Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ namo arihaMtANaM namo siddhANaM namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvesiM paDhamaM havaI maMgalaM
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) :: yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ GNAPTI RYAPRA SUTRA PART : 01 zrI sUryaprajJapti sUtra : bhAga- 01
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAlajI-mahArAja viracitayA sUryajJaptiprakAzikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkataM hindI-gurjara-bhASA'nuvAdasahitam ||shrii-suuryprjnyptisuutrm // (prathamo bhAgaH) niyojakaH saMskRta-prAkRtajJa-jainAgamaniSNAta-priyavyAkhyAni paNDitamuni-zrIkanhaiyAlAlajI-mahArAjaH prakAzakaH zrI a0 bhA0 zve0 sthA0 jainazAstroddhArasamitipramukhaHzreSThizrIvaladevabhAI DosAbhAI paTela-mahodayaH mu. ahamadAbAda-1. prathama-AvRttiH prata 1200 vIra-saMvat 2508 IsavIsan vikrama saMvat 2038 1981 mUlyam-rU040-00
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ Published by: Shri Akhil Bharat S. S. Jain Shastroddhara Samiti, Sthanakvasi Jain Upasraya, Outside Nikoli gate, Sarashpur, AHMEDABAD-18. ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAM, jAnanti te kimapi tAn prati naiSa ytnH| utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA, kAlohyayaM niravadhirvipulA ca pRthvI // 1 // Wan harigItacchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye| jo jAnate haiM tatva kucha phira yatna nA unake liye // janamegA mujhasA vyakti koi tatva isase paaygaa| hai kAla niravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // 5 bhUkSya 3. 40-00 bhudra : yatimA maNilAla , navaprabhAta prinTIMga presa, ghIkAMTA roDa, amadAvAda-1 zana: 20018 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAta:uSAkALa, sanyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) ulkApAta-moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (2) digdAha-koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava -vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta-AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya nA thAya. (5) vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. (6) cUpaka-zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene cUpaka kahevAya. A pramANe cUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathama 1 prahara svAdhyAya na karavo. (7) yakSAdIta-koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa-kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. (9) mahikAzveta-zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddaghAta-cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo.
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgandha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa--jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyudgata--najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana--koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra--upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAre mahotsava ane cAra pratipadA--ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sandhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAt sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo.
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAdhyAya ke pramukha niyama (1) (3) isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai| prAta: USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI (48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA caahie| mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai| nIce likhe hue 32 asvAdhyAya-prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie(1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) ulkApAta-bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (2) digdAha--kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava-bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| nirghAta-AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta--bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie yUpaka-zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie (8) yakSAdIpta--yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa-kArtika se mAgha mAsa taka dhuMe ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie /
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ (9) mahikAzveta-zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta-cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya DhaMka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA caahie| (2) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya-- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba-taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai| (14) mala-mUtra--sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai| zmazAna--isa bhUmi ke cAroM tarapha 100-100 hAtha taka asvAdhyAya hotA (16) candragrahaNa-jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (17) sUryagrahaNa-jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata-najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| patana-koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra-upAzraya ke andara athavA 100-100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA-ASAr3hI pUrNimA (bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA (skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie /
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ (29 se 30) prAtaHkAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM taba taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie /
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtra bhA. 1 kI viSayAnukramaNikA kramAGka viSaya pRSThAMGka 2-10 11-16 17-54 55-72 73-90 91-120 121-146 147-184 185-196 197-250 maGgalAcaraNa prAstAvika kathana vIsa prAbhRta kA adhikAra kathana pahalA prAbhUta prathama prAbhRta kA prathama prAbhRtaprAbhRta prathama prAbhUta kA dUsarA prAbhRtaprAbhRta prathama prAbhRta kA tIsarA prAbhRtaprAbhRta caturtha prAbhRtaprAbhUta pAMcavAM prAbhRtaprAbhUta chaThA prAbhRtaprAbhUta sAtavAM prAbhRtaprAbhRta AThavA prAbhRtaprAbhUta dUsarA prAbhRta dUsare prAbhRta meM pahalA prAbhRtaprAbhRta dusarA prAbhRtaprAbhRta ,, tIsarA prAbhRtaprAbhRta tIsarA prAbhRta cauthA prAbhRta pAMcavAM prAbhRta chaThA prAbhUta sAtavAM prAbhUta AThavAM prAbhRta navayAM prAbhRta dasavAM prAbhUta dasaveM prAbhRta kA pahalA prAbhRta prAbhRta dUsarA prAbhRprAbhRta ,, tIsarA prAbhRtaprAbhRta cauthA prAbhRtaprAbhRta 251-283 284-294 295-378 379-410 411-477 478-498 499-544 545-554 555-608 609-661 662-670 671-691 692-702 703-750 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ dasave prAbhUta kA pAMcavAM prAbhRtaprAbhRta chaThA prAbhRtaprAbhRta sAtavAM prAbhRtaprAbhUta AThavAM prAbhRtaprAbhRta navavAM prAbhRtaprAbhRta dasavAM prAbhRtaprAbhRta gyArahavAM prAbhRtaprAbhRta bArahavAM prAbhRtaprAmRta terahavAM prAbhRtaprAbhRta caudahavAM prAbhRtaprAbhRta paMdrahavAM prAbhRtaprAbhRta solahavAM prAbhRtaprAbhRta sattaravAM prAbhRtaprAbhRta aThArahavAM prAbhRtaprAbhRta unnIsavAM prAbhRtaprAmRta 751-759 760-866 867-880 881-899 900-912 913-959 960-1004 1005-1016 1016-1019 1019-1027 1028-1038 1039-1046 1047-1052 1053-1059 1060-1064 samApta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ namaH zrI vItarAgAya / zrI jainAcArya - jainadharma divAkara - pUjyazrI - ghAsIlAlajI mahArAjaviracita - sUryaprajJaptikAzikA TIkayA samalaGkatam // zrI sUryaprajJaptisUtram // maGgalAcaraNam // namrIbhUta purandarArimukuTa - bhrAjanmaNicchAyayA / citrAnandakarI sadA bhagavato yasyAGghrilakSmIH parA // dvijJAnanirantasindhulaharI - magnAH svakarmakSayaM / kRtvA'nantasukhasya dhAma bhavinaH prApuH zraye taM jinam // 1 // vimala : kevalAssloka - prabhA saMsArabhAsuraH // trijaganmukaTo dhIro vIro vijayatetarAm // 2 // zrIsudharmA mahAvIra - labdharatnojjvalo gaNI // nivabandha taduktArthaM namastasmai dayAlave ||3|| maGgalAcaraNa namana karate huve purandarAri-indra ke mukuTa se girehuve camakIle maNiyoM kI chAyA se zobhAyamAna aise jina bhagavAna ke caraNoM meM AtmalakSmI citravicitra prakAra se maMgalakArI hotI hai| jisakI vijJAnarUpI apArasamudra kI laharImeM magna jano apane kiye karmoM ke kSayakara ke bhaviyajana ananta sukha dhAma rUpa mokSako prApta karate haiM aise jina bhagavAn kA zaraNa gRhaNa karatA hUM // 1 // nirmala kevalajJAna ko prajJA samagra saMsAra ko prakAzita karatI hai / tathA tInoM loka ke muguTa rUpa evaM dhairyazAli vIra bhagavAn sadA vijayI hai // 2 // bhagavAna zrI mahAvIra prabhu se ratnatraya ko prApta karake gaNivarya sudharmAM maMgalAcaraNa namaskAra karavAvALA pura darAriindranA mugaTamAMthI kharelA camakadAra maNIcenI chAyAthI zAbhAyamAna evA jIna bhagavAnanA caraNAmAM parAlakSmI citra vicitra prakArathI maMgalakAraka thAya che, jenA vijJAnarUpI apAra samudronI laheromAM nimagnajane peAtAnA karmonA kSaya karIne bhavIyajana AnaMdanA sukhadhAmarUpa meAkSane prApta kare che, evA jIna bhagavAnanuM zara svIa3 // 1 // nI`La evI kevaLajJAnanI prabhA saMpUrNa jagatne prakAzita kare che, tathA traNe lAkanA muguTarUpa tathA dhaiya ne dhAraNa karavAvALA vIra bhagavAnanA sadAsaMdA vijaya thAva ArA mahAvIra bhagavAn pAsethI ratnatrayane prApta karIne gaNivarya zrIsudharmAsvAmIe zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre athaitatkaruNAlabdha-vivekAmRtabindunA // tanyate ghAsilAlena sUryajJaptiprakAzikA // 4 // mUlam-teNaM kAleNa teNaM samaeNaM mihilA nAma nayarI hotyA. riddhasthimiyasamiddhA pamuiyajaNajANavayA jAva paasaaiyaa| tIseNaM mihilAe nayarIe bahiyA uttarapurathime disImAe etthaNaM maNibhadde NAmaM ceie hotthA vnnnno| tIseNaM mihilAe jitasattU NAmaM rAyA, dhAriNI devI vnnnno| teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM taMmi maNibhadde ceie sAmI samosaDhe, parisA jAva rAyA jAmeva disi pAunbhUe tAmeva disi paDigae ||suu0 1 // chAyA-tasmin kAle tasmin samaye mithilA nAma nagarI AsIt-RddhastimitasamRddhA, pramuditajanajAnapadA, yAvat praasaadiiyaa| tasyA mithilAyA naNaryAH bahirU tarapaurastye digvibhAge, atra khalu maNibhadranAmakaM caityamAsIt, vrnnkH| tasyA khalu mithilAyAH jitazatrurnAmarAjA, dhAriNI devI. varNakaH, tasmin kAle tasmin samaye tasmin maNibhadre caitye svAmI smvstH| paripada' nirgatA, dharmaH kathitaH, pratigatA pariSad yAvat rAjAyAmevadizaM prAdarbhUta stAmevadizaM pratigataH / / suu01|| __TIkA-bhagavatakhilokInAthasya vItarAgasya zrImatomahAvIrasvAmino'ntevAsI bhagavAn gautamo yasyAM nagaryA yasminnudyAne sUryavaktavyatAM pRSTavAn , bhagavAnapi yathA cAsmai svAmIne mahAvIra bhagavAn ke kahe huve artha kA saMgraha karane vAle dayAlu aise unako meM namaskAra karatA hUM // 3 // ___ unakI dayAse prApta vivekarUpI amRtabindu se sUryaprajJaptisUtra kI sUryajJaptiprakAzikA nAma kI TIkA kI racanA maiM ghAsIlAla munI karatA hUM // 4 // TIkArtha-tInoM loka ke nAtha vItarAga bhagavAna zrI mahAvIra svAmI ke ziSya bhagavAn gautamasvAmIne jisa nagarI evaM jisa udyAna meM sUrya viSayaka vaktavyatAko pUchA, evaM bhagavAnane jisaprakAra usa viSayakA upadeza diyA mahAvIra bhagavAne kahelA arthane saMgraha karavAvALA tathA dayALu evA sudharmAsvAmIne namaskAra karuM chuM. cheDA temanI dayAthI prApta karela vivekarUpI amRta biMduthI huM ghAsIlAla munI sUryaprajJapti sUtranI sUryajJaptiprakAzikA nAmanI TIkAnI racanA karuM chuM. TIkA-traNe lokanA nAtha rAgadveSathI rahita evA zrI mahAvIra svAmInA ziSya bhagavAna gautamasvAmIe je nagarImAM ane udyAnamAM sUrya saMbaMdhI viSaya jANavAnI IcchAthI bhagavAnane prazna pUche ane bhagavAne paNa je rIte tene upadeza karyo te pragaTa karavAnI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 1 prAstAvika kathanam upadiSTavAn, tathopadarzayitumicchuH prathamatonagarIsamRddhayudyAnAbhidhAnapurassaraM sakalavaktavyatAM vaktukAma Aha- 'teNaM kAleNaM teNaM samaraNaM' ityAdi / tasmin kAle tasmin samaye, ko'saukAla iti jijJAsAyAmAha - yadA bhagavAn viharatisma tasminkAle - adhikRtAvasarpiNI catutharakarUpe 'atra saptamyarthe tRtIyA' tasmin samaye- jinazatrau rAjJi zAsati sati. atra samayazabdo'vasaravAcI tasmin samaye 'mihilA nAma nayarI hotthA' mithilA nAmanagarIAsIt / samprati asyA nagaryA varNanam aupapAtikasUtrokta campAnagarIvarNanavat sAmAnyarUpeNAha'riddhatthimiyasamiddhA' RddhastimitasamRddhA pramuditajanajAnapadA prAsAdIyA varNakaH / tatra RddhA-dhana-dhAnyaiH ratnapracayaiH pazvAdibhiH paurajanairbhavanaizvAtIvasamRddhi mupagatA, stimitAsvacakraparacakratastaraDamarAdisamutthabhayarahitA samRddhA - samasta vibhUtiyuktA / atra padatraye usako prakaTa karane kI icchA se prathama usa nagarI kI samRddhi udyAna ke nAmAbhidhAna puraHsara sampUrNa vaktavyArtha pragaTa karane kI icchA se kahate haiM - (teNaM kAle teNaM samaeNaM) ityAdi usakAla meM evaM usa samaya meM vaha kauna sA kAla isa jijJAsA kI nivRtti ke liye kahate haiM- jisakAla meM bhagavAn mahAvIra svAmI vihAra kara rahe the usa kAla meM isa avasarpiNI ke caudhAArA rUpa kAla meM yahAM para saptamI ke artha meM tRtIyA huI haiM / usa samaya meM - arthAt jitazatru rAjAke zAsana kAlake ( yahAM para samaya zabda avasara bodhaka hai ) samaya meM (mihilA nAma nagarI hotthA) mithilAnAma kI nagarI thI isa nagarI kA varNana aupapAtika sUtra meM kahI huI caMpAnagarI ke varNanAnusAra sAmAnyarUpa se kahate haiM (ridvatthimiyasamiddhA ) Rddhastimita samRddha arthAt Rddha yAne dhana dhAnya ratna samUha pazu Adi se evaM pauravAsIjana samUha se evaM unake nivAsArtha vividha prakAra ke bhavanAdi se atyaMta samRddhi zAli stimita yAne svacakra paracakra ke taskara DamarAdi ke bhaya rahita samRddha IcchAthI pahelAM e nagarInI samRddhi udyAnanA nAmAbhidhAna sAthe sampUrNa kathana pragaTa 2khAnI chAthI uDe che - ( teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) ityAdi. te kALamAM ane te samayamAM te kaye| kALa ? e jIjJAsAnI nivRtti mATe kahe che je kALamAM bhagavAna mahAvIrasvAmI vihAra karatA hatA te kALamAM ahIMyAM saptamInA amAM tRtIyA vibhakti thayela che, e samayamAM arthAt jItazatru rAjAnA zAsanakALarUpamAM ahIMyAM samaya zabda avasara vAcaka che. A nagarInu vana aupapAtika sUtramAM kahevAmAM Avela saMpAnagarInA vana pramANe sAmAnya rIte De che - (riddhatthimiya samiddhA ) Rddhastimita samRddha arthAt Rddha arthAt dhanadhAnya ratna samUha tathA pazu vigerethI eva` pauravAsI jana samUhathI tathA teonA nivAsarUpa aneka prakAranA bhavanAdikathI atyaMta samRddhiyukta stimita zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre karmadhArayo bodhyaH // 'pamuiyajaNajANavayA' pramuditajanajAnapadA, tatra pramuditAH-AnandapUrNAH, pramodajanakavastusadbhAvAt pramodavanta ityarthaH janAH-nAgarikA lokAH, jAnapadAHjanapadabhavAH anye'pi prANinaH, prayojanavazAttatrAgatA janAzca yatra sA pramuditajanajAnapadA 'jAva pAsAiyA'-yAvatprAsAdIyA-prasannatopapAdikA atra yAvacchabdena aupapAtikasUtrapratipAditaH samasto'pi varNakaH / tathA ca darzanIyA abhirUpA pratirUpA, tatra darzanIyAdhaninAM prAsAdabAhulyAt teSAM darzanena netra sukhakarA, abhirUpA-abhimukham-atisundaraM rUpam AkAro yasyAH sA abhirUpA, prati-viziSTaM rUpaM yasyAH sA pratirUpA, saundaryaparipUrNA iti yAvat / 'tIseNaM mihilAe nayarIe' tasyAM khalu mithilAyAM nagaryAm 'bAhiyA uttarapurasthime disIbhAe' bahirUttarapUrvasyAM dizibhAge IzAnakoNe ityarthaH 'ettha NaM maNiyAne samagra vaibhavayukta yahAM tInoM pada meM karmadhAraya samAsa samajhaleve (pamuiyajaNajANavayA) pramuditajana jAnapada arthAt pramudita mAne AnandapUrNa Ananda janaka vastu kA sadbhAva hone se pramodavAn nAgarika loga evaM jAnapada dezavAsi anya sabhI prANigaNoM kI prayojanavazAt vahAM Aye huve hoM aise (jAva pAsAiyA) yAvat prasannatAkA hI sajikA thI, yahAM Agata yAvat zabda se aupapAtika sUtra meM pratipAdita sampUrNa varNana grahaNa karaleveM, __ vaha isa prakAra se-'darzanIyA abhirUpA evaM pratispA' darzanIyA dhanikoM ke vividha prakAra ke mahaloMse darzanIya thI usako dekhane se netrako sukhAkArI thI abhirUpA mAne atyanta rUpa jisa kA hai arthAt isa nagarI kI racanA viziSTa prakAra kI thI, ataeva vaha pratirUpA viziSTa prakAra kI rUpazAlinI thI, arthAt sauMdarya se paripUrNa thI, (tIseNaM mihilAe nayarIe) usa mithilAnagarI eTale ke svacakanA cAra luTArU DamarAdi vigerenA bhaya vinAnI samRddha saMpUrNa vaibhavayukta ahIMyA A gaNipadamAM karmadhAraya samAsa samaja. (pamuiya jaNajANavayA) prabhuhitAnana56 arthAt prabhuhita mero mAna 124 meTase ke AnaMdajanaka vastuone sadbhAva hovAthI amedavALA nagaranivAsIo tathA jAnapada eTale dezamAM nivAsa karavAvALA anya badhA ja prANi ke je prayojanane laIne tyAM bhAvanA hAya tavA (jAva pAsAiyA) yAvat prasannatAne utpanna 4214 // tA, mahI Avela yAvata zabdathI aupapAtika sUtramAM pratipAdana karela badhuM ja varNana grahaNa karI levuM. tapAna mA zata cha-(darzanIyA amirUpA pratirUpA) zanIya abhi35 mane prati35. dhanavAnonA aneka prakAranA mahelethI te darzanIya hatI, tene jevAthI netrane sukhakAraka hatI, abhirUpa eTale ke jenuM rUpa atyaMta suMdara che arthAt A nagarInI racanA vizeSa prakAranI hatI, tethI ja te pratirUpa vizeSa prakAranA rUpathI zobhAyamAna hatI. arthAt sauthI 1252 tA. (tIseNaM mihilAe nayarIe) me mithilA nagarAnI (bahiyA uttara zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 1 prAstAvikakathanam bhadde nAma ceie hotthA vaNNao' atra khalu maNibhadranAmakaM caityamAsIt varNakaH / citelepyAdi cayanasya bhAvaH karma vA caityam tasya sajJAzabdatvAd udyAnavizeSa tatrasthitajJAnazAlAvizeSe vA prasiddhiH tatastadAzrayabhUtaM yad jJAnagRhaM tadapi upacArAccaityam / tacceha vyantarAyatanamAsIt, tasyApi caityasya varNako vaktavyaH sa caupapAtikasUtrAdeva avseyH| 'tIse NaM mihilAe jitasattU rAyA dhAriNIdevI vaNNao' tti' tasyAH khalu mithilAyA nagaryAH jitazatrurnAma rAjA AsIt dhAriNI devI tannAmnI rAjJI cAsIt / rUpayauvanasampannA vizAla kulasambhavA devIpadabhAginI samastAntaHpurapradhAnA sakalaguNadhAraNAddhAriNI ityanvarthasaMjJakA paharAjJI AsIdityarthaH / 'vaNNao' tasya rAjJa stasyA devyAzca varNanamopapAtikasUtrAdeva vijJeyam 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' tasmin kAle tasmin samaye ke (bahiyA uttarapurathime disIbhAe) bAhara uttarapUrva ke diga bhAga meM arthAt IzAna koNa meM (ettha NaM maNibhadde nAmaM ceie hotthA vaNNao) yahAM para maNibhadra nAma kA eka caitya thA, usakA varNana-cita kA jo bhAva yA karma vaha caitya usakI saMjJA zabda se udyAna vizeSa yA vahAM para kI jJAnazAlA vizeSa meM usakI prasiddhi thI ataH usakA AzrayabhUta jo jJAna gRha vaha bhI upacAra se caitya kahA jAtA hai, aisA yahAM para vyaMtarAyatana thA usa caitya kA varNana aupapAtika sUtra meM kahe anusAra samajha leveM. (tIse NaM mihilAe jiyasattU rAyA dhAriNI devI vaNNao tti) usa mithilA nagarI kA jitazatru nAma kA rAjA thA evaM dhAriNI nAma kI rAnI thii| vaha rANI rUpa yauvanavatI thii| tathAca uttamakulotpannA thii| devI pada ke yogya samagra antaHpura meM mukhya thii| samagra guNoM ko dhAraNa karane se dhAriNI isa yogya nAma vAlI paTTarAnI thii| (vaNNao) usa jitazatru rAjA evaM parasthime disIbhAe) 5.2 uttarapUrva himAmA parthAt zAna mubhA (etthaNaM maNibhadde nAma ceie hotthA vaNNao) - sthaNe maNibhadra nAmanu caitya tu tenu 1 na yittanAre bhAva athavA kama te citya tenI saMjJAzabdathI udyAna vizeSa athavA tyAMnI jJAnazALA vizeSamAM tenI prasiddhi hatI. tethI tenA AzrayabhUta je jJAnagRha te paNa upacArathI caitya kahevAya che. e rItanuM ahIMyAM eka vyantarAyatana hatuM te cityanuM varNana aupapAtika sUtramAM kahyA pramANe samajI levuM. (tIseNaM mihilAe jiyasattU rAyA dhAriNIdevI vaNNaotti) 2 mithilAnagarImA zatru nAmano rAjA hatA ane tenI rANInuM nAma dhAriNI hatI. te rANI rUpa ane yauvanathI yukta hatI, ane te uttama kuLamAM janmelI hatI. devI padane yogya badhI ja aMtaHpuranI rANiyomAM te mukhya hatI, te badhA ja guNone dhAraNa karavAvALI hovAthI dhAriNIe ma-patha nAmavANI tI. (vaNNao) me shtru0|| mane dhAriNI rANInu na mau5 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre 'tami maNibhadde ceie' tasmin maNibhadre caitye vyantarAlaye, 'sAmI samosaDhe' svAmIbhagavAn samavasRtaH-samAgataH, bhagavataH samavasaraNavarNanam aupapAtikagranthAdava seyaH 'parisA NiggayA' pariSad nirgatA-AgataM bhagavantaM zrutvA samastA'pi maithilI janatA svasvAzramAt vinirgatya bhagavadvandanAdyartha samaSTirUpeNa samAgatA / 'dhammo kahio' dharmaH kathitaH-tasyAH parSadaH purato niHzeSajanabhASAnuyAyinyA ardhamAgadhabhASayA dharma updissttH| yathA astilokaH, asti jIvaH, ityAdi, 'paDigayA parisA' pratigatA paripat-dharmopadezaM zrutvA samastA'pi janatA pratigatA 'jAva rAyA jAmeva disiM pAunbhUe tAmevadisiM paDigae' yAvat rAjA yAmeva dizaM prAdurbhUta stAmeva dizaM prtigtH| atra yAvacchabdA dopapAtikasUtrAdavaseyam / bhagavato dharmopadezaM yathAvacchRtvA pariSadA saha rAjA yAmeva dizamavalambya samAgata:yasyA dizaH sakAzAt prAdurbhUtastAmeva dizaM pratigata ityarthaH ||suu01|| dhAriNI rAnI kA varNana aupapAtika sUtra se hI jAna leveN| (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) usa kAla evaM usa samaya meM (taMmi maNibhadde ceie) usa maNibhadra caitya meM yAne vyantarAyatana meM (sAmI samosaDhe) svAmI bhagavAna mahAvIra svAmI pdhaare| bhagavAna ke samavasaraNa kA varNana aupapAtika sUtra meM kahe anusAra vahAM se samajhaleve (parisA NiggayA) bhagavAn ko padhAre huve jAnakara samasta maithilI janasamUha apane ghara se nikalakara samUha rUpa se bhagavAna ke darzanArtha AyI / (dhammo kahio) bhagavAnane unako ardha mAgadhIbhASA se dharma kA upadeza diyA jaise ki yaha loka 'asti' vidyamAna hai, yaha jIva vidyamAna hai ityAdi (paDigayA parisA) dharmopadeza sunakara samagra janatA sva sva nivAsa sthAna meM leTagai yAne parAvartita ho gaI / (jAva rAyA jAmeva disiM pAubhRe tAmeva disi paDigae) yAvat rAjA jisa dizA se AyA thA usI dizA ko calA gyaa| yahAM para yAvat zabda se aupapAtika pAtika sUtramAMthI samajI levuM. (teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) te je mana ta samaye (tami maNibhadde ceie) ye mazibhadra nAbhanA yaityamA arthAt vyantarAyatanamA (sAmI samosaDhe) bhagavAna mahAvIra svAmI padhAryA bhagavAnane samavasaraNanuM varNana aupapAtika sUtramAM varNavela prakArathI samajI levuM, (parisA NigAyA) lagavAnne vAresA tIna saya mithilAvAsIya pAtapAtAnA dherathI nANIna samUha 3 manana 4zana bhATe mAvyA, (dhammo kahio) nAvAne tyAne adha bhAgadhI bhASAmA bhane 53za mAthyo. ma mAsa (asti) yAne astitva 52 cha. tara 25 yAtma astitva ghazave cha. yA paheza sAMsajIna (paDigayA parisA) samasta samUha pAtapAtAnA nivAsthAnamA cha gayA. (jAva rAyA jAmeva disiM pAUbhUra tAmeva disi paDipara) yAvat rAhazAmethI mAveza hato tara hizA ta26 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 2 prAstAvikakathanam ___ mUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNarasa bhagavao mahAvIrassa jeTe aMtevAsI iMdabhUI NAme aNagAre gottame gotteNaM sattussehe samacauraMsasaMThANasaMThie vajjarisahanArAyasaMghayaNe jAva evaM vayAsI / sU0 2 // ___ chAyA-tasmin kAle tasmin samaye zramaNasya bhagavato mahAvIrasya jyeSTho'ntevAsI indrabhUtinAmA anagAraH gautamo gotreNa saptotsedhaH samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaH vajraRSabhanArAcasaMhananaH, yAvadevamavAdIt / / sU0 2 // ____TIkA-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' saptamyarthe tRtIyA--tasmin kAle tasmin samayebhagavato mahAvIrasya mukhAt uccaritadharmopadezazravaNAnantaraM pariSadA saha jitazatroH rAjJaH pratinivRtyanantare samaye ityarthaH 'samaNassa bhagavao mahAvIrassa' zramaNasya bhagavato mahAvIrasya 'jeThe aMtevAsI iMdabhUI NAme aNagAre' jyeSThaH-prathamaH antevAsI-ziSyaH indrabhUtinAmA-tannAmadheyaH, anagAraH, na vidyate agAraM-gRhaM yasya so'nagAra:-gRhatyAgI 'gottame gotteNaM' gautamo gotreNa-gautamagotrotpannaH-gautamAkhya gotrasamanvita ityarthaH, tathAcAyaM vyaGgaH kubjaH khaJjaH nAkAlikocitadehaparimANApekSayA nyUnAdhikadeho'pi syAsUtra meM kathita prakAra kA varNana samajha leveM arthAt dharmopadeza ko yathA prakAra sunakara pariSada ke sAtha apane AvAsa meM loTa gayA ||suu0 1 // ___TIkArtha-(teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM) yahAM para saptamI ke artha meM tRtIyA vibhakti huI hai-mAne usa kAla usa samaya meM arthAt bhagavAna ke dvArA kahe huve dharmopadeza ko sunane ke bAda pariSad ke sAtha jitazatru rAjA ke jAne ke bAda ke samaya meM (samaNassa bhagavao mahAvIrassa) zramaNa bhagavAn mahAvIra ke (jeTTe aMtevAsI iMdabhUI NAme aNagAre) jyeSTha-prathama ziSya indrabhUti nAma kA aNagAra (gottame gottaNaM) gautama gotra meM janme huve kadAca yaha lulA, laMgaDA kubaDA deha parimANa kI apekSA se nyUnAdhika zarIra dhArI ho sakatA hai isa pAcho gayo. ahIMyAM yAvat zabdathI aupapAtika sUtramAM kahela saghaLuM A viSayanuM varNana ahIMyAM samajI levuM. arthAt dharmopadezane sArI rIte sAMbhaLIne pariSadanI sAthe rAjA potAnA mahelamAM gaye sUga 1 ___ :-(teNa kAleNaM teNaM samaeNaM) sahI yA saptabhAnA abhI tRtIyA viti thayela che eTale ke e kALe ane e samaye arthAt bhagavAne kahela dharmopadezane sAMbhaLyA 5chI parivahanI sAthai zatru nA y|| 5chInA samayamA (samaNasa bhagavao mahAvIrassa) zrama sAvAn mahAvIra svAmIna (jeTe aMtevAsI iMdabhUI NAme aNagAre) jyeSTha arthAt prathama yAne bhujya ziSya mevA renu nAma indrabhUti tu tathA (goyamagotteNa) gautama gotramAM jemane janma hato tevA kadAca teo lulA, laMgaDA, kubaDA, tathA nyUnAdhika deha zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre diti zaGkAM dUrIka mAha-'sattussehe' saptotsedhaH-sapta hastapramANazarIrocchrAyaH-viziSTapuruSasadRzocchrAya ityarthaH, samucchrito'pi jano lakSaNahInaH sambhAvyate tacchaGkApanodArthamAha-'samacauraMsasaMThANasaMThie' samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaH sAmudrikazAstropadiSTasakalazarIralakSaNapramANA'visaMvAdinyaH samAzcatasraH asrayaH-koNA yasya tat samacaturasram , athavA samAH-anyUnAdhikA zcatasro'pi atrayo yatra tattathA / asrayastu paryaGkAsanopaviSTasya jAnunorantaramekam , Asanasya lalAToparibhAgasya cAntaraM dvitIyam / dakSiNaskandhasya dakSiNajAnunazcAntaraM tRtIyam ? vAmaskandhasya dakSiNajAnunazcAntaraM caturthamiti / athavA vistArotsedhayoH samatvAt samacaturasram / tadrUpaM yat saMsthAnam-AkRtyavayavaracanAvizeSastena zaMkA ke parihArArtha kahate haiM (sattussehe) unakI UMcAi sAta hasta pramANa kI thii| arthAt viziSTa puruSocita UMcAi vAle the| kadAcit UMcAi vAle bhI zArIrika lakSaNa hIna bhI ho sakatA hai ataH usa zaMkA ke parihArake liye kahate haiM-(samacauraMsasaMThANasaMThie) sAmudrika zAstra meM kahe gaye sakala zarIra ke lakSaNokta lakSaNa vAle the| jina kA asraya mAne koNa sama ho agara anyUnAdhika cAroM astraya jahAM ho vaha samacaturasra kahA jAtA hai / asraya kA lakSaNa isa prakAra hai-paryakAsana se jAnu ke jo antara vaha prathama prakAra kA asra hai| Asana se lalATa ke Upara ke bhAga kA dUsare prakAra kA astra hai, dakSiNaskaMdha ke dakSiNa jAnu paryanta kA antara tIsare prakAra kA atra hai / vAmaskaMdha se dakSiNa jAnu paryanta kA antara caturtha prakAra kA astra hai| athavA vistAra aura utsedha sama hone se samacaturasra kahA jAtA hai / isa paribhASA 5 te sahanI nivRtti mATe che (sattussehe) tamAnI uMcAI sAta hAtha jeTalI hatI arthAt viziSTa purUSecita temanI uMcAI hatI. uMcAI. vALA hovA chatAM kadAca zArIrika ucita lakSaNothI rahita paNa hoI zake A sadehanA parivAra nibhitte he che. (samacauraMsasaMThANasaMThie) sAmudri zAstramA vAmana yAveTara saghaLA zArIrika lakSaNothI teo yukta hatA. jene asaya eTale ke khUNA sama nAma sarakhA hoya athavA jUnAdhika cAre astro jyAM na hoya te samacatustra kahevAya che. asayanuM lakSaNa A rIte che-paryakAsanathI goThaNanI aMdarano bhAga che te pahelA prakAranuM astra che, AsanathI lalATanA uparane bhAga te bIjA prakAranuM asa che. dakSiNa khabhAthI athAt jamaNuM khabhAthI jamaNAjAnuM paryantanuM aMtara trIjA prakAranuM asa che. tathA DAbA khabhAthI dakSiNa jAnu paryantanuM aMtara cethA prakAranuM aMtara che. athavA vistAra ane uMcAI sama hovAthI samacaturasa kahevAya che. AvA prakAranuM je saMsthAna eTale ke AkRti ke avayavanI racanA vizeSa tenAthI je saMsthita hoya te samacaturasa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ DONES.223LTED sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 2 prAstAvikakathanam tasmin vA saMsthitaH samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaH / evaM bhUto'pi ayaM hInasaMhananaH saMmAvyeta kenaciditi, tadarIkartumAha-'vajarisahanArAyasaMvayaNe' vajraRSabhanArAcasaMhananaH, tatra valaM kIlikAkAramasthi, RSabhastadupariveSTanapaTTA''kRtiko'sthivizeSaH, nArAcamubhayato markaTabandhaH, nikhAtaM kIlikAkAraM vajranAmakamasthi yatra ebhirupalakSita mevaMbhUtaM vA saMhananaM yasya sa vajraRSabhanArAcasaMhananaH, vajrAdivat saMgaThitazarIrAvayavopalakSitadeha ityarthaH / 'jAva evaM vayAsI' yAvat evamavAdIt / / ___atrApi yAvacchabdopAdAnAt aupapAtikasUtrAt anuttamapi avadheyam / sarvazramaNalakSaNapUrNaH ziSyalakSaNalakSitaH zuzrUSamANo namasyannabhimukhaM vinayena prAJjalipuTaH indrabhUtiprakAra kA jo saMsthAna AkRti arthAt avayava racanA vizeSa-usase saMsthita ho vaha samacaturasra saMsthAna saMsthita kahA jAtA hai| isa prakAra ke saMsthAna vAle hone para bhI hIna saMhanana vAle bhI ho sakatA hai isa zaMkA kI nivRtti ke liye kahate haiM-(vajarisahanArAyasaMghayaNe) vajra RSabha nArAca saMhanana vAle the| vajra kIlikAkAra asthi vizeSa ko kahate hai, RSabha usa kIlikAkAra asthi ke Upara veSTana rUpa paTTAkRti asthi vizeSa hai, nArAca donoM tarapha markaTabandha ke jaisA kIlikAkAra vaz2a nAmaka asthi vizeSa isa prakAra kA saMhanana jisakA ho vaha vajra RSabha nArAca saMhanana vAle kahe jAte hai arthAt vajrAdike-jaise saMgaThita zarIrAvayava yukta dehadhArI the / ve indrabhUti anagArane (jAva evaM vayAsI) yAvana isa prakAra prabhU se kahA yahAM para bhI yAvat zabda se aupapAtika sUtra se yahAM para akathita viSaya ko kaha lenA arthAt sarva prakAra ke amaNa lakSaNoM se yukta evaM ziSya ke samagra guNavAle bhagavAn kI sevA karatA huvA namaskAra karatA huvA, bhagavAn ke saMsthAna saMsthita kahevAya che. AvA prakAranA saMrathAnavALA hovA chatAM paNa hInasaMsthAnavALA hoI zake e zaMkAnA parihA2 mATe 4 cha-(vajjarisahanArAyasaMghayaNe) 105manArAya saDananA tA. 4nkhIlAnA AkAranA asthi vizeSane kahe che. RSabha-khIlAnA AkAranA asthinI upara vIMTavArUpa pAgRti asthi vizeSa che. nArAca-bane bAju markaTa baMdhanA jevA khIlAnA AkAranA asthi vizeSa AvA prakAranuM saMhanana jevuM hoya te vajAuMbha nArAca saMhananavALA kahevAya che. arthAt vajadinA jevA saMgakti zarIravayava dehadhArI hatA evA te drabhUtI managAre (jAva evaM vayAsI) yAvat prabhune 2 // prabhA dhu ahIMyA paNa yAvat zabdathI aupapAtika sUtramAMthI akathita viSaya ahIM samajI le. arthAt sarva prakAranA zramaNa lakSaNothI yukta tathA ziSyanA samagra guNavALA tathA bhagavAnanI sevA karatAM karatAM ane hAthanI aMjalI banAvIne iMdrabhUti anagAra bhagavAna zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre nAmA ziSyo'nagAraH bhagavantaM mahAvIramevamavAdIta-vakSyamANarItyA sUryAdi vaktavyatA viSayAn praznAn pRSTavAnitibhAvaH // sU0 2 // atha viMzatI prAbhRteSu yadvaktavyamasti tadupalakSya paJcabhirgAthAbhiH gautamaH praznAn pRcchati-'kai maMDalAi vaccai' ityAdi / mUlam -kaI maMDalAi baccai1, tiracchA kiM ca gacchai2, obhAsaikevaiyaM3, seyAi kiM te saMThiI 4, (1) kahiM paDihayA lesA5, kahiM te oyasaMThiI6 ke sUriyaM vasyate7, kahaM te udayasaMThiI 8 (2) kahakaTThA porisIcchAyA9, joge ki te va Avahie10, ki te saMvacchareNAI11, kA saMvaccharAiya12 (3) yahaM candramaso vuDDI 13, kayA te dosiNA bahU 14, ke sigbaI vutte15, kahaM dosiNalakkhaNaM16, (4) cayaNovavAya 17, uccatte18, sUriyA kai AhiyA 19, aNubhAve kevasaMvutte20 (5) evameyAI visaI ||suu0 3 // chAyA-kati maNDalAni vrajati 1, tiryak kizca gacchati 2, avabhAsayati kiyat 3, zvetatAyAH kathaM te saMsthitiH 4, (1) kasmina pratihatA lezyA 5, kathaM te ojaH saMsthitiH 6, kaH sUrya varayati 7, kathaM te udayasaMsthitiH 8, (2) katikASThA pauruSIcchAyA 9, yogaH kiM te vA AkhyAtaH 10, kaste sambatsarAdiH 11, kati sambatsarAca 12, (3) kathaM candramaso vRddhiH 13, kadA te jyotsnA bahaH 14, kaH zIghragatiruktaH 15, kiM jyotsnA lakSaNam 16 (4) cyavanamupapAtaH 17, uccatvam 18, sUryAH kati AkhyAtAH 19, anu. bhAvaH ko vA samuktaH 20, (5) evametAni viMzatiH / / sU0 3 // TIkA-caturbhizcaturbhiH prAbhRtaiH praznai rekaikAM gAthAM kRtvA gAthApaJcakena viMzatipraznAn gautamo bhagavantaM pRcchati-'kai maMDalAi vaccai' ityAdinA, tatra maNDalapadoNadAnAt sUryasanmukha donoM hAtha kI aMjalI kara ke indrabhUti nAmAnagAra bhagavAna mahAvIra prabhu ko isa prakAra kahane lage arthAt vakSyamANa prakAra se sUryAdi kathana prakAra ke prazna pUchA // 2 // aba vIsa prAbhRtoM me jo vaktavyatA hai usako lakSa kara ke pAMca gAthA ke dvArA gautamasvAmI prazna pUchate haiM-(kai maMDalAi vaccai) ityAdi mahAvIra svAmIne A pramANe kahevA lAgyA arthAt vazyamANa prakArathI sUryAdi viSaya saMbaMdhI prazna pUchavA lAgyA. sUtra 2 have vIsa prAbhRmAM je vaktavyatA kahela che tene lakSya karIne pAMca gAthAo dvArA gautabhasvAmI prabhuzrIna prazna pUche che-(kaimaMDalAi) dhyAda zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 3 viMzatiprAbhRtArthAdhikArAH prajJaptiviSayaka praznasattvAcca sUryasya maNDalaM vijJeyam, maNDalazabdo rUDhayarthavAcakaH, sA ca rUTiMH anekeSvartheSu bhavati, prakRtau sUryaH yasmAt sthAnAt udito bhavati tatsthAnaM maNDala mucyate / tacca maNDalaM bAhayAbhyantararUpeNa dvividhaM bhavati, tAnica maNDalAni varSamadhye sUryaH kativAraM pUrayati ? kutra kutraikavAraM kutra ca dvivAraM gacchatIti prshnaashyH| sarati AkAze iti sUryaH, prerayati prakAzayati vA jagaditi sUryaH, AkAzamaNDalAdhiSThitaH maNDalAdhIzo vA jyotiSikadevavizeSo grahavizeSo vA sUryaH, sa ca varSamadhye kati maNDalAni brajati ? ekavAraM dvivAraM vA kati maNDalAni pUrayatItyevaM gautamena prazne kRte sati prathame prAbhRte vaktavyamiti TIkArtha-cAra cAra prAbhRta ke praznoM kI eka eka gAthA kara ke pAMcagAthAoM dvArA prazna karate haiM-(kai maMDalAi baccai) ityAdi maMDalapada kahane se evaM sUrya prajJapti viSayaka praznakarane se sUrya maMDala samajhanA cAhie maMDalazabda rUDhayartha kA bodhaka hai vaha rUDhi aneka artha meM hotI hai prakRta meM sUrya jisa sthAna se udita hotA hai usa sthAna ko maMDala zabda se jAnanA cAhie vaha maNDala bAhya evaM Abhyantara rUpa se do prakAra kA samajhanA, ve maMDala sUrya eka varSa meM kitane daphe phiratA hai ? kahAM para ekavAra jAtA hai ? aura kahAM dobAra jAtA hai ? aisA isa prazna kA bhAva hai. AkAza meM jo saratA hai yAne gamana karatA hai vaha sUrya hai athavA jagat ko preraNA kare aura prakAza kare vaha sUrya hai. AkAzamaMDalAdhiSThita agara maMDalakA adhipati jyotiSka deva vizeSa yA AkAzastha gRha vizeSa sUrya hai vaha sUrya eka varSa meM kitane maMDala meM jAtA hai ? ekavAra yA dovAra kitane maMDala ko pUratA hai ? isa prakAra gautamasvAmI ke prazna karane para usakA uttara 1 TIkAI-cAra cAra prAbhRtanA praznonI eka eka gAthA kahIne pAMca gAthAo dvArA gautamasvAmI prazna 42 cha-(kaimaMDalAi vaccai) tyAdi bhasaha pAthI tathA sUrya prajJapti saMbaMdhI prazna pUchavAthI sUryamaMDaLa samajavuM joIe maMDalazabda rUDhayarthane bedhaka che. te rUpa aneka arthamAM thAya che. ahIMyAM sUrya je sthaLethI uge che. e sthAnane maMDaLazabdathI jANavuM. bAhya ane AtyaMtara rIte be prakAranA hoya che. e maMDaLane sUrya eka varSamAM keTalI vAra pUre che? kyAM eka vAra jAya che ? ane jyAM be vAra jAya che? e pramANenA A prazno pUchela che. AkAzamAM je sare che arthAt gamana kare che te sUrya kahevAya che. athavA jagatane je preraNuM Ape ane je prakAza Ape te sUrya che. AkAza maMDalAdhiSThita athavA maMDaLanA adhipati tiSka deva vizeSa agara AkAzastha gRha vizeSa sUrya che te sUrya eka varSamAM keTalA maMDaLamAM jAya che? eka vAra athavA be vAra keTalA maMDaLone pUre che? A rIte gautamasvAmIe pUchavAthI tene uttara pahelA prAbhRtamAM kahevAmAM Ave che. bAkI kathana zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre sarvatrApi itthameva jJAtavyamiti prathamasya praabhRtsyaashyH| 1 'tiricchA kiM ca gacchai 2 tiryak kathaM vA gacchati ?, tirasaH tiryag tirazvInaM vakra vA kathaM gacchati ?, sUryAcandramasau sadA saralagAminau, na ca kadAcit vakratvaM bhajataH, tenAtra tiryakapadena dolArUpA-ayanagatiruktA bhavet / karkAntAt makarAntaM kathaM gacchatIti syAdvA jambUdvIpAdau kathaM vrajatItisyAt vastutastu imaM tiryaglokaM svatejasA prakAzayan udayAstakAlakrameNa tejaso vRddhikSayarUpeNa tiryag tirazcInaM kathaM gacchatIti bhAvaH (2) 'obhAsai kevaiyaM 3' candraH sUryo vA kiyat kSetramavabhAsayati-prakAzayatIti tRtIyaH praznaH / 'seyAi kiM te saMThiI 4' zvetatAyAH kathaM te saMsthitiH?, zvetatAyAH-candrasUryayoH prakAzasya maryAdA kIdRzIti caturthaH praznaH 4 / prathama prAbhRta meM kahane meM AtA hai zeSa sarvatra aisA samajhalenA aisA prathama prAbhRta kA Azaya hai 1 (tiricchA kiM ca gacchai) tiryak tirazcIna yAne vakragati kisa prakAra karatA hai ? arthAt sUrya candra sadA sarala gamana karane vAle haiM, kadApi ve vakragati nahIM karate haiM ataH yahAM para dolArUpa ayanakI gati kahI hai / karka rAzise makara rAzi meM kisa prakAra gati karatA hai ? athavA jambUdvIpAdi meM kisa prakAra se gati karatA hai ? vastutastu apane teja se isa tiryaka loka ko prakAzita karatA huvA udayAsta ke kAlakrama se tathA tejakI vRddhikSaya se kisa prakAra vakra gati karatA hai ? isa prakAra kA bhAva isa prazna kA hai 2 (obhAsai kevaiyaM) 3 candrasUrya kitane kSetrako prakAzita karatA hai ? isa prakAra kA yaha tIsarA prazna hai. 3 (seyAI kiM te saMThiI) 4 zvetatA mAne candra sUrya ke prakAza kA kisa prakAra kI maryAdA hai ? yaha cauthA prazna hai 4 badhe A pramANe samajavuM tema pahelA prAbhRtane bhAva che. (tiricchA kiM ca gacchai) tiya ti2zcIna arthAt 14gati vA zate 42 cha ? arthAt sUryacaMdra sadA saraLa arthAt sIdhuM gamana karavAvALA che teo koI vAra vakragati karatA nathI. tethI ahIMyAM delA rU5 ayananI gatI kahela che. zALA - karka rAzIthI makara rAzImAM kevI rIte gati kare che? vastutastu pitAnA tejathI A tipha lekane prakAzita karatA thakA udayAstanA kALakramathI tathA tejanI vRddhi kSayathI kevI rIte vakragati kare che? A rItane bhAva A praznone che. sArA (obhAsai kevaiyaM3) yadrasUrya udA kSetrane prozita 42 cha ? ko zatanI ! trIje prazna che. 3 (seyAi kiM te saMThiI) zvetatA meTa yadrasUryanA zinI // 5RnI bhyaa| cha1 mA yo prazna cha. // 4 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 3 viMzatiprAbhRtArthAdhikArAH 13 'kahiM pahiyA lessA 5' kasmin pratihatA lezyA ? kRSNanIlakApotatejaH padmazuklabhedena lezyA SaDvidhA, tAsu madhye sUryasya tejolezyA bhavati tasya jyotiSkatvAt / sA ca pudgalAnAM saMzleSaNAtmakasaMskAravizeSarUpA kutra pratihatA bhavati ? tasyAH sUryalezyAyAH kutra pratighAtaH pratirodho bhavatIti paJcamapraznasyAzayaH 5 / / "kahiM te oya saMThiI ? 6" kathaM te ojaH saMsthiti: 16, ojasaH - prakAzasya saMsthitiH - avasaMsthAnam te - devAnupriyamane kathaM - kIdRgrUpaM bhavati ? arthAt sarvakAlamekarUpAvasthAyitayA utAnyatheti SaSThapraznasyAzayaH / 'ke sUriyaM varayate ? 7 ' kaH sUrya carayati ? 7, kaH pudlasamUhaH sUrya lezyAsaMsRSTo bhavati, sUrya valayati-maNDalAkAreNa veSTayati, ralayoH sAvarNyAt / arthAt kaiH pudgalairveSTitaH sUryo maNDalavat pratibhAtIti saptamaH praznaH 7 / ( kahiM pahiyA lessA) 5 lezyA kahAM para pratihata hotI hai ? arthAt kRSNa nIla kApota taijama padma evaM zukla isa prakAra chaha lezyAeM hotI hai, unameM sUrya kI taijasa lezyA hotI hai kAraNa kI vaha jyotiSka deva hai / vaha pudgaloM ke saMzleSaNAtmaka rUpa kahAM para pratihata hotI hai ? arthAt vaha sUrya lezyA kA kahAM para pratighAta yAne pratirodha hotA hai ? aisA yaha pAMcavAM prazna kA bhAva hai 5 ( kahiM te oyasaMThiI 6) Apake mata se prakAza kI saMsthiti kisa prakAra se hotI hai, arthAt sarva kAla eka rUpa se rahatI hai ? yA anya prakAra se rahatI hai ? yaha chaThe prazna kA bhAva hai / 6 (ke sUriyaM varayate 7) sUrya kA varaNa kauna karatA hai ? arthAt kauna pudgala samUha sUrya lezyA se saMlagna hotA hai ? mAne maMDalAkAra se veSTita hotA hai ? ra-la kA sAvarNya hone se varaNa evaM veSTita donoM prakAra se kahA jAtA hai, arthAt kauna se pugaloM se veSTita hokara (kahiM paDiyAlessA) 5 bezyA myAM pratihata thAya che ? arthAt roya che ? dRSya, nIla, kApeAta, taijasa, padma ane zukala A rIte cha lesyAe che. temAM sUryaMnI taijasa lezyA che. kAraNa ke te ntyAtiSTha deva che. te pudgalenA sa zrleSaNAtmaka rUpe kayAM rokAya che ? arthAt te sUrya lezyAnA kyAM pratighAta yAne pratidha thAya che ? A rIte A pAMcamA praznaneA bhAva che. pAA ( kahiM te oyasaMThiI) 6 ApanA abhiprAyathI prAzanI saMsthiti-vyavasthA devI rIte thAya che ? arthAt sarvakALa eka rUpe rahe che? athavA anya prakArathI rahe che ? A chaThThA praznano lAva che, 6. hAya che? 2-ane ( ke sUriyaM varayate) 7 sUryanuM vara aNu hare che ? goTase yA yudgata samUho sU` lezyAne maLelA hAya che? eTale ke ma`DalAkArathI vIMTAyelA e banne samAna hovAthI varaNu ane veSTita ema beu a saMgata kayA pudgalAthI vITaLAine maMDaLanI mAphaka pratibhAsita thAya che ? zrI suryaprajJapti sUtra : 1 thAya che. arthAt A rItaneA A
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ - sUryaprajJaptisUtre "kahaM te' udayasaMThiI ? 8" kathaMte udayasaMsthitiH ?, te-devAnupriyamate, sUryasya udayasaMsthitiH-saMsthAnaM-kathaM-kiyat prakArakaM bhavati ? kena prakAreNa vA bhavati ? candrasUryayo rudayAstavyavasthA kIdRzIti bhagavan ! me bodhaya ! ityaSTama praznasyAzayaH ? 8 // "kaha kaTThAporisIcchAyA ? 9" kati kASThA-katipramANA pauruSIcchAyA ? / kiM pramANA pauruSIcchAyAceti navamaH praznaH 9 // "joge kiM te va Ahie ? 10" yogaH kiM te AkhyAtaH yoga iti kiM vastu vartate iti te-tvayA bhagavatA AkhyAtamiti dazamapraznaH 10?, "kiM te saMvaccha reNAI ? 11" kaste sambatsarAdiH, te-devAnupriyamate, saMvatsarAdi:-varSArambhakAlaH kaH, kaH kAlaH samvatsarArambhasyeti mAM bodhaya ityekAdazaH praznaH11 // "kaI saMvaccharAiya 12" kati sambatsarAzca, kati-kiyatsaMkhyakAH kiM nAmakAH samvatsarA iti dvAdazaH praznaH 12 // 'kahaM caMdamasovuDDI ? 13' kathaM candramaso vRddhiH ? kathaM kena prakAreNa maMDala kI taraha pratibhAsita hotA hai ? isa prakAra se yaha sAtavAM prazna hai| (kahaM te udayasaMThiI 8) Apa devAnupriya ke abhiprAya se sUrya kI udaya saMsthiti mAne udayAvasthA kisa prakAra se hai ? yA kitane prakAra kI hai ? he bhagavan ! candra sUrya kI udaya evaM astamana kI vyavasthA kisa prakAra kI hai ? vaha mujhe kahiye, isa prakAra se yaha AThaveM prazna kA abhiprAya hai / 8 (kai kaTThA porisI chAyA 9) pauruSI chAyA kisa pramANavAlI hai ? isa prakAra kA yaha navavAM prazna hai / 9 ___ (joge kiM te va Ahie 10) Apa ke mata se (yoga) yaha kisa vastu ko kahate hai ? vaha mujhe kahI ye yaha dasavAM prazna hai| 10 (kiM te saMvacchareNAI 11) Apake matase saMvatsara kA Adi kAla kaunasA hai ? arthAt varSArambhakAla kaunasA hai vaha mujhe kaha kara pratibodhita kIjie isa prakAra se yaha gyArahavAM prazna kahA hai 11 (kaisaMvaccharAi ya 12) kitane saMvasAtabhA prazna cha. 7. (kahaM te udayasaMThiI) 8 25 hevAnupriyanA abhiprAyathA sUryanI ya sasthiti meseja udayavasthA kaI rIte thAya che ? athavA keTalA prakAranI che ? he bhagavana caMdrasUryanA udayanI ane astanI vyavasthA kaI rItanI che? te mane kahe A pramANe A AThame prazna che 8. (kai kaDA porisI chAyA) 9 pauSI chAyA uvA pramANunI cha ? 2mA prmaannen| mA navamI prazna cha... (joge kiM te va AhiyA) 10 mApanA bhatathA 'yoga' ko 4 paratune he cha? te bhane DA 2 // zamI prazna cha. 10. (kiM te saMvacchareNAI) 15 mApanA bhatathA savatsarano mAha 11 ye cha ? mathAt varSAraMbha kALa kaye che? temane pratibaMdhita karo. A rIte A agIyArame prazna kahela che 11. (kaisaMbaccharAiyA) 12 spts| 8 // cha ? arthAt saMvatsaranI saMbhyA dI cha ? zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 3 viMzatiprAbhRtArthAdhikArAH candramaso vRddhiH, vRddhiH pratibhAsaH, caMndramasa stejasaH vRddhikSayoM vathaM bhavataH, vRddhipadarayAMpalakSaNatvAt zuklapakSakRSNapakSavazena kathaM vRddhikSayaM yAti candra iti trayodazapraznasyAzayaH 13 / 'kayA te dosiNA bahU ? 14 kadA te jyotsnA bahuH, te devAnupriyamate, candramaso jyotsnA kadA kasmin samaye bahuH prabhUtA bhavati, kadA pUrNacandro bhavatIti caturddazapraznasyAzayaH 14 / ' ke sigdhagaI kutte ? 15' kaH zIghragatiruktaH ?, candrAdigraheSu kaH zIghragatigrahaH kathita iti paJcadazaH praznaH 15 || 'kaha dosiNalakkhaNaM 15' kiM jyotsnA lakSaNam ?, kiM bhUtA jyotsnA prakAzo bhavati, prakAzamaNDalasya kiM lakSaNamiti SoDazaH praznaH 16 // ' cayaNovavAya ? 17' cyavanamupapAtaH, cyavanaM - devamaraNam upapAtaH - - utpattiH, tau 15 tsara hai ? yAne saMvatsara kI saMkhyA kitanI hai evaM unake nAma kyA hai ? isa prakAra se yaha bArahavAM prazna hai, (kahaM caMdamasobuDi ) candramA kI vRddhI kisa prakAra se hotI hai ? arthAt candramA ke teja vRddhI evaM kSaya kisa prakAra se hotI hai ? vRddhIpada ke upalakSaNa se zuklapakSa kRSNapakSa vazAt candramA kSayavRddhI ko kisa prakAra prApta hotA hai ? isa prakAra yaha terahaveM prazna kA Azaya hai, 13 (kayA te dosiNA bahU) 14 Apake matase candamA kA prakAza kisa samaya adhika hotA hai ? arthAt pUrNacandra kaba hotA hai ? yaha 14 caudaha veM prazna kA bhAva hai 14 ( ke siggara tutte) zIghragati vAlA kauna hai ? arthAt candrAdigrahoM meM kaunasA graha tvarita gativAlA hai ? isa prakAra pandrahavAM prazna kA bhAva hai 15 ( kahaM dosiNalakavaNaM) 16 jyotsnA prakAza kA kyA lakSaNa hai ? arthAt prakAza kisa taraha hotA hai ? yAnI prakAza maMDala kA lakSaNa kyA hai ? isa prakAra se yaha solahavAM prazna hai 16 (cayaNovavAya) ccavana yAne devamaraNa ane tenA nAma kayA kayA che ? A rItanA A bArame prazna che. 12. (haM caMdamaso buDhi ) 13 caMdrabhAnI vRddhi devI rIte thAya che ? arthAt caMdrabhAnA tejanI vRddhi ane kSaya kevI rIte thAya che? vRddhipadanA upalakSaNathI zukalapakSa kRSNapakSa vazAt caMdramA kSayavRddhine kevI rIte prApta kare che? A rIte A terame prazna che. 13. ( kayA te dosiNA bahU) 14 bhApanA bhatathI caMdrabhAno aAza uyAre vadhAre thAya che ? eTale ke pUrNa caMdra kayAre hAya che ? A caudamA praznanA bhAva che. 14. zrI suryaprajJapti sUtra : 1 ( ke siga kutte ) 15 zIghragativANA ritagativALe che ? A rItanA A jyAnA kahetAM prakAzanu lakSaNa zuM che? prakAzamaDaLanuM lakSaNa zuM che ? A sALamA ( cayaNovavAya) vyavana bheTate he devabharaNa upaghAta arthAt utpatti bheTale caMdrAhinu aNu che ? arthAt caMdrAhi hobhAM yA graha paMDharamo azna che, 15 ( kahaM do siNalakkhaNaM) 16 arthAt prakAza kevI rIte thAya che ? eTale ke prazna che. 16.
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJapti sUtre upapAta - utpa raatuorat candrAdInAM bhavato naveti svamata paramatApekSayA vaktavyau iti saptadazaH praznaH 17 // 'uccatte ? 18' uccatvam candrAdInAM grahANAM samatalAt bhUbhAgAt uccatvaM - dUratvaM kiyaditi, arthAt yAvati dUre pradeze candrAdInAM vyavasthitatvamasti tat sarvaM svamata paramatApekSayA kathanIyamityaSTAdazaH praznaH 18 || 'sUriyA kai AhiyA ? 19 sUryAH kati AkhyAtAH, jambUdvIpA kati saMkhyakAH sUryA AkhyAtAH - kathitAH / ityapi Akhyeyam ityekonaviMzatitamaH praznaH // 19 'aNubhAve ke va saMvRtte ? 20' anubhAvaH ko vA samuktaH, pRthivyAM candrAdInAM tejasaH prabhAvaH kIdRzo bhavati, patativeti viMzatitamaH praznaH ||20|| 'evameyAI vIsaI' evametAni viMzatiH / evaM pUrvoktaprakAreNa pUrvoktArthAdhikAroyetAni etAni viMzatiH prAbhRtAni / arthAt sUryaprajJaptau etAni vaktavyAni santIti granthArambhe ardhAdhikAraH || sU0 3 || utpati arthAt candrAdi kA cyavana evaM upapAta hotA hai ? yA nahIM ? yaha svamata evaM paramata kA avalambana karake kaheM aisA yaha satrahavAM prazna hai 17 ( ucatte) uccatva yAne candrAdi grahoM kA samatala bhUbhAga se kitanA uccatva hai ? arthAt jitane dUra pradeza meM candrAdi grahoM kI sthiti hai vaha saba svamata evaM paramata ko avalambanakara ke kaheM yaha aThArahavAM prazna kA Azaya hai 18 (sUriyA as AhiyA) sUrya kitane kahe haiM ? mAne jambUdIpAdi meM sUrya kitane haiM ? vaha bhI kahe yaha unnIsavAM prazna kA Azaya hai 19 (aNubhAve ke va saMbutte) anubhAva kisa prakAra kA hai arthAt pRthivI meM candrAdi ke teja kA prabhAva kaisA hotA hai ? yaha bIsavAM prazna kA bhAva hai 20 ( evameyAI vIsaI) isa prakAra yaha vIsa prazna haiM arthAt pUrvoktaprakAra se pUrvokta arthAdhikAra yukta ye vIsa prazna rUpa vIsa prAbhRta hote haiM arthAt sUrya prajJapti meM isa prakAra kI vaktavyatA kahI hai yaha granthArambha meM arthAdhikAra kahA hai // 3 // 16 ? cyavana ane utpatti thAya che ? ke nathI thatI A sarva viSaya svamata ane paramatanu vyavasajana urIne bhane uhI A riitne| A sattarabho prazna che. 17. ( uccatte) asyatva eTale ke caMdrAdi graheAnI samatala bhUbhAgathI keTalI uMcAI che ? eTale ke jeTalA dUranA pradezamAM caMdrAdi graheAnI sthiti che, te badhuM ja svamata ane paramatane anusarIne kaheA yA aDhAramo prazna che. 18 ( sUriyA kai AhiyA ) sUryo DeMTalA che ? bheTale meM yUdIya vigeremAM sUryAM keTalA che ? e paNu Apa amane kahI jaNAve. e rItane A Aga sabhI prazna che. 18. ( aNubhAve ke va saMvRtta) anubhAva : rItano che ? bheTale } pRthvImAM caMdrAhinA te no prabhAva kevI rIte thAya che? A vIsamA prazna che. 20. ( evameyAI bIsaI) mA rItanA yA vIsa azroche, bheTale yUrvosta prArathI pUrvokta arthAdhikAra yukta A vIsa prazna rUpa vIsa prAkRtA thAya che. arthAt sUrya prajJaptimAM A rItanuM kathana karela che, A granthArabhamAM arthAdhikAra kahela che. !! sU. 35 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 4 prathamaprAbhRteprathamaprAbhRtaprAbhRtam mUlam - vaDDo vaDDImuhucANaM1, addhamaMDala saMThiI 2, ke te cinaM pariyarai3, aMtaraM kiM carai 4 // 6 // uggAhara kevaiyaM 5, kevaiyaM ca vikaMpai6, maMDalA ya saMThANe, vikkhaMbhoda, aTTapAhuDA 9 / sU0 4 // chAyA - vRddhyapavRddhI muhUrttAnAm 1, arddhamaNDalasaMsthitiH 2, kaste cIrNaM praticarati 3, antaraM kiyaccarati ca ||6|| avagAhate kiyat 5, kiyacca vikampate 6, maNDalAnAM saMsthAnam 7, viSkambhaH 8, aSTau prAbhRtAni 7 // sU0 4 // " TIkA-pUrvoktaviMzaterapi prAbhRtAnA mantargatAni prAbhRtaprAbhRtAni santi / tatra prathame prAbhRte yAni apAntarAlavarttInyaSTau prAbhRtaprAbhRtAni teSAmarthAdhikArAt upadidikSurAha"vaDavaDI muhattANaM 1" iti vRddhavRddhI muharttAnAm dinarAtrigatAnAM muhUrtAnAm vRddhayapavRddhI - vRddhikSaya kathaM bhavata iti mAM bodhayeti prathamasya prAbhRtaprAbhRtasyAzayaH 'addhamaDalasaMThiI 2' arddhamaNDasaMsthitiH arddhamaNDalasya dvayorapi sUryayoH pratyahorAtramarddhamaNDala viSayA saMsthitiH kIdRzIti vaktavyam ||2|| "ke te cinaM pariyarai 3" kaste cIrNaM praticarati, te - tava - devAnupriyamate kaH sUryaH kiyadapareNa sUryeNa cIrNa kSetraM praticaratIti nirUpaNIyam 17 TIkArtha- pUrvokta vIsoM prAbhRtoM ke antargata prAbhRta prAbhRta hai / usameM prathama prAbhRta ke antargata jo ATha prAbhRta prAbhRta hote haiM unakA adhikAra hone se sUtrakAra usakA kathana karate huve kahate haiM (baDDo vaDDImuhuttANaM) 1 muhUrtoM kI vRddhI evaM apavRddhI rAtri divasa meM Ate huve muhUrtoM kA vRddhIkSaya kisa prakAra se hotA hai ? vaha mujhe samajhAie, yaha prathama prAbhRtaprAbhRtakA bhAva hai ? (addha maMDala saMThiI) 2 donoM sUryoM kA prati divasa rAtri meM arddha maMDala saMsthiti kisa prakAra se hotI hai ? yaha Apa mujhe samajhAie. 2 (ke te cinna pariyAra) 3 Apa devAnupriya ke abhiprAya se kaunasA sUrya kaunasA dUsare sUrya se cIrNa-vyApta kSetra meM saMcaraNa karatA hai ? isakA nirUpaNa karake smTIkA :-pUrvAMkta vIse prAbhutAnI aMdara anya prAbhuta prAbhutA che, tenA adhikAra hAvAthI have sUtrakAra tenu kathana karatA thakA kahe che-- ( vaDhovaDDhI muhuttANaM) muhUrtAnI vRddhi bhane apavRddhi arthAt rAtadvivasabhAM bhavatA muhUtaeNA~nI vRddhi ane kSaya-vadhaghaTa kevI rIte thAya che? te mane samajAvA A rIte pahelA Aluta prabhUtanI lAva che. (addhamaMDala saMThiI) 2 manne sUryAMnI pratyeka divasarAtrImAM arthmaDala 'sthiti kevI rIte thAya che? te Apa mane kaheA 2. cI --tryApta kSetramAM saMcaraNa kare che? A viSayanu cagya nirUpaNa ( aMtaraM kiM carai ya ) 4 DeTA prabhANuvANA aMtasthI me sUrya (ke te cinnaM pariyAra ) 3 Apa hevAnupriyanA abhiprAyathI yo sUrya yA jInna sUrya thI karIne samajAve. 3. saMcaraNa re he ? zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 sUryaprajJaptisUtre // 3 // 'aMtaraM kiM carai ya 4,' antaraM kiyaccarati ca-kiyatparimANamantaraM kRtvA dvAvapi sUryoM parasparaM cAraM carata iti caturthasyAzayaH 4 // 6 // 'uggAhai kevaiyaM 5' avagAhate kiyat-kiyatpramANaM dvIpaM samudraM vA avagAhya sUryacAraM caratIti pazcamamAbhRtatrAbhRtasyAzayaH / / 5 / / 'kevaiyaM ca vikaMpai 6 kiyacca vikampate-ekaikaH sUrya ekaikena rAtrindivena kiyapramANaM kSetra vikampya-vimucya cAraM caratIni paSThaH praznaH // 6 // 'maMDalANa ya saMThANe,' maNDalAnAM ca saMsthAnam , saMsthAnaM saMsthitiH abhidhAnIyaM vA kaizca kaizvAmidhAnIyaiH kutra kutra kena prakAreNa maNDalAnAM saMsthitiriti saptamaH praznaH // 7 // 'vikkhaMbho 8' viSkambho vyAsaH teSAmeva maNDalAnAM viSkambho vAhalyam / maNDalAnAM vistRtirityarthaH, kiyatyo vistRtayo maNDalAnA bhiti praNataM mAM vodhaya ityaSTamaH praznaH // 8 // "aTTha pAhuDA 8" aSTo prAbhRtAni, evaM prathame prAbhRte arthAdhikArasamanvitAni aSTau prAbhRtaprAmRtAni / prathame praznasyAntarbhUtAH aSTau praznopapraznA ityarthaH / atra kimiti prAbhRtamiti jijJAsA nivRtyarthajhAiye 3 (aMtaraM kiM caraiya) kitane parimANa antara meM donoM sUrya saMcaraNa karatA hai yaha caturtha prazna kA Azaya hai 4-6 (uggAhai kevaiyaM) 5 kitane pramANa vAle dvIpa evaM samudra meM avagAhana karake sUrya gati karatA hai ? yaha pAMcaveM prAbhRta prAbhUta kA bhAva hai 5 (kevaiyaM ca vikaMpai) 6 eka eka sUrya eka eka rAtri divasa meM kitane pramANa vAle kSetra ko choDakara gati karatA hai ? yaha chaThe prazna kA Azaya hai 6 (maMDalANa ya saMThANe) maMDaloM kA saMsthAna mAne saMsthiti-vyavasthA kisa prakAra kI hai ? arthAta kisa kisa vyavasthA se kahAM kahAM kisa prakAra se maMDaloM kI saMsthiti hotI hai yaha sAtaveM prazna kA Azaya hai 7 (vikkhaMbho) una maNDaloM kA viSkambha arthAt bAhalya yAne maMDaloM kA vistAra kitanA hai ? yaha praNAma kahate huve mujhako samajhAie, isa prakAra AThaveM praznakA Azaya hai 8 (aTTha pAhuDA) ATha prAbhRta hai tathA prathama prAbhRta meM arthAdhikAra samanvita sahita ATha prAmRta prAbhRta hai / prathama prazna ke antarbhUta mA zata yothA prAmRta prAmRtane Azaya cha. 4 (uggAhai kevaiyaM) 5 mA prabhAvANA dvIpa ane samudramAM avagAhana karIne sUrya gati kare che? A rIte pAMcamA prAbhRtaprAbhUtano cha. (keva ivaM ca vikaMpai) me se sUrya se 3 rAbihiSasamA TasA pramANAta kSetrane chADIne ti 42 cha ? 2 rIta 78 prAmRtaprAmRtano bhApa cha. 1. (maMDalANaya saMThANe) bhAnu saMsthAna arthAt sthiti vyavasthA 4 zate thAya cha ? meTale 44 kaI vyavasthAthI kayAM kayAM kaI rIte maMDaLanI vyavasthA thAya che? A sAtamAM prAbhRta prAkRtano bhAva cha. 7. (vikkhaMbho) se bhagAnI vimarthAt sAkSya se hai maMDaLane vistAra keTaluM che ? e namana karatA evA mane samajAve A AThamA prAbhRtabhaamRtnaa sA che, (aTTha pAhuDA) 2 te 2.4 prAmRta praamRte| paDeTA prAmRtabhA mAdhi. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 5 prathamaprAbhRteprathamaprAbhRtamrAbhRtam mucyate-yathAlokaprasiddhaM prAbhRtaM nAma upAyanam dezakAlocitaM pariNAmasundaraM ramaNIyaM yadurlabhaM vastUpanIyate samantataH prakarSeNa bhriyate poSyate cittamabhISTasya mAnArhasyAneneti prAbhRtam / prAbhRtamiva prAbhRtaM jJAnavaktavyatA rUpaM, mokSapathapathikAnAM ziSyaparaMparANAmetad jJAnarUpopAyanaM tIrthakRd gaNadharaiH pradattamitibhAvaH / / (prAbhRtaM tu pradezanam) itikoshH| upAyana mupagrAhya mupahAra stathopadA iti ca devatAbhyo gurubhyo mitrAdibhyazca dIyamAnasya vastuno nAma prAbhRtamityarthaH / sU0 4 // mUlam-chappaM ca ya satteva ya aTTa tinni ya havaMti pddivttii| paDhamassa pAhuDassa havaMti eyAu paDavattI ||8|| sU0 5 // ATha praznopaprazna hai| ____ aba prAbhRta kA bhAva kyA hotA hai ? isa prakAra kI jijJAsA ke upazamana nimitta kahate haiM-jaise loka prasiddha prAbhRta yAne upAyana-bheTa dezakAlocita sundara pariNAma vAlA evaM ramaNIya aisI durlabha vastu dI jAtI hai isI prakAra samasta prakAra se utkarSa se bharA jAya puSTa kiyA jAya isakA nAma prAbhRta hai| prAbhUta upAyanIbhUta jo prAbhRta jJAna kathana rUpa mokSapatha ke pathika ziSya paraMparA ko yaha jJAna rUpa upAyana tIrthakara evaM gaNadharoMne diyA hai aisA bhAva hai| (prAbhRtaM tu pradezanam) isa prakAra koSa meM bhI kahA haiM tathA upAyana, upahAra, upagrAhya tathA upadA ye zabda bheTa dene ke artha meM hai evaM devaguru tathA mitrAdi ko dIyamAna vastu kA nAma prAbhRta zabda se kahate haiM ||suu0 4 // TIkArtha-aba prathama prAbhRta meM cAra cAra ke rUpa meM vibhakta kiye gaye cAra prAbhRtaprAbhRtoM meM kramAnusAra ye paramatarUpa pratipattiyAM haiM jaise-cauthe prAbhRta kAra sahita thAya che. pahelA praznanI aMdara bIjA ATha prazno thAya che. - have prAbhUta kene kahevAya che? e jIjJAsAnA zamana nimitte kahe che. lokaprasiddha prAbhUta eTale bheTa yAne upAyana dezakalocita suMdara pariNAmavALI ane ramaNIya vastu apAya che, tevI ja rIte samasta prakAranA utkarSathI bharAya puSTa karAya tenuM nAma prAbhUta che. prAbhUta eTale ke upAyanIbhUta je prAkRta arthAt jJAna kathana rUpa mikSapathanA yAtrika ziSya paraMparAne A jJAnarUpI upAyane bhagavAna tIrthakaro ane gaNadharee Apela che. e bhAva che. (prAbhRtaM tu pradezanam ) 20 te aSamA 4 cha. tathA pAyana, 52, pAra ane upadA A zabdo bheTa ApavAnA arthamAM ane deva gurU tathA mitrAdine dIpamAna devAtI vastunuM nAma prAbhRta zabda vAcya che. sUtra 4 TakAtha:-have pahelA prAbhUtamAM cAra cAra rUpathI vahecelA cAra prAbhRtaprAbhUtomAM kramAnusAra A paramata rUpa pratipatti che, jema ke cethA prAbhRtaprAbhUtamAM cha prati zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 sUryaprajJaptisUtre ___ chAyA-paT ca paJca ca sapta eva cASTau tisrazca bhavanti pratipattayaH / prathamasya prAbhRtasya bhavantyetAstu pratipattayaH / / sU0 5 // ___TIkA-samprati prathama eva prAbhRte caturAdiSu (caturbhizcaturbhivibhakteSu) prAbhRtazrAbhRteSu yathAkrameNetAH paramatarUpAH pratipattayo bhavanti / tadyathA-caturthe prAbhRtaprAbhRte SaT pratipattayaH paJcame paJca, paSThe sapta, saptame cASTau, aSTame tisrazceti militvA ekonatriMzatsaMkhyakAH pratipattayo bhavanti prathamasya prAbhRtaprAbhRsyeti phalitArthaH / / sU0 5 // mUlam-paDivattIo udae, taha atthamaNesu ya / bhiyavAe kaNNakalA, muhattANaM gatI ti ya // 9 // nikkhamamANe sigdhagaI pavisaMte mNdgiiiy| culasIisayaM purisANaM tesiM ca paDivattIo // 10 // udayaMmi aTTha bhaNiyA bhedagghAe duve ya pddivttii| cattAri muhattagaIe huMti taiyaMmi paDivattI // 11 // ||suu0 6 // ___chAyA-pratipattaya udaye, tathA astamayaneSu ca / bhedadhAtaH karNakalA, muhUrtAnAM gati riti ca / / 9 / / niSkrAman zIghragatiH pravizan mandagatiriti ca / caturazItizataM puruSANAm teSAM ca pratipattayaH // 10 // udaye aSTau bhaNitAH bhedadhAte dve ca pratipattI / catasro muhUrtagatau bhavanti tRtIye prtipttyH||11||||suu06|| TIkA-samprati arddhamaNDalasaMsthiti nAmake dvitIyabhede dvitIye prAbhRte yadarthAdhikAropetAni trINi prAbhRtaprAbhRtAni tAni pratipAdayati-'paDivattIo udae' ityAdi, ___'paDivattIo udae, taha atthamaNesu ya' pratipattayaH udaye, tathA-astamayaneSu ca / prAbhRta meM chaha pratipattiyAM hai / pAMcave meM pAMca chaThe meM chaha sAtave meM ATha evaM AThaveM meM tIna pratipattiyAM hotI hai| isa prakAra prathama prAbhRta prAbhRta meM saba milakara untIsa saMkhyaka pratipattiyAM hotI hai yaha phalitArtha hai ||suu0 5 // TIkArtha-aba arddha maMDala saMsthiti nAma ke dUsarA bheda rUpa dUsare prAbhRtaprAbhRta meM arthAdhikAra se yukta jo tIna prAbhRtaprAbhRta hai unakA pratipAdana karate haiM-(paDivattIo udae) ityaadi| __ (paDivattIo udae taha atthamaNesu ya) dUsare prAbhRta ke prathama prAbhRta patti che. pAMcamAmAM pAMca chaThThAmAM cha sAtamamAM ATha ane AThamAmAM traNa pratipatI thAya che. A rIte pahelA prAbhRtaprAbhUtamAM badhI maLIne ogaNatrIsa pratipattI thAya cha. mA sitA cha. // sU0 5 // TIkartha:-have addhamaMDaLa saMsthiti nAmanA bIjA bheda rUpa bIjA prAbhUta prAbhRtamAM arthAdhikArathI yukta je traNa prAbhRta prAbhRta che. tenuM pratipAdana karavAmAM Ave che. (paDivattIo udae taha atthamaNesu ya) wIna prAbhUtanA 5 // prAmRta prAtamA sUrya nA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 6 prathamaprAbhRteprathamaprAbhRtaprAbhRtam dvitIyasya prAbhRtasya prathame prAbhRtaprAbhRte sUryasyodaye-udayakAle, astamayaneSu ca kiyatyaH pratipattayo bhavantIti kathaya ? atra paramatarUpAH pratipAdyAH svamata pratipattizceti / 'bhiyavAye kaNNakalA, muhuttANaM gatIti ya' // 9 // bhedaghAte karNakalA, muhUrtAnAM gatiriti ca, ghAtarUpe-paramatavaktavyatopalakSite dve eva pratipattI bhavataH, kintu tRtIye prAbhRtaprAbhRte muhurtagatau-muhUrttagativaktavyatopalakSite catasraH pratittayo bhavanti / 'cattAri' iti sUtre napuMsakatvanirdezaH prAkRta vAt / samprati dazamaprAbhRte yAni apAntarAlavartIni dvAviMzatisaMkhyAkAni prAbhRtaprAbhRtAni teSAmarthAdhikAramAha-dazame prAbhRte etAni / sUtre puMstvanirdezaH prAkRtatvAt etadarthAdhikAropetAni dvAviMzatiH prAmRtaprAmRtAni bhavanti / yathA prathame prAbhUtaprAmRte nakSatrANA mAvalikA kramaH kathanIyaH, amijidAdIni nakSatrANi bhavantIti jJeyam , dvitIye nakSatraviSayaM muhartAnaM muhUrtaparimANamiti yAvadvaktavyam / tRtIye 'evaM bhAgA' iti pUrvabhAgAH prAbhRta meM sUrya ke udaya kAla meM evaM asta samaya meM kitanI pratipattiyAM hai ? mujhe kahakara jJAta kareM, yahAM para paramata rUpa pratipAdya evaM svamata pratipatti viSaya meM prazna kiyA hai / (bhiyavAe kaNNakalA muhattANaM gatIti ya) // 9 // ghAtarUpa mAne paramata vaktavya rUpa do hI pratipattI hotI hai, kintu tIsare prAbhRtaprAbhRta meM muhartagati meM cAra pratipattiyAM hai (cattAri) isa padameM napuMsaka nirdeza prAkRta hone se huvA hai| aba dasaveM prAbhRta meM jo antarvati bAIsa prAbhRta prAbhUta kahe haiM unakA arthAdhikAra kahate haiM-sUtrameM puliMga nirdeza prAkRta hone se huvA hai, isakA arthAdhikAra yukta bAIsa prAbhRta prAbhUta hote haiM jaise kI prathama prAbhRta prAbhRta meM nakSatroM ke Avali kA-paMkti kA krama khnaa| abhijidAdi nakSatra hote haiN| dUsare meM nakSatra viSayaka muhUrtAgra yAne saMpUrNa muhUrta parimANa kahanA / udayakALamAM ane astamana kALamAM keTalI pratipatti che? te mane kahe. ahIMyAM paramata pratipAdha! ane 21mata pratipattI samAdhI prazna 428 cha. (bhiyavAe kaNNakalA muhuttANaM gatIti ya) ghAta35 arthAt 52mata 4thana 35 me pratipattiyo thAya che. 52tutrIon prAmRta prAtama muhUta gatimA yA2 pratipattiyo che. (cattAri) ye 54thA naghusa ni: 22 prAkRta hevAthI thayela che. have dasamAM prAbhRta prAbhRtamAM antargata je bAvIsa prAbhRta prAbhRte che. tene arthAdhikAra kahevAmAM Ave che-sUtramAM puliMga nideza prAkRta hevAthI thayela che. tenA arthAdhikAra yukta bAvIsa prAbhRta prAbhRta thAya che. jema ke pahelA prAbhRta prAbhRtamAM nakSatronI AvalikA-paMktino kama kahevAya che abhijIta vigere nakSatra hoya che. bIjAmAM nakSatra samAdhI mustAya arthAt sapUSNu bhuDUta paribhA atrImA (vaM bhAgA) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre pUrvapazcimAdi krameNa bhAgAH kathanIyAH, caturthe 'jogassa' yogasyAdi vaktavyaH / paJcame kulAni ca ityatra ca zabdAt upakulAni-kulopakulAni vaktavyAni / SaSThe paurNamAsItipaurNamAsI vaktavyA-abhidheyA / ziSyaH pRcchati-bhedadhAto bhavati kim ? karNakalA ca bhavati kim ? iti vaktavyam / atra ghAtapadasya gamana mityucyate / arthAt-bhedo maNDalasyApAntarAlaM tatra ghAtaH-gamanaM kim ? "han hiMsAgatyo" rityuktatvAt , sa ekeSAM matena pratipAdyaH, yathA vivakSite maNDale sUryeNApUrite sati tadanantaraM sUryo'paramanantaraM maNDalaM saMkrAmatiH gacchati / tathA karNaH koTibhAgaH tamadhikRtya apareSAM matena kalAketi kapanIyA, yathA vivakSite maNDale dvAvapi sUyau~ prathamakSaNe praviSTau santau pUrvAparakoTi dvayaM lakSyIkRtya buddhayA paripUrNa pathA'vasthitaM vivakSya tataH paramaNDalasya karNa-koTimAgarUpamabhisamIkSya tataH kalayA 2-mAtrayA 2 ityarthaH, aparamaNDalAbhimukhamamisapentI cAraM carata ityrthH| tatIye prAbhRtaprAmRte pratimaNDalaM muhUrteSu tIsare meM (evaM bhAgA) pUrva pazcimAdi krama se vibhAga kathanIya hai caturtha meM (jogassa) yogakA Adi kaheM pAMcaveM meM (kulAni ca) isa pada meM (ca) zabda se upakula evaM kulopakula kaheM chaTe prAbhRta prAbhRta meM paurNamAsI kA kathana kre| prazna-bhedadhAta kisako kahate haiM ? karNakalA kise kahate haiM ? yahAM para ghAta padakA artha gamana hotA hai arthAt bheda mAne maMDala kA antarAla bhAga usameM ghAta mAne gamana yaha eka ke mata se pratipAdita kareM jaise vivakSita maMDala meM sUrya se pUrita hone para tadanantara sUrya dUsare anantara maMDala meM saMkramaNa karatA hai mAne jAtA hai tathA karNa-koTibhAga usa ko adhikRta karake dUsare ke mata se kalA kisako kahate haiM ? vaha kahe tathA vivakSita maNDameM donoM sUrya prathama kSaNameM praviSTa hokara pUrva evaM pazcima kI donoM koTiyoM ko lakSya karake buddhi se yathAvasthita vivakSA karake tadanantara dUsare maMDalakA karNakoTi bhAgarUpa ko samIkSA karake tadanantara mAtrA mAtrA se dUsare maMDala kI pUrva pazcimAhi mathI vimA Devo. yAthAmA (jogassa) yoganA mAhA pAyabhAmA (kulAnica) me 54mA 'ya' >>thA 641 ane soya4A. ch| pAta prAtamA pUrNamAsI saMbaMdhI kathana karavuM. prazna-bhedadAta kone kahevAya che? karNakaLA kene kahevAya che? ahiMyAM ghAta padane artha gamana thAya che. arthAt bheda eTale maMDaLanI aMdarano bhAga aMtarAla temAM ghAta eTale ke gamana te ApanA matathI pratipAdana karI samajAvavuM. jema ke vivakSita maMDaLa sUryathI pUrNa thavAthI tadanantara sUrya bIjA te pachInA maMDaLamAM saMkramaNa kare che. arthAt jAya che. tathA karNa kaTi bhAgane adhikRta karIne anya nAma tathA kaLA kene kahe che? te kahe tathA pUrva ane pazcima e beu kaTiyAne uddezIne buddhithI yathAvasthita vivakSA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 6 prathamaprAbhRteprathamaprAbhRtaprAbhRtam 23 gatiH-gatiparimANaM vaktavyam / tatra niSkrAmati pravizati vA sUrye yAdRzI gatirbhavati tAdRzI mabhidhitsurAha-'nikkhamamANe sigdhagaI parisaMte maMdagaI ya" niSkrAman zIghragatiH pravizan mandagati riti ca, niSkrAman sarvAbhyantaravatti maNDalAdvahi nirgacchan sUryo yathottaraM maNDalaM saMkrAman zIghragatiH zIghrataragati bhavati, pravizan sarvabAdyAnmaNDalAdabhyantarakrameNAgacchan pratimaNDalakrameNa mandagatiH mandAgati bhavati, teSAM ca maNDalAnAm--"culasIi sayaM purisANaM, tesiM ca paDivattIo" caturazItizataM puruSANAM, teSAM ca pratipattayaH, tatra sUryasya caturazItyadhikaM zataM maNDalaM bhavati / teSAM maNDalAnAM viSaye pratimuhUrta sUryasya gatiparimANacintayA puruSANAM pratipattayo bhavanti, pratipattiriti matAntaram / caturazItyadhikazatasaMkhyakAH matAntararUpA bhedA bhavantItyarthaH / samprati kasmin prAbhRtaprAbhRte katipratipattaya iti vaktukAma:samIpameM jAte jAte gati karatA hai| tIsare prAbhRtaprAbhRta meM pratimaMDala meM muhUrta gatikA parimANa kaheM / aba niSkramaNa karate have athavA praveza karate have sUrya kI jisaprakAra kI gatI hotI hai vaha kahane kI bhAvanA se mUtrakAra kahate haiM-(nikkhamamANe sigghagaI pavisaMte maMdagaI ya) sarvAbhyantara maMDalase bAhara gamana karatA sUrya yathottara maMDala meM saMkramaNa karatA huA zIgha evaM zIghatara gativAlA hotA hai evaM sarvabAhya maMDala se abhyantara maMDala ke krama se gamana karatA pratimaMDala ke krama se mandagati hotA hai| una maMDaloM ko (culasIi sayaM puriptANaM tesiM ca paDivattIo) sUrya ke 184 ekaso corAsI maMDala hai, una maMDaloM ke saMbandha meM pratimaharta meM sUrya kI gati parimANa ke vicAra se puruSoM kI pratipattiyAM mAne matAntara hote haiM arthAt ekaso corAsI matAntara rUpa bheda hote haiN| karIne te pachInA bIjA maMDaLanA kaNa koTi bhAganI samIkSA karIne te pachI mAtrA mAtrAthI bIjA maMDaLanI najIka jatAM jatAM gati kare che. trIjA prAbhRta prAbhRtamAM dareka maMDaLamAMnI muhUrtagatinuM parimANa kahe. have niSkramaNa karatA ke praveza karatA sUryanI je rItanI gati hoya che te kahevAnI bhAvanAthI sUtra2 4 cha-(NikkhamamANe sigdhagaI pavisaMte maMdagaI ya) sarvAtyanta2 bhagathI bahAra gamana kare sUrya yattara maMDaLamAM saMkramaNa karatA sUryanI gati zIdhratara hoya che. ane sarva bAhya maMDaLamAMthI AtyaMtara maMDaLanA kamathI gamana kare te dareka maMDaLanA bhathI mahAtivANe DAya che. te mAnI (culasII sayaM purisAga tesiM ca paDivattIo) sUryanA 184 eka caryAzI maMDaLe che, e maMDaLanA saMbaMdhamAM pratimuhUrtamAM sUryanI gatinA parimANanA vicArathI purUSanI pratipatti arthAt matAntare hoya che. arthAt ekasorAzI matAntara rUpabhedo che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 sUryaprajJaptisUtre "udayaMmi aTTha bhaNiyA bhedagdhAe duveya paDivattI / cattAri muhuttagaIe huMti tayami paDivatI " // uda aSTau bhaNitAH, bhedaghAte dve ca pratipattI / catasro muhUrttagatau bhavanti, tRtIye pratipattayaH, iticchAyA // arthAt dvitIye prAbhRte triSvapi prAbhRtaprAbhRteSu yathAkrameNa tatsaMkhyakAH pratipattayo bhavanti, yathA-prathame prAbhRtaprAbhRte udaye sUryodayavaktavyatopalakSite kAle tIrthakaraNaNadharairaSTau pratipattayo bhaNitAH - kathitAH, dvitIye prAmRtaprAmRte bhedadyAte bhedayAtarUpe paramatavaktavyatopalakSite dve eva pratipattI bhavataH / tathA tRtIye prAmRtaprAmRte muhUrttagativaktavyatopalakSite catasraH pratipattayo bhavanti / itthaM pratipattInAM bhedAH santi / atra sUtre - ' cattAri ' iti, napuMsakatvanirdeza: prAkRtatvAt // sU06 || mUlam - Avaliya1, muhuttaggo2, evaM bhAgA ya3, jogassa 4, kulAiM5, punnamAsI 6, sannivAe ya7, saMIi8 // 12 // tAra [ya]ggaM ca 9, netA ya10, caMdamaggatti 11, yAvare / devatANa ya ajjhayaNe 12, muhattANaM nAmayAiya13 // 13 // divasArAivuttA ya 14, tihi 15, gottA16, bhoyaNANi 17 / AiccacAra 18, mAsA ya 19, paMca saMvacharAiya 20 // 14 / joisassa ya dArAI 21, nakkhattA vijayevi ya22 // dasame pAhuDe ee bAvIsaM pAhuDapADA ||15|| sU0 7 // " aba kaunase prAbhRta prAbhRta meM kitanI pratipattiyAM haiM ? yaha samajhAne ke Azaya se kahate haiM - ( udayammi) ityAdi dUsare prAbhRta ke tInoM prAbhRta prAbhRta meM kramAnusAra pUrva ke kathanAnusAra pratipattiyAM hotI hai-jaise ki pahale prAbhRta prAbhRta meM (udayamma) sUryodaya ke samaya meM tIrthakara gaNadharoM ne ATha pratipattiyAM kahI hai| dUsare prAbhRta prAbhRta meM bhedadyAta bhedaghAta ke saMbandha meM paramata vaktavyatArUpa dohI pratipattiyAM hotI hai tathA tIsare prAbhRtaprAbhRta meM muhUrta gati ke viSaya meM cAra pratipattiyAM hotI haiM / isa prakAra pratipattiyoM ke bheda hote haiM isa sUtra meM ( cattAri ) padameM napuMsakatva prAkRta hone se kahA hai / // sU0 6 // have kayA prAbhRta prAkRtamAM keTalI pratipattIyeA che ? te samajAvavAnA AzayathI kahe che - ( udayammi) tyAhi jIna AvRtanA Age Ata AvRtAM ubhAnusAra sAnA uthanAnusAra pratipattIyo thAya che, ma De-paDelA prAkRta AvRtamAM (udayammi) sUryodayanA samaye tIra ane gaNadharAe ATha pratipattIyeA kahela che. khIjA prAkRta prAkRtamAM bhedaghAtanA sabadhamAM paramatanI vaktavyatA rUpa e ja pratipattIyA thAya che. tathA trIjA prAkRtaprAkRtamAM muhUta gatinA saMbaMdhamAM cAra pratipattIyA thAya che. A rIte pratipatnIyAnA leha thAya che. yA sUtrabhAM ( cattAri ) pAM napuMsakatva prAkRta hovAthI thayesa che. suu0|| zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 7 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam chAyA-AvalikA 1, muhUrtAgram 2, evaM bhAgAzca 3, yogasya 4, kulAni 5, paurNamAsI ca 6, sannipAtaH 7, saMsthitiH 8 // 12 // tArAgraM ca 9, netA ca 10, candramArgA iti 11 cApare, yAvanti devatAnAM cAdhyayanAni 12, muhartAnAM nAmakAni ca 13, // 13 // divasA rAtraya uktAzca 14, tithayaH 15, gotrANi 16, bhojanAni ca 17, AdityacArAH 18, mAsAH 19, pazcasaMvatsarAH 20, // 14 // jyotiSkasya ca dvArANi 21, nakSatravIcayo'pi ca 22, // dazame prAbhRte etAni dvAviMzatiH prAbhRtaprAbhRtAni ||15||suu07|| ___TIkA--sarveSAM prAbhUtAnAM bhedA bhaveyuriti niyamo nAsti / tena-'joge kiM te ca Ahie' ityasya bhedAnAha-dazamaprAbhRte yAnyapAntarAlavartIni dvAviMzati saMkhyakAni prAbhRtaprAbhRtAni santi teSAmarthAdhikAraM vivakSuH tAnyAha-'Avaliya' ityAdinA / teSAmarthakramo yathA-prathame prAbhRtaprAbhRte nakSatrANA mAvalikAkramo vaktavyo yathA abhijidAdIni nakSatrANi bhavantIti 1 / dvitIye nakSatraviSayaM muhUrtAgraM-muhUrtaparimANaM vaktavyam 2 / tRtIye evaM bhAgA iti pUrva bhAgA iti, pUrvapazcimAdiprakAreNa bhAgA vaktavyAH 3 / caturthe yogasyAdirvaktavyaH 4 / paJcame ca zabdopAdAnAt kulAni upakulAni kulopakulAni ca vaktavyAni 5 / paSThe paurNamAsIti-paurNamAsI abhidheyA 6 / saptame 'sannipAta' iti pakSadvayasya sandhiH, arthAt TIkArtha-saba prAbhRtoM ke avAntara bheda hote haiM aisA koI niyama nahIM hai ataH (joge kiM te ca Ahie) isa dasaveM prazna kA bheda kahate haiM dasaveM prAbhRta meM antarvati jo bAIsa prAbhRtaprAbhRta hote haiM unakA arthAdhikAra dikhalAte huve kahate haiM-(Avaliya) ityAdi unakA arthakrama isa prakAra hai prathama prAbhRtaprAbhRta meM nakSatroM ke AvalikA kA krama kahanA cAhiye jaise ki abhijidAdi nakSatra hote haiM // 1 // dUsare meM nakSatra viSayaka muhUrtAgramAne muhUrta kA parimANa kahanA cAhiye // 2 // tIsare meM (evaM bhAgA) isa prakAra se pUrva pazcimAdi prakAra se bhAga kahane cAhiye // 3 // caturtha meM yogakI Adi kahanA cAhiye // 4 // pAMcaveM meM kula evaM ca zabda se upakula evaM kalo TIkArtha -badhAja prAbhUtonA avAnta2 bheda hoya che. e koI niyama nathI ataH (joge ki te ya Ahie) mA isamA praznanA mehanu 4thana 42 cha-4samA prAkRtanI santagatara bhAvIsa prAta prAmRtA hAya . tenA aghi||2 matAvatA sUtrA2 4 cha-(AvaliyA) ItyAdi Ane arthakama A pramANe kahela che pahelA prAbhRta prAkRtamAM nakSatranI AvalikA-paMktine kema kahevuM joIe. jemake abhijIta vigere nakSatra hoya che. nA bIjAmAM nakSatra saMbadhI muhUrtAgra eTale ke muhutnu parimANu yudhya. 121 zrIma(evaM bhAgA) ye pramANe pUrva mane pazcimAhi prakArathI vibhAga kaheve joIe, 3 cethAmAM ganI Adi kahevI joIe. jo pAMcamAmAM kula ane ca zabdathI upakula tathA kulapakula kahevA joIe. pA chaThThAmAM pUrNimAnA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 sUryaprajJaptisUtre amAvAsyA porNamAsIsannipAto vaktavyaH 7 / aSTame nakSatrANAM saMsthitiH-saMsthAnaM, nakSatrANAM saMsthitiH kIdRzIti kathanIyA 8 / nayame nakSatrANAM tArAgraM-tArAparimANam pratinakSatrasvarUpa jJAne teSu teSu ca nakSatreSu kiyatya stArA iti kathanIyam 9 / dazame netA vaktavyaH, arthAt kati nakSatrANi svayamastamaganena ahorAtraparisamAptyA ke mAsaM nayantIti 10 / aparasminnekAdaze prAbhRtaprAbhRte candramArgAH-candramaNDalAni nakSatrAdyadhikRtya vanavyAnIti ca 11 / dvAdaze nakSatrAdhipatInAM devatAnA madhyayanAni / adhIyate-jJAyate emi rityadhyayanAni vaktavyAni 12 / trayodaze muhUrtAnAM nAmakAni nAmAni vaktavyAni 13 / caturdaze divasAH rAtrayazcoktAH 14 / paJcadaze tithayaH-tithInAM nAmAni ca 15 SoDaze gotrANi-nakSatrANA mutpattisthAnAni vaktavyAni 16 / saptadaze nakSatrANAM bhojanAni vAcyAni, yathedaM nakSatrapakula kahanA cAhiye chaTe meM pUrNamAsI viSayaka kathana karanA cAhiye // 6 // sAtaveM meM (sannipAta) donoM pakSakI sandhI arthAt amAvAsyA evaM pUrNimA kA saMdhikAla kA kathana karanA cAhie // 7 // AThaveM meM nakSatroM kI saMsthitivyavasthA kaisI hotI hai yaha kahanA cAhiye // 8 // navave meM nakSatroM ke tArAma arthAt tArA kA parimANa arthAt pratinakSatra svarUpa ke jJAna meM una nakSatroM meM kitane tArA hote haiM yaha kahanA cAhiye // 9 // dasaveM meM netA kA kathana karanA cAhiye arthAt kitane nakSatroM apane astagamana se ahorAtri ke parisamApti se kisa mAsa ko calAtA hai yaha kahanA cAhiye // 10 // gyArahaveM prAbhRtaprAbhUta meM candramArga mAne candramaMDala nakSatrAdi ko adhikRta karake kahanA // 11 // bArahaveM prAbhRtaprAbhRta meM nakSatroM ke adhipati devatAoM ke kathana kiyA jAtA hai / arthAt devatAdhyayana kahA jAtA hai // 12 // terahaveM meM muhUrtoM ko kahanA cAhiye // 13 // caudahaveM prAbhRtaprAbhRta meM divasa evaM rAtrikA kathana kiyA jaaygaa|14| paMdrahaveM meM tithi ke nAma kahane meM aavegaa|15| solahaveM meM nakSatro saMbaMdhamAM kathana karavuM joIe. dA sAtamamAM "sannipAtA" beu pakSanI sadhI eTale ke amAsa ane punamanA saMdhIkALanuM kathana kahevuM joIe. hA AThamAmAM nakSatranI saMsthiti vyavasthA kevI hoya che te kahevuM joIe !8 navamAmAM nakSatranA tArA arthAt tArAonuM parimANa eTale ke dareka nakSatranuM svarUpa jANavAmAM te te nakSatramAM keTalA tArA hoya che? e kahevuM joIe. lA dasamAmAM netAnuM kathana karavuM joIe arthAt keTalA nakSatro pitAnA astagamanathI aherAtrinI parisamAptithI kayA mAsane calAve che te kahevuM joIe. 10 agIyAramA prAbhRta prAbhRtamAM caMdramArga eTale ke caMdramaMDala nakSatrAdine adhikAra kahe 11 bAramA prAbhRta prAbhatamAM nakSatronA adhipati devatAonuM kathana karavAmAM Ave che. arthAt devAdhyayana kahevAya che. 12 teramAmAM muhUrtonuM kathana kahevuM joIe 13 caudamAmAM divasa ane rAtanuM kathana kahevuM joIe. 14 paMdaramAmAM tithinA nAmo zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ ....... 27 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 7 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam mevaMvidhe bhojane kRte zubhAya bhavati 17 / aSTAdaze AdityacArAH, atrAdityAnAmityupalakSaNaM candramasAmapi cArAH vaktavyAH 18 / ekonaviMzatitame mAsAH-mAsAnAM nAmAni saMkhyAzca vaktavyAH 19 / viMzatitame saMvatsarAH, saMvatsarANAM nAmAni saMkhyAzca vAcyAH 20 / ekaviMzatitame jyotiSkasya dvArANi atra prAkRtatvAt jyotiSAM-nakSatracakrANAM dvArANi vAcyAni / yathA'mRni nakSatrANi pUrvadvArANi, amUni ca pazcimadvArANi iti krameNa vaktavyAnItyarthaH 21 / dvAvizatitame nakSatrANAM vicaya:-candrasUryayogAdiviSayonirNayo vaktavyaH 22 / tadevaM prAbhRtaprAbhRtasaMkhyAH teSAmarthAdhikArasaMkhyAzca uktAH ||suu0 7 // mUlam-tA kahaM te vaDDo vaDDImuhuttANaM Ahiteti vadejjA ? tA ke utpattisthAna rUpa gotra kaheMge / 16 / satrahaveM meM nakSatroM kA bhojana kaheMge arthAt yaha nakSatra ko isa prakAra se bhojana dene se zubhakAraka hotA hai / 17 // aThArahaveM meM sUryakA cAra gati kA kathana kiyA jAyagA, yahAM para Aditya yaha pada upalakSaNarUpa se prayukta huvA hai ataH candra kI gati kA bhI kathana kareMge / 18 / unnIsaveM meM mAsa, mAsoM ke nAma evaM unako saMkhyA kathana kiyA jAtA hai|19| vIsaveM meM saMvatsara, saMvatsaroM ke nAma evaM saMvatsaroM kI saMkhyA kA kathana kiyA jAyagA / 20 / ekavIsaveM meM nakSatroM ke dvAroM kA kathana kiyA jAyagA arthAt nakSatracakra ke dvAra kahane meM AveMge jaise kI amuka nakSatra pUrva dvAravAle haiM aura amuka nakSatra pazcima dvAravAle hai yaha yathAkrama kahe jaaygeN|21|| bAIsaveM meM nakSatroM kA vicaya arthAt candrasUrya ke yogAdi viSayaka nirNaya kahane meM AtA hai // 22 // isa prakAra prAbhRtaprAbhRta kI saMkhyA evaM usakA arthAdhikAra kahA hai // suu07|| kahevAze 1pA soLamAmAM nakSatronI utpatti sthAna rUpa netra kahevAmAM Avaze. 16 sattaramAmAM nakSatronuM bhajana kahevAmAM Avaze. eTale ke amuka nakSatrane amuka rIte bhejana ApavAthI zubhakArI thAya che te batAvAze. 17 aDhAramAmAM sUryanI cAra gatinuM kathana karavAmAM Avaze. ahIMyA Aditya e pada upalakSaNa rUpe prayukta thayela che. tethI caMdranI gatinuM paNa kathana karavAmAM Avaze. 18 ogaNIsamAmAM mAsa, mAsanA nAme, ane temanI saMkhyAnuM kathana karavAmAM Avaze. 1lA vIsamAmAM saMvatsara, saMvatsaranA nAma saMvatsaranI saMkhyAnuM kathana karavAmAM Avaze. 21 ekavIsamAmAM nakSatranA dvAranuM kathana karavAmAM Avaze. eTale ke nakSatracakanA dvArA kahevAmAM Avaze. jemake-amuka nakSatra pUrva dvAra vALA che. ane amuka nakSatra pazcimaDhAra vALA che. te kamAnusAra kahevAmAM Avaze. rilA bAvIsamAmAM nakSatrone vicaya-eTale ke caMdra sUryane gAdi viSayaka nirNaya kahe vAmAM Avaze. mArA A rIte prAbhRtaprAkRtanI saMkhyA ane tene arvAdhikAra kahevAmAM Avela che. sUtra chA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 sUryaprajJaptisUtre aTTha ekUNavIse muhuttasae sattAvIsaM ca sadvibhAge muhuttassa Ahiteti vaejjA || sU0 8|| chAyA - tAvat kathaM te vRddhyapavRddhI muhUrttAnAm AkhyAte iti vadet tAvat aSTau ekonaviMzAni muhUrtazatAni saptaviMzatiM ca paSTibhAgAn muhUrttasya AkhyAtA iti vadet // suu08|| TIkA-viMzatiprAbhRteSu - katimaNDalAni vrajatIti nAmakaM prathamaM prAbhRtam tatra viMzatiH prAbhRtaprAbhRtAni santi teSu vRddhyapavRddhImuhUrttAnAmiti prathamaM prAbhRtaprAbhRtam - tatsvarUpaM sudharmAsvAmI jambUsvAminaM prati kathayati - tAvatkathaM te vRddhavRddhI muhUrttAnAmitivadet tabamate muhUrttAnAM vRddhavRddhI = vRddhikSayoM kathaM bhavataH, iti kRpayA vadet / evaM bhagavatA gautamena prazne kRte bhagavAn tattattvaM kathitavAn tathopadarzayannAha - 'tA kahaM te baDIbaDImuttANaM Ahite ti vadejjA' tAvat kathaM te vRddhyapavRddhImuhUrttAnA mAkhyAte iti vadet / nakSatramAse yAvantA muhUrttAH sambhavanti tAvanto nirUpayati- 'tA aDe ekUNavI se muhuttasara sattAvIsaM ca sadvibhAge muhuttassa Ahiteti vadejjA' tAvat aSTau ekonaviMzAni muhUrtta - TIkArtha- vIsa prAbhRtoM meM (katimaNDalaM vrajati) isa nAmavAlA prathama prAbhRta meM bIsa prAbhRtaprAbhRta hote haiM unameM (muhUrtoM kI vRddhI apavRddhI) nAma ke pahalA prAbhRtaprAbhRta kA svarUpa sudharmAsvAmI jambUsvAmI ko kahate haiM - (tA kaha te vaDDo vI muttANaM Ahiteti vadejA) Apa ke mata se muhUrtoM kI vRddhayapavRddhI arthAt vRddhikSaya kisa prakAra hotA hai yaha kRpayA samajhAie, isa prakAra zrI gautamasvAmI ke pUchane para bhagavAnane usakA tatva jisa prakAra kahA usI prakAra dikhalAte huve kahate haiM - (tA kahaM te baDDobaDDI muhuttANaM Ahiteti vadejA) Apa ke abhiprAya se muhUrta kI kSayavRddhI kisa prakAra hotI hai vaha samajhAie / nakSatramAsa meM jitane muhUrta hote haiM usakA nirUpaNa karate huve kahate haiM (tA aTTha ekUNavIse muhuttasae sattAvIsaM ca sahabhAge muhuttassa Ahiteti TIartha :- vIsa prAkRtAbhAM ( katimaMDalaM vrajati) yA nAma vANA pahelA prabhRtabhAM vIsa prAmRta prAbhRta heAya che. temAM muhUrtanI vRddhi apavRddhi nAmanA pahelA prAkRtaprAmRtanu sva35 sudharbhAsvAmI svAmIne he che - ( tA kahaM te vaDDho baDhI muhuttANaM Ahiteti vadejjA) ApanA bhatathI muhUrtAnI vRddhi bhane apavRddhi bheTale meM vRddhi bhane kSaya devI rIte thAya che te kRpA karIne amane samajAve. A pramANe bhagavAn gautamasvAmInA pUchavAthI zrI bhagavAne tenu tatva je rIte kahyuM e ja pramANe batAvatA thakA kahe che (tA kahaM te vaDDho vaDDI muhuttANaM Ahiteti vadejjA) sAyanA abhiprAyathI bhurttanI kSaya ane vRddhi kevI rIte thAya che te amane kahI samajAve. nakSatrabhAsabhAM bheTamA bhuGkta hoya che, tenu nizNu uratA thA De che - ( tA aDTha ekUNavIse muhuttasae sattAvIsaM ca sadvibhAge muhuttassa Ahite ti vadejjA) aDIyA (tA) zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ nance sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 8 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam zatAni saptaviMzatiM ca SaSTibhAgAn muhUrttasya AkhyAtA iti vadet atra tAvacchabdaH ziSyabahumAnArtha prayuktaH athavA-tAvacchabdasyAnyo'rthaH kriyate--anyadvahu vaktavyamAsIt tattAvadAstAm samprati tAva deva-tavoktapraznAzayameva tavAgre kathayAmItyAzayaH, ekasminakSatramAse aSTau muhUrtazatAni ekonaviMzAni-ekonaviMzatyadhikAni zatAni, ekasya ca muhUrtasya saptaviMzati saptaSaSTi bhAgAn AkhyAtA iti svaziSyebhyo vadet-upadizet / pUrvoktamuhUrtAnAM gaNitamAha-iha yuge candracandrAbhivacitacandrAbhivarddhitarUpasaMvatsara paJcakAtmake saptaSaSTinakSatramAsAH, uktasvarUpe yuge ahorAtrANA maSTAdazazatAni triMzadadhikAni 1830, etad yadi saptaSaSTayA 67 bhAgo hiyate tadA saptaviMzatiH 27 ahoraatraaH| zeSAzcaikaviMzatiH 21 tiSThanti / sa ca muhAnayanAtha triMzatA guNyate tadA 21430-630 triMzadadhikAni SaTzatAni bhavanti, punaH saptapaSTayAbhAge hate 63067=9 labdhAH navamuhUrtAH / zeSA'vatiSThate saptaviMzatiH 27 / Agato nakSatramAsaH saptaviMzati rahorAtrAH, navavadejA) yahAM para (tA) tAvat zabda ziSya ko bahamAnArtha kahA hai athavA tAvat zabda kA anya artha kahate haiM arthAta anya bahotasA kahane kA hai yaha rahane dIjie sAmprata tumhAre praznAzaya ko hI kahatA huuN| eka nakSatramAsa meM AThaso unnIsa 819 mUharta tathA eka muhUrta kA sattAvIsayAM sarasaTha 27 bhAga kahA hai isa prakAra apane ziSyoM ko upadeza kreN| pUrvokta muhUrta kA gaNita prakAra isa prakAra se hotA hai-yahAM yuga meM candra, candrAbhivati candrAbhivardhita rUpa candra paMcaka meM sarasaTha nakSatra mAsa hote haiN| ukta svarUpavAle yuga meM 1830 aThArahaso tIsa ahorAtra hote haiM, usakA sarasaTha 67 se bhAga karane para sattAIsa 27 ahorAtra hotA hai tathA 21 ikkIsa zeSa rahatA hai, usako muhUrtAnayana ke liye tIsa se guNA karane para 21-30-630 chaso tIsa hote haiM usako sarasaTha 67 se bhAga karane para 9 nava muhUrta nikalate haiM tathA 27 sattAIsa zeSa bacate hai| isa prakAra nakSatramAsa sattAIsa ahorAtra tAvat zabda ziSyanA bahumAnAthe kahela che. athavA tAvat zabdano bIjo artha kahe che ke-anya ghaNuM kahevAnuM che te rahevA hAlamAM tamArA praznanA bhAvane ja kahuM chuM eka nakSatra mAsamAM 819 AThaso ogaNIsa muhurta tathA eka muhUrtane satyAvIsi saDasaThame bhAga 7 kahela kahela che. A rIte ziSyone samajAvavuM. A pUrvokta muhUrtanuM gaNita A rIte thAya che. ahIMyAM yugamAM caMdra caMdrAbhi vati rUpa caMdrapaMcakamAM saDasaThA nakSatra mAsa hoya che. e svarUpavALA yugamAM 1830 aDhArasetrIsa divasa rAta hoya che. tene saDasaTha 67 thI bhAgavAthI satyAvIsa 27 aharAtra thAya che. tathA 21 ekavIsa zeSa rahe che. tene muhUrta lAvavA mATe trIsathI guNavAthI 21-30-30 chaso trIsa thAya che. tene saDasaTha 67 thI bhAgavAthI 9 nava muhUrta nIkaLI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre muhartAH ekasya ca muhUrtasya saptaviMzatiH, saptapaSTibhAgAH / tatra saptaviMzati rahorAtrA muhartakaraNArthaM yadi triMzatA guNyante tadA jAtAnyaSTauzatAni dazottarANi-27430810, tanmadhye yAparitanA nava 9 muhUrtAH prakSipyante tadA 81049=819 jAtAnyaSTauzatAnyekonaviMzatyadhikAni / ata AgataM nakSatramAse muhUrttaparimANa maSTauzatAnyekonaviMzatyadhikAni ekasya ca muhUrtasya saptaviMzatiH saptapaSTibhAgA iti / idaM nakSatramAsagatamuhUrtaparimANaM vastu kathanam / vastu tastu sUryAdi mAsAnAmapi ahorAtrasaMkhyAM paribhAvya yathAgamaM muhartaparimANamapi bhAvanIyam / taccaivaM yathA yuge sUryamAsAH paSTirbhavanti, tathA yuge cASTAdazazatAni triMzadadhikAni ahorAtrANAm / ata steSAM paSTayA bhAge hRte sati--1830 : 60=300 zeSa 30 sArdhatriMzadahorAtrAH 30+ etAvat sUryamAsakA sattAvIsiyAM sarasaThavAM bhAga tathA nava muhUrta evaM eka muhUrta nikala AtA hai, usa sattAIsa ahorAtra kA muhUta karane ke liye jo tIsa se guNA kiyA jAya taba 27+30810 ATha so dasa hotA hai usameM uparokta 9navamuhUrta kA prakSepa karane para 81049-819 ATha so unnIsa ho jAtA hai| isa prakAra nakSatra mAsa meM muhUrta kA parimANa ATha so unnIsa tathA eka muhUrta kA satAvIsa sarasaThiyA bhAga nikala AtA hai isa prakAra nakSatra mAsagata muhUrta pariNAma kA vastu kathana hai| vastutastu sUryAdi mAsoM kA bhI ahorAtra saMkhyA kA vicAra kara yathAgama muhUrta pariNAma kI bhI bhAvanA kara leveM / vaha isa prakAra hai-eka yuga meM sUrya mAsa 60 sATha hote haiM tathA eka yugameM 1830 aThAraha sau tIsa ahorAtra hote haiM, usakA sATha se bhAga karane para 1830260=300 zeSa 306 sADetIsa ahorAtra hote haiM yaha sUryamAsa kA parimANa hai| Ave che. tathA 27 satyAvIsa zeSa vadhe che. A rIte nakSatra mAsa satyAvIsa ahorAtra tathA nava muhUrta ane eka muhUrtane satyAvIsiye saDasaThame bhAga nIkaLI Ave che. e satyAvIsa ahorAtrInA muhUrta karavA mATe je trIsathI guNavAmAM Ave te ra7430=810 ATha dasa thAya che, temAM uparokta 9 nava muhUrtane prakSepa karavAthI 81 9=819 AThaogaNIsa thaI jAya che. A pramANe nakSatramAsamAM muhUrtanuM pramANa AThaso ogaNIsa tathA eka muhUtane satyAvIsa saDasaThiyA bhAga nIkaLI Ave che. A rIte nakSatragata muhUrta parimANanuM kathana che, vastutastu sUryAdi mAsanI paNa ahorAtra saMkhyAne vicAra karI Agama pramANe muhUrta pariNAmanI paNa bhAvanA karI levI. te A pramANe che eka yugamAM sUryamAsa 60 sAITha thAya che. tathA eka yugamAM 1830 aDhArasetrIsa aherAtra hoya che tene sAIThathI bhAgavAthI 18306=300 zeSa 303 sADatrIsa ahorAtra rahe che. A sUryamAsanuM pramANa che. trIsa muhUrtanA ahorAtrI thAya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 8 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam parimANam / triMzanmuhUrttavAhorAtra iti, triMzat triMzatA guNyate, 30+308900 jAtAni navazatAni muhUrtAnAm, arddhacAhorAtrasya paJcadazamuhUrtAH, tatra tadyadi kSipyate tadA 900+ 15-915 samAgataM sUryamAse muhartaparimANaM paJcadazottarANi navazatAni // tathaikasmin yugedvApaSTizcandramAsAstato yadi triMzadadhikAnA maSTAdazazatAnAM dvApaSTayA bhAgo hriyate tathA 183062-29432 ekonatriMzadahorAtrAH dvAtriMzacca dvASaSTibhAgA ahorAtrasya / tatra dvAtriMzadvApaSTibhAgA muhUrttasya karaNArtha triMzatA guNyante tadA jAtAni paSTayadhikAni navazatAni 960 eSAM dvASaSTayA bhAgo hiyate tadA labdhAH paJcadazamuhartAH 96062-154 2: zeSa tiSThati triMzat 30, tatazcaikonatriMzadahorAtrA muhUrtakaraNArtha triMzatA yadi guNyante tadA jAtAni saptatyadhikAni aSTau zatAni 29430870 tataH pAzcAtyAH paJcadazamuhUrtAH ziSyante tadA prAptaM cAndramAse muhUrtaparimANamaSTauzatAni paJcAzItyadhikAni 885 tIsa muhUrtakA eka ahorAtra hotA hai vaha tasI ko tIsa se guNA kare 30430=900 to navaso muhUrta hote haiM ahorAtra ke tIsa muhUrta kA AdhA karane para pandraha muhateM hote haiM yaha navaso meM joDane se taba 900+15% 915 navaso pandraha hote haiM, ___ eka yuga meM candramAsa 62 bAsaTha hote haiM usase jo 1830 ko bhAga kiyA jAya taba 183062-29 untIsa ahorAtra aura eka ahorAtra ke bAsaThiyAM battIsavAM bhAga hotA hai usa battIsa bAsaThiyA bhAga kA muhUrta karane ke liye tIsase guNA jAya taba navaso sATha 960 hote haiM usakA bAsaTha se bhAga karane para 960262-15+ paMdraha muhUrta AtA hai zeSa tIsa raha jAtA hai / untIsa ahorAtra kA muhUrta karane ke liye tIsa se guNA karane para 870 AThaso sitera hote haiM 29 +30-870 usameM pIchekA pandraha joDane se candramAsa kA muhUrtaparimANa 8853 AThaso pacAsI tathA tIsakA bAsaThiyA bhAga hote haiN| che. e trIsane trIsathI guNavAthI 30 x 30=900 navo muhurta thAya che ahorAtrinA trIsa muhUrtanA ardhA paMdara muhUrta thAya che. te navamAM umeravAthI 900415=915 navaso paMdara thAya che. eka yugamAM caMdramAsa bAsaTha thAya che. tenAthI je 1830 ne bhAgavAmAM Ave te 1830 : 62=29 ogaNatrIsa ahorAtra ane eka ahorAtranA bAsaThIyA batrIsa bhAga thAya che. e bAsaThIyA batrIsa bhAganA muhUrta karavA mATe trIsathI guNAkAra karavAmAM Ave te 96 0 thAya che. tene bAsaThathI bhAgavAthI 602=15423 paMdara muhUrta Ave che. ane zeSa trIsa rahe che. ogaNatrIsa ahorAtranA muhUrta karavA mATe trIsathI guNavAthI 870 ATha sittera thAya che. 29-30=070 temAM pahelAnA paMdara umeravAthI paMdara mAsanuM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ %3D 32 sUryaprajJaptisUtre triMzacca dvApaSTibhAgA muhUrtasya / karmamAsazca triMzadahorAtrapramANakastena tatra muhUrtaparimANaM navazatAni paripUrNAni / tadevaM mAsagataM muhUrtaparimANamuktam etadanusAreNaiva cAndrAdi saMvatsaragataM yugagataM muhartaparimANamanupAtena jJAtuM suzakyam / evamAgatAnAmahorAtrAdInAM saGkalanenetthamAyAti yat vyavahArayogyo maasshcturvidhH| sa ca nakSatracandrasUryakarmasaMjJakaH / ekasmin yuge teSAM saMkhyAzca krameNettham ekasmin yuge nakSatramAsAH 67 sptpssttiH| nakSatramAsaparimANam di. 27 / mu. 937 sthaulyAt navamuhUrttAdhikasaptaviMzati dinAni 27 / 9 tatra muhartA 819 itthamevaikasmin yuge candramAsAH 62 / mAsaparimANam 29 / 15 // saukaryArtha sacchedakAGkApagame mAsaparimANaM 29 / 15 sapAdaikonatriMzadinAni / tatra muhUttAzca 885 paJcAzItyadhikAnyaSTau zatAni / evamevaikasmin yuge sUryamAsasaMkhyA 60 SaSTiH / maasprimaannm=30|15 sapAdatriMzadinAtmakam / muhUrtAzca 915 paJcadazottarANi ___ karmamAsa tIsa ahorAtra pramANakA hotA hai ataH usa kA muhUrtaparimANa pUrA navaso hote haiM isa prakAra mAsa gata muhUrta parimANa kahA isake anusAra candrAdi saMvatsaragata tathA yugagata muhUrtaparimANa sugamatA se jJAna hotA hai| isa prakAra Agata ahorAtrAdI ke saMkalana se isa prakAra AtA hai kI vyavahArayogya mAsa cAra prakAra ke hote haiM yaha nakSatramAsa, candramAsa, sUryamAsa evaM karmamAsa isa prakAra ke haiM ekayugameM usa kI saMkhyA krama se isa prakAra hai, ekayugameM nakSatramAsa 67 hote haiM nakSatramAsa kA parimANa di0 27 mu0 9- nava muhUrtAdhika satAIsa dina-27-9 hote haiM usakA muhUrta 819 isa prakAra ekayugameM candramAsa 62 hote hai mAsa parimANa 29, 15-32 hotA hai saralatA ke liye sacchedakAGgApagama se mAsaparimANa 29, 15 savAuntIsa dina hote haiM usameM muharta 885 AThaso pacAsI hote haiM isa prakAra ekayugameM suurymuhurta pramANa 885 H AThaso paMcyAsI tathA trIsane bAsaThIye bhAga thAya che. karma mAsa trIsa ahorAtra pramANano thAya che. tethI tenuM muhUrta parimANu pUrA navase thAya che. A rIte mAsa saMbaMdhI muhUrta pramANe kahyuM te anusAra caMdrAdi saMvatsaramAM rahela ane yugagata muhUrtanuM pramANe sugamatAthI samajAI jAya che. e rIte Avela ahorAtrAdinuM saMkalana karavAthI A pramANe samajAya che ke-vyavahAra egya mAsa cAra prakAranA hoya che. te A pramANe che. nakSatramAsa, caMdramAsa, sUryamAsa ane karmamAsa. eka yugamAM tenI saMkhyA kamathI A pramANe che-eka yugamAM nakSatramAsa 67 saDasaTha thAya che. nakSatramAsanuM parimANa 27 mu. 9 27 satyAvIsa divasane nava muhUrta 27-da thAya che. tenA muhUrta 819 ATha ogaNIsa Ave che. e rIte eka yugamAM caMdramAsa 62 bAsaTha thAya che, mAsa pramANa 29+1pa-2 thAya che. saraLatA mATe cheda karavAthI mAsa parimANa 29-15 savA ogaNatrIsa divasa thAya che. temAM 885 AThase payAsI muhUrta thAya che. A rIte zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 9 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam navazatAni / yathAkrameNa nakSatramAse muhUrtAH 819, candramAse muhartAH 885 sUryamAse muhUttAH 915 karmamAse (zrAvaNamAse) muhUrtAH 900 ebhya eva vyastatrairAzikAnupAtena sarveSAM saMvatsaragataM yugagataM ca muhUrtaparimANaM svayaM paribhAvanIyamiti ||suu0 8 // mUlam-tA jayANaM sUrie savvamaMtarAo maMDalAo savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraMcarai, sabbabAhirAo maMDalAo savvavmaMtaraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM carai, emaNaM addhA kevaiyaM rAiMdiyaggeNaM AhitettivadejjA?, tA tiNNi chAbaDe rAiMdiyasae rAiMdiyaggeNaM Ahitei vaejjA sU0 9 // __ chAyA-tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarAnmaNDalAt sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati, sarvavAhyAnmaNDalAt sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, eSA khalu addhA kiyatA rAtriMdivANAkhyAtA iti vadeta , tAvat tribhiH SaT SaSTaiH rAtriMdivazataiH, rAtridivAgreNa AkhyAtA iti vadet ||suu0 9 // TIkA-pUrvoktasUtre vRddhayapavRddhImuhartAnAmityatra muhartaparimANaM jJAtvA'pi saMzayApagamArtha pratyayArtha ca sUryamaNDalacAraM kathayati-tA jayANa' ityAdinA--atrApi tAvacchabdasya vyAkhyA aSTamasUtroktavat jJeyA, punaratra piSTapeSaNenAlam / 'Na' iti vAkyAlaMkAre, zeSavAkyAnAM mAsa kI saMkhyA 60 sATha hotI hai| mAsa kA parimANa 30, 15 savAtIsa divasAtmaka hotA hai| usa kA muhUrta 915 navasopadraha hote haiM yathAkramase nakSatra mAmakA muhUrta 819 aThaso unnIsa hote hai, candramAsa kA muhUrta 885 AThaso pacAso hote haiM sUryamAsa meM 915 navaso pandraha muhUrta hote haiM karmamAsa meM (zrANamAsa meM) 900 navaso muhUrta hote haiM ina saba vyasta trairAzikake anusAra saMvatsaragata tathA yugagata muharta parimANa svayam samajhaleveM ||s0 8 // kArtha-pUrvokta sUtra meM muhUrtoM kI vanyapavRddhI meM muharta kA parimANa jAna karake bhI saMdeha nivRtti ke liye tathA vizvAsa utpanna hone ke liye sUrya maNDala kA cAra-gati kA kathana karane meM AtA hai (tA jayANaM) ityAdi yahAM para bho tAvat zabda kA artha AThaveM sUtra meM kahe anusAra jAna lenA grntheka yugamAM sUryamAsa saMkhyA 60 thAya che. mAsanuM pramANa 30-15 savA trIsa dinAtmaka thAya che. tenA muhUrta 915 navaso paMdara thAya che. karmamAsamAM (zrAvaNamAsamAM) 900 navaso muhUrta thAya che. A tamAma vairAzika paddhitithI saMvatsaragati ane yugagata muhurtanuM pramANa svayaM samajI levuM. sU0 8 TIkAtha-pUrvokta sUtramAM muhUrtonI vRddhi ane apavRddhimAM muhUrtonuM pramANa jANIne saMdeha nivRtti mATe tathA vizvAsa prApta thavA mATe sUryamaMDaLanI cAra gatinuM kathana kara vAmAM Ave (tA jayANa) tyAdi zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre vyAkhyA yathA-yasmin samaye sUryaH sarvAbhyantarAnmaNDalAd vinirgatya pratyahorAtramekaikamaNDalacAreNa yAvat sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati-paribhramaNamupapadyate, evaM ca sarvabAhyAnmaNDalAdapamRtya pratirAtriMdivamekaikamaNDalaparibhramaNena yAvata sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, eSA-etAvatI khalu addhA-samaya:-kAlaH, kiyatA rAtridivAoNa-rAtridivasa parimANena-ahorAtreNa AkhyAtA iti vadet / atrottaraM yathA--'tA tiNi chAvaTe rAIdiya sae....' ityAdi, eSA addhA khalu rAtrindivAgreNa tribhIrAtridivasazataiH SaT SaSTai-SaT SaSTayuttarazatatrayaH divasairAkhyAtA / arthAt bAhyAbhyantarakrameNa yadA sUryaH sarvAbhyantarAnmaNDalAt pratyahamupasarpana ahorAtri pramANaM kArayan sarvabAhyamaNDalaM gacchati, punazca tathaiva krameNopasarpan vistArabhaya se evaM piSTapeSaNa hone ke kAraNa yahAM para usako nahIM kahate haiM, 'No' zabda vAkyAlaGkAra meM prayukta huvA hai (tA jayANaM) jisa samaya meM sUrya sarvAbhyantara maNDala se nikala kara prati dina eka eka maNDalacAra se yAvat sarvabAhya maMDala meM jAkara gati karatA hai arthAt paribhramaNa ko prApta hotA hai tathA sarvabAhya maMDala se apasaraNa karake pratidina rAtri meM eka eka maMDala ke yAvat sarvAbhyantara maNDala ko prApta karake gati karatA hai isa prakAra kI yaha addhA yAne samaya arthAt kAla kitane rAta dina ke parimANa se mAne ahorAtra ke parimANa se kahe hai ? yaha he bhagavana Apa mujhe khiye| bhagavAn isakA uttara dete huve kahate haiM (tA tinni chAvaDe rAiMdidhasae) yaha kAla 366 tInaso chAsaTha rAtridivasa kA kahA hai arthAt bAhyAbhyantara ke krama se jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala se pratidivasa jAte jAte arthAt ahorAtri pramANa karatA huvA sarvabAhya maMDala meM jAtA hai phira usI krama se gamana karake vahAM se loTakara sarvAbhyantara maMDala AtA hai utane kAla kA mAne Aro ahIMyA paNa tAvat zabdano artha AThama sUtramAM kahyA pramANe samaje grantha vistAra bhayathI ahIM punaH tene ullekha karela nathI. () zabda vAkyAlaMkAramAM prayuta yeta cha. (tA jayANa) le samayamA sUrya sAlyAta2 bhuta mAthI nItIne pratidina eka eka maMDalacArathI yAvat sarvabAhya maMDaLamAM jaIne gati kare che. arthAt paribhramaNa kare che. tathA sarvabAhya maMDaLathI apasaraNa karIne yAvat sabhyantara maMDaLane prApta karIne gati kare che. A rItanI A zraddhA yAne samaya arthAt kALa keTalA rAtadivasanA pramANathI kahyA che? he bhagavana e Apa mane kahe. mA prazna utta2 patA lagavAn 4 ch-(t| tinni chAyaDe rAiMdivasae) 21 // kALa 366 traNase chAsaTha rAtadivasane kahela che. arthAta bAhyAbhyantaranA kamathI jyAre sUrya sabhyantara maMDaLathI dareka divasamAM jatAM jatAM arthAt ahArAtrinuM pramANa karatAM karatAM sarvabAhya maMDaLamAM jAya che. pachI eja kramathI gamana karIne tyAMthI pAchA pharIne sava zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ __ 35 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 10 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam -tataH parAvartya sarvAbhyantaraM maNDalamAyAti, tAvataH kAlasya-ArohaNAvarohaNakrameNa gacchataH sUryasya maNDalapUrtikAlasyA'horAtraparimANaM SaT SaSTayuttarazatatrayasaMkhyAkaM bhavatIti ||suu0 9 // ___ mUlam-tA eyAe addhAe sUrie kai maMDalAiM carai ? tA culasIyaM maMDalasayaM carai ! bAsIti maMDalasayaM dukkhutto carai, taM jahA-NikravamamANe ceva duve ya khalu maMDalAiM saI carai, taM jahA-sabbabhaMtaraM ceva maMDalaM sabbabAhiraM ceva maMDalaM ||suu0 10 // chAyA-tAvad etayA addhayA sUryaH kati maNDalAni carati ? tAvata caturazItaM maNDalazataM carati / dvayazIti maNDalazataM dvi:-kRtvazvarati / tadyathA-niSkramamANazcaiva pravizaM zcaiva dve khalu maNDale sakRt carati, tadyathA-sarvAbhyantaraM caiva maNDalaM sarvabAhyaM caiva maNDalam ||suu0 10 // ___TIkA-punaH praznottarakrameNa pRcchati-'tA eyAe addhAe' ityAdinA, tAvat etayA addhayA sUryaH kati maNDalAni carati ? atra tAvacchabdArthaH ziSyamAnArthabodhakaH / 'eyAe' etayA-etAvatyA--SaT SaSTayadhikarAtrindivazatatrayaparimANayA, addhayA-kAlaparimANena, sUryaH katimaNDalAni carati, kati maNDalAni ca dviHkRtvazvarati, kati vA maNDalAnyekavAraM caratIti prazne kRte sati pratyuttaravAkyaM kathayati-'tA culasIyaM maMDalasayaM carai, bAsIti haNAvaroha ke krama se jAte huve sUrya ke maMDalapUrti kAla kA divasarAta kA parimANa 366 tInaso chiyAsaTha saMkhyArUpa hotA hai |suu0 9 // TIkArtha-phira se praznottara ke krama se pUchate haiM (tA eyAe addhAe) ityAdi to isa addhA nAma kAla se sUrya kitane maNDala meM gati karatA hai ? yahAM para tAvat zabda kA artha ziSya ke mAnArtha bodhaka hai (eyAe) itane parimANa mAne 366 tInaso chiyAsaTha dinarAta ke parimANavAle kAla parimANa se sUrya kitane maMDala meM gati karatA hai ? kitane maMDala meM do vAra gamana karatA hai ? aura kitane maNDala meM eka vAra gamana karatA hai ? isa prakAra se prazna karane para bhagavAna isakA uttara dete huve kahate haiM (tA culasIyaM maMDalasayaM carai, bAsIti bhyantara maMDaLamAM Ave che. eTalA kALanuM arthAt ArohAvarohanA kamathI jatAM jatAM sUryane maMDaLapUrtinA kALanuM divasarAtanuM pramANa 366 traNase chayAsaTha saMkhyA rUpa hoya che. sUkA 12 :-zathI praznottara bhathI pUche cha-(tA eyAe addhAe) tyA ! ! addhaanAma kALathI sUrya keTalA maMDaLamAM gati kare che? ahIMyA tAvat zabdano artha ziSyanA bhAnA sAdha cha. (eyAe) meTale pramANa meTa hai 366 aso ch| hivasarAtanA pramANavALA kALapramANuthI sUrya keTalA maMDaLamAM gati kare che? keTalA maMDaLamAM be vAra gamana 42 cha ? yA pramANe prazna 42pAthI bhagavAn ten| uttara mAtai : che-(tA culasIyaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 sUryaprajJaptisUtre maMDalasayaM dukkhutto caras' tAvat caturazItaM maNDalazataM carati / dvayazItaM maNDalazataM dviH kRtvavarati / sAmAnyatastAvatA kAlena caturazItyadhikaM maNDalazataM sUryazvarati, adhikasya maNDalasya sUryasatkasyAbhAvAt / tatrApi - caturazItazatamadhye'pi, dvayazItaM - dvayazItyadhikaM maNDala - zataM dviH kRtvacarati, tadyathA - maNDalasya - bhramaNamArgasya cobhayoH varculatvAt sUryavimbasya kendravindu dA sarvAbhyantaraM maNDalaM sarvabAhyaM ca maNDalaM tyajati tAvanmaNDalAnmaNDalaM gacchataH sUryasya-sUryavimvaparidheH pUrvapAli stRtIyamaNDalasya pazcimapAli spRzati madhye caikaM maNDalaM saMtyajya dvitIyaM maNDalaM dvivAraM carati / arthAt vyazItyadhikaM zataM vihAya dvayazItyadhikaM zataM maNDalaM dvivAraM caratIti, atha--'NikkhamamANe ceva pavisamANe ceva duve ya khalu maNDalAI saI cara, taM jahA - savvantaraM caiva maMDalaM savvavAhiraM caiva maMDala' niSkramamANazcaiva pravizacaiva dve khalu maNDale sakuccarati / niSkramamANaH - sarvAbhyantarAnmaNDalAdbahirniSkrAman, maMDalasayaM dukkhutto carai) sAmAnyataH utane kAla se 184 ekaso caurAsI maMDala meM sUrya gati karatA hai isase adhika maMDala meM sUrya kI gati kA abhAva hai| usameM bhI mAne ekaso corAsI maMDala meM bhI 182 ekaso birAsI maNDala meM do bAra gati karatA hai vaha isa prakAra maNDala ke bhramaNa mArga ubhayataH vartulAkAra hone se sUryabiMba kA kendra bindu jaba sarvAbhyantara maMDala evaM sarva bAhyamaMDala ko chor3atA hai taba eka maMDala se dUsare maMDala meM gamana karatA huvA sUryabiMba ko paridhi kA pUrvapAli tIsare maMDala kI pazcima pAli ko sparza karatA hai / madhya meM eka maMDala ko choDakara ke dUsare maMDala meM dovAra gamana karatA hai| arthAt 183 ekaso tirAsI ko choDakara 182 ekaso birAsI veM maMDala meM dovAra gamana karatA hai ! (NikkhamamANe ceva pavisamANe ceva, duve ya khalu maMDalAI saI carai taM jahA sakabhaMtaraM ceva maMDalaM savvabAhiraM ceva maMDala) sarvAbhyantara maMDala se bAhara nikalatA huvA tathA sarvabAhya maMDala meM praveza maMDalasayaM carai bAsIti maMDalasayaM dukkhutto carai) sAmAnyapaNAthI bheTalA ANathI 184 ekaseAcAryAMsI maDaLamAM sUrya gati kare che. tenAthI adhika maMDaLamAM sUryanI gatine abhAva che. temAMthI paNa eTale ke 184 ekasaceAryAsI ma`DaLamAM paNu 182 ekasesakhAsI maDaLamAM be vAra gati kare che. te A pramANe maDaLanA bhramaNa mA banne tarapha vartulAkAra hAvAthI sUryabiMbanu kendrabiMdu jyAre sarvAbhyaMtara maMDaLa ane sabAhyamaMDaLane cheADI de che. tyAre ekamaLamAMthI bIjA ma`DaLamAM gamana karatAM sUOkhimanI pariSanI pUrvapAlI trIjA ma'DaLanI pazcimanI pAlInA sparza kare che. madhyamAM eka maMDaLane cheDIne khIjA maMDaLamAM be vAra gamana kare che. arthAt 183 ekasAbhyAsIne cheDIne 182 meGasomAsImA bhauMDajamAM meM bAra gamana ure che. (NikkhamamANe ceva pavisamANe ceva dube ya khalu maMDalAI saI carai taM jahA savvantaraM ceva maMDalaM savtrabAhiraM caiva maMDalaM) sarvAMlyAMtara zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 11 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam / pravizaMzca, dve khalu bhaNDale-sarvAbhyantarasarvabAhyarUme, 'saI carai' sakaJcarati--ekaikaM vAraM paribhramati, ArohAvarohatvAt // iti // sU0 10 // __ mUlam-jai khallu tasseva Adiccassa savaccharassa sayaM aTArasamuhutte divase bhavai, saiM aTThArasamuhuttA rAI bhavai, saI duvAlasamuhutte divase bhavai, saI duvAlasamuhUttA rAI bhavai, paDhame chammAse asthi aTThArasamuhuttA rAI bhavai, docce chammAse asthi aTThArasamuhutte divase, patthi aTArasamuhattA rAI, atthi duvAla samuhutte divase bhavai paDhame chammAse, docce chammAse, gasthi paNNarasamuhatte divase bhavai, Nasthi paNNarasamuhuttA rAI bhavai, tattha NaM ke heDaM vaejA, tA ayaNNaM jaMbuddove 2 savvadIvasamudANaM savabhaMtarAe jAva vise sAhie parikveveNaM papaNatte, tA jayANaM sUrie samvanbhaMtaramaMDalaM upasaMkamittA cAraM carai tayANaM uttamakaTTapatte, ukkosae aTArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhattA rAI bhavai, se mikkhamamANe sUrie navaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorattasi abhitaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai, tA jayANaM sUrie abhitarANaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM carai tayANaM aTArasamuhatte divase bhavai dohiM egaTabhAgamuhattehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai dohiM eTThibhAgamuhuttehiM ahiyAM, se NikkhamamANe sUrie doccaMsi ahorattaMsi abhaMtaraM tacca maMDalaM upasaMkamittA cAraM carai, tA jayANaM surie abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayANaM aTArasamuhatte divase bhavai carahiM egadvibhAgamuhattehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai cauhiM egaTibhAgamuhattehi ahiyA, karatA huvA sUrya sarvAbhyantara evaM sarvavAhya ye donoM maMDala meM (saI carai) ekabAra gamana karatA hai ArohAvaroha honese ekavAra gati karatA hai ||suu0 10 // maMDaLathI bahAra nIkaLata ane sarvabAhya maMDaLamAM praveza karato sUrya sabhyantara ane samAha 22 me bhAbhA (saI carai) se pA2 gamana 42 cha. maashaa| vAthI eka vAra gati kare che. e sUtra 10 che zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 sUryaprajJaptisUtre evaM khalu eeNaM uvAeNaM NikkhamamANe sUrie egamege maMDale divase khettasma NivuDDemANe 2 rayaNikkhetassa abhivuDamANe 2 savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayANaM sUrie savvabhaMtarAo maMDalAo savavAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayANaM savabhaMtaramaMDalaM paNidhAya egeNaM tesIteNaM rAiMdiyasayeNa tiNi chAbaTre egaTTi bhAgamuhuttasae divasakhettassa NibuDittA rayaNikkhettassa abhivuDDittA cAraM carai, tayANaM uttamakaTupattA ukkosiyA aTArasamuhattA rAI bhavai, jahaNNae bArasamuhutte divase bhavai, esa NaM par3hame chammAse esa NaM paDhama chammAsassa pajjavasANe / se pavisamANe sUrie doccaM chammAsaM ayamANe (AyamANe) paDhamaMsi ahorasi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayANaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayANaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai, dohiM egaTribhAgamuhutte ahie. se pavisamANe sUrie doccaMsi ahorattasi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tA jayANa sarie bAhiraM taccaM maMDalaM uva saMkamittA cAraM carai, tayANaM aTArasamuhuttA rAI bhavai, cauhiM egaTribhAgamuhuttehiM UNA, dubAlasamuhutte divase bhavai cauhiM egadvibhAga. muhuttehiM ahie / evaM khalu eeNuvAeNaM pavisamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe do do egaTibhAgamuhutte egamege maMDale rayaNikkhettassa NivuDDemANe 2 divasakhettassa abhivaDDe. mANe 2 sayabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayANaM sUrie savvabAhirAo maMDalAo savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayANaM savvabAhiraM maMDalaM paNidhAya egeNaM tesIeNaM rAiMhi yasaeNaM tinni chAva? egaTThibhAgamuhuttasae rayaNikkhettassa NivuDittA divasa khettassa abhivavittA cAraM carai tayANaM uttamakaTTapatte ukkosae aTArasamuhutte divase bhavai, jahaNiNayA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, esa NaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 11 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtamAbhRtam 39 docce chammAse esaNaM duccassa chammAsassa panjavasANe, esaNaM Adicce saMvacchare esa NaM Adicassa saMvaccharassa pajjavasANe, ii khalu tasseva Adiccassa saMbaccharassa saiM aTThArasamuhutte divase bhavai, saiM aTArasa. muhuttA rAi bhavai, saI duvAlasamuhutte divase bhavai, saI duvAlasamuhuttA rAI bhavai, paDhame chammAse asthi aTArasamuhuttA rAI, patthi aTArasa. muhutte divase, asthi duvAlasamuhutte divase, natthi duvAlasamuhuttA rAI, docce chammAse asthi aTArasamuhutta divase, nasthi aTArasamuhuttA rAI, asthidudhAlasamuhuttA rAI, natthi duvAlasamuhutte divase bhavai, paDhame chammAse docce vA chammAse Natthi paNNarasamuhutte divase bhavai, Nasthi paNNarasa. muhattA rAI bhavai, NapaNattha rAiMdiyANaM vaDobaDDIe muhattANa vA cayo. vacaeNaM,NapaNattha vA aNuvAyagaIe, gahAo bhANiyavAo ||suu0 11 // paDhamassa pAhuDassa paDhamaM pAhuDapAhuDaM // 1-1 // chAyA-yadi khalu tasyaivAdityasya sambatsarasya sakRd aSTAdazabhuhUtoM divaso bhavati, sakRd aSTAdazamuhUrtI rAtri bhavati, sakRd dvAdazamuhUttoM divaso bhavati, sakRd dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati, prathame SaNmAse asti aSTAdazamahA rAtrirbhavati dvitIye SaNmAse asti aSTAdazamuhattoM divasaH nAsti aSTAdazamuhUrtA rAtriH, asti dvAdazamuhUtrtoM divaso bhavati prathame SaNmAse, dvitIye SaNmAse nAsti, paJcadazamahattoM divaso bhavati, paJcadazamuhartA rAtri bhavati, tatra khalu ko heturitivadet / tAvad ayaM khalu jambUdvIpaH 2, sarvadvIpasamudrANAM sarvAbhyantaro yAvad' vizeSAdhikaH parikSepeNa prajJaptaH, tatra yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaramaNDala mupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSaka: aSTAdazamuhUttau divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati, saH niSkramamANaH sUryaH navaM samvatsaram AdadAnaH prathame ahorAtre abhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tAvada yadA khalu sUryaH abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu aSTAdazamuhUtroM divaso bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmUnaH / dvAdazamuhUrtI rAtri bhavati dvAbhyAgekaSaSTibhAgamuhUrttAbhyAmadhikA, sa niSkramamANaH sUryaH dvAbhyA mahorAtrAbhyAmabhyantaraM tRtIyaM maNDalam upasaMkramya cAraM carati, tAvad yadA khalu sUryaH abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu aSTAdazamuhattoM divaso bhavati, caturmirekaSaSTibhAgai rUnaH, dvAdazamuhattI rAtrirbhavati catubhirekaSaSTibhAgai radhikA, evaM khalu etenopAyena niSkramamANaH sUryaH ekamekaM maNDalaM divasakSetrasya nirveSTayan nirveSTayan rajanikSetrasya abhivarddhayan abhivarddhayan sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 sUryaprazaptisUtre carati / tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarAnmaNDalAta sarbabAhya maNDala mupasaMkramya cAraM carati, tataH khalu sarvAbhyantaraM maNDalaM praNidhAya ekena jyazItena rAtrindivazatena trINi SaTpaSTAni muhUrtekapaSTibhAgazatAni divasakSetrasya nirveSTaya rajanikSetrasya abhivaddhartha cAra carati, tadA khalu uttamakASThAprAptA utkarpikA aSTAdazamuhUrtA rAtri bhavati, jaghanyazca dvAdazamuhattau divaso bhavati eva khalu prathamaH paNmAsaH, etat prathamasya SaNmAsasya paryavasAnam / sa pravizan sUryaH dvitIyaM SaNmAsaNa AdadAnaH prathame ahorAtre bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tatra yadA khala sUryaH bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu aSTAdazamuhUttI rAtri bhavati dvAbhyAmekapaSTibhAgAhartAbhyA mUnA / sa pravizan sUryaH dvitIye ahorAtre bAhya tRtIyaM bhaNDalamupasaMkramya cAraM carati, tato yadA khalu sUrya bAhya tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu aSTAdazamuhUrtI rAtri bhavati catubhirmuharekaSaSTibhAgairUnA, dvAdazamuhatoM divaso bhavati catubhirmuharekapapTibhAgairadhikaH / evaM khalu etenopAyena pravizan sUryaH tasmAdanantarAt tad anantaraM maNDalAnmaNDalaM saMkramamANaH dvau dvau ekapaSTibhAgamuhattau ekaikasmin maNDale rajanikSetrasya nirvarddhayan nirbaddhayan, divasakSetrasya abhivarddhayan abhivarddhayan sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati / tato yadA khala sUryaH sarvabAhyAnmaNDalAt sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu sarvabAhya maNDalaM praNidhAya ekena nyazItyadhikena rAtridivazatena trINi SaTpaSTAni ekaSaSTibhAgamuhUrttazatAni rajanikSetrasya nirveSTaya divasakSetrasya abhivaddharya cAraM carati tadA khalu uttabhakASThAprAptaH utkarSako'STAdazamuhattoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati / etat khalu dvitIyaM SaNmAsam, etat khalu dvitIyasya paNmAsasya paryavasAnam / eSa khalu AdityasambatsaraH, eSa khalu Adityasya sambatsarasya paryavasAnaH, iti khalu tasyaiva Adityasya saMvatsarastha sakRd aSTAdazamuhUtau divaso bhavati, sakRd aSTAdazamuhUttI rAtri bhavati, sakRd dvAdazamuhanoM divaso bhavati, sakRd hAdazamuhartA rAtri bhavati / prathame paNmAse asti aSTAdazamuhartA rAtriH, nAsti aSTAdazamuhato divaso bhavati, asti dvAdazamuhattoM divasaH, nAsti dvAdazamuhUttI rAtriH, dvitIye SaNmAse asti aSTAdazamuhattau divaso, nAsti aSTAdazamuhartA rAtriH, asti dvAdaza muhartA rAtriH, nAsti dvAdazamuhattoM divaso bhavati, prathame paNmAse dvitIye vA SaNmAse nAsti paJcadazamuhattoM divaso bhavati, nAsti paJcadazamuhUrtA rAtri bhavati, nAnyatra rAzindivAnAM vRddhayapavRddhI, muhUrtAnAM vA cayopacayena, nAnyatra vA anupAtagateH, gAthA, maNitavyAH // sU0 11 // // prathamasya prAbhRtasya prathamaM prAbhRtaprAbhRtam // 1-1 // TIkA-bhUyaH praznayati-'jai khalu tasseva AdiJcassa' ityAdi yadi khalu tasyaivAdityasya samvatsarasyeti SaTpaSTayadhikarAtrindivazatatraya 366 parimANAyAmadAyAM haya zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 11 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam __ 41 zItaM maNDalazataM dvikRtvazvarati, dve ca maNDale ekaikavArameva caratIti bhagavadbhiryat prarUpyate, tathA ca tasyaiva paSTayadhikarAtrindivazatatrayaparimANasya sUryasaMvatsarasya madhye 'saI' sakRtekavAram , aSTAdazamuhUrtapramANo divaso bhavati, sakRccASTAdazamUhartapramANA rAtri bhavati, tathA sakadekavAraM dvAdaza muhartapramANo divaso bhavati, sakRJca dvAdazamuharttapramANA rAtri bhavati / tatrApi prathame paNmAse asti aSTAdazamuhartA rAtrinatu aSTAdazamuhattoM divasaH, emameva tasminneva prathame SaNmAse dvAdazamuhattau divaso'sti, na tu dvAdazamuhartA rAtririti / tathA dvitIye SaNmAse'styaSTAdazamahattoM divaso natvaSTAdazamahartA rAtriH, tasminneva dvitIye paNmAse asti dvAdazamuhartA rAtri netu dvAdazamuhUttau divasaH // tathA prathame dvitaye ghA SaNNamAse TIkArtha-phira se prazna karate huve kahate haiM (jai khalu tasseva Adiccassa) ityAdi yadi usI Aditya saMvatsara kA 366 tInaso chiyAsaTha rAtridivasa kA parimANavAle kAla meM 182 ekaso birAsI maMDala meM do vAra gamana karatA hai aura do maMDala meM eka eka vAra hI gamana karatA hai aisA bhagavAnane prarUpita kiyA hai tathA usI 366 tInaso chiyAsaTha rAtridivasa kA parimANa vAle sUrya saMvatsara meM (saI) ekavAra aThAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai, evaM ekavAra aThAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai tathA ekabAra bAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai evaM bAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai usameM bhI prathama chaha mAsameM aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai aThAraha muhUrtavAlA divasa nahIM hotA hai| aise hI usI prathama SaT mAsa meM bAraha muhUrta kA divasa hotA hai, apica bAraha muhartakI rAtrI nahIM hotI hai / tathA dUsare SaT mAsa meM aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai aThAraha muhUrta kI rAtrI nahIM hotI hai usI dUsare SaTmAsa meM bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai tathApi bAraha muhUrta kA divasa nahIM 1 :- svAmI zathI prazna 42tai cha-(jai khalu tasseva Adiccassa) tyAta je e AdityanA ka6 6 traNaso chAsaTha rAtridivasanA parimANavALA kALamAM 182 ekasokhAsI maMDaLamAM be vAra gamana kare che ane be maMDaLamAM ekavAra ja gamana kare che tevI rIte bhagavAne prarUpita karela che. tathA e ja 366 traNaso chAsaTha rAtridivasanA parimANa vALo sUrya saMvatsaramAM (huM) ekavAra aDhAra muhUrta pramANa vALo divasa thAya che. ane ekavAra aDhAramuhUrtavALI rAta hoya che. tathA ekavAra bAra muhUrtA pramANano divasa hoya che. temaja bAra muhUrta pramANuvALI rAtrI thAya che. temAM paNa pahelA cha mAsamAM aDhAra muhUrtanI rAta hoya che. aDhAra muhUrtavALe divasa hotuM nathI. e ja rIte e ja prathama cha mAsamAM bA2 muhUrtane divasa hoya che. paNa bAra muhUrtanI rAtrI hotI nathI. tathA bIjA cha mAsamAM aDhAra muhartAne divasa hoya che. paNa aDhAra mahartanI rAta hotI nathI. e bIjA cha mAsamAM bAra muhUrtanI rAta hoya che. te paNa bAra muhurta divasa hete nathI tathA pahelA ke bIjA cha zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUyaprajJaptisUtre nAstyetat yaduta paJcadazamuhUrto'pi divaso bhavati, nApyastyetad , yaduta paJcadazamuhUtta rAtrirapi bhavatIti / tatra evaM vidhe vastutattvAvagame ko hetuH ?-kiM kAraNam kayA vA yuktyA iti pratipattavyamiti bhAvArthaH / iti vadejA vada-praNataM mAM saralena bodhaya / bhagavAnAha'tA ayaNaM jaMbuddIve 2 savvadIvasamudANaM savvabhaMtarAe jAva visesAhie parikkheverNa paNNatte' tAvada' ayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM sarvAbhyantaro yAvada vizepA. dhikaH parikSepeNa prajJaptaH / arthAd ayaM pratyakSata upalakSyamAno jambUdvIpo madhyajambUdvIpanAmA dvIpo vartate, sa ca sarveSAM dvIpasamudrANAM sarvAbhyantara:-sarvamadhyavartI, sarveSAmapi zeSadvIpasamudrANAmita Arabhya yathAgamoktakrama dviguNaviSkambhatayA samudradvIpA bhavanti, arthAt sarveSAM dvIpasamudrANAM ye viSkambhA agre proktAsteSu jambUdvIpApekSayA anyeSAM samudradvIpAnAM dviguNa2 tayA viSkambho bhavati / tena sarveSAM zeSadvIpasamudrANAmArambho jambUhotA hai / tathA pahalA yA dUsare SaTmAsa meM isa prakAra nahIM hai paraMtu pandraha muharta kA divasa hotA hai tathA pandraha muhUrta kI rAtrI hotI hai| usameM isa prakAra se vastutatva kA bodha hone meM kyA hetu hai ? kyA kAraNa hai ? athavA kisa yukti se vizvasanIya hai ? (iti vaejjA) yaha namaskAra karate huve mujhe kahiye / isa praznakA uttara dete huve zrI bhagavAn kahate haiM-(tA ayaNNaM jaMbuddIve dIve savvadIvasamudANaM savvambhaMtarAe jAva visesAhie parikkheveNaM paNNatte) yaha jambUdvIpa nAmaka dvIpa sarvadvIpasamudroM meM yAvat parikSepa se vizeSAdhika kahA hai / arthAt yaha pratyakSa se upalakSyamAna jambUdvIpa madhya jambUdvIpa nAma kA dvIpa hai vaha saba dvIpa samudroM kA sarva madhyavartI sabhI zeSa dvIpa samudroM kA yahA~ se Arambha kara ke Agamokta krama se dugunA viSkambha vAle samudra aura dvIpa hote haiM arthAt sabhI dvIpa samudroM kA jo viSkambha pahale kahA hai unameM jambUdvIpa kI apekSA se anya dvIpasamudroM kA dugunA dugunA viSkambha hotA hai mAsamAM e rIte hotuM nathI paraMtu paMdara muhUrtano divasa hoya che. tathA paMdara muhUrtanI rAta hoya che. temAM e rIte vastutatvano bodha thavAmAM zuM hetu che? zuM kAraNa che? athavA / yutithI se vizvasanIya thAya cha ? (iti vaejjA) se na 42tA mevA bhane sAtavI. ___yA praznAne uttara AtA prabhuzrI 46 cha-(tA ayaNaM jaMbuddIve dIve savvadIvasamudANaM savvabhaMtarAe jAva visesAhiyAe parikkhevaNaM paNNatte) 241 pUdI5 nomanI dI5 saya 15samudramAM yAvat parikSepathI vizeSAdhika kahela che. arthAta A pratyakSa dekhAto jaMbudvIpa madhya jaMbudvIpa nAmane dvIpa che. te badhA ja dvIpa samudronI madhyavartI eTale ke badhA ja zeSadvIpa samudrone ahIMyAthI AraMbha karIne Agamokta kramAnusAra bamaNa viSubhavALA samudro ane dvIpe hoya che. arthAt badhA dvIpasamudronA je viSkabha pahelAM kahela che. temAM jabUdvIpanI apekSAthI bIjA dvIpasamudrone bamaNa bamaNe vizkela hoya che, zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU 11 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam dvIpAdeva bhavati, atra yAvacchabdopAdAnAda granthAntare prasiddhaM jambUdvIpavarNanaM vilokyam kimatra granthagauravena ? lakSayojanapramANaH sarvadvIpasamudrebhyo laghurAyAmaviSkambhAbhyAM sahito jambUdvIpo'sti 'tA jayANaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayANaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai' tatra yadA sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAra carati tadA khalu uttamakASThA prAptaH utkarSako'STAdazamuhattau divasaH atra kASThA zabdaH prakarSavAcI paramaprakarSaprApto yataH paramanyo'dhiko na bhavati sa uttamakASThAprApta ityucyate / utkarpatItyutkarSaH, utkarSa evotkarSakaH utkRSTaH sarvAdhika iti yAvat, aSTAdazamuhattoM divaso bhavati-sarvAdhiko divaso bhavati, tasminneva ca sarvAbhyantare maNDale cAra carati sUrye'jahaNiyA dupAlasamuhuttA rAI bhavai' jaghanyA dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati, jaghanyA dvAdazamuharnAtmikA rAtri bhairatIti, eSo'horAtraH pAzcAtyasya sUyesamvatsarasya paryavasAnaH, tataH sa sUryastasmAt sarvAbhyantarAnmaNDalAnniSkrAman navaM sUryasaMvatsaramAdadAnaH-pravarttamAnaH prathame ataH sabhI zeSa dvIpa samudroM kA Arambha jambUdvIpa se hI hotA hai yahAM para yAvat zabda kA prayoga hone se anya granthoM meM prasiddha jambUdvIpa kA varNana dekha leveM vistAra bhaya se yahAM use udadhRta nahIM kiyA hai| eka lakSa yojana pramANa vAle sarva dIpa samudroM se kama AyAma viSkambha vAlA jambUdvIpa hai (tA jayA NaM sarie savAbhataraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai tayANaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai) jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala ko prApta karake gati karatA hai taba parama prakarSa prApta utkRSTa sarvAdhika aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai usI sarvAbhyantara maMDala meM sUrya gati karatA hai taba (jahaNiyA duvAlasamuhattA rAI bhavai) jaghanya kama se kama bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai yaha ahorAtra pAzcAtya sUryasaMvatsara kA paryavasAna yAne anta hai| usake bAda vaha sUrya usa sarvAbhyantaramaNDala se niSkramaNa karatA huvA nayA sUryasaMvatsara ko pravartamAna karAtA huvA prathama tethI bAkInA badhA ja dvIpasamudrono AraMbha jaMbudvIpathI ja thAya che. ahIMyAM yAvata zabdano prayoga hovAthI anya graMthomAM prasiddha jabUdvIpanuM varNana joI levuM vistAra bhayathI ahIMyA teno ullekha karyo nathI. eka lAkha jana pramANavALA badhA dIpasamudrothI mAcha! mAyAma vilavANe namUdrIya che. (tA jayA NaM sUrie savvabhaMtara maMDalaM upasaMkamittA cAraM carai tayAga uttamakaDThamatte ukkosae advArasamuhatte divase ma) jayAre sUrya sarvAaMtara maMDaLa prApta karIne gati kare che, tyAre paramaprakarSane prApta utkRSTa sarvAdhika aDhAra muhUrtane divasa thAya che. e ja sarvAbhyantara maMDaLamAM sUrya gati 42 che tyAre (jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) dhanya mAchAmA mAchI mAra muhartanI rAtrI hoya che. A aherAtra pAzcAtya sUryasaMvatsaranI antane hoya che. te pachI e sUrya sabhyantara maMDaLamAMthI nIkaLIne navA sUrya saMvatsarane pravartAvIne pahelAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre ahorAtre-'abhitarANaMtara' sarvAbhyantarAnmaNDalAdanantaraM-dvitIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA sarvAdhiko'STAdazamuhUttau divaso dvAbhyAM muhartekaSaSTibhAgAbhyAmUno bhavati, dvAbhyAM ca muhUrtekapaSTibhAgAbhyAmadhikA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati sarvAlpikA rAtrirityarthaH / kathametadavasIyate iti cet ? ucyate-ihaikaM maNDala mekenAhorAtreNa dvAbhyAM sUryAbhyAM parisamApyate, ekakazca sUrya pratyahorAtraM maNDalasya trizadadhikA'STAdazazatasaGkhyakAn (1830) bhAgAn parikalpya ekaikaM bhAgaM divasakSetrasya rAtrikSetrasya vA yathAyogyaM hApayitA varddhayitA vA bhavati, caiko maNDalagatastriMzadadhikASTAdazazatatamo bhAgo dvAbhyAM muhakapaSTibhAgAbhyAM gamyate, tathA ca tAni maNDalAni triMzadathikAnyaSTAdazazatAni bhAgAnAM dvAbhyAM sUryAbhyAmekenAhorAtreNa pUryate-gamyate, ahorAtrazca triMzanmuhartapramANaH, tataH sUryadvayApekSayA paSTimuhartA labhyante, tatastatra trairAzikagaNitasyAvakAzo yathA-yadi paSTayA muhUrteraSTAdazazatAni ahorAtri meM (abhitarANaMtaraM) sarvAbhyantara maMDala se anantaravAM dUsarA maMDala meM saMkramaNa kara ke gati karatA hai taba saba se baDA aThAraha muhUrta kA divasa ekasaThiyA do bhAga nyUna divasa hotA hai tathA ekamaThiyA do muhUrta bhAga adhika bAraha muhUrta ko rAtrI hotI hai, yaha rAtri saba se laghu hotI hai| yaha kisa prakAra se hotA hai ? isake pratyuttara rUpa meM kahA jAtA hai ki yahAM para eka ahorAtra ko do sUryo dvArA samApta kiyA jAtA hai, eka eka sUrya prati ahorAtra meM 1830 maMDala ke aThArahaso tIsa saMkhyAvAle bhAgoM kI kalpanA karake eka eka divasa kSetra ke athavA rAtri ke yathAyogya se kama karanevAlA yA baDhAnevAlA hotA hai, vaha eka maMDalagata 1830 aThArahaso tIsa vAlA bhAga ekasaThiyA do bhAga vAle muhUte se gamana karatA hai tathA ve maMDala 1830 aThArahaso tIsa bhAgoM ko do sUryoM se ahorAtra dvArA gamana kiyA jAtA hai, ahorAtri tIsa muhUrta pramANavAlI hai ataH do sUrya kI apekSAse sATha muhUrta labhya hotA hai, usakA trairAzika gaNita isa prakAra se hai-jo sATha muhUrtoM se mahAzamA (abhitarANataraM) sAlyanta2 bhajanI 5chInA bhAmA sabhA 4zana gati kare che, tyAre sauthI moTo aDhAra muhurtano divasa ekasaThIyA be bhAga nyUna hoya che. tathA ekasaThiyA be muhUrtAbhAga vadhAre bAra muhUrtanI rAtri hoya che. A rAtri sauthI nAnI hoya che. A kevI rIte thAya che? enA pratyuttara rUpe kahevAmAM Ave che keahIMyAM eka maMDaLa eka ahorAtrithI be sUryo dvArA samApta karavAmAM Ave che. eka eka sUrya pratyeka ahorAtrimAM 1830 aDhArasetrIsa maMDaLanA aDhArasetrIsa bhAgonI kalpanA karIne eka divasa kSetranA athavA rAtri kSetranA yathAyogya rIte kama ochA karavAvALa athavA vadhAravAvALA hoya che, te eka maMDaLagata 1830 vALe bhAga ekasaThIyA e bhAga vALA muhUrtathI gamana kare che, tathA e maMDaLa 1830 aDhAratrIsa bhAgAne be sUryathI ahorAtra dvArA gamana karAya che. ahorAtrI trIsa muhurta pramANavALI che. tethI be zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 11 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam triMzadadhikAni maNDalasya bhAgAnAM gamyante, tadaikena muhUrtena kiM gamyate ? tatra rAzitrayasthApanA yathA-(60 / / 1830 // 1) atrAntyena rAzinA ekakalakSaNaviziSTena madhyasya rAzeguNanAjAtAni tAnyevASTAdazazatAni triMzadadhikAni, teSAmAyena rAzinA paSTilakSaNaviziSTena yadi bhAgo hi yate tadA labdhAH sArdA striMzadbhAgAH-(1830-60-30+1) etAvanmuhartena gamyate, muhUrtazcaikaSaSTibhAgI kriyate tata Agata eko bhAgo dvAbhyAM muhUrtekaSaSTibhAgAbhyAM gamyate, yadi vA vyazItyadhikenAhorAtrazatena yadi SaNmuhartA hAnau vRddhau vA prApyante tadekena ahorAtreNa kiM prApyate ? trairAzikasthApanA ythaa-(183|6|1) atrAntyena rAzinA ekakalakSaNaviziSTena madhyarAziyadi guNyate tadA jAtAste eva SaT (6) teSAM vyazItyadhikena zatena bhAgaharaNam , atroparitanarAzeH stokatvAd bhAgo na labhyate, tatazchedyachedakarAzyo khikenApavartanAjjAta uparitano rAzirdvikarUpo'dhastana ekapaSTirUpa:1830 aThArahaso tIsa maMDala bhAgoM meM gamana kiyA jAya to eka muhUrta meM kitanA gamana kiyA jAve usakI tIna rAzi kI sthApanA isa prakAra se hai(60|183011) yahAM para aMtima rAzi se mAne eka vAle se madhya rAzi ko guNA karane para aThArahaso tIsa hI hotA hai usako pahalI rAzI rUpa sATha se jo bhAga kiyA jAya to 30 // sADetIsa hote haiM (1830 : 60 = 301) itanA bhAga taka muhUrta meM gamana kiyA jAtA hai jo ekaso tirAsI 183 ahorAtra se cha muhUrta vRddhi yA kSayako prApta hove to eka ahorAtra meM kyA prApta ho sake ? isakI trairAzika sthApanA isa prakAra se haiN-(183-16|1) isameM aMtya kI jo 1 rUpa rAzi hai usase madhyarAzI jo cha 6 hai usako guNA karane se cha hI hote haiM unakA 183 se bhAga kiyA jAya to upara kI rAzI sUryanI apekSAthI sAITha muhUrta labhya thAya che. tenuM vairAzika gaNita A pramANe cheje sAITha muhUrta thI 1030 aDhArasotrIsa maMDaLa bhAgamAM gamana karavAmAM Ave te eka muhurtamAM keTaluM gamana karI zakAya? tenI traNa rAzInI sthApanA A pramANe che. (60-1830-1) ahIMyAM aMtima rAzIthI eTale ke ekavALI rAzithI vacalI rAzI je 1830 che tene guNavAthI aDhArasetrIsa ja Ave che. tene pahelI rAzI je 60 sAITha cha tenAthI vAma gAye to 30 // sAtrIsa mA yAve che. (1830-203) ATalA bhAga eka muhUrtamAM gamana karavAmAM Ave che. muhUrtanA 61 ekasaTha bhAga kare te ahIMyAM Avela eka bhAga ekasaDiyA be muhUrta bhAgathI gamana karavAmAM Ave che. je 183 ekasevyAsI aherAtathI cha muhUrtanI vadha ghaTa thAya te eka ahorAtrimAM keTalI vadha ghaTa thAya? tenI airAzika sthApanA A pramANe che. (183-6-1) temAM chellI je eka saMkhyA che tenAthI vacalI saMkhyA che 6 ne guNavAthI che ja Ave che. tenA 183 ekasecyAsI bhAga karavAmAM Ave to uparanI rAzI nAnI hovAthI bhAga cAlaze zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre ( 1) ata AgataM dvAvekapaSTibhAgI muhUrtasya ekasminnahorAtre vRddhau hAnau vA prApyete iti, tathA-tasmAd dvitIyAnmaNDalAniSkrAman sUryo dvitIye ahorAtre sarvAbhyantaraM maNDalamapekSya tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, 'tA jayA NaM sUrie' ityAdi, tatra yadA sarvAbhyantaraM maNDalamapekSya tasmin tRtIye maNDale upasaMkramya cAraM carati, tadA tatra caturbhimuhUrtasyaikapaSTibhAgairhIno'STAdazamuhUrttapramANo divaso bhavati, tathA caturbhirmuhUrtasyakapaSTibhAgairadhikA rAtri dvAdazamuhattapramANA bhavati, eva mukarItyA 'khalu' nizcitametena anantaroditenopAyena pratimaNDalaM divasarAtriviSayamuhakapaSTibhAgadvayahAnivRddhirUpeNa niSkrAman maNDalaparibhramaNagatyA zanaiH zanai dakSiNAbhimukhaM gacchan sUryaH 'tayANaMtarAo' iti tasmAda vivakSitAdanantarAnmaNDalAt 'tayANaMtaraM' iti tadvivakSitamanantaraM maNDalaM saMkrAman alpa hone se bhAga nahIM hogA ataH chedyachedaka rAzI kA trika se aparvatanA karane se upara kI rAzi do rUpa evaM nIce kI rAzi ikasaTha rUpa yathA ( a) isa prakAra eka ahorAtri meM vRddhihAnI meM eka muhUrta kA ekasaThiyA do bhAga AtA hai tathA vaha dUsare maMDala se niSkramaNa karatA huvA sUrya dUsare ahorAtra meM sarvAbhyaMtaramaMDala kI apekSA se tIsare maMDala meM niSkramaNa karatA huvA gati karatA hai, (tA jayA NaM sUrie) ityAdi jaba sarvAbhyataramaMDala kI apekSA se usa tIsare maMDala meM saMkramaNa kara ke gati karatA hai taba vahAM cAra muharta ke ekasaThiyA bhAga se hIna aThAraha muharta pramANavAlA divasa hotA hai tathA cAra muhUrta ke ekasaThiyA bhAga adhika bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai, isa kathita nIti se (bala) nizcita rUpa se pIche kathita upAya se pratimaMDala meM divasa rAtri saMbaMdhI muhUrta kA ekasaThiyA do bhAga hAni yA vRddhi rUpa se nikalatA huvA maMDalaparibhramaNa gati se dhIre dhIre dakSiNa dizA kI ora gamana karatA huvA sUrya (tayANaMtarAo) vaha vivakSita anantara maMDala se nahIM tethI cheachedaka rAzInA bikathI apavartana karavAthI uparanI rAzI che ane nIcenI rAzI ekasaTha rUpa thaI jAya jema ke - ( ka) A rIte eka rAtadivasamAM vadhaghaTa thavAmAM eka suhartAno ekasaThIyA be bhAga Ave che. tathA te bIjA maMDaLamAMthI nIkaLate sUrya bIjA ahorAtramAM sabhyantara maMDaLanI apekSAe trIjAmaMDaLamAM javAnI gati kare che. (tA ja pANaM sUrie) tyAhi nyA2 sAlyanta2mAnI apekSAthI se zrIka mama saMkramaNa karIne gati kare che. tyAre tyAM cAra muhUrtanA ekasaThIyA bhAga hIna aDhAramuhUrta pramANane divasa thAya che. tathA cAra muhUrtAne ekasaDiyA bhAga vadhAre bAra muhUrtanI rAta hoya che. A kahela rItathI (gg) nizcaya pUrvokta kathita prakArathI pratyeka maMDaLamAM divasa rAta saMbaMdhI muhUrtana ekasaThiyA be bhAga nyUnAdhika rUpathI nIkaLIne maMDaLanA paribhramaNa gatithI dhIre dhIre dakSiNa dizA tarapha gamana karate sUrya (tayANaMtarAo) se vivakSita 5chInA magathI (tayANaMtara) se vivakSita 5chiin| mamA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 11 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam saMkrAman ekaikasmin maNDale muhUrtasya dvI dvau ekapaSTibhAgau divasakSetrasya 'NivuTemANe 2' nirveSTayan nirveSTayan hApayan hApayan rajanikSetrasya pratimaNDalaM dvau dvau muhUrtasyaikaSaSTibhAgI abhivarddhayan abhivarddhayan jyazItyadhikazatatame ahorAtre prathamaSaNmAsaparyavasAnabhUte kAle sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati, / 'tA jayA NaM' iti tato yadA tasmin kAle ahorAtrarUpe sarvAbhyantarAmaNDalAt maNDalaparibhramaNagatyA zanaiH zanaiH niSkramya sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA sarvAbhyantaramaNDalam, 'paNidhAya' praNidhAya-maryAdIkRtya dvitIyAnmaNDalAdArabhyetyarthaH, 'egeNaM tesIeNaM' ityAdi, ekena jyazItyadhikena rAtrindivazatena 'tiNNi chAvaDhe egaTThibhAgamuhattasae' trINi SaTpaSTAni-paTavaSyadhikAni muhUrttakapaSTi bhAgazatAni divasakSetrasya nirveSTaya-hApayitvA rajanikSetrasya tAnyeva trINi muha taikapaSTibhAgazatAni SaTpaSTayadhikAni abhivaddhaya cAraM carati, tadA khalu uttabhakASThA prAptAparamaprakarSaprAptA-utkarpikA-utkRSTA-sarvAdhikapramANA aSTAdazamuhartA-aSTAdazamuhUrtapramANA (tayANaMtaraM) usa vivakSita anantara maMDala meM saMkramaNa karatA huvA eka eka maMDala meM muhUrta kA do do ikasaThiyA bhAga divasa kSetra kA (NibuDDemANe2) kama karatA huvA tathA rAtri kSetra kA pratimaMDala meM muharta kA do do ekasaThiyA bhAga baDhAtAra ekasautirAsiveM ahorAtra meM athavA pahalA chamAsAvasAna rUpa kAla meM sarvabAhyamaMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai / (tA jayA NaM) pazcAt jaba ahorAtra rUpa usa kAla meM sarvAbhyantara maMDala se maMDalaparibhramaNa gati se dhIre dhIre nikala kara sarvabAhyamaMDala ko prApta kara gati karatA hai taba sarvAbhyantara maMDala ko (paNidhAya) maryAdA kara ke arthAt dasare maMDala se Arambha kara ke (egeNaM tesIeNa) ityAdi ekasautirAsI rAtri divasa se (tinni chAvaDhe egaDigamuhattasae) muharta kA ekaso chiyAsaTha bhAga rUpa divasa kSetra ko kama karake rAtri kSetra kA vahItIna muhUrta kA ekasau ikasaThavAM bhAga ekaso chiyAsaTha adhika kI vRddhi karatA gati karatA hai taba uttamakASThA prApta saMkramaNa karIne eka eka maMDaLamAM muhUrtanA be be ekasaDiyA bhAga divasa kSetrane (NivuDaDhemANe 2) soch| rIne tathA rAtrizanA pratimA ma yatA yatA se soyAzImA aherAtrimAM athavA pahelA cha mAsanI samAptirUpa kALamAM sarva bAhyamaMDaLamAM upasiMkramaNa karIne gati kare che. (tA jayA NaM) pazcAt nyAre mArA335 me mA sarvAbhyanta2 bhajayI bha3 paribhramaNagatithI dhIre dhIre nIkaLIne sarvabAhya maMDaLamAM jaIne gati kare che. tyAre satyinta2 bhane (paNidhAya) bharyAhI prazana arthAta mI mAthI mArama zana (egeNaM tesIeNaM) ityAhi mesoyAzI tahasathI (tinni chAvaTe egadvigamuhuttasae) muDUta nA ekase chAsaTha bhAga rU5 divasa kSetrane karIne rAtrikSetranA eja traNa muhUrtanA ekaso eka saTha bhAga eka chayAsaTha adhikanI vRddhi karIne gati kare che tyAre paramaprakarSa prApta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 sUryaprajJaptisUtre rAtri bhavati, jaghanyo dvAzamuhartapramANo divaso bhavati, eSA prathamA SaNmAsI yadi vA etat prathamaM SaNmAsam, 'sUtre ca puMstvanirdeza ApatvAt' eSaH vyazItyadhikazatatamo'horAtraH prathamasya paNmAsasya pryvsaan:-pryvsaanbhuutH| 'se pavisamANe ityAdi, sa sUryaH sarvabAhyAnmaNDalAdabhyantaraM pravizan dvitIyaM SaNmAsamAdadAnaH-pratipadyamAno dvitIyasya paNmAsasya prathame ahorAtre sarvavAdyAnmaNDalAd anantaraM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, 'tA jayA NaM' iti tatra yadA sUryoM bAhyAt-sarvabAhyAnmaNDalAdvitIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA dvAbhyAM muhattaikapaSTibhAgAbhyAmUnA aSTAdazamuhartA rAtri bhavati, dvAbhyAM muhattaikaSaSTibhAgAbhyAmadhiko dvAdazamuharttapramANo divaso bhavati / tatastato'pi dvitIyAnmaNDalAdabhyantaraM maNDalaM sa sUryaH pravizan dvitIyasya SaNmAsasya dvitIye ahorAne 'bAhiraM taccaMti arthAt paramaprakarSa ko prApta utkRSTa arthAt sarvAdhika pramANavAlI aThAraha muharta pramANavAlo rAtrI honI hai| aura jaghanya bAraha muhata pramANavAlA divasa hotA hai, yaha prathama SaDmAsI hotI hai, athavA yaha prathama SaDmAsa hai sUtra meM pulliga kathana ArSa hone se kahA hai, yaha 183 ekaso tirAsI vA ahorAtra prathama chaha mAsa kA paryavasAna mAne antarUpa hotA hai (se pavisamANe) ityAdi vaha sUrya sarvabAhyamaMDala se abhyantara praveza karatA huvA dUsare chamAsa ko prApta hotA huvA dUsare chaha mAsa ke prathama ahorAtra meM sarvabAhyamaMDala se anantara dUsare maMDala meM upasaMkramaNa karatA huvA gati karatA hai (tA jayA NaM) usameM jaba sUrya sarvabAhyamaMDala se dUsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba ikasaThiyA do bhAga muhUrta se nyUna aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai evaM ikasaThiyA do bhAga muhUrta adhika bAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai / tadanantara usase bhI dUsare maMDala se abhyantara maMDala meM praveza karatA huvA vaha sUrya dRsare chaha mAsa ke dUsare ahorAtra meM (bAhiraM taccaMti) srvbaahyutkRSTa arthAt sarvAdhika pramANavALI eTale ke aDhAra muhUrtanI rAtrI thAya che. ane jaghanya bAramuhUrtano divasa thAya che. A rIte prathama mAsa thAya che. A prathama cha mAsanuM kathana che. sUtramAM pulliga kathana ArSa hovAthI karela che. A 183 ekso vyAzImo ahorAtra pahelAM cha mAsano anano divasa hoya che. (se pavisamANe) tyAdi sAmathI 250yata2 mamA praveza 42te! sUrya bIjA cha mAsane prApta thate bIjA cha mAsanA pahelA aherAtramAM sarvabAhya maMDaLathI pachInA gIta mamA upasabhA prazane gati 42 che. (tA jayA Na) tama yA sUrya sarvabAhya maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. tyAre ekasakyiA be bhAga muhurta adhika bAra muharta pramANavALe divasa thAya che. te pachI tenAthI paNa bIjA maMDaLathI atyaMtara maMDaLamAM praveza karato sUrya bIjA cha mAsanA bIjA aherAtramAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 11 prathamaprAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam sarvabAhyAnmaNDalAdarvAktanaM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, 'tA jayA NaM' iti tato yadA khalu sUyaH sarvabAhyAnmaNDalAt tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA aSTAdazamuhartA rAtri zcatubhirekapaSTibhAga rUnA bhavati, caturbhimuhartakapaSTibhAgairadhiko dvAdazamuhartapramANo divaso bhavati / 'evaM khalu eeNaM' ityAdi, evaM khalu etenopAyena pravizan suurystsmaadnntraa| diti / evam-uktanItyA khalu etena-anantarapratipAditenopAyena pratimaNDalaM rAtridivasaviSayamuhUrtekaSaSTibhAgadvayahAnivRddhirUpeNa pravizan-maNDalaparibhramaNagatyA zanaiH zanairuttarAbhimukhaM gacchan 'tayANaMtarAo' ti, tasmAdvivakSitAt maNDalAt 'tayANaMtaraM' iti tadvivakSitamanantaraM maNDalaM saMkrAman saMkrAman ekaika smin maNDale muhartasya dvau dvau ekapaSTibhAgau rajanikSetrasya nirveSTayan nirveSTayan divasakSetrasya pratimaNDalaM dvau dvau muhUrtasyaikapaSTibhAgI abhivartayan abhivartayan vyazItyadhikazatatame ahorAtre dvitIyaSaNmAsaparyavasAnamaMDala se pahale ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karatA huvA gati karatA hai, (tA jayA NaM) tatpazcAt jaba sUrya sarvabAhyamaMDala se tIsare maMDala meM saMkramaNa kara ke gati karatA hai taba aThAraha muhUrta ko rAtrI ikasaThiyA cAra bhAga nyUna hotI hai tathA ikasaThiyA cAra muhUrta bhAga adhika bAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai / (evaM khalu eeNaM) ityAdi ukta rIta se yaha pUrvokta pratipAdita upAyase pratimaMDala meM divasarAtri saMbaMdhI muhUrta kA ikasaThiyA do bhAga arthAt nyUnAdhika rUpa se praveza kara ke maMDala ke paribhramaNa gati se dhore dhIre uttara dizA kI ora jAtA havA (tayANaMtarAotti) usa vivakSita maMDala se (tayANaMtaraM) usa vivakSita dUsare maMDala meM gamana karatA karatA eka eka maMDala meM muhUrta ke do do ikasaThiyA bhAga baDhatA baDhatA ekasau tirAsI ve ahorAtra meM jo kI dUsare chaha mAsa ke antimavarti hai usa kAla meM (savva taraMtti) sarvAbhyantaramaMDala meM saMkramaNa kara ke gati karatA hai| (bAhiraM taccaMti) sAha bhagathI paDasAnA trIta bhImA 5sa bhae 4zana gata 2 cha. (tA jayA gaM) tatpazcAt nyAre sUrya sapA mAthI zrI mamA bhae 4zana gati kare che. tyAre aDhAra muhUrtanI zata ekasaDiyA cAra bhAga nyUna hoya che, tathA ekasaThiyA cAra muhUrtI bhAga vadhAre bAra muhUrta pramANane divasa hoya che. (evaM khaluM eeNaM) tyAdi se zate sa pUrita pratipAhana resa upAyathI 424 maMDaLamAM divasa rAta saMbaMdhI muhUrtanA ekasaThiyA be bhAga arthAt jUnAdhika rUpe praveza zane bhanI paribhrama tithI dhIre dhIre uttara dizA ta26 rai rdi (tayANaMtarAotti) ye vivakSita magathI (tayANaMtaraM) ye vivakSita wilon mama mana 42di 42di eka eka maMDaLamAM muhUrtanA baLe ekasaDiyA bhAga vadhatA vadhatA ekaso cAzImAM aDArAma 2 mIta cha bhAsana / hivasa cha. ko (savvabharatti) sA. bhyantara maMDaLamAM saMkramaNa karIne gati kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre bhUte kAle 'savvabhaMtaraM' tti sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati / 'tA jayA NaM' iti tato yadA yasmin kAle sUryaH sarvadhAhyAnmaNDalAt maNDalaparibhramaNagatyA zanaiH zanairabhyantaraM pravizya sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkrasya cAraM carati tadA sarvabAhyamaNDalam 'paNidhAya' praNidhAya-maryAdIkRtya, tadaktinAd dvitIyAnmaNDalAt ArabhyetyarthaH 'egeNaM tesIeNa rAiMdivasaeNaM tinichAvaDhe egaTThibhAgaThahattasae divase khettassa NibuDittA rayaNikhettasya abhivuDittA' tti, ekena vyazItyadhikena rAtrindivazatena trINi SaTpaSTAni ekapaSTibhAgamuhartazatAni rajanikSetrasya nirveSTaya divasakSetrasyAbhivarya cAraM carati / eta duktaM bhavati-aktinAd dvitIyAnmaNDalAdArabhya ekena vyazItyadhikena rAtrindivazatena trINi SaTSaSTAniSaSaSTayadhikAni muhartasyaikaSaSTibhAgazatAni rajanikSetrasya nirveSTaya hApayitvA divasakSetrasya ca tAnyeva trINi paTapaSTAni muhUrtekaSaSTibhAgazatAni abhivaddhayaM cAraM carati tadA uttamakASThAprApto bhavati, paramaprakarSatAM gato bhavati, tatra 'ukosae aTThArasamuhutte divase (tA jayA NaM) usake pIche jisa kAla meM sUrya sarvavAhyamaMDala se maMDala paribhramaNagati se dhIre dhIre abhyantaramaMDala meM praveza kara ke sarvAbhyantara maMDala ko prApta kara gati karatA hai taba sarvabAhyamaMDala ko (paNidhAya) maryAdA kara ke usake pahale ke dUsare maMDala se AraMbha kara ke (egeNaM tesIeNaM rAidivasaeNaM tinnichAvaDhe egahibhAgamuhattasae divasakhettassa NivudvittA rayaNi khettassa abhivudvittAtti) ekasI tirAsI rAtri divasa se tInasau chiyAsaThiyA , ikasaTha bhAga muhUrta rAtri kSetra meM kama kara ke evaM divasa kSetra meM baDhA kara ke gati karatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki-arvAktana dUsare maMDala se Arambha kara ke ekaso tIrAsI rAtri divasa se ekasochiyAsaTha muhUrta ke ikasaThiyA bhAga se rAtrikSetra ko kama kara ke evaM divasa kSetra ko vahI tInaso chiyAsaTha muhUrta ke ikasaThiyA bhAga se baDhA kara gati karatA hai taba uttama kASTA prApta paramaprakarSa ko prApta hotA hai taba (ukkosae aTThArasamuhutte (tA jayA NaM) te pachI 2 samaye sUrya sarvamA bhathI parikramA gatithI dhIre dhIra abhyAra maMDaLamAM praveza karIne sarvAbhyantara maMDaLane prApta karIne gati kare che. tyAre sAhya mAne (paNidhAya) mA 4zane tenAtha pasAnA mIlana bhathI mArana zana (egeNaM tesIeNa rAI deva saeNaM tinnicha vaDe egasadvibhAgamuhuttasae divasakhettassa NivudvittA rayaNikhettamsa abhivuDhittAtti) soyAzI rAtri hivasathI sochAsaThiyA . saTha bhAga muhUta rAtri kSetranA kAma karIne tathA divasa kSetramAM vadhArIne gati kare che. kahevAne bhAva e che ke avaktana bIjA maMDaLathI AraMbha karIne eka vyAzI rAta divasathI ekase chAsaTha muhUrtanA ekasaThiyA bhAgathI rAtri kSetrane karIne ane divasa kSetrane e ja traNa chAsaTha muhUrtana ekasaDiyA bhAgathI vadhArIne gati kare che. tyAre parama praSAsa thAya che. tyAre (ukosae advArasamuhutte divase bhavai) utkRSTa padhArebhI kyAre zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 11 prathamadhAbhRte prathamaprAbhRtaprAbhRtam bhavai' utkarSako'STAdazamuhattoM divaso bhavati, utkarSakaH utkRSTaH paramAdhiko'STAdazamuhattoM divaso bhavati, 'jahaNiyA duvAlasamuhattA rAI bhavai' jaghanyA-paramAlpA dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati, 'esa NaM docce chammAse esa NaM duccassa chammAsassa pajjavasANe' etat khalu dvitIyaM paNmAsam , eSaH khalu dvitIyasya paNmAsasya paryavasAnaH eSA dvitIyA paNmAsI, eSa SaTpaSTayadhika trizatatamo'horAtro dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnabhUtaH, 'esa NaM Adicce saMvacchare esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajjavasANe' eSaH khalu AdityasaMvatsaraH, eSaH khalu AdityasaMvatsarasya paryavasAnaH, eSaH-evaM pramANaH, AdityasaMvatsaraH-sauravarSoM bhavati, eSaH phTapaSTayadhikatrizatatamo'horAtro dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnabhUto divasaH, tathA ca Adityasya-AdityasambandhinaH samvatsarasyApi paryavasAnabhUto divasa ityarthaH, samprati upasaMharannAha-'ii khalu tasseva Adiccassa saMvaccharassa saI aTThArasamuhatte divase bhavai' iti khalu tasyaivAdityasya samvatsarasya sakRdaSTAdazamuhUrtI divaso bhavati, yasmAdevam disase bhavai) utkRSTa adhikAdhika aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA (jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) jaghanya-atyaMta alpa-choTI bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai (esa NaM docce chammAse esa NaM duccassa chammAsassa pajavasANe) yaha dUsarA chaha mAsa kahA hai yahI dUsare chaha mAsa kA avasAna antima divasa hai arthAt yaha tInaso chiyAsaThavAM ahorAtra dUsare chaha mAsa kA paryavasAna rUpa hai (esa NaM Adicce saMvacchare esaNaM Adiccassa saMvaccharassa pajavasANe) isa prakAra se AdityasaMvatsara mAne sauravarSa hotA hai yahI tInaso chiyAsaThavAM ahorAtra dUsare chahamAsa kA paryavasAnabhUta arthAt antima divasa hotA hai tathA sUryasaMvatsara saMbaMdhI arthAt sauravarSa kA anta kA divasa kahA gayA hai aba isa viSaya kA upasaMhAra karate huve kahate haiM-(iha khalu tasseva Adiccassa saMvaccharassa saI aTThArasamuhutte divase bhavai) isa prakAra se mA2 mustAnI hivasa ya cha. tathA (jahaNNirA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) 45nya nAnAmA nAnI bAra muhUrtanI rAnI hoya che. (esa NaM docce chammAse esa NaM doccassa chammAsassa pajjavasANe) 2 // zate mIta cha mAsa kahela che. arthAt A traNaso chAsaThame ahorAtra bIjA cha mAsanA paryavasAna rUpa che. (esa NaM Adicce saMvatsare esa NaM Adiccassa saMvatsarassa pajjavasANe) 2. pramANe mAhira saMvatsara eTale ke sauravarSa thAya che. Aja traNaso chAsaThame ahorAtra bIjA cha mAsanA antarUpa che. eTale ke chele divasa che. tathA sUrya saMvatsara saMbaMdhI athata sauravarSane chello divasa kahela che. ye yA vissyne| 35sa 2 42i 49 che-(iha khalu tasseva Adiccassa saMvaccharasna saI advArasamuhutte divase bhavaI) mA pramANe mamAhitya saMvatsa2mA 11 pAra pasAra zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre iti' tasmAtkAraNAttasyAdityasya samvatsarasya AdityasaMvatsarasya madhye, evam-uktaprakAreNa sakRt-ekavArameva assttaadshmuhtto divaso bhavati, sakRccASTAdazamuhartA rAtriH, tathA sakRt dvAdazamuhattoM divaso bhavati, sakRcca dvAdazamuhartA rAtriH / tatra prathame SaNmAse astyaSTAdazamuhartA rAtriH, sA ca prathamapaNmAsaparyavasAnabhUte'horAtre, sAyanamakarastha sUryAtprathamasya SaNmAsasya prArambhaH / mithune ca paryavasAnaH / sAyanakarkAdvitIyaSaNmAsasya prArambhaH dhanurante ca paryavasAnaH / natvaSTAdazamuhattoM divasaH, tathA tasminneva prathame SaNmAse asti dvAdazamuhattau divasaH, so'pi prathamapaNmAsaparyavasAne'horAtre, na tu dvAdazamuhartA rAtriH, dvitIye SaNmAse astyetat yaduta aSTAdazamuhattau divaso bhavati, sa ca dvitIyaSaNmAsaparyavasAnabhUte'horAtre, natvaSTAdazamuhartA rAtriH, tathA astyetat yaduta tasminneva dvitIye usa AdityasaMvatsara meM pUrvokta prakAra se eka hI vAra aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathAca ekavAra hI bAraha muharta kI rAtrI hotI hai| prathama chaha mAsa meM aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai vaha prathama chaha mAsa kA paryavasAna rUpa ahorAtra meM hotI hai| sAyana makara rAzi meM sthita sUrya se pahale chahamAsa kA prAraMbha hotA hai tathA mithuna rAzi gata sUrya hone para samApta hotA hai / sAyana karka rAzi gata sUrya hone para dUsare chaha mAsa kA prArambha hotA hai evaM dhana rAzistha sUrya hone para samApta hotA hai / aThAraha muhUrta kA divasa nahIM hotA hai tathA vahI pahale chaha mAsa meM bAraha muhUrta kA divasa hotA hai vaha bhI prathama chaha mAsa ke antima ahorAtra meM hotA hai bAraha muhUrta kI rAtrI nahIM hotI hai| dUsare chahamAsa meM aisA hotA hai-ki aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai vaha divasa dUsare chahamAsa kA paryavasAna bhUta ahorAtra meM hotA hai / aThAraha muharta kI rAtrI nahIM hotI hai tathA usI dUsare chaha mAsa meM bAraha muhUrta kI muhUrtane divasa thAya che. tathA eka ja vAra bAra muhartAnI rAta hoya che, pahelA ja mAsamAM aDhAra muhUrtanI rAta hoya che. te prathama cha mAsanA aMta rUpa ahorAtramAM thAya che. sAyana makara rAzimAM rahela sUryathI pahelA cha mAsano prAraMbha thAya che tathA mithuna rAzIne sUrya thAya tyAre te samApta thAya che. sAyana karka rAzImAM sUrya Ave tyAre bIjA cha mAsane prAraMbha thAya che. ane dhana rAzImAM sUryane praveza thatAM te samApta thAya che. aDhAra muhUrtane divasa hoto nathI. tathA eja pahelA cha mAsamAM bAra muhUrtane divasa hoya che. te paNa prathama cha mAsanA antima ahorAtramAM hoya che. bAra muhUrtanI rAta hotI nathI. bIjA cha mAsamAM evuM thAya che ke-aDhAra muhUrtane divasa thAya che, te divasa bIjA cha mAsanA aMta rUpa ahorAtramAM hoya che. aDhAra muhUrtanI rAta hoya che. te paNa eja bIjA cha mAsanA aMtarUpa ahorAtramAM hoya che. evuM nathI ke bAra muhUrtane divasa hoya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 11 prathamaprAbhRte prathamaprabhRprAbhRtam " SaNmAse asti dvAdazamuhUrttA rAtriH sApi tasminneva dvitIyaSaNmAsaparyavasAnabhUte'horAtre, napunarastyetat yaduta dvAdazamuhUrttA divaso bhavati, tathA prathame vA SaNmAse nAstyetat yaduta paJcadazamuhUrttI divaso bhavati, nAstyetat yaduta paJcadazamuhUrttA rAtriH, kiM sarvathA netyAhanAnyatra rAtrindivAnAM vRddhyapavRddhito'nyatra na bhavati, rAtrindivAnAM tu vRddhavRddhau ca, bhavatyeva paJcadazamuharttA rAtriH, paJcadazamuhUrtI divasaH, te ca vRddhyapavRddhI rAtrindivAnAM kathaM bhavata ityAha- 'muhuttANaM vA cayovacaeNaM' muhUrttAnAM vA cayopacayau muhUrttAnAM paJcadazasaMkhyAnAM, cayopacayena, cayena - adhikena vRddhiH, apacayena - hInatvenApavRddhi:, iyamatra bhAvanA - paripUrNapaJcadazamuharttapramANe divasarAtrI na bhavataH, hInAdhikapaJcadazamuharttapramANe tu divasarAtrI bhavataH, evam 'NaNNattha vA aNuvAyagaIe' nAnyatra vA anupAtagateH, atra vA zabdaH prakArAntarasUcane anyatra anupAtagate:- trairAzikapramANAnusAragateH, paJcadazamuhUrtto 53 rAtrI hotI hai vaha bhI usI dUsare chaha mAsa ke antima bhUta ahorAtra meM hotI hai, aisA nahIM hai ki bAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA pahale chaha mAsa meM yaha nahIM hotA hai ki paMdraha muhUrta kA divasa hotA hai aura aisA bhI nahIM hai ki paMdraha muhUrta kI rAtrI hotI hai to kyA sarvathA aisA nahIM hai isake liye kahate haiM anyatra rAtridivasa kA vRddhikSaya nahIM hotA hai ataH anyatra nahIM hotA hai rAtridivasa kA kSaya vRddhI hone para hI paMdrahamuhUrta kI rAtrI evaM paMdraha muhUrta kA divasa hotA hai / vaha rAtri divasa kA kSaya vRddhI kisa prakAra hotA hai ? isake liye kahate haiM (muhuttANaM vA cayovacaeNaM ) paMdraha muhUrta ke kSaya vRddhI se mAne caya-adhika hone para vRddhI, apacaya-kama hone para apavRddhI mAne kSaya hotA hai yahAM para isa prakAra se samajhanA cAhiye - paripUrNa paMdraha muhUrta pramANavAlA divasa yA rAtrI nahIM hotA hai nyUnAdhika paMdraha muhUrta pramANavAlA divasarAtra hotA hai / isI prakAra (NaNNattha vA aNuvAyagaIe) yahAM para vA zabda prakArAntara sUcaka hai anyatra anupAtagati mAne trairAzika pramANAnusAra gati se paMdraha tathA pahelA cha mAsamAM ema nathI thatuM ke pa Mdara muhUrtInA divasa hoya che. ane evu paNa nathI hAtu ke paMdara muhUrtanI rAtrI hoya te zuM kAyama ja ema thatuM nathI ? e praznanA samAdhAna mATe kahe che anyatra rAtadivasanA vRddhi kSaya nathI hotAM tethI tyAM tema nathI thatu rAtri divasanA kSayavRddhi thAya tyAre ja paMdara muhUta'nI rAta ane paMdara muhUta nA divasa hoya che. te zata dvivasanA vRddhI kSaya devI rIte thAya che ? tenA sabhAdhAna nimitte uDe che, (muhuttaNaM vAcayovaca NaM) paM2 muhUrtanI vadhaghaTathI bheTale sahIMyAM sevI rIte sama - paripUrNa paMDhara bhuhUrta prabhANuvANA zatadivasa hoya che se zate (NaNNattha vA aNuvAyagaIe) aDIMyAM rAzam aAzantara sUyA he. anyatra anuyAtagati kheTale trairAziSTha gaNitanA pramANAnusAra gatithI paMdara muhUrtanA divasa ane pa Mdara murhutanI rAta hotA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtra divasaH paJcadazamuhartA vA rAtrina bhavati, anupAtagatyA tu bhavatyeva, sA cAnupAtagatirevaMyadi tryazItyadhikazatatame maNDale vRddhau hAnau vA SaNmuhartA labhyante tato'rvAka tadarddhagatau trayo muhUrtAH prApyante, vyazItyadhikazatasya vA'rddha sArdA ekanavatiH, tatazcAgatam ekanavatisaMkhyeSu maNDaleSu gateSu dvinavatitamasya ca maNDalasyAH gate paJcadazamuhUrtAH prApyante, tatastata Urdhva rAtrikalpanAyAM paJcadazamuhattau divasaH, paJcadazamuhartA rAtrizca labhyate nAnyatheti, 'gAhAo bhANiyavyAo' gAthA bhaNitavyAH, atra anantarotArthasaMgrAhikA asyA eva sUryaprajJapteH 'bhadrabAhusvAminA' yA niyuktiH kRtA pratpratibaddhA anyA za kAzcana granthAntarasuprasiddhA gAthA vartante tA bhaNitavyAH-paThanIyAzcintanIyAH / tAzca samprati kvApi pustake na dRzyante, iti vyavacchinnAH sambhAvyante, tato na kathayituM vyAkhyAtuM vA zakyante / yo vA yathA saMpradAyAdavagacchati so'pi svaziSyebhya stathaiva kathayet vyAkhyApayecca ||suu0 11 // iti 'paDhamassa pAhuDassa paDhamaM pAhuDapAhuDaM samattaM' prathamasya prAbhRtasya prathamaM prAbhRtaprAbhRtam samAptam / / muhUrta kA divasa evaM pandraha muhUrta kI rAtrI nahIM hotI hai paraMtu anupAtagati se to yaha hotA hI hai / vaha anupAta gati isa prakAra se hai-jo ekaso tirAsIve maMDala meM vRddhi yA hAni meM chaha muhUrta labhya ho to usase pahale usakI arddha gati meM tIna muhUrta hote haiN| ekaso tirAsI kA AdhA sADe ikkAnave hote haiN| usa ikAnaveM maMDala purA hone para birAnaveM maMDala ardA jAne para paMdraha muhUrta hotA hai tadanantara rAtri kalpane para paMdraha muharta kA divasa hotA hai evaM paMdraha muharta kI rAtrI hotI hai anyathA nahIM / (gAhAo bhANiyavAo) usa anantara artha ko saMgraha kara batAnevAlI isa sUryaprajJapti kI bhadrabAhu svAmIne jo niyukti kahI hai usase pratibaddha athavA anya granthAntara meM suprasiddha gAthA kahIM hai, vaha yahAM para kahanI samajhanI cAhiye paraMca vaha gAthA isa samaya kisI bhI grantha meM upalabdha hI nahIM hotI hai ataH vicchinna ho aisI nathI. paraMtu anupAta gatithI te e thAya ja che. te anupAta gati A rIte che--je eka vyAzImAM maMDaLamAM vRddhi ke hAnImAM che muhUrta labhya hoya te tenAthI pahelAM tenI ardhagatimAM traNa muhUrta thAya che. eka cAsInA ardhA sADIekANu thAya che, e ekANu maMDaLa purA thAya ane bAgunuM maMDaLa adhuM thAya tyAre paMdara muhUrta thAya che. te pachI rAtrInI kalpanA karavAthI paMdara muhUrtane divasa hoya che ane 542 bhuitanI rAta hAya che. mI zate tema thatu nathI (gAhAo bhANiyavyAo) uparokta arthana saMgraha karIne batAvavAvALI gAthA A sUrya prazatinI bhadrabAhuvAmIe je niryukti karela che tenAthI saMbaMdhita che athavA anya graMthamAM suprasiddha gAthA kahI che. te ahIMyA kaDIne samajI levI. paraMtu te gAthA A samaye koI paNa granthamAM prApta thatI nathI tethI te vicchinna thaI hoya tema saMbhAvanA thaI zake che. tethI ahIMyAM tenuM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 12 prathamayAbhRte dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam prathamaprabhRtasya dvitIyam prAbhRtaprAbhRtaM prArabhyate mUlam-tA kahaM te addhamaMDalasaMThiI AhiyA ti vaejjA ?, tattha khalu ime duve adbhamaMDalasaMdiI pannattA taM jahA-dAhiNA ceva addhamaMDalasaMThiI uttarA ceva addhmNddlsNttiii| tA kahaM te dAhiNaaddhamaMDala saMThiI AhiyAi vaejjA, tA apaNNaM jaMbuddIve dIve savvadIvasamudANaM jAva parikkheveNaM tA jayA NaM sUrie sababhaMtaraM dAhiNaM addhamaMDalasaMThiI uvasaMkamittA cAraM caraI, tayA NaM uttamakaTThapatte ukosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhattA rAI bhavai, se NikkhamamANe sUrie Na saMvancharaM ayamANe paTamaMsi ahorattaMsi dAhiNAe aMtarAe bhAgAe tssaadipes|e amitarANaMtaraM uttaraM addhamaMDalasaMThiI uvasaMkamittA cAraM carai,jayA NaM sUrie ambhitarANaM uttara addha maMDalasaMThiiM uvasaMkamittA cAraM carai, tayANaM aTThArasamuhutte (hi) divase bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhattA rAI bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehi ahiyA se NikkhamamANe sUrie doccaMsi ahorasi uttarAe aMtarAe bhAgAe tasmAdipaesAe abhitaraM taccaM dAhiNaM addhamaMDalaMsaMThiiM upasaMkamittA cAraM carai / tA jayA NaM mUrie ambhitaraM taccaM dAhiNaM addhamaMDalaM saMThiI uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM aTThArasamuhuttehiM divase bhavai cauhiM egaTThibhAgamuhRttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai carahiM egaTThibhAgamuhuttehiM ahiyA, evaM khalu eeNaM uvA eNaM NikkhamamANe saMbhAvanA ho sakatI hai ataH yahAM para usakA kathana yA vyAkhyA karanA zakya nahIM hai jo koI saMpradAya se jAnate ho to vaha svaziSyoM ko vaha yathAvasthita rIta se kahe yA samajhAve // sU0 11 // // prathama prAbhRta kA prathama prAbhRtaprAbhRta samApta // kathana ke vyAkhyA karavAnuM zakya nathI. je kadAca kaI saMpradAya paraMparAthI jANatA hoya te teo potAnA ziSyane yathAvasthita rIte kahI samajAve. e sUtra 11 che pahelA prAbhUtanuM paheluM prAbhRtaprAbhRta samApta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 sUryaprajJaptisUtre sUrie tadanaMtarA'NaMtaraMsi taMsi2 desaMmi taM taM addhamaMlasaMThiI saMkamamANe2 dAhiNAe2 aMtarAe bhAgAe tassAdipaesAe savvabAhiraM uttaraM addhamaMDalasaMThiiM uvasaMkamittA vAraM carai, tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM uttaraM addhamaMDalasaMThiI uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThArasamuhattA rAI bhavai, jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai / esa NaM paDhame chammAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajjavasANe, se pavisamANe sUrie doccaM chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi uttarAe aMtarabhAgAe tassAdipaesAe bAhirANataraM dAhiNaM addhamaMDalasaMThiI upasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM dAhiNaM adbhamaMDalasaMThiI uvasaMkamittA cAraM carai tayANaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM UNA, duvAlasamuhutte divase bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM ahie, se pavisamANe sUrie doccaMsi aho. rattaMsi dAhiNAe aMtarAe bhAgAe tassAdipaesAe bAhiraMtaraM taccaM uttaraM addhamaMDalasaMgiiM upasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM sUrie bAhira taccaM uddhamaMDalasaMThiI uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM aTThArasamuhuttA gaI bhavai cauhiM egaTThibhAgamuhuttehi ahiyA. evaM khallu eeNaM uvAeNaM pavisamANe sUrie tayANaMtarAu tayANaMtaraM taMsi2 desaMsi taM taM addhamaMDalasaMThiI saMkamamANe 2 uttarAe aMtarAbhAgAe tassAdi paesAe savvanbhaMtaraM dAhiNaM addhamaMDalasaMThiI uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM mUrie savvanbhaMtaraM dAhiNaM addhamaMDalasaMThiI upasaMkamittA cAraM carai tayANaM uttamakaTThapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, ema NaM docce chammAse, esa NaM dobassa champAsassa pajjavasANe esa NaM Adicce savacchare, esa NaM Adiccasavaccharassa pajjavasANe gasU0 12 // chAyA--tAvatkathaM te arddhamaNDalasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet / tatra khalu dve arddhamaNDalasaMsthitI prajJapte, tadyayA-dakSiNA caivArddhamaNDalasaMsthitiH uttarA caiva arddhamaNDalasaMsthitiH, / zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 12 prathamapAbhRte dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam tAvatkathaM te dakSiNA arddhamaNDasaMsthitiH AkhyAtA iti vadet / tAvad ayaM jambUdvIpadvIpaH sarvedvIpasamudrANAM yAvat parikSepeNa, tatra yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarAM dakSiNAmaddhemaNDasaMsthitim upasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThA prAptaH utkarSako'STAdazamuhUttoM divaso bhavati jaghanyA dvAdazamuhUrtI rAtri bhavati, sa niSkramamANaH sUryaH navaM samvatsaramAdadAnaH prathame ahorAtre dakSiNasmAd antarAd bhAgAt tasyAdipradezasya abhyantarA muttarAmaddhamaNDalasaMsthitimupasaMkramya cAraM carati, yadA khalu sUryaH abhyantarAnantarAmuttarAma maNDalasaMsthitim upasaMkramya cAraM carati, tadA khalu aSTAdazahattoM divaso bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUttAbhyAmUno bhavati, dvAdazamuhUrtA rAtriH dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhartAbhyAmadhikA, sa niSkrAman sUryaH dvitIye ahorAtre uttarasmAdantarAda bhAgAta tasyAdi pradezasya abhyantarAM tRtIyAM dakSiNA maddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAra carati / tato yadA khalu sUryaH abhyantarAM tRtIyAM dakSiNAmarddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati caturmirekaSapTibhAgamuharne rUnaH, dvAdazamuhartA rAtribhavati catubhirekaSaSTibhAgamuhUradhikA, evaM khalu etenopAyena niSkrAman sUryaH tadanantarAM tadanantaraM tasmin tasmin deze tAMtAm arddhamaNDalasaMsthitiM saMkrAman saMkrAman dakSiNasmAda dakSiNasmAd antarAd bhAgAt tasyAdipradezasya, sarvabAhyAmuttarAmarddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati, tato yadA khalu sUryaH sarvabAhyAmuttarArddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu uttamakASThAM prAptA utkarSikA aSTAdazamuhUrtI rAtrirbhavati, jaghanyo dvAdazamuhUttau divaso bhavati / eSa khalu prathame SaNmAse, epa khalu prathamasya SaNmAsasya paryavasAnaH / sa pravizan sUryaH dvitIyaM SaNmAsamAdadAnaH prathame ahorAtre uttarasmAdantaradbhAgAt tasyAdipradezasya bAhyAnantarAM dakSiNAmarddhamaNDalasaMsthiti pasaMkramya cAraM carati, tato yadA khalu sUryaH bAhyAdanantarAM dakSiNAmarddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati tadA khalu aSTAdazamuhUrtA rAtri bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmUnA, dvAdazamuhUttau divaso bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrttAbhyAmadhikaH, sa pravizan sUryaH dvitIye ahorAtre dakSiNasmAd antarAdbhAgAt tasyAdipradezAt bAhyAntarAM tRtIyA muttarA marddhamaNDalasaMsthitim upasaMkramya cAraM carati, tato yadA khalu sUryaH bAhyAM tRtIyA muttarA marddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu aSTAdazamuhartA rAtribhavati catubhirekapaSTibhAgamuha tairadhikA, evaM khalu etenopAyena pravizan sUryaH tadanantarAttadanantaraM tasmin tasmin pradeze tAM tA marddhamaNDalasaMsthitiM saMkrAman saMkrAman uttarasmAd antarAd digavibhAgAt tasyAdipradezasya sarvAbhyantarAM dakSiNA marddhamaNDalasaMsthitimupasaMkramya cAraM carati, tatra yadA khalu sUryaH sAbhyantarAM dakSiNAmarddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSaka: assttaadshmuhuuttto divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati, eSa khalu dvitIyaH SaNmAsaH, eSa khalu dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnaH, eSa khalu AdityasambatsaraH, eSa khalu Adityasamvatsarasya paryavasAnaH // sU0 12 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre ___TIkA-samprati-katimaMDalaM vrajati sUrya iti prathamasya prAbhRtasya yAni viMzatiH prAbhRtaprAmRtAni santi teSu dvitIyasya 'ArddhamaNDalasaMsthitiH' ityasya svarUpamAha-'tA kahaM te addhamaMDala' ityAdi, 'tA kahaM te addhamaMDalasaMThiI AhiyAtti vaejjA' tAvatkathaM te arddhamaNDalasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet , atra 'tA' iti kramArthabodhikA, kathaM-kena prakAreNa bhagavan ! te-tava devAnupriyasya mate arddhamaNDalasaMsthitiH-arddhamaNDalasya vyavasthA AkhyAtA, iti vadet / atrAyamabhiprAyo yathA--iha ekaikaH sUrya ekaikenAhorAtreNa ekaikasya bhaNDalasyAIbhramaNenaiva pUrayati, tatrAyaM saMzayo jAgarti kathamekaikasya sUryasya pratyahorAtra mekaikArddhamaNDalaparibhramaNavyavastheti gautamo vinayamAvena magavantaM pRcchati tato-bhagavAnAha-'tattha khalu ime duve' ti, tatra khalu dve arddhamaNDalasaMsthitI prajJapte, tatra-arddhamaNDalavyavasthAvicAre khalu-nizcita mime dve arddhamaNDalasaMsthitI mayA prajJapte, tadyathA-ekA dakSiNA-dakSiNadigvi prathamaprAbhRta kA dUsarA prAbhRtaprAbhRta kA prAraMbha TokArtha-aba sUrya kitane maMDala meM gamana karatA hai isa prakAra ke prathama prAbhRta ke jo vosa prAbhRtaprAbhRta hai unameM (arddha maMDasaMsthiti) rUpa dUsarA prAbhRta hai usakA kathana karate haiM-kahaM (te addhamaMDala) ityAdi (tA kahaM te addhamaMDalasaMThiI AhiyA tti vaejA) yahAM para (tA) zabda kramArtha bodhaka hai he bhagavana Apa ke abhiprAya se arddhamaMDalasaMsthiti-vyavasthA kisa prakAra se kahI hai ? so hame kahIye ? isa prazna kA bhAva aisA hai ki yahAM para eka eka sUrya eka eka ahorAtri se eka eka maMDala kA arddha bhAga meM bhramaNa kara ke pUratA hai to yahAM para aisA saMzaya hotA hai ki eka eka sUrya kA pratyeka ahorAtri meM eka eka arddhamaMDala meM paribhramaNa kI vyavasthA kisa prakAra se hotI hai ? aisA zrI gautamasvAmI vinamrabhAva se bhagavAn ko pUchate haiM-isa prazna ke uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tattha khala ime duvetti) isa arddha pahelA prAbhRtanA bIjA prAbhRtaprAbhRtane prAraMbha TIkAtha:-have sUrya keTalA maMDaLamAM gamana kare che e rItanA pahelA prAkRtanA je vIsa prAmRtAmRto cha tamai (addhamaMDalasaMsthiti) 35 vyavasthA 4 zate 4DevAmA Avesa che? te Apa samajAve, A kathanane bhAva evo che ke ahIyAM eka eka sUrya eka eka ahorAtrithI eka aka maMDaLanA addhabhAgamAM paribhramaNa karIne pUre che. te ahIM evI zaMkA thAya che ke eka eka sUryanI dareka ahorAtrimAM eka eka ardhamaMDaLamAM paribhramaNanI vyavasthA kaI rIte thAya che? A rIte gautama svAmIe vinamrabhAvathI bhagavAnane pUchayuM, yA praznanA uttama mAnazrI 43 cha -(tattha khalu ime duvetti) 0 AM bhanI vysthAnA saMbaMdhamAM nizcayathI A be addhamaMDaLa saMsthiti-vyavasthA meM kahI che. te A zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ % 3 Dt.in sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 12 prathamaprAbhRte dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam bhAvi sUryaviSayA arddhamaNDalasaMsthitiH--arddhamaNDalavyavasthA, dvitIyA uttaradigvibhAvi sUryaviSayA arddhamaNDalasaMsthitiH, eva mukte'pi bhUyaH pRcchati-'tA kahaM te' ityAdi, iha dve api arddhamaNDalasaMsthitI jJAtavye bhavataH, tatredaM tAvat pRcchAmi-kathaM bhagavan dakSiNA-dakSiNadigvibhAvisUryaviSayA arddhamaNDalasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet ? tato bhagavAnAha-'tA ayaNNaM' ityAdi, tAvadayaM jambUdvIpa dvIpaH sarbadvIpasamudrANAM madhyavartitvAta yAvat parikSepeNa paridhinA atredaM jambUdvIpavAkyaM pUrvavadeva paripUrNa vijJeyam / 'tA jayA NaM' ityAdi, tatra yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarAM dakSiNAmarddhamaNDalasaMsthiti-mupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThA prAptaH, sarvAbhyantarAM-sarvAbhyantaramaNDalagatAM dakSiNAma arddhamaNDalasaMsthitimupasaMkramya cAraM carati tadA uttamakASThAprAptaH paramaprakarSatAM gato bhavati, tena 'ukkosae' utkarSakaH--utkRSTaH-paramAdhikaH, aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati, maMDala kI vyavasthA viSaya meM nizcaya se yaha do arddhamaMDalasaMsthiti-vyavasthA maiMne kahI hai so isa prakAra se hai eka dakSiNadirabhAvi sUryaviSayaka arddhamaMDalasaMsthiti-vyavasthA evaM dUsarI uttaradigbhAvi sUryaviSayaka arddhamaMDala sNsthiti| punaH zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(tA kahaM te) ityAdi Apane arddhamaMDalasaMsthiti kahI hai isa viSaya meM yaha prazna hai ki Apane dakSiNadigbhAvi sUryaviSayaka arddhamaMDala kI vyavasthA kaisI kahI hai ? so kaheM bhagavAn uttara dete haiM, (tA ayapaNaM) ityAdi yaha jambUdvIpa nAma kA dvIpa sarvadvIpa evaM samudroM kA madhya meM hone se yAvat parikSepa se yahAM yaha jambUdvIpavAkya pUrvokta rUpa se paripUrNarUpa se jAnanA caahie| (tA jayA NaM) ityAdi usameM jaba sUrya sarvAbhyantara dakSiNA maMDalavyavasthA meM upasaMkramaNa karake gati karatA haiM taba uttamakASThA ko prApta arthAt parama prakarSako prApta karake sarvAbhyantara maMDalagata dakSiNadizA saMbaMdhI saMsthitivyavasthA meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba uttamakASThA prAsa-parama prakarSa ko prApta hotA hai ataH (ukkosae) utkRSTa se mAne adhika se adhika aThAraha pramANe che. eka dakSiNadibhAvI sUrya saMbaMdhI ardhamaMDaLa sthiti ane bIjI uttara vibhAvI sUrya saMbaMdhI ardhamaMDaLa saMsthiti. thI zrI gautamasvAmI pUcha cha-(tA kahaM te) tyAhi mApe meM abhI sthiti kahI che e saMbaMdhamAM A prazna che ke-Ape dakSiNadiggAvI sUrya saMbaMdhI ardhamaMDajnii vya12yA vI DI cha ? uttaramA prasuzrI 4 cha-(tA ayaNNaM) tyAhi mA 5 dvIpa nAmane dvIpa sarvadvIpa ane samudranI madhyamAM hevAthI yAvata parikSepathI ahIyAM 2. bhuudii5||4y pUrvarita 35thI paripUrNate na ye (tA jayA NaM) tyAhitamA jyAre sUrya sabhyatara dakSiNAddhamaMDaLa vyavasthAmAM upasiMkramaNa karIne gati kare che tyAre paramapradhAna prApta 2 che. tethI (ukkosae) aSTathI theTase padhArebhA padhAre aDhA2 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre 'jahaNiyA ' jaghanyA - paramAlpikA dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati, iha sarvAbhyantare maNDale praviSTaH san prathamakSaNAdUrdhvaM zanaiH zanaiH sarvAbhyantarAnantaraM dvitIyamaNDalAbhimukhaM tathA kathaMcanApi maNDalagatyA paribhramati, yenAhorAtraparyante sarvAbhyantaramaNDalagatAn aSTAcatvAriMzade SaSTibhAgAn apare ca dve yojane atikramya sarvAbhyantarAnantaraM dvitIyottarArddhamaNDalasImAyAM varttate, tathAcAha - ' se NikkhamamANe' ityAdi, sa niSkrAman sUryaH navaM saMvatsaramAdadAnaH prathame ahorAtre dakSiNasmAdantarAdbhAgAt tasyAdipradezasyAbhyantarA marddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati, sa sUryaH sarvAbhyantaragatAt prathamakSaNAdUrdhvaM zanaiH zanaiH niSkrAman ahorAtre'tikrAnte sati navaM- nUtanaM saMvatsaramAdadAno navasyAnyasya nUtanasya prathame'horAtre dakSiNasmAd - dakSiNadigbhAvino'ntarAt- sarvAbhyantaramaNDalagatASTAcatvAriMzadyojanai kaSaSTibhAgAbhyadhika yojanadvayapramANApAntarAlarUpAdvinirgatya tasyAdipradezasyamuhUrta kA divasa hotA hai evaM (jahaNiyA) jaghanya sabase choTI bAhara muhUrta kI rAtrI hotI hai / yahAM sarvAbhyantaramaMDala meM praviSTa hokara prathama kSaNa ke anantara dhIre dhIre sarvAbhyantarAnantara dUsare maMDalAbhimukha hokara kisI bhI prakAra se maMDalagati se paribhramaNa karatA hai jisase ahorAtra paryantameM sarvAbhyantara maMDalagata ikasaThiyAM aDatAlIsavAM bhAga evaM dUsarA do yojana ko atikramaNa karake sarvAbhyantarAnantara dUsare uttarArddhamaMDala kI sImAmeM pravartamAna hotA haiM vahI kahate haiM- (se kkhimamANe) ityAdi vaha niSkramaNa karatA huA sUrya saMvatsara ko prApta karatA huvA prathama ahorAtra meM dakSiNa ke antara bhAga se usa ke Adipradeza ke abhyantara arddhamaMDala saMsthiti ko prApta kara gati karatA hai aisA vaha sUrya sarvAbhyantaragata prathama kSaNa se anantara dhIre dhIre niSkramaNa karake ahorAtra samApta hone para nayA saMvatsara ko prApta karatA huA naye prathama ahorAtra meM dakSiNadigbhAvi sarvAbhyantara maMDalagata aDatAlIsa yojana ke ika bhuhUrta no divasa hoya che, mane (jahaNNiyA) dhanya arthAt sauthI nAnI mAra bhuhUrtanI zata hAya che. ahIMyA sarvAbhyantara maDaLamAM praveza karIne prathama kSaNanI pachI dhIre dhIre sarvAbhyantara bIjA maDalAbhimukha thaIne koI paNa prakArathI maMDaLagatithI paribhramaNa kare che, jethI aheArAtra pantamAM sarvAbhyantara maDaLagata ekasiyA aDatAlIsamAM bhAga ane khIjA e maDaLane eLaMgIne sarvAbhyantara pachInA bIjA uttarAddha maMDaLanI sImAmAM pravartmaan thAya che. se 04 sUtrAra uDe che - ( se NikkhamamANe) ityAhi te niSbhaNu urato sUrya savatsarane prApta karIne pahelA aheArAtramAM dakSiNanI pachInA bhAgathI tenA AdipradezanI aMtara addha maMDaLasaristhatine prApta karIne gati kare che. eve te sUrya sarvAbhyantaragata prathama kSaNa pachI dhIre dhIre niSkramaNa karIne ahArAtri samApta thayA pachI navA saMvatsa rane prApta karIne navA prathama aheArAtrimAM dakSiNa diggAvI sarvAntara maDaLagata aDatA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 12 prathamaprAbhRte dvitIya prAbhRtaprAbhRtam sarvAbhyantarAnantarasya uttarArddhamaNDalasyAdi pradezamAzrityAbhyantarAntarAntarAM--sarvAbhyantaramaNDalAnantarAmuttarArddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati, sacAdipradezAdUcaM zanaiH zanairaparamaNDalAbhimukha yAti, atrApi tathA kathazcanApi carati yena tasyAhorAtrasya paryante tadapi maNDalamanye ca dve yojane parityajya dakSiNadigbhAvinastRtIyasya maNDalasya sImAyAM bhavati / 'tA jayA NaM' ityAdi, tato yadA sUryaH sarvAbhyantarAnantarAM dvitIyAmuttarA marddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati tadA divaso'STAdazamuhattoM dvAbhyAM muhataikaSaSTibhAgAbhyAmuno bhavati, jaghanyA ca dvAdazamuhUrtA rAtriH dvAbhyAM muhU kaSaSTibhAgAbhyAmadhikA bhavati / tata stasyA api dvitIyasyA uttarArddhamaNDalasaMsthite ruktaprakAreNa sa sUryo niSkrAman abhinavasya sUryasaMvatsarasya dvitIye'horAtre uttarasmAna-uttaradigbhAvino'ntarAt, dvitIyottarArddhamaNDagatASTAcatvAriMzad yojanaikaSaSTibhAgAbhyadhikayojanadayapramANApAntarAlarUpAd viniHmRtya 'tassAipaesAe" ityAdi, tasyAdipradezasya, tasya-dakSiNadigbhAvinastRtIyasyArddhamaNDalasyAdipradezamAzritya 'abhitaraM taccaM'tti, abhyantarAM-sarvAbhyantaramaNDalamapekSya tRtIyAM saThiyA bhAga adhika do yojana pramANavAle apAntarAla se nikala kara usake Adi pradeza ko Azrita karake sarvAbhyantara maMDalAnantara uttarArddha maMDala saMsthiti ko prApta karake gati karatA haiM taba divasa ikasaThiyA do bhAga nyUna aThAraha muhUrta kA hotA hai tathA rAtri ikasaThiyA do bhAga adhika bAraha muharta kI jaghanyA rAtrI hotI hai tatpazcAt usa dvitIya uttarAI maMDalasaMsthiti se ukta prakAra se vaha sUrya nikalatA huvA naye sUrya saMvatsara ke dUsare ahorAtra meM uttaradigbhAvi antara se mAne dUsare uttarArddhamaMDalagata eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga se adhika do yojana pramANavAle apAntarAla bhAga se nikalakara (tassAipae sAe) ityAdi dakSiNadigbhAvI tIsare arddhamaMDala ke Adi pradeza ko Azrita karake (abhitaraM taccaMtti) sarvAbhyantara maMDala kI apekSA se tIsare dakSiNa dizA ke arddhamaMDalasaMsthiti vyavasthA meM upasaMkramaNa lIza ejananA ekasaThiyA bhAga adhika be jana pramANavALA apAntarAlamAMthI nIkaLIne tenA Adi pradezane arthAt sarvAbhyantarAnantara uttarAddha maMDaLanA Adi pradezano Azraya karIne sarvAbhyantarAnantara uttarAddhamaMDaLasaMsthitine prApta karIne gati kare che, tyAre divasa ekasaThiyA be bhAga nyUna aDhAra muhUrta hoya che. tathA rAta ekasaThiyA be bhAga vadhAre bAra muhUrtanI nAnI hoya che. te pachI e bIjI uttarAddhamaMDaLasaMsthiti mAMthI kahela prakArathI nikaLate e sUrya navA sUryasaMvatsaranA bIjA ahorAtrimAM uttara dibhAvI aMtarathI arthAt bIjA uttarArdha maMDaLagata eka jananA ekasaThiyA aDatAlIsa sAmathI kyAre meM yena pramANAta atarAsa mAthI nIjIne (tassAipaesAe) tyAta kSiNa dizA madhI kI bhaganA mAhi prshn| Azraya 4Ine (abhitaraM taccaMtti) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre dakSiNAmarddhamaNDalasaMsthitimupasaMkramya cAraM carati / atrApi tathA cAraM carati Adi pradezAdUrdhva zanaiH zanairaparamaNDalAbhimukhaM yena tasyAhorAtrasya paryante tanmaNDalagatAnaSTAcatvAriMzad yojanaikaSaSTibhAgAnapare ca dve yojane apahAya caturthasyottarArddhamaNDalasya sImAyA mavatiSThate, 'tA jayA NaM' ityAdi, tato yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarAnmaNDalA tRtIyAM dakSiNAmarddhamaNDasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati tadA khalu aSTAdazamuhUrttI divaso bhavati, caturbhirmuha paSTibhAgairunaH, dvAdazamuhUrttA ca rAtri caturbhirmukapaTTibhAgairadhikA, 'evaM khalu' ityAdi, evam uktarItyA khalu nizcitam etenopAyena pratyahorAtramaSTAcatvAriMzad yojanaikaSaSTibhAgAbhyadhikayojanadvayavikampanarUpeNa niSkrAman sUryastadanantarAdarddhamaNDalAttadanantaraM tasmin tasmin pradeze - dakSiNapUrvabhAge uttarapazcimabhAge vA tAM tAm arddhamaNDalasaMsthitiM saMkrAman saMkrAman dvayazItyadhikazatatamAhorAtraparyante gate dakSiNasmAt karake gati karatA hai| yahAM para bhI vaisI gati karatA hai ki Adi pradeza se arddha meM dhIre dhIre dUsare maMDalAbhimukha meM jisase usa ahorAtra ke paryanta bhAgameM usa maMDalagata eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsavAM bhAga tathA dUsare do yojana ko choDakara caturtha uttarArddhamaMDala kI sImA meM rahatA hai (tA jayA NaM) ityAdi tatpazcAt jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala se tIsare dakSiNadizA ke arddhamaMDala saMsthiti ko prApta karake gati karatA hai taba ikasaThiyA cAra muhUrta nyUna aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA ikasaThiyA cAra muhUrta adhika bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai ( evaM khalu) ityAdi ukta prakAra se nizcita isa paddhati se prati ahorAtra eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga adhika do yojana vikamparUpa se nirgamana karatA huvA sUrya tadanantara ke arddhamaMDala se tadanantara ke usa usa pradeza meM dakSiNapUrvabhAga meM athavA uttarapazcima bhAga meM usa usa arddhamaMDala saMsthiti ko saMkramaNa karatA huvA ekaso 62 sarvAbhyantara pradezanI apekSA karIne dakSiNa dizAnI trIjI ardhamaMDaLa vyavasthAmAM upasa'krumaNa karIne gati kare che. ahIyAM paNa evI rIte gati kare che, ke Adi pradezathI uparamAM dhIre dhIre khIjA maMDaLAbhimukha ke. jethI e ahArAtranA aMtanA bhAgamAM e maMDaLanA eka ceAjananA ekasaThayA aDatAlIsameA bhAga tathA bIjA e yeAjanane cheDIne cAthA uttaraaddh'bhddnnnii sImAbhAM rahe che. (tA jayA NaM) ityAhi tatpazcAt nyAre sUrya sarvAlyantara maMDaLathI trIjA dakSiNa dizA sabaMdhI adhamaDaLa sasthitine prApta karIne gati kare che tyAre ekasayA cAra muhUta' nyUna aDhAra muhUtanA divasa hoya che tathA ekasaDiyA cAra bhuhUrta adhika mAra muhUrtanI rAta hoya che. ( evaM khalu ) ityAhi me aDesa rItathI pratyeka aheArAtra eka ceAjananA ekaDiyA aDatAlIsa bhAga adhika e yejana vikampa rUpathI nIkaLatA sUrya tadantaranA ardhamaMDaLathI tadantaranA e e pradezeAmAM dakSiNapUrva bhAgamAM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 12 prathamaprAbhRte dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam 63 dakSiNadigbhAvino'ntarAd dvayazItyadhikazatatamamaNDalagatA'STAcatvAriMzad yojanaikaSaSTibhAgAbhyadhikatadanantarayojanadvayapramANA dapAntarAlarUpAd' bhAgAt 'tassAipaesAe' ityAdi, tasya-sarvavAhyamaNDalagatasyottarasya arddhamaNDalAdipradezamAzritya sarvabAhyA muttarArddhamaNDasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati, sa cAdipradezAdRvaM zanaiH zanaiH sarvabAhyAnantarAbhyantaradakSiNAddhamaNDAbhimukha tathA kathaMcanApi carati yena tasyAhorAtrasya paryante sarva bAhyAnantarAbhyantaradakSiNArddhamaNDalasImAyAM bhavati, 'tao jayA NaM' ityAdi, tato yadA khalu sUryaH sarvabAhyAmuntarA marddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati, tatra uttamakASThAM prAptA-paramaprakaletAM gatA, utkarSakA utkRSTA aSTAdazamuhUrtA rAtri bhevati, jaghanya:-laghuzca dvAdazamuhUtau divaso bhavati / 'esa gaM' ityAdi, asyArthaH pUrva vadeva, 'se pavisamANe' virAsI ahorAtra samIpa jAne para dakSiNadigabhAga ke aMtara se ekaso birAsI veM maMDala meM jAkara yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsaveM bhAga se kucha adhika tatpazcAdvarti do yojana pramANavAle apantarAlarUpa bhAga se (tassAipaesAe) ityAdi usa mAne sarvabAhyamaMDalagata uttara dizAke arddhamaMDalAdi pradeza kA Azraya karake sarvabAhya uttarArddhamaMDala kI saMsthiti ko prApta karake gati karatA hai vaha Adi pradeza se Upara meM dhIre dhIre sarvabAhya ke anantara abhyantara dakSiNArddhamaMDalAbhimukha usaprakAra se kathaMcana vicaratA hai jisase usa ahorAtra kA anta sarvabAhya ke anantara abhyantara dakSiNAImaMDala kI sIbhAmeM hotA hai (tao jayA NaM) ityAdi tatpazcAt jaba sUrya sarvabAhya uttaravartI arddhamaMDalasaMsthitiko prApta karake gati karatA hai vahAM uttamakASThA prApta arthAt paramaprakarSa gata utkRSTa aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai tathA jaghanya sabase choTA bAraha muhUrta kA divama hotA hai| (esa gaM) ityAdi isakA artha pUrvoktarUpa se hai| (se pavisamANe) ityAdi athavA uttara pazcima bhAgamAM e e addhamaMDaLasaMsthitine saMkramaNa karIne ekabAsImAM ahorAtranI najIka jAya tyAre dakSiNa dizabhAganA aMtarathI ekasevyAsImAM maMDaLamAM jaIne ejananA ekasakSiA aDatAlIsamA bhAgathI kaMika vadhAre te pachInA be jana pramANa vA apAnta2 35 mAthI (tassAipaesAe) tyAdi se samAhamata uttara dizAnA ardhamaMDaLAdi pradezane Azraya karIne sarvabAhya uttarAddhamaMDaLanI saMsthitine prApta karIne gati kare che. te Adi pradezanI uparamAM dhIre dhIre sarvabAhAnI pachInA abhyantara dakSiNArdha maMDaLanI sanmukha e prakArathI kaI rIte vicAre che. jethI e ahorAtrane anta sarvabAhyanI pachInA atyaMtara dakSiNArdha maMDaLanI sImAmAM thAya che. (tao jayA Na) tyAhi te pachI nyAre sUrya samA uttaravatI mama sasthitina prApta karIne gati kare che. tyAM parama prakarSa prApta utkRSTathI aDhAra muhUrtanI rAta hoya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 - sUryaprajJaptisUtre ityAdi, saH sUryaH sarvabATottarArddhamaNDalAdipradezAdUrdhva zanaiH zanaiH sarvavAhyAnantaradvitIya dakSiNArddhamaNDalAbhimukhaM saMkrAman tasminnevAhorAtre'tikrAnte sati abhyantaraM pravizan dvitIyaM paNmAsamAdadAno dvitIyasya SaNmAsasya prathame'horAtre uttarasmAt--uttaradigmAvi sarvabAhyamaNDalagatAdantarAt sarvavAdyAntarArddhamaNDalagatASTAcatvAriMzad yojanaikaSaSTibhAgAbhyadhika tadanantarArvAgbhAvi yojanadvayanamANAda' apAntarAlarUpAdbhAgAt / 'tassAi paesAe' ityAdi, tasya-dakSiNadigbhAvinaH sarvavAdyAbhyantarasya dakSiNasyArddhamaNDalasyAdipradezamAzritya pravRtastha, / 'bAhirANaMtaraM' ityAdi, sarvabAhyasya maNDalasyAnantarAmabhyantarAM dakSiNAmarddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati, atrApi cAre AdipradezAdUrdhva tathA kathaMcanApyabhyantarAbhimukhaM vartate yenAhorAtraparyante sarvabAdyAnmaNDalAdabhyantarasya tRtIyasyArddhamaNDalasya sImAyAM vaha sUrya sarvabAhya uttarAImaMDala ke Adi pradeza se Urdhva meM dhIre dhIre sarvabAhya anantara dUsare dakSiNArddhamaMDalAbhimukha saMkramaNa karatA huvA vaha ahorAtra samApta hone para abhyantara maMDala meM praveza karake dUsare chahamAsa ko prApta karatA haA dUsare chaha mAsa ke prathama ahorAtra meM uttaradigvati sarvabAhyamaMDalagata tadanantara ke sarvavAdyamaMDala ke anantarArddhamaMDalagata yojana ke ikasaThiyA bhAga tadanantara ke samIpavati do yojana pramANavAle apAntarAla rUpa bhAga se (tassAipaesAe) ityAdi dakSiNadigbhAvi sarvabAhyAbhyantara dakSiNArddhamaMDala ke Adipradeza kA Azraya kara ke (bAhirANaMtaraM) ityAdi sarvabAhyamaMDala ke anantaravAM abhyantara dakSiNArddhamaMDala kI saMsthiti meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai yahAM para bhI gati meM Adi pradeza se Urdhva meM jima kisI prakAra se AbhyantarAbhimukha pravartamAna hotA hai| jisase ahorAtra ke paryantabhAga meM sarvabAhyamaMDala ke abhyantara ke tIsare arddhacha. tathA anya sauthI nAnI // 2 bhuitanI hisa thAya che. (esa ) tyA mAnI matha pUti rIte che. (se pavisamANe) chatyAhi te sUrya sapA uttarAdha bhaganA mAha pradezathI uparathI dhIre dhIre sarvabAhya anaMtara bIjA dakSiNArdha maMDalAbhimukha saMkramaNa karIne te ahorAtra samApta thAya tyAre abhyattara maMDaLamAM praveza karIne bIjA cha mAsanA pahelA aherAtramAM uttara dizA saMbaMdhI sarva bAhya maMDaLAntargata sarvabAhya maMDaLanA anantarAddha maMgaLagata janane ekasaDiyA bhAga tadantaranA samIpati be jana pramANa 7n ApAta 35 mAthI (tassAipaesAe) chatyAhi kSihimAvi sava mAdyAnyantara hasiyA manA mAhi prazano Azraya zane (bAhirANaMtaraM) tyAhi samAgama jAnI pachInA Antara dakSiNArdha maMDaLanI saMsthitimAM upasakramaNa karIne gati kare che. ahIMyA paNa gatimAM AdipradezanI uparamAM je koI prakArathI AbhyantarAbhimukha pravartamAna thAya che. jethI aherAtrInA paryantabhAgamAM sarvabAhyamaMDaLanA abhyantara trIjA ardhamaMDaLanI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 12 prathamaprAbhRte dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam bhavati / 'tA jayA NaM ityAdi, tato yadA khalu sUryo bAhyAnantarAM-sarvabAhyAdanantarAM dakSiNAmarddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu aSTAdazamuhUrtA rAtri bhyAM muhUrtekaSaSTibhAgAmyA mUnA bhavati, dvAdazamuhUrttapramANo divaso dvAbhyAM muhUrtekaSaSTibhAgAbhyAmadhiko bhavanti / 'se pavisamANe' ityAdi, tata stasminnahorAtre'tikrAnte sati sUryo'. bhyantaraM pravizana dvitIyasya SaNmAsasya dvitIye'horAne dakSiNasmAd bhAgAta-dakSiNadirabhAvino'ntarAdakSiNa digbhAvi savebAhyAnantaradvitIyamaNDalagatASTAcatvAriMzad' yojanekapaSTibhAgAbhyadhika tadanantarArvAgbhAvi yojanadvayapramANAdapAntarAlarUpAd bhAgAd viniHsRtya yAni / 'tassAipaesAe' iti, tasya-sarvabAhyAbhyantarasya tRtIyasyottarArddhamaNDalasyAdipradezAtAdipradezamAzritya bAhyatRtIyAM sarvabAhyAyA addhamaNDalasaMsthite stRtIyAmuttarAmarddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati / atrApi cAre Adi pradezAdArabhya zanaiH zanairaparArddhamaNDamaMDala kI sImA meM hotA hai (tA jayA NaM) ityAdi tatpazcAt jaba sUrya sarvayAhyamaMDala ke anantara dakSiNa ke arddhamaMDalasaMsthiti ko prApta karake gati karatA hai, taba do muhUrta ke ikasaThaveM bhAga nyUna rAtri hotI hai tathA do muhUrtake ikaThasavAM bhAga adhika bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai (se pavisamANe) ityAdi tatpazcAt vaha ahorAtra samApta ho jAne para sUrya abhyantara meM praveza karatA huvA dUsare chaha mAsa ke dUsare ahorAtra meM dakSiNa bhAga se arthAta dakSiNa dizA kI ora ke antara se dakSiNadigbhAvi sarvabAdyAnantara dUsare maMDala gata aDatAlIsa yojana ke ikasaThiyA bhAga se adhika usake pazcAta samIpavarti do yojana pramANavAle apAntarAla rUpa bhAga se nikala kara jo (tassAipaesAe) sarvabAhyAbhyantara ke tIsare uttarArddhamaMDala ke Adi pradeza se arthAt Adi pradeza ko Azrita kara ke tIsare sarvabAhyamaMDalasaMsthiti ke tIsare pIche kI arddhamaMDalasaMsthiti meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai| yahAM para bhI gati meM Adi pradeza se prArambha kara ke dhIre dhIre sImAmA thAya cha, (tA jayA gaM) tyAhi te 5chI nyAre sUrya samAha bhanI pachI dakSiNanI adhamaMDaLasaMsthitine prApta karIne gati kare che, tyAre be muhUrtana ekasaTha mA dhAre pA2 muhUta pramANuna hisa thAya che. (se pavisamANe) tyA te pachI se ahorAtra samApta thaI jAya tyAre sUrya abhyantaramAM praveza karIne bIjA cha mAsanA bIjA ahorAtramAM dakSiNa bhAgathI arthAt dakSiNa dizA taraphanA aMtarathI dakSiNadibhAvI sarva-- bAhyAnantara bIjA maMDaLagata aDatAlIsa janane ekasaThiyA bhAgathI vadhAre te pachInA sabhIti' me yAna pramANuvANA apAntarAkha 35 bhAgathI nIjIne (tassAipaesAe) sarvabAhyAbhyantaranA trIjA uttarArdha maMDaLanA Adi pravezathI arthAt Adi pradezane Azraya karIne trIjA sarvabAhya arvamaMDaLa saMsthitinI trIjI pachInI adhamaMDaLasaMsthitimAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre lAbhimukhaM tathA kathaMcit pravarttamAno dRSTavyo bhavati yena tadahorAtraparyante sarvabAhyAdarddhamaNDalA tRtIyAmarvAkanI maddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati, tadA aSTAdazazamuhattI rAtri zcatubhirmuhUrtekaSaSTibhAgairUnA bhavati / dvAdazamuhUrtazca divasa caturmimuharttakaSaSTibhAgairadhiko bhavati / 'evaM' ityAdi, evam anena prakAreNa khalu nizcitameva yadanenopAyena pratyahorAtra mabhyantaramaSTAcatvAriMzad yojanaikapaSTibhAgayojanadvayavikampanarUpeNa zanaiH zanairabhyantaraM pravizan sUrya stadantarAdarddhamaNDalAt tadanantarAM tasmin tasmin pradeze dakSiNapUrvabhAgarUpe uttarAparabhAge vA tAM tAm addhemaNDalasaMsthitiM saMkrAman saMkrAman dvitIyasya SaNmAsasya dvayazItyadhikazatatamAhorAtraparyante gate uttarasmAt-uttaradigmAvino'ntarAt sarvabAhyamaNDalamapekSya yad duyazItyadhikazatatamaM maNDalaM tadgatASTAcatvAriMzad yojanaikapaSTibhAgAbhyadhika tadadUsarA arddhamaMDalAbhimUkha yathA kathaMcit pravartamAna hotA huvA dikhatA hai, jisa se usa ahorAtra ke anta meM sarvabAhyaarddhamaMDala se tIsarI pIche kI arddhamaMDalasaMsthiti ko prApta kara ke gati karatA hai| taba cAra muhUrta ikasaThiyA bhAga nyUna rAtri hotI hai| tathA ikasaThiyA cAra muhUrta bhAga adhika bAraha muharta kA divasa hotA hai, (evaM) ityAdi nizcitapana se isa prakAra se isa prakAra ke upAya se prati ahorAtra ke abhyantara ikasaThiyA aDatAlI bhAga se do yojana ke vikampana rUpa se dhIre dhIre abhyantara maMDala meM praveza karatA huvA sUrya tadanantara ke arddhamaMDala se tatpazcAtvati usa usa dakSiNapUrvabhAgarUpa pradeza meM athavA uttara pazcimabhAga meM vaha vaha arddhamaMDalasaMsthiti kA saMkramaNa karate karate dUsare chaha mAsa ke ekaso birAsIveM ahorAtra ke anta bhAga meM jAne para uttara digbhAvi antara se sarvabAhyamaMDala kI apekSA kara ke jo ekaso birAsIvAM maMDala hai usake bhItara ke yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga adhika tdupasaMkramaNa karIne gati kare che. ahIMyA paNa gatimAM AdipradezathI prAraMbha karIne dhIre dhIre bIjA ardhamaMDaLAbhimukha kaI rIte pravartamAna thatA dekhAya che. jethI e ahorAtranI aMtamAM sarvabAhya ardhamaMDaLathI trIjI pachInI ardhamaMDaLasaMsthitine prApta karIne gati kare che. tyAre cAra muhUrta ekasaDiyA bhAga nyUna rAtrI hoya che. tathA ekasaThiyA, cAra muhUrta bhAga adhika bAra muhUrtane divasa hoya che. (padya) ItyAdi A rItanA upAyathI dareka ahorAtranA abhyAra ekasaThiyA aDatAlIsa bhAgathI be ejananA vikalpana rIte dhIre dhIre abhyatara maMDaLamAM praveza karIne sUrya te pachInA ardhamaMDaLathI te pachInA e e dakSiNapUrva bhAga rUpa pradezamAM athavA uttara pazcima rUpa bhAgamAM te te ardhamaMDaLasaMrithatinuM saMkramaNa karatAM karatAM bIjA cha mAsatA eka bAsImAM ahorAtranA aMtabhAgamAM jAya tyAre uttara dizAnA aMtarathI sarva bAhya maMDaLanI apekSA karIne je eka bAsImuM maMDaLa tenI aMdaranA jananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga vadhAre tadanantaranA abhyantara be yojana pramANa apAntarAla zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 12 prathamaprAbhRte dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam nantarAbhyantarayojanadvayapramANAdapAntarAlarUpAdbhAgAt / tassAipaesAe' ityAdi, tasya sarvAbhyantaramaNDalagatasya dakSiNasyAddhamaNDalasyAdipradezamAzritya ' sarvAbhyantarAM dakSiNAmarddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati / sacAdipradezAdhaM zanaiH zanaiH sarvAbhyantarAnantaravAyottarArddhamaNDalAbhimukhaM tathA kathaJcanApi cAraM pratipadyate, yena tasyAhorAtrasya paryante sarvAbhyantarAnantarasyottarasyArddhamaNDalasya sImAyAM bhavati / 'tA jayA NaM' ityAdi, tatra yadA sUryaH sarvAbhyantarAM dakSiNAmaddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati tadA uttamakASThA prApto bhavati sUryaH, tena tatrotkarSakaH-utkRSTaH aSTAdazamuhUtto divaso bhavati, jaghanyA-laghvI ca dvAdazamuhartA rAtri bhavati / 'esa NaM docce chammAse' eSa khalu dvitIyaH SaNmAsaH, eSa khalu dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnaH, epa khalu AdityaH samvatsaraH eSa khalu Adityasya saMvatsarasya paryavasAnaH / tadevaM dakSiNA arddhamaNDalasaMsthiti ruktA bhavati / / iti ||suu0 12 // nantara ke abhyantara do yojana pramANa apAntarAla rUpa bhAga se (tassAi paesAe) ityAdi sarvAbhyantaramaMDalagata dakSiNa maMDala ke Adi pradeza ko Azrita kara ke sarvAbhyantara dakSiNa kI arddhamaMDala ki saMsthiti kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai usa Adi pradeza se upara meM dhIre dhIre sarvAbhyantara ke antara bAhya uttarAddhamaMDala ke sanmukha jisa kisI prakAra gati karatA hai jisase usa ahorAtra ke paryanta-anta meM sarvAbhyantara ke anantara ke uttarArddhamaMDala kI sImA meM hotA hai / (tA jayA Na) ityAdi vahAM jaba sUrya sarvAbhyantara ke dakSiNa ko arddha maMDalasaMsthiti kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba uttama kASThAprApta -paramaprakarSa ko prApta karatA hai / usa se vahAM para utkRSTa aThAraha muharta kA divasa hotA hai tathA jaghanya bAraha muharta kI rAtrI hotI hai (esa NaM docce chammAse) isa prakAra se dUsarA SaNmAsa kahA hai, isa prakAra se dUsare chaha mAsa kA paryavasAna hotA hai / isa prakAra AdityasaMvatsara hotA hai isa prakAra 35 mAthI (tassAipaesAe) tyAhi satyanta2 manI maharanA ziyA mAhi pradezane Azraya karIne sarvAbhyantara dakSiNanI ardhamaMDaLanI sa sthitinuM upakramaNa karIne gati kare che. te Adi pradezanI uparamAM dhIre dhIre sarvAbhyantaranI aMdara bAhya uttarAddha. maMDaLanI sanmukha je koI upAye gati kare che. jenAthI e ahorAtrInA aMtamA sarvA bhyantaranI pachInA uttarArdhamaMDaLanI sImAmAM thAya che. (tA jayA NaM) pratyAhi tyA nyAre sUrya sarvAtyantanI ekSiNa madhamA sasthitinu upasaMkramaNa karIne gati kare che, tyAre paramaprakarSa prApta kare che. tethI tyAM utkRSTa aDhAra bhuitanA hivasa DAya che. tathA dhanya mA2 mutanI rAta hAya che. (epa NaM docce chamANe) A rIte bIjA cha mAsa thAya che, A rIte bIjA cha mAsanI samApti thAya che. A rIte Aditya saMvatsara thAya che. ane A rIte Aditya saMvatsaranI samApti thAya che. // 10 12 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre ___mUlam-tA kahaM te uttara addhamaMDalasaMThiI AhiyA ti vaejjA ! tA ayaNNaM jaMbuddIve dIve savvadIva jAva parikkheveNaM, tA jayANaM sUrie sababhatare uttaraM addhamaMDalasaMThiiM uvasaMkamittA cAraM carai, tayANaM uttamakaTThapatte ukosae aTThArasamuhatte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jahA dAhiNA tahA ceva NavaraM uttaraTThio abhitarANaMtaraM dAhiNaM upasaMkamai, dAhiNAo amitarANaMtaraM taccaM uttaraM uvasaMkamai, evaM khalu eeNaM uvAeNaM jAva savyabAhiraM dAhiNaM uvasaMkamai, savva bAhiraM dAhiNaM uvasaMkamittA 2 jAva dAhiNAo bAhirANaMtaraM uttaraM upasaMkamai, uttarAo bAhiraM taccaM dAhiNaM taccAo dAhiNAo saMkamamANe 2 jAva sababbhaMtara uvasaMkamai taheva / esa NaM docce chammAse esa NaM docvassa chammAsassa pajjavasANe, esa NaM Adicce saMvacchare, esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajjavasANe gAhAo sU0 13 // "bIyaM pAhuDapAhuDaM sammattaM" / chAyA-tAvatkathaM te uttarA arddhamaNDalasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet ? tAvadayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM yAvat parikSepeNa, tatra yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarA muttarAmarddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramya cAraM carati tadA khala uttamakASThAprApta utkRSTo'STAdazamuhattI divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati, yathA dakSiNA tathaiva ca navaram uttarasthitaH abhyantarAnantarAM dakSiNAmupasaMkrAmati, dakSiNato'bhyantarAnantarAM tRtIyA muttarA mupasaMkrAmati, evaM khalu etenopAyena yAvat sarvabAhyAM dakSiNAmupasaMkrAmati, sarbabAhyAM dakSiNAmupasaMkramyopasakramya yAvad dakSiNato bAhyAnantarAmuttarAmupasaMkrAmati, uttarato bAhyAM tRtIyAM dakSiNAM, tRtIyAto dakSiNataH saMkrAman saMkrAman yAvat sarvAbhyantarAmupasaMkrAmati tathaiva / eSa khalu dvitIyaH SaNmAsaH, eSa khalu dvitIyasya paNmAsasya paryavasAnaH, eSa khalu AdityasaMvatsaraH, eSa khalu AdityasaMvatsarasya paryatrasAnaH, gAthAH ||suu0 13 // // dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA-sAmpratamuttarA maddhamaNDalasaMsthitiM jijJAsuH pRcchati-'tA kahate' iti tAvata kathaM te uttarA arddhamaNDalasaMsthiti rAkhyAtA, atrApi 'tA' iti kramArthabodhikA, kathaM-kena AdityasaMvatsara kA paryavasAna hotA hai / isa prakAra dakSiNAI maMDala saMsthiti kathita hotI hai // sU0 12 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 13 prathamayAbhRte dvitIyaM prAbhRtapAbhRtam prakAreNa te-tava mate, uttarA--uttaradigbhAvinI arddhamaNDalasaMsthiti rAkhyAtA--kathitA, iti vadet, tatrAyaM khalu jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM madhyavartI, yAvat parikSepeNaparidhinA vartate / tatra jambUdvIpe yadA sUryaH sarvAbhyantarA muttarAma maNDalasaMsthitim upasakramya cAraM carati tadA uttamakASThA prAptaH--utkarSaka:-adhiko'STAdazamuhUtrto divaso bhavati, jaghanyA-ladhvI dvAdazamuhartA rAtri bhavati, / 'jahA dAhiNA tahaceva' tti, yathA dakSiNA arddhamaNDalasaMsthiti:-arddhamaNDalavyavasthAnavyavasthA pUrva kathitA tathaiva-tenaiva prakAreNa eSA'pi uttarA ardvamaNDalasaMsthiti vijnyeyaa| navaram-ayaM vizeSo yathA dakSiNArddhamaNDalasthAne uttarArddhamaNDalasaMsthiti vijJeyA / 'abhitarANaMtaraM' ityAdinA, maNDalagatibhAvanA yathA-sarvAbhyantare uttarasminnarddhamaNDa le sthitaH san tasminnahorAtre atikrAnte sati navaM TIkArtha-aba uttarArddhamaMDalasaMsthiti ko jAnane kI icchAvAle zrI gautamasvAmI prabhuzrI ko prazna karate haiM-(tA kahaM te) he bhagavan Apake mata se uttara dizA viSayaka arddhamaMDalasaMsthiti kisa prakAra se kahI gaI hai ? so kahIye, pratyuttara meM prabhuzrI kahate haiM-yaha jaMbUropa nAma kA dvIpa sarvadvIpasamudroM ke madhyavartI yAvat parikSepa nAma paridhi se kahA hai, usa jambUdvIpa meM jaba sUrya sarvAbhyantara kI uttara kI arddhamaMDalasaMsthiti kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba uttama kASThA prApta-paramaprakarSaNApta aisA aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA bAraha muhUrta kI jaghanya se rAtrI hotI hai (jahA dAhiNA tahaceva tti) jisa prakAra se dakSiNArddhamaMDala kI vyavasthA pahale kathita kI gaI hai usI prakAra se yaha uttarArddha maMDala ko saMsthita bhI samajha leveN| yahAM para vizeSatA yaha hai ki-dakSiNArddhamaMDala ke sthAna para uttarArddhamaMDala saMsthiti khe| (abhitarANaMtaraM) ityAdi kathana se maMDalagati kI bhAvanA isa prakAra hai-sarvAbhyantara meM uttara ke arddhamaMDala meM raha kara usa ahorAtra samApta hone para TIkArya -have uttarAddhamaMDaLanI saMsthitine jANavAnI IcchAvALA zrI gautamaravAnI anuzrIne prazna 42 cha (tA kahaM te) tyA lAvan ! mana bhatathI uttarahiyA saMdhI ardhamaMDaLasaMsthiti kaI rIte kahI che te mane kaho. pratyuttaramAM prabhutrI kahe che-A jaMbUdvapa nAmanadvIpa badhA dvIpasamudronI madhyavatI yAvat parikSepa arthAt paridhithI kahela che. e ja budvIpamAM jyAre sUrya sarvabhyantaranI ardhamaMDaLa saMsthitinuM upasakramaNa karIne gati kare che, tyAre paramaprakarSa prApta e aDhAra muhUrtano divasa hoya che. tathA bAra muhUrtanI nya rAtrI DAya cha. (jahA dAhiNA tahaceva tti) pramANe dakSiNAya bhanI vyavasthA pahelAM kahI che, e ja pramANe uttarArdhamaMDaLanI saMsthiti paNa samajI levI, ahIMyA vizeSatA e che ke, dakSiNArdha maMDaLanA sthAne uttarArdha maMDaLa saMsthiti ema kahevuM. (abhitarANaMtaraM) tyAhi thanathI bhAtinI bhAvanA 2 // zata cha-satyantaramA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 sUryaprajJaptisUtre samvatsaramAdadAnaH prathamasya SaNmAsasya prathame'horAtre-abhyantarAnantarAM-sarvAbhyantarasya maNDalasyAnantarAM dakSiNAmarddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkrAmati, tasminnahorAtre'tikrAnte prathamasya SaNmAsasya dvitIye'horAtre abhyantarAM tRtIyAM-sarvAbhyantarasya maNDalasya tRtIyA marddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkrAmati, 'evaM khalu eeNaM uvAeNaM' evaM khalu anenopAyena yAvat sarvebAhyAM dakSiNA marddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkrAmati, sarvabAhyAM dakSiNAmaddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkramyopasaMkramya yAvat dakSiNadigbhAvinI bAhyAnantarAmuttarAmupasaMkrAmati, uttarato bAhyAM tRtIyAM dakSiNAmamaNDalasaMsthiti mupasaMkrAmati, tatazca tRtIyamaNDalato dakSiNakrameNaivArddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkrAmannupasaMkrAman yAvat sarvAbhyantarAmupasaMkrAmati, 'taheva' tadeva khalu dvitIyaH paNmAso bhavati, dvitIyasya SaNmAsasya vyazItyadhikazatatame'horAtre paryavasAnabhUte sarvabAhyAM nUtana saMvatsara ko grahaNa karatA havA prathama ke chaha mAsa ke prathama ahorAtra meM sarvAbhyantara maMDala ke pIche kI dakSiNa ko arddhamaMDalasaMsthiti ko upasaMkramaNa karatA hai vaha ahorAtra samApta hone para prathama chahamAsa ke dUsare ahorAtra meM sarvAbhyantara maMDala kI tIsarI arddhamaMDalasaMsthiti meM upasaMkramaNa karatA hai| (evaM khalu eeNaM uvAeNaM) isa prakAra se isa upAya se yAvat sarvabAhya dakSiNArddhamaMDalasaMsthiti ko prApta karatA hai, sarvabAhya dakSiNa kI arddhamaMDalasaMsthiti ko prApta karate karate yAvat dakSiNadigbhAvinI sarvabAhyamaMDala kI anantavIM uttarArddhamaMDalasaMsthiti ko prApta karatA hai aura uttara se sarvabAhya tIsarI dakSiNA maMDalasaMsthiti meM gamana karatA hai tadanantara tIsare maMDala se dakSiNa ke kramase hI arddhamaMDalasasthiti ko upasaMkramaNa karate karate yAvat sarvAbhyantaramaMDala ko prApta karatA hai| (taheva) taba dUsarA chaha mAsa hotA hai| dUsare chahamAsa ke ekaso tirAsI ahorAtra meM jo kI antarbhUta sarvabAhya uttaranA ardhamaMDaLamAM rahIne e ahorAtra samApta thAya tyAre navA saMvarane prApta karIne pahelA cha mAsanI pahelI ahorAtrImAM sabhyantara maMDaLanA pachInI dakSiNanI adha maMDaLasaMsthitinuM upasaMkramaNa kare che. te ahorAtra samApta thAya tyAre pahelA cha mAsanA bIjA ahorAtramAM sarvAcanataramaMDaLa trIjI ardhamaMDaLasaMsthitimAM uparakramaNa kare che, ___ (evaM khalu eeNaM havAeNaM) se pramANe 241 upAyathI yAvat samAkSiNAdha bhanI saMsthitine prApta karIne yAvata dakSiNadizA saMbaMdhI sarvabAhyamaMDaLanI pachI uttarAdha maMDaLasaMsthitine prApta kare che. ane uttarathI sarvabAhya trIjI dakSiNArdhamaMDaLasaMsthitimAM gamana kare che. te pachI trIjA maMDaLathI dakSiNanA kramathI ja ardhamaMDaLasaMsthitinuM upasaMkramaNa 42t| 42tA yAvat sAlyAtarama ne prApta 42 che (taheva) tyAre bhI0 cha bhAsa thAya che. bIjA cha mAsanA ekAgyAzI ahorAtramAM ke je antabhUta sarvabAhya dakSiNArdha zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 13 prathamapAbhRte dvitIyaM prAbhRtamAbhRtam dakSiNAmarddhamaNDalasaMsthitimupasaMkrAmati, etat prathamasya SaNmAsasya paryavasAnam, tato dvitIyasya paNmAsasya prathame'horAtre bAhyAnantarAM-sarvabAhyasya maNDalasyAktinI muttarAmaddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkrAmati, tatastasminnahorAtre'tikrAnte dvitIyasya SaNmAsasyAhorAtre uttarasyAImaNDalasaMsthite viniHsRtya bAhyAM tRtIyAM-sarvabAhyasya maNDalasyAktinI tRtIyAM dakSiNA marddhamaNDalasaMsthitimupasaMkrAmati, tasyAzca tRtIyasyA dakSiNasyA arddhamaNDalasaMsthite: ekaikenAhorAtreNa ekAmarddhamaNDalasaMsthitiM saMkrAman saMkrAman tAvadavaseyo yAvat dvitIyaSaNmAsaparyavasAnabhUte'horAtre sarvAbhyantarAmuttarAmarddhamaNDalasaMsthiti mupasaMkrAmati, tadevaM dakSiNasyArddhamaNDalasaMsthite ruttarasyAmarddhamaNDalasaMsthitau nAnAtvamupadarzitaM bhavati / / ___'esa NaM docce chammAse' ityAdi, eSa khala dvitIyaH SaNmAsaH, etatkhalu dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnam, eSaH khalu AdityasaMvatsaraH, etatkhalu Adityasya-sUryasya, saMvadakSiNArddhamaMDalasaMsthiti ko prApta karatA hai| yaha prathama chahamAsa kA paryavasAna-anta hai, tatpazcAt dUsare chahamAsa ke prathama ahorAtra meM bAhyAnantara arthAt sarvabAhyamaMDala kI samIpavartI uttarArddhamaMDalasaMsthiti ko prApta hotA hai pazcAt usI ahorAtri samApta hone para dUsare chaha mAsa ke ahorAtra meM uttara kI arddhamaMDalasaMsthiti meM se nikala kara sarvabAhyamaMDala kI aktinI tIsarI dakSiNa kI arddhamaMDalasaMsthiti meM upasaMkramaNa karatA hai, usa tIsarI dakSiNArddhamaMDalasaMsthiti ke eka eka ahorAtra se eka arddhamaMDalasaMsthiti meM saMkramaNa karatA huvA vahAM taka jAtA hai ki yAvat dUsare chahamAsa ke aMtima ahorAtra meM sarvAbhyantara kI uttaraarddha maMDala kI saMsthiti meM gamana karatA hai| isa prakAra dakSiNa kI arddhamaMDalasaMsthiti se uttara kI arddhamaMDala kI saMsthiti meM bhinnatva kahA gayA hai / (esa NaM docce chammAse) isa prakAra dUsare chaha mAsa kA paryavasAna hai arthAt isa prakAra AdityasaMvatsara kahA hai tathA yahI sUrya maMDaLasaMsthitine prApta kare che. A pahelA cha mAsanA antarUpa hoya che. te pachI bIjA cha mAsanA pahelA ahorAtramAM bAhyAnantara arthAt sarvabAhyamaMDaLanI najIkanI uttarArdha maMDaLasaMsthitine prApta kare che pachIthI e ahorAtra samApta thAya tyAre bIjA cha mAsanA ahorAtramAM uttaranI ardhamaMDaLasaMrithatimAMthI nIkaLIne sarvabAhyamaMDaLanI pahelAnI trIjI dakSiNa dizAnI ardhamaMDaLasaMsthitimAM upasaMkramaNa kare che. e trIjI dakSiNArdhamaMDaLasaMsthitinA eka eka ahorAtrimAMthI ardhamaMDaLasaMsthitimAM saMkramaNa karIne tyAM sudhI jAya che yAvat bIjA cha mAsanA chellA ahorAtramAM sabhyantaranI uttaranI ardhamaMDaLasaMsthitimAM gamana kare che. A rIte dakSiNa dizAnI ardhamaMDaLasaMrithatithI uttara dizAnI ardhamaMDaLasaMrithatimAM judApaNuM kahevAmAM Avela che. (esa NaM docce chammAse) mA pramANe mI0 cha bhAsane! mata thAya cha, arthAt mAzate zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 sUryaprajJaptisUtre trasya varSasya sauravarSasyeti yAvat paryavasAnam - sAyanamInAntasaMsthiti rbhavatIti vijJeyA / 'Tara' gAthA bhaNitavyAH || sU0 13 || // iti prathamasya prAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // prathama prAbhRtasya tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtaM prArabhyate mUlam -tA ke le cinnaM paricarai Ahieti vadejjA, tattha khalu ime duve sUriyA pannatA taM jahA-gArahe ceva sUrie eratrae cetra sUrie tA eeNaM duve sUrie patteyaM patteyaM tIsAera muhutehiM egamegaM addhamaMDalaM caraMti, saTTiesae muhuttehiM egamegaM maMDalaM saMghAyaMti, tA NikkhamANA khalu pate duve sUriyA No apaNamaNNastra cipaNaM parivaraMti parimANA khalu ete duve sUriyA aNNamaNassa civaNaM paricaraMti, taM saghamegaM coyAlIsaM tattha ke heDaM vaejA, tA athavaNaM jaMdove dIve jAva parivakhetreNaM tattha NaM tattha NaM ayaM bhArahae caiva sUrie jaMbuddIvasa pAIpaDiyA tAe udIrNadAhiNAvatAe jIzae maMDalaM caubIsapUrNa sateNaM chetA dAhiNapurathimillesi caubhAgamaMDalasi bANauniya sUriyagayAiM jAI aNNA ceva ciNAI paDicarai, uttarapaJcatthimillaMsi cabhAgamaMDalasi ekkANaDati sUriyagatAI jAI sUrie appaNo cetra ciSNaM users, tattha ayaM bhAghe sUrie eravayassa sUriyassa jaMbuddIvassa dIvasa pAINapaDiNIyatAva udoNadAhiNAyanAe jIvAe maMDalaM ghaDa vIsaeNaM sateNaM chettA uttarapura sthimillaMsi caDabhAgamaMDalaMsi bANauti sUriyagatAI jAvasUrie parassa ciMNNaM paDibaraDa, dAhiNapaJccatthimillesi, cabhAgamaMDalaMsa ekkUNavaI sUriyagatAI jAI sUrie parasta cetra saMvatsara kI mAne sauravarSa kI samApti hai / sAyana mInAnta saMsthiti hotI hai yaha samajheM (gAhAo ) gAthAyeM kaha leveM // sU0 13 // // prathama prAbhRta kA dUsarA prAbhRtaprAbhRta samApta // AdityasaMvatsara kahela che tathA Aja sUrya saMvatsara arthAt sauravanI samApti kahI che. sAyana bhInAnta saMsthiti hoya che sebha samabhavu (gAhAo) sahI gAthAo samala devI ||suu0 13 // / / pahelA prAmRtanuM khIjuM prAbhRtaprAmRta samApta zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 14 prathamaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 73 ciNNaM paDicarai, tattha ayaM eravae sUrie jaMbuddIvassa dIvassa pAINa paDiNAyatAe udINadAhiNAyatAe jIvAe maMDalaM cauvIsaeNaM saeNaM chetA uttarapurasthimillaMsi ca ubhAgamaMDalaMsi bANauti sUriyagatAiM jAva sUrie appaNNe ceva ciNNAI paDicarai, dAhiNapurathimillasi ca3. bhAgamaMDalaMsi ekANauti sUriyagatAI jAva mRrie appaNo ceva cipaNAI paDicarai, nattha NaM evaM eravatie sUrie bhArahassa sUriyassa jaMbuddIvassa pAINapaDiNAyatAe udIgadAhiNAyatAe jInAe maDala cavIsaeNaM sateNaM chettA dAhiNapaJcathimillasi caumAgamaMDalaMsi bANauti sUriya. gatAiM sUrie parassa ciNNaM paDicarai uttarapurathimillasi caubbhAgamaMDalaMsi ekANautiM sUriyagatAI jAiM sUriyaparassa ceva ciNaM paDicarai, tA nikkhamamANe khalu ete duve sUriyA No aNNamaNNasta ciNNaM paDicaraMti, pavisamANA khalu ete duve sUriyA aNNamaNNassa ciNNaM paDicarati, sayamegaM cottAlaM gAhAo ||suu0 14 // ||tiyN pAhuDapAhuDaM sammattaM // chAyA-tAvat kaste cIrNa praticarati akhyAta iti vadeta, tadyathA-tatra khalu imau dvau sUryoM prajJaptau, tadyathA bhArate caiva sUryaH, airavate caiva sUryaH, tataH khalu etau hau sUryoM pratyeka pratyekaM triMzatA triMzatA muhata rekaikamarddhamaNDalaM carataH, SaSTayA SaSTayA muhattai rekamekaM maNDalaM saGghAtayataH, tasmAt niSkramamANau khalu imau ho sUryo no anyonyasya cIrNa praticarataH, pravizanto khalu imo dvau sUyau~ anyo'nyasya cIrNa praticarataH, tat zatamekaM catuzcatvAriMzam, tatra ko heturiti vadet / tAvadayaM jambUdvIpo dvIpaH, yAvat parikSepeNa, tatra khalu bhArate caiva sUryaH jambUdvIpasya sUryaH prAcInApAcInAyatayA udagadakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena chityA dakSiNapaurastye caturbhAgamaNDale dvinavatisUryagatAni yAni AtmanA caiva cIrNAni praticarati, uttarapazcime caturbhAgabhaNDale ekanavatisUryagatAni yAni sUryaH AtmanA caiva cIrNAni praticarati, tatrAyaM bhArate sUrya eva airavattasya sUryasya jambUdvIpasya prAcInApAcInatayA udagradakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena chittvA uttarapaurastye catubhAgamaNDale dvinavati sUryagatAni yAni sUryaH parasya cIrNAni praticarati / dakSiNapazcime caturbhAgamaNDa le ekanavatisUryagatAni yAni sUryaH parasya cIrNAni praticarati, tatrAyaM airavate sUryaH jambUdvIpasya prAcInApAcInatayA udara dakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ iilan-trence 64 ____ sUryaprajJaptisUtre caturviMzatikena zatena chitvA uttarapaurastye caturbhAgamaNDale dvinavati sUryagatAni yAvat sUryaH AtmanA praticIni praticarati, dakSiNapaurastye caturbhAgamaMDale ekanAtisUryagatAni yAvat sUryaH AtmanAcaiva cIrNAni praticarati, tatra khalu ayaM airavataH sUryaH bhAratasya sUryasya jambUdvIpasya prAcInAprAcInatayA udaya dakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM caturvizatikena zatena chityA dakSiNapazcime caturbhAgamaNDale dvinavati sUyegatAni sUryaH parasya cIrNAni praticarati uttarapaurastye caturmAgamaNDale ekanavati sUryagatAni yAni sUryaH parasya cIrNAni praticarati to niSkAmantau khalu etau dvau sUryo na anyo'nyasya cIrNAni praticarataH, pravizanto khalu etau hau sUyau~ anyo'nyasya cIrNAni praticarataH, zatamekaM catuzcatvAriMzatam / / gAdhAH / suu014|| // tRtIyaM prAbhRtaprAmRtaM samAptam // TIkA-asmin granthe viMzatiH prAbhRtAni santi, teSu kati maNDalAni bajatIti 'prathamabhedasya viMzatiH prAbhRtaprAbhRtAni santi, teSvapi bhedadvayaM gatam / samprati tRtIyasya ke te cinAI paDicarai' ityasyArthAdhikArasUtrasya cIrNapraticaraNasya svarUpamAha-'ke te cinna paDicarai kaste cIrNa praticarati iti vadet , AstAM tApat khalu praSTavya masti, te-tava mate kA sUryaH svayaM pareNa vA sUryeNa cINa-mukta-saMcaritaM kSetra praticarati--praticaran AkhyAtaH-kathitaH tvayA bhadanta ? iti bhagavantaM sambodhayan pRcchati, prazna sUtrametaditi phalitArthaH ? tatazcetthaM bhagavatA gautamena prazne kRte sati bhagavAnAha-'tattha khalu ime duve sUriyA pannattA taM jahA prathama prAbhUta ke tIsare prAmRtaprAbhRta kA prAraMbha isa grantha meM vIsa prAbhUta hote haiM unameM sUrya kitane maMDala meM gamana karatA hai| isa pahalA bheda kA vIsa prAbhRtaprAbhRta hote haiM usake do bheda kA kathana pUrvaprakaraNa meM kaha diye haiN| aba tIsare (ke te cinnAI paDicarai) isa adhikAra sUtra kA cIrNakSetra ke praticaraNa kA svarUpa kahate haiM zrI gautamasvAmI pUchate haiM (ke te cinnaM paDicarai) he bhagavana Apa ke abhiprAya se kaunasA sUrya svayaM dUsare sUrya se cIrNa-mukta yAne saMcarita kSetra ko praticaraNa bhogane vAlA kahA hai| pahelAM prAbhRtanuM trIju prAkRtaprAbhRta, A granthamAM vIsa prAkRta thAya che temAM "sUrya keTalA maMDaLamAM jAya che... A pahelA bhedanA vIsa prAbhRtaprAbhRta thAya che. tenA be bhedenuM kathana AgalA prakaraNamAM kahevAmAM AvI Ayu cha, huve (ke te cinnAiM paDicarai) 2 adhiAra sUtra pramANa yI kSetramA pratiyara arthAt ekavAra bhagavela kSetrane pharIthI upabhega kare te saMbaMdhanuM kathana karAya che zrI gItabhasvAmI prazna 42di asuzrIne 4 cha (ke te cinnaM paDicarai) 3 bhAvan ! ApanA abhiprAyathI kaye sUrya bIjA sUye cIrNa karela-bhegavela yAne saMcAra karela kSetranuM praticaraNa arthAt pharIthI upabhega kare che? zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 14 prathamaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 75 bhArahe caiva sUrie ee caiva sUrie' tatra khala imau dvau sUryo prajJaptI, tadyathA - bhArate caiva sUryaH aite caiva sUryaH asmin manyajambUdvIpe khalu nizvayena dvauM sUryo prajJaptau -kathitau, tadyathA - bhAratIyazcaiva sUryaH aivatIyazcaiva sUryaH bhAratakSetrasya prakAzakatvAt bhAratIya sUryo nirdhArita tathA aiarkSetrasya prakAzakatvAt aivatIya sUryo dvitIyaH, itthaM dvau sUryo prajJaptau / 'tA evaM duve sUrie patteyaM patteyaM tIsAe tImAe muhuttehiM egamegaM addhamaMDalaM caraMti' tatra khalu tau dvau sU pratyekaM pratyekaM triMzatA triMzatA muhUrterekaikamarddhamaNDalaM carataH / tatrasUryadvayamadhye khalu iti nizrayena etau dvau sUryo- bhAratIyairavatIyA~ sUryo pratyekaM pratyekaM-pRthaka pRthaka svasvAtmanA svatantreNa triMzatA triMzatA muhUrtte rekaikamarddhamaNDalaM carata:cAraM kurutaH | arthAt eSTighaTikAtmakaM nAkSatramahorAtraM bhavati, tatra ghaTIdvayAtmakasya kAlasya muhUrttasajJA kRtA varttate, caturazItyadhikAni zatasaMkhyakAni sUryasya maNDalAni santi, teSu maNDaleSu carantau sUryo, ekaikaH sUryaH nakSatraSaSTighaTikAtmakena kAlenaikaikama isa prakAra se bhagavAn zrI gautamasvAmI ke prazna karane para bhagavAn isa prazna ke pratyuttara dete huve kahate haiM (tattha khalu ime duve sariyA pannatA, taM jahA bhArahecaiva sUrie eravae caiva sUrie) isa madhya jambUdvIpa meM nizcita rUpa se do sUrya kahe haiM jo isa prakAra se haiM bhAratIya sUrya evaM airavatIya sUrya bhAtakSetra ko prakAza karane vAlA hone se bhAratIya sUrya kahA jAtA hai tathA airavata kSetra ko prakAza karanevAlA hone se airavatIya sUrya kahA jAtA hai, isa prakAra se do sUrya kahe haiM (tA eeNaM dube sarie patteyaM patteyaM tIsAe tosAe muhutte hiM egamegaM adbhUmaMDalaM caraMti) una do sUrya mAne bhAratIya tathA airavatIya una do sUrya pratyeka alaga alaga apane apane svAtaMtrya rUpa se tIsa tIsa muhUrta pramANa se eka eka arddha maMDala meM saMcaraNa karatA hai / arthAt sATha ghaTikA kA eka nAkSatra ahorAtra hotA hai| do ghaTikA saMbaMdhI kAla kI muhUrta saMjJA kI hai / ekaso caurAsI saMkhyaka sUrya ke maMDala hote haiM / una maMDaloM meM saMcaraNa bhagavAn gautamasvAbhInA yA praznano uttara AyatAM uDe che - (tattha khalu ime duve sUriyA pannattA taM jahA bhArahe cetra sUrie evae caiva sUrie) mA madhyana dvIpasAM nizcita paNAthI bhAratIya sU ane aravatIya sUrya ema e sUryAM kahyA che, bhAratakSetrane prakAza ApanAra bhAratIya sU ane aravata kSetrane prakAzita kare te aravatIya e rItanA e sUryo hoya che, (tA puNaM duve sUrie pattenaM patteyaM tIsAe muhuttehiM egamegaM addhamaMDalaM caraMti) e e sUrpI dareka sUrya alaga alaga pAtapeAtAnA svataMtra paNAthI trIsa trIsa muhUta pramANathI eka eka adbhu maDaLamAM sAraNa kare che. arthAt sAITha ghaDine eka nAkSatra ahorAtra thAya che. e ghaDi jeTalA kALanI muhUta saMjJA che. ekasA cAryAzI sUnA maDaLa hAya che, e ma`DaLAmAM saMcaraNa karatA e sU` paikI eka eka sUrya nakSatra sa MbaMdhI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre ImaNDalaM carati, na sampUrNamaNDalaM crtiityrthH| tatazca 'sahie sahie muhuttehiM egamegaM maMDalaM saMghAyaMti' paSTayA SaSTayA muhUrtarekaikamaNDalaM saGghAtayataH SaSTayA SaSTayA 60-60 muhUrta :--ahorAtradvayena, ekaikaM sampUrNa maNDalaM saGghAtayataH arthAt paSTayA SaSTayA muharte : paripUrNa maNDalaM spRshtH| 'tA nikkhamamANA khalu ete duve sUriyA No aNNamaNNassa ciNNaM paDicaraMti' tasmAt niSkamamANI khalu imau dvau sUyauM no anyo'nyasya cIrNa prati. crtH| tasmAt bhAratakSetrAt niSkramamANI - maNDalAda bahinirgacchantI khalu-iti nizcayena imau dvau-bhAratIyasvatIyau sUyau~ na-nahi anyo'nyasya-parasparasya cIrNa-caritaM kSetraM praticarataHspRzataH, spRSTaM kSetraM punaH na spRzataH, arthAt bharatakSetre sUryasatkaikasamvatsaramadhye imo dvAvapi sUyauM sarvAbhyantarAd maNDalAn niSkrAmanto no anyo'nyasya parasparasya cIrNa kSetraM spRzataH tathAnako'pareNa cINa kSetraM spRzati, nA'pi aparo'pareNa cINa kSetraM spRzatItyarthaH, karatA huvA do sUrya paikI eka eka sUrya nakSatra saMbaMdhI sATha ghaTikAtmaka kAla se eka eka arddhamaMDalaM meM saMcaraNa karatA hai, saMpUrNa maMDala meM saMcAra nahIM karatA hai / tatpazcAt (sahie sahie muhuttahiM egamegaM maMDala saMghAyaMti) sATha 60 sATha 60 muhatoM se mAne do ahorAtra se saMpUrNa eka eka maMDala kA saMghAta karatA hai, arthAt 60 sATha 60 sATha muhatoM se paripUrNa maMDala kA sparza karatA haiM (tA NikkhamamANA ete duve sUriyA No aNNamaNNassa ciNNaM paDicaraMti) bharatakSetra se niSkramaNa karatA huvA mAne maMDala se bAhara nikalatA huvA bharatakSetra kA evaM airavatIya ye do sUrya anyonya se cIrNa-bhuktakSetra kA saMcaraNa nahIM karate haiM / spRSTakSetra ko punaH sparza nahIM karate haiM / arthAt bhAratavarSa meM sUrya sambaMdhI eka eka saMvatsara meM ye donoM sUrya sarvAbhyantara maNDala se niSkamaNa karatA huvA paraspara ke cIrNakSetra ko nahIM sparza karatA hai tathA eka sUrya dUsarene cIrNa kiyA kSetra ko nahIM sparzatA hai, evaM dUsarA sUrya pahalene bhukta sAITha ghaTikAtmaka kALathI eka eka ardhA maMDaLamAM saMcaraNa nAma gati kare che. samagra bhamA gati 42tA nathI, pachIthI (saddhie sadie muhuttehiM egamegaM maMDalaM saMghAyaMti) sATha 60 sATha 60 muhUthI eTale ke be ahorAtrathI saMpUrNa eka eka maMDaLane saMghAta kare cha. arthAt sA58 50 sa08 60 bhuTTatathiI paripUNa bhane 25 42 cha (tA NikkhamamANA ete duve sUriyA No aNNamaNNassa ciNNaM paDicaraMti) bharatakSetramAthI nibhA 42te| arthAt maMDaLamAMthI bahAra nikaLato bhAratIya ane airavatIya e beu sUrya eka bIjAthI cI bhegavela kSetranuM saM caraNa karatA nathI, arthAt pRSTa kSetrane pharIthI sparza karatA nathI, arthAtu bhAratavarSamAM sUryanA eka eka saMvatsaramAM A banne sUrya sarvAbhyantara maMDaLamAMthI niSkramaNa karatI vakhate eka bIjAne cIrNa karela kSetrano sparza karatA nathI. tathA pahele sUrya bIjAe cINa karela kSetrano sparza karatuM nathI. ane bIje sUrya pahelA sUryo zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 14 prathamaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 77 idameva sthApanAkrameNa kathayati- pavisamANA khalu ete duve sUriyA aNNamaNNassa ciNNaM paDicaraMti taM satamegaM cottAlaM, tattha ke heuM vadejA?' pratizantau skhalu imoM dvau sUryo anyo. 'nyasya cINe praticarataH, tat zatamekaM catuzcatvAriMzaM tatra ko heturitivadeta , caturazItyadhikazatasaGkhyaka (184) maNDalAnAM dakSiNottaragolArdhakrameNa yadi sthApanA kriyate tadA makArAdi maNDalaM sarvAbhyantaraM karkAdi maNDalaM sarvavAdyaM bhavati, jambUdIpasyottaragolArddha sthitatvAt / meSAdi tulAdi maNDalaM madhyamaNDalaM bhavati / ubhayasUryasyaikAntarodayatvAt dolArUpaM gamanaM bhavati, tathA ca maNDaleSu catuzcatvAriMzadadhikazatamekatulyAH (144) bhAgAzca santi / tena pavisamANA khalu' pravizantau--sarvabAdyAnmaNDalA dantarAbhimukhaM pravizantau khalu-iti nizcayena imau do sUryo-bhAratIyairavatIyau sUryo anyo'nyasya- parasparasya cIrNa-bhuktaM kSetraM pratispRzataH, pRthivIsUryamaNDalayo golatvAt / zatamekaM catuzratvAriMzaM-yaizcatuzcatvAriMzadadhikazatasaGkhyai bhAgaiH-(144) aMzai maNDalaM pUryate teSAM bhAgAnAmubhayasUryasamudAyacintAyAM kSetra kA sparza nahIM karatA hai| yaha sthApakA krama se kahate haiM-(pavisamANA khalu ete duve sUriyA aNNamaNNassa ciNaM paDicaraMti taM satamegaM cottAlaM tastha ke he vadejA) ekaso caurAsI (184) saMkhyA bAle maMDaloM kA dakSiNa evaM uttaragolArdha ke krama se jo sthApanA kI jAya taba makarAdi maMDala sarvAbhyantara evaM karkAdi maMDala sarvabAhya hotA hai kAraNa kI jambUddhIpa uttaragolArdha meM sthita hai / meSAdi evaM tulAdi maMDala madhya maMDala hotA hai| donoM sUrya ekAntara se udita hone se dolA rUpa gamana hotA hai| tathA maMDaloM meM ekaso cuvAlIsa 144 ke samAna bhAga hote haiM ataH (pavisamANA khalu) sarvabAhya maMDala se andara kI ora praveza karate huve ye do sUrya yAne bharatakSetra kA sUrya evaM airavatIya sUrya anyonya ke bhuktakSetra ko pratispRSTa karate haiM kAraNa kI pRthivI maMDala evaM sUryamaMDala donoM golAkAra hote haiN| ekaso cuvAlIsa 144 jo mogavasa kSetramA 25za 42tenathI. mApAta sthApanA mathI samAva cha-(pavisamANA khalu ete dukhe sUriyA aNNamaNNassa ciNaM paDicaraMti taM satamegaM cottAlaM tattha ke heu vadejjA) ekasoryAzI saMkhyaka maMDaLanI dakSiNa ane uttara gelAIne kamathI je sthApanA karavAmAM Ave te makarAdimaMDaLa sabhyantara ane karNAdimaMDaLa sarvabAhya thAya che. kAraNa ke jaMbUdvIpa uttaragoLArdhamAM Avela che. meSAdi ane tulAdi maMDaLa madhya maMDaLa thAya che. beu sUrya ekAMtarA udaya thatA hovAthI delA rUpa gamana thAya che. tathA maMDaLamAM 144 mesoyubhANAsanA saramA mAsa thAya che, tethI (pavisamANA khalu) samAyabhaNathI aMdaranI tarapha praveza karatA A banne sUrya eTale kAratakSetrane sUrya ane aravatIya sUrya paraspara eka bIjAe bhogavela kSetrane punaH spaSTa kare che. arthAt bhagave che. kAraNa ke pRthvImaMDaLa ane sUryamaMDaLa bane goLAkAra che. 144 ekasecuMmALIsa je aMzathI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ ---- - - saryaprajJaptisUtre paraspareNa cIrNapraticIrNatvaM pratimaNDaleSUpalabhyate eva, tatra ko hetuH-kiM kAraNaM--kA vA upapattiriti praNataM mAM bodhaya bhagavan ! bhagavAnAha-'tA ayaNNaM jaMbuddIve dIve jAva parikkheveNaM' tAvadayaM jambUdvIpo dvIpaH yAvat parikSepeNa idaM sUtraM kevalaM jambUdvIpaparaM jambUdvIpavarNanenAtrAlamtavarNanam jambUdvIpaprajJaptisUtrAdevAvaseyam / 'tattha NaM tattha NaM ayaM bhArahe ceva sUrie jaMbuddIvassa dIvassa pAINapaDiNAyata udINadAhiNAyatAe jIvAe maMDalaM cauvIsasa eNaM saeNaM chettA dAhiNapurathimillaMsi caubhAgamaMDalaMsi bANautiya sUriyagatAI jAI appaNA ceva ciNNAI paDicarai' tatra khalu tatra mpala bhArate caiva sUryaH jambUdvIpasya dvIpasya prAcInApAcInatayA udara dakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM catuviMzatikena zatena chitvA dakSiNapaurastye caturbhAgamaNDale dvinavati sUryagatAni yAni AtmanA caiva cIrNAni praticarati / tatra tatra-jambUdvIpamadhye khalu iti nizcayena bhArate' caiva sUrya:- bharataaMzoM se maMDala kI pUrti karate haiM una bhAgoM ke donoM sUryasamudAya kI vicAraNA meM pratyeka maMDala meM paraspara se cIrNa evaM praticIrNatva prApta hotA hai to isa meM kyA kAraNa hai ? kyA pramANa hai ? vaha vaMdana karate huve mujhe khiie| bhagavAna kahate haiM-(tA ayaNaM jaMbuddIve dIve jAva parikkheveNaM) yaha sUtra kevala jambUdvIpa paraka hai yahAM para jambUdvIpa kA varNana nahIM karanA cAhiye / usakA varNana to jambUdvIpaprajJapti satra se hI jAna leveN| (tattha NaM tattha NaM ayaM bhArahe ceva mUrie jaMbuddIvassa dovassa pAINa paDigAyata udINadAhiNAyalAe jIvAe maMDalaM caucIsasaeNaM saeNaM chettA dAhiNapurithimillasi caubhAgamaMDalaMsi vANa utiya sUriyagatAI jAI appaNA ceva ciNNAI paDicarai) usa jaMbadIpa meM bharatakSetrastha sUrya madhya jaMbuddhIpa ke pUrvapazcima digvibhAga se vistRta evaM uttaradakSiNadigvibhAga se lambAyamAna jIvA nAma pratyaM vA se mAne dorI se apane bhoga ke liye nirNita maNDala ko maMDaLanI pUrti kare che. e zenA banne sUrya samudAyano vicAra karatAM dareka maMDaLamAM parasparathI cINuM ane pratiyItva prApta thAya che, te tema thavAmAM zuM kAraNa che? zuM pramANa che? te vaMdana karatA evA mane kahI samajAvo. mAvAn OM cha-(tA ayaNaM jaMbuddIve dIve jAva parikkheveNaM) 20 sUtra va yU. dvIpa saMbaMdhI che, ahIyAM jaMbudvIpanuM varNana karavAnI jarUra nathI kAraNa ke tenuM varNana to ja bUDhIpaprajJapti sUtramAMthI ja jANuM levuM joIe. (tattha paM tattha NaM ayaM bhArahe ceva sUrie jaMbuddIvassa dIvassa pAINapaDiNAyata udINa. dAhiNAyalAe jIvANa maMDalaM ca vIsasaeNaM saeNaM chettA dAhiNapura tyinilaMsi caubhAgamaMDalaMsi bANa uttIya sUriyagatAI jAI appaNA ceva ciNNAI paDicarai) PAL dvIpamA kSetrane! sUrya madhyajaMbudvIpanA pUrva pazcima dizAthI vistAra vALI ane uttaradakSiNa dizA tarapha zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 14 prathamaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam kSetrasya sUryaH jambUdvIpasya dvIpasya--madhyajambUdvIpasya prAcInApAcInatayA-pUrvapazcimadigavibhAgatayA udagdakSiNAyatayA-saumyayAmya (uttaradakSiNa) gativistRtatayA jIvayA-pratyaJcayA maNDalaM-svabhogAya sthApitaM maNDalaM caturvizatikena zatena-caturvizatyadhikazatasaMkhyakena (124) bhAgena chiyA-saMchedya-upabhujya dakSiNapaurastye-dakSiNapUrvayormadhye-AgneyakoNe caturbhAgamaNDale-maNDalasya caturmAge dvinavati sUryagatAni-dvinavati 92 saMkhyakasUryamaNDalagamanAni-tattanmaNDale tattadagativizeSapUrNAni yAni maNDalAni tAni AtmanA caiva-svakIyenaiva cIrNAni-saJcaritAni vicIrNAni maNDalAni svayameva punaH praticarati-svayameva spRzati jambUdvIpamadhye sarvabAhyabhaNDalasya dakSiNasmin arddhamaNDale yazcAraM caritumArabhate sa bharatakSetrasya prakAzakatvAt bhArataH sUryaH kathyate, yastyitarastasyaiva sarvabAhayasya bhaNDalasya uttarasminnarddhamaNDale yazcAraM caritubhArabhate sa aivatakSetrasya prakAzakatvAd airavataH sUryaH kathyate, tatrAyaM pratyakSata upalabhyamAno jambUdvIpasya sambandhI bhArataH sUryo yasmin yasmin maNDale paribhramati tattanmaNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA-vibhajya, tasya tasya ekaso covIsa bhAgo (124) se bhoga kara ke dakSiNapUrva ke madhya meM mAne agnikoNa meM una una maMDala ke caturtha bhAga meM virANaveM (92) saMkhyaka maMDaloM meM una una gati vizeSa se pUrNa jo maMDala hai ve maNDala apane se hI saMcarita maMDaloM meM punaH svayaM hI praticarita karate haiM mAne spRSTa karate haiM, jambUdvIpa ke madhya meM sarvabAhya maMDala ke dakSiNa ke arddhamaMDala meM jo gati karane kA AraMbha karate haiM vaha bharatakSetra ko prakAzita karane vAlA hone se bhAratIya sUrya kahA jAtA hai / jo dUsarA usI sarvabAhyamaMDala ke uttara dizA ke arddhamaMDala meM saMcaraNa karatA hai, vaha airavatakSetra ko prakAzita karane vAlA hone se aizvata sUrya kahA jAtA hai| una donoM sUryo meM yaha pratyakSa prApta hotA huvA jambUdvIpa saMbaMdhI bhAratIya sUrya jina maMDala meM bhramaNa karatA hai / vaha vaha maMDala ekaso lAMbI jIvA eTale ke pratyaMcAthI arthAt derIthI potAne bhogavavA mATe nakki karela maMDaLane (124) ekavIsa bhAgethI bhagavAne dakSiNa pUrvanI madhyamAM arthAt agnikhUNAmAM te te maMDaLanA cothA bhAgamAM bAgu saMkhyAvALA maMDaLamAM te te gati vizeSathI pUrNa thayela je maMDaLe che, e maMDaLamAM eTale ke pite ja saMcarita maMDaLamAM pote pharIthI saMcAra kare che. arthAt pRpta kare che. jabUdvIpanI madhyamAM sarvabAhyamaMDaLanI dakSiNadizAnA ardhamaMDaLamAM je gati karavAno AraMbha kare che te bharatakSetrane prakAzita karanAra hovAthI bhAratIya sUrya kahevAya che. je bIje sUrya e ja sarvabAhyamaMDaLanA uttara dizA taraphanA ardhamaMDaLamAM saMcaraNa kare che te aravata kSetrane prakAzita karanAra hovAthI eravatIya sUrya kahevAya che. e banne sUryomAM A pratyakSa dekhate jaMbudvIpa saMbaMdhI bhAratIya sUrya je je maMDaLamAM bhramaNa kare che, e e maMDaLane ekasa 124 covIsathI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprazaptisUtre maNDalasya caturvizatyadhikazatasaGkhyakAn bhAgAn parikalpyetyarthaH, sUryazca prAcInApAcInAyatayA-udagdakSiNAyatayA jIvayA--pratyaJcayA-davarikayA tattanmaNDalaM caturminAMgai vibhajya dakSiNapaurastye-AgneyakoNe maNDalacaturbhAge-tasya tasya maNDalasya caturthe bhAge sUryasambatsarasambandhi dvitIyapaNmAsamadhye dvinavatisUryagatAni-dvAnavati saGkhyakAni maNDalAnisvayaM sUryeNa gatAni-cIrNAni bhavanti / tadyathA-'uttarapaJcasthimillaMsi caubhAgamaMDalaMsi ekANauti sUriyagayAI jAI sUrie appaNo ceva ciNNAI paDicarai' uttarapazcime caturbhAgamaNDale ekanavati sUryagatAni yAni sUryaH AtmanA caiva cIrNAni praticarati / uttarapazcime-vAyavyakoNe caturbhAgamaNDale--maNDalacaturbhAge ekanavati 91 sUryagatAni-ekanavatisaMkhyAkAni yAni santi tAni sUryaH-bhAratasUryaH AtmanA-svakIyenaiva cIrNAni-upabhuktAni maNDalAni punaH praticarati-maNDalAmaNDalaM gacchatItyarthaH / arthAt pUrva sarvAbhyantarAnmaNDalAt niSkrAmatA sUryeNa svacINAnyeva maNDalAni punaH pratigamyate, sarvAbhyantarAnmaNDalAnniSkramaNakAle yAni maNDalAnyupabhuktAni tAnyeva cIrNAni maNDalAni punaH praticovIsa se vibhAga karake mAne una una maMDala ke ekaso covIsa saMkhyAvAle bhAgoM kI kalpanA kara ke sUrya pUrvapazcima evaM uttaradakSiNa meM laMbAyamAna jIvA mAne pratyaMcA-dorI se vaha vaha maNDala cAra bhAga meM vibhakta kara ke agnikoNa meM una una maMDala ke caturtha bhAga meM sUryasaMvatsara ke dUsare chaha mAsa meM 92 birANaveM saMkhyaka maMDalako svayaM sUrya vyApta karate haiM / vaha isa prakAra se haiM-(uttarapaccathimillasi) ityAdi uttarapazcima nAma vAyavyakoNa meM maMDala ke cauthe bhAga meM ikANa- 91 maMDala jo haiM ve bhAratavarSIya sUrya apane se cIrNa mAne bhukta maMDaloM ko phira se praticaraNa karatA hai arthAt eka maMDala se dasare maMDala meM jAte haiN| kahane kA bhAva yaha hai ki prathama sarvAbhyantara maMDala se nikalatA huvA sUrya apane se cIrNa nAma bhukta kiye maMDaloM meM punaH gamana karate haiM / sarvAbhyantara maMDala se niSkramaNa karate samaya meM jina maMDaloM vibhAga karIne arthAt e e maMDaLanA ekavIsa bhAgonI kalpanA karIne pUrva pazcima tathA uttaradakSiNamAM laMbAyamAna pratyaMcA mAne derIthI e maMDaLanA cAra bhAga karIne agnikhUNAmAM e e maMDaLanA cothA bhAgamAM sUryasaMvatsaranA bIjA cha mAsamAM 92 mAzubha jAne vaya sUrya tyAta 42 che, te yA zata-(uttarapaccasthimisi) tyAha uttarapazcima yAne vAyavya khUNAmAM maMDaLanA cothA bhAgamAM je je ekANu 91 maMDaLo che te maMDaLane bhAratavarSIya sUrya pote cINa yAne mukta karelane pharIthI praticaraNa kare che. arthAt eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM jAya che. kahevAno bhAva e che ke-pahelAM sarvAbhyantara maMDaLamAMthI nIkaLato sUrya pite cINuM karela maMDaLomAM pharIthI praticarita nAma gamana kare che. sabhyanaramaMDaLamAMthI nIkaLatI vakhate je maMDaLane upabhoga karyo che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 14 prathamaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 81 - carati / etadeva vistRtatA saGghAtayA vyAcaSTe- 'tattha ayaM bhArahe sUrie eravatassa sUriyasa jambuddIva dIvassa pAINapariNIyAyatAe udIrNadAhiNAyatAe jIvAe maMDalaM cauvIsaeNaM sateNaM uttarapurasthimillaMsi ca bhAgamaMDalaMsi bANautiM sUriyagayAI jAva sUrie parassa ciSNaM paDicarai' tatrAyaM bhArataH sUryaH airavatasya sUryasya jambUdvIpasya dvIpasya prAcInApAcInatayA udagdakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena uttarapUrve caturbhAgamaNDale dvinavatisUryagatAni yAni sUryaH parasya cIrNe praticarati / tatra-jambUdvIpe ayaM-pratyakSopalabhyamAnaH-- mArataH- bhAratavarSIyaH sUryaH airavatasya - airavata kSetra prakAzakasya sUryasya jambUdvIpastuta prAcInApAcInatayA pUrvapazcimAyatayA udagdakSiNAyatayA - saumyAyayAmyatayA jIvayA pratyazcayA- davarikayA maNDalaM- svacAramaNDalam, caturviMzatikena zatena caturviMzatyadhikazatasaGkhyakena bhAgena - aMzena uttarapUrve - IzAnakoNe caturbhAgamaNDale--maNDalacaturbhAge dvinavati sUryagatAni - dvAnavati 92 sUryamaNDalAni yAni santi tAni sUryaH parasya - anyasya cIrNAni - chinnAni - spRSTAni praticarati gacchati / arthAt caturbhAgarUpANi yAni dvAnavati saMkhyakAna svakIyenaiva cIrNAni maNDalAni tAnyeva punaH praticarati na tu paripUrNacaturbhAgamAtrANi maNDalAni praticarati / svasvamaNDalagatacaturviMzatyadhikazata satkASTAdazASTAdazakA upayoga kiyA hai una cIrNa maMDaloM ko ho phira se upabhukta karate haiM / yaha kathana vistRta rUpa se kahA jAtA hai (tattha ayaM bhArahe sarie eravatassa sUriyasa) ityAdi jaMbUdvIpa meM yaha pratyakSa se dikhanevAlA bhAratavarSa kA sUrya airavata kSetra meM prakAza karanevAle sUrya kA maMDala ko madhyajaMbUdvIpa pUrvapazcima evaM uttaradakSiNavati pratyaMcA nAma davarikA (dorI) se svacAramaMDala ko ekaso covIsa kI saMkhyA vAle bhAga se uttarapUrva nAma IzAnakoNa ke maNDala ke caturtha bhAga meM 92 birAnaveM sUrya maMDaloM ko anya se bhukta kiye gaye ko upabhukta karate haiM / arthAt caturbhAga rUpa 92 birAnaveM saMkhyAvAle maMDala ko ki jo apane se mukta kiye haiM unako hI phira se praticarita karate haiM arthAt upabhukta karate haiM / pratipUrNa caturbhAga mAtra maMDaloM ko praticarita nahIM karate haiM / apane apane maMDalagata ekaso covIsa satka aThAraha bhAga pramita (124|18) ve e cINu maMDaLAnA ja pharIthI upabhoga kare che. Aja kathana vistArathI kahevAmAM Ave che (tatya acaM bhArahe sUrie eravatassa sUriyarasa) pratyAhi jUjhIyama yA pratyakSa 3Se jAtA bhAratavarSanA sUrya aravata kSetramAM prakAza karavAvALA sUnA maMDaLAne madhyaja mUThThIpa pU pazcima ane uttaradakSiNuvati pratyaMcA nAma dorIthI svacArama`DaLane 124 ekasAcAvIsanI saMkhyAvALA bhAgathI 92 bANumA sUrya ma`DaLane khIjAe bhAgavelane pharIthI upabhukta kare che, arthAt caturthAMga rUpa 92 bANu saMkhyakamaMDaLAne ke je pAte bhAgavela che. tene ja pharIthI praticarita kare che. arthAt upabhukta kare che. potapeAtAnA maMDaLanA ekasAcAvIsa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtra bhAgapramitAni (124 / 18) te cApi aSTAdaza aSTAdazabhAgA na sarveSvapi dezeSu na ca sarveSvapi maNDaleSu niyatAH santi kintu pratiniyatadezeSu pratiniyatamaNDaleSu niyatAH santi te dezAH tAni ca maNDalAni kAnIti jijJAsAyAm 'dAhiNapurathimillaM si' ityAdinA kathayati-dakSiNapaurastyarUpacaturbhAgamadhye deze maNDale ca pratiniyatAH santi, evamuttareSvapi caturbhAgamaNDale-maNDalacaturbhAge aSTAdazASTAdazabhAgapramitatvaM paribhAvanIyam / sa eva bhArataH sUryasteSAmeva dvitIyAnAM SaNmAsAnAM madhye pratiniyatagatyA maNDaleSu paribhramati, uttarapazcime maNDalacaturbhAge ekanavatisaGkhyakAni maNDalAni svasvamaNDagatacatuviMzatyadhikazatasatkASTAdazASTAdazapramitAni yAni maNDalAni tAni svayaM sUryeNa pUrva sarvAbhyantarAnmaNDalAnniSkramaNakAle cIrNAni punaH praticaratItyapi dhvanyate, tathA caraNaprativaraNaprakriyayA yAni yAni maNDalAni yeca yeca dezAH aSTAdazASTAdazabhAgakrame nyUnAdhikabhAgaaThAraha aThAraha bhAga na sabhI deza meM yA na sabhI maMDaloM meM niyata rUpa se haiM kintu pratiniyata deza meM yA pratiniyata maMDaloM meM ve deza evaM ve maMDala niyata haiN| ve kaunase kaunase hai isa jijJAsA nimitta kahate haiM (dAhiNapurasthi. millaMsi) ityAdi dakSiNapUrva rUpa caturbhAga madhya ke deza evaM maMDala meM prati niyata hai isI prakAra uttara ke caturbhAga maMDala meM bhI aThAraha aThAraha bhAga ke pramANa kI bhAvanA kara lenI / vaha bhAratIya sUrya hI usI dUsare chaha mAsa meM pratiniyatagati se maMDaloM meM bhramaNa karatA hai| uttarapazcima maMDala ke caturtha bhAga meM 91 ikAnave saMkhyaka maMDaloM ko apane apane maMDalagata ekaso covIsa satka aThAraha aThAraha pramANavAle jo maMDala hai ve svayaM sUryane prathama sarvAbhyantaramaMDala se niSkramaNa kAla meM mukta kiye ko punaH praticarita karate haiM tathA bhukta pratibhukta kI prakriyA se jo maMDala jo jo deza meM aThAraha aThAraha bhAga ke krama se yA nyUnAdhika bhAga ke krama se vyavasthita hote haiM satka aDhAra bhAga pramANu (124-18) e aDhAra aDhAra bhAga sadhaLA dezamAM ke saghaLA maMDaLamAM niyatarUpathI hotA nathI, paraMtu pratiniyata dezamAM athavA pratiniyatamaMDaLamAM e deza ane maMDaLe nizcita che. e kayA kayA che ? e jIjJAsAnA zamana mATe kahe cha -(dAhiNapurasthimisi) yA kSipUrva 35 yatumA bhayanA heza bhane bhagomAM pratiniyata che. e ja pramANe uttaranA caturbhAga maMDaLamAM paNa aDhAra aDhAra bhAga pramANanI bhAvanA karI levI. e bhAratIya sUrya ja e bIjA cha mAsamAM pratiniyatagatithI maMDaLamAM bhramaNa kare che. uttara pazcima maMDaLanA caturbhAgamAM 91 ekANu maMDaLane patipitAnA maMDaLamAM Avela ekavIsa satka aDhAra aDhAra pramANuvALA je maMDaLe che e maMDaLane sUrya pahelAM sarvAbhyantara maMDaLamAMthI nikaLatAM bhegavelane pharIthI praticarita nAma bhegave che tathA bhukta pratibhuktanI prakriyAthI je maMDaLa je je dezamAM aDhAra aDhAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 14 prathamaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 83 krame vyavasthitA stAneva punaH vyAcaSTe 'dAhiNapaJcathimillasi caubhAgamaMDalaMsi egRNaNauti sUriyagayAiM jAI sUrie parassa ceva ciNaM paDicarai' dakSiNapazcime caturbhAgamaNDale ekanavati sUryagatAni yAni sUryaH parasyaiva cINa paricarati / dakSiNapazcime-dakSiNapazcimayo digavibhAgayormadhye-nairRtyakoNe caturbhAgamaNDale-maNDalacaturbhAge ekanavati sUryagatAni ekanavati 91 saMkhyakAni yAni sUryamaNDalAni tAni sUrya:-bhAratasUryaH parasya-aivatasya sUryasya cIrNa-paricchinnaM kSetraM paricarati maNDalAnyapi paribhramati / etadeva vizadayati-tattha ayaM eravae sUrie jaMbuddIvassa dIvassa pAINapaDiNAyatAe udINadAhiNAyatAe jIvAe maMDalaM cauvIsaeNaM sateNaM chettA uttarapurathimillasi caubhAgamaMDalaMsi bANauti sUriyagayAiM jAva sUrie appaNo ceva ciNaM paDicarai dAhiNapurathimillasi caubhAgamaMDalasi ekANauti sUriyagayAiM jAva sUrie apaNo veva ciNaM paDicarai' tatrAyamairavataH sUryaH jambUdvIpadvIpasya prAcInApAcInatayA udagdakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA uttarapaurastye unako punaH kahate haiM-(dAhiNapaccathimillaMsi caubhAgamaNDalaMsi) ityAdi dakSiNapazcima ke digabhAga ke madhya meM naiRtyakoNa ke caturthabhAga meM ikkAnave 91 saMkhyAvAle jo sUrya maMDala haiM una maMDaloM ko bharatakSetra kA sUrya airavata kSetra ke sUrya se cIrNa-bhukta kiye huve kSetra ko paricarita karate haiM yAni maMDaloM meM paribhramaNa karate haiN| pUrvokta kathana ko spaSTatA se kahate haiM-(tattha eravae sarie jaMbUddIvassa dIvassa) ityAdi usa jaMbuddhIpa meM yaha dRzyamAna airavatakSetra ko prakAzita karanevAlA sUrya madhya jambUdvIpa ke pUrvapazcima meM lambAyamAna uttaradakSiNa kI ora vistAravAlI jovA nAma pratyaMcA se sUryabhramaNa ke liye nizcita kiyA havA vRtta (gola) maMDala ko ekasocovIsa saMkhyaka bhAga se vibhakta kara ke uttara pUrva ke digbhiAga ke madhya meM mAne IzAnakoNa ke maMDala ke caturthabhAga meM bhAganA kramathI athavA e chAvattA bhAganA kamathI vyavasthita hoya che. e ja vAtanI punaH 4thana 42 cha, ( dAhiNapaccasthimimaMsi caubhAgamaMDalaMsi) tyAhi hakSiNa pazcima digbAganI madhyamAM arthAt naiRtya khUNAmAM maMDaLanA caturbhAgamAM 91 nI saMkhyAvALA je je sUryamaMDaLe che. e maMDaLone bharatakSetrane sUrya aravata kSetranA sU cINuMnAma bhegavela kSetrane paricarita arthAtu upabhega kare che. arthAtuM paribhramaNa kare che. pUrita athanane spaSTatAthA samannA bhATe 4thana 42 cha. (nattha eravae sUrie jaMbuddIvasma dIvamsa) yA dvIpamA mA pratyakSa pAtI aurata kSetrane prazita 42vApANe! sUrya madhya jaMbudvIpanA pUrva pazcimamAM lAMbI ane uttaradakSiNa tarapha vistAravALI pratyaMcA nAma jIvAthI sUryanA brimaNa mATe nakkI karela vRtta nAma goLa maMDaLane ekavIsa saMkhyAvALA bhAgathI alaga karIne uttarapUrva digvibhAganI madhyamAM arthAt IzAnakhUNAnA maMDaLanA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJapti sUtre caturbhAgamaNDale dvinavatisUryagatAni yAni sUryaH AtmanAcaiva cIrNAni praticarati, / dakSiNapaurastye caturbhAgamaNDale ekanavati sUryagatAni yAni sUryaH AtmanAcaiva cIrNAni praticarati / tatra-jambUdvIpamadhye-madhyajambUdvIpe, ayaM-dRzyamAnaH airavataH-airavatakSetraprakAzaka: sUryaH jambUdvIpasya-madhyajambUdvIpasya prAcInApAcInatayA-pUrvapazcimadairdhyatayA, udagdakSiNAyatayA-saumyayAmyavistRtatayA jIvayA-pratyaJcayA-davarikayA, maNDalaM-sUryabhramaNArtha niyatI kRtaM vRttaM caturvizatikena zatena-caturvizatyadhikazatasaMkhyakena bhAgena tanmaNDalaM chitvA-nibhajya uttarapaurastye--uttarapUrvadigvibhAgayormadhye-IzAnakoNe caturbhAgamaNDale maNDalacaturbhAge dvinavati 92 saMkhyakasUryamaNDalAni yAni bhavanti tAni sUryaH-airavataH sUryaH AtmanA caivacIrNAni bhuktAni punaH praticarati / evaM dakSiNapaurastye-dakSiNapUrvayo divibhAgayormadhye-- AgneyakoNe caturbhAgamaNDale-maNDalacaturthA ze ekanavati sUryagatAni yAni-ekanavati 91 saMkhyakAni sUryabhramaNamaNDalAni, yAni syustAni, sUryaH-airavataH sUryaH, AtmanA caiva--svakIyenaiva, cIrNAni-paribhuktAni maNDalAni punaH praticarati, arthAt bAhyAbhyantarakrameNa yAni tryazItyadhikazatasaMkhyakAni 183 maNDalAni santi tAni sarvabAhyAtiriktamaNDalAni dvAbhyAM dvAbhyAM sUryAbhyAmupabhujyante, tatrApi saumyayAmyagolArdhakrameNa SaNmAsadvayaM bhavati tatra prathamaSaNmAsamadhye uttara-dakSiNArdhemadhyamaNDalaM vAradvayaM bhujyate, dvitIyaSaNmAsamadhye pratyekaM paribirANaveM 92 saMkhyAvAle jo sUryamaMDala hote haiM una maMDaloM ko airavata kSetrastha sUrya apane se hI cIrNa yAne bhukta maMDala ko punaH praticaraNa karatA hai arthAt phira se pratibhukta karatA hai| isI prakAra dakSiNapUrva ke digvibhAga ke madhya meM mAne agnikoNa ke maMDala ke caturthAMza meM jo ikAnave 91 sUrya ke bhramaNamaMDala haiM una maMDaloM ko airavata sUrya apane se cIrNa yAne paribhukta maMDaloM ko phira se praticarita yAne paribhukta karate haiM arthAt bAhyAbhyantaramaMDala ke krama se jo ekaso tirAsI saMkhyAvAle maMDala hote haiM, una sarvavAhyamaMDala se atirikta maMDalo ko do do sUryoM ke dvArA bhoge jAte haiM vahAM para bhI uttaradakSiNagolArdha ke krama se do chahamAsa hotA hai unameM pahale ke hamAsa meM uttaradakSiNArdha ke madhya ke maMDala ko do vAra bhogate haiM evaM dUsare chahamAsa meM sabhI cothA bhAgamAM 92 bANu saMkhyaka je sUryamaMDaLe hoya che, e maDaLane eravata kSetravati sUrya pite cINuM arthAtuM mukta karelane pharIthI praticaraNa kare che. arthAt pharIthI upabhukta kare che, e ja pramANe dakSiNapUrva dizAnI madhyamAM eTale ke agni khUNAmAMnA maMDaLanA catuthazamAM je ekANu sUryanA bhramaNa maMDaLe che. e maMDaLane pharIthI praticarita yAne paribhakata kare che, arthAt bAhyAbhyantara maMDaLanA kamathI je ekacyAzI maMDaLe hoya che e sarvabAhI maMDaLathI judA judA maMDaLone bakhe sUrya dvArA bhagavAya che. tyAM paNa uttaradakSiNa galAIna kramathI be cha mAsa thAya che. temAM pahelAnA cha mAsamAM uttara zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ DP3D sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 14 prathamaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 86 bhrAmyante, sarveSvapi digavibhAgeSu pratyekamekaM maNDalaseva ekena sUryeNa paribhrAmya te, dvitIyamapareNa sUryeNa, evaM yAvat sarvAntima maNDalaM paripUrNa vrajati tAvadidaM sarva jJeyam / tatrApi dakSiNapUrvadiyavibhAgayo madhye dvitIyaSaNmAse bhArataH sUryoM dvinavatimaNDalAni paribhramati, airavatazca sUryaH ekanavati maNDalAni paribhramati, tathAcottarapazcimadigavibhAge aisata eva sUryaH dvinavatimaNDalAni paribhramati, kintu bhArataH sUryaH ekanapatimaNDalAnyeva bhramati, punastadeva spaSTayati-tastha NaM evaM eravatie sUrie bhArahassa sUriyassa jaMbuddIvassa pAINapaDiNAyatAe udINadAhiNAyatAe jIvAe maMDalaM caudhIsaeNaM sateNaM chenA dAhiNapaJcasthimillasi caubhAgamaMDalaMsi bANauti sUriyagayAiM sUrie parassa ciNNaM paDicarai, uttarapurasthimillasi caubhAgamaMDalaMsi ekANauti sUriyagayAI jAI mUrie parassa ceva ciNaM paDicarai ' tatra khalu evam aizvataH sUryaH bhAratasya sUryasya jambUdvIpasya prAcInApAcInAyatayA udaya dakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dakSiNapazcime caturbhAgamaNDale digvibhAgoM meM pratyeka maMDala ko eka sUrya paribhramaNa karatA hai dUsare maMDala ko dUsarA sUrya paribhramaNa karatA hai isa prakAra se yAvat sarvAntima maMDalaparipUrNa hotA hai yahAM taka yaha saba isa prakAra se jAnanA cAhie / una meM bhI dakSiNapUrva ke digvibhAga meM dUsare chahamAsa meM bhAratIya mUrya birANave 92 maMDaloM kA paribhramaNa karatA hai tathA airavatIya sUrya ikkAnaveM 21 maMDalo kA paribhramaNa karatA hai / tathA uttarapazcima ke digvibhAga meM airavata sUrya hI birANaveM maMDalo kA paribhramaNa karatA hai, paraMtu bhArata kA sUrya ikkAnaveM 91 maMDaloM ko hI paribhramaNa karate haiN| punaH isa kathana ko spaSTa samajhAne ke liye kahate haiM--(tattha NaM ayaM eravatIe mUrie) ityAdi usa jaMbUdvIpa meM nizcaya se isa prakAra ke krama se airakhata kSetra ko prakAzita karanevAlA sUyaM bharalakSetra ko prakAzita karanevAle sUrya kA jaMbUdvIpa ke pUrvapazcima dizA meM laMbAyamAna evaM uttaradakSiNa kI ora vistAra dakSiNanA madhyanA maMDaLane be vAra bhagave che ane bIjA cha mAsamAM badhI dizAomAM dareka maMDaLanuM eka sUrya paribhramaNa kare che. bIjA maMDaLanuM bIje sUrya paribhramaNa kare che. A rIte yAvat sarvAntima maMDaLa paripUrNa thAya che. tyAM sudhI A sarva jANavuM joIe, temAM paNa dakSiNa pUrvanA digvibhAgamAM bIjA cha mAsamAM bhAratIya sUrya 92 bANu maMDaLanuM paribhramaNa kare che, tathA ravatIya sUrya 91 ekANu maMDaLanuM paribhramaNa kare che, tathA uttarapazcimanA vibhAgamAM aravatIya sUrya ja 92 bANa maMDaLanuM paribhramaNa kare che. paraMtu bhAratano sUrya 91 ekANu maMDaLanuM ja paribhramaNa kare che. A kathanane spaSTa samatA zathI 4 cha, (tattha NaM ayaM eravatIe sUrie) tyAhi dvIpamA nizcaya rUpathI A prakAranA kramathI aivita kSetrane prakAzita karavAvALo sUrya bharatakSetrane prakAzita zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre dvinavatisUryagatAni yAni sUryaH parasya cIrNAni praticarati, uttarapaurastye caturbhAgamaNDale ekanavati sUryagatAni yAni sUryaH parasya caiva cIrNAni praticarati / tatra-jambUdvIpe khalu iti nizcayena evaM krameNa airavataH-aivatakSetraprakAzakaH sUryaH, bhAratasya-bharatakSetradyotakasya sUryasya jambUdvIpasya prAcInApAcInAyatayA-pUrvapazcimadIrghatayA, udagdakSiNAyatayA-saumyayAmyavistRtatayA jIvayA-davarikayA maNDalaM caturviMzatikana zatena-caturvizatyadhikazatasaMkhyakena bhAgena (124)-vibhAgena chittvA-vibhajya dakSiNapazcime-dakSiNapazcimadira vibhAgayormadhye-naiRtyakoNe caturbhAgamaNDale-maNDalacaturbhAge, dvinavati sUryagatAni-dvAnavati 92 saMkhyakAni sUryamaNDalAni yAni santi tAni sUryaH-airavataH sUryaH parasya-bhAratIyasya sUryasya cIrNAni-chinnAni, bhAratIyasUryeNa chinnAni maNDalAni praticarati / uttarapaurastye-uttarapUrvadivibhAgayormadhye-izAnakoNe caturbhAgamaNDale-maNDalacatuthIM, ekanavati sUryagatAni-91 sUryamaNDalAni yAni tAni sUryaH-bhArataH sUryaH, parasya aivatasya sUryasyaiva-airavatena sUryeNaiva cIrNAni-chinnAni praticarati / ata uktam vizeSeNa dakSiNapUrve AgneyakoNe dvAnamatisaMkhyakAni maNDalAni, dakSiNapazcime-nairRtyakoNe ekanavatisaMkhyakAni maNDalAni, uttarapazcime-vAyavyakoNe dvinavatisaMkhyakAni maNDalAni, pUrvottaradig vAlI jIvikA nAma dorI se maMDala ko ekaso covIsa (124) bhAga se bhAga kara ke dakSiNapazcima ke madhya meM mAne naiRtyakone meM maMDala ke caturtha bhAga meM 92 birAnaveM saMkhyaka jo sUryamaMDala hai una maMDaloM ko airavata sUrya dUsare mAne bhAratIya sUrya ke cIrNa nAma vyApta kiye huve ko praticarita karate haiM / uttarapUrva ke digvibhAga ke madhya meM arthAt IzAnakoNa ke maMDala ke caturthAMza meM ikkAnave 91 jo sUryamaMDala hai una maMDaloM ko bhAratIya sUrya airavata kSetra ke sUrya dvArA cIrNa yAne vyApta kiye huve ko punaH praticarita yAne phira se bhugate haiN| isaliye vizeSa rUpa se kahA hai ki dakSiNapUrva yAne AgneyakoNa meM birAnaveM 92 maMDala haiM tathA dakSiNapazcima yAne naiRtyakoNa meM ikkAnaveM 91 maMDala haiM evaM uttarapazcima mAne vAyavyakoNa meM birAnaveM 92 maMDala tathA pUrva karavAvALA sUryanA maMDaLane jaMbudviIpanI pUrva pazcimamAM lAMbI ane uttaradakSiNa tarapha vistAravALI jIvIkA nAma derIthI (124) ekasesa bhAga karIne dakSiNa pazcima madhyamAM eTale ke naiRtyamAM maMDaLanA caturtha bhAgamAM je 92 bANu sUryamaMDaLe che. e maMDaLane airavata sUrya bIjA arthAt bhAratavaSaya sUryathI cINa arthAta bhagavela maMDaLane praticarita kare che. uttarapUrva dizAnI madhyamAM arthAt IzAna khUNunA maMDaLanA caturthI zamAM 91 ekANu je sUryamaMDaLo che, e maMDaLane bhAratane sUrya aravata kSetranA sUye cIrNa nAma vyApta karela ne pharIthI praticarita nAma upamukta kare che. tethI vizeSa rUpe kahela che ke-dakSiNa pUrva arthAt agni khUNAmAM bANa 92 maMDaLe che. tathA dakSiNa pazcima yAne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 14 prathamaprAbhRte tRtIyaM prAbhRttaprAbhRtam 87 vibhAgayormadhye IzAnakoNe dvAnavatisaMkhyakAni maNDalAni santIti smaahaarH| tadevaM bhAratasya sUryasya svIyaM cIrNa praticaraNaparimANaM tathA aizvatasyApi sUryasya cIrNapraticaraNaparimANamuktvA samprati-maNDalapravezaniSkramaNakrameNa cIrNapraticaraNamaNDalAni yAni tAni kathayati-"tA nikkhamamANe khalu ete duve sUriyA No aNNamaNNassa ciNNaM paDicaraMti, pavisamANA khalu ete duve sUriyA aNNamaNNassa ciNaM paDicaraMti, satamegaM cottAlIsaM' tau niSkrAmantau khalu imau dvau syau~ no anyo'nyasya cIrNa praticarataH, pravizantau ca khalu imo dvau sUyauM anyo'nyasya cINa paricarataH zatamekaM catuzcatvAriMzatam / tau-bhAratIyairavatIyau, niSkrAbhantau-sarvAbhyantarAn maNDalAnniSkrAmantau-bahirgacchantau khalu iti nizcitam imo dvau bhAratIyairavatIyau sUyauM no nahi anyo'nyasya-parasparasya cIrNa-paricchinnaM kSetra paricarataH / niSkramaNakAle dvAyapi sUryo svasvopacAritakSetrameva punaH paricarataH, anyena sUryeNa bhuktaM kSetraM nAnyaH sUryoM bhunakti, golabhedAt maNDalasya pArthakyAcceti / kintu pravizantau-sarvabAhyAnmaNDa lAdantarAbhimukhaM gacchantau khalu imau dvau sUyauM evaM uttara digvibhAga ke madhya meM yAni IzAnakoNa meM 92 virAnave maDala hote haiN| isa pUrvokta prakAra se bhAratIya sUrya ke apane vyApta maMDala kA praticaraNa kA parimANa evaM airavata sUrya kA cIrNa praticaraNa kA parimANa kaha kara ke aba maMDala meM praveza evaM niSkramaNa ke krama se jo cIrNa praticINa maMDala hote haiM usakA kathana karate haiM-(tA nikkhamamANe khalu ete duve sariyA) ityAdi vaha bhAratIya evaM airavatIya donoM sUrya sarvAbhyantaramaMDala se bAhara nikalate have paraspara meM cIrNa kSetra kA paricaraNa nahIM karate haiM arthAt niSkramaNakAla meM donoM sartha apane apane bhuge huve kSetra ko hI punaH bhogate haiN| kAraNa kI golArdha se bheda hone se evaM maMDala kI alagatA hone se anya sUryane bhukta kiye kSetra ko dUsarA sUrya nahIM bhogatA hai kintu sarvabAhyamaMDala nitya khUNAmAM 91 ekANu maMDaLe che ane uttara pazcima arthAta vAyavya dizAmAM 92 bANa maMDaLa tathA pUrva ane uttara dizAnI madhyamAM arthAt IzAna khuNAmAM 92 bANa maMDaLe che. A pUrveta prakArathI bhAratIya sUryathI pite vyApta karela maMDaLanuM praticaraNanuM parimANa ane aravata sUryo vyApta karelanA praticaraNanuM parimANu kahIne have maMDaLamAM praveza ane niSkramaNanA kramathI je cINa praticINa maMDaLa hoya che, tenuM kathana karavAmAM mAcha-(tA nikkhamamANA khalu ete duve sUriyA) tyA mAratano sUrya bhane bhairavata kSetrane sUrya ema beu sU sarvAbhyantara maMDaLathI bahAra nIkaLatAM paraspara cINa kSetranuM praticaraNa karatA nathI. arthAt niSkramaNa kALamAM ane sUrya pote bhagavela kSetrane pharIthI bhagave che, kAraNa ke gaLAIne bheda hovAthI tathA maMDaLanuM judApaNuM hovAthI bIjA sUrya bhagavela kSetrane bIje sUrya bhagavata nathI, paraMtu sarvabAhyamaMDaLathI anantarAbhi zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre 1 anyo'nyasya - parasparasya cIrNa-chinnaM bhuktaM kSetraM paricarataH / ayanagatyA dolArUpagamanasattvAt pravezakAle golaparivartanAcca parasparakSetraparivartanaM pratyakSopalabhyameva tena parasparasya cIrNa kSetraM paricarata iti kathanaM sopapattikam, arthAt jambUdvIpe bhArata: sUryo'bhyantaraM maNDalaM pravizana, pratimaNDalaM dvau dvau caturmAgau svayaM cINa svayameva praticarati, dvau ca caturbhAgoM pareNa cIrNau praticarati / tathaiva airavataH sUryo'pi sarvabAdyAnmaNDalAdabhyantaraM maNDalaM pravizan pratimaNDalaM dvau caturbhAgau svena cIrNau praticarati dvau ca caturbhAgau pareNa cIrNau praticarati / itthaM sarvasaMkhyayA pratimaNDalam ekaikenAhorAtreNa ubhayasUrya yocIrNapraticaraNavivakSAyAmaSTau caturbhAgAH praticIrNA bhavanti / te'pi caturbhAgAcaturviMzatikena zatena, arthAt caturviMzatyadhikazatasatkASTAdazabhAgapramitA bhavanti / tataH aSTAdazabhirguNise antarAbhimukha mAne andara kI ora gamana karate ye donoM sUrya paraspara ke cIrNa yAne mukta kSetra ko paricarita karate haiM / ayanagati se dolA rUpa gamana kAraNa se praveza kAla meM gola kA parivartana hone se paraspara ke kSetra kA parivartana pratyakSa se dikhatA hI hai ataH paraspara ke cIrNa kSetra ko paricarita karate hai yaha kathana sakAraNa hai arthAt jambUdvIpa meM bhAratavarSIya sUrya abhyantara maMDala meM praveza karatA huvA pratimaMDala meM do do caturbhAga apane bhoge huve ko svayameva praticarita karate haiM tathA do caturbhAga dUsarene bhoge huve ko phira se praticarita karate haiM usI prakAra airavata sUrya bhI sarvabAhyamaMDala se abhyantaramaNDala meM praveza karate samaya pratimaMDala meM do caturbhAga apane Apa bhoge huve kSetra ko punaH praticarita karate haiM mAne phira se bhogate haiM tathA do caturbhAga dUsarene bhoge huye ko svayaM bhogate hai / isa prakAra saba milAkara pratimaNDala eka eka ahorAtra donoM sUryo ke cIrNa praticIrNa kI vivakSA se ATha catu 88 mukha arthAt aMdaranI tarapha gamana karatAM e beu sUrya parasparanA cINu arthAt bhAgavela kSetrane praticarita kare che. ayanagatithI dolArUpa gamana karavAthI praveza kALamAM gALanu parivartana thavAthI parasparanA kSetranuM parivartana pratyakSa rIte dekhAya che ja tethI paraspara cINu karela kSetrane praticarita kare che, A kathana sakAraNa che, arthAt ja khUdvIpamAM bhAratavarSanA sUrya abhyantaramaMDaLamAM praveza karIne dareka maMDaLamAM be be caturthAMga pAte bhAgavelane pharIthI pAte pratiti kare che tathA be caturbhAga bIjAe bhAgavelane pharIthI praticarita kare che. e ja pramANe aravatasUrya paNa sabAhyamaMDaLathI abhyantarama`DaLamAM praveza karavAnA samaye dareka maDaLamAM maiM caturbhAga pAte bhogavela kSetrane pharIthI praticarita nAma upabhukta kare che, arthAt pharIthI bhogave che, tathA be caturthAMga bIjAe bhogavelane te bhAgave che, A rIte badhA maLIne dareka maDaLa eka eka aheArAtrIthI eka sUrya nA cINu praticInI vivakSAthI ATha caturthAMga praticINita thAya che e caturthAMga zu ekasAcAvIsa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 14 prathamaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam tAzcatuzcatvAriMzadadhikaM zataM tadA-dvAnavatyadhikapaJcaviMzatizatasaMkhyatulyaM guNanaphalaM bhavati, 144+182592 atrAGkAnAM vAmato gati ritiniyamAt sUryadvayasadbhAvAcca prathamato'Gkadvaya dvAnavati saMkhyAtulya 92 maNDalapratipAdakaM bhavati, tathA ca dvitIyamaya paJcaviMzatisaMkhyAkaM saGghayoktapadArthasUcakaM vartate, sUryamaNDalAdeva sarvazAstrANAM niSpatti rityapi dhyanyate / sarvajagatAM sarvazAstrANAM ca pravRttiH sUryamaNDalAdeva bhavati / ataevoktam-'sayamegaM cottAlaM' zatamekaM catuzcatvAriMzatamiti / 'gAhAo tti' gAthAH santi, ityuktenaivamavagamyate yat etadarthapratipAdikAH kAzcanagAthAH suprasiddhAH santi / tAzca sarvathA vyavacchinnA ityapi vaktuM na zakyate (ratnagarbhA vamundharA) ityuktatvAt / kintu samprati bahuyatnAdapi tAH gAthAH nopalabdhAH, bhagavatA nirmitasUtrANAM yo vA so vA janaH svasvabuddhayanusAraM yathArbhAga praticINita hote haiN| ve caturbhAga bhI ekaso covIsa satka aThAraha bhAga hote haiM usako aThAraha se guNA karane para ekaso cuAlIsa adhika pacIsa so birAnaveM guNana phala hotA hai 144+182592 yahAM para (aGkAnAM vAmato gatiH) isa niyama se tathA do sUrya ke sadbhAva se prathama 92 kA aMka maMDalapratipAdaka hotA hai tathA dUsarA do aGka pacIsa kI saMkhyAvAlA hai vaha saMkhyokta padArtha sUcaka hotA hai| sUryamaNDala se hI sarvazAstroM ko niSpatti hotI hai isa prakAra se bhI dhvanita hotA hai| sarva jagat kI evaM zAstroM kI pravRtti sUryamaNDala se hI hotI hai ataH kahA bhI hai-(sayamegaM cottAlaM) ekaso cuvAlIsa ityAdi (gAhAotti) gAthAeM haiM isa prakAra kahane se hI jJAta hotA hai ki isa artha ko prakaTa karanevAlI koI gAthA suprasiddha hai paraMca ve gAthAeM sarvathA vyacchinna ho gaI hai nahIM kaha sakate haiM (ratnagarbhA vasundharA) isa kathana se kintu isa samaya bahu prayatna karane para bhI ve gAthAeM upalabdha nahIM huI hai| bhagavAn ke racita sUtroM ko koI bhI manuSya apanI apanI buddhi ke anusAra satya aDhAra bhAga thAya che. tene aDhArathI guNavAthI eka cuMmALIsa adhika pacIsa bANa shu||2 mAve che. 144+-18=2582 miDiyAM (aGkAnAM vAmato gatiH) mA niyamayI meM sUryane saddabhAvathI pahelAM 92 bANuno AMka maMDaLabedhaka che. tathA bIjA be aMka pacIsanI saMkhyAvALA saMkhyaktapadArthasUcaka che. sUryamaMDaLamAMthI ja badhA zAstronI niSpatti thAya che. A rIte paNa dhvanita thAya che. sarva jagatanI ane sarva zAstranI pravRtti sUryabhgbhaaNthii thAya che. tethI yuM paNa che -sayamegaM cottAlaM) pesAyubhANIsa ityAdi (gAhAotta) 2 / sabhA ||thaamaa che mAma vAthI ya cha 3-241 maya batAvavAvALI kaI suprasiddha gAthA hovI joIe paraMtu e gAthAo sarvathA yuchinna 25 saya tebhAya che. tethIte hI nathI. (ratnagarbhA vasuMdharA) mA thanathI / jANatuM ja haze paNa A samaye ghaNo prayatna karavA chatAM paNa e gAthAo prApta thaI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre zAmarthaM karoti, sUtrANi tu nAnArthadravyapratirUpANi anekArthapratipAdakAni kalpavRkSapratimAni bhagavatA grathitAni santi / tena gacchataskhalanaM kvApIti niyamena vyAkhyAnudoSo'pi guNAyate eveti prathamasya prAbhRtasya tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam / iti sU0 14 // caturtha prAbhRtaprAbhRtaM prArabhyate 90 mUlam - tA kevaiyaM ee duve sUriyA apaNamaNNassa aMtaraM kaTTu cAraM caraMti ahitAti vajA ? tattha khalu imAo cha paDipattiyo paNNattAo tattha ege evamAhaMsu tA egaM joyaNasahassaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejA. ege evamAhaMsu 1 | ege puNa evamAhaMsu-tA egaM joyaNasahassaM egaM cotIsaM joyaNasayaM aNNAmapaNassa aMtaraM kaTTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vajA, ege evamAhaMsura, ege puNa evamAhaMsu tA- egaM joyaNasahassaM egaM ca paNatIsaM joyaNasayaM aSNamaNNassa aMtaraM kaTTu sUriyA cAraM caraMti, AhitAti vajA, ege evamAhaMsu3, evaM evaM samudaM aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu sUriyA cAraM caraMti, ege puNa evamAhaMsu4, tA-do dIve dI samudde aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejjA ege evamAhaMsu, ege puNa evamAhaMsu tiSNi dIve tiSNi samudde aNNaorea aMtaraM kaTTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejjA, ege evamAhaMsuH, vayaM puNa evaM vayAmo, tA paMtra joyaNAI paNatIsaM egadvibhAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNassa aMtaraM abhivaDhezAstrAnusAra artha karate haiM aneka arthoM ko pratipAdana karanevAle sUtra aneka dravya pratirUpa kalpavRkSa tulya bhagavAnane grathita kiye haiM ataH (gacchata skhalanaM kvApi ) isa niyama se vyAkhyAnudoSa bhI guNarUpa hI hote haiM aisA samajhanA cAhie | sU 14 // // prathama prAbhRta kA tIsarA prAbhRtaprAbhRta samApta // zakI nathI. bhagavAne racela sUtrAnA koi paNa manuSya potapotAnI buddhi pramANe zAstrAnusAra atha kareche, aneka arthAMnuM pratipAdana karavAvALA sUtra aneka dravya pratirUpa kalpavRkSa nevA lagavAne prathita resa che. tethI (gacchata skhalanaM kvApi) the niyamathI vyAbhyAnuddoSa paNa guNarUpa ja hAya che, tema samajavu. 5 sU. 14 5 prathama prAbhUtanuM' trIjI' prAkRtaprAmRta samApta zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamapAbhUte caturtha prAbhRtaprAbhRtam 91 mANA vA vimANA vA sUriyA cAraM caraMti, tattha NaM ko heU AhitAti vaejjA, tA ayapaNaM jaMbudAve dIve savvadIvasamuddANaM jAva parikkheveNaM paNNatte, tA jayA NaM ete duve sUriyA sababhaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM caraMti, tayA NaM NavaNauti joyaNasahassAiM chaccacattAle joyaNasae aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu cAraM caraMti, AhitAti vaejA, tayA NaM uttamakaTTapatte ukkolae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNNiyA duvAlasamuttAe rAI bhavaI te NikkhamamANA suriyA evaM saMccharaM ayamANA paDhamaMsi ahorattaMsi avibhatarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti, tA jayA NaM ete duve sUriyA agbhitarANaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM caraMti, tayA NaM NavaNauti joyaNasahassAI chacca paNa. yAle joyaNasae paNavIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu cAraM caraMti AhitAti vaejjA, tayA NaM aTThArasamuhute divase bhavai dohiM egaTTibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAi bhavai dohiM egaTTibhAgamutehi ahiyA, te kkhimamANe sUriyA doccaMsi ahorattaMsi atirANaMtaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti. tA jayA NaM dube suriyA abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti, tayA NaM NavaNavaijoyaNasahassAI chacca ikkAvaNe joyaNasae nava ya egaTTibhAge joyaNassa aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu cAraM caraMti AhitAti vapajjA, tayA NaM aTTArasamuhute divase bhavai cauhiM egaTTibhAgamuhuttehiM UNe dubAlasamuntA rAI bhavai cauhiM egaTTibhAgamu hune hiM ahiyA evaM khalu eteguvANaM kkhimamANe ete duve suriyA tato NaMtarAo maMDalAo tayANaMtaraM maMDalaM saMkamamANA saMkamamANA paMcapaMcajoyaNAI paNatIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNasa aMtaraM abhivamANA abhivamANA savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkaminA cAraM caraMti, tayA NaM egaM joyaNasahassaM chacca saTTe joyaNasae " zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu cAraM caraMti, tayA NaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai, esa NaM padame chammAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajjavasANe, te pavisamANA sUriyA do chammA ayamANA paDhamaMsi ahorattaMsi vAhirAnaMtara maMDala uvasaMkamittA cAraM caraMti, tA jayA NaM ete duve sUriyA bAhiraNaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti, tayA NaM evaM joyaNasayasahassaM chacca caupaNe joyaNasae chattIsaM ca egaTThibhAge joyaNassa aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu cAraM caraMti, AhitAti vaejjA, tayA NaM aTThArasamuhUttA rAI bhavai dohiM egaTTibhAgamuhutterhi UNA, duvAla muhutte divase bhavai, dohiM egavibhAgamunerhi ahie, te pavimANA sUriyA doccaMsi ahorataMsi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti, tA jayA NaM ete duve sUriyA bAhiraM taca maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti, tayA NaM egaM joyaNasayasahassaM chaca aDayAle joyaNasae bAvaNNaM ca egaTTibhAge joyaNassa aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu cAraM caraMti, tayA NaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai, uhiM egaTTibhAgamuhutehiM UNA, duvAlasamuhutte divase bhavai, canahiM egadvibhAgamuhutehiM ahie| evaM khalu eteNuvAraNaM pavisamANA ete duve suriyA tato'NaMtarAo. tayAnaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANA paMca paMca joyaNAI paNatIse egadvibhAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNarasaMtaraM NivuDDemANA 2 savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti, jayA NaM ete duve suriyA savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti, tayA NaM NavaNauti joyaNasahassAI chacca cattAle joyaNasae aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu cAraM caraMti, tayA NaM uttamakaTThapatte ukosae aTThAsamuhutte divase bhavai, jahaNNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, esa NaM docce chammAse esa NaM docassa chammAsassa pajjavasANe esa NaM Aicce saMvacchare, esa NaM Aicca saMvaccharassa pajjavasANe // sU0 14|| || cautthaM pAuDapAuDaM samattaM // 1-4 // 92 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaitiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamaprAbhUte caturthaM prAbhRtaprAbhRtam 93 chAyA - tAvat kiyantau etau dvau sUryo anyo'nyasyAntaraM kRtvA cAraM carataH, AkhyAtI iti vadet / tatra khala imAH paTpratipattayaH prajJaptA, tatra eke evamAhuH - tAvat ekaM yojanasahasramekaM ca trayastriMzadyojanazatam anyo'nyasyAntaraM kRtvA sUryo cAraM carataH AkhyAtI iti vadet eke evamAhuH 1, eke punaH evamAhuH tau ekaM yojanasahastramekaM ca catustriMzadyojanazatam anyo'nyasyAntaraM kRtvA sUryo cAraM carataH' AkhyAtau iti vadet / eke evamAhuH 2, eke punaH evamAhuH tau ekaM yojanasahasramekaM ca paJcatriMzadyojanazatam anyo'nyasyAntaraM kRtvA sUryau cAraM carataH AkhyAtau iti vadet / eke evamAhuH 3 / ekamekaM samudramanyo'nyasyAntaraM kRtvA sUryo cAraM carataH / eke punaH evamAhuH 4, tAvad dvau dvIpau dvau ca samudrau anyo'nyasyAntaraM kRtvA sUryo cAraM carataH AkhyAtau itivadet / eke evamAhuH 5 / eke punaH evamAhuH trIn dvIpAn trIn samudrAn anyo'nyasyAntaraM kRtvA sUryo cAraM carataH AkhyAtau itivadet / eke evamAhuH 6 / vayaM punaH evaM vadAmaH - tAvat paJca paJcayojanAni paJcatriMzataM ca ekaSaSTibhAgAn yojanasyaikaikaM maNDalamanyo'nyasyAntaram abhivarddha vA narveSTantau vA sUryo cAraM carataH / tatra khalu ko heturAkhyAta iti vadet / tAvadayaM jambUdvIpaH sarvadvIpasamudrANAM yAvat parikSepeNa pariNataH / tatra yadA khalu etau dvau sUryau sarvAbhyantaraM manDalamupasaMkramya cAraM carata stadA khalu navanavati yojanasahasrANi SaTcatvAriMzayojanazatAni anyo'nyasyAntaraM kRtvA cAraM carataH AkhyAtau inivadet / tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSaH aSTAdazamuhUrttI divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati / tau fasarat sUryau navaM saMvatsaramAdadAnau prathame ahorAtre abhyantarAnantaraM maNDalam upasaMkramya cAraM carataH / tato yadA khalu etau dvau sUryau abhyantarAnantaraM maNDalam - upasaMkramya cAraM caratastadA khalu navanavati yojanasahasrANi SaT ca paJcacatvAriMzad yojanazatAni paJcaviMzataM ca ekaSaSTibhAgAn yojanasya anyo'nyasyAntaraM kRtvA cAraM carataH AkhyAtau itivadet / tadA khalu aSTAdazamuhUrtI divaso bhavati dvAbhyAmekapaSTibhAgamuhUrttAbhyAmUnaH, dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati dvAbhyAmekapaSTibhAgamuhUrttAbhyAmadhikA / tato niSkrAmantau sUryo dvitIye aho - rAtre abhyantarAnantaraM tRtIya maNDalamupasaMkramya cAraM carata stadA khalu navanavati yojanasahasrANi SaT ca ekapaJcAzat yojanazatAni navacaikapaSTibhAgAn yojanasya anyo'nyasyAntara' kRtvA cAraM carataH, AkhyAtau iti vadet / tadA khalu aSTAdazamuhUrtI divaso bhavati caturbhirekaSaSTibhAgamuhUrterUnaH / dvAdazamuharttA rAtri bhavati caturbhirekapaSTibhAgamuhattairadhikA / evaM khalu etenopAyena niSkrAmantau saMkrAmantau paJca paJca yojanAni paJcatriMzataM caikaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikasmin maNDale anyo'nyasyAntaramabhivarddhayantau abhivarddhayantau sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carataH / tadA khala ekaM yojanasaharU SaTSaSTiyojanazatAni anyo'nyasyAntaraM kRtvA cAraM carataH / tatra khalu uttamakASThAprAptA utkarSikA aSTAdazamuhUrttA ratri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhUrttI divaso bhavati / eSa khalu prathamaH SaNmAsaH, eSa khalu prathamasya zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ ____sUryaprajJaptisUtre SaNmAsasya paryavasAnaH / tau pravizantau sUyauM dvitIya paNmAsamAdadAnau prathame ahorAtre bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carata stadA khalu eka yojanazatasahasra paT ca catuH paJcAzad yojanazatAni SaTtriMzaccaikaSaSTibhAgAn yojanasyAnyo'nyasyAntaraM kRtvA cAraM carataH AkhyAtau iti vadet / tadA khalu aSTAdazamuhUrtA rAtrirbhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrttAbhyAmUnA bhavati, dvAdazamuhUtrto divaso bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmadhikaH, tataH pravizanto sUryo dvitIye ahorAtre bAhya tRtIya maNDalamupasaMkramya cAraM crtH| tatra yadA khalu imau dvau sUryo bAhya tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carataH tadA khalu ekaM yojanasahasraM SaT ca aSTAcatvAriMzataM yojanazatAni dvipaJcAzaca ekaSaSTibhAgAn yojanasya anyo'nyasyAntaraM kRtvA cAraM carata stadA khalu aSTAdazamuhUrtA rAtri bhavati caturmirekaSaSTibhAgamuharterUnA, dvAdazamuhattoM divaso bhavati catubhirekaSaSTibhAgamuhUtrtaradhikaH / evaM khalu etenopAyena pravizantau imau dvau sUryo tato'nantarAnmaNDalAt tato'nantaraM maNDalaM saMkrAmantau paJca pazca yojanAni paJcatriMzatam ekaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikasmin maNDale anyo'nyasyAntaraM nirveSTayayantau nirveSTayayantau sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carataH, yadA khalu etau dvau sUryo sarvAbhyantara maNDalamupasaMkramya cAra carata stadA khalu navanavatiyojanasahasrANi SaT ca catvAriMzad yojanazatAni anyo'nyasyAntaraM kRtvA cAraM carataH tadA khalu uttamakASThA prAptaH utkarSaH aSTAdazamuhattau divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA ratri bhavati, eSa khalu dvitIyaH paNmAsa, eSa khalu dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnaH / eSa khalu AdityaH saMvatsaraH epa khalu Adityasya saMvatsarasya paryavasAnaH // sU0 15 // // caturtha prAbhRtaprAbhRtaM samAptam / / TIkA-prathamasya prAbhRtasya 'kati maNDalaM vrajatI' tyasya yAni viMzatiprAbhRtaprAbhRtAni teSu bhedatrayaM gatam, samprati-arthAdhikAre caturthe prAbhRtaprAbhRte 'dvau sUyau~ kiyatpramANamantaraM kRtvA cAraM carataH, tadviSayaka praznasUtraM kathayati-tA kevaiyaM ee duve sUriyA aNNamaNNassa aMtaraM caturtha prAbhRtaprAbhRtakA prAraMbha TIkArtha-pahale prAbhRta ke (katimaNDala vrajati) isa prazna viSayaka jo vIsa prAbhRtaprAbhUta hote haiM unake tIna bheda kahe gaye haiM aba 'caturtha prAbhRtaprAbhUta ke arthAdhikAra meM (dvau sUryo kiyatpramANamantaraM kRtvA cAraM carataH) isa viSaya saMbaMdhI prazna sUtra kahate haiM-(tA kevaiyaM ee duve mUriyA aNNamaNNassa aMtaraM kaTu cothuM prAkRtaprAbhRta prAraMbha Tasa :-paDeTa prAmRtaprAbhUtanA (kati maNDalaM vrajati) se praznanA sabhA ra vIsa prAbhRtaprAbhRta thAya che te paikI traNa bhede A pahelAM kahevAI gayA che. have cothA prAmRtAmRtanA adhi2thI (dvI sUryo ki yatpramANamantaraM kRtvA cAraM carataH) 2 // viSaya viSaya sUtrakAra prazna sUtra kahe che (tA kevaiyaM ee duve sUriyA aNNamaNNassa aMtaraM kaTu cAraM caraMti Ahiteti vaejjA) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamaprAbhRte caturthaM prAbhRtaprAbhRtam kaTu cAraM caraMti AhitA ti vaejjA' tAvat kiyantau etI dvo sUryo anyo'nyasyAntaraM kRtvA cAraM carataH, AkhyAtau iti vadet / tejasvIziSya stRtIyaprAbhRtaprAbhRtoktamuttaraM zrutvA gautamo guruM prati punaH praznayati-'tA' tAvat--sthIyatAM tAvat anye praznAH praSTavyAH santi-eto dvau sUryo-bhAratIyairavatIyau yadA jambUdvIpagatau bhavata stadA kiyantau-kiyatpramANAntarau anyo'nyasya-parasparasya antaraM kRtvA cAraM carata:--carantau AkhyAtAviti bhadanta ! vadet / evaM gautame prazne kRte sati zeSakumativiSayatattvabuddhivyudAsArtha paramatarUpAH pratipattIrdarzayati-'tattha khalu imAo cha paDivattiyo paNNattAo' tatra khalu imAH SaTpratipattayaH prajJaptAH / tatra parasparamantaracintAyAM khalu iti nizcitam imAH vakSyamANasvarUpAH SaTpratipattayo yathA svarucivastUpapAdikAH lakSyalakSaNalakSitA stai staistIrthAntarIyai bhagavadIyaiH zrIyamANAH prajJaptAstA evaM pratipAdayati-AcAryANAM paNmatAnyAha-'tattha ege evamAhaMsu' tatra eke evamAhuH / teSAM SaNNAM tattatpratipattirUpakANAM tIthikAnAM madhye eke cAraM caraMti Ahiteti vaenjA) subuddhimAn ziSya gautamasvAmI tIsare prAbhRtaprAbhRta meM kathita uttara ko sunakara ke guruko punaH prazna karate huve kahate hai (tA) to he bhagavan ye do bhAratIya evaM airavatIya sUrya jaba jambUdvIpa meM jAte haiM taba paraspara meM kitane pramANa kA aMtara kara ke gati karate haiM ? yaha mujhe kahIye-isa prakAra se gautamasvAmI ke prazna karane para anya kumati viSayatatva buddhi ke parihAra ke liye paramata rUpa pratipattI kahate haiM (tattha khalu imAo cha paDivattIo paNNattAo) donoM sUrya ke paraspara ke antara ke vicAraNA meM ye vakSyamANa chaha pratipattiyAM sva ruci ke anusAra vastu kA nirNaya karanevAlI lakSya lakSaNa samanvita evaM tIrthaMkaro dvArA pratipAdita kahI hai una chaha pratipattiyoM ke pratipAdana karate huve anya matAcAryoM ke chaha mata kA kathana karate haiM(tattha ege eva mAhaMsu) una chaha anyatIrthikoM meM koI isa prakAra se kahate haiM subuddhimAna ziSya gautamasvAmI trIjA prAbhRtaprAbhRtamAM prabhuzrIe kahela uttarane sAMbha LIne pharIthI prazna karatAM kahe che,-(tA) te he bhagavana A bharatakSetrane ane airavatA kSetrane ema A be sUrya jyAre jaMbudvIpamAM jAya che. tyAre eka bIjA keTalA pramANanuM aMtara karIne gati kare che ? e mane kahe. A rIte gautamasvAmIe prazna pUchavAthI bIjA kumati viSayatattvabuddhInA nivAraNa mATe paramata rUpI pratipattinA saMbaMdhamAM thana kare cha-(tattha khalu imAo cha paDivattIo paNNattAo) manne sUryAnA me mInA mata2 samAdhI vicAraNAmAM vayamANa A cha pratipattI potapotAnI rUcI anusAra varatutatvane nirNaya karavAvALI laya lakSaNa samanvita ane tIrthakara dvArA pratipAdita karavAmAM Avela che. e cha pratipattinuM pratipAdana karatA thakA sUtrakAra anyamatavAdI AcAryoe pratipAdita 28 me 7 matAnuyana 42 cha. (tattha ege evamAhaMsu) ye 7 anya tAyama zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre tIrthAntarIyAH prathamaM svaziSyaM prati evamAhuH kathayAmAsuH / 'tA egaM joyaNasahassaM egaM ca tetIsaM joyaNasataM aNNamaNNassa aMtaraM kaTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejjA' tAvat eka yojanasahasramekaM ca trayastriMzadadhikaM yojanazatam anyo'nyasyAntaraM kRtvA sUyauM cAraM carataH AkhyAtAviti vadet / to bhAratIyairavatIyau sUyauM yadA jambUdvIpagatau bhavata stadA khala to sUyauM eka yojanasahasram-ekamantaraM sahasrayojanAtmakam, anyaccAntaraM trayastriMzadadhikaM yojanazatam-133 yojanamAtram anyo'nyasya-parasparasyAntaraM kRtvA cAraM carata:carantau AkhyAtau iti svaziSyebhyo vadet-kathayet-iti prathamasya paravAdinomatam 1 / 'ege puNa mAhaMmu' eke punaH evamAhuH / eke-anye tIrthAntarIyAH evam-vakSyamANaM dvitIya matamAhuH kathayAmAsuH / 'tA egaM joyaNasahassaM egaM cautIsaM joyaNasayaM aNNamaNNassa aMtaraM kaTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejjA' tAvat ekaM yojanasahasramekaM ca catustriMzadadhikaM yojanazatamanyo'nyasyAntaraM kRtvA sUryo yadA jambUdvIpagatau bhavata stadA dina rAtrivyatyAse tayorantara dvayamupapadyate, tatraikamantaraM yojanasahasrAtmakam, anyaccAntaraM catustriMzadadhikaM yojanazatam-134 yojanamAtramanyo'nyasya-parasparasyAntaraM kRtvA cAraM carata:(tA ega joyaNasahassaM egaM ca tetIsa joyaNasayaM aNNamaNNassa aMtaraM kaTaTa sariyA cAraM caraMti AhitA ti vaenjA) ve donoM sUrya jaba jambUdvIpa meM jAte haiM taba ve donoM sUrya ke eka hajAra eka hajAra yojana kA antara kahA hai tathA dasarA aMtara tetIsa yojana kA aMtara kara ke gati karate haiM isa prakAra prathama paramatavAdi kA mata hai| (ege evamAhaMsu) dUsare prakAra ke anyatIrthika isa prakAra se kahate haiM (tA egaM joyaNasahassaM egaM ca cautIsaM joyaNasayaM annamannassa aMtaraM kaTu sUriyA cAra caraMti AhitAti vaejA) bhAratIya evaM airavatIya ye donoM sUrya jaba jambUdvIpa meM jAte haiM taba dinarAtri ke phiraphAra se unake do prakAra kA antara hotA hai unameM eka antara eka hajAra 4 mA pramANana 4thana 42 che. (tA egaM joyaNasahassaM egaMca tetIsaM joyaNasayaM aNNamaNNAsa aMtaraM kaTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejjA) se manne sUryA nyAre jabUdvIpamAM jAya che. tyAre beu sUryanuM eka hajAra ejananuM aMtara kahela che. tathA bIjuM ekaso tetrIsa jananuM aMtara karIne gati kare che. A rItane pahelA paramatavAdIne mata kahevAmAM Avela che. (ege evamAsu) mI prA2nA sanyatIthi 4 2 // nibhnAta prazthI 4 cha, (tA gaM joyaNasahassaM egaM ca ca uttIsaM joyaNasayaM annamannassa aMtaraM kaTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejjA) bharatakSetramA ane jaizvata kSetro mema se me sUryA nyAre dIpamA gamana kare che, tyAre divasa ane rAtrinA pheraphArathI be prakAranuM temanuM aMtara thAya che, te paikI eka aMtara eka hajAra ejananuM che ane bIjuM aMtara ekaso cotrIsa 134 yojana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamaprAbhRte caturthaM prAbhRtaprAbhRtam carantau AkhyAtau iti svaziSyebhyo vadet-upadizet-kathayet, punaH upasaMharanAha-'ege evamAsu 3' eke punaH stRtIyAH evam-vakSyamANarItyA AhuH kathayAmAsuH kiM taditi'tA ega joyaNasahassaM egaM ca paNatIsaM joyaNasaya aNNamaNNasta aMtaraM kaTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejjA' to eka yojanasahasraM ekaM ca paJcatriMzadyojanazatam anyo'nyasyAntaraM kRtvA sUryoM cAraM carata AkhyAtau iti vadet ahorAtravyavasthayA svasvamArge caratoH sUryayorantaradvayaM bhavati, tatraikamantaraM yojanasahasra--sahasrayojanAtmakam, ekaM ca--anyaccAntaraM-paJcatriMzadayojanazataM-paJcatriMzadadhikaM yojanazatam-135 yojanAtmakam anyo'nyasyaparasparasyAntaraM kRtvA tau sUryoM cAraM carataH-svasvamArga vicarataH AkhyAtau kathitau iti svaziSyebhyo vadeta-kathayet, evaM tRtIyastha mataM zrutvA 'ege puNa evamAsu 4' eke punaH evmaahH| eke punazcaturthA evam idAnImevevaM kathayanti-evaM ega samuI aNNamaNNassa aMtara kaTu sUriyA cAraM carati AhitAti ejjA' evamekaM samudra manyo'nyasya antaraM kRtvA sUyauM cAraM carata iti caturthasya mataM zrutvA 'ege puNa eva mAhaMsu' eke pazcamAH punaH vakSyamANarItyA yojanAtmaka hai tathA dUsarA aMtara ekaso cotIsa 134 yojana mAtra paraspara meM antara kara ke gati karate haiM isa kathana kA upasaMhAra karate huve kahate haiN| (ege puNaeva mAsu) koI tIsare prakAra ke anyatIthika aisA kahate haiM (tA egaM joyaNasahassaM egaM ca paNatIsaM joyaNasayaM aNNamaNNassa aMtaraM kaTu sUriyA cAraM caraMti Ahiteti vaejjA) dinarAtri ko vyavasthA se apane apane mArga meM saMcaraNa karate do sUrya ke do prakAra kA antara kahA hai unameM eka antara eka hajAra yojana kA evaM dUsarA aMtara ekaso paitIsa 135 yojana kA paraspara meM antara kara ke donoM sUrya gati karate haiM aisA ziSyoM ko kheN| isa prakAra se tIsare pakSavAle kA mata jAnakara (ege punn|| evamAhaMsu) koi caturtha matAvalambI isa prakAra se kahate haiM-(evaM egaM samuI aNNamaNNassa antaraM kaTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejA) do aMtaroM meM paraspara meM eka samudra mAtranuM pararaparanuM aMtara karIne gati karatA kahela che. A kathanano upasaMhAra karatAM kahe cha -(ege puNa evamAhaMsa) 4ii pr2|| anya tIthi avu I cha. (tA egaM joyaNasahassaM egaM ca paNatIsaM joyaNasaya aNNamaNNassa aMtaraM kaTu sUriyA cAraM caraMti Ahite ti vaejjA) hivasa zatanI vyavasthAthI pAtapAtAnA bhAgamA saya265 42tA meM sUryonuM be prakAranuM parasparanuM aMtara kahyuM che. temAM eka aMtara eka hajAra ejananuM ane bIju aMtara ekaso pAMtrIsa 135 jananuM eka bIjAnuM aMtara karIne beu sUryo gati 42 cha, tama ziSyAne 4. mA zatana! trIta matavAdIne mata tIna (ege puNa eva mAhaMsa) a yAyA bhatAmmI 2 pramANe / -(evaM egaM samudaM aNNamaNNAsa aMtaraM kaTu sUriyA cAra caraMti AhitAti vaejjA) me. mata2 paiI se 0001 samu zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre kathayanti-do dIve do samudde aNNamaNNassa aMtaraM kaTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejjA' dvau dvIpI dvau ca samudrau anyo'nyasyAntaraM kRtvA sUyauM cAraM carata AkhyAtau iti vadeta // ekasminnantare dvau dvIpau anyasmizcAntare dvau samudrAviti parasparaM cAntaraM kRtvA cAra carataH-svamArge bhramata AkhyAtau-samudAhRtAviti sthaziSyamupadizedityAhuH, 'ege evamAhaMmu 5, ege puNa evamAhaMsu-tiNNi dIve tiNi samudde aNNamaNNassa aMtaraM kaTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejjA' eke evamAhuH 5, eke punaH evamAhu:-trIna dvIpAn trIn samudrAn anyo'nyasyAntaraM kRtvA sUryoM cAraM carata AkhyAtA iti vadet / / paJcamasya tIrthAntarIyasya mataM zrutvA anye paSThA stIrthAntarIyAH punarevamAhuryat-antaradvaye ekasminnantare trIn dvIpAn anyasminnantare trIn samudrAn anyo'nyasya-parasparasyAntaraM kRtvA dvau sUryo cAraM carata AkhyAtau iti svaziSyebhyo vadet, 'ege evamAhaMsuH 6' eteSAM paNNAM tIrthAntarIyAnAM kA hI antara kara ke gati karatA hai, isa prakAra caturtha matAvalambI isa ke mata ko jAnakara ke (ege puNa eva mAsu) koi pAMcaveM matAvalambI aisA kahate haiM (do dIve do samudde aNNamaNNassa aMtaraM kaTu sUriyA cAraM caraMti AhitAti vaejA) do dvIpa evaM do samudra kA paraspara meM antara kara ke donoM sUrya gamana karate haiM, arthAt eka antara meM do bIpa evaM dUsare aMtara meM do samudra isa prakAra aMtara kara ke svamArga meM bhramaNa karate kahe haiM isa prakAra sva ziSyoM ko upadeza kareM isa prakAra se paMcamaparamatavAdI ke mata ko jAnakara (ege puNa evamAsu tiNi dove tiNi samudde aNNamaNNassa aMtaraM kaTu sariyA cAraM caraMti AhitAti vaejA) paMcama tIrthika kA mata ko sunakara anya chaTTe paramatavAdI isa prakAra se kahate hai ki do aMtaroM meM eka aMtara meM tIna dvIpa evaM dUsare aMtara meM tIna samudra kA paraspara meM aMtara kara ke donoM sUrya gati karate haiM aisA ziSyoM ko kaheM / (ege eva mAsu) ina chahoM paramatavAdI ke matoM ko sunakara dranu bhata2 4zane gati 42 cha. 20 pramANe yothA bhatAdInA mata tAne (ge puNa eva mAhaMsu) o pAMyamI matavAdI mArIta 4 cha-(do dIve do samudde aNNamaNNassa aMtara kaTTu sUriyA cAra caraMti Ahiteti vaejjA) me dii| mane meM samudronu 52:52nu aMtara karIne pitAnuM bhramaNa kare che. A rIte sva ziSyane upadeza karI samajAvavuM. A zata pAMyamA 52matavAhInA bhatane atylne (ge puNa eva mAsu tiNi dIve tinni samudde aNNamaNNAsa aMtara kaTTu sUriyA cAra caraMti AhitAti vaejjA) pAMyamA anynaathkanA matane sAMbhaLIne bIje cha matavAdI A pramANe potAne mata prakaTa karatAM kahe che ke, be aMtaramAM eka aMtaramAM traNa dviIpa ane bIjA aMtaramAM traNa samudronuM parasparamAM aMtara karIne beu sUryo gati kare che. A rIte ziSyane samajAvavuM. (ege puNa evamAsu) 2 // 7vye bhatavAhImonA matIne sAjIna. mAvAna paataa| zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJapti prakAzikA TIkA sU0 15 prathamaprAbhRte caturthaM prAbhRtaprAbhRtam 99 matAni zrutvA bhagavAn svamataM kathayati--'vayaM puNa evaM vayAmo vayaM punarevaM vadAmaH / ete sarve tIrthAntarIyA ayathArthavAdino'yathArthatattvavastuvyavasthA sthApayanti-mithyApralApaM pralapanti, kevalajJAnalAbhAH vayaM tu paratIthikavyavasthApitavastuvyavasthAvyudAsena vakSyamANaprakAreNa kevalajJAnena yathAvasthitaM vastutatvamupalabhya evaM vadAmaH-vastutacaM kathayAmaH, kathaM vadatha yUyaM bhagavanta iti gautamena prazne kRte bhagavAnAha-'tA paMca paMcajoyaNAI paNatIsaM ca egaDhimAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNassa aMtaraM abhivaDemANA vA NivaDremANA vA, sUriyA cAraM caraMti, tattha ko heU AhiyA ti vaejA' tAvat paJca paJca yojanAni paJcatriMzataM ca ekapaSTibhAgAn yojanasya ekaikaM maNDalam anyo'nyasyAntaram abhivarddhayantau vA nirveSTayantau vA bhagavAna apane mata ko kahate haiM-(vayaM puNa evaM vayAmo) maiM isa prakAra kahatA hUM kI ye sabhI anyatIrthika ayathArtha kahanevAle evaM ayathArtha vastutatva kI vyavasthA ko kaha rahe haiM yAnI mithyApralApa karate haiM kevalajJAna prApta kiyAhavA maiM paratIrthika dvArA vyavasthApita vastuvyavasthA kA nirasatA pUrvaka vakSyamANa prakAra se kevalajJAna dvArA yathAvasthita vastutatva ko jAnakara ke kahatA hUM he bhagavan Apa kisa prakAra se kahate haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna karane para bhagavAn kahate haiM (tA paMca paMca joyaNAI paNatIsaM ca egasadvibhAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNassa aMtaraM abhivaDemANA vANiva mANA vA sariyA cAra caraMti tattha ko heU AhiyAti vaejA) maiM isa prakAra ise kahatA hUM so sAvadhAna mana hokara suniye sUrya kA cAra-gati eka prakAra kI nahIM haiM evaM unake maMDala eka hI prakAra ke nahIM hai kintu pratikSaNa vilakSaNa prakAra ke vega se bhramaNa karate sUrya kI gati kI vilakSaNatA isa prakAra se hai-jaba donoM sUrya bhata 42 42ta 49 che-(vayaM puNa evaM vayAmo) mA nimnAta prAthI chu, A badhA ja anyatIrthika ayathArtha kahenArA ane ayathArtha vastutatvanI vyavasthAne batAvavA vALA che. eTale ke mithyApralApa kare che. kevaLajJAna saMpAdita karela e huM paratIthie vyavathApita vastuvyavasthAnA nivAraNa pUrvaka vakSyamANa prakArathI kevaLajJAna dvArA yathAvasthita vastutatvane jANIne kahuM chuM. A pramANe bhagavAnanA kahevAthI punaH gautamasvAmI prazna upasthita karatAM kahe che ke he bhagavAn Apa kevI rItanuM kathana kare che ? A pramANe gautamasvAmIe prazna karavAthI tene uttara ApatAM prabhuzrI kahe che-(ar vaMza paMca joyaNAi paNatIsaM ca egasadvibhAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNAsa aMtara abhivaDDhe mANA vA NitramANA sUriyA cAra caraMti tattha ko heU AhiyA ti vaejjA) dumA rIte kahuM chuM te sAvadhAnatAthI sAMbhaLe sUryanI cAra arthAt gati eka prakAranI hotI nathI. temaja temanA maMDaLa eka prakAranA hotA nathI paraMtu dareka kSaNe vilakSaNa pakAranA vegathI bhramaNa karatA sUryanI gatinI vilakSaNatA A rIte che jyAre bane sUryo sarvAbhyantara maMDaLamAMthI bahAra nIkaLe che tyAre dareka maMDaLamAM pAMca pAMca zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 sUryaprajJaptisUtra sUryoM cAraM carataH, tAvat khalu ko hetu rAkhyAta iti vadet / idaM tAvat kathyate tat sAvadhAnena manasA zrUyatAm sUryacAro naikarUpaH na ca tanmaNDalAni ekarUpANi, kintu pratikSaNavilakSaNavegena bhramatoH sUryayo gativilakSaNatA caivam--yadA dvAvapi sUyauM sarvAbhyantarAnmaNDalAnniSkrAmantau bhavataH tadA pratimaNDalaM paJca pazca yojanAni paJcatriMzataM caikapaSTibhAgA yojanasya, pUrvamaNDalagatAntaraparimANe pratimaNDalamabhivarddhayantAvabhivaIyantau, bAhyAnmaNDalAdabhyantaraM maNDalaM pravizantau etau dvau sUyauM pratimaNDalaM paJca paJca yojanAni paJcatriMzataM caikapaSTibhAgA yojanasya nirveSTayantau nirveSTayantau-pUrvapUrvamaNDalagatAntaraparimANAt hApayantI hAyayantau-nyUnIkurvantau 2 cAraM carataH AkhyAtau-kathitau / atra prathamo vA zabdaH uttaravikalpA pekSayA smuccybodhkH| dvitIyazca vA zabdaH pUrvamaNDalavikalpApekSayA samuccayArthabodhako jJeyaH / ityevaM sthiti gativazena tau-bhAratIyairavatIyau sUryo cAraM carataH-caranto-gacchantau AkhyAtau kathitAviti svaziSyebhyo vadet-kathayet, evamukte sati nijaziSyaniHzaGkitavastutattvavyavasthAsthApanArtha gautamo bhUyaH praznayati--'tattha NaM' tatra-evaMvidhAyAH vastusarvAbhyantara maMDala se niSkramaNa karate haiM taba pratyeka maMDala meM pAMca pAMca yojana tathA eka yojana ke paiMtIsa ikasaThiyA bhAga pUrva maMDalagata antara parimANa meM pratimaMDala meM baDhAte baDhAte bAhya maMDala se abhyantara maMDala meM praveza karate have ye donoM sUrya pratyeka maMDala meM pAMca pAMca yojana evaM eka yojana ke paiMtIsa ikasaThiyA bhAga pUrva pUrva maMDala gata aMtara parimANa se kama karate karate gati karate kahe haiM yahAM mUtra meM pahalA vA zabda uttara kI vivakSA se samuccaya bodhaka hai| tathA dasarA vA zabda pUrva maMDala ke vikalpa kI apekSA se samuccayArtha bodhaka hai / isa prakAra kI sthiti gativazAt ve bhAratIya evaM airavatIya donoM sUrya gamana karate jAte kahe haiN| bhagavAna ke dvArA isa prakAra se kahane para nija ziSya ko niHzaMkita vastutatvArtha vyavasthA kA jJAna ke liye gautamasvAmI phirase bhagavAn ko punaH pUchate haiM-(tattha NaM) isa prakAra kA vastutatvavyavasthA ke jana tathA eka jananA pAMtrIsa ekasaDiyA bhAga pUrva maMDaLagata aMtara pramANamAM dareka maMDaLamAM vadhAratA vadhAratA bAhyamaMDaLathI AtyaMtara maMDaLamAM praveza karatA thakA A bane sUryo dareka maMDaLamAM pAMca pAMca jana ane eka jananA pAMtrIsa ekasaThiyA bhAga pUrva pUrva maMDaLa gata aMtara parimANathI ochuM karatAM karatAM gati kare che. ahIyAM sUtramAM pahele vA zabda uttaranI vivakSAthI samuccaya bodhaka che. ane bIjo vA zabda pUrvamaMDaLanA vika95nI sthiti gatine laIne e bharatakSetravata ane aravata kSetravatI bane sU gamana karatA kahevAmAM Avela che. bhagavAnanA A pramANe kahevAthI potAnA ziSya samudAyane zaMkArahita vastutatvArtha vyavasthAnu jJAna thA zrI gautamavAmI zathI prabhuzrIna pUche cha-(tatya NaM) 2 // prA2na zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TokA sU0 15 prathamaprAbhRte caturthaM prAbhRtaprAbhRtam 101 tatvavyavasthAyA avagame ko hetu: - kiM kAraNaM - kopapattiriti prasAdaM kRtvA bhagavAn vadet / tato yathArthatatvajJAnavAn bhagavAn kathayati - 'tA ayaNNaM jaMbuddIve dIve jAva parivakheveNaM paNNatte' tAvadayaM jambUdvIpo dvIpo yAvat parikSepeNa prajJaptaH / idaM vAkyaM kevalaM jambUdvIpasvarUpapratipAdakaM varttate / tatsvarUpaJcopapAtikasUtrAdava seyam / granthe'smin kasyacidvastuvarNanasya prayojanAbhAvAt tadvarNanenAtrAlam / atastattadgranthebhya stattadvastuvarNanaM sAhityikaM vA vastuvarNanamiti svayameva paribhAvanIyamiti / 'tA jayA NaM ee duve sUriyA savantaraM maMDala uvasaMkamittA cAraM caraMti' tatra yadA khalu etau dvau sUryo sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carataH AkhyAtau iti vadet // tatra - sarvadvIpasamudrebhyo viziSya vyApake jambUdvIpe yadA khalu etau jambUdvIpaprasiddhau - bhAratIyairavatIyau dvau sUryau sarvAbhyantaraM maNDalaM makarAntagataM maNDalam upasaMkramya tatra gatvA cAraM carataH - anyo'nyaM saMmukhasthau jJAna hone meM kyA kAraNa hai ? kyA upapatti pramANa mAne yathArthatA hai ? yaha kRpA kara ke mujhe kahiye / zrIsvAmI ke prazna karanepara yathArtha tatvajJAnavAn bhagavAn uttara meM kahate haiM - ( tA ayaNaM jaMbUddIve dIve jAva parikkheveNaM paNNatte) yaha jambUdvIpa nAmaka dvIpa yAvat parikSepa se kahA hai / yaha vAkya kevala jambUdvIpa ke svarUpa pratipAdaka hai ataH jambUdvIpa kA svarUpa aupapAtika sUtra se jAna leveM kAraNa isa grantha meM koI bhI vastu ke varNana kA prayojana nahIM hai ataH yahAM unakA varNana nahIM karate haiM - ataH una una granthoM se usa usa vastu kA varNana yA sAhityika vastu kA varNana apane Apa svayaM samajha leveM (tA jayA NaM ee duve sUriyA sakabhaMtaraM maMDala uvasaMkamittA cAraM cAraMti) jaba ye donoM sUrya sarvAbhyantara maMDala meM jAkara gati karate haiM arthAt sarva dvIpa evaM samudroM meM vizeSa prakAra se vyApaka aise jambUdvIpa meM jaba ye bhAratIya evaM airavatIya ye do sUrya vastutatva vyavasthAnuM jJAna thavAmAM zuM kAraNa che ? zuM upapatti arthAt pramANa che A kRpA karIne mane kaheA. zrIgautamasvAmIe A rIte prazna karavAthI yathA tatvajJAnavAna bhagavAn ten| uttara bhASAMDe che - (tA ayaNNaM jaMbuddIve dIve jAva parikkheveNaM paNNatte) mA yuudvIpa nAmanA dvIpa yAvat parIkSepathI kahela che. A vAkaya kevaLa ja budvIpanA svarUpanu pratipAdaka che. tethI ja ja khUdvIpanuM yathArtha svarUpa aupapAtisUtramAMthI jANI levuM. kAraNa ke A graMthamAM kAI paNa vastunu vaSa~na karavAnu` prayeAjana nathI. tethI ahIMyAM tenu varNana karela nathI. jIjJAsuAe te te graMthamAMthI te te vastunu vana athavA sAhityika vastunu varNuna svayaM yathAsthAne samala devu. (tA jayA NaM ee duve sUriyA savvantaraM maMDala uvasaMkamittA cAra caraMti) nyAre yA manne sUryo sarvAkhyantara bhaMuNamAM bahane gati 12 che, arthAt badhA ja dvIpa ane samudromAM vizeSa prakArathI vyApaka evA ja budvIpamAM jyAre zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ %3D % 3 Amatual me 102 sUryaprajJaptisUtra gacchata AkhyAtau-kathitau bhavatastadA-'tayA NaM NavaNautijoyaNasahassAI chaccacattAle joyaNasae aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu cAraM carati AhitAti vaejjA' tadA khalu navanavatiyojanasahasrANi SaT catvAriMzad yojanazatAni anyo'nyasyAntaraM kRtvA cAraM carataH AkhyAtau iti vadet // yadA sarvAbhyantaramaNDale pravizataH sUryoM bhavatastadA khalu iti nizcitam ekasminnantare navanavatiyojanasahasrANi ekasahasrona lakSayojanAni-99 sahasrayojanAni, anyasmin cAntare SaT catvAriMzad yojanazatAni-SaT catvAriMzadadhikazatayojanAni-146 anyo'nyasya-parasparasyAntaraM kRtvA cAraM carataH AkhyAtau kathitau iti vadet / yadyekamevAntaraM svIkriyeta tadA Sai yojanazatAni catvAriMzadadhikAni SaTcatvAriMzacchatAni-640 ityevaM rUpeNa sthitAni arthAt navanavatisahasre etadyoge (99640) itthaM bhavati / tatkathamiti gaNitenocyate-lakSayojanaviSkambhAtmako jambUdvIpa AkhyAtaH, tatraiva tau sUryoM azItyadhikazatayojanAntare parasparaM saMmukhasthau cAraM makarAntargata sarvAbhyantara maMDala meM gamana kara ke gati karate haiM yAne paraspara sanmukha ho kara jAte huve Apane kahA hai to (tayA NaM NavaNauti joyaNasahassAI chaccacattAle joyaNasae aNNamaNNassa aMtaraM kaTu cAraM caraMti AhitAti vaejA) donoM sUrya jaba sarvAbhyantaramaNDala meM praveza karate haiM taba eka prakAra se nannANu 99 hajAra yojana kama paraspara kA aMtara hotA hai / dUsarA antara 146 ekaso chiyAlIsa yojana kA antara hotA kahA hai / arthAt (99640) nannANu hajAra meM ye chasocAlosa kA yoga dene se nannANu hajAra chasocAlIsa hote haiM vaha kisa prakAra se hote haiM so usakA gaNita prakAra kahate haiM-eka lAkha yojana kA viSkambhavAlA jambUdvIpa kahA hai vahAM para ve donoM sUrya ekaso assI yojana ke antara meM paraspara sanmukha hokara gati karate huve Anandita e bharatakSetrane ane aravata kSetrane e beu sUrya makarAntagata sabhyantara maMDaLamAM gamana 4zana gati 12 cha, yAne ye bhI sanbhuma ne tA mA 4aa cha, ta(tae Na NavaNa uti joyaNasahassAI chaccacattAle joyaNasae aNNamaNNassa aMtara kaTu cAra caraMti AhitAti vaejjA) bhanne sUrya nyAre satyantaramA praveza 42 che, tyAre me prAthI 99 navvANuM hajAra yeAjana arthAt eka lAkha yojanamAM eka hajAra jana ochuM parasparanuM aMtara thAya che. ane bIjuM aMtara 146 ekaso beMtAlIsa jana jeTaluM parasparanuM aMtara karIne gati kare che. je eka ja aMtarane svIkAra karavAmAM Ave te cha cAlIsa 64. yonanu mata2 thAya cha. arthAt (140) na0 2mA 7so yaadiisn| yo karavAthI arthAt cAlIsa umeravAthI navvANu hajAra chaso cAlIsa thAya che, A kevI rIte thAya che te jANavA tenu gaNita batAve che. eka lAkha jananA vikhuMbha vALe jaMbudvIpa kahela che A ja bUdvIpamAM e bane sUrya ekaeMsI yojanA aMtarathI ekabIjA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamaprAbhRte caturtha prAbhRtaprAbhRtam ___ 103 caratau hRSTau bhavata stenAzItyadhikazatayojanAni dvAbhyAM guNitAni SaSTayadhikazatatrayamitAni bhavanti yathA 180-2=360 etadyadi lakSayojane vyAsamAnAt vizodhyate tadA eva samudraSaDaGkAGka 99640 mitAni avaziSyante tAnyevoktAntarayojanatulyAni bhavanti100000-360=99640 // 'tayA NaM uttamakaTTapatte ukosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tadA khalu uttamakASThA prAptaH utkarSaka: aSTAdazamuhattoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhartA rAtrirbhavati, tadA-tasmin kAle-sarvAbhyantare maNDale dvayorapi-sUryayozcaraNakAle khalu iti nizcitam uttamakASTA prApta:-paramaprakarSatvaM gataH-atyadhikaH, utkarSaka:--utkRSTaH aSTAdazamuhUtteH-patriMzadghaTikAtmaka:36 ghaTItulyo divaso-dinamAnaM bhavati, tathA jaghanyA savejaghanyA dvAdazamuhartAtmikA caturviMzati ghaTItulyA-24 ghaTIparimANA rAtri bhavati-rAtrimAnaM tattulyaM bhavati / nAkSatra SaSTipaTikAtmake ahorAtre-ghaTikAdvayaM muhUrta iti muhartamAnenaiva rAtridivasayo vyavasthA pratipAditA bhavati-'te NikkhamamANA sUriyA NavaM saMvaccharaM ayamANA paDhamaMsi ahorattaMsi abhitarANaMtaraM hote haiN| una ekaso assI (180) ko do se guNita karanepara tInaso sATha 360 hotA haiM jaise 180-2-360 inako lakSa yojana ke sAtha vyAsa mAna se vizodhita karane para nannANu hajAra chaso cAlIsa raha jAtA hai vahI pUrvokta antara yojana tulya hotA hai = 100000-360=99640 'tayA NaM uttamakaTTapatte ukosae aTThArasamuhatte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhattA rAI bhavai) taba sarvAbhyantara maMDala meM donoM sUryoM ke caraNakAla meM paramaprakarSaprApta utkRSTa se adhikAdhika aThAraha muhUrta evaM chattIsa ghaDi kA divasa hotA hai tathA jaghanyA bAraha muhUrta evaM covIsa ghaDi kI rAtrI hotI hai nakSatra sambandhI sATha ghaTikAtmaka ahorAtra meM do ghaTikA mahata mAna se hI divasa rAtri ko kahI gaI hai| (te nikkhamamANA sariyA navaM saMvaccharaM ayamANA paDhamaMsi ahorasi sanmukha thaIne gati karatA thakA AnaMdita thAya che. e ekaeMsI 180 ne be thI zuzavAthI sosA8 310 thAya che. bha (180-2=360) mAne 5 yonanI sAthe vyAsamAnathI vizedhita karavAthI navvANuM hajAra chase cAlIsa rahI jAya che. e ja pUrvokta mata yena paropa2 thAya cha, 100000-380-18940 (tayA NaM uttamakadvapatte ukkosae advArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) tyAre sAkSyanta2 bhaNamA beu sUryanA caraNa kALamAM paramaprakarSa prApta utkRSTathI eTale ke vadhAremAM vadhAre aDhAra muhUrta ane chatrIsa ghaDIno divasa hoya che. tathA jaghanya bAra muhUrta ane covIsa ghaDInI rAtrI hoya che. nakSatra saMbaMdhI sAITha ghaDIne aherAtramAM be ghaDInA muhUrta mAnathI ja divasa rAtrI kahela che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ % 3DDED 104 sUryaprajJaptisUtre maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti' to niSkrAmantau sUyauM nava sambatsaramAdadAnI prathame ahorAtre abhyantarAnantaraM maNDalam upasaMkramya cAraM carataH / / tasmAtsarvAbhyantarAnmaNDalAniSkrAmantaubahirgacchantI to hau bhAratIyairavatIyau sUyauM navaM-nUtanaM samvatsaraM saurasambatsaramAdadAnauArambhayantau prathame ahorAtre-navasya sUryasamvatsarasya prathame ahorAtre abhyantarAnantaraM-sarvAbhyantarAnmaNDalAdanantaraM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carata stadA-'te jayA NaM ete duve sUriyA abhitarANaMtaraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM caraMti tayA NaM NavaNauti joyaNasahassAI chacca paNatAle joyaNasae paNavIsaM ca egahibhAge joyaNassa aNNamaNaM aMtaraM kaTu cAraM caraMti AhitAti vaejjA' tau yadA khalu dvau sUyauM abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carataH tadA khalu navanavatiyojanasahasrANi SaTpaJcacatvAriMzad yojanazatAni pazcatriMzatazca ekapaSTibhAgAn yojanasyAnyo'nyamantaraM kRtvA cAraM carata AkhyAtau iti vadet // tataH-prathamaabhiMtarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti) usa sarvAbhyantara maMDala se niSkramaNa karate huve ye donoM sUrya nUtana saMvatsara mAne saurasaMvatsara kA Arambha karate naye sUrya saMvatsara ke pahale ahorAtra meM sarvAbhyantara maMDala ke anantara ke dUsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karate haiM taba (te jayA NaM ete duve sariyA ambhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti tayA NaM NavaNautiM joyaNasahassAI chacca paNatAle joyaNasae paNavIsaM ca egadimAge joyaNassa aNNamaNNaM aMtaraM kaTu cAraM caraMti ahitAti vaenjA) prathama maMDala ke saMcaraNakAla ke pazcAt jaba ye donoM sUrya sarvAbhyantara maMDala ke anantaraveM dUsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karate haiM taba nannANu hajAra chasso paitAlIma yojana evaM ikayojana ke paiMtIsa ekasaThiyA bhAga vaha isa prakAra 99645 pUre itane pramANa kA antara kara ke bhAratIya evaM airavatIya donoM sUrya gati karate haiM aisA apane ziSyoM ko kaheM ? uttara meM kahate haiM yahAM (te NikkhamamANA sUriyA navaM saMvacchara ayamANA paDhamaMsi ahorattaMsi abhiMtarANaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAra caraMti) se sarvAnyanta2 mamAthI nItA bhanne sUryA nUtana saMvatsara arthAt saurasaMvatsaranA pahelA ahorAtramAM sabhyantara maMDalanI pachInA mI masabhA upasabhA uzane gati 42 che tyAre (te jayA NaM ete duve sUriyA abhiMtarANaMtaraM maMDalaM upasaMkamittA cAra caraMti tayA NaM Nauti joyaNasahassAI chacca paNatAle joyaNasae paNatIsaM ca egaTThibhAge joyaNassa aNNamaNNaM aMtara kaTTa cAra caraMti AhitAti vaejjA) prathama mAnA saya25] nI pachIthI nyAre the manne sUryo satya-ta2 bh3LanI pachInA bIjA maMDaLamAM upasiMkamaNa karIne gati kare che tyAre navvANuM hajAra chase pistAlIsa rojana ane eka ejananA pAMtrIsa ekasaDiyA bhAga 99645 pUrA ATalA pramANanuM aMtara karIne bharatakSetravatI ane aravatakSetravatI beu sUrya gati kare che. A zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 15 pradhamaprAbhRte caturtha prAbhRtaprAbhRtam _ 105 maNDalasazcaraNakAlAdanantaraM yadA khalu iti nizcitam etau DI-bhAratIyairavatIyau sUyauM abhyantarAnantaraM-sarvAbhyantarAnmaNDalAdanantaraM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya-maNDalaM samprApya cAraM carataH gamanaM kurutastadA khalu navanavati yojanasahasrANi sahaukonalakSayojanAni SaTzatAni pazcacatvAriMzadadhikAni yojanAnAM paJcatriMzataM caikapaSTibhAgAn yojanasya, ekayojanasyaikaSaSTibhAge kRte sati bhAgAnAM paJcaviMzati grAhyeti ittham 9945 yojanAni pUrNAni / etAvanti yojanAni sAvayavAni, etAvat pramANamantaraM kRtvA cAraM carataH carantau AkhyAtau-kathitAviti vadet-svaziSyAn upadizet ? ucyate iha eko'pi sUryaH sarvAbhyantaramaNDalagatAn aSTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgAn yojanasya apare ca dve yojane niSkambhasya (48+ / 2) etAvanti yojanAni sarvAbhyantaramaNDalasya, tataH sarvAbhyantarAnantare dvitIye maNDale carati, itthameva dvitIyo'pi sUryazvaret ? / tena dve yojane aSTAcatvAriMzaccaikapaSTibhAgAn yojanasyeti dvAbhyAM guNyate tdaa-(2|481)+2=5|36 paJcayojanAni patriMzaccaikaSaSTibhAgAn yojanasyeti bhavati kintu SatriMzataH sthAne svalpAntarAt paJcatriMzadityuktamasti na tena kAciddhAniH, etAvadadhikaM pUrvapUrvamaNDalagatAntaraparimANAdbhavatiiti kathane maNDalagatAntaraparimANena kimapi antaraM patet / tena 35+ iti granthoktapara eka sUrya sarvAbhyantara maMDala meM rahe huve aDatAlIsa evaM eka yojana ke ikasaThiyA bhAga dUsarA viSkaMbha kA do yojana (48+12) itanA yojana sarvAbhyantara maNDala ke pazcAt sarvAbhyantara maMDala ke anantara ke dUsare maMDala meM gati karatA hai isI prakAra dUsarA sUrya bhI gati karatA hai ataH do yojana ko aDatAlIsa eka yojana ke eka ikasaThiyA bhAga ko do se guNA kare taba (2-48)+2=5 / 36 pAMca yojana evaM eka yojana ke chattIsiyA ikasaThiyA bhAga hotA hai parantu chattIsa ke sthAna meM svalpa antara hone se paitIsa aisA kahA hai usa se koI doSa nahIM hotaa| pUrva pUrva maMDalagata antara parimANa se itanA adhika aMtara hotA hai aisA kahane meM maMDalagata aMtara parimANa meM koi antara nahIM hotA hai ataH 35+7 isa prakAra ke granthokta parimANa sArthaka rIte ziSyane samajAvavuM? uttaramAM prabhutrI kahe che. ahIyAM eka sUrya sabhyantaramaMDaLamAM rahIne aDatAlIsa jana ane eka ejananA ekasaThIyA eka bhAga tathA bIjA viSkabhanA be jana (48+ 2) ATalA jana savabhyantara maMDaLanI pachInA bIjA maMDaLamAM gati kare che. e ja pramANe bIje sUrya paNa gati kare che, tethI be ejanane aDatAlIsa ane eka jananA eka mesayA bhAgane meM thI guzupAbhA mAve to (2-48) + 2=5-6 pAMya yona ane eka ejananA chatrIsa eka ekasaThiyA bhAga thAya che. paraMtu chatrIsanA sthAnamAM thoDuM aMtara hevAthI pAMtrIsa ema kahela che. e kathanathI koI doSa thatuM nathI. pUrva pUrva maMDaLa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 sUryaprajJaptisUtre parimANakathanaM sayuktikameva tato yathoktamantaraparimANaM maNDalakrameNa vRddhayunmukhaM bhavet / 'tau NaM aTThArasamuhutte divase bhavai dohiM egahibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavaI dohiM egahibhAgamuhuttehiM ahiyA' tadanu khalu aSTAdazamuhattoM divaso bhavati dvAbhyAmekapaSTibhAgamuhUrtAbhyA mUno bhavati, dvAdazamuhUrtA rAtrirbhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmadhikA bhavati // tatra sarvAbhyantaradvitIyadvitIyamaNDalasaMcaraNakAle bhuharttakrameNa dinarAtrivyavasthA itthaM bhavati-yathA-dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhartAbhyAM-dvAbhyAM muhakaSaSTibhAgAbhyA mUnA=alpaH muhUrtAnAmekaSaSTibhAgeSu bhAgAnAM dvau grAhyo aSTAdazamuhUrtA tmako divaso bhavati / tathA-dvAbhyAM muhUrtekaSaSTibhAgAbhyAmadhikA dvAdazamuhartA rAtribhavati, yathA dvitIyamaNDalasaMcaraNakAle dinamAnam-18 mu.- / rAtrimAnam 12 mu.iti bhavati, asya gaNitaprakriyA agre vakSye 'te NikkhamamANe sUriyA doccaMsi ahorattaMsi abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti, tA jayA NaM duve sUriyA abhitaraM taccaM maMDalaM hI hai| isa prakAra yathokta aMtara parimANa maMDala ke krama se vRddhi kI ora hotA hai| (tau NaM aTThArasamuhutte divase bhavai dohiM ekaTThibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlamuhuttA rAI bhavaI dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM ahiyA) sarvAbhyantarAnantara maMDala se dUsare dUsare maMDala meM saMcaraNa samaya meM muharta ke krama se dinarAtri kI vyavasthA isa prakAra se hotI hai, ikasaThiyA do bhAga muharta se nyUna aThAraha muhUrtAtmaka divasa hotA hai tathA muhUrta ke ikasaThiyA do bhAga adhika bAraha muhUrta kI rAtri hotI hai jisa prakAra dUsare maMDala meM saMcaraNa karate samaya dina mAna 18 mu. tathA rAtrimAna =12 mu. isa prakAra se hai / isakI gaNita prakriyA Age kahane meM aaveNgii| _(te NikkhamamANe sUriyA doccaMsi ahorasi abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti, tA jayA NaM duve sUriyA abhitaraM taccaM maMDalaM uvgata parimANathI ATaluM vadhAre aMtara thAya che. ema kahevAmAM maMDaLagata aMtara parimANamAM koI jAtanuM aMtara AvatuM nathI. tethI 35+ $ A rIte prApta aMtara parirU bhAe manA mathI vRddhi gata thAya che. (tau gaM advArasamuhutte divase bhavai dohiM egadvibhAgamuhattehiM ahiyA) sAlyantaramaNathI mIna mI mAmA saMya295 42vAnA sabhaye muhUrtana kamathI divasa rAtanI vyavasthA A rIte thAya che. ekasaDiyA be bhAga muhUrvathI nyUna aDhAra muhUrta pramANavALo divasa hoya che. tathA muhUrtanA ekasaThiyA be bhAga adhika bAra muhUrtanI rAtrI hoya che. je rIte bIjA maMDaLamAM saMcaraNa karatI vakhate dinamAna=18 muM che tathA rAtrimAna 12 mu. je A pramANe che. (te NikkhamamANe sUriyA doccaMsi ahorattaMsi abhiMtaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAra caraMti, tA jayA gaM duve sUriyA ambhitara tacvaM maMDalaM ubasaMkamittA cAra caraMti, tayA Na NavaNavaiM jAyaNasahassAI chacca ikkAvaNe joyaNasae Nava ya egaTThibhAge zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamaprAbhRte caturthaM prAbhRtaprAbhRtam 107 uvasaMkamittA cAraM caraMti tayA NaM NavaNavaI joyaNasahassAI chacca ikkAvaNe joyaNasae vaya eDibhAge joyaNassa aMtaraM kaTTu cAraM caraMti AhitAtti vaejjA' tato niSkrAmantau sUryau dvitIye ahorAtre abhyandurAnantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carata stadA khalu navanavatiyojana sahasrANi SaT ca ekapaJcAzad yojanazatAni navacaikaSaSTibhAgAn yojanasyAntaraM kRtvA cAraM carata AkhyAtau iti vadet / / tataH - tasmAdvitIyamaNDalAnniSkrAmantau - bahirgacchantau sUryaudvitIye ahorAtre = nUtanasya saurasaMvatsarasya dvitIye'horAtre abhyantarAnantaraM dvitIyamaNDalasaJcaraNAnantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya tRtIyamaNDale gatvA cAraM carataH svagatyA bhramaNaM kuruta: / tatastadanantaraM yadA dvau sUryau abhyantarAnantaraM dvitIyamaNDala - saMcaraNAnantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya - tRtIyaM maNDalaM gRhItvA cAraM carataH - gamanaM kurutaH tadA khalu iti nizcitaM sarvAbhyantarAnmaNDalA tRtIyamaNDala saMcaraNakAle navanavatiyojanasahasaMkamittA cAraM caraMti tayA NaM NavaNavaI joyaNasahassAI chacca ikkAvaNe joyaNasae Nava ya egaTTibhAge joyaNassa aMtaraM kaTTu cAraM caraMti AhitAti ejjA) taba nikalatA huvA donoM sUrya dUsare ahorAtra meM abhyantarAnantara ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karate hai taba nannANu hajAra chaso ekkAvana tathA eka yojana ke ikasaThiyA nava bhAga kA antara kara ke gati karate kahe haiM kahane kA bhAva yaha hai ki usa dUsare maMDala se niSkramaNa karate huve mAne bAhara nikalate huve donoM sUrya naye saurasaMvatsara ke dUsare ahorAtra meM dUsare maMDala ke saMcaraNa karane ke anantara tIsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke mAne tIsare maMDala meM jAkara ke gati karate haiM arthAt apanI apanI gati se bhramaNa karate haiM / tatpazcAt jaba donoM sUrya dUsare maMDala ke saMcaraNa ke bAda tRtIya maMDala meM jAkara ke cAra karate haiM mAne gamana karate haiM taba sarvAbhyantara maMDala se tIsare maMDala ke saMcaraNa kAla meM nannANu hajAra chaso ikkAvana tathA joyaNassa aMtara kaTTu cAra caraMti AhitAti vaejjA) tyAre niSTubha uratA me sUrya khIjA ahorAtramAM abhyantaranA trIjA ma DaLamAM upasa'kramaNu karIne gati kare che, tyAre navvANu hajAra chase ekAvana tathA eka ceAjananA ekasayA nava bhAganuM aMtara karIne gati karatA kahyA che. kahevAnA bhAva e che ke-e khIjA maDhaLamAMthI niSkramaNa karatA arthAt khahAra nIkaLatA banne sUryAM navA saura saMvatsaranA khIjA aheArAtramAM bIjA maMDaLanuM sacaraNa karyAM pachI trIjA ma'DaLamAM upasa`kramaNu karIne arthAt trIjA maDhaLamAM jaIne ta kare che. eTale ke pAtapeAtAnI gati pramANe bhramaNa kare che. te pachI jyAre ane sUryAM bIjA ma`DaLanuM saMcaraNa karyAM pachI trIjA maDhaLamAM jaIne gati kare che, eTale ke gamana kare che, tyAre sarvAbhyatarama DaLamAMthI trIjA ma`DaLanA sa'caraNu samaye navvANu hajAra chase| ekAvana tathA eka ceAjananA ekasiyA nava bhAganuM parasparamAM aMtara zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 sUryaprajJaptisUtre srANi-sahasrakonalakSayojanAni, SaT ca ekapaJcAzadyojanazatAni-SaTzatAni ekapazcAzayojanairadhikAni, yojanAnA mekaSaSTibhAgeSu bhAgAnAM navagrAhyA, tathA ca yojanAnAM navacaikaSaSTibhAgAn yojanasya parasparamantaraM kRtvA cAraM carataH-svagatyA gamanaM kurutaH, carantau AkhyAto iti vadet-svaziSyebhya itthamevopadizet iti bhagavAn kathayati-kathametAvatpramANamantaramiti cet / dhulIkarmaNA taducyate-yathA ihApyekaH sUryaH sarvAbhyantaradvitIyamaNDalagatAnaSTAcatvAriMzadekapaSTibhAgAn yojanasyApare ca dve yojane viSkambhasya cAraM carati / evameva dvitIyo'pi / tato ve yojane aSTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgA yojanasyeti dvAbhyAM guNyate cet tadA dviguNameva pazcayojanAni paJcatriMzaccaikapaSTibhAgA yojanasyeti bhavati / etAvatpUrvamaNDalagatAntaraparimANAdatrAdhikaM prApyate / itthaM bhavati yathoktamantaraparimANamiti 'tayA NaM aTThArasamuhutto divase bhavai cauhiM egaTThibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai cauhiM egadvibhAgamuhuttehiM ahiyA / ' tadA khalu aSTAdazamuhUtrto divaso bhavati eka yojana ke ikasaThiyA nava bhAga kA paraspara meM aMtara kara ke gati karate haiM mAne apanI apanI gati se gamana karate kahe haiM aisA kaheM arthAt apane ziSyoM ko isa prakAra upadeza kareM / isa prakAra kA antara kisa prakAra se hotA hai isa prakAra kI jijJAsA ke upazamanArtha kahate haiM dhUlikarma se yaha kahA jAtA hai jaise yahAM para eka sUrya sarvAbhyantara ke dUsare maMDala ke aDatAlIsa yojana tathA eka yojana ke ikasaTha bhAga tathA viSkaMbha kA do yojana kI gati karate haiM / isI prakAra dUsare sUrya kI gati bhI hotI hai / isakA gaNita do yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga ko do se guNA karane para dugunA mAne pAMca yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA paiMtosa bhAga hotA hai| itanA pUrva maMDala ke antara parimANa se adhika hotA hai, isa prakAra yathokta antara kA parimANa hotA hai / (tayA NaM aTThArasamuhutto divase bhavai carahiM egaTThibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai cAhiM karIne gati karatA kahyA che. arthAt piotapotAnI gatithI gamana kare che, tema pitAnA ziSyone upadeza Ape. A pramANenuM aMtara kevI rIte thAya che ? e jIjJAsAnI nivRtti mATe kahe che ke-pUlI karmathI kahevAmAM Ave che-jema ahIyAM eka sUrya sa. bhyantaranA bIjA maMDaLanA aDatAlIsa jana tathA eka yojananA ekasaTha bhAga tathA vidhvaMbhanA be jananI gati kare che. e ja pramANe bIjA sUryanI gati paNa thAya che. Ano gaNita prakAra be jana tathA eka yojanA ekasadhdhiA aDatAlIsa bhAgane bethI guNavAthI bamaNu arthAta pAMca jana tathA eka yojananA ekasaThiyA pAMtrIsa bhAga thAya che. sAzate yathAta mata2 paribhAethAya cha, (tayA NaM aTThArasamuhutto divase bhavai cAhiM egadvibhAgamuhuttehiM UNe duvAlasamuhuttA rAI bhavaI cauhiM egadvibhAge muhuttehiM ahiyA) tyAre 22 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamaprAbhRte caturthaM prAbhRtaprAbhRtam 109 caturbhirekaSaSTibhAgamuhUrterUnaH, dvAdazamuhartA rAtribhavati catubhirekaSaSTibhAgamuhUtairadhikA bhavati yadA sUyauM sarvAbhyantarAnmaNDalA tRtIye maNDale cAraM carantI bhavataH tadA-tasmin maNDalasaMcaraNasamaye khalu nizcitaM catubhirekaSaSTibhAgamuhartAnA mekapaSTibhAgeSu catvAro vibhAgAH muharadhikA: vatubhirmuhattaikaSaSTibhAgairUna:-alpaH aSTAdazamuhattoM divaso bhavati-18 mu0na mu0--dinamAnam / tathA ca catubhirmuhUrtekaSaSTibhAgairadhikA dvAdazamuhartAtmikA rAtri bhavati yathA 12mu0+mu0-rAtrimAnam / 'evaM khalu eeNuvAeNaM NikkhamamANA ee duve sUriyA taoNaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANA saMkamamANA paMca paMca joyaNAI paNatIsaM ca egadvibhAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNassa aMtaraM abhivaDemANA abhivaDimANA savva bAhiramaNDalaM upasaMkamittA cAraM carai' evaM khala etenopAyena niSkrAmantau etau dvau sUyauM tato'nantarAnmaNDalAt tato'nantaraM maNDalaM maNDalAd maNDalaM saMkrAmantau saMkrAmantau paJca paJca yojaegahibhAgamuhuttehiM ahiyA) taba aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai ikasaThiyA cAra bhAga muhUrta kama, ikasaThiyA cAra bhAga muhUrta adhika bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai| bhAva yaha hai jaba donoM sUrya sarvAbhyantara maMDala se tIsare maMDala meM gati karate haiM taba usa maMDala saMkramaNa samaya meM ikasaThiyA cAra muhUrta bhAga se kama aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai = 18 divasa mAna tathA ikasaThiyA cAra muhUrta bhAga adhika kI mAne bAraha muharta kI rAtri hotI hai jaise ki 12mu.+, rAtri mAna (evaM khala eeNuvAeNaM NikkhamamANA ee duve sUriyA taoNaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANA saMkamamANA paMca paMca joyaNAiM paNatIsaM ca egahibhAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNassa aMtaraM abhivaDDemANA abhivaDDhemANA savvavAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) isa prakAra ke upAya se niSkramaNa karate have donoM sUrya anantara ke maMDala se usake anantaraveM maMDala meM yAnI eka maMDala se dUsare muhUtane divasa thAya che. ekasaThiyA cAra muhUrta bhAga ochA tathA ekasaDiyA cAra muhUrta adhika bAra muhUrtanI rAtrI hoya che. kahevAno bhAva e che ke-jyAre ane sUrya sarvAbhyantara maMDaLamAMthI trIjA maMDaLamAM gati kare che. tyAre e maMDaLanA saMkramaNa kALamAM ekasaThiyA cAra muhUrta ochA bhAgathI aDhAra muhUrtane divasa hoya che, 18 divasamAna tathA eka saThiyA cAra muhUrta bhAga adhikanA arthAt bAra muhUrtanI rAtrI hoya che, jemake-12 mu. +4 rAtrImAna.(evaM khalu eeNuvAeNaM NikkhamamANA ee duve sUriyA taoNaMtarAo tayANaMtara maMDalAo maMDalaM saMkamamANA saMkamamANA paMca paMcajoyaNAiM paNatIsaM ca egadimAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNassa aMtara abhivaDDhemANA abhivaDDhemANA sababAhira maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai) mA zatanA pAyathA nibhA 42tA se manne sUryA pachInA mathA tenA pachInA maMDaLamAM arthAt eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM saMkramaNa karatA karatA pAMca zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 110 sUryaprajJaptisUtre nAni paJcatriMzataMcaikaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikasmin maNDale anyo'nyasyAntaramabhivarddhayantau abhivarddhayantau sarvabAhya maNDalam upasaMkramya cAraM carataH' evaM khalu etenopAyena-anena pUrvokta prakAreNa nizcitenopAyena-pUrvapratipAditayuktyA, niSkrAmantau-sarvAbhyantarA dvitIyamaNDalA bahirgacchantI, etau dvau bhAratIyairavatIyau sUyau~ tato'nantasanmaNDalAt-dvitIyAttRtIyaM tRtIyAcaturthamiti kramAt maNDalAnmaNDalaM saMkrAmantau saMkrAmantau- gacchantI pratimaNDalamekato'pyekaH sUryoM dve yojane aSTAcatvAriMzataM caikaSaSTibhAgAn viSkambhasya cAraM carati / evamaparo'pyaparaH sUryo'nenaiva rUpeNa niSkrAmantau tau dvAvapi sUryo yadA jambUdvIpagatI bhavata stadA pUrvasmAt pUrvasmAt tadanantarAttadanantarAnmaNDalAnmaNDalAntaraM saMkrAmantI saMkrAmantau ekaikasminmaNDale pUrva pUrva maNDalagatAntaraparimANApekSayA paJcapaJcayojanAni yojanAnAmekapaSTibhAgeSu paJcatriMzadmaMDala meM saMkramaNa karate karate pAMca pAMca yojana tathA.eka yojana ke ikasaThiyA paiMtIsa bhAga eka eka maMDala ko upasaMkramaNa kara ke gati karate haiM / abhiprAya yaha hai ki pUrvokta prakAra ke nizcita upAya se pUrva pratipAdita yukti se sarvAbhyantara ke dUsare maMDala se nikalatA ye donoM mAne bharatakSetra kA evaM airavata kSetra kA sUrya dUsare maMDala se tIsare maMDala meM tIsare maMDala se caturtha maMDala meM isa prakAra ke krama se maMDala se maMDala meM saMkramaNa karate karate prati maMDala meM eka tarapha se eka sUrya do yojana evaM viSkambha ke ikasaThiyA aDatAlIsavAM bhAga kI gati karate haiM / isI prakAra dUsarI tarapha dUsarA sUrya isI prakAra kI gati se nikalate huve donoM sUrya jaba jambUdvIpa meM praviSTha hotA hai taba pUrva pUrva ke tadantara maMDala se tadanantaraveM mAne eka maMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa yAnI gati karate karate eka eka maMDala meM pUrva pUrva maMDalagata antara parimANa ko apekSA se pAMca pAMca yojana tathA yojana ke ikasaTha bhAgo meM paiMtIsa bhAga pAMca jana tathA eka ejananA ekasaDiyA pAMtrIsa bhAga eka eka maMDaLamAM eka bIjAnA aMtarane vadhAratA vadhAratA sarvabAhyamaMDaLane upasaMkramaNa karIne gati kare che. kahevAno abhiprAya e che ke-pUrvokta prakAranA nizcita upAyathI pUrva pratipAdita yuktithI sabhya taranA bIjA maMDaLamAMthI nIkaLatA e bharatakSetrane ane eravata kSetrane ema beu sUrya bIjA maMDaLamAMthI trIjA maMDaLamAM trIjA maMDaLamAMthI cothA maMDaLamAM A pramANe kramAnusAra maMDaLamAMthI maMDaLamAM saMkramaNa karatA karatA dareka maMDaLamAM eka taraphathI eka sUrya be ejana ane viSkabhanA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAganI gati kare che. e ja pramANe bIjI tarapha bIjo sUrya eja pramANenI gatithI nikaLIne beu sUrya jyAre jaMbUdvIpamAM praveza kare che, tyAre pUrva pUrvanA tadanantara maMDaLathI tadanantaramA arthAt eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM saMkramaNa karatA karatA eka eka maMDaLamAM pUrva pUrva maMDaLagata aMtara parimANanI apekSAe pAMca pAMca jana tathA eka ejananA ekasaThiyA bhAgomAMthI pAMtrIsa pAMtrIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamamAbhRte caturthaM prAbhRtaprAbhRtam 111 bhAgA grAhyA, paJcatriMzataM caikaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikasmin maNDale-pratimaNDale anyo'nyasya-parasparasyAntaram abhivarddhayantAvabhivarddhayantau navasya sUryasaMvatsarasya tryazItyadhikazatatame'horAtre prathamapaNmAsaparyavasAnabhUte kAle-sAyanadhanusaMkrAntipravezasamaye to chau sUyau~ sarvabAhya maNDalaM-caturazItyadhikazatatamaM maNDalamupasaMkramya-tatra maNDale pravizya cAraM carataH-tatratyagatyA bhramaNaM kuruta iti / 'tayA NaM ega joyaNasayasahassaM chacca sadvijoyaNasae aNNamaNNassa aMtaraM kaTu cAra caraMti' tataH khalu ekaM yojanazatasahasraM SaTpaSTiyojanazatAni, anyo'nyasyAntaraM kRtvA cAraM carataH, tatastasmAt kAlAdanantaraM yadA etau dvau jambUdvIpagatau sUyau~ sarvabAhyamaNDalamupasaMkramya cAraM caratau bhavetAm tadA khalu iti nizcitamekaM yojanazatasahasraM lakSayojanaM, SaTSaSTiyojanazatAni-paTzatAni SaSTayadhikAni-660+ 100000-100660 etanmitam anyo'nyasya--parasparasyAntaraM kRtvA cAraM carataH-gamanaM kurutaH / kathametadavase yamiti cet dhUlIkarmaNA ucyate-iha pratimaNDalaM pazcayojanAni paJcaarthAta yojana kA ikasaThiyA paiMtIsa bhAga prati maMDaloM meM paraspara kA antara baDhAte baDhAte navIna sarya saMvatsara kA ekaso tirAsIve ahorAtra meM prathama chahamAsa ke anta ke kAla meM arthAt sAyana dhanusaMkrAnti ke praveza samaya meM ve donoM sUrya sarvabAhya maMDala bhAne ekaso caurAsI ve maMDala meM upasaMkramaNa kara ke mAne usa maMDala meM praveza kara ke gati karate haiM mAne usa prakAra kI gati se bhramaNa karate haiM, (tayA NaM ega joyaNasayasahassaM chacca sahi joyaNasae aNNamaNNassa aMtaraM kaTu cAraM caraMti) taba eka lAkha evaM chahaso sATha yojana paraspara kA antara kara ke gati karate haiM / arthAt jaba jambUdvIpagata ye donoM sUrya sarvabAhya maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karate haiM taba eka lAkha chahaso sATha yojana - 660+100000=100660 itanA paraspara kA aMtara kara ke gamana karate haiM / yaha kisa prakAra se hotA hai ? so dhUlikarma se kahate bhAga athar jananA ekasaThiyA pAMtrIsa bhAga prati maMDaLamAM parasparanuM aMtara vadhAratA vadhAratA navA sUryasaMvatsaranA ekasegyAzImAM ahorAtramAM pahelAM cha mAsanA aMtasamayamAM arthAt sAyanasanusaMkrAntinA praveza samaye e beu sUryo sarvabAhyamaMDaLa eTale ke eka coryAzImAM maMDaLamAM upasiMkramaNa karIne arthAt e maMDaLamAM praveza karIne gati 42 cha, mele meM se prabhArInI gatithI pramANa 42 2. (tayA egaM joyaNasahassaM chacca. saTTi joyaNasara aNNamaNNassa aMtara kaTu cAra caraMti) tyAre 4 5 se sA jananuM parasparamAM aMtara karIne gati kare che. arthAt jyAre jaMbUdvIpamAM rahela e beu sUryo sarvabAhyamaMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che tyAre eka lAkha cha sATha jananuM 660+100000=100660 parasparanuM aMtara karIne gamana kare che, A pramANa kevI rIte thAya che? e dhUlikarmathI batAve che-ahIMyAM dareka maMDaLamAM pAMca jana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 sUryaprajJaptisUtre triMzaccai paSTimAyojanasyAntaraM patati ityantaraparimANacintAyAmabhirddhamAnaM prApyate, yato hi khalu sarvAbhyantarAnmaNDalAt sabAhyaM maNDalaM vyazItyadhikazatasamam - 183 tulyam, tato yadi paJca yojanAni vyazItyadhikena zatena guNyante tadA 183 + 5 = 915 jAtAni yojanAnAM paJcadazottarANi navazatAni bhavanti / ekaSaSTibhAgAzca paJcatriMzatsaMkhyA yadi azItyadhikena zatena guNyante tadA jAtAni catuHSaSTizatAni paJcottarANi - (6405) teSAmekapaSTyA bhAge hate labdhaM paJzcottaraM yojanazataM - (105) etat prAkane yojanarAzau yadi prakSipyate tadA jAtAni viMzatyadhikAni dazazatAni - 915 - 105 - 1020 yojanAni / etat sarvAbhyantaramaNDalagatottaraparimANa navanavati yojanasahasrANi paTzatAni catvAriMzadadhikAni-99640 ityevaM rUpe prakSipyate tadA yathokaM sarvabAhyamaNDale antaraparimANamupapadyate 99640+1020=100660 SaSTyadhikaSaTzatonarANi lakSayojanAni bhavantIti / haiM yahAM para pratimaMDala meM pA~ca yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA paiMtIsa bhAga kA antara hotA hai isa prakAra antara parimANa kI vicAraNA meM abhiva dvita dikhate hai ataH sarvAbhyantara maMDala se sarvabAhya maMDala ekaso tirAsi 183 tulya hai to jo pAMca yojana ko ekaso tirAsI se guNA jAya taba 183x5=915 navaso pandraha yojana hote haiM / ikasaThiyA paiMtIsa saMkhyA ko jo ekaso assI guNA kiyA jAya to (6405) chahajAra cAraso pAMca hote haiM / unako ikasaTha se bhAga dene para ekaso pAMca 105 labdha hotA hai isako pUrva kI yojana rAzI meM jo prakSipta kiyA jAya to eka hajAra vIsa hote haiM / - 915+105= 1020 isako sarvAbhyantara maMDala gata aMtara parimANa meM ki jo nannANu hajAra chahaso cAlIsa 99640 yojana hotA hai, isameM vosakA prakSepa karane para 99640 + 1020= 100660 eka lAkha chahaso sATha hote haiN| isa prakAra sarvabAhya maNDala kA yathokta parimANa nikala AtA hai / tathA eka ceAjananA ekaDiyA pAMtrIsa bhAganu aMtara thAya che. A rItanA aMtara parimANunI vicAraNA karatAM abhivRddhita jaNAI Ave che. tethI sarvAbhyantara maDaLamAMthI sabAhya maMDaLa ekasesa tryAsI 183 caiAjana kharAkhara thAya che.. tA jo pAMca yAjanane ekasA tryAsIthI guNavAmAM Ave te 1834 5=915 navasApa darayAjana thAya che. tathA ekasiyA pAMtrIsanI saMkhyAne jo ekaso ezI gaNI karavAmAM Ave te 6405 cha hajAra cArasA pAMca thAya che. tene ekamathI bhAgavAthI 105 ekase pAMca labdha thAya che. te ekase pAMcanI saMkhyAne pahelAnI yAjana saMkhyAmAM umeravAmAM Ave te eka hajArane vIsa thAya che. =315+105=1020 A saMkhyAne sarvAbhyantaranA aMtara parimANamAM eTale ke navvANu hajAra chase cAlIsa 99640 vaijanamAM eka hajAra vIsanI saMkhyA umeravAthI 99640+1020=100660 eka lAkha saiA sAIThuM thAya che. A rIte sa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamaprAbhRte caturtha prAbhRtaprAbhRtam 113 'tayA NaM uttamakaTapattA ukosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavaI, jahaNNae dubAlamuhutte divase bhavaI' tatra khalu uttamakASThAprAptA utkarSikA aSTAdazamuhUrttA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhUttoM divaso bhvti| tatra tadanu khalu sarvabAdyamaNDalagatacAracaraNakAle khalu iti nizcitam, uttamakASThA prAptA--paramaprakarSatAM gatA, utkarSikA-utkRSTA aSTAdazamuhUrttAtmikA-36 SaT triMzaddhaTikAtmikA rAtri bhavati / tathA ca jaghanya:-nyUnatamaH-paramAlpaH dvAdazamuhUrtAtmaka:24 caturvizatiparikAtmako divaso bhavati / / 'esa NaM paDhame chammAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajjavasANe' eSa khalu prathamaH SaNmAsaH, epa khalu prathamasya SaNmAsasya pryvsaanH|| eSa khalu-pUrvokaniyamapravartakaH prathamaH-AdityasambatsarasyAdyaH SaNmAsaH, AdyasyAditya sambatsarasya prathamasya SaNmAsasya paryavasAnaH-prathamapaNmAsAnta, 'tA pavisamANA sUriyA doccaM (tayA NaM uttamakaTTapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamuhatte divase bhavai) taba uttama kASThA prApta aThAraha muhUrtAtmikA rAtrI hotI hai, tathA jaghanya bAraha muhUrta kA divasa hotA hai, arthAt sarvabAhya maMDalagata cAra caraNa kAla meM parama prakarSaprApta utkarSikA nAma utkRSTa se aThAraha muhUrta pramANa vAlI-36 chattIsa ghaTitAtmaka rAtrI hotI hai| tathA jaghanya mAne atyanta alpa bAraha muhUrtAtmaka-24 covIsa ghaTikA pramANa vAlA divasa hotA hai| __ (esa NaM paDhame chammAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajja vasANe) yaha prathama chahamAsa kahA hai, yahI prathama chahamAsa kA paryavasAna nAma anta hai| arthAt yaha pUrvokta niyama pravartaka prathama mAne sUrya saMvatsara kA Adi kA chahamAsa hai, yahI AdyasUryasaMvatsara kA prathama ke chamAsa kA paryavasAna anta hai| (tA pavisamANA sUriyA doccaM chahammAsaM ayamANA paDhamaMsi ahoratasi bAhyamaMDaLanuM yaktaparimANu thaI jAya che. (tayA Na uttamakaTThapattA ukkosiyA aTTArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai) tyAre uttama 1 1 aDhA2 bhuDUtanI rAtrI thAya cha bhane dhanya mAra muhUrtane divasa thAya che. arthAt sarvabAhya maMDaLamAM gati karavAnA samaye paramaprakarSa prApta utkaSika arthAt vadhAremAM vadhAre aDhAra muhUrta pramANuvALI 36 chatrIsa ghaDi yukta rAtrI hoya che. temaja jadhanya arthAt atyaMtanA covIsa ghaDi pramANavALo bAra muhurta hivasa DAya che. (esa NaM paDhame chammAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajja pasANe) // zata prathama cha mAsa kahela che, Aja pahelA cha mAsanuM paryavasAna arthAt aMtabhAga che. arthAt A pUrvokta niyama pravartaka prathama eTale ke sUryasaMvatsara AdinA cha mAsa kahyA che, Aja paDeTA sUryavatsaranA paDasA cha bhAsanu paryavasAna arthAt bhantanA samaya che. (tA pavisamANA sUriyA doccaM chammA ayamANA paDhamaMsi ahorattaMsi bAhirANataraM maMDalaM uvasaMkamittA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 - sUryaprajJaptisUtre chammAsaM ayamANA paDhamaMsi ahorasi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti' tasmAt pravizanto sUryo dvitIyaM SaNmAsamAdadAnau prathame ahorAtre bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carataH / tadA tau dvau jambUdvIpagatau sUyau~ pravizantau-sarvabAhyamaNDalabhogAnantaraM-tryazItyadhikazatatamaM sarvAntimaM maNDalamupabhujya-tataHparAvartya tanmaNDalAnantaraM-sarvabAhyAdvitIyaM maNDalaM pravizantau-punarantarAbhimukhaM gacchantau dvitIyaM SaNmAsamAdadAnau-AdityasambatsarasyAntimaM SaNmAsaM pravartayantau prathame'horAtre-dvitIyaSaNmAsasya prathame ahorAtre bAhyAnantaraMsarvebAhyAnantaraM dvitIyamaNDalamupasaMkramya-tatra gatvA cAraM carataH-gamanaM kurutaH / 'tA jayA NaM ete duve sUriyA bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti tayA NaM egaM joyaNasayasahassaM chacca cauppaNNe joyaNasae chattIsaM ca egaTThibhAge joyaNassa aNNamaNNassa aMtaraM kaTu cAraM caraMti AhitAti vaejjA' tato yadA khalu etau dvau sUryo bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya bahirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti) taba praveza karate huve donoM sUrya dUsare chahamAsa ko prApta hotA huvA prathama ahorAtra meM bAhyAnantara maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karate haiN| kahane kA abhiprAya yaha hai ki sarvabAhya maMDala ko bhogane ke pazcAt ekaso tirAsIveM sarvAntima maMDala ko bhoga kara tatpazcAt vahAM se parivartana kara ke usa maMDala ke anantarave mAne sarvabAhya maMDala se dUsare maMDala meM praveza karate huve arthAt phira se aMdara kI ora jAte have dUsare chahamAsa prApta kara ke arthAt AdityasaMvatsara ke anta ke chahamAsa ko pravartita karate huve dUsare chahamAsa ke prathama ahorAtra meM sarvabAhya maMDala ke anantaraveM dUsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke mAne vahAM jAkara ke gamana karatA hai| (tA jayA NaM ete duve sariyA bAhirANaMtaraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM caraMti tayA NaM ega joyaNasayasahassaM chaJca ca uppaNNe joyaNasae chattIsaM ca egahibhAge joyaNassa aNNamaNNassa aMtaraM kaTTu cAraM cAraMti AhitAti vaejjA) tatpacAra caraMti) tyAre praveza 42tA bhanne sUryA bhIta cha bhaasn| mAma rIne paDalI ahorAtrImAM bAhyAvaMtara maMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che. kahevAne bhAva e che ke-sarvabAhyamaMDaLane bhogavyA pachI tyAMthI pAchA pharIne te maMDaLanI pachInA arthAt sarvabAhyamaMDaLathI bIjA maMDaLamAM praveza karIne eTale ke pharIthI aMdaranI tarapha jatAM bIjA cha mAsane prApta karIne arthAt Aditya saMvatsaranA aMtanA cha mAsane pravartAvatA bIjA cha mAsanI pahelI aherAtrimAM sarvabAhyamaMDaLanI pachInA bIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne arthAt tyAM jaIne gamana kare che. (tA jayA NaM ete duve sUriyA bAhirANaMtara maMDalaM uvasaMkamittA cAra caraMti tayA NaM egaM joyaNaplayasahassaM chacca cappaNNe joyaNasae chattIsaM ca egaTribhAge joyaNassa aNNamaNNassa aMtara kaTUTu cAra caraMti Ahiteti vaejjA) te pachI nyAre ko bhanne sUryA mAnA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamaprAbhRte caturthaM prAbhRtaprAbhRtam 115 cAraM carata stadA khalu ekaM yojanazatasahasra SaT ca catuH paJcAzada yojanazatAni SaiviMzati caikaSaSTibhAgAn yojanasyAnyo'nyasya antaraM kRtvA cAraM carata AkhyAtau iti vadet / 'tataH tasmAt sarvavAhyamaNDalasaMcaraNakAlAdanantaraM yadA khalu etau dvau jambUdvIpagatau sUyau~ bAhyAnantaraM-sarvabAhyAnantaramaktinaM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya-dvitIyamaNDalaM gatvA cAraM carataHtatra gamanaM kurutastadA khalu ekaM yojanazatasahasra-lakSayojanaparimitaM SaT ca-paTzatAni catuH paJcAzayojanazatAni-catuH paJcAzadadhikAni SaTzatAni yojanAni, SaiviMzatiM caikapaSTibhAgAn yojanasya-(100654 yo. 263) etanmita manyo'nyasya-parasparasyAntaraM kRtvA cAraM carata:-dvitIyamaNDale gacchataH AkhyAto kathitAviti svaziSyebhyo vadeta' atrApi antaraparimANaM sarvabAhyagatAdaSTAcatvAriMzadantaraparimANAdaktine dvitIye maNDale yadantaraparimANaM pnycbhiyojnaiH paJcaviMzanAcaikapaSTibhAgai yojanasyonamantaraparimANaM labhyate, anayA yuktyA trairAzikasthApanayA ca yathoktamantaraparimANaM sidhyati / 'tayA NaM aTThArasazcAt jaba ye donoM sUrya bAhya ke anantaraveM maMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karate haiM taba eka lAkha chaso copana yojana tathA eka yojana ke chanvIsa ekaikasaThiyA bhAga kA paraspara meM aMtara kara ke gati karate haiM aisA kahe / arthAt sarvabAhyamaMDala ke saMcaraNa kAla ke anantara jaba ye jambUdvIpagata donoM sUrya sarvabAhya maMDala ke pIche kA dUsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke mAne dUsare maMDala meM jAkara gati karate haiM arthAt vahAM gamana karate haiM taba eka lAkha chasso copana yojana tathA eka yojana ke chaccIsavAM ikasaThiyA ekabhAga =(100654 yo. 26.) itanA paraspara meM aMtara kara ke gati karate haiM arthAt dUsare maNDala meM jAte kahe haiM aisA apane ziSyoM ko kheN| yahAM para bhI antaraparimANa se pIche ke dUsare maMDala meM jo antara parimANa pAMca yojana evaM eka yojana ke pacIsa ikasaThiyA bhAga parimANa prApta hotA hai, isa yukti se tathA pachInuM upasaMkramaNa karIne gati kare che, tyAre eka lAkha chaso cepana jana tathA eka jananA chatrIsa ekasathiA bhAganuM aMtara karIne ekabIjA gamana kare che. tema samajavuM arthAt sarvabAhyamaMDaLanA saMcaraNanA samaya pachI jyAre jaMbUdvIpamAM rahela e bane sUryo sarvabAhyamaMDaLanI pachInA bIjA maMDaLamAM upasakramaNa karIne eTale ke bIjA maMDaLamAM jaine gati kare che. arthAt tyAM gamana kare che. tyAre eka lAkha cha copana jana tathA eka ejananA ekasaDiyA ekasaThiyA chavvIsa bhAga (100654 -36 paraspamAM ATaluM aMtara karIne gati kare che. arthAt bIjA maMDaLamAM jAya che. e pramANe ziSyone samajAvavuM. ahIMyAM paNa antara parimANa sarvabAhyamaMDaLagata aDatAlIsa aMtara parimANathI pachInA bIjA maMDaLamAM je aMtara parimANa pAMca yojana ane eka ejananA pacAsa ekasaThiyA bhAga parimANa prApta thAya che. A yuktithI tathA rezika sthApanAthI pUrvokta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 sUryaprajJaptisUtre muhuttA rAI bhavai dohiM egadvibhAgamuttehiM UNA, duvAlasamuhutte divase bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM ahie' tadA khalu aSTAdazamuhartA rAtri bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAm UnA, dvAdazamuhUrto divaso bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmadhikaH / tadAsarvabAhyAnantarAktina dvitIyamaNDalagatacAracaraNasamaye 'evaM khalu eeNovAeNaM pavisamANA ete duve sariyA tato'NaMtarAo tadANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANA paMca paMca joyaNAI paNatIse egaTThibhAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNassaMtaraM NivuDremANA NivuDremANA savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti' / evaM khalu etenopAyena pravizantau imo dvau sUau~-tato'nantarAnmaNDalAttato'nantaraM maNDalaM saMkrAmantau pazca paJca yojanAni paJcatriMzataM caikaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikasmin maNDale anyo'nyasyAntaraM nirveSTayantI nirveSTayantau sarvAtrairAzi kI sthApanA se pUrvokta antara parimANa siddha hotA hai (tayA NaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai dohiM egahibhAgamuhuttehiM UNA, duvAlasamuhutte divase bhavai dohiM egahibhAgamuhattehiM ahie) taba ikasaThiyA do muhUrta bhAga nyUna aThAraha muhUrta ko rAtrI hotI hai evaM ikasaThiyA do muhUrta adhika bAraha muhUrta kA divasa hotA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki sarvabAhya maMDala ke aktina dUsare maMDala ke cAra caraNa kAla meM pUrva kathita parimANa ho jAtA haiN| ___ (evaM khalu eeNovAeNaM pavisamANA ete duve sariyA tato'NaMtarAo tayaNaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANA paMca paMca joyaNAiM paNatIse egaTThibhAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNassaMtaraM NivuDDhemANA NivuDDhemANA savvaubhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti) isa prakAra isa upAya se praveza karate have ye donoM sUrya tadanantara ke maMDala se tadanantara maMDala meM saMkramaNa karate karate pAMca pAMca yojana evaM eka yojana ke ikasaThiyA paiMtIsa bhAga eka eka maNDala meM paraspara ke antara ko kama karate karate sarvAbhyantara maMDala meM jAkara mata2 paribhA siddha thAya che. (tayA NaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai dohiM egaTTibhAga muhuttehiM UNA duvAlasamuhutte divase bhavai dohiM egadvibhAgamuhuttehiM ahie) tyAre 24saThiyA be bhAga muhUrta nyUna aDhAra muhUrtanI rAtrI hoya che. ane ekasaThiyA be muhUrta vadhAre bAra muhUrtane divasa thAya che. kahevAne bhAva e che ke sarvabAhyamaMDaLanI pachInA bIjA maMDaLanA cAra caraNa kALamAM pUrvokta parimANa thAya che. (evaM khalu eeNovAeNaM pavisamANA ee duve sUriyA tato'NaMtarAo maMDalAo maMDalaM saMkamamANA paMca paMca joyaNAI paNatIse egadimAge joyaNassa egamege maMDale aNNamaNNassaMtara NivuDDhemANA NivuDDhe mANA sababhanara maMDalaM uvsNkmitt| cAra caraMti) 41 pramANenA upAyathI praveza karIne e bane sUye te pachInA maMDalathI te pachInA maMDaLamAM saMkramaNa karatA karatA pAMca pAMca jana ane ekajananA ekasaDyiA pAMtrIsa bhAga zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamaprAbhRte caturtha prAbhRtaprAbhRtam 117 bhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carataH / evam-pUrvoktaprakAreNa khalu iti nizcitam etenopAyena-ekato'pi ekaH sUryo'bhyantaraM maNDalaM pravizan pUrvapUrvamaNDalaganAdanantaraparimANAta anantare anantare vivakSite maNDale antaraparimANasya aSTAcatvAriMzatam ekaSaSTibhAgAn dve ca yojane varddhayati hApayati ca, itthamaparato'pi aparaH sUryaH, ityevaMrUpeNopAyenetyarthaH, pravizantau-antaramaNDalAbhimukhaM gacchantau etau dvau jambUdvIpagato sUyauM tato'nantarAnmaNDalAtato'nantaraM maNDalaM-maNDalAnmaNDalAntaraM saMkrAmantau saMkrAmantau ekaikasmin maNDale pUrvapUrvamaNDalagatAdantaraparimANAdantare antare vivakSite maNDale paJca paJca yojanAni paJcatriMzataM caikapaSTibhAgAn yojanasya ekaikasmin maNDale anyo'nyasya-parasparasyAntaraM nirveSTayantI nirveSTayantau-hApayanto hApayantI dvitIyasya SaNmAsasya jyazItyadhikazatatame ahorAtre sUryasaMvatsaraparyavasAnabhUte kAle sarvAbhyantaramaNDalasaMcaraNakAlaparyantamityarthaH, tenatasmin samaye sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carataH sUryasamvatsaraparyavasAnabhUte kAle gati karatA hai arthAt pUrvokta prakAra se mAne eka tarapha eka sUrya abhyantara maMDala meM praveza karatA havA pUrva pUrva maMDalagata aMtara parimANa se anantara anantara ke vivakSita maMDala meM antaraparimANa meM ikasaThiyA aDatAlIsa evaM do yojana bar3hAte haiM tathA kama karate haiM isa prakAra dUsarA sUrya bhI usI prakAra ke upAya se anantara maMDala ke sanmukha jAte huve jambUdvIpagata ye donoM sUrya eka maMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa karate huve eka eka maMDala meM pUrva pUrva maMDalagata anantara ke parimANa se anantara maMDala ke antara meM vivakSita maMDala meM pAMca pAMca yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA paiMtIsa bhAga eka eka maMDala meM paraspara kA antara ko kama kara ke dUsare chahamAsa ke tirAsIve ahorAtra meM sUryasaMvatsara ke antakAla meM mAne sarvAbhyantaramaMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karate haiM arthAt sUryasaMvatsara ke antabhUta kAla meM sarvAbhyantara eka eka maMDaLamAM ekabIjAnA aMtarane ochuM karatA karatA sabhyantara maMDaLamAM jaIne gati kare che. arthAt pUrvokta prakArathI eTale ke eka tarapha eka sUrya abhyantara maMDaLamAM praveza karIne pahelA pahelAnA maMDaLanA aMtara parimANathI pachI pachInA vivakSita maMDaLanA aMtara parimANamAM ekasaThiyA aDatAlIsa e be jana vadhAre che. tathA kama kare che. A pramANe bIje sUrya paNa e pUrvokta prakAranA upAyathI anantara maMDaLanI samukha jatAM jatAM jambudvIpamAM e beu sUryo eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM saMkramaNa karIne eka eka maMDaLamAM pUrva pUrva maMDaLanata pachInA parimANathI anantara maMDaLanA aMtaramAM vivakSita maMDaLamAM eka bIjAnA aMtarane ochuM karIne bIjA cha mAsanA yAzImAM ahorAtrImAM sUryasaMvatsaranA antasamayamAM eTale ke sarvoccattara maMDaLa saMcaraNa kALa sudhInA kALamAM sabhyantara maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che, arthAt sUryasaMva zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 sUryaprajJaptisUtre sarvAbhyantaramaNDale carantau bhavataH ityarthaH / 'jayA NaM ee duve sUriyA savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti, tayA NaM NavaNautijoyaNasahassAI chacca cattAle joyaNasae aNNamaNNassa aMtaraM kaTu cAraM caraMti' yadA khalu etau dvau sUyauM sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carata stadA khalu navanavatiyojanasahasrANi catvAriMzadyojanazatAni anyo'nyasyAntaraM kRtvA cAraM crtH| tatra-maNDalAnmaNDalasaMcaraNasamayakrame yadA khalu etau dvau jambUdvIpagatA sUryo saMcaranto saMcaranto sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM caratazcarantoM bhavata stadA khalu iti nizcitaM navanavati yojanasahasrANi-ekonazatasahasrayojanAni SaT ca catvAriMzadayojanazatAni-SaT yojanazatAni catvAriMzadadhikAni-99000+640== 99640 yojanAni anyo'nyasya-parasparasyAntaraM kRtvA cAraM carataH-tathA carantau dRSTI bhavata, stayANamiti 'tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSako'STAdazamuhUtau divaso maMDala meM donoM sUrya gati karate kahe haiM / ___ (jayA NaM ee duve sUriyA sababhataraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM caraMti tayA NaM NavaNavatijoyaNasahassAI chacca cattAle joyaNasae aNNamaNNassa aMtaraM kaTu cAraM caraMti) jaba ye donoM sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karate haiM taba nannANu hajAra chasso cAlIsa yojana kA paraspara meM antara kara ke gati karate haiN| isa kathana kA bhAva yaha hai ki eka maMDala se dUsare maMDala meM saMcaraNa ke samaya krama meM jaba jambUdvIpa gata ye donoM sUrya saMcAra karate karate sarvAbhyantara maMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karate rahatA hai taba nannANu hajAra chaso cAlIsa-99000+640 yojana kA paraspara meM antara karate huve dRzyamAna hote haiN| (tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhatte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) taba saranA antanA samayamAM sarvAbhyantara maMDaLamAM bane sUrya gati kare che. (jayA NaM ee duve sUriyA savvabhaMtara maMDalaM uvasaMkamittA cAra caraMti tayA NaM NavaNavati joyaNasahassAI chacca cattAle joraNasae aNNamaNNassa aMtara kaTu cAra caraMti) nyAre se bane sUrya sarvAbhyantara maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. tyAre navANuM hajAra cha cALIsa ejananuM paraparamAM aMtara karIne gati kare che. kahevAno bhAva e che keeka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM saMcaraNa samaya kramamAM jyAre jaMbudvIpamAM AvIne e bane sUryo saMcAra karatA karatA sarvAbhyantara maMDaLanuM upakramaNa karIne gati kare che, tyAre na0vA 12 se. yANIsa = 68000+1408388 140 yA nanu 52252mA mata242tA dRSTigAya2 thAya che. (tayA NaM uttamakaTThapatte ukkosae advArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) tyAre 528545deg a SrBSTa mA2 mutanA hivasa thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 15 prathamaprAbhRte caturtha prAbhRtaprAbhRtam 119 bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati / tadA-sarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNasamaye khaluiti nizcitam uttamakASThAprAptaH-paramotkarSatAM gataH, utkarSaka:-mahattamaH aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati-patriMzad ghaTikAtmakaH paramadivaso bhavati / jaghanyA-paramAlpikA dvAdazamuhUrtA-tatpramANikA-caturviMzatighaTikAtmikA rAtrirbhavati, yathA tatra dinamAnam-36 ghaTimitam / rAtrimAnam-24 ghaTimitamiti / atrApi prAguktaprakAreNaiva pUrvapUrvamaNDalagatAdanantaraparimANAdanantaraparimANasya paJcabhiH paJcabhiyojanaiH paJcatriMzatA caikaSaSTibhAgayojanasya hInatvAdanyatrAdhikatyAca, tadevaM rUpAntaraparimANe bhAvanayA trairAzikena ca sarvamupapannaM bhavet / 'esa NaM docce chammAse esa NaM doccassa chammAsassa pajavasANe esa NaM Aicce saMvacchare, esa NaM AiccasaMvaccharassa pajjavasANe / ' eSa khalu dvitIyaH SaNmAsa: eSa khalu dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnaH, eSa khalu AdityaH samvatsaraH eSa khalu uttamakASThAprApta utkarSa se aThAraha muhUrta kA divasa hotA haiM tathA jaghanya bAraha muharta kI rAtri hotI hai / arthAt sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNa samaya meM parama prakarSa prApta utkarSa mAne saba se baDA aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai mAne chattIsa ghaTikAtmaka uttama divasa hotA hai / tathA jaghanyA parama choTi bAraha muharta pramANavAlI yAne covIsa ghaTikAtmaka rAtrI hotI hai| jaisA vahAM dinamAna 36 chattIsa ghaTikA pramANa kA tathA rAtri mAna 24 covIsa ghaTikAtmaka pramANa kA hai| yahAM para bhI pUrvokta prakAra se hI pUrva pUrva maMDala gata anantara parimANa se anantara parimANa kA pAMca pAMca yojanoM se tathA eka yojana ke ikasaThiyA paiMtIsa bhAga hIna hone se tathA anyatra adhika hone se bhAne hInAdhika hone se isa prakAra ke antara parimANa kI bhAvanA se evaM trairAzika prakAra se sarva samyakatayA labhya ho jAtA hai| _ (esa NaM docce chammAse esaNaM doccassa chammAsassa pajjavasANe esa NaM Aicce saMvacchare esa NaM AiccasaMvaccharassa pajjavasANe) isa prakAra se tathA jadhanya bAra muhUrtanI rAta hoya che. arthAt sabhyantara maMDaLanA saMcaraNa samayamAM uttama kASThA prApta sauthI maTe chatrIsa ghaDi yukta aDhAra muhUrtane divasa thAya che. tathA jaghanya ekadama nAnI bAra muhUrta pramANanI arthAt vIsa ghaDInI rAtrI thAya che. jema tyAM dinamAna 36 chatrIsa ghaDInuM tathA rAtrImAna covIsa ghaDI pramANunuM thAya che tema ahIMyAM paNa pUrvokta prakArathI ja pUrva pUrva nuM aMtara parimANathI pachInA maMDalanA pari mANunuM pAMca pAMca janothI tathA eka ejananA ekasaThiyA pAMtrIsamAM bhAga ochA thavAthI tathA bIje vadhAre thavAthI eTale ke ochAvatta thavAthI A pramANenA aMtara pari. mANanI bhAvanAthI ane vairAzika prakArathI samyakta rIte susaMgata thAya che. (esa NaM docce chammAse esa NaM doccassa chamma sassa pajjavasANe) // pramANe bhIta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 sUryaprajJaptisUtre Adityasya samvatsarasya paryavasAnaH / epaH pUrvoktAnekavidhalakSaNalakSitaH khalu iti nizcita dvitIyaH SaNmAsa:-sUryayostulAdi mInAntarAzibhogAtmakaH, eSa khalu dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnaH-samAptikAlaH / eSa khalu AdityaH samvatsaraH--sauravarSaH / eSa khalu Adityasya samvatsarasya paryavasAnaH-sauravarSasyAntimaH yaH-sAyanamInAntabhogakAlaH / ityevaM krameNa vistarato'horAtravyavasthA pratipAditAsti, // sU0 15 // iti prathamasyaprAmRtasya caturtha prAmRtaprAmRtaM samAptam 1-4 iti / // atha prathama prAbhRtasya pazcamaM prAbhRtaprAbhRtam / / mUlam --'tA kevaiyaM te dIvaM samudaM vA ogAhinA sUrie cAraMcarai AhitAti vaejjA tattha khalu imAo paMca paDivattio papaNattAoege evamAsu tA pagaM joyaNasahassaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samudaM vA ogAhittA sUrie cAraM carai, ege evamAsu 1 / ege puNa evamAsu-tA egaM joyaNasahassaM egaM cautIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samudaM vA ogAhittA sUrie cAraM carai, ege eva mAhaMsu 2 / ege dUsarA chahamAsa kahA hai yahI dUsare chahamAsa kA paryavasAna hotA hai / yahI AdityasaMvatsara kahA hai, yahI AdityasaMvatsara kA paryavasAna hotA hai| arthAt yaha pUrvokta aneka prakAra ke lakSaNoM se upalakSita dUsarA cha mAsa donoM sUrya ke tulA rAzi se monAnta rAzi bhoga rUpa kAla se hotA hai / yahI dUsare chahamAsa kA paryavasAna hai mAne samAptikAla hai| yahI AdityasaMvatsara mAne saura varSa hotA hai| yahI AdityasaMvatsara kA mAne sauravarSa kA antakAla hai jo sAyana mInAnta bhogAtmaka hai| isa prakAra ke krama se savistara ahorAtri kI vyavasthA pratipAdita kI hai // mU0 15 // // iti prathama prAbhRta kA cauthA prAbhRtaprAbhRta samApta // cha mAsa saMbaMdhI kathana karela che, Aja prakArathI bIjA cha mAsanuM paryavasAna arthAt aMta thAya che. Aja AdityasaMvatsara kahela che. A ja rIte AdityasaMvatsaranuM paryavasAna arthAt samApti thAya che, kahevAno bhAva e che ke-A pUrvokta aneka prakAranA lakSaNathI upalakSita bIjA cha mAsa bane sUryanA tulA rAzithI mInAnta rAzInA upaga rUpa kALamAM thAya che, Aja bIjA cha mAsane a ta che. arthAt samApti kALa che. Aja Aditya saMvatsara arthAt saurasaMvatsara che. Aja Aditya saMvatsara eTale ke sauravarSane samApti kALa che. ke je sAyana mInAta bhegAtmaka hoya che. A rItanA kamathI vistAra pUrvaka aherAtrinI vyavasthA pratipAdita kahela che. sUva 15 che pahelA prAbhUtanuM cothuM prAbhRtaprAbhRta samApta 1-4 | zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 16 prathamaprAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam 121 puNa evamAhasu-tA egaM joyaNasahassaM egaM ca paNanIsaM joyaNasurya dovaM vA samudaM vA ogAhittA sUrie cAra carai, ege eva. mAhaMsu 3, ege puNa ekmAhaMsu-tA avaTuM dovaM vA samuha vA ogAhittA sUrie cAraM carai, ege evamAsu 4, ege puNa evamAhasu. tA egaM joyaNasahassaM egaM tettIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samudaM vA ogAhitA sUrie cAraM carai 5, tattha je te evamAhaMsu tA egaM joyaNasahassaM tettIsaM joyaNasayaM dovaM vA samudaM vA uggAhitA sarie cAraM carai, te eva. mAhaMsu, jayA NaM sUrie sababhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM jaMbuddIvaM ega joyaNasahassaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM ogAhittA sUrie cAraM carai, tayA NaM uttamakaTThapatte aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai. tayA NaM lavaNasamudaM egaM joyaNasahassaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM ogAhittA cAraM carai, tayA NaM uttamakaTupattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai jahaNie duvAlasamuhatte divase bhavai, evaM cottosaM joyaNasayaM, evaM paNatIsaM joyaNasayaM, (paNatIse'vi evaM ceva bhANiyavva) tattha je te evamAhaMsu-tA avaDhDaM dIpaM vA samudaM vA ogAhittA sUrie cAra carai, te evamAsu jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM avaDaM jaMbUdIvaM dIvaM ogAhittA cAraM carai, tao NaM uttamakaTThapatte ukkosae aTArasamuTutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, evaM savvabAhirae vi gavaraM avaDDhe lavaNasamudaM, tayA NaM rAiM diyaM taheva, tattha je te evamAhaMsu-tA No kiMciddIvaM vA samudaM vA ogAhittA sUrie cAraM carai, te evamAhaMsu-tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM No kiMcidIvaM vA samuhaM vA ogAhittA sUrie cAraM carai, tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTTArasamuhutte divase zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 sUryaprazaptisUtre bhavai, taheva evaM savvabAhirae maMDale, NavaraM No kiMcillavaNasamudaM ogAhittA cAraM carai, rAiM diyaM taheva ege evamAhaMsu // 50 16 // ___ chAyA-tAvat kiyantaM tatra dvIpaM samudraM vA avagAhya sUryazcAraM carati AkhyAta iti vadet, tatra khalu imAH pazcapratipattayaH prajJaptAH, eke evamAhuH-tatra ekaM yojanasahasram ekaM ca trayastriMzataM yojanazataM dvIpaM vA samudraM vA avagAhya sUryaH cAraM carati, eke evamAhuH 1, eke punaH evamAhuH, tatra ekaM yojanasahasram, ekaM caturviMzataM yojanazataM dvIpaM vA samudra vA avagAhya sUryazcAraM carati, eke evamAhuH 2, eke punaH evamAhuH tatra ekaM yojanasahasram ekaM ca paJcatriMzataM dvIpaM vA samudraM vA avagAhya sUryaH cAraM carati, eke evamAhuH 3, eke punaH evamAhuH tAvat apArddha dvIpaM vA samudraM vA avagAhya sUryaH cAraM carati, eke evamAhuH 4, eke punaH evamAhuH-tatra eka yojanasahasram ekaM trayastriMzataM yojanazataM dvIpaM vA samudraM vA avagAhya sUryaH cAraM carati 5 / tatra ye khalu evamAhuH-te eka yojanasahasram ekaM trayastriMzataM yojanazataM dvIpaM vA samudraM vA avagAhya sUrya zcAraM carati, te evabhAhuH yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadanu khalu jambUdvIpam ekaM yojanasahasramekaM trayastriMzataM yojanazatamavagAdya sUrya zcAraM carati, tatra khalu uttamakASThA prAptaH utkarSaka: aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtI rAtribhavati / tatra yadA khalu sUryaH sarvabAz2a bhaNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu lavaNasamudramekaM yojanasahasram ekaM ca trayastriMzataM yojanazatam avagAhya cAraM carati, tatra khalu lavaNasamudramekaM yojanasahasram ekaM ca trayastriMzata yojanazatam avagAhya cAraM carati, tatra khalu uttamakASThA prAptA utkaSikA aSTAdazamuhartA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhUttoM divaso bhavati, evaM khalu catustriMzataM yojanazatam evaM khalu pazcatriMzataM yojanazatam (pazcatriMzato'pi evameva bhAvanIyam ) tatra ye khalu evamAhuH te apArddha dvIpaM vA samudraM vA avagAhya sUryaH cAraM carati / te evamAhuH-yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu apArddha jambUdvIpa mavagAhya cAra carati, tatra khala uttamakASThA prAptaH utkarSakoSTAdazamuhUtoM divaso bhavati jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati, evaM sarvavAdye'pi, navaram apArddha lavaNasamudram, tatra khalu rAtriMdivaM tathaiva tatra ye khalu evamAhuH, te na kiJcidvIpaM vA samudraM vA avagAhya sUryaH cAraM carati te evamAhuH-tatra yadA khalu sUrthaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu na kizcid dvIpa vA samudra vA apragAhya sUryacAra carati, tatra khalu uttamakASThA prApta utkaSekaH aSTAdazamuhattau divaso bhavati, tathaiva evaM sarvabAhaye maNDale'pi, navaraM kicillavaNasamudramavagAhya cAraM carati, rAtri divaM tathaiva, eke evamAhuH ||suu0 16 // iti // TIkA-samprati prArabdhamANe paJcame prAbhRtaprAbhRte'rthAdhikAre 'kiyantaM dvIpaM samudraM vA sUryo'vagAhate, etadviSayakAn praznAn gautamaH pRcchati-'tA kevaiyaM te dIvaM samudda vA ogAhittA sUrie cAraM carai AhitAti vaejjA' tAvat kiyantaM tatra dvIpaM samudraM vA avagAhya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TAkA sU0 16 prathamapAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam 123 sUryazcAraM carati AkhyAta iti vadeta--AstAM tAvat bahupraSTavyamasti, tatra-jambUdvIpe kiyantaM-kiyatpramANaM dvIpaM kiyatsaMkhyAkaM vA dvIpaM, tathaiva kiyatpramANaM-kiyatsaMkhyAkaM vA samudramantaraM kRtvA sUryazcAraM carati carannAkhyAta iti vadet / evaM prazne kRte sati gautama etadviSaye nirvacanamabhidhAtukAmaH sarvajJo bhagavAn prathamaM paratIthikapratipattimithyAbhAvo. padarzanArtha prathamatastA eva paratIthikapratipattIH sAmAnyataH upanyasyati-'tattha khalu imAo paMca paDivattio paNNattAo' tatra khalu imAH pazcapratipattayaH prajJaptAH / tatra-jambUdvIpe cAraM ___ pAMcavAM prAbhRta prAbhRta kA prAraMbha TokArtha-aba Age kahe jAne vAle isa pAMcaveM prAbhRtaprAbhRta ke arthAdhikAra meM (kiyantaM dIpaM samudraM vA sUryo'vagAhate) isa viSaya ke bAre meM gautamasvAmI prabhu se prazna karate haiM-(tA kevaiyaM dIvaM samuI vA ogAhittA sarie cAraM carai AhitA ti vaejjA vahAM para kitane dvIpoM evaM samudroM ko antara kara ke sUrya gati karatA hai ? vaha kahie? arthAt usa jaMbUdvIpa meM kitane pramANa vAle evaM kitanI saMkhyAvAle dvIpoM ko tathA kitane pramANavAle evaM kitanI saMkhyA vAle samudroM kA antara kara ke sUrya gati karate kahA hai ? so mujhe smjhaaiye| gautamasvAmI ke isa prakAra se prazna karane para parapakSavAle kA isa viSaya meM nirvacana karane kI icchavAle sarvajJa bhagavAn prathama paratIrthika pratipatti ke mithyAbhAvoM ko dikhalAne ke liye unhIM paratIrthika pratipatti sAmAnya rUpa se kahate haiM-(tattha khalu imAo paMca paDivattio paNNattAo) unameM ye pAMca pratipattiyAM kahI hai yAne jaMbUdvIpa meM cAra karate huve sUrya ke dvIpasamudra ke ava pAMcamuM prAbhRtaprAbhRta prAraMbhaTIkArya -have AgaLa kahevAmAM AvanAra A pAMcamA prAbhRtaprAbhRtanA adhikAramAM (kiyantaM dvopaM samudraM vA sUryo'vagAhate) mA viSayanA sadhamA zrI gautamasvAmI prabhuzrIna prazna 42i De cha, (tA kevaiyaM dIvaM samudaM vA ogAhittA sUrie cAra carai AhitAti vaejjA) tyAM sAdI mane samudrInu mata2 zane sUrya gati 42 cha ? te mA5 kRpALu mane kahe. arthAt e jaMbudvIpamAM keTalA pramANane ane keTalI saMkhyAvALA samudranuM aMtara karIne sUrya gati kare che? te Apa kRpALu mane kaho arthAta e jaMbudvIpamAM keTalA pramANana ane keTalI saMkhyAvALA samudranuM aMtara karIne sUrya gati kare che ? te mane kRpA karIne samajAve. zrI gautamasvAmIe A rIte prabhuzrIne pUchavAthI pratipakSiyane A saMbaMdhamAM anuttara karavAnI IcchAvALA sarvara bhagavAn pahelAM paratIthi konI pratipattinA mithyAbhAne batAvavA mATe e paratIrthi. onI pratipattiyonu sAmAnya zate 4thana 42 cha. (tattha khalu imAo paMca paDivattIo paNNattAo) tebhA ! pAMca pratipattiyo upAbhA mAvesa che, arthAt dIpama gati zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 sUryaprajJaptisUtra carataH sUryasya dvIpasamudrAvagAhanaviSaye, khalu iti nizcitam imAH-vakSyamANa svarUpAH paJca pratipattayaH-paramatarUpAH santIti prajJaptAH AkhyAtAH anekAsu pratipattiSu satsvapi na tAH parigaNanapramANayogyAstAsu kevalaM paJca eva mukhyAH paramatarUpAH pratipattayaH AkhyAtuM yogyAstA eva AkhyAtA ityarthaH, tadyathA-'ege eva mAhaMsu ?' eke tIrthAntarIyA evaMvakSyamANasvarUpaM kathayanti, 'tA ega joyaNasahassaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samuha vA ogahittA sUrie cAraM carai' tatra ekaM yojanasahasaM ekaM ca trayastriMzataM yojanazataM dvIpaM vA samudraM vA avagAhya sUryazcAraM carati / teSAmeva paJcAnAM paramatavAdinAM matAni punarvizadayati-tatra-teSAM tIrthAntarIyANAM prabhUtavaktavyatopakrame kramopadarzanasUcanAthe staavcchbdaarthH| jambUdvIpe caran sUryaH ekaM yojanasahasra--sahasrayojanaparimANam ekaM ca trayastriMzadadhikaM yojanazataM dvIpaM vA samudraM vA avagAhya-viloDaya sUryazcAraM carati / cAraM caran sUryo yadA gAha viSaya meM ye vakSyamANa svarUpavAlI pAMca paramatarUpa pratipattIyAM haiM arthAt paramata rUpa aneka pratipattiyoM hone para bhI ve gaNanA pAtra nahIM haiM una pratipattiyoM meM kevala pAMca pratipattiyAM hI vizeSatayA kahane yogya haiM ve hI yahAM para kahane meM AtI hai-ve isa prakAra se haiM--(ege evamAhaMsu) koi eka pakSavAle tIrthAntarIya isa vakSyamANa prakAra se unakA svarUpa dikhalAte haiM-(tA egaM joyaNasahassaM egaM ya tetIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samuhaM vA ogAhittA sUrie cAraM carai) eka hajAra yojana tathA ekaso tetIsa yojana dvIpa yA samudra kA avagAhana kara ke sUrya gati karatA hai bhAva yaha hai pAMca paramatavAdIyoM ke matoM ko phira se spaSTa rUpa se dikhalAte huve sUtrakAra kahate haiM ki paramatavAdiyoM ke aneka prakAra ke kathana meM kramopadarzana ke hetu se yahAM para tAvat zabda kA prayoga kiyA hai jaMbUdvIpa meM gati karatA huvA sUrya eka hajAra ekaso tetIsa karatA sUryanA dviIpa samudramAM avagAhananA saMbaMdhamAM Avela vakSyamANa svarUpavALA paramata vAdIonI pAMca pratipattIyo che, arthAt paramatavAdIonI aneka pratipattI hovA chatAM paNa te ulalekhanIya nathI e pratipattIomAM kevaLa A vakSyamANa pAMca pratipattIye ja vizeSa prakArathI kahevA yogya che. e ja ahIyAM kahevAmAM Ave che, te A pramANe che. (ege eva mAhaMsu) 4 52tIthi 4 2 // nIye upAmA mAyA pramANe pAtAnA bhatanu 2135 matAve. (tA egaM joyaNasaharasaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM dIvaM samudaM vA ogAhittA sUrie cAra carai) me 12 yona tathA so tetrIsa yoganadIpa samudranuM avagAhana karIne sUrya gati kare che. kahevAne bhAva e che ke-e pAMca paramatavAdiyonA matone spaSTa prakArathI batAvavA mATe pharIthI sUtrakAra kahe che ke paramatavAdiyenA aneka prakAranA kathanamAM kamapadarzananA hetuthI ahIyAM tAvat zabdano prayoga karela che. jaMbudvIpamAM gati karate sUrya eka hajAra ekaso tetrIsa jana dvIpa ane samudrAmAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 12 prathamaprAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam 125 sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA ekaM yojanasahasra-sahasrayojanAtmakam ? ekaM trayastriMzataM yojanazataM trayastriMzadadhikaM yojanazatam-133 yojanaparimitaM dvIpaM samudraM vA apagAhya-AloDaya sUrya cAraM carati tadA khalu uttamakASThAprApta:-paramaprakarSatAM gataH aSTAdazamuhUrto divaso bhavati-patriMzaddhaTikAtmako divaso bhavati / jaghanyA-laghvIdvAdazamuhUrttA caturvizati ghaTikAtmikA rAtrirbhavati / itthameva yadA sUryaH sarvabAhyamaNDalamupasaMkramya cAraM carati-cAraM caritu mAramate tadA khalu lavaNasamudramekaM yojanasahasram ekaJca trayastriMzadadhikaM yojanazatam 1133 yojanaparimita mantaraM kRtvA avagAhya yadA cAra caritumArabhate-tadA uttamakASThAprAptA paramaprakarpatAM gatA aSTAdazamuhUrtA-patriMzad ghaTikAtmikA rAtribhavati, jaghanyo-laghu-dazamuhUrto divaso bhavati / atropasaMharannAha-'ege evamAhaMsu' eke-pUrvoktAstIrtha karIyAH, evaM-pUrvoktaprakAreNa pratipAditaM svamatamAhuH kathayanti yojana dvIpa evaM samudroM kA avagAhana mAne avalokana kara ke sUrya gati karatA hai / gati karatA sUrya jaba sarvAbhyantara maMDala meM jAkara gati karatA hai taba 133 ekaso tetIsa yojana parimita dvIpa samudroM ko avagAhita mAne vyApta kara ke sUrya gati karatA hai taba uttama kASThA prApta mAne parama prakarSaprApta aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai arthAt chattIsa ghaTikA divasa hotA hai evaM jaghanyA covIsa ghaTikAtmaka bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / isI prakAra jaba sUrya sarvabAhya maMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karanA prAraMbha karatA hai taba lavaNa samudra eka hajAra ekaso tetIsa 1133 yojana parimita antara kara ke gati karane kA prAraMbha karate haiM taba parama prakarSa prApta chattIsa ghaTikAtmaka aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai tathA jaghanya covIsa ghaTikAtmaka bAraha muhUrta kA divasa hotA hai| aba isa viSaya kA upasaMhAra karate huve kahate haiM-(ege eva mAhaMsu) pUrvokta koi eka paratIrthika pUrva kathita prakAra ke svamata kA pratipAdana karate haiN| avagAhana karIne sUrya gati kare che. A rIte gati karato sUrya jyAre sabhyantara maMDaLamAM jAya che tyAre 133 eka tetrIsa yojana pramANunA dvIpa ane samudrone avagAhita nAma vyApta karIne sUrya gati kare che. tyAre uttamakASThA prApta eTale ke paramaprakarSa prApta aDhAra muhUrtano divasa hoya che arthAt chatrIsa ghaDino divasa hoya che. ane jaghanya eTale ke sava5 covIsa ghaDIthI yukta bAra muhUrtanI rAtrI hoya che. e ja pramANe jyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLanuM upasakamaNa karIne gati kare che, tyAre lavaNasamudranuM 1133 eka hajAra ekaso tetrIsa ejana jeTalA pramANanuM aMtara karIne gati karavAno AraMbha kare che. tyAre paramaprakarSa prApta chatrIsa ghaDInA pramANuvALI ahAra muhUrtanI rAtrI hoya che. tathA jaghanya bAra muhUrta pramANathI yukta covIsa ghaDIne divasa hoya che. have A vissyne| upA2 42tA 4 cha-(ege eva mAsu) pUrvarita 4 52tathi 4 mA pUrvAhata prakArathI potAnA matanuM pratipAdana kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 sUryaprajJaptisUtre 1 / 'ege puNa evamAhaM' evamAhuH - prathamoktaM mataM zrutvA punareke dvitIyAH evaM vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuH - kathayanti 'tA egaM joyaNasahassaM egaM cauttIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samuI vA ogAhittA sUrie cAraM carai' tAvadekaM yojanasahasram ekaM ca catustriMzataM yojanazataM dvIpaM vA samudraM vA avagAhya sUryazvAraM carati / 'tA' tAvat - sthIyatAM tAvat yAvadahaM vakSye, bhavatAM mataM na samIcIna masmAkaM mataM samIcInamiti tAvat zrUyatAm - lakSayojanavyAsAtmake jambUdvIpe carantI sUryau yadA bhavata stadA ekaM yojanasahasraM sahasrayojanaparimANam ekaM ca catustriMzataM yojanazataM catustriMzadadhikaM yojanazatam - 134 yojanaM ca sarva militvA 1134 yojanaparimitamantaraM kRtvA dvIpaM vA samudraM vA avagAhya - AloDya jambUdvIpe caran sUrya AkhyAto bhavati / 'ege evamAhaMsu 2' eke evamAhuH / eke - dvitIyAstIrthaGkarIyAH, evaM (ege puNa eva mAhaMsu ) koI dUsarA prathama paratIrthika ke mata ko 'sunakara ke vakSyamANa prakAra se apanA mata kahate haiM (tA egaM joyaNasahassaM egaM cautIsaM jopaNasayaM dIvaM vA samudaM vA ogAhittA sUrie cAraM caraha) eka hajAra ekaso cautIsa yojana parimita dvIpa evaM samudra ko vyApta kara ke sUrya gati karatA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki prathama paratIrthika ke abhiprAya ko jAna kara ke dUsarA anyamatAvalambI apane mata ko pragaTa karatA huvA kahatA haiM (tA) tavat jahAM taka hama apane vakSyamANa mata ko prakaTa na kare vahAM taka Thaharo / Apa kA mata samIcIna nahIM hai hamArA mata samIcIna nAma ucita hai vaha suniye eka lAkha yojana ke vyAsavAle jambUdvIpa meM vicarate huve donoM sUrya apanI apanI gati karate haiM taba eka hajAra ekaso cotIsa yojana parimita aMtara kara ke dvIpa samudroM meM vyApta hokara ke jambUdvIpa meM gati karate kahe haiM / ( ege puNa evamAhaMsa) jIle ardha paramatavAdI pahelA paratIrthinA bhatane sAMlajIne yA nIye vAmAM AvanAra prahArathI potAno bhata pragaTa uratAM ar3e the, (tA egaM joyaNasahassaM egaM catIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samuha vA ogAhittA sUrie cAra carai ) me hunnara kheDaso cetrIsa yojana parimita dvIpa ane samudrone vyApta karIne sUrya gati kare che, kahevAne bhAva e che ke-pahelA paratIkinA matane jANIne bIjo anya matavAdI peAtAnA matane pragaTa karatA kahevA lAgyo (jJA) tAvat jyAM sudhI huM mArA nIce kahevAmAM AvanArA matane na kahuM tyAM sudhI tameA ubhA raheA. arthAt dhIraja rAkho. tamAro mata samIcIta nathI. amAro mata samIcIna yogya vastunuM pratipAdana karavAvALA che, te tame sAMbhaLe, eka lAkha yojananA byAsa vALA ja khUdrIpamAM vicaraNa karatA beu sUryAM pAtapeAtAnI gatI kare che tyAre eka hajAra ekaso ceAtrIsa yojana parimitanu aMtara karIne dvIpa samudromAM vyApta yAne bhyUdIyasAM gati ure che. (ege puNa evamAhaMsu) se jIne anyatIrthi zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 12 prathamaprAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam pUrvoktasvamatameva prAmANikaM sthApayanti / tatra sarvAbhyantara sarvabAdhamaNDalasaJcaraNakrameNa dinarAtripramANamapi pUrvapratipAditarItyaiva pratipAdayanti / DiNDimaghoSaM zrutvA - 'ege puNaevamAhaMsa' eke puna evamAhuH / eke - tRtIyAstIrthAntarIyAH punaH - bhUyaH evaM vakSyamANaprakArakaM svamata mAhuH kathayanti / 'tA evaM joyaNasahassaM egaM ca paNatIsa joyaNasayaM dIvaM vA samudaM vA ogAhitA sUrie cAraM carai' tAvat ekaM yojanasahasramekaM ca paJcatriMzataM yojanazataM samudra vA avagAhya sUryazvAraM carati / 'tA' tAvat sthIyatAM tAvat kathaM svamatameva prAmANika mudghoSayanti bhavantaH ? manmataM tAvanizcitaM zrUyatAm tayorvAstavikamantaraM tu ekaM yojana sahasraM - - sahasrayojanapramANam ekaM ca paJcatriMzataM yojanazatam - 135 yojanapramANaM militarUpaH sUryacArastu 1135 yojanAtmakaH, anenaiva cArAntareNa dvIpaM samudraM vA avagAhya 127 ( ege puNa eva mAhaMsu) ve dUsare anya tIrthika pUrvokta svamata ko hI prAmANika rUpa se mAnate haiM, tathA sarvAbhyantara evaM sarvabAhyamaNDala ke saMcaraNa krama se divasarAtra kA pramANa bhI pUrvapratipAdita rIti se hI pratipAdana karate haiM / 2 isa prakAra usakA DiNDimaghoSa ko sunakara ke (ege puNa evamAhaMsu) eka mAne jo tIsarA anyatIrthika dUsare matAvalambI ke abhiprAya ko sunakara ke nimnokta prakAra se apanA mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai (tA evaM joyaNasahassa evaM ca paNatIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samudaM vA ogAhitA sUrie cAraM carai) eka hajAra ekaso paiMtIsa yojanAtmaka dvIpa evaM samudra ko vyApta kara ke sUrya gati karatA hai / ve tIsare tIrthika ke kahane kA bhAva yaha hai ki Apa apane mata ko prAmANita kisa prakAra kahatA ho ? hamArA mata kA abhiprAya bhI suniye donoM sUrya kA vAstavika antara to eka hajAra ekaso paiMtIsa yojana mAne 1135 gyArahaso paiMtIsa yojana kA A kathita rItanA matane ja pramANu rUpa mAne che, tathA sarvAbhyantara ane sakhAhyamaDaLanA saMcaraNu kramathI divasa rAtrInuM pramANu paNa pahelAM pratipAdana karela rIte ja te pratipaahn hare che, 2 mA rItanA mIla parabhatavAhInA DiDibhaghoSane sAMlaNIne (eMge puNa evamAhaMsu ) koI eka trIjo anya matavAdI khIjA matAvalambInA abhiprAyane sAMbhaLIne A nIce jaNAvavAmAM AvanArA prakArathI potAnA matanA siddhAMtane pragaTa karatA thA kahevA lAgyo, te peAtAnA mata A pramANe kahe che (tA evaM joyaNaH sahassaM egaM ca paNatIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samuhaM vA ogAhittA sUrie cAra carai) me unnara bheDaso yAMtrIsa yogna vANA dvIpa bhane samudrane vyApta kurIne sUrya gati kare che. A trIjA paratIkinA kahevAnA bhAva e che ke tame tamArA matane ja pramANu rUpa zI rIte kaheA che ? mArA siddhAMtanA abhiprAya paNa sAMbhaLe.... ane sUryAnu vAstavika aMtaratA eka hajAra ekasA pAMtrIsa yojana eTale ke 1135 agIyArase pAtrIsa yeAjana zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 ___ sUryaprajJaptisUtre AloDaya cAraM carati sUryaH / atraiva yadA sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadottamakASThA prAptaH paramotkarSaH aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtrirbhavatIti 3 'ege eva mAhaMsu 3' eke evamAhuH eke tRtIyAstIrthaGkarIyAH evaM-pUrvotaM svamatamAhuH kathayanti, tacchrutvA 'ege puNa emAhaMsu' eke punarevamAhuH 4 / eke-caturthAstIrthAntarIyAH evaM vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti // 'tA avaDUM dI vA samudaM vA ogAhittA sUrie cAraM carai' tAvat apArddha dvIpaM vA samudraM vA avagAhya sUryazcAraM carati, sthIyatAM tAvat zrUyatAM ca manmataM yadA sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, yadA saJcaran sUryaH sarvAbhyantaramaNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA arddha jambUdvIpamavagAhate-tatra divasaH paramotkRSTatAM gato'STAdazamuhUrttapramANo bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrttapramANA rAtriantara kara ke dvIpa samudroM ko vyApta kara ke gati karate haiM yahAM para jaba sarvAMbhyantara maMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karate haiM taba uttama kASThAprApta nAma paramaprakarSa ko prApta aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai evaM bAraha muhUrta kI jaghanya nAma ladhvo bAraha muhUrta kI rAtrI hotI haiM (ege puNa eva mAhaMsu) tIsare matavAlA isa pUrvokta prakAra se apane mata ko sthApita karate haiM / 3 tIsare matAvalambI anyatIrthika ke abhiprAya ko sunakara ke (ege puNa evamAsu) eke nAma caturtha tIrthAntarIya nimnadarzita vakSyamANa prakAra se apane mata ko prakaTa karatA hai-(tA avaD dIvaM samudaM vA ogAhittA sarie cAraM carai) arddha dvIpa evaM samudra ko vyApta kara ke sUrya gati karatA hai / cauthe matavAdI ke kahane kA bhAva yaha hai ki merA bhatake abhiprAya ko suniye jaba sUrya sarvAbhyantaramaMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba ardha jambUdvIpa kA avagAhana karate haiM usa samaya utkRSTatA ko prApta divasa aThAraha sudhInuM aMtara karIne dvIpa samudromAM vyApta thaIne gati kare che. ahIMyAM jyAre sabhyantara maMDaLanuM upasaMkramaNa karIne gati kare che tyAre uttama kASThA prApta eTale ke parama prakarSa prApta utkRSTa aDhAra muhUrtane divasa thAya che ane jaghanya eTale ke ekadama nAnI bhA2 mutanI rAta DAya che. (ege evamAhaMma) trIne 52matAhI yA pUrvarita 2thI pAtAnA siddhAMta kahe che. 3 trIka bhatavAhI mAnyatA thi:nA abhiprAyane sAMgIna (ege puNa emAsa) mAna keI eka cothe anya matAvalakhI nIce jaNAvela prakArathI pitAnA matane pragaTa karatAM kahevA sAyo (tA abaDha dIvaM samudaM vA ogAhitA sUrie cAraM carai) ardhA dI5 bhane samudrane vyApta karIne sUrya gati kare che, jethI matavAdInA kahevAno bhAva e che ke-mArA matanA abhiprAyane sAMtaLo jyAre sUrya sabhyantaramaMDaLanuM upasaMkramaNa karIne gati kare che. tyAre te ardhA jaMbudvipanuM avagAhana kare che. te samaye parama utkRSTatAne prApta thayela zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 16 prathamagrAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam rbhavati, yadA ca punaH sUryaH sarvavAdyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA cottamakASThA prAptA sarvotkRSTA aSTAdazamuhartA rAtribhavati, dvAdazamuhartapramANo jaghanyo divaso bhavati / 'ege eva mAsu' eke-caturthAH, evaM-pUrvoktaprakArakaM svavaktavyamAhuH-kathayanti, 'ege puNa eva mAhaMsu 5' eke punaH evamAhuH // 5 // eke paJcamAstIrthAntarIyAzcaturNAM mataM zrutvA punaH svamatamevaM-vakSyamANarItyA AhuH kathayanti / 'tAo egaM joyaNasahassaM egaM tettIsaM joyaNasayaM dIvaM samudaM vA ogAhittA cAraM carai' ekaM yojanasahasramekaM trayastriMzataM yojanazataM dvIpaM vA sakSudra vA avagAhya cAraM carati // saJcaran sUryaH yadA sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAra carati, tadA ekaM yojanasahasraM-sahasrayojanaparimANamekaM ca trayastriMzataM yojanazataM-trayastriMmuhUrta pramANa kA hotA hai evaM rAtri jadhanyA nAma choTI bAraha muhUrta pramANa vAlI hotI hai tathA jaba sUrya sarvabAhya maMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba uttama kASThA prApta mAne sarvotkRSTa aThAraha muhUrta ko rAtrI hotI hai tathA bAraha muhUrta pramANavAlA jaghanya divasa hotA hai (ege puNa eva mAhaMsu) pUrvokta caturtha paramatavAdI uparokta prakAra se kahate haiM / 4 (ege puNa eva mAsu) koi eka pAMcavAM anyatIrthika cauthe matavAdI ke mata ko sunakara ke isa prakAra se kahate haiM-(tAo egaM joyaNasahassaM egaM tettIsaM joyaNasayaM dIvaM samudaM vA ogAhittA cAraM carai) eka hajAra ekaso tetIsa yojana parimita dvIpa evaM samudra kA avagAhana kara ke gati karate haiM arthAt saMcAra karatA huvA sUrya jaba sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba eka hajAra ekaso tetIsa yojanAtmaka dvIpasamudroM ko vyApta kara ke gati karatA hai taba uttamakASThAprApta mAne sarvotkRSTa aThAraha dinamAna aDhAra muhUrtanuM hoya che. ane rAtrImAna jaghanyA arthAt nAnAmAM nAnI bAra muhUrta pramANuvALI hoya che. tathA jyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLanuM u5saMkramaNa karIne gati kare che, tyAre tyAM uttamakASThA prApta eTale ke sarvotkRSTa aDhAra muhUrtanI rAtrI hoya che tatha! dhanya // 2 muDUta prabhAvAko nAnAbhA nAno hipasa thAya che. (ege puNa vamAhaMsa) pUrvokta e paramatavAdI uparokta rIte potAno mata jaNAve che. 4 (ege puNa evamAhaMsu) 5 me pAyabhI anya bhatArI yAthA anya bhatavAhInA siddhAMtane samajAna ta pAtAnA bhatanu pratipAhana 42tai - pramANe / sAyo (tAo ega joyaNasahassaM egaM tettIsaM joyaNasayaM dIvaM samudaM vA ogAhittA cAra carai) me 12 ekase tevIsa yojananA pramANavALA dvIpa samudrone vyApta karIne sUrya gati kare che, arthAta saMcAra karate sUrya sarvAbhyantaramaMDaLamAM upasiMkramaNa karIne gati kare che, tyAre eka hajAra ekase tetrIsa yojana pramANanA dvIpa samuhone vyApta karIne gati kare che, tyAre uttama zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 ___ sUryaprajJaptisUtre zadadhikaM yojanazataM dvIpaM vA samudraM vA avagAhya-AloDaya cAraM carati tadottamakASThA prAptaH sarvotkRSTo'STAdazamuhattoM divaso bhavati, jaghanyA sarvaladhvI dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati / yadA ca tatraiva sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadottamakASThA prAptA sarvotkRSTA aSTAdazamuhUrtA rAtrirbhavati, jaghanyo dvAdazamuhattoM divaso bhavati, na kizcidvIpaM samudraM vA avagAhate kevalaM maNDalAnmaNDalAntaraM saMcaran sUryo dinarAtrivyavasthAM krotiityrthH|| paJcamasya mate na kizcid vaiziSTayaM pratibhAti, sarvathA prathamasya matena sarvathA tulyamevAsya matamiti / arthAt yadA sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadApi na kizci dvIpaM samudraM vA avagAhate tarhi kathaM punaH zeSamaNDalaparibhramaNakAle avagAhayeta / yadApi punaH sarvavAhayaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadApi na kimapi laraNasamudramavagAhate tarhi kiM punaH zeSa maNDalaparibhramaNakAle ? kintu dvIpasamudrayorantarAla eva sakaleSvapi maNDaleSu muhUrta kA divasa hotA hai tathA jaghanya saba se choTI bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai| vahAM para hI jaba sarvabAhya maMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba uttamakASTAprApta sarvotkRSTa aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / koi dvIpa samudra kA avagAhana nahIM karate haiM kevala eka maMDala se dUsare maMDala meM saMcAra karatA huvA sUrya divasa rAtrI kI vyavasthA karatA hai / isa pAMcaveM anyatIthika ke mata meM kucha viziSTatA digvatI hai| sarvathA prathama matAvalambI ke mata ko hI milatA julatA pAMcaveM matavAdI kA mata hai arthAt jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala ko bhI saMkramaNa kara ke gati karatA hai taba bhI koI dvIpa samudra kA avagAhana nahIM karate to zeSa maMDala ke paribhramaNa kAla meM kaise avagAhana karegA ? tathA jaba sarvabAhyamaMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba bhI koi lavaNa samudra kA avagAhana bhI nahIM krte| to zeSa maMDala ke paribhramaNa kASTA prApta arthAt sarvotkRSTa aDhAra muhurta pramANane divasa hoya che. tathA jaghanya sauthI nAnI bAra muhUrta pramANavALI rAta hoya che. tyAM jyAre sarvabAhyamaMDanuM upasaMkramaNa karIne sUrya gati kare che tyAre uttama kANA prApta arthAt sarvotkRSTa aDhAra muhUrtanI rAta hoya che. ane bAra muhUrta pramANane jaghanya eTale ke nAnAmAM nAno divasa hoya che. keI dvIpa samudranuM avagAhana karatA nathI. kevaLa eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM saMcAra karata sUrya divasarAtrInI vyavasthA kare che, A pAMcamAM anya matavAdInA matamAM kaMIka vizeSatA jaNAya che. ghaNu kharUM pahelA matavAdInA matane maLane jalate A pAMcamA anyatIthikane mata che, arthAt jyAre sUrya sabhyantaramaMDaLanuM saMkramaNa karIne gati kare che. tyAre paNa te kaI dvIpa ke samudranuM avagAhana karato nathI. te pachI bAkInA maMDaLanA paribhramaNa samaye kevI rIte avagAhana karaze? tathA jyAre sarva bAhyamaMDaLanuM upasakramaNa karIne sUrya gati kare che, tyAre paNa kaI lavaNasamudranuM avagAhana nathI karatA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 16 prathamaprAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam _ 131 cAraM carati-dinarAtrivyavasthAM karoti, tadevaM pazcApi pratipattayaH svastroddezataH kathayitvA samprati etA eva pratipattIH spaSTaM bhAvayati-tattha je te eva mAhaMsu tA egaM joyaNasahassaM egaM tettIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samuha vA ogAhittA sUrie cAraM carai' tatra ye khalu evamAhuH yat ekaM yojanasahasramekaM ca trayastriMzataM yojanazataM-trayastriMzadadhikaM yojanazatam133 yojanAni-1133 yojanAni antaraM kRtvA dvIpaM samudraM vA avagAhaya-AloDaya sUryazcAraM carati-te evamAhuryat 'jayA NaM sUrie sacabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM jaMbuddIvaM egaM joyaNasahassaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM ogAhitA sUrie cAraM carai' yadA khalu sUrya sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu jambUdvIpam ekaM kAla meM kaise karegA ? paraMtu dvIpa samudroM ke aMtarAla meM hI sabhI maMDaloM meM gati karatA hai| mAne dinarAtri kI vyavasthA karatA hai| ___isa prakAra pAMcoM pratipattiyAM apane apane uddezAnusAra kaha kara ke aba yahI pratipattiyoM kA bhAva spaSTatayA dikhalAte haiM-(tattha je te evamAsu tA ega joyaNasahassaM egaM tettIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samudaM vA ogAhittA sUrie cAraM carai) unameM jo aisA kahate haiM ki eka hajAra ekaso tetIsa yojana dvIpa evaM samudra kA avagAhana kara ke sUrya gati karatA hai arthAt jo prathama matavAle aisA kahatA hai ki eka hajAra ekaso tetIsa yojana mAne 1133 gyArahaso tetIsa yojana kA aMtara kara ke dvIpa evaM samudra kA avagAhana kara ke gati karatA hai usakA kahane kA abhiprAya isa prakAra se hai ki (jayA NaM sarie savvanbhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM jaMbuddIvaM egaM joyaNasahassaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM ogAhittA sUrie cAraM carai) jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai, taba jaMbUdvIpa te pachI bAkInA maMDaLanA paribhramaNa samaye kevI rIte kare? paraMtu dvIpasamudronA aMtarAlamAM ja badhA maMDaLamAM gati kare che, eTale ke divasa rAtrinI vyavasthA karatA rahe che. 5 A pramANe pAMce pratipatti potapotAnA uddeza anusAra kahI batAvIne have Aja prtipttiyon| bhAva 2508 rIta samanave che.-(tattha je te evamAhaMsu tA egaM joyaNasahassaM egaM tettIsaM joyaNasayaM dIvaM vA samuI vA ogAhittA sUrie cAraM carai) tebha resa se pramANe kahe che ke eka hajAra ekaso tetrIsa yojana dvIpa ane samudranuM avagAhana karIne sUrya gati kare che, arthAt pahelo matavAdI je e pramANe kahe che ke eka hajAra ekase tetrIsa jana eTale ke 1133 agIyArase tetrIsa yojananuM aMtara karIne dvIpa ane samudranuM avagAhana karIne sUrya potAnI gati kare che. tene tema kahevAno hetu A pramANe cha OM (jayA NaM sUrie savvabbhaMtara maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai tayA NaM jabuddIvaM egaM joyaNasayasahassaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM ogAhittA sUrie cAra carai) yAre sUrya sA zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre yojanasahasramekaM ca trayastriMzataM yojanazata mavagAhya sUrthazcAraM carati // prathamacaturthayormate jyazItyadhikazatasaMkhyakeSu sUryacAramaNDaleSu yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya tatra gatvA cAraM carati tadA khalu jambUdvIpamaikaM yojanasahasramekaM ca trayastriMzadadhikaM yojanazatam arthAt jambUdvIpasya 1133 tritribhUbhUmitayojanAntareSu yAvaddvIpaM samudraM vA avagAya sUryazcAraM carati, 'tayA NaM uttamakaTThapatte ukosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlamuhuttA rAI bhavai' tadA khalu uttamakASTAprAptaH utkrssko'ssttaadshmuhuutto divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtI rAtri bhavati / tadA-sarvAbhyantaramaNDalasaMcaraNakAle jambUdvIpasya trayastriMzadadhikaikAdazazatamitayojanAvagAhanasamaye khalu iti nizcitam uttamakASThA prApta: sUryo bhavati-paramotkarSatAM gato bhavati, tenotkarSaka:-sarvAdhikaH, aSTAdazamuhattoM divaso bhavati-patriMzad 36 ghaTikAtmakaM dinaM bhavati / tatraiva jaghanyA-sarvalaghvI dvAdazamuhUrtA-catuko gyArahaso tetIsa yojana sUrya gati karatA hai / prathama evaM caturtha matavAdI ke mata se ekaso tirAsI saMkhyaka maMDala meM sUrya cAra maMDala meM jaba sUrya sarvAbhyantaramaMDala meM upasaMkramaNa kara ke vahAM para gamana kara ke gati karatA hai taba jambUdvIpa kA 1133 gyArahaso tetIsa bhUmi ke yojanAntara meM jitane dvIpa samudra kA avagAhana kara ke sUrya gati karatA hai (tayA NaM uttamakaTThapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) taba paramaprakarSaprApta utkarSa se aThAraha muharta kA divasa hotA hai tathA bAraha muharta pramANavAlI jadhanyA rAtrI hotI hai| mAne sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNa kAla meM gyArahaso tetIsa yojana pramANavAlA avagAhana samaya meM uttama kASThA prApta mAne paramaprakarSe vAlA sUrya hotA hai ataH utkarSa se yAne sarvAdhika 36 chattIsa ghaTikAtmaka aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai evaM vahAM para bhyantaramaMDaLamAM upasiMkramaNa karIne gati kare che tyAre je khUdvIpane 1133 agyAraso tetrIsa jana sUrya potAnI gati kare che. pahelA ane cothA matavAdInA matathI ekasevyAsI saMkhyAvALA maMDaLamAM sUrya sabhyantaramaMDaLamAM upasiMkramaNa karIne arthAta tyAM jaIne gati kare che. tyAre jaMbudvIpanI 1133 agIyAraso tetrIsa bhUminA janAntaramAM jeTalA dvIpa bhane samudromA mAna 4Ina sUrya potAnA jati cha. (tayA NaM uttamakaThThapatte ukkosae advArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlapsamuhuttA rAI bhavai) tyAre 52ma apane prApta utkRSTathI aDhAra muhUrtane divasa hoya che. tathA bAra muhUrta pramANavALI jaghanyA eTale ke nAnAmAM nAnI rAtrI hoya che. arthAt sabhyantara maMDaLanA saMcaraNa kALamAM agIyArase tetrIsa jana pramANavALA avagAhana samayamAM uttama kASThA prApta eTale ke parama prakarSa prApta sUrya hoya che, tethI utkarSathI eTale ke sauthI moTo 36 chatrIsa ghaDIthI yukta aDhAra muhUrtane divasa hoya che. ane tyAM 24 covIsa ghaDithI yukta jaghanya nAma sauthI nAnI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJatiprakAzikA TokA sU0 16 prathamaprAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam viMzati 24 ghaTikAtmikA rAtri bhavati / etenetthaM sidhyati yat sUryasya sarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNasamaye jambUdvIpe dinamAnasya paramatvaM bhavati rAtrimAnasya ca paramAlpatvaM bhavatIti / 133 'tAo jayA NaM sUrie savyabAhiraM maMDalaM uvasaMkramittA cAraM carai tayA NaM lavaNasamudda egaM joyagasahassaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM ogAhittA cAraM carai' tatra yadA khalu sUryaH sarvavAha maNDalanupasaMkramya cAraM carati tadA khalu lavaNasamudramekaM yojanasahasram ekazca trayatrizataM yojanazatam avagAhaya cAraM carati // tatra jambUdvIpaparibhramaNasamaye yadAyasmin samaye khalu iti nizcitaM sUryacaturazItyuttarazatasaMkhyaka sUryamaNDaleSu bhraman sUryo yA sarvavAye maNDala - makarAntavRttam upasaMkramya-tatra gatyA - makarAntamaNDalamAdAya yadA cAraM carati - tanmaNDale caran dRSTo bhavati tadA khalu lavaNamekaM yojanasahasraM - lavaNasamudrasya 24 covIsa ghaTikAtmaka jaghanyA saba se choTI bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai| isa kathana se yaha siddha hotA hai ki sUrya ke sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNa samaya meM jambUdvIpa meM dinamAna utkRSTa mAne adhika hotA hai tathA rAtrimAna parama alpa hotA hai / (tAo jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM lavagasamudde ege joyaNasyasahassaM egaM ca tetIsaM joyaNasayaM ogAhittA cAraM caras) vahAM jaba sUrya sarvabAdya maMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba lavaNasamudra ko gyArahaso tetIsa yojana kA avagAhana kara ke gati karatA hai arthAt jambUdvIpa ke paribhramaNa kAla meM jisa samaya sUrya ekaso corAsI maMDala meM bhramaNa karatA huvA jaba sarvabAhyamaMDala mAne makarAntavRtta kA upasaMkramaNa kara ke mAne vahAM jAkara ke makarAntamaMDala ko prApta kara ke jaba gati karatA hai mAne usa maMDala meM saMcaraNa karatA huvA dikhatA hai taba lavaNa khAra muhUrtInI rAtrI hAya che, A kathanathI e siddha thAya che ke sUnA sarvAbhyantara maMDaLanA saMcaraNanA samayamAM jamUdrIpamAM nimAna utkRSTa arthAt vadhAre heAya che. tathA rAtrImAna atyaMta nAnu hAya che. (tAo jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai tathA NaM lavaNasamudda egaM joyaNasayasahassaM egaM ca tettIsa jogaNasayaM ogAhittA cara cara i) tyAM nyAre sUrya sabAhyamaMDaLanuM... upasa'kamaNu karIne gati kare che. tyAre lavaNusamudrane agIyArase tetrIsa ceAjananuM avagAhana karIne gati kare che. arthAt ja mUDhIpanA paribhramaNa kALamAM jyAre sUrya ekasA cAryAzI maDaLAmAM bhramaNa karatA karatA jyAre sabAhyamaMDaLa arthAt makarAnta vRttanuM upasakramaNa karIne eTale ke tyAM jaIne makAnta maDaLane prApta karIne jyAre gati kare che. arthAt e maMDaLamAM saMcaraNa karatA dRSTigocara thAya che. tyAre lavaNusamudra 1133 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre sahasrayojanaparimANaM kSetram ekaM ca trayastriMzataM yojanazataM - trayastriMzadadhikaM yojanazataM ca kSetraM ca parivyApya arthAt jambUdvIpasya 1133 yojanaparimANaM kSetramavagAhaya - AloDaya cAraM carati tathA caran dRSTo bhavati / iti prathamaH 'tayA NaM uttamakaTTapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhutte divase bhavai' tadA khala uttamakASThA prAptA utkarSikA aSTAdazamuhUrttA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhUrtI divaso bhavati // tadA-sarvabAhayamaNDalabhramaNakAle khalu - iti nizcitam uttamakASThA prAptA - makarAdimaNDalaM gatA - paramokarSatAM gatA utkarSikA - adhikatarA aSTAdazamuhUrttA-aSTAdazamuhUrttapramANA - patriMzadvaTikAtmikA rAtri bhavati, patriMzadvaTikAtmakaM rAtrimAnaM bhavatItyarthaH, jaghanyaH - sarvalaghurdvAdazamuhUrttI - dvAdazamuhUrta parimANo divaso bhavati, caturviMzati 24 ghaTikAtmakaM divasamAnaM bhavatItyarthaH / etenetthaM siddhaM yat paramadinamAnaM paramarAtrimAnaM ca SaTtriMzaddhaTikAtmakam / samudra kA 1133 gyAraha so tetIsa yojana parimANa vAle kSetra kI avagAhanA kara ke mathita kara ke gati karatA hai mAne saMcaraNa karatA dikhatA hai / yaha prathama matavAdI kA kathana prakAra kA bhAva kahA hai| -- (tayA NaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhutte divase bhavai) taba uttamakASThA prApta utkRSTa aThAraha muhUrta kI rAtri hotI hai, tathA jaghanya bAraha muhUrta kA divasa hotA hai arthAt sarvabAhya maMDala ke bhramaNa kAla meM nizcaya se uttamakASThA prApta arthAt makarAdi maMDala gata mAne paramotkarSa ko prApta utkarSikA mAne sarvotkRSTa aThAraha muhUrta pramANavAlI chattIsa ghaTikAtmikA rAtrI hotI hai arthAt chattIsa ghaTikAtmaka rAtrimAna hotA hai tathA jaghanya saba se choTA 24 covIsa ghaTikA pramANavAlA bAraha muhUrta parimANa yukta divasa hotA hai / isa kathana se yaha siddha hotA hai ki- paramotkRSTa dinamAna evaM paramotkRSTa rAtrImAna chattIsa ghaTikA pramANa se 134 agIyArase tetrIsa yeAjana parimANavALA kSetranI avagAhanA karIne arthAt thita karIne gati kare che. eTale ke evI rIte saMcaraNa karatA dekhAya che. A prathama vAdInA kathananA bhAva che. ( tathA NaM uttamakaTupattA ukkosiyA aTTArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNie dubAlasamuhuce divase bhavai) tyAre uttama aSThA prApta utsRSTA mahAra muhUrtanI rAtrI hoya che. tathA jaghanya bAra muhUrtInA divasa hoya che, arthAt sarva bAhyamaDaLanA bhramaNa samaye nizcita paNAthI uttamakASThA prApta eTale ke makarAdi maMDaLamAM hoya tyAre parama ukta prApta utkRSTA eTale ke sarvotkRSTa aDhAra muhUrta pramANu vALI chatrIsa ghaDithI yukta rAtrI hoya che, eTale ke rAtrImAna chatrIsa ghaDInu hAya che. tathA jadhanya sauthI nAnA 24 covIsa ghaDi pramANavALo khAra muhUtanA divasa hoya che. A kathanathI e siddha thAya che ke parameSkRSTa dinamAna ane parameSkRSTa rAtrImAna chatrIsa ghaDI pramANavALu hAya che, tathA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 16 prathamaprAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam 135 paramApaM dinamAnaM rAtrimAnaM caturviMzatighaTikAtmakamiti || ' evaM cottIsaM joyaNasayaM / evaM paNatIsaM joyaNasa' evaM catustriMzataM yojanazatam, evaM paJcatriMzataM yojanazatam // evaMpUrvoktaprakAreNa catustriMzataM yojanazataM - catustriMzadadhikaM yojanazatam, arthAt trayastriMzadadhikazatayojana parimANAtmakamaNDala bhramaNapakSe yathA dinarAtrivyavasthAdarzitA, tathaiva catukhiMzadadhikazatasaMkhyaka parimANAtmaka maNDalaparibhramaNa kSetre'pi, paJcatriMzadadhikazatayojanaparimANamaNDalaparibhramaNa kSetre'pi dinarAtrivyavasthA jJeyA / arthAt sarvAbhyantaramaNDale dinamAna - sya paramatvam, sarvavAyamaNDale rAtrimAnasyAdhikatvaM paramatvaM bhavatIti / 'paNatI se'pi evaM caiva bhANiyavvaM paJcatriMzato'pi evameva bhaNitavyam / paJcatriMzadadhikazatayojanAvagAhanakSetre'pi sarvAbhyantaramaNDalasthe sUrye dinamAnasya paramAdhikatvamaSTAdazamuhUrttamitatvaM rAtri 1 yukta hotA hai, tathA sarva jaghanya mAne sarvAlpa rAtrimAna covIsa ghaTikA pramANa yukta hotA hai / (evaM cottIsaM joyaNasayaM evaM paNatIsaM joyaNasayaM) isI prakAra ekaso cottIsa yojana ke viSaya meM tathA ekaso paiMtIsa yojana ke saMbaMdha meM samajha leveM / arthAt isI prakAra mAne pUrvokta prakAra se ekaso cautIsa yojana ke viSaya meM mAne ekaso tetIsa yojana parimANavAle maMDalabhramaNapakSa meM jisa prakAra dinarAtri kI vyavasthA pragaTa kI gaI hai usI prakAra se ekaso cottIsa saMkhyaka parimANavAle maMDala ke paribhramaNakSetra meM bhI samajha lenA / tathAca ekaso paiMtIsa yojana parimANavAle maMDala ke paribhramaNa kSetra meM bhI usI prakAra kI dinarAtrI kI vyavasthA samajhanI cAhiye / arthAt sarvAbhyantara maMDala meM dinamAna paramAdhikatAvAlA tathA sarvabAhyamaMDala meM rAtrimAna adhika hotA hai / (paNatI se'pi evaM caiva bhANiyanvaM) ekaso paiMtIsa yojana kI avagAhanakSetra ke pakSa meM zrI sarvAbhyantara maMDalastha sUrya hone para dinamAna paramotkRSTa sa jaghanya eTale ke savathI nAnuM rAtrImAna cAvIsa ghaDI pramANavALu hoya che, vaM cottIsaM joyaNasayaM evaM pagatIsaM joyaNasayaM) mAna pramANe meuso yAtrIsa yojanA pramANu viSe ane ekase pAMtrIsa ceAjananA pramANu sabaMdhamAM paNa samajI levuM. arthAt A pUrvokta prakAranA kathanAnusAra ekaseA cetrIsa ceAjananA sabadhamAM eTale ke ekasAtetrIsa ceAjana pramANavALA ma`DaLa bhramaNanA pakSamAM je pramANe divasa rAtrInI vyavasthA pragaTa karavAmAM AvI gaI che. e ja pramANe ekaseA ceAtrIsanI saMkhyAnA parimANuvALA maMDaLanA parimANu kSetramAM paNa samajI levuM. tevI ja rIte ekase pAMtrIsa yeAjana parimANavALA maDaLanA paribhramaNa kSetramAM paNa eja pramANenI divasarAtanI vyavasthA samajavI joie. arthAt sarvAbhyantara maMDaLamAM nimAna parama adhika pramANavALA tathA sa`bAhyama`DaLamAM rAtrImAna adhika prabhANuvANu hoya che, (paNatI se vi evaM caiva bhANiyavyaM) meso pAMtrIsa yAjananI avagAhanA kSetranA pakSamAM paNa sU sarvAbhyantarama"DaLamAM Ave tyAre nimAna zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 sUryaprajJaptisUtre mAnasya ca paramAlpatvaM dvAdazamuhUrttamitatvam / sarvavAhayamaNDalagate ca sUrye paramAlpaM dvAdazamuhUrtatulyaM dinamAnam, paramAdhikamaSTAdazamuhUrtatulyaM rAtrimAnaM ceti bhAvanIyam / iyameva bhAvanA (bhANiyavyaM) / 'tattha je te evamAhaMsu tAo aba dIvaM vA samuha vA ogAhittA sUrie cAraM carai' tatra ye khalu evamAhuste tAvad apAI dvIpaM vA samudraM vA avagAhaya sUryazvAraM carati // tatra-pratipattivaimatyavibhAvanAsu sUryabhramaNakSetreSu ye-tIrthAntarIyAH khalu iti nizcitaM sarvamatraiva pratipAdyamAnaM svamata mevamAhuste tAvat anyasyApi padArthasya dRSTikiraNasparzarekhAbhiralpabhAga eva dRzyaH prakAzito bhavatIti siddhAntamurarIkRtya 'avaDDhe dIvaM samudaM' ityAdi siddhAntamAhuH kathayanti, apArddham-apagatamaI yasyeti apArddhaarthAt aThAraha muhUrta pramANa vAlA hotA hai tathA rAtrimAna paramAlpa mAne bAraha muhUrta pramANa kA hotA hai evaM jaba sUrya sarvabAhya maMDala gata hotA hai taba dinamAna parama alpa bAraha muhUrta pramANa kA hotA hai tathA rAtrimAna paramAdhika aThAraha muhUrta kA hotA hai aisI bhAvanA kara ke samajha leveM isI prakAra kI bhAvanA (bhANivvaM) bhAvita kara leveM / ___(tattha je te eva mAhaMsu tAo avaDUM dIvaM vA samuI vA ogAhittA sUrie cAraM carai) una meM jo aisA kahate haiM ki apAI dvIpa evaM samudra ko avagAhana kara ke sUrya gati karatA hai / kahane kA abhiprAya yaha hai ki una paramatavAdiyoM meM pratipatti kI viparItatA kI vicAraNA se sUrya ke saMcaraNa mAne bhramaNakSetra ke viSaya meM jo tIrthAntarIya mAne anya matavAdI yahAM para pratipAdyamAna sabhI sva mata ko hI kahate haiM ve loga anya ke padArtha mAne abhiprAya ko dRSTi meM vinA lAye hI ajhailpa bhAga ko hI siddhAnta meM lAkara prakAzita karate haiN| __ (avaDUM dIvaM samuI) ityAdi siddhAnta viSaya meM kahate haiM apArddha mAne paramakRSTa arthAt aDhAra muharta pramANavALo hoya che. tathA vimAna parama nAnuM eTale ke bAra muhUrtanuM hoya che. ane jyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLamAM Ave tyAre dinamAna parama nAnuM bAra muhUrta pramANavALuM hoya che, tathA rAtrImAna parama vadhAre aDhAra muhUrtanuM hoya che. e pramANanI bhAvanA karIne samajI levuM Aja prakAre bhAvanA karavA (bhANiyavyaM) 2 // 54thI sUtrA2 ni|| 42 che, (tattha je te evamAhaMsu tAo avaDaDhaM dIvaM vA samudaM vA ogAhittA sUrie cAraM carai) tesomAyA se che apAya dI5 ane samudronuM avagAhana karIne sUrya gati kare che. temanA kahevAno abhiprAya e che ke e anya matavAdiyamAM pratipattInA judApaNAnI vicAraNAmAM sUryanA saMcaraNa arthAta bhramaNa kSetranA saMbaMdhamAM anyamatavAdIo ahIM pratipAdyAmAna viSayanA saMbaMdhamAM badhA pitA potAnA matanuM ja rAmarthana kare che. teo bIjAnA matane arthAt abhiprAyane pitAnI dRSTikoNamAM lAvyA vagara ja ardhAlapa bhAgane ja siddhAMta viSayamAM lAvIne prakAzita kare che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 16 prathamaprAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam kevalamarddhabhAgamAtraM jambUdvIpaM samudra-lavaNasamudraM vA avagAhya-AloDaya sUryazcAraM carati-tatra caran sUryoM dRSTo bhavati, 'te evamAhaMsu' te tIrthAntarIyA evamAhuH-itthaM kathayanti yat 'jayA NaM sUrie savvanbhataraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM carai tayA NaM avaDDhaM jaMbuddIvaM dIvaM ogAhittA cAraM carai' yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khala apArddha jambUdvIpadvIpam avagAhya cAraM carati / caturazItyadhikazatamaNDaleSu bhraman sUryo yadA sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya-tanmaNDalamAdAya yadA cAraM carati-caran dRSTo bhavati tadA khalu apAddhaM-kevalamaddhebhAgaM jambUdvIpamavagAhya-AloDatha cAraM carati-caran dRSTo bhavati'tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI' tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSakaH aSTAdazamuhUttau divaso bhavati, jaghanyA dvAdazajisakA arddhabhAga calA gayA hai so apArddha arddha bhAga rahita mAne kevala AdhA jambUdvIpa mAtra ko athavA AdhA lavaNasamudra ko AloDita kara ke sUrya gati karatA hai arthAt vahAM para gati karatA sUrya dRSTigocara hotA hai (te evamAsu) ve tIrthAntarIya isa prakAra se kahate haiM (jayA NaM sarie savabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM avaDUM jaMbuddIvaM dIvaM ogAhittA cAraM carai) jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba Adhe jambUdvIpa kA avagAhana kara ke gati karatA hai| kahane kA abhiprAya aisA hai kiekaso caurAsI maMDaloM meM bhramaNa karate karate jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa kara ke mAne sarvAbhyantara maMDala ko prApta kara ke jaba gati karatA hai taba jambUdvIpa ke kevala addhe bhAga kA avagAhana kara ke gati karatA dRzyamAna hotA hai (tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jahapiNayA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) taba uttama kASThA prApta mAne utkRSTa (avaDDhaM dIvaM samudaM) tyA siddhAMtanA saMbhA che , 255 meTase no ardha bhAga na hoya te apArtha arthAt ardhA bhAgathI rahita eTale ke kevaLa ardhA jaMbUdvIpa mAtrane athavA ardhA lavaNa samudrane AleDita arthAt mathita karIne sUrya tyAM potAnI gati 42 Tiya2 thAya che. (te eva mAsu) se manyamatAhiyo nimnata prArathI he cha-(jaNa gaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA caraM carai tayA NaM avaDDhe jaMbuI va dIvaM ogAhittA cAraM carai) nyAre sUrya satyanta2 bhAnu bhA prazane gati kare che. tyAre ardhA jaMbudvIpanuM avagAhana karIne gati kare che. kahevAno abhiprAya e che ke-ekaso coryAzI maMDaLamAM bhramaNa karatAM karatAM jyAre sUrya sarvAzyantara maMDaLamAM upasiMkamaNa karIne arthAt sabhyatara maMDaLane prApta karIne gati kare che tyAre kevaLa dIpanA ardhA bhAganu samAna azana. gati 42te| zyamAna thAya che. (tayA NaM uttamakaTThapatte ukosae advArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) tyAre zrI suryaprajJami sUtra: 1
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 sUryaprajJaptisUtre muhUrttA rAtribhavati, tatra-jambUdvIpasyArddhabhAgAvagAhanasamaye khalu-iti nizcitam uttamakASThAprAptaH-midhunasaMkrAntamaNDalagataH saumyadigabhAgAnte'yanAnte sthitaH utkarSakaH-paramAdhiko'STAdazamuhUrto'STAdazamuhUrtapramANakaH patriMzad ghaTikAtmako divaso bhavati / jadhanyA-sarvalaghvI dvAdazamuhUto-dvAdazamuhUrttapramANA caturviMzatighaTikAtmikA rAtribhavati / 'evaM savvavAhiraevi' evaM sarvavAdye'pi, evaM-pUrvo kabhAvanAbhAvitakrabheNaiva, sarvabAhye'pisarvabAhyamaNDale'pi yathA sarvAbhyantaramaNDalabhramaNakAle aSTAdazamuhUttI divaso dvAdazamuhUrtA rAtririti tathaiva sarvabAhyamaNDalabhramaNasamaye aSTAdazamuhUrttA rAtriH syAt dvAdazamuhUtrto divaso bhavatIti bhAvanAbhAvanIyeti / 'NavaraM' navaram-ayaM vizeSaH-'abaDheM lavaNasamudaM' apArddha lavaNasamudram / apArddham-arddhahIna-kevalamarddhabhAgaM lavaNasamudra-lavaNasamudrasyArdhabhAgaM yadAvagAhate aThAraha muharta kA divasa hotA hai tathA jaghanyA saba se choTI bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / arthAt jambUdvIpa ke arddha bhAga ke avagAhana samaya meM uttama kASThA prApta mAne mithuna saMkrAMti maMDala meM praviSTa uttara digbhAga ke anta meM ayana ke anta bhAga meM utkarSa mAne paramAdhika aThAraha muhUrta pramANa yukta chattIsa ghaTikAtmaka divasa hotA hai, tathA sarvajaghanyA sama se choTI bAraha maharta pramANa vAlI covIsa ghaTikAtmikA rAtri hotI hai (evaM savvabAhirae vi) isI prakAra sarvavAhamaMDala ke viSaya meM bhI samajha leveM arthAt pUrvokta bhAvanAtmaka kathana krama se sarvabAghamaMDala meM bhI samajha mAne jisa prakAra sarvAbhyantara maMDala bhramaNAvasara meM aThAraha muhUrta kA divasa evaM bAraha muhUrta kI rAtri kahI hai usI prakAra sarvabAkhamaMDala ke bhramaNa kAla meM aThAraha muhUrta kI rAtrI tathA bAraha muhUrta kA divasa hotA hai isa prakAra bhAvanA kara leveM (NavaraM) vizeSatA yaha hai ki (avaDU lavaNasamuI) arddha bhAga rahita lvnnuttama kANA prApta eTale ke utkRSTavALo aDhAra muhUrtane divasa thAya che. tathA jaghanyA sauthI nAnI bAra muhUrtanI rAta hoya che. arthAt jabUdvIpanA ardhA bhAganI avagAhana samayamAM parama prakarSa prApta eTale ke mithuna saMkrAMti maMDaLamAM praveza karIne uttara dizAnA aMtamAM arthAt uttarAyaNanA aMta bhAgamAM utkarSa eTale ke moTAmAM moTo 18 aDhAra muharta pramANuvALA chatrIsa ghaDIno divasa hoya che, tathA sarva jaghanyA - sauthI nAnI bAra muhUrta pramANuvALI covIsa ghaDInI rAtrI hoya che. (evaM sababAhirae vi) 24 pramANe sAhyamanA sabhA 59 sabha7 se arthAt pUrvokta bhAvanAvALA kathanathI sarvabAhyamaMDaLanA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM. arthAt jevI rIte sarvAbhyantaramaMDaLa bhramaNa kALamAM aDhAra muhUrtano divasa ane bAra muhUrtanI rAtrI kahevAmAM AvI che. e ja pramANe sarvabAhyamaMDaLamAM bhramaNa karatI vakhate aDhAra muhUrtanI rAta tathA bAra muhUrtane divasa hoya che. e pramANenI bhAvanA samajI levI. (Navara) vizeSatA ke cha -(avaDDhaM lavaNasamuI) sava samudranA ardhA bhAgane ch|ddiine zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 16 prathamaprAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam sUryaH tadApi dinarAtrivyavasthA tathaiva / 'tayA NaM rAIdiyaM taheva' rAtriMdivaM tathaiva // rAtridivasavyavasthA tathaiva, arthAt sarvAbhyantaramaNDalasaMcaraNasamaye sarvotkRSTo divasoM bhavati sarvajavanyA rAtrizca bhavati / evaM sarvabAbamaNDalasaMcaraNasamaye sarvotkRSTA rAtri bhavati, sarvajaghanyo divasazceti vizeSaH 'tattha je te ekamAsu-tANo kiMciddI samudaM vA ogAhittA sUrie cAraM carai' tatra ye khalu eyamAhustena kimapi dvIpaM samudra yA avagAdya sUrya cAraM carati / / tatra-paJcapratipattiviSaye, ye tIrthAntarIyA evaM-trayastriMzadAdiyojanakrameNa svavaktavyaviSaye Ahuste na kimapi dvIpaM samudraM vA avagAhya sUrya zvAraM carati / 'te eva mAhaMmu' samudra ko mAne kevala lavaNa samudra kA AdhA bhAga ko jaba sUrya avagAhita karate haiM taba bhI dinarAtri kI vyavasthA usI prakAra kahI gaI hai| (tayA NaM rAIdiyaM taheva) taba dinarAta bhI usI prakAra mAne dinarAtrI kI vyavasthA usI pUrvokta prakAra se kahI hai arthAt sarvAbhyantara bhaMDala ke saMcaraNa samaya meM sarvotkRSTa divasa hotA hai tathA sarva jaghanya-sarvAlpA rAtrI hotI hai usI prakAra sarvabATa maMDala ke saMcaraNa samaya meM sarvotkRSTa rAtrI hotI hai evaM sarvajaghanya divasa hotA hai yaha vizeSatA hai (tatya je te evamAhaMsu tANo kiMciddovaM samudaM vA ogAhittA sUrie cAraM carai) unameM jo aisA kahate haiM ki koI dvIpa yA samudra kA avagAhana kara ke sUrya gati nahIM karatA hai isa prakAra kI pAMcavIM pratipatti ke viSaya meM jo tIrthAntarIya ekaso tettIsa vagairaha kama se apane apane vaktavya ke viSaya meM kahA hai ve koI dIpa yA samudra ko avagAhita kara ke sUrya gati karatA hai aisA nahIM kahate haiM / (te evamAsu) eTale ke kevaLa lavaNasamudranA ardhA bhAganuM jyAre sUrya avagAhana kare che. tyAre paNa hivasarAtrInI vyavasthA ke prabhArI uvAmAM Ave che. (tathA gaM rAidiyaM taheva) tyAre rAtadivasa eja pramANe kahevAmAM Avela che. eTale ke divasa ane rAtrInI vyavasthA pUrvokta prakArathI ja kahela che. arthAt sarvAbhyantaramaMDaLanA saMcaraNa samayamAM sarvotkRSTa divasa hoya che, tathA sarvajaghanya eTale ke sauthI nAnI rAta hoya che, e ja pramANe sarva bAhyamaMDaLanA saMcaraNa samayamAM saMskRSTa rAtrI hoya che ane sajaghanya eTale sauthI nAnA hisaDAya che. 2 // se manne 4thanamA ! pAche. (tatya je te evamAsu tANo kiMci hIvaM samudaM vA ogAhittA sUrie cAra carai) tabhI me Da paNa dvIpa ke samudranuM avagAhana karIne sUrya gati karatuM nathI. A pramANenA kathanavALI pAMcamI pratipattinA saMbaMdhamAM je tIrthAntarIye eka tetrIsa vigerenA kramathI pitapotAnA kathananA saMbaMdhamAM kahe che teo koI paNa dvIpa ane samudrane avagAhita karIne sUrya zati 42 cha tama tA nathI. (te evamAsu) to mAnIya zavayAmA mAvesa pakSya. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 sUryaprajJaptisUtre te evamAhuH / te evaM vakSyamANaM vaktavyarUpamAhuH, 'tao jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM No kiMci dIvaM vA samudaM vA ogAhittA mUrie cAraM caraI' tatra yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu na kimapi dvIpa vA samudraM vA avagAhya sUryazvAraM carati // tatra-jambUdvIpabhramaNAvasare yasmin samaye khalu iti nizcitaM caturazItyuttarazatamaNDaleSu bhraman sUryo yadA sarvAbhyantaraM maNDalaM mithunAntamaNDalamupasaMkramya-tanmaNDalaM gatvA cAraM carati-tanmaNDale caran dRSTo bhavati tadA khalu na kimapi dvIpam avagAhaya sUrya zvAraM carati, kintu dvIpasamudrAvagAhanaM vinaiva cAraM carati / tathApi 'tayA NaM uttamakaTThapane ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSako'STAdazamuhUttoM divaso bhavati jaghanyA dvAdazave nimna prakAra se vakSyamANa kathanAnusAra kahate haiM (tao jayA NaM sarie sayabhaMtaraM maMDalaM ucasaMkamittA cAra carai tayA NaM No kiMci dIvaM vA samuI vA ogAhittA sUrie cAraM carai) jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala kA upasaMkramaNa kara ke cAra-gati karatA hai taba koI bhI dvIpa evaM samudra ko avagAhita kara ke gati nahIM karatA hai, isa kathanakAra ke kahane kA bhAva yaha hai ki jambUdvIpa ke bhramaNa kAla meM jisa samaya sUrya ekaso caurAsI maMDaloM meM bhramaNa karate karate jaba sarvAbhyantara maMDala meM arthAt mithunAnta maMDala kA upasaMkramaNa kara ke arthAt usa maMDala meM jAkara gati karatA hai mAne usa maMDala meM vicaraNa karatA dikhatA hai taba vaha sUrya koI bhI dvIpa yA samudra kA avagAhana kara ke gati nahIM karatA paraMtu dvIpa evaM samudra ke avagAhana kiye vinA hI gati karatA hai to bhI (tayA NaM uttamakaTTapatte ukosae aTThArasamuhatte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhattA rAI bhavaI) taba uttama kASThA prApta utkarSaka aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA jaghanyA bAraha muhUrta kI rAtrI hotI mA thananA 2thI che, (tAo jayA NaM sUrie sayabhaMtara maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai tayA NaM No kiM ci dIvaM vA samudaM vA ogAhittA sUrie cAra carai) nyAre sUrya sabhyanta maMDaLanuM upasaMkramaNa karIne gati kare che, tyAre te koI paNa dvIpa ke samudrane avagAhita karIne gati karato nathI. A kathana kahevAne bhAva e che ke jaMbudvIpanA bhramaNa kALamAM jyAre sUrya eka ceryAsI maMDaLamAM bhramaNa karatA karatA jyAre sabhyantara maMDaLamAM arthAt e maMDaLamAM jaIne gati kare che eTale e maMDaLamAM vicaraNa karate dekhAya che. tyAre sUrya kaI paNa dvIpa ke samudranuM avagAhana karIne gati karatuM nathI paratudI5 bhane samudranu a||un 4aa vinA 4 ti 42 cha. to 55 (tayA NaM uttamakaTrapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI) tyAre parama prakarSa prApta utkarSathI aDhAra muhUrtane divasa hoya che, tathA jaghanyA bAra muhUrtanI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 16 prathamaprAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam __ 141 muhUrtA rAtri bhavati / tadA sarvAbhyantaramaNDalabhramaNakAle khalu-iti nizcitam uttamakASThAprApta:-ayanAntagataH, utkarSakaH sarvAdhiko'STAdazamuhUttau'STAdazamuhUrtapramANako divaso bhavati, jaghanyA-sarvalamcI dvAdazamuhUrtA-dvAdazamuhUrttAtmikA caturviMzatighaTikAtulyA rAtri bhavati / 'taheva evaM sacabAhirae maMDale' tathaiva evaM sarvavAhaye'pi maNDale / yathA sarvAbhyantaramaNDale vyavasthA sthApitA tathaiva sarvavAhaye'pi maNDale bhAvanA bhAvanIyA // 'NavaraM No kiMci lavaNasamudde ogAhittA cAraM carai, rAiMdiyaM taheva' navaraM na kiJcillavaNasamudram avagAhaya cAraM carati, rAtriMdivaM tathaiva // navaram-ayaM vizeSaH sarvAbhyantaramaNDaloktakramAt kimapyadhikaM navA kamapi lavaNasamudramavagAhaya sUryazcAraM carati, rAtriMdivaM tathaiva-rAtridivasayo vyavasthApi tathaivAsti / 'ege evamAsu' eke evamAhuH evaM pUrvoktakrameNa sarve tIrthAntarIyA aahuHhai| arthAt sarvAbhyantara maMDala ke bhramaNa kAla meM uttama kASThAprApta mAne ayana ke anta bhAga meM hone para utkarSaka nAma sarvAdhika aThAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai tathA jaghanyA saba se laghu bAraha muhUrta pramANa yukta covIsa ghaTikAtmaka rAtrI hotI hai (taheva evaM savvabAhirae maMDale) isI prakAra kA saba kathana sarvabAhya maMDala ke viSaya meM bhI kahA hai, arthAt jisa prakAra kI vyavasthA sarvAbhyantara maMDala ke bAre meM prakaTa kI gaI hai, usI prakAra sarvabAhya maMDala viSayaka vyavasthA kI bhAvanA bhAvita kara leveM / (NavaraM No kiMci lavaNasamudaM ogAhittA cAraM carai rAiMdiyaM taheva) vizeSa koI bhI lavaNa samudra ko avagAhita kara ke gati nahIM karatA hai, isa kathana meM viziSTatA yaha hai ki sarvAbhyantara maMDala ke viSaya meM kathita krama se kucha adhikatA nahIM hai evaM lavaNa samudra ko avagAhita kara ke bhI sUrya gati nahIM karatA hai| rAtri dina kI vyavasthA bhI usI pUrvokta prakAra kIsI hai (ege evamAhaMsu) rAtrI hoya che, arthAt sabhyantaramaMDaLanA bhramaNakALamAM uttama kASThA eTale ke ayananA aMtabhAgamAM utkarSa eTale ke sauthI moTo aDhAra muhUrta pramANavALo divasa hoya che, tathA jaghanya sauthI nAnI bAra muhUrta pramANavALI covIsa ghaDIthI yukta rAtrI hoya che. (taheva evaM savyabAhirae maMDale) me04 pramANenu savA 4thana samAyabhAnA samAM paNa kahela samajavuM. arthAt je pramANenI vyavasthA sabhyantara maMDaLanA saMbaMdhamAM pragaTa karavAmAM Avela che eja prakAranI vyavasthA sarvabAhyamaMDaLanA saMbaMdhamAM bhAvanA bhAvita 73rI sevA (NavaraM No kiMci lavaNasa mudaM ogAhittA cAra carai rAI diyaM taheva) vizeSamA kaI paNa lavaNasamudranuM avagAhana karIne gati karatA nathI, A kathanamAM vizeSapaNuM e che ke-sabhyantara maMDaLanA viSayamAM kathita kamathI vizeSatA kaMI ja nathI, e ja pramANe lavaNasamudrane avagAhita karIne paNa sUrya gati karatA nathI tathA rAtri divasanI vyavasthA 5gy ko pUrvarita prazna pramANe 4 cha. 'ege eva mAhaMsu' a52matavAdI ye prabhA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre - - - - - - -- 142 kathayanti iti // sU0 16 // mUlam-vayaM puNa evaM vayAmo tao jayA NaM sUrie sayabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM jaMbuddIvaM asIyaM joyaNasayaM ogAhitA cAraM carai, tayA NaM uttamakaTThapatte ukkosae aTArasamuhutte divase bhavai, jahaSiNayA duvAlasamuhattA rAI bhavai, evaM savvabAhire vi, NavaraM-lavaNasamuhaM tiNi tIse joyaNasae ogAhittA cAraM carai, tayA NaM uttamakaTUpattA ukkosiyA aTArasamuhattA rAI bhavai, jahaNgae duvAlasamuhutte divase bhavai, gAhAo bhANiyavvAo" ||suu0 17 // // paDhamassa paMcamaM pAhuDapAhuDaM // 1-5 // chAyA-vyaM punarevaM padAmaH / tato yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu jambUdvIpamazItaM yojanazatamabagAhya cAraM carati, tadA khalu uttamakASTA prAptaH utkarSaka: aSTAdazamuhUrtoM divaso bhavati jaghanyA dvAdazamuhUrtI rAtribhavati, evaM sarvabAhye'pi, navaraM lavaNasamudraM trayastriMzataM yojanazatam avagAhya cAraM carati, tadA khalu uttamakASThA prAptA utkarSikA aSTAdazamuhartA rAtri bhakati, jaghanyo dvAdazamuhattoM divaso bhavati / gAthA bhaNitavyAH / / sU0 17 // prathamasya paJcamaM prAbhUtaprAbhRtam // iti 1-5 // ___TIkA-pUrvasUtreNa paratIthikapratipattIrupadarya samprati etAsAM mithyAbhAvamupadarzayan svamataM kathayati-he gautama ! 'vayaM puNa evaM zyAmo vayaM punarevaM vadAmaH, vayaM punarupapannajJAnakoI para pakSIya aisA kahate haiN| isa pUrvokta prakAra se sabhI anya tIrthika mAne paramatAvalambI apane apane mata ke viSaya meM kaha rahe haiM |suu0 16 // TIkArtha-pUrva satra meM paratIrthikoM ke nirdiSTa pratipattiyAM spaSTa rUpa se prakaTa kara ke aba sUtrakAra una paratIrthikoM kA mithyApralApa dikhAkara ke apane mata ko prakaTa karate haiM (vayaM puNa evaM vayAmo) he gautama ! maiM to aisA kahatA hUM arthAt jnyaankahe che. A pUrvokta prakArathI badhA ja anyatIthi che eTale ke paramatAvalIo pitApitAnA matanA saMbaMdhamAM kathana kare che. sUe 16 che TIkArya --pUrva sUtramAM paratIthi ke e kahela pratiprattinuM kathana spaSTapaNAthI kahI batAvIne have sUtrakAra e paratIthikano mithyApralApa batAvIne pitAnA sva siddhAMtane pragaTa kare che. (vayaM puNa evaM vayAma) he gItamA samayamA mAnIya vAmAM Aveda zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 17 prathamAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRnam 143 darzanA: - jJAnacakSuSo vayaM punarevaM vakSyamANaprakAreNa vAstavikaM svarUpaM brUmaH tathAhi - yadA sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya - mithunAntamaNDalaM gatvA yadA cAraM carati tatra bhraman bhavati, tadA - tanmaNDalabhramaNasamaye khalu - iti nizcitaM jambUdvIpamazItaM yojanazatamarrafts yojanazataM jambUdvIpamavagAhya tatpramANaM kSetramAloDya cAraM carati tatraiva caran bhavati // 'tANaM uttamaka patte ukosara aTThArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tadA khalu uttamakASThA prAptaH utkarSakAdazamuhUrttI divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati // tadA jambUdvIpasya azItyadhikazatayojanaparimANasya darzana ko prApta kara ke jJAnacakSu yukta hama isa vakSyamANa prakAra se vAstavika svarUpa ko kahatA hUM jaise kI-jaba sUrya sarvAbhyantaramaMDala meM upasaMkramaNa kara ke mAne mithunAta maMDala meM jAkara ke jaba gati karatA hai vahAM para bhramaNa karatA huvA dRSTigocara hotA hai, taba usa maMDala ke bhramaNa kAla meM ekaso assI yojana jambUdvIpa ko avagAhita kara ke arthAt jambUdvIpa ke itane kSetra ko AloDita kara ke gati karatA hai, arthAt vahAM para gati karatA dRSTipatha AtA hai, (tathA NaM uttamakaTTapate ukkosae aTThArasamuhutte divase bhava jahaNiyA bAlasamuttA rAI bhavai) taba parama prakarSaprApta utkarSaka aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA ( jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI) jaghanyA bAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai / kahane kA abhiprAya yaha hai ki - ekaso assI yojana parimANavAle jambUdvIpa kSetra ke avagAhana kAla meM sUrya uttamakASThAprApta hotA hai- uttarAyaNAnta samayagata hotA hai ataH utkarSaka yAnI sarvAdhika aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai evaM jaghanyA prakArathI kahuM chuM arthAt jJAnadanane prApta karIne jJAnacakSuvALe! huM A vayamANu prakArathI vAstavika svarUpanA sabaMdhamAM kahuM chuM. jema ke-jyAre sUrya sarvAbhyantaramaMDaLamAM upasaMkramaNu karIne eTale ke-mithunAntamaMDaLamAM gati karIne jyAre saMcAra kare che arthAt tyAM bhramaNa karatA dRSTigocara thAya che tyAre e maDaLanA bhramaNakALamAM ekasA esI ce!jana ja zrRdvIpane avagAhita karIne arthAt ja khUdrIpanA eTalA kSetrane thita urIne gati pure che. arthAt tyAM gati usto gAya che, ( tayA NaM uttamakaTupatte ukkosae aTThArahute divase bhavai jahaNiyA suvAlasamuhuttA rAI bhavai) tyAre paramaprarSa prApta utSTa saTAra muhUrtanA divasa hoya che bhane ( jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai ) jaghanyA khAra muhUrtanI rAtrI heAya che. kahevAne abhiprAya e che ke- ekasa esI ceAjana pramANavALA jamUdrIpa kSetranA avagAhana kALamAM sUrya uttama kADA prApta heAya che. arthAt uttarAyaNanA aMta samayavALe! hAya che. tethI utkarSa ka arthAt vadhAremAM vadhAre aDhAra muhUrtanA divasa hoya che. ane jAnyA eTale ke sauthI nAnI khAra muhUrta pramANa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 sUryaprajJaptisUtre kSetrasyAvagAhanasamaye khalu iti nizcitaM sUryaH uttamakASThAprApto bhavati-saumyAyanAntagato bhavati tenotkarSakaH-sarvAdhiko'STAdazamuhUtrto divaso bhavati, jaghanyA-sarvaladhvI dvAdazamuhartA rAtri bhavati // 'evaM savvabAhirevi' evaM sarvabAhye'pi, evaM-pUrvoktabhAvanAkrameNaiva sarvabAhaye'pi maNDale bhAvanA bhAvanIyA, kevalaM rAtridivasayoH pramANaM viparItagatikaM bhavati, arthAt-jambUdvIpApekSayA viparItaM vaktavyam, tatra yadrAtreH pramANamuktaM tadatra divasasya mAnaM jJeyam / tatra yadivasasya mAnaM tadatra rAtreH pramANamiti, 'NavaraM samudaM tiNi tIse joyaNasae ogAhittA cAraM carai' navaraM lavaNasamudraM trayastriMzataM yojanazatamavagAhaya cAraM carati' navaraM lavaNasamudraM trayastriMzataM yojanazatamavagAhaya cAraM carati // navaram-ayaM vizeSaH sarvAbhyantarasarvavAhayamaNDalasaMcaraNakrameNa pUrvavadeva dinarAtrimAne vibhAvanIye / yadA sUryastrayastriMzataM yojanazataM-trayastriMzadadhikayojanazatam-133 yojanaparimANaM kSetraM lavaNasamudramAne sarvaladhvI bAraha muhUrta parimANa vAlI rAtri hotI hai| (evaM savvabAhire vi) isI prakAra sarvabAhyamaMDala ke viSaya meM bhI samajeM, arthAt pUrvokta sarvAbhyantaramaMDala ke bhAvanAkrama se sarvabAhyamaMDala viSayaka bhAvanA bhAvita kara ke samajha leveM vizeSatA kevala rAtridivasa ke pramANavaizamya gati hotA hai arthAt jaMbUdvIpa kI apekSA se viparIta prakAra se kaha leveM / vahAM para rAtri kA jo pramANa kahA hai, vaha yahAM para divasamAna jAnanA caahie| vahAM para jo divasa kA pramANa kahA hai vaha yahAM para rAtrI kA pramANa kaha leveM (navaraM samudaM tiNitIse joyaNasae ogAhittA cAraM carai) vizeSatA yaha hai ki-lavaNasamudra meM 133 ekaso tetIsa yojana avagAhana kara ke gati karatA hai / kahane kA abhiprAya yaha hai ki yahAM para pUrvokta kathana se vizeSatA yaha hai ki sarvAbhyantara evaM sarvabAhyamaMDalasaMcaraNakrama se divasarAtri kA parimANa pUrvokta prakAra se hI bhAvita kara leveN| jaba sUrya ekaso vALI rAtrI hoya che. (evaM savvabAhirevi) 24 pramANe samAgama mA sUryanA abhaya abhI pay samajI levuM. vizeSatA kevaLa rAtrI divasanA pramANunI viSamatA eTale ke pheraphAravALI gatine laIne hoya che, arthAt jaMbudvIpanI apekSAthI ulaTI rIte samajavAnuM che. arthAt tyAM je pramANa rAtrI viSe kahela che, te ahIMyAM divasanuM pramANa samajavAnuM che. ane tyA hivasanu pramANu 43vAmA mAvesa che te pramANa mADIyAM trinu sabhA (navara samudaM tiNitIse joyaNasae ogAhittA cAraM carai) mIyAM vizeSatA cha 3-4y samudramAM 133 ekase tetrIsanuM avagAhana karIne sUrya gati kare che, kahevAno bhAva e che ke A kathanamAM pUrvokta kathana karatAM vizeSatA eja che ke-sabhyantara ane sarvabAhya maMDaLanA saMcaraNanA kamathI divasa rAtrInuM parimANa pUrvokta prakArathI ja bhAvita karI samajI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 17 prathamaprAbhRte paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam mavagAhaya-AloDaya cAraM carati-tatra caran dRSTo bhavati tadA-'tayA NaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai' tadA khalu uttamakASThA prAptA utkarpikA aSTAdazamuhartA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhattoM divaso bhavati, tadA-lavaNasamudrasya trayastriMzadadhikazatayojanakSetrasyAvagAhanasamaye khalu-iti nizcitam uttamakASThA prAptA-yAmyAyanAntagatA-makarAdimaNDalapravRttA utkarpikA-sarvAdhikA aSTAdazamuhartA SatriMzadghaTikAtmikA rAtri bhavati, jaghanyaH-sarvAlpo dvAdazamuharttazcaturviMzati ghaTikAtmako divaso bhavati // kvacinu 'savvabAhire vi' ityatidezamantareNa sakalamapi sUtraM sAkSAllikhitaM dRzyate / atra tannAsti prayojanAbhAvAt / 'gAhAo bhANiyavyAo' gAthAH bhaNitavyAH / atra kAzcana prasiddhAH vivakSitArthasaGghAtikAH-saGgrAhikAH gAthAH santi, tetIsa 133 yojanaparimANa lavaNasamudra ke kSetra ko avagAhita kara ke gati karatA hai arthAt vahAM para gati karatA dRSTipatha gocara hotA hai, (tayA NaM uttamakaTTapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNae duvAlasamuhatte divase bhavai) taba uttamakASThAprApta utkRSTA aThAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai evaM ca jaghanya bAraha muhUrta kA divasa hotA hai| arthAt kahane kA bhAva yaha hai ki lavaNasamudra ke ekaso tetIsa yojana kSetra ke avagAhana kAla meM sUrya uttamakASThAprApta yAnI dakSiNAyana ke aMta meM makarAdi maMDala pravRtta utkRSTA arthAt sarvAdhika aThAraha muhUrta pramANa se yukta chattIsa ghaTikAtmaka rAtrI hotI hai tathA jaghanya saba se choTA covIsa ghaTikAsmaka bAraha muharta pramANavAlA divasa hotA hai| koI sthalapara (satvabAhirevi) yaha atideza ke vinA hI sampUrNa sUtra likhita dikhatA hai, yahAM usakA prayojana na hone se etadviSaya ullekha nahIM kiyA hai / (gAhAo bhANiyavAo) levuM. jyAre sUrya ekaso tetrIsa 133 ejana parimANanA lavaNasamudranA kSetrane ava||hit 4rIna gati re cha meTale tyo gati 42te| STigAya2 thAya cha (tayA Na uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhava) tyAre uttama kANA prApta utkRSTA ADhAra muhUrta pramANuvALI rAtrI hoya che ane jaghanya bAra muhUrtane divasa hoya che, kahevAne bhAva e che ke lavaNasamudranA ekase tetrIsa ejana kSetranA avagAhana kALamAM uttama kASThA prApta arthAt dakSiNAyananA aMtamAM makarAdimaMDaLamAM pravRtta utkRSTA eTale ke sarvAdhika aDhAra muhUrta chatrIsa ghaDInI aDhAra muhUrta pramANuvALI rAtrI hoya che. tathA jaghanya sauthI nAne vIsa ghaDIne bAra muhUrta pramANane divasa che. 6 stha 52 (savvabAhire vi) mA matiddeza 4 vinA saMpUra sUtra sameta jovAmAM Ave che, paNa ahIMyAM te saMbaMdhamAM vicAravAnuM kAraNa na hovAthI te saMbaMdhamAM ullekha karela nathI. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ __sUryaprajJaptisUtre tAzcAtra bhaNitavyAH-paThanIyAH, kintu samprati tAzca gAthA vyavacchinnA iti na kathayituM vyAkhyAtuM vA zakyante // sU0 17 // iti prathamasya prAbhRtasya paJcamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // 1-5 // SaSThaM prAbhRtaprAbhRtaM prArabhyate / mUlam-tAo kevaiyaM(te) egamegeNaM rAtidieNaM vikaMpaittA2 sUrie cAraM carai, Ahiteti vaejjA, tattha khalu imAo satta paDivattio paNNatAo, tatthege evamAhaMsu1 tao do joyaNAI addhaducattAlIsaM tesItisayabhAge joyaNassa egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA 2 sUrie cAraM carai, ege evamAhaMsu 1 / ege puNa evamAhaMsu 2 tao aDDAijAI joyaNAI egamegeNaM rAiMdieNaM vikaMpaittA 2 sUrie cAraM carai, ege evamAhaMsu 2 / ege puNa evamAhaMsu 3 tao tibhAgUNAI tinni joyaNAI egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA 2 sUrie cAraM carai, ege evamAhaMsu3, ege puNa evamAhaMsu 4, tao tinni joyaNAiM addhasItAlIsaM ca tesItisayabhAge joyaNassa egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA 2 sUrie cAra carai, ege evamAhaMsu 4, ege puNa evamAhaMsu 5, tAdhuTAI joyaNAI egamegeNaM rAiMdieNaM vikaMpaittA 2 sUrie cAraM carai, ege evamAhaMsu 5, ege puNa evamAhaMsu 6 tao caubhAgUNAI cattAri joyaNAI egamegeNaM rAiMdieNaM vikaMpaittA 2 sUrie cAraM carai, ege evamAhaMsu 6, ege puNaevamAsu 7 / tao cattAri joyagAiM addhabAvaNNa ya tesItisayabhAge yahAM para vivakSita artha ko batAne vAlI koI prasiddha saMgrAhika gAthAyeM hai ve yahAM para ullekhanIya evaM paThanIya hai apica ve gAthAeM vyavacchinna ho gaI hai ataH usako kahane yA vyAkhyA karane ko zakya nahIM hai / sU0 17 // // prathama prAbhRta ke pAMcavAM prAbhRta prAbhRta samApta // (gAhAo bhANiyavvAo) mahIyA - vivakSita mana sabhya zata zatApAvANI kaI prasiddha saMgrAhika gAthAo che. te ahIyAM ullekhanIya ane vicAraNIya che, paraMtu te gAthAo vyavachinna thaI gayela che. tethI tene ahIyAM kahevA ke te saMbaMdhI vyAkhyA karavAnuM zakaya nathI tethI te saMbaMdhI ahIM vicAra karI zakAyela nathI. 17 pahelA prAbhUtanuM pAMcamuM prAbhRtaprAbhRta samApta che 1-5 che zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 147 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam joyaNassa egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpaittA 2 sUrie cAraM carai, ege evamAhaMsu 7 | vayaM puNa evaM vayAmo tao do joyaNAI aDatAlIsaM ca egadvibhAge joyaNassa egamegaM maMDalaM egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpaittAra sUrie cAraM carai, tattha NaM ko heU / iti vapujA / tao ayaNaM jaMbuddIve 2 jAva parikkheveNaM pannatte, tao jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tathA NaM uttamakaTuette ukkosae aTTArasa muhutte divase bhavai, japaNayA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, se NikkhamamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorataMsi abhitarAtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tao jayA NaM sUrie abhitarAtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tathA NaM do joyaNAI aDayAlIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa ege NaM rAIdieNaM vikaMpaittA cAraM carai, tayA NaM aTTArasamuhute divase bhavai dohiM egaTTibhAgamuhuttehiM UNe, dubAlasamuhuttA rAI bhavai, dohiM egaTTibhAgamuhutehiM ahiyA se NivakhamamANe sUrie doccasi ahorattaMsi abbhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tao jayA NaM sUrie abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM paNatIsaMca ekadvibhAge joyaNassa dohiM rAIdiyehiM vikaMpaittA cAraM carai, tayA NaM aTThArasamuhutte divase bhavai cauhiM egaTTibhAgamuhutterhi UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavaI cauhiM egaTThi bhAgamahutte hiM ahiyA, evaM khalu eeNaM uvAeNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayAnaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe 2 do joyaNAiM aDatAlIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa egamegaM maMDalaM egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpamANe 2 savvavAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tAo jayA NaM sUrie satarAo maMDalAo savvavAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraha, tayA NaM savvamaMtaraM maMDalaM paNihAya egeNaM tettIseNaM rAiMdiyasateNaM paMcadasuttarajoyaNasae vikaMpaittA cAraM carai, tathA NaM uttamakaDupattA ukko * zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 sUryaprajJaptisUtre siyA aTThArasamuttA rAI bhavai, jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai, esa NaM paDhamachammA se esa NaM paDhamachammAsassa pajjavasANe, se ya pavisamANe sUrie doccaM chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tAo jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM do do joyaNAI ar3atAlIsaM ca egaTTibhAge joyaNasae egeNaM rAIdieNaM vikaMpaittA cAraM carai, tayA NaM aTTArasamuhuttA rAI bhavai dohiM egaTTibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhutte divase bhavai dohiM egaTTibhAgamuhutte hiM ahie, se papisamANe sUrie doccaMsi ahorattaMsi bAhiratacca si maMDalasi uvasaMkamittA cAraM carai, tao jayA NaM sUrie bAhirataccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM paMcajoyaNAI paNatIsaMca egaTTi bhAge joyaNassa dohiM rAIdiehiM vikaMpar3atA cAraM carai, rAIdie taheva, evaM khalu eNuvANaM pavisamANe sUrie, tAo anaMtarAo tayANaMtaraM caNaM maMDalaM saMkamamANe 2 do joyaNAI aDatAlIsa ca egaTTibhAge joyaNassa egamegeNaM rAidieNaM vikaMpamANe 2 savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tao jayA NaM sUrie savvabAhirAo maMDalAo savvamaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tathA NaM savvabAhiraM maMDalaM paNihAya egeNaM tesIeNaM rAIdiyasaeNaM paMcadasuttare joyaNasae vikaMpaittA cAraM carai, tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA-duvAlasamuhuttA rAI bhavai, esa NaM docce chammAse esaNaM doccassa chammAsassa pajjavasANe, esa NaM Adicce saMcchare esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajjavasANe" ||suu0 18 // chAyA - tataH kiyantam ekaikena rAtriMdivena vikampya vikampya sUryazvAraM carati AkhyAta iti vadet / tatra khalu imAH sapta pratipattayaH prajJaptAH / tataH eke evamAhuH 1, dve yojane arddhadvAcatvAriMzat trazItyadhikazatabhAgAn yojanasya ekaikena rAtriMdivena vikampya zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 149 vikampya sUryazvAraM carati / eke evamAhuH 1 / eke punaH evamAhuH 2, tataH arddha tRtIyAni yojanAni ekaikena rAtriMdivena vikampya vikampya sUryazcAraM carati / eke evamAhuH 2 / eke punarevamAhuH 3, tribhAgonAni trINi yojanAni ekaikena rAtriMdivena vikampya vikampya sUryazcAraM carati, eke evamAhuH 3, / eke punaH evamAhuH 4, tataH trINi yojanAni aIsaptacatvAriMzatazca vyazItyadhikazatabhAgAn yojanasya ekaikena rAtridivena vikampya vikampya sUryazcAraM carati, eke evamAhuH 4 / eke puna revamAhuH 5, arddhacaturthAni yojanAni ekaikena rAtriMdivena vikampya vikampya sUryazcAraM carati, eke evamAhuH 5, eke punarevamAhuH 6, caturbhAgonAni catvAri yojanAni ekaikena rAtrindivena vikampya vikampya sUryazcAraM carati / eke evamAhuH 6 / eke punarevamAhuH 7, tataH catvAri yojanAni arddhadvApaJcAzatazca tryazItyadhikazatabhAgAn yojanasya ekaikena rAtriMdivena vikampya vikampya sUryazcAraM carati / eke evamAhuH 7, vayaM punarevaM vadAmaH / tato dve yojane aSTAcatvAriMzatazcaikaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikaM maNDalam ekaikena rAtridivena sUryoM vikampya vikampya cAraM carati / ityatra ko hetu ritivadet / tato'yaM khalu jambUdvIpo dvIpo yAvatsarvadvIpasamudrANAM parikSepeNa prajJaptaH / tataH yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu uttamakASThA prAptaH utkarSaka: aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati, javanyA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati, tato niSkrAman sUryaH navaM saMvatsaramAdadAnaH prathame 'horAtre abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tato yadA khalu sUryaH abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu dve yojane aSTAcatvAriMzatazcaikaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikena rAtriMdivena vikampya vikampya sUryazvAraM carati, tadA khalu aSTAdazamuhattau divaso bhavati, dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmUnaH, dvAdazamuhUrtI rAtri bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrttAbhyAmadhikA, sa niSkrAman sUryaH dvitIye'horAtre abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tatra yadA khalu sUryaH abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu paJcatriMzataM caikapaSTibhAgAn yojanasya dvAbhyAM rAtriMdivAbhyAM vikampya cAraM carati / tadA khalu aSTAdazamuhUtau divaso bhavati caturbhirekapaSTibhAgamuhUrterUnaH / dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati catumirekaSaSTibhAgamuharraradhikA / evaM khalu etenopAyena niSkrAman sUryaH tadanantarAnmaNDalAta tadanantaraM maNDalamupasaMkrAman upasaMkrAman dve yojane aSTAcatvAriMzataM ca ekaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikaM maNDalam ekaikena rAtriMdivena vikampayan vikampayan sarvavAhaya maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tato yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarAt maNDalAt sarvabAhaya maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu sarvAbhyantaraM maNDalaM praNidhAya ekena tryazItena rAtriMdivazatena paJcadazottarayojanazatAni vikampya cAraM carati, tadA khalu uttamakASThA prAptA utkarSikA--aSTAdazamuhartA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhUttoM divaso bhavati, / eSa khalu prathame SaNmAse, eSa khalu prathamasya SaNmAsasya paryavasAnaH / sa yadA pravizan sUryaH dvitIya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ . .. .. .. .. . . .. ..... .. ....... 150 sUryaprajJaptisUtre SaNmAsamAdadAnaH prathame'horAtre bAhayAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu dve yojane aSTAcatvAriMzataM caikaSaSTibhAgAn yojanasya ekena rAtriMdivena vikampya cAra carati, tadA khalu aSTAdazamuhUrtA rAtrI bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmUnA, dvAdazamuhattoM divaso bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmadhikaH / sa pravizan sUryaH dvitIye'horAtre bAhayAttRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tato yadA khalu paJcayojanAni paJcatriMzataM caikaSaSTibhAgAn yojanasya dvAbhyAM rAtriMdivAbhyAM vikampya cAraM carati / rAtriMdivaM tathaiva / evaM khalu etenopAyena pravizan sUryaH tato'nantarAdanantarAdanantaramanantaraM ca khalu maNDalaM saMkramya saMkramya dve yojane aSTAcatvAriMzataM ca ekaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikena rAtriMdivena vikampya vikampya sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tato yadA khalu sUryaH sarvabAhayAnmaNDalAt sarvabhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu sarvabAhaya maNDalaM praNidhAya ekena vyazItena rAtriMdivazatena paJcadazottaraM yojanazataM vikampya cAraM carati, tadA khalu uttamakASThA prAptaH utkarSakaH aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati, eSa khalu dvitIye SaNmAse, eSa khalu dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnaH, eSa khalu AdityaH saMvatsaraH, eSa khalu Adityasya saMvatsarasya pryvsaanH||suu018|| SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam // 1-6 // TIkA--SaSThe-'kevaiyaM vikaMpai' asmin prAbhRtaprAbhRte arthAdhikAre kiyanmAnaM kSetram ekena rAtrindivena sUryoM vikampyate tadviSayakaM praSTavyamiti sUcayan praznarUpeNa sUtramAha'tAo kevaiyaM te egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAraM carai, Ahiteti vaejjA' tataH kiyantam te ekaikena rAtriMdivena vikampya vikampya sUryaH cAraM carati chaThA prAbhRta prAbhRta kA prAraMbha TIkArtha-isa chaThe prAbhRtaprAbhRta meM (kevaiyaM vikaMpai) isa arthAdhikAra se sUrya ekarAtri divasa meM kitane kSetra kA vikampana karatA hai ? isa viSayaka praznArtha hotA hai ataH sUtrakAra etadviSaya saMbaMdhI sUtra kahate haiM-(tAo kevaiyaM te ega megeNaM rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAraM carai Ahiteti vaenjA) he bhagavan Apake mata se eka eka rAtridivasa meM sUrya praviSTa hokara gati cha prAbhRtaprAbhUtane prAraMbha At :- 74! prAmRtAmRtama (kevaiyaM vikaMpai) mA madhizathIsUrya me divasarAtamAM keTalAM kSetranuM vikaMpana kare che? A viSayanA saMbaMdhamAM praznArtha karavAmAM mAveza cha tathA sUtrA2 mAviSaya samadhI prazna sUtra he cha. (tAo kevaiyaM te egamegeNaM rAiMdieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAra carai Ahiteti vaejjA) bhagavan ! mApanA matathI eka eka rAtri divasamAM sUrya praviSTa thaIne gati kare che tema kahevAmAM Avela zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 151 AkhyAta iti vadet / ati vicakSaNaziSyaH pravacanaparaM gurumavarudhya praznayati-AstAM tAvat bahupraSTavyamasti te-tavamate sUryaH ekaikena rAtrindivena-ekaikena ahorAtreNa kiyantaM-kiyanmAtraM kSetraM vikampya vikampya-svastramaNDalAdvahiniMgatya nirgatya-antaH pravizya pravizya vA cAraM carati, cAraM caran AkhyAta iti vadeta-kathayeta-vada bhagavAniti gautamaH pRcchatiatra vikampanaM nAma sva stra maNDalAd bahirgamanamaparamaNDalapravezanaM vA, yathA jale naukAto naukAntarArohe dvayonauMkayorvikampanaM bhavatIti paramatam, tathaivAkAze sUryasya maNDalAnmaNDalAntaragamanavelAyAM maNDalayo vikampanaM bhavati, tena maNDalAbhyAM vyAptasya kSetrasya vikampanamatra paribhASitaM vartate tenocyate-kiyantaM-kiyanmAtraM kSetra vikampya vikampya sUryazcAraM caratIti / evaM bhagavatA gautamena prazne kRte sati etadviSayaka paratIthikAnAM pratipattikaratA kahA gayA hai ? vaha kahie kahane kA abhiprAya yaha hai ki ati vilakSaNa ziSya pravacanaparaka guru ko nabhrabhAva se prazna karatA hai he gurudeva ! Apa ke mata se sUrya eka eka ahorAtra se mAne divasa rAta meM kitane parimANa vAle kSetra kA vikampana kara ke mAne apane apane maMDala se bAhara nikalakara athavA maMDala ke aMdara praveza kara ke gati karatA kahA hai ? so he bhagavan Apa kRpA kara ke mujhe khiye| vikampana mAne apane apane maMDala se bAhara jAnA evaM dUsare maMDala meM praviSTa honA / jisa prakAra jala meM eka naukA se anya naukA meM jAte samaya donoM naukAoM kA vikampana hotA hai aisA paramatavAdI kA mata hai usI prakAra AkAza meM sUrya ke eka maMDala se dUsare maMDala meM gamana samaya meM donoM maMDaloM kA vikampana hotA hai ataH donoM maMDaloM se vyApta kSetra kA vikampana paribhASita hai ataH kahate haiM kitane kSetra ko vikampita kara ke sUrya gati karatA hai ? isa prakAra gautamasvAmI ke prazna karane para isa viSaya meM prche? te kaho. kahevAne abhiprAya e che ke atyaMta, vicakSaNa ziSya, pravacanapravartaka gurUne vinamra bhAvathI prazna karatAM kahe che ke he gurUdeva ApanA matathI sUrya eka eka aho. rAtramAM eTale ke divasa rAtamAM keTalA pramANavALA kSetranuM vikapana karIne eTale ke pitA pitAnA maMDaLamAMthI bahAra nIkaLIne athavA maMDaLanI aMdara praveza karIne gati karate kahela che te kRpA karIne mane kaho. vikaMpana eTale pitA potAnA maMDaLamAMthI bahAra nIkaLavuM tathA bIjA maMDaLamAM praveza kara jema pANImAM eka naukAthI bIjI naukAmAM jatI vakhate bane naukAonuM vikaMpana thAya che. ema paramatavAdIno mata che. evI rIte AkAzamAM sUryanA eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM jatI vakhate banne maMDaLanuM vikampana thAya che te pAribhASika arthAt rUDha che. tethI prazna kartA kahe che ke keTalA kSetrane vikarpita karIne sUrya gati kare che? A zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre mithyAbhAvopadarzanArthaM prathamataH tA eva pratipattIH prarUpayati- 'tattha khalu imAo satta paDivattio paNNattAo' tatra khalu imAH sapta pratipattayaH prajJaptAH tatra - sUryamaNDalavikampanaviSaye khalu iti nizcitam imAH- vakSyamANAH sapta sapta svarUpAH prakArakA vA pratipattayaH paramatarUpAH, anyeSAM tIrthAntarIyANAM matAntarasvarUpAH pratipattayaH prajJaptAH - kathitAH santi, tadyathA' tattha ege evamAsu' tatra eke evamAhuH 1 / tatra - matAntaraviSaye eke tIrthAntarIyA evam - anantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhuH - kathayanti tadyathA - 'tao do joyaNAI addhaducattAlIsaM tesItIsayabhAge joyaNassa egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpaittA sUrie cAraM caraI ' tataH dve yojane addhadvAcatvAriMzataH - tryazItyadhikazatamAgAn yojanasya ekaikena rAtriMdivena vikampya 2 sUryabhAraM carati / tAvat - ekasya prativAdino mataM zrUyatAM tAvat dve yojane tIrthikoM kA mithyAbhAva ko dikhalAne ke hetu se unakI pratipattiyoM ko prathama prakaTa karate huve bhagavAn kahate haiM - (tattha khalu imAo satta paDivattIo paNNatAo) isa viSaya meM vakSyamANa sAta pratipattiyAM kahI gaI hai / arthAt sUryamaMDala ke vikampana ke bAre meM ye vakSyamANa sAta prakAra kI paramata rUpa pratipattiyAM kathita kI gaI hai ve isa prakAra se haiM - ( tattha ege evamAhaMsa) unameM mAne una matAntara ke bAre meM koi eka tIrthAntarIya yaha nimna kathita prakAra se apane mata ko kahate haiM / vaha isa prakAra se haiM - (tAo do joyaNAI addhaducattAlIsa tesItisayabhAge joyaNassa egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpaittA sUrie cAraM carai) do yojana bayAlIsa kA AdhA bhAga yojana ke ekaso tirAsI bhAga eka eka rAtri divasa meM vikampana karatA huvA sUrya gati karatA haiM - kahane kA abhiprAya yaha hai ki eka prativAdI kA kahanA hai ki do yojana tathA AdhA bayAlIsa arthAt sADe ikatAlIsa 413 yojana ke ekaso tirAsI pramANenA gautamasvAmInA prazna karavAthI A viSayamAM paratIthikAnA mithyAbhAva batAvavAnA uddezathI temanI mAnyatA rUpa pratipattiyAne pahelAM pragaTa karatA thakA prabhuzrI kahe che(ttth khalu imAo satta paDivattIo paNNattAo) mA viSayanA saMbaMdhabhAM vakSyamANu ramanya bhatavAhIyonI sAta pratipattIyo muvAmAM Ave che. te yA prabhA che - (tattha ege evamAhaMsu) me bhatAntaranA saMghamA ardha me pakSAnA tIrthAntarIya yA nIce bhAvavAmAM mAvesa prArathI potAnA bhatanu uthana uhe che te yA pramANe che - (tAo do joyaNAI addhaducattAlIsaM tesItisayabhAge joyaNassa egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpaittA sUrie cAra 23) e ceAjana tathA kheMtAlIsanA ardhA bhAga evaM eka ceAjananA ekaseA tryAzI bhAga kSetranu' eka eka rAta divasamAM vikampana karatA sUrya peAtAnI gati kare che, kahevAnA bhAva e che ke-eka anyamatavAdInu kahevu che ke-e caiAjana tathA ardhAM be tAlIsa arthAt sADI ekatAlI 41 kahevAnA bhAva e che ke eka ceAjananA ekaso tyAthI bhAgeAthI 152 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam aauMdvAcatyAriMzattamo yeSAM te arddhadvAcatvAriMzata stAn arddhadvAcatvAriMzataH, sAkacatvAriMzat saMkhyAnityarthaH / vyazItyadhikazatabhAgAn yojanasya, atraitaduktaM bhavati vyazItyadhikazatasaMkhya A~gaiH pravibhaktasya yojanasya sambandhino'rdhAdhikaikacatvAriMzat saMkhyAn bhAgAn ekaikena rAtrindivena vikampya vikampya sUrya zcAraM carati / maNDalAnmaNDalAntaHpraveze bahirgamane vA pradhabhasya tIrthAntarIyasya mate vikampanakSetrametAvat ekenAhorAtreNa yathA-2 yojana+413 yojanasya+5 yojana vyazItyadhikazatabhAgairadhikAn sAkacatvAriMzattamo bhAgaiH sahite va yojane vikampanakSetrasya pramANamityarthaH 'ege evamAhaMsu' eke evamAhuH // saptAnAM prativAdinAM madhye eke-prathame prativAdinaH, evaM-pUrvoktaprakArakaM svamatamAhu:kathayanti / atropasaMharannAha-'ege puNa evamAsu 2' eke punarevamAhuH // eke-dvitIyAH prativAdinaH eva manantarocyamAnaM spamatamAhuH 2, tAo aDDhAti jAI joyaNAI egamegeNaM bhAga yahAM para kahane kA yaha hai ki ekaso tirAsI bhAga se vibhakta yojana kA sADe ikatAlIsa bhAgoM ko eka eka rAtri divasa meM vikampana kara ke sUrya gati karatA hai arthAt eka maMDala se dUsare maMDala meM praveza karate samaya athavA bAhara nikalate samaya itanA kSetra kA vikampana karatA hai prathama tIrthAtarIya ke mata se eka ahorAtra meM itanA vikampana kSetra hai jaisA ki== yojana+413 yojana kA 2 yojana mAne eka yojana ke ekaso tirAsI bhAga se sADi ekatAlIsa bhAga sahita do yojana vikampana kSetra kA pramANa kahA hai (ege eva mAhaMsu) sAta prativAdiyoM meM eka prathama paramatavAdI aisA apanA mata kahatA hai| aba prakaraNa kA upasaMhAra karate huve kahate haiM (ege puNa evamAhesu) 2 eka dUsarA paramatavAdI isa prakAra mAne nimna nirdiSTa prakAra se apane mata ko pragaTa karatA hai-(tAo NaM aDAtijAI joyaNAI egamegeNaM rAidieNaM vikNpvaheMcAyela eka eka rAta divasamAM vikampana karIne sUrya pitAnI gati kare che. arthAt eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM praveza karatI vakhate athavA temAMthI bahAra nIkaLa. vAnA samaye ATalA kSetranuM vikampana kare che. pahelA tIrthAntarIyanA matathI eka ahorAtramAM ATaluM vikampanakSetra che, jema ke-2 jana + 41 jananuM jana eTale ke eka ejananA ekasevyAzI bhAgathI sADIekatAlIsa bhAge sAthe be ejana vipanatranu prabhAe usa cha, (ege eva mAhaMsu) sAta pratipAhiyAmA prathama pakSANA prativAdI A pramANe pitAnA matanuM pratipAdana kare che. have // 42 5.2 42ta suutr4|2 4 cha-(ege puNa evamAsu) 35mIle manya bhatAhI 2 // nIye ve prA2thI potAnA bhatane pragaTa 42 cha. (tAo NaM adu zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 sUryaprajJaptisUtre rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAra carai' tataH arddhatRtIyAni yojanAni ekaikena rAtridivena vikampya vikampya sUrya zvAraM carati // dvitIyamatamAha-zrUyatAM tAvanmanmatam arddhatRtIyAni yojanAni-arddhayojanaiH sahitAni trINi yojanAni-sArddhatrINi yojanAnItyarthaH 3+ ekaikena rAtriMdivena-ekenAhorAtreNa vikampya vikampya-sva svamaNDalAdvahi nirgatya nirgatya antaH pravizya pravizya vA sUrya prAraM carati iti dvitIyamatam / 'ege evamAsu 2' eke evamAhuH-eke dvitIyA evaM pUrvoktaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti / 'ege puNa evamAhaMsu' eke punarevamAhuH iti tRtIyamatamAha-'tibhAgaNAI tinni joyaNAI egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAraM carai' tribhAgonAni trINi yojanAni ekaikena rAtrindivena vikampya vikampya sUrya zvAraM carati // dvitIyasya mataM zrutvA eke puna stRtIyA stIrthAntarIyA ecamAhuH-kathayanti yat bhavato Iyorapi mataM na samIcInaM manmataM tAvat zrUyatAM ittA sUrie cAraM carai) arddha tRtIya yojana eka eka rAtri divasa se vikampana kara ke sUrya gati karatA hai| dUsarA paramatavAdI apane abhiprAya ko pragaTa karatA huvA kahatA hai ki hamAre siddhAMta ko suno arddha yojana sahita tIna yojana arthAt sADhe tIna yojana 3 + eka eka ahorAtra se vikampana kara ke mAne apane apane maMDala se bAhara nikala kara ke athavA aMdara praveza kara ke sUrya gati karatA hai, isa prakAra dUsare prativAdi yAne anyatIrthika kA mata hai| (ege evamAsu) eka mAne dUsarA pUrvokta prakAra se svamata ko kahatA hai 2 (ege puNa evamAhaMsu) koi eka tIsarA matavAdi anantara kathyamAna prakAra se kahatA hai jaise ki-(tibhAgUNAI tini joyaNAI egamegeNaM rAidie NaM vikaMpaittA vikaMpaittA sarie cAra carai) tIna bhAga nyUna tIna yojana eka eka rAtridivasa se vikampana kara ke sUrya gati karatA hai| kahane kA bhAva yaha tijjAI joyaNAI egoNa rAIdieNaM vikaMpaittA sUrie cAra carai) madha tRtIya yogana eka eka rAta divasamAM vikaspana karIne sUrya gati kare che. bIje paramatavAdI potAnA abhiprAyane pragaTa karatAM kahe che ke mAre siddhAMta tame sAMbhaLe ardhA ejana sahita traNa cIjana ke -- jeTalA kSetranuM eka eka ahorAtramAM vikalpanA karIne arthAta pitAnA maMDaLamAMthI bahAra nIkaLIne athavA te aMdara praveza karIne sUrya gati kare cha. mA pramANe flat prativAdI arthAt manyamatavAhIno mata cha, (ege AvamAsu) 5 e arthAt bIjA pakSavALe pUrvokta prakArathI potAnA matanuM kathana kare che. 2 (ege puNa pavamAsu) 3 zrI 52matAhI ve 57 4Ama bhAvanA2 za potAnA bhatanA sabhA 4 cha bha3-(tibhAgRNAI tini joyaNAI egamegeNaM gAidieNaM vikaMpaittA sUrie cAra carai) mA mAchA vA yonA kSetranu eka eka rAtadivasamAM vikalpanA karIne sUrya gati kare che. kahevAne abhiprAya e che ke zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 155 sUryasya vikampanakSetrapramANaM tribhAgonAni trINi yojanAni-tribhirbhAgairUnAni trINi yojanAni ekaikena rAtrindivena-ekaikena ahorAtreNa vikampya vikampya-svasvamaNDalAbahinigatya nirgatya antaH pravizya pravizya vA sUrya thAraM carati / etena tRtIyaM mataM vikampana kSetrapramANaM=3 yojana- yojana etAvanmAtram, 'ege evamAhaMsu 3' eke evmaahuH|| eketRtIyAH evamanantaroktaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti / 'ege puNa evamAhaMsu' eke punarevamAhuH 4 // trayANAM mataM zrutyA eke punazcaturthAH evamanantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhuHsvabuddhivaizayaM kathayanti, 'tao tiNNi joyaNAI addhasItAlIsaM ca tesItisayabhAge joyaNassa egamegeNaM rAidieNaM cikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAraM carai' trINI yojanAni arddhahai ki dUsarA matavAdI ke kathana ko sunakara tIsarA anyamatAvalambI kahane lagA kI Apa donoM kA mata samIcIna mAne yukti yukta nahIM hai| mere siddhAMta ko Apa loga suniye, sUrya kA vikampana kSetra kA pramANa tIna yojana mAne tIna bhAga se nyUna tIna yojana eka eka rAtrI divasa se eka eka ahorAtra se vikampana kara ke mAne apane apane maMDala se bAhara nikala kara evaM bhItara praviSTa hokara sUrya gati karatA hai isa prakAra tIsare matavAle ke kathanAnusAra vikampanakSetra kA pramANa 3 tIna yojana tathA yojana kA tRyIyAMza bhAga kA hai (ege evamAsu) eka tosarA isa pUrvokta prakAra se sva siddhAMta kA pratipAdana karatA hai 3 ___(ege puNa evamAhaMsu) koi eka isa prakAra kahatA hai arthAt tIsare matavAdI ke abhiprAya ko jAnakara cauthA matavAdI pazcAt kathyamAna prakAra se apane mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai-(tao tinni joyaNAI addhasItAlIsaM ca tesItisayabhAge joyaNassa egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA bIjA matavAdInA kathanane sAMbhaLIne trIjo anyamatavAdI kahevA lAge ke-tamo beune mata samIcIna arthAt sayuktika nathI, tame mArA siddhAMtane sAMbhaLo sUryanA vikalpana kSetranuM pramANa traNa jana arthAt traNa bhAga ochA traNa jana kSetranuM eka eka rAta divasamAM eTale ke eka eka ahorAtrathI vikampana karIne arthAta pitA potAnA maMDaLamAMthI bahAra nIkaLIne ane aMdara praveza karIne sUrya gati kare che. A rItanA trIjA matavAdInA kathana pramANe vikampana kSetranuM pramANa traNa janamAM eka ejananA traNa bhAga jeTaluM sAdhu 33 nyUna thAya cha, (ege evamAhesu) trIne bhatapAhI pUrvarita prArathI potAnA siddhAMtanuM pratipAdana kare che. 3 (ge puNa eva mAhaMsu) 4 the anyamatavAdI 2 // pramANe 4 cha. arthAt trIna matavAdInA abhiprAyane jANIne cothe matavAdI A nIce kahevAmAM AvanAra prakArathI potAnA bhata viSe 42sAyo, (tao tinni joyaNAI addhasItAlIsaM ca tesItisaya zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ FEATREAD ___ sUryaprajJaptisUtre saptacatvAriMzataM ca vyazItyadhikazatabhAgAn yojanasya ekaikena rAtrindivena vikampya vikampya sUrya cAraM carati // trayANAM mataM zrutvA caturthA stIrthAntarIyAH svamatamevaM kathayanti yat bhavatAM trayANAmapi mataM na yuktiyuktaM manmataM tAvat zrUyatAm-sUryavikampanakSetre-trINi yojanAni pUrNAni arddhasaptacatvAriMzataH-sArddhapaTcatvAriMzatazceti vyazItyadhikazatabhAgAn yojanasya-ekasya yojanasya vyazItyadhikazatabhAgairvibhaktAn bhAgAnityarthaH, ekaikena rAtrindivena-ekaikena ahorAtreNa vikampya vikampya-svasvamaNDalAdabahinigatya nirgatya antaH pravizya pravizya vA sUrya zvAraM carati-caran sUryo dRSTo bhavati, itthamanena prakAreNa caturthasya mate sUryavikampanakSetrapramANamadhonirdiSTaprakArakaM bhavet 4 mate vikalpanakSetram=3 yojana +463 yojana+' yojanasya iti caturthaM matam // 'ege evamAsu' eke evamAhuH, eke-caturthAstIrthAntarIyA evamanantaroktaprakArakaM svabuddhivezadyamAhu:-kathayanti // 'ege sarie cAraM carai) tIna yojana evaM eka yojana ke suDatAlIsa kA AdhA bhAga evaM eka yojana kA ekaso tirAsi bhAga kSetra kA eka eka rAtridivasa meM vikampana kara ke sUrya gati karatA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki-vaha cauthA anya matavAdI kahatA hai ki Apa tInoM kA mata yukti saMgata nahIM hai hamArA mata Apa suniye-sUrya ke vikampana kSetra meM pUrA tIna yojana tathA sArddha chiyAlIsa tathA eka yojana kA ekaso tirAsI bhAga se vibhakta bhAgoM se eka eka rAtri divasa se vikampana kara ke arthAt apane apane maMDala se bAhara nikalakara athavA andara praveza kara ke sUrya gati karatA huvA dRSTigocara hotA hai / isa pUrvokta kathana prakAra se cauthe matavAdI ke mata se sUrya kA vikaMpana kSetra-3 yojana+463+se yojana isa prakAra caturtha matAvalambI kA kathana hai| (ege eva mAsu) mAne koi eka caturtha matavAdI kA kathana pUrvokta prakAra se apanI buddhi cAturya dikhalAte huve kahate haiM / 4 bhAge joyaNassa egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAra carai) Na yogana ane eka yojananA suDatAlIsane ardho bhAga tathA eka yojanano eka yAdImAM bhAga kSetranuM ekaeka rAtadivasamAM vikaMpana karIne sUrya gati kare che. kahevAno bhAva e che ke-e cothA paramatavAdInuM kahevuM che ke Apa traNenA mata saMbaMdhI kathana sayuktika nathI jethI tame mArA matane sAMbhaLe sUryanA vikaMpanakSetramAM pUrA traNa jana ane arthe chetAlIsa tathA eka ejananA eka yAsI bhAganA kSetramAM eka eka rAtadivasamAM vikaMpana karIne arthAta pipitAnA maMDaLamAMthI bahAra nIkaLIne athavA aMdara praveza karIne sUrya gati kare che. arthAt daSTigocara thAya che, A pUrvekta kathana prakArathI cothA matavAdInA matathI sUryanu vipana kSetra=3 yona + 46 3 4 , yo thAya che, 24 pramANe yAthA bhatApamammInu ucha. (ege puNa evamahaMsu) arthAt yathA bhatavA pUrvAta prathA pitAnA matanuM pratipAdana kare che. 4 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 157 puNa evamAsu 5' eke punarevamAhuH 5, caturthoM mataM zrutvA eke-paJcamAstIrdhAntarIyAH punarevamanantarocyamAnaprakArakaM spamatamAhuH kathayanti, 'to adadhuTAI joyaNAI egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpaittA vikapaittA sarie cAraM carai' tAvad' arddhacaturthAni yojanAni ekaikena rAtrindivena vikampya vikampya sUryazvAraM carati // bhavatAM caturNAmapi matamupapattibAhyaM sopapattikaM manmataM zrUyatAM tAvat arddhacaturthAni yojanAni-sA trINi yojanAni ekaikena rAtrindivena-ekaikenAhorAtreNa vikampya vikampya-svasvamaNDalAdvahi nigatya nirgatyAntaHpravizya pravizya vA sUryazvAraM carati-tathA caran sUrya AkhyAtaH-kathitaH // 'ege evamAhaMsu 5' eke evamAhuH 5, eke-paJcamA evamanantaroktaprakArakaM svamatamAhuH etenopAyena paJcamasya tIrthAntarIyasya mate vikampanakSetrapramANaM yathA-paJcamasya vikampanakSetram-3: yojana mAtrANi vikampanakSetrasya pramANam 5 // 'ege puNa evamAhaMsu 6' eke punarevamAhuH / / (ege puNa eva mAhaMsu) cAroM kA mata ko sunakara ke koI eka pAMcavAM tIrthAntarIya nimnokta prakAra se apane mata ko dikhalAtA huvA kahatA hai (tao adadhuTThAiM joyaNAI egamegeNaM rAiMdieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAra carai) tIna yojana pUrA evaM AdhA cothA yojana eka rAtri divasa meM vikampana kara ke sUrya gati karatA hai| pAMcaveM tIrthAntarIyake kahane kA abhiprAya yaha hai ki-Apa cAroM kA mata upapatti rahita hai merA mata sopapattika hai arthAta sayaktika hai merA mata isa prakAra hai arddha caturtha yojana mAne sADetIna yojana ekaeka ahorAtra meM vikampana kara ke arthAt bAhara nikala kara evaM bhItara praviSTa hokara sUrya gati karatA hai isa prakAra se sUrya gati karatA kahA hai (eke evamAsu) paMcama matavAdI aisA kahatA hai isake kathanAnusAra mAne paMcama tIrthAntarIya ke mata se sUrya kA vikampana kSetra kA pramANa 33 sADe tIna yojana mAtra hotA hai|5|| (ege puNa evamAhaMsu) thAreyanA bhatane samAna 4 5 yama bhatavAhI nIya vAmA bhAvanA2 2thI pAtAnA bhatane to 4 - (tao adbhuTAI joyaNAI egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAraM carai) madhu nyAyu yobhana me 4 rAta. divasamAM vikaMpana karIne sUrya gati kare che. A pAMcamA amatAvalaMbInA kahevAne bhAva e che ke-tame cArenA mata upapatti vagaranA che. mAre mata sepa pattika che. eTale ke sayuktika che. mAre mata A pramANe che. ardha cothuM jana eTale ke sADAtraNa ejana eka eka ahorAtramAM vikapana karIne arthAt bahAra nIkaLIne tathA aMdara praveza karIne sUrya gati 42 cha. mA pramANe sUrya gati 42te| 471 che. (ege evamAhaMsu) pAMthama bhtaavalambI A pramANe kahe che tenA kahevA pramANe arthAt pAMcamAM tIrthottarIyanA matathI sUryane vikapana kSetranuM pramANa 3 sADAtraNa jana mAtra che. pa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 sUryaprajJaptisUtre paJcAnAM vaimatyaM dRSTvA jhaNajhaNAyitacittAH pazcamAH svamatamevamanantarocyamAnaprakArakamAhuHkathayanti-iti paJcamaM matam, atha SaSThamatamAha-'tA caubbhAgaUNAiM cattAri joyaNAI egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAraM carai' tAvat caturbhAgonAni catvAri yojanAni ekaikena rAtriMdivena vikampya vikampya sUryazvAraM carati / bho! zrUyatAM paJcAnAmapi matamupapattivAdyaM yuktizUnyaM ca, tena mama mataM sopapattikaM tAvat zrUyatAM-caturbhAgo. nAni catvAri yojanAni-pAdonacatvAri yojanAni ekaikena rAtriMdivena-ekaikenAhorAtreNa vikampya vikampya-svasvamaNDalAbahirniMgatya nirgatya-antaH pravizya pravizya vA sUryabhAraM carati, 'ege evamAhaMsu 6' eke evamAhuH 6 // eke-SaSThAstIrthAntarIyAH eva manantaro ktaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti, iti SaSThaM matam, atha saptamaM matamAha-'ege puNa evamAhaMsu 7' SaNNAM mataM zrutvA eke punaH saptamAstIrthAntarIyA eva manantarocyamAnaM svamatamAhu:-katha (ege puNa evamAsu) 6 pAMcaveM kA siddhAMta meM viSamatA dekhakara jhaNajhaNAyita cittavAlA chaThA paramatavAdI apane mata ko nimna prakAra se pragaTa karatA huvA kahatA hai- (tA caumbhAgaUNAI cattAri joyaNAI egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAra carai) cAra bhAga nyUna cAra yojana eka eka rAtri divasa meM vikampana kara ke sUrya gati karatA hai / chaThA matavAdI kahatA hai ki Apa pAMcoM kA mata pramANa bAhya tathA yukti zUnya hai hamArA mata saprAmANa hai evaM sayuktika hai so suniye caturbhAga nyUna cAra yojana mAne ekapAda kama cAra yojana eka eka rAtri divasa meM vikampana kara ke mAne apane maMDala se bAhara nikala kara ke tathA bhItara praviSTa hokara sUrya gati karatA hai (ege evamAsu) koi eka chaThA matavAdI pUrvokta prakAra se apane mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai / 6 aba sAtaveM paramatavAdI kA mata kahate haiM (ege puNa evamAhaMsu) chahoM (ege puNa evamAhaMmu) pAMyamA bhatapAhInA siddhAMta vibhAgAne yita cittavALo cho paramatavAdI pitAnA matane nIce batAvavAmAM AvanAra prakArathI pragaTa karato vA sAya! (t| caubhAgaUNAI catta ri joyaNAI egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpaittA viikaMpaittA sarie cAraM carai) yA2 mA maach| yA2 yona me 3 zatahivasamA vipana zane sUrya gati kare che. chA matavAdInuM kahevuM evuM che ke-tame pAMceyanA mata pramANabAhya ane yukti zUnya che mAre mata sapramANa ane sayuktika che te tame sAMbhaLo cAra ochA cAra jana arthAtu 5 bhAga kama cAra jana eka eka rAtadivasamAM vikaMpana karIne mAne pitapotAnA ma DaLamAMthI bahAra nIkaLIne tathA aMdara praveza karIne sUrya gati kare che, (ege evamAsu) 5 chaTo bhatavAhI pUrita prA2thI pAtAnA bhatane prATa taath| A rIte kahe che. 6 ave sAtamA 52matavAhIna mata vAmAM Ave che-(ege puNa evamAsu) 723 bhatA. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 159 yanti, 'tAo cattAri joyaNAI addhavAvaNNaM ca tesItisayabhAge joyaNassa egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sarie cAraM carai' tAvat catvAri yojanAni arddhadvApaJcAzatazca vyazItizatabhAgAn yojanasya ekaikena rAtrindivena vikampya vikampya sUryazvAraM carati // SaNNAM mataM zrutvA gaDagaDAyitacittAH saptabhAstIrthAntarIyAH kathayanti yat SaNNAmapi mataM na samIcInaM mama mataM sopapattikaM tAvat zrUyatAm-catvAri yojanAni pUrNAni arddhadvApaJcAzataH-sAkapaJcAzataH, vyazItizatabhAgAn-vyazItyadhikazatabhAgAn-tryazItyadhikazatasaMkhyAbhi vibhAjitAn bhAgAn yojanasya ekaikena ratriMdivena ekaikenAhorAtreNa vikampya vikampya-svasvamaNDalAdabahi nigatya nirgatya antaH pravizya pravizya vA sUryazcAraM carati-tathA sthitau carannAkhyAto bhavati, iti saptamaM matam // evaM krameNa saptAnAM paratIthimatavAdIyoM ke bhinna bhinna mata ko jAna kara sAtavAM anyatIrthika anantara prakAra se kathyamAna apane siddhAMta ko pragaTa karatA kahatA hai (tAo cattAri joyaNAI addhabAvaNaM ca tesItisayabhAge joyaNamsa egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sarie cAraM carai) cAra yojana tathA AdhA pAMcavAM yojana tathA eka yojana kA ekaso tirAsI bhAga eka eka ahorAtra meM vikampana kara ke sUrya gati karatA hai| kahane kA abhiprAya yaha hai ki chahoM paramatAvalambiyoM ke siddhAMtoM ko sunakara sAtavAM tIrthAntarIya gaDagaDAyita cittavAlA hokara kahane lagA ki Apa chahoM kA siddhAMta samyag rUpa se nahIM hai merA mata pramANa puraHsara hai vaha suniye cAra yojana tathA ardhA pAMcavAM yojana mAne sADAcAra yojana tathA eka yojana kA ekaso tirAsI bhAga eka eka ahorAtra meM vikampana pAra ke arthAt apane apane maMDala se bAhara nikala kara evaM maMDala meM praviSTa hokara ke sUrya gati karatA kahA hai isa prakAra sAtaveM anyatIthika kA mata hai| isa prakAra se kramAnusAra mithyApralApo sAtoM paratIrthikoM ke mithyaalambIonA judA judA prakAranA matane jANIne sAtamo anyatIrthika nIce kahevAmAM bhAvanA2 pAtAnA bhatane pragaTa 42te| 43 vAya! (tAo cattAri joyaNAI addhabAvaNaM ca tesItisayabhAge joyaNassa egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAraM carai) cAra jana tathA pAMcamu jana ardha tathA eka janane ekAgyAsIma bhAga eka eka ahorAtrImAM vikampana karIne sUrya gati kare che. kahevAno bhAva e che ke-chae paramatAvalambInA siddhAMtane sAMbhaLIne sAtame tIrthAntarIya gaDagaDacitta cittavALa thaIne kahevA lAgyA tame ene siddhAMta samyaka prakArane nathI mAro mata sapramANa che, te tame sAMbhaLo cAra jana tathA adhuM pAMcamuM jana eTale ke sADAcAra jana tathA eka janane eka glAzIme bhAga eka eka aherAtramAM vikapana karIne arthAt pitA potAnA maMDaLathI bahAra nIkaLIne ane maMDaLamAM praveza karIne sUrya gati kare che. A pramANe sAtamAM anya tIthikano mata che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 __sUryaprajJaptisUtre kAnAM mithyAprajJApinAM mithyArUpAH paramatasvarUpAH parapratipattI rupadarya samprati samastazAstrasArAsArasAgarAloDananavanItasnigdhabuddhivezadyau'navadho vItarAgo bhagavAn svamatamupadarzayati-'yayaM puNa evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH vayaM punaH kevalaM jJAnopalambhapurassaramevaM vakSyamANaprakAreNa satsvarUpaM sUryavikampanakSetra saJcAraM ca vadAmaH-kathayAmaH / 'tA do joyaNAI aDatAlIsaM ca egaDhibhAge joyaNassa egamegaM maMDalaM egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAraM caraI' tAvad dve yojane aSTAcatvAriMzatazcaikaSaSTibhAgAn yojanasya ekaka maNDalam ekaikena rAtridivena vikampya vikampya sUryacAraM carati / bho mithyA pralApinastIrthAntarIyAH, bhavatAM sarveSAM kathanaM kathAmAtramiva pratibhAti, kevalaM jJAnopalabdha satsvarUpaM vastutatvaM zrUyatAM tAvat sUryavikampanakSetraM tatrAhorAtrapramANaM ca dve yojane pUrNe bhAva rUpa paramatarUpa pratipattiyAM kahakara ke aba samasta zAstroM ke sAra rUpa sAgara ke AloDana se makkhanasI snigghabuddhi anindita vItarAga bhagavAn mahAvIrasvAmI apane mata ko pragaTa karate huye kahate haiM-(vayaM puNa evaM vayAmo) maiM prApta kevalajJAna prabhApuraHsara vakSyamANa prakAra se yathArtha svarUpa sUrya ke vikampana ke saMcAra viSaya meM kahatA hUM jo isa prakAra se hai-(tA do joyaNAI aDatAlIsaM ca egahibhAge joyaNassa egamegaM maMDalaM egamegeNaM rAiMdieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sArie cAra carai) do yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga eka eka maMDalakSetra ko eka eka ahorAtra se vikampana kara ke sUrya gati karatA hai kahane kA bhAva isa prakAra hai bhagavAn apane siddhAMta ko prakaTa karate huve kahate haiM ki he mithyApralApa karanevAle tIrthAntarIyo Apa saba kA kathana vArtA mAtra sA dikhatA hai-kevalajJAna se prApta satsvarUpa vastutatva ko tuma loga suniye A pramANe kramAnusAra mithyApralApa karanArA sAte paratIrthikonA mithyAbhAva rUpa paramatavAdInI pratipattinuM kathana karIne have saghaLA sacchazvonA sArAsAra rUpa sAgaranA maMthanathI mAkhaNa jevI snigdha buddhizALI anindita vItarAga bhagavAna mahAvIra svAmI pAtAnA bhatane pragaTa 42tA 4 cha-(vayaM puNa evaM vayAmo) bhArata vijJAnanI pramAthI vaphTamANa prakArathI yathArtha svarUpa sUryanA vikapananA saMcAra saMbaMdhamAM kahuM chuM je A pramANe cha-(tA do joyaNAI aDatAlIsaM ca egadvibhAge joyaNassa egamegaM maMDalaM egamegeNaM rAidieNaM vikaMpaittA vikaMpaittA sUrie cAra carai) me yona tathA me yojanA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga eka eka maMDaLa kSetranuM eka eka ahorAtramAM vikara5na karIne sUrya gati kare che. kahevAne bhAva e che ke-bhagavAna potAnA siddhAMtane pragaTa karatAM kahe che ke he mithyA pralApa karavAvALA tIrthAntarIye tame saunuM kathana kevaLa vArtA mAtra jevuM jaNAya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam aSTAcatvAriMzataH sAvayavo bhAgo yathAcaikaSaSTibhAgAn yojanasya-ekaSaSTisaMkhyAbhi vibhatAnekasya yojanasya bhAgAn tairbhAga mizritAn aSTAcatvAriMzato bhAgAn yojanasyakapaSTibhAge kRte sati tasya aSTacatvAriMzad bhAgA grAhyAH la ebhiyojana yojanabhAgezva ekaikaM maNDalaM svasaJcArAya nizcitaM maNDalam ekaikena rAtrindivena-ekaikena ahorAtreNa vikampya vikampya-svasvamaNDalAda bahinigatya nirgatya antaH pravizya pravizya vA sUryazcAraM carati / 'tattha NaM ko heU ? iti vaejjA' / tatra khalu ko heturitivadet-pUrvoktasyaiva vAkyasya sAmprataM spaSTAgamanimittamupanyasyati--tatra evaMbhUtavikampane ko hetuH-kiM kAraNamiti zrIbhagavAn vadeda-kathayet 'tAo ayaNaM jaMbUdIve dIve jAva parikkheveNaM pannatte' tAvadayaM jambUdvIpo dvIpaH yAvat parikSepeNa prajJaptaH // pUrvoktavAkyaiH kRtaprazne ziSye kevalajJAnavAn sUrya kA vikampanakSetra eka ahorAtra meM pUrA do yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga arthAt ikasaTha ko saMkhyA se vibhakta eka yojana ke bhAgoM se mizrita aDatAlIsa bhAga mAne yojana ke ikasaTha bhAga karane para unakA aDatAlIsavAM bhAga itane pramANavAle yojana evaM yojana ke bhAgoM se eka eka maMDala apane saMcAra ke liye nizciya maMDala ko eka eka ahorAtra se vikampita karake yAnI apane maMDala se bAhara nikalakara evaM bhItara praviSTa hokara sUrya gati karatA hai| (tattha ko heU iti vaejA) isameM kyA kAraNa hai so kahie pUrvokta vAkya kA spaSTa rIti se bhAva jAnane ke hetu se prazna upasthita kiyA hai ki isa prakAra se vikampana hone meM kyA kAraNa hai so he bhagavan Apa samajhAie (tAo ayaNaM jaMbUdIve dIve jAva parikkheveNaM paNNatte) yaha jambUdvIpa nAmaka dvIpa yAvat parIkSepa se kahA hai / kahane kA abhiprAya yaha hai ki pUrvokta vAkya se ziSya ke prazna karane para kevalajJAnI che. kevaLajJAnathI prApta karela savarUpa vastu tatvane huM kahuM chuM te tame sAMbhaLe sUryanuM vikapana kSetra eka rAtri divasamAM pUrA be jana tathA eka ejananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga arthAt ekasaThanI saMkhyAthI vibhakta karela eka ejananA bhAgavALA aDatAlIsa bhAga 6 jeTalA pramANunA yojanA ane rojananA bhAgethI eka eka maMDaLa pitAnA saMcaraNa mATe nizcita karela maMDaLone eka eka rAta divasathI vikaeNpita karIne eTale ke pitapotAnA maMDaLamAMthI bahAra nIkaLIne ane aMdara praveza karIne sUrya gati 42 cha. (tattha ko heU iti vaejjA) mAma thAma shu||291 cha ? te 4 / pUrvAMta 4thanane spaSTa samajavA mATe gautamasvAmIe A prazna upasthita karela che. kahevAno bhAva e che 3-20 zata vipana vAma zuraNa cha ? bhagavan 25 bhane 4aa. (tAo jayA NaM jaMbUdIve dIve jAva parikkheveNaM paNNatte) 241 dI5 nabhanI dI5 yAvat parIkSepathI kahela che. kahevAno bhAva e che ke pUrvokta vAkayathI ziSya prazna karavAthI kevalajJAnavAna zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtra vItarAgo bhagavAnAha-bho nirmalahRdaya sahRdaya vatsa! evaMvidhavastutattvAvagatau kAraNaM tAvat zrUyatAm-ayaM jambUdvIpo varttate tadvarNanaM jambUdvIpaprajJaptisUtrAdavaseyam 'tAo jayA NaM sUrie sayabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tatra yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThA prAptaH utkarSako'STAdazamuhattoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati / tatra-sarvadvIpaviziSTe jambUdvIpadvIpe-yadA-saJcaran sUryo jambUdvIpa mAgatya yadA-yasmin samaye caturazItyadhikazatamaNDaleSu bhraman sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya tanmaNDalaM gatvA cAra carati-tatra sarvAbhyantare maNDale carannAkhyAto bhavati tadA-tasmin samaye khalu iti nizcitam uttamakASThAprAptaH-paramottaradiggataH-mithunAntAhorAtre saumyAyanAnte yAmyAvItarAga bhagavAn uttara dete huve kahate haiM-he nirmalavuddhi sarala hRdayavAle suziSya ! isa prakAra ke tatva ko jAnane meM kAraNa tuma suno yaha jambUdvIpa hai usakA varNana jambUdvIpaprajJapti sUtra se jAna leveM (tAo jayA NaM mUrie samvanbhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTThapatte ukosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) usameM jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba parama prakarSa prApta utkRSTa se aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA jaghanyA bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai sarvadvIpoM meM zreSTha jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM saMcAra karatA huvA sUrya vahAM Akara ke jaba ekaso caurAsI maMDaloM meM vicaraNa karatA karatA jaba sarvAbhyantaramaMDala meM upasaMkramaNa kara ke mAne usa maMDala meM jA kara ke gati karatA hai taba usa samaya meM uttama kASThA prApta uttara dizA meM jAkara mithuna rAzi ke aMtima ahorAtra meM uttarAyaNa ke anta meM evaM dkssivItarAga bhagavAna tene uttara ApatAM kahe che ke-ha nirmala buddhi sarala hRdayavALA ziSya ! A pramANenA tatvane jANavA mATe tenuM kAraNa kahuM chuM te sAMbhaLe. mA 8 pUdI5 cha tenu vana dIpaprajJapti sUtramAthI odel se. (tAo jayA gaM sUrie savvabhataraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakadupatte ukkosae advArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI) mA nyAre sUrya sAlyantara bhabhI upakramaNa karIne gati kare che tyAre parama prakarSa prApta utkRSTathI aDhAra muhUrtane divasa thAya che tathA jaghanyA bAra muhUrtanI rAtrI thAya che, sarva dIpamAM uttama jaMbUDhIpa nAmanA dvIpamAM saMcaraNa karate sUrya tyAM AvIne jyAre eka corAzI, maMDaLamAM vicaraNa karate karate jyAre sarvAbhyantara maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne eTale ke e maMDaLamAM jaIne gati kare che, tyAre e samaye uttama kANA prAsa uttara zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRprAbhRtam yAdIca sthito bhavati sUrya stenotkarSakaH - paramAdhikaH, aSTAdazamuhUrttaH-patriMzadghATikAtmako divaso-dinamAnaM bhavati, tathA ca jadhanyA - sarvalaghvI dvAdazamuhUrttA-caturviMzati ghaTikAtmikA rAtri bhavati - tatulyaM rAtrimAnaM bhavatIti prajJaptaH / ' se NikkhamamANe sUrie vaM saMccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi abhitarANaMtaraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai' niSkrAman sUryaH navaM saMvatsaramAdadAnaH prathame'horAtre abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati / sarvAbhyantare maNDale praviSTaH sUrya stasmAnmaNDalAnniSkrAman- bahirgacchan sUryaH navaMnUtanaM samvatsaram - ayanamAdadAno gRhyamANaH navasya saMvatsarasya prathame'horAtre abhyantarAnantaraM - sarvAbhyantarAnmaNDalAdanantaraM bahirmukhaM dvitIyaM maNDalaM - karkAntAhorAtramaNDalamupasaMkramyatanmaNDalAntaM gatvA sUryazvAraM carati - carannAkhyAtaH 'tAo jayA NaM sUrie abhitarANaMtaraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM do jAyaNAI aDatAlIsaM ca egasadvibhAge joyaNassa egameNAyana ke Adi meM sUrya rahatA hai usa samaya utkarSaka mAne sarvAdhika chattIsa ghaTikA kA yukta aThAraha muhUrta kA dinamAna hotA hai, tathAca jaghanyA sarvAlpA saba se choTI covIsa ghaTikAvAlI bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai aisA kahA gayA hai / (sekkhimANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahora taMsi abhitarANaMtaraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai) niSkramaNa karatA sUrya naye saMvatsara ko pravartita karatA huvA prathama ahorAtra meM abhyantara ke anantarakheM maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai / arthAt sarvAbhyantara maMDala meM praviSTa huvA sUrya usa maMDala se niSkramaNa mAne bAhara jAtA huvA sUrya naye ayana ko karatA huvA navIna saMvatsara ke prathama ahorAtra meM sarvAbhyantara maMDala se anantaraveM bAhara ke dUsare maMDala meM mAne karkAnta ahorAtra maMDala meM upasaMkramaNa karake arthAt usa maMDalAnta meM jAkara sUrya gati karatA hai aisA kahA hai (tAo jayA NaM sUrie abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, dizAmAM rahIne mithuna rAzinA chellA aherAtramAM uttarAyaNatA samAptikALamAM ane dakSiNAyananA prAraMbha kALamAM sUrya rahe che tyAre utkaSa eTale ke sarvAdhika-sauthI meTo chatrIsa ghaDIvALA aDhAra muhUrtInA divasa hAya che. tathA jadhanyA sauthI a nAma nAnAmAM nAnI cAvIsa ghaDIthI yukta khAra muhUrtanI rAtrI hoya che. tema kahevAmAM Avela che. ( se kkhimamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi amitarANaMtaraM maMDalaM vasaMkamittA cAraM carai) niSThubha urato sUrya navA saMvatsarane avatavitA pahelA aheArAtramAM abhyaMtaranI pachInA maMDaLamAM praveza karIne e maMDaLamAMthI bahAra jatA sUrya navA ayananA prAraMbha karatA navA saMvatsaranA pahelA aheArAtramAM sarvAbhyantara ma`DaLanI pachInA bahAranA bIjA maMDaLamAM eTale ke karmAMnta aheArAtra maDaLamAM upasa'kramaNa karIne arthAt me bhausAntamAM bahAne sUrya gati re che, tema aDesa che, (tAo jayA NaM sUrie zrI suryaprajJapti sUtra : 1 163
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 sUryaprajJaptisUtre meNa rAIdieNa vikaMpaittA cAraM carai' tataH yadA khalu sUryaH abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu dve yojane aSTAcatvAriMzataH ekapaSTibhAgAn yojanasya ekaikena rAtridivena vikampya vikampya sUryazcAraM carati // tatra-tasminnavasaMvatsarasake prathame'horAtre sarvAbhyantarAnmaNDalAdanantaraM bahirmukhaM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-tatra caran yadA dRSTo bhavati tadA-tasmin dvitIyamaNDalasaMkramaNasamaye khalu iti nizcitaM sUryasya vikampanakSetra dve yojanapUrNe aSTAcatvAriMzataH ekapaSTibhAgAn yojanasya-yojanasyaikapaSTibhAgaimizritasyASTAcatvAriMzato bhAgAnityarthaH ekaikena rAtriMdivena-ekaikenAhorAtreNa tAvanmAnaM kSetraM vikampya vikampya-svasva maNDalAdabahinigatya nirgatya antaH pravizya pravizya vA sUryazcAraM carati-tathAbhUtavikampanakSetre carannAkhyAto bhavati // atra bhAvanA yathA-yadA sUryaH sarvAtayA NaM do joyaNAI aDatAlosaM ca egaTThibhAge joyaNassa egamegeNaM rAidie NaM vikaMpaittA cAraM carai) tatpazcAt jaba sUrya abhyantara ke anantaraveM maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba do yojana evaM eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga eka eka ahorAtra meM vikampana kara ke gati karatA haiarthAt kahane kA bhAva yaha hai ki navIna saMvatsara ke prathama ahorAtra meM sarvAbhyantaramaMDala ke anantaraveM bAhara ke dUsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA havA sUrya dRSTigocara hotA hai, usa samaya arthAt dUsare maMDala ke upasaMkramaNa kAla meM sUrya kA vikampana kSetra pUre do yojana tathA ekayojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga eka eka ahorAtra se utanA kSetra kA vikaMpana kara ke arthAt apane apane maMDala se bAhara nikala kara tathA bhItara praviSTa hokara sUrya gati karatA hai isa prakAra vikampana kSetra meM vicaratA kahA gayA hai| isa viSaya kI bhAvanA isa prakAra hai-jaba sUrya sarvAbhyataramaMDala meM praviSTa abhirANataraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM do joyaNAI aDatAlIsaM ca egadribhAge joyaNassa egamegeNa rAidieNaM vikaMpaittA cAraM carai) te 5chI nyAre sUrya asyataranI pachInA maMDaLamAM upasiMkramaNa karIne gati kare che tyAre be jana ane eka jananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga eka eka ahorAtramAM vikaMpana karIne gati kare che, kahevAne bhAva e che ke-navA saMvatsaranA pahelA ahorAtramAM sarvAtyaMtara maMDaLanI pachInA bahAranA bIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati karate sUrya jyAre daSTigocara thAya che tyAre arthAt bIjA maMDaLanA upasaMkramaNa kALamAM sUryanuM vikapana kSetra purA be jana tathA eka yojananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga eka eka rAtri divasathI ATalA kSetranuM vika5na karIne arthAt pitapatAnA maMDaLamAMthI bahAra nIkaLIne tathA maMDaLamAM praveza karIne sUrya gati kare che. A rIte gati karato sUrya vikaMpana kSetramAM bhramaNa kare. A viSayanI bhAvanA A pramANe che-jyAre sUrya sabhyantara maMDaLamAM praveza karIne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 165 bhyantare maNDale praviSTaH san prathamakSaNAdUcaM zanaiH zanaiH stadanantaraM bahirmukhaM dvitIyamaNDalAbhimukhaM yathAkathaJcana maNDalagatyA paribhramati sUrya stadA yathA tasya prathamAhorAtrasya paryante sarvAbhyantaramaNDalagatAn aSTAcatvAriMzataekaSaSTibhAgAn yojanasyApare ca dve yojane atikrAnto bhavati, tato dvitIye'horAtre prathamakSaNe eva dvitIyamaNDalamupasaMpanno bhavati, tena dvitIyamaNDale yadA sUryazcAraM caritumArabhate tadA dve yojane aSTAcatvAriMzataM caikaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikenAhorAtreNa-pAzcAtyenAhorAtreNa vikampya vikampya-svasvamaNDalAbahinirgatya nirgatya abhyantaraM pravizya pravizya vA sUryazvAraM caratItyarthaH / 'tayA NaM aTThArasamuhattedivase bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai dohiM egaTThibhAgamuhutehiM ahiyA' tatra khalu aSTAdazamuhattoM divaso bhavati-dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmUnaH, dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmadhikA // tatra-sarvAbhyantarAnmaNDalAhokara prathama kSaNa ke pazcAt dhIre dhIre sarvAbhyantaramaMDala ke anantaraveM bAhara ke dUsare maMDalAbhimukha yathAkathaMcit maMDala gati se sUrya paribhramaNa karatA hai taba jisa prakAra usa prathama ahorAtra ke samIpa sarvAbhyantara maMDala gata eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga tathA dUsarA do yojana gamana karatA hai| taba dUsare ahorAtra ke prathama kSaNa meM dUsare maMDala ko prApta karatA hai tathA dUsare maMDala meM jaba gati karane kA prAraMbha karatA hai taba do yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga eka eka ahorAtra se vikampana kara ke arthAt apane apane maMDala se bAhara nikala kara tathA abhyantara maMDala meM praveza kara ke sUrya gati karatA hai / (tayA NaM aTThArasamuhutte divase bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai dohiM egahibhAgamuhuttehiM ahiyA) taba aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai eka muhUrta kA ikasaThiyA do bhAga nyUna tathA ikasaThiyA do bhAga adhika kI bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai arthAta prathama kSaNanI pachI dhIre dhIre sarvAbhyantara maMDaLanI pachInA bahAranA bIjA maMDaLanI sanmukha maMDaLa gatithI yathAkathaMcita sUrya bramaNa kare che. tyAre je pramANe e pahelI aherAtrInI najIka sarvAbhyantara maMDaLanA eka yojananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga tathA bIjA be jana gamana kare che. tyAre bIjA ahorAtranA prathama kSaNamAM bIjA maMDaLane prApta kare che. tathA bIjA maMDaLamAM jyAre gati karavAne prAraMbha kare che tyAre be ejana tathA eka yojanA ekasaThiyA ataDAlI bhAga eka eka ahorAtramAM vikaMpana karIne arthAt potapotAnA maMDaLamAMthI bahAra nIkaLIne tathA atyaMtara maMDaLamAM praveza karIne sUrya gati 42 cha, (tayA gaM advArasamuhutte divase bhavai dohiM egadvibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavaI dohiM egadvibhAgamuhuttehiM ahiyA) tyAre 2DhA2 bhutanI hivasa thAya che. eka muhUrtanA ekasaThiyA be bhAga nyUna tathA ekaThiyA be bhAga adhika bAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 sUryaprajJaptisUtre bahirmukha dvitIyamaNDalacAracaraNakAle khalu - iti nizcitam aSTAdazamuhUrtI divaso bhavati dvAbhyAM muhUrte kaSaSTibhAgAbhyAmUno bhavati, arthAta- dvAbhyAM muhUrttakapaSTibhAgAbhyA mano'STAdazamuhUrttI divaso bhavati / tathAca - dvAbhyAM muhUrttaM kaSaSTibhAgAbhyAmadhikA dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati / sarvAbhyantarAdvitIyamaNDalasaJcaraNasamaye dinamAnam - 36 ghaTI - muhUrtta / rAtrimAnaMca - 24 ghaTI + muhUrtta evamatrApi tasmin dvitIyamaNDale prathamakSaNAdUrdhvaM tathAkathaJzcanApi tRtIyamaNDalAbhimukhaM maNDalaparibhramaNagatyA sUrya cAraM carati - bahirmukhaM- tRtIyamaNDalAbhimukhaM cAraM caritu mArabhate / tatra yathA tasyAhorAtrasya paryante dvitIyamaNDalagatAnaSTAcatvAriMzatam ekaSaSTibhAgAn yojanasyApare ca dve yojane tadbahirbhUte dve yojane atikrAnto bhavati, tato navasya samvatsarasya dvitIye'horAtre prathamakSaNe eva tRtIyaM maNDalamupasaMkrAmati ityamatra bhAvanA, ' se kkhimamANe sUrie doccaMsi ahorataMsi abhitaraM taccaM maMDala uvasarvAbhyantaramaMDala ke bAhara ke dUsare maMDala meM cAra karate samaya eka muhUrta kA ikasaThiyA do bhAga nyUna aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA ikasaThiyA do bhAga adhika bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / sarvAbhyantara ke dUsare maMDala ke saMcaraNa samaya meM dinamAna 36 ghaDI ke muhUrta tathA rAtrimAna = 24 ghaDI muhUrta pramANa kA hotA hai yahAM para vaha dUsare maMDala meM prathama kSaNa ke bAda yathA kathaMcana tIsare maMDala ke sanmukha maMDala paribhramaNa gati se sUrya gati karatA hai arthAt bAhara ke tIsare maMDala kI ora gati karane kA AraMbha karatA hai| jisa prakAra vahAM prathama ahorAtra ke samIpa ke dUsare maMDala ke eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga tathA dUsarA do yojana bAhara ke do yojana gamana karatA hai tatpazcAt naye saMvatsara kA dUsare ahorAtra ke prathama kSaNa meM hI tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karatA hai isa prakAra bhAvanA kara leveM / ( se kkhimamANe muhUta'nI rAtrI thAya che. arthAt sarvAbhyantara maMDaLanI bahAranA bIjA maMDaLamAM saMcaraNu karatI vakhate eka murhutanA ekasaDiyA e bhAga nyUna aDhAra muhUrtInA divasa thAya che ane ekaThiyA e bhAga adhika khAra muhUrtInI rAtrI thAya che, sarvAbhyantaranA khIjA maMDaLamAM saMcaraNa karatI vakhate skrinamAna 36 ghaDI muhUta tathA rAtrimAna 24 ghaDI ra6 muhUta pramANu hAya che. ahIyAM bIjA ma`DaLamAM prathama samaya pachI yathA kathacana trIjA maMDaLanI sanmukha maDaLaparibhramaNa gatithI sUrya gati kare che. arthAt aDDAranA trIjA maMDaLanI tarapha gati karavAnA AraMbha kare che, je pramANe tyAM prathama aheArAtranI samIpamAM bIjA ma`DaLanA eka ceAjananA ekaDhiyA aDatAlIsa bhAga tathA bIjA be ceAjana bahAranA gamana kare che, te pachI navA saMvatsaranA bIjA aheArAtranI pahelI kSaNamAM ja trIjA maMDaLanu` upasa kramaNa kare che. A pramANe bhAvanA samajavI, ( se kkhimamANe sUrie doccaMsi ahorattaMsi abhiMtaraM taccaM maMDala una saMkamittA cAraM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam saMkamittA cAraM carai' saH niSkrAman sUryo dvitIye'horAtre abhyantarAnantaraM tRtIyaM maNDala. mupasaMkramya cAraM carati, saH-sarvAbhyantarAdvahirmukhe dvitIyamaNDa le saJcaran sUrya stasmAddvitIyamaNDalAtprathamakSaNA dUrdhva zanaiH zanaiH niSkrAman-bahirmukhaM paribhraman navasamvatsarasatke dvitIye'horAtre abhyantarAnantaram-abhyantarAd dvitIyAnmaNDalAdanantaraM tRtIyaM maNDalaMkanyAntAhorAtravRttam upasaMkramya-tanmaNDalamAdAya yadA cAraM carati tatra carannAkhyAto bhavati tadA-'tAo jayA NaM sUrie abhitaraM taccaM maNDalaM uksaMkamittA cAraM carai tayA NaM paNatIsaM ca egadvibhAge joyaNassa dohiM rAidiehiM vikaMpaittA sUrie cAraM carai' tatra yadA khalu sUryaH abhyantarAnantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu paJcatriMzatam ekapaSTibhAgAn yojanasya dvAbhyAM rAtriMdivAbhyAM vikampya sUryazcAraM carati // sarvAbhyantarAnmaNDalA tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA dvAbhyAM rAtriMdivAbhyAM yAvatpramANaM kSetraM vikampya sUrie doccaMsi ahorasi abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) vaha niSkramaNa karatA huvA sUrya dUsare ahorAtra meM tIsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki-sarvAbhyantaramaMDala ke bahirvati dUsare maMDala meM saMcAra karatA havA sUyeM usa dUsare maMDala se prathama kSaNa ke bAda dhIre dhIre bAhara meM paribhramaNa karake nayA saMvatsara ke dUsare ahorAtra meM abhyantara mAne dUsare maMDala ke pazcAtvarti tIsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke arthAt usa maMDala ko prApta kara ke gati karatA hai aisA kahA hai / taba (tAo jayA.NaM sUrie abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paNatI. saMca egahibhAge joyaNassa dohiM rAidiehiM vikaMpaittA sarie cAra carai) jaba sUrya abhyantarAnaMtara tIsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba eka yojana ke ikasaThiyA paiMtIsa bhAga do rAtridina se vikampana kara ke sUrya gati karatA hai| sarvAbhyantaramaMDala se tIsare maMDalameM upasaMkramaNa karake gati carai) te nibhae 42to sUrya jI mahArAbhAtrI mamA bhe| zane gati kare che. kahevAne bhAva e che ke, sabhyantara maMDaLanI bahAranA bIjA maMDaLamAM saMcAra karate sUrya e bIjA maMDaLamAM prathama kSaNa pachI dhIre dhIre paribhramaNa karIne navA saMvasaranA bIjA ahorAtramAM atyaMtara arthAt bIjA maMDaLanA pachInA trIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne arthAt e maMDaLane prApta karIne gati kare che tema kahyuM che. tyAre (tA jayA NaM sUrie abhiMtaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paNatIsaM ca egadvibhAge joyaNassa dohiM rAidiehiM vikaMpaittA sUrie cAraM carai) nyAre sUrya 25vyata2 bhanI pachInA trIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. tyAre eka yajananA ekasaDiyA pAMtrIsa bhAga be rAta divasathI vikaMpana karIne sUrya gati kare che, sarvAtyaMtara maMDaLathI trIjA maMDaLamAM u5saMkramaNa karIne gati kare che tyAre be rAtrI divasamAM jeTalA pramANa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 sUryaprajJatisUtre cAraM carati tAvannirUpayitumAha 'tAo jayANaM' ityAdi, tatra - vikampanakSetre yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarAnmaNDalA tRtIyaM maNDalam upasaMkramya cAraM carati tadA khalu paJcatriMzatam ekaSaSTibhAgAna yojanasya - 35 yojana + yojanam etatpramANaM kSetraM dvAbhyAM rAtriMdivAbhyAM vikampya-svamaNDalAdvahirnigatya sUryazvAraM carati tathA caran dRSTo bhavati, arthAt dvAbhyAM rAtraMdivAbhyAM sarvAbhyantaramaNDalagata tadanantara dvitIya maNDalagatAbhyAM paJcayojanAni pUrNAni paJcatriMzataM caikaSaSTibhAgAn yojanasya vikampya cAraM carati / ekenApi ahorAtreNa dve yojane aSTAcatvAriMzataM ca yojanasyaikaSaSTibhAgAn vikampitA bhavati / evameva dvitIyenApi ahorAtreNa, tatrobhayamilane yathoktaM vikampanaparimANaM bhavati, arthAt etAvanmAtraM vikampya vikampya cAraM caratIti - ' tayA NaM aTThArasamuhutte divase bhavai cauhiM eTTibhAga karatA hai, taba do rAtridina meM jitane pramANa ke kSetra ko vikampana kara ke gati karatA hai usakA nirUpaNa karane ke hetu se kahate haiM - (tAo jayA NaM) ityAdi usa vikampana kSetra meM jaba sUrya sarvAbhyantaramaMDala se tIsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba eka yojana ke ikasaThiyA paitIsa bhAga 35 yojana + se yojana itane pramANavAle kSetra kA do rAtridivasa se vikampana karake arthAt apane maMDala se bAhara nikala kara ke sUrya gati karatA hai / arthAt do rAtridivasa se sarvAbhyantara maNDalagata tadnaMtara ke dUsare maMDala ke pUre pAMca yojana tathA ekayojana ke ikasaThiyA paitIsa bhAga vikaMpana kara ke gati karatA hai / arthAt eka ahorAtra meM do yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga vikampana karatA hai| isI prakAra dUsare ahorAtra se bhI karatA hai / donoM milAne se yathokta vikaMpana parimANa hotA hai arthAt itanA hI vikaMpana kara ke gati karatA hai / (tayA NaM aTThArasamuhutte divase bhavai cauhiM egaTThibhAgamuhutte hiM vALA kSetranuM vikaMpana karIne gati kare che tenuM nirUpaNa karavAnA AzayathI sUtrakAra kathana 42 che - ( tAo jayA NaM) dhatyAhi me viDaMyana kSetramAM nyAre sUrya sarvAsyaMtara bhaujathI trIjA maMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che. tyAre eka ceAjananA ekaDiyA pAMtrIsa bhAga 35 ceAjana ceAjana ATalA pramANavALA kSetranuM e rAtadivasathI vikapana karIne arthAt peAtAnA maDaLathI bahAra nIkaLIne sU` gati kare che. arthAt e rAtrI divasathI sarvAntara maMDaLanA ta Mtara arthAt tenA pachInA bIjA maMDaLanA purA pAMca yeAjana tathA eka ceAjananA ekaThiyA pAMtrIsa bhAga vakapana karIne gati kare che. arthAt eka ahArAtramAM e ceAjana tathA eka ceAjananA ekasasayA aDatAlIsa bhAga jeTaluM vika`pana kare che. e ja pramANe bIjI aheArAtrIthI paNa vika'pana kare che, banne meLavavAthI pUrvokta vika pana parimANu thaI jAya che. arthAt ATaluM ja vika'pana karIne peAtAnI gati kare che. (tayA NaM aTThArasamute divase bhavai cauhiM egaTTibhAgamuhutehiM Uge duvAlasamuhuttA rAI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam muhuttehiM UNe, duvAlasammuhuttA rAI bhavai cauhiM egaTThibhAgamuhuttehiM ahiyA' tatra khalu assttaadshmuhuuttto divaso bhavati caturbhirekapaSTibhAgamuhUrtarUnaH, dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati caturbhirekaSaSTibhAgamuhUtairadhikA // tatra-sarvAbhyantarAmmaNDalAdvahirmukha tRtIyamaNDalasazcaraNasamaye catubhirekaSaSTibhAgamuhUrterUnaH aSTAdazamuhUrtaH-patriMzaddha TikAtmako divaso bhavati, tathA caturbhirekapapTibhAgamuhUrteradhikA dvAdazamuhUrtA caturviMzatighaTikAtmikA rAtri bhavati, tena tRtIyamaNDalasaMcaraNasamaye dinamAnam-36-, ghaTI, ghaTi rAtrimAnam-24 ghaTI+, ghaTI etAdRzaM bhavati, "evaM khalu eteNovAeNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe do joyaNAI aDatAlIsaM ca egaTThibhAge joyaNassa egamegaM maMDalaM egamegeNaM rAiMdieNaM vikaMpamANe vikaMpamANe savyabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' evaM khalu etenopAyena niSkrAman sUryaH tadanantarAnmaNDalAd tadanantaraM maNDalaM saMkrAman saMkrAman UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai carahiM egahibhAgamuhuttehiM ahiyA) vahAM aThAraha muharta kA divasa hotA haiM ikasaThiyA cAra bhAga nyUna ikasaThiyA cAra bhAga adhika bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / kahane kA bhAva yaha hai ki sarvAbhyantaramaMDala ke bAhara tIsare maMDala ke saMcaraNa samaya meM ikasaThiyA cAra muhUrta nyUna aThAraha muhUrta kA chattIsa ghaTikAvAlA divasa hotA hai tathA ikasaThiyA cAra muhUrta adhika covIsa ghaTikAvAlI bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / ataH tIsare maMDala ke saMcaraNa ke samaya dinamAna 36 ghaTikA tathA rAtrimAna 24 ghaTi ghaTi itanA hotA hai (evaM khalu eteNovAeNaM NikkhamamANe mRrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe do joyaNAI aDatAlIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa egamegaM maMDalaM egamegeNaM rAiMdieNaM vikaMpamANe vikaMmamANe savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) isa prakAra se isa kathita upAya se niSkramaNa karatA huvA sUrya tadanaMtara maMDala se tadanantaraveM bhavai carahiM egaTThibhAgamuhuttehiM ahiyA) tyAre tyo mA2 mutanA hivasa thAya che. ekasaThiyA cAra bhAga nyUna tathA ekasaThiyA cAra bhAga adhika bAra muhUrtanI rAtrI thAya che, kahevAne bhAva e che ke sarvAbhyantara maMDanI bahAra trIjA maMDaLamAM saMcaraNa samayamAM ekasaThiyA cAra muhUrta nyUna aDhAra muhUrtane chatrIsa ghaTikA yuktane divasa hoya che. ane ekasaThiyA cAra muhUrta adhika grevIsa ghaDIvALI bAra muhUrtanI rAtrI hoya che, jethI trIjA maMDaLanA saMcaraNanA samaye dinamAna 36= ghaDI tathA rAtrImAna 24 ghaDI raka mAyA pramAthAya che. (evaM khalu eteNovAeNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaM taraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe do joyaNAI aDatAlIsaM ca egadvibhAge joyaNassa egamege maMDalaM egamegeNaM rAidieNaM vikaMpamANe vikaMpamANe savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) 2 // pramANe 2 // pUrvAta prathita pAyathA nimA 42 sUrya tahamanta2 mAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 sUryaprajJaptisUtre dve yojane aSTAcatvAriMzataM ca ekaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikaM maNDalam ekaikena rAtriMdivena vikampayan vikampayan sarvabAhyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati // samprati zeSamaNDa leSu gamanamAha-evaM-pUrvoktaprakAreNa khalu iti nizcitenopAyena niSkrAmansarvAbhyantarAt tRtIyamaNDalAt bahirgacchan sUrya stadanantarAt caturthamaNDalAttadanantaraMpazcaSaSThAdi maNDalaM saMkrAman saMkrAman-maNDalAnmaNDalaM saMgacchamAnaH saMgacchamAnaH-tattanmaNDalapravezaprathamakSaNArdhva zanaiH zanaistattadvahirbhUtamaNDalAbhimukhagamanarUpeNa tasmAttasmAttattanmaNDalAttadanantaraM tadanantaraM maNDalaM saMkrAman saMkrAman ityarthaH gacchan-tattadvahirbhUtamaNDaleSu gacchan gcchnnityrthH| tatra gacchan kiMkarotItyAha-dve yojane pUrNa aSTAcatvAriMzataM ca kiMbhUtamiti caikaSaSTibhAgAn yojanasya-yojanasyaikaSaSTibhAga mizritamaSTAcatvAriMzatamiti-2 yojana+48+ yojana etAvanmAtra mekaikaM maNDalaM-pratimaNDalamekaikena rAtriMdivena-ekaikenAmaMDala meM saMkramaNa karatA karatA do yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga eka eka ahorAtra meM vikampana kara ke sarvabAhya maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai| ___ aba zeSa maMDaloM meM gamana prakAra kahate haiM-isa pUrvokta prakAra se sarvAbhyantara ke tIsare maMDala se bAhara nikalatA sUrya tIsare maMDala ke anantara ke cauthe maMDala meM evaM cauthe maMDala se pAMcaveM maMDala meM tathA pAMcave maMDala se tadanantara ke chaThe maMDala meM saMkramaNa karake mAne eka maMDala se anya maMDala meM jAte jAte usa usa maMDala meM praveza karane ke prathama kSaNake pazcAt dhIre dhIre usa usa bAhara ke maMDalabhimukha gamana rUpase bAhya maMDala se usa maMDala ke anantaraveM maMDalameM gamana karake arthAt usa bAhara ke maMDaloM meM jAtA haiM, vahAM jAkara pUrA do yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga arthAt tadanantara maMDaLamAM saMkramaNa karate karate be jana tathA eka ejananA ekasaDiyA aDatAlIsa bhAga eka eka ahorAtramAM vikaMpana karIne sarvabAhyamaMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. have bAkInA maMDaLamAM gamana prakAra batAve che.A pUrvokta prakArathI sarvAbhyantara maMDaLanA trIjA maMDaLamAMthI bahAra nIkaLato sUrya trIjA maMDaLanI pachInA cothA maMDaLamAM ane cothA maMDaLathI pAMcamAM maMDaLamAM tathA pAMcamAM maMDaLathI tenA pachInA cha maMDaLamAM saMkramaNa karIne arthAt eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM jatAM jatAM te te maMDaLamAM praveza karavAnI pahelI kSaNanI pachI dhIre dhIre te te bahAranA maMDaLamAM gamana rUpe eka maMDaLamAMthI te pachInA bIjA maMDaLamAM gamana karIne arthAt e bahAranA maMDaLamAM jAya che. ane tyAM jaIne pUrA be jana ane eka ejananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga arthAt janana ekasaThathI mizrita aDatAlIsa bhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 171 horAtreNa vikampayan cikampayan svasvamaNDalAdvahi nirgacchan nigacchan sarvabAhyaM maNDalaM yAvad gatvA tadbAhyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-sarvabAhye caran dRSTo bhvtiityrthH|| 'tAo jayA NaM sarie savvabhaMtarAo maMDalAo savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai tayA NaM savvabhaMtaraM maMDalaM paNidhAya egeNaM tesIteNaM rAiMdiyasayeNaM paMcadasuttarajoyaNasae vikaMpaittA cAraM carai' tatra yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarAnmaNDalAt sarvabAhyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu sarvAbhyantaraM maNDalaM praNidhAya ekena jyazItena rAtridivazatena paJcadazottarayojanazatAni vikampya cAraM carati // tatra-sarvabAhyamaNDalasaMcaraNasamaye, yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarAnmaNDalAt sarvabAhyaM maNDalaM yAvat pratimaNDalaM saMkrAman saMkrAman sarvabAhyamupasaMkramya cAraM yojanake ikasaTha se mizrita aDatAlIsa bhAga 2 yojana+48+ yojana itanA eka eka rAtridivasa meM mAne eka ahorAtra meM eka eka mAne pratyeka maMDala ko vikampana karake arthAt apane apane maMDala se bAhara nikala karake sarvabAhya maMDala meM yAvat jAkara ke vaha bAhara ke maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai arthAt gati karatA dRSTi gocara hotA hai / (tAo jayA NaM sArie samvanbhaMtarAo maMDalAo sabvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM savvabhaMtaraM maMDalaM paNidhAya egeNaM tesIeNaM rAidiyasaeNaM paMcadasuttarajoyaNasae vikaMpaittA cAraM carai) vahAM para jaba sUrye sarvAbhyantara maMDala se sarva bAhya maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba sarvAbhyantara maMDalakA praNidhAna karake mAne avadhi banAkarake ekaso tirAsI rAtri divasa meM ekaso paMdraha yojana vikampana karake gati karatA hai| kahane kA abhiprAya yaha hai ki sarvabAhya maMDala ke saMcaraNa samaya meM jaba sUrya sarvAbhyantaramaMDala se sarvabAhya maMDala meM yAvat pratyeka maMDala meM saMkramaNa karake sarvabAhya maMDala meM jAkara gati be ejana + 48 - aTalA pramANavALA kSetrane eka eka rAtadivasamAM arthAta ahorAtramAM dareka maMDaLanuM vikaMpana karIne athar potapotAnA maMDaLamAMthI bahAra nIkaLIne sarvabAhyamaMDaLamAM yAvat jaIne e bAranA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. arthAta e zata gati 42te! sUrya gAya2 thAya che. (nAo jayA NaM sUrie savvabhaMtarAo maMDalAo savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM savvabhaMtaraM maMDalaM paNidhAya egeNaM tesI. eNaM rAidieNaM paMcadasuttarajoyaNasae vikaMpahattA cAraM carai) tyAM nyAre sUrya satyanta2 maMDaLamAMthI sarvabAhyamaMDaLamAM upasiMkramaNa karIne gati kare che tyAre sarvAtyaMtara maMDaLanuM praNidhAna karIne eTale ke avadhi rU5 banAvIne eka vyAzI rAtri divasamAM eka paMdara jana vikaMpana karIne gati kare che, kahevAne abhiprAya e che ke-sarvabAhyamaMDaLanA saMcaraNa samaye jyAre sUrya sarjAyantara maMDaLamAMthI sarvabAhyamaMDaLamAM yAvat dareka maMDaLamAM saMkramaNa karIne sarvabAhyamaMDaLamAM jaIne gati kare che. arthAt tyAM gati karate sUrya daSTi. zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre carati tatra yadA caran dRSTo bhavati tadA khalu iti nizcitaM sarvAbhyantaraM maNDalaM praNidhAyaavadhIkRtya-tattadgatamahorAtramAdiM kRtvA, ekena vyazItena rAtriMdivazatena-vyazItyadhikena ekena rAtriMdivazatena-183 ahorAtreNa samayena, paJcadazottarANi yojanazatAni-115 yojanaparimANakSetrANi vikampya vikampya sUryazcAraM carati tatra carannAkhyAto bhavati, tathAhi-ekaikasminnahorAtre dve dve yojane pUrNe, aSTAcatvAriMzataM caikaSaSTibhAgAn yojanasya vikampayati, tato dve dve yojane tryazItyadhikena zatena yadi guNyate tadA jAtAni trINi zatAni paTpaSTayadhikAni-2+183-366 ye'pi cASTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgA (granthAgraM 1000) ste'pi tryazItyadhikena zatena yadi guNyante tadA jAtAni saptAzIti zatAni caturazItyadhikAnI 8784+48+1=12 / 13 + 183=-=8784 svalpAntarAt-teSAM yojanAnayanArthaM yadyekaSaSTayA hIyate tadA labdhaM catuzcatvAriMzad yojanazatam = 14418784 - 61=144 etad yadi pUrvasmin yojanakaratA hai arthAt vahAM para jaba gati karatA sUrya dRSTigocara hotA hai taba sarvAbhyantara maMDala ko avadhi rUpa karake usa gata ahorAtra sahita ekaso tirAsi rAtriyoM se mAne 183 itanI ahorAtra ke samaya meM ekaso paMdraha 115 yojana parimANa kSetroM kA vikampana karake sUrya gati karatA kahA gayA hai isa prakAra eka ahorAtra meM pUre do yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga jitanA kSetrakA vikampana karatA hai| do do yojana ko yadi ekaso tirAsIse guNAkare to tInaso chiyAsaTha hote haiM 2-183366 tathA jo ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga (grandhAna meM 1000) hote haiM usako bhI ekaso tirAsI se guNA jAya taba satAsIso corAsI arthAt ATha hajAra sAtaso corAsI 8784-48- 1+183="8"8784 svalpAntara se unakA yojana banAneko jo ikasaTha se bhAga dene para 144 isako jo pUrva ko yojana gocara thAya che. tyAre sabhyantara maMDaLane avadhi rUpa banAvIne e gata rAtrI sahita eka vyAzI 183 rAtrimAM arthAt eTalI ahorAtrInA samayamAM eka paMdara 115 jana parimANavALA kSetrona vikapana karIne sUrya gati kare che. tema kahyuM che. A pramANe eka ahorAtrImAM pUrA be jana tathA eka ejananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga jeTalA kSetranuM vikaMpana kare che babe janane je ekasAvyAzIthI gaNavAmAM Ave te traNa ch|s: thAya che. 24183=396 tathA saThiyA 25 tAlIsa nA thAya che. (anyaacamAM 1000) tene paNa ekasegyAzIthI gaNavAmAM Ave te satyAsIsa coryAzI arthAta mA 2 sAtase yoryAzI 8784 482116 26294 183 = 535607 mA pramANe thAya che. 8784 svapAntarathI tenA cAjana banAvavA 61 ekasaThathI bhAgavAmAM Ave te 144 ekase cumALIsa jana thaI jAya che. 878461=144 A saMkhyAne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSTha prAbhRtaprAbhRtam rAzau prakSipyate tadA jAtAni paJcazatAni dazottarANi 510366 +144-510 etAvatpramANaM kSetra vikampya cAraM carati sUrya iti dhUlikarmaNA pratyakSopalabdhamaGkapramANamityarthaH // 'tayA NaM uttamakaTTapattA ukosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai' tatra uttamakASThA prAptA utkarSakA aSTAdazamuhUttoM rAtri bhevati, jaghanyo dvAdazamuhUrtoM divaso bhavati // tatra-dazottarapaJcazatayojanapramANavikampanakSetre khalu-iti nizcitam uttamakASThAprAptA-parama dakSiNadiggatottarAyaNavRttA dhanurAntAhorAtragatA utkarSikA-paramotkRSTA aSTAdazamuhUrtA-aSTAdazamuhUrtapramANA-paTtriMzadghaTikAtmikA rAtri bhavati-tatpramANaM rAtrimAnaM bhavati, tathA ca jaghanyaH paramAlpo dvAdazamuhUttoM dvAdazamuhUrttapramANa:-caturviMzatighaTikAtmako divaso bhavati-tatpramANaM dinamAnaM bhavati // sarvabAhyamaNDalasaJcaraNakAle dinamAnam-18 rAzi se prakSipta kiyA jAya mAne pUrvakI 366 tInaso chiyAsaTha kI yojana rAzi usameM joDA jAya to 510 pAMcaso dasa ho jAte haiM 366+144-510 itane pramANavAle kSetrakA vikampana karake sUrya gati karatA hai| dhUlikarma se aGka pramANa pratyakSa hotA hai| _ (tayA NaM uttamakaTTapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamutte divase bhavai) vahAM para uttama kASThAprApta utkarSikA aThArahamuhartakI rAtrI hotI hai tathA jaghanya bAraha muhUrta kA divasa hotA hai, kahanekA bhava yaha hai ki pA~caso dasa yojana pramANavAle vikampanakSetra meM parama prakarSa prApta mAne dakSiNa dizAse uttarAyaNa kI ora pravRtta dhanasaMkrAnti gata ahorAtra meM parama utkRSThA chattIsa ghaTikA se yukta aThAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI haiM mAne itanA pramANa rAtri mAnakA hotA hai tathA jaghanya paramalaghu cauvIsa ghaDi se yukta bArahamuhUrtepramANa kA divasa hotA hai| mAne itanA pramANa pahelAnI je 36 6 traNa chAsaTha saMkhyAvALI jana rAzI che temAM meLavavA mAM Ave te 51. pAMcase dezanI saMkhyA thAya che. jema ke 36 641440510 ATalA pramANavALA kSetranuM vikaMpana karIne sUrya gati kare che. dhUlI karmathI aMka pramANa pratyakSa thAya che, (tayA NaM uttamakadupattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamuhutte divase ma) tyAM parama prakarSa prApta ukaSikA aDhAra muhUrtanI rAtri hoya che. tathA jaghanya bAra muharta divasa thAya che. kahevAne bhAva e che ke-pAMca dasa jana pramANavALA kSetramAM parama prakarSa prApta eTale ke dakSiNAyanathI uttarAyaNa tarapha pravartamAna eTale ke dhanasaMkAntigata aherAtramAM parama utkRSTA chatrIsa ghaDIvALI aDhAra muhUrta pramANanI rAtrI heya che. eTale ke eTaluM pramANa rAtrimAnanuM thAya che. tathA jaghanya eTale nAnAmAM nAne covIsa ghaDIthI yukta bAra muhUrta pramANano divasa hoya che. eTale ke eTaluM pramANa dinamAnanuM hoya che, sarvabAhyamaMDaLanA saMcaraNa samaye dinamAna 18 aDhAra muhUrta tulya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 sUryaprajJaptisUtre muhUrtatulyaM-36 ghaTikAtmakaM / rAtrimAnaM-12 muhUrtatulyaM-24 ghaTikAtmakamityarthaH 'esa NaM paDhamachammAse esa Na paDhamassa chammAsassa pajjavasANe' eSa khalu prathamaSaNmAsaH eSa khalu prathamasya paNmAsasya paryavasAnaH // eSaH-pUrvoktaniyamaviziSTaH khalu-iti nizcitaM prathamaH paNmAsaH-dakSiNAyanarUpaH, eSa eva prathamasya SaNmAsasya paryavasAno'pi-prathamaSaNmAsAnto'pi tatraiva bhavati, 'seyaM pavisamANe sUrie doccaM chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahottaMsi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' 'sa khalu pravizan sUryaH dvitIyaM SaNmAsamAdadAnaH prathame'horAtre bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati / saH-sarvabAhyamaNDale prathamapaNmAsAnte caran sUryaH pravizan-antaramaNDalAbhimukhaM gacchan sUryA dvitIyaM SaNmAsamAdadAna:dvitIyaM SaNmAsaM gRhyamANaH prathame'horAtre-dvitIyaSaNmAsasya prathame'horAtre bAhyAnantaraM dinamAna kA hotA hai / sarvabAhya maMDala ke saMcaraNa kAlameM dinamAna 18 aThArahamuhUrta tulya 36 chattIsa ghaTikAtmaka hotA hai tathA rAtrimAna-12 bAraha muhUrtatulya=24 covIsa ghaTikAtmaka hotA hai (esa NaM paDhame chammAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajjavasANe) isa prakAra prathama dakSiNAyana kA chaha mAsa hotA hai isa prakAra prathama dakSiNAyana kA chaha mAsa kA paryavasAna hotA haiarthAt pUrvokta prakAra ke niyama viziSTa prathama chaha mAsa mAne dakSiNAyanarUpa chahamAsa hotA haiM tathA yahI prathama chahamAsa kA paryavAsAna mAne aMtabhI vahAM hI hotA hai, (seyaM pavisamANe sUrie doccaM chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorattasi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) vaha praveza karatA huvA naya dUsare chahamAsa ko prApta hotA huvA prathama ahorAtra meM bAhyamaMDala ke pazcAtvati maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki sarvabAhya maMDala meM prathama ke chahamAsa ke anta meM praveza karatA sUrya anantaraveM maMDalAbhimukha jAtAhuvA sUrya dUsare chahamAsa meM praveza karake dUsare chatrIsa ghaDiyALo hoya che. tathA rAtrimAna 12 bAra muhUrta pramANa 24 covIsa ghaDinI tulya hAya che. (esa NaM paDhame chammAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajjavasANe) mA rIta prathama dakSiNAyananA cha mAsa thAya che. ArIte prathama dakSiNAyananA cha mAsanuM paryavasAna thAya che arthAt pUrvokta prakArathI pahelA cha mAsa eTale ke dakSiNAyana rUpa cha mAsa thAya cha. ane se prathama 7 bhAsanu payasAna theTa mata 54 thAya che. (secaM pavisamANe sUrie docca chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM jAdu) A rIte praveza karata sUrya bIjA cha mAsane prApta karIne tenA pahelA ahorAtramAM bAhyamaMDaLanI pachInA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. kahevAne bhAva e che kesarvabAhyamaMDaLamAM pahelAnA cha mAsanA aMtamAM praveza karato sUrya te pachInA maMDaLAbhimukha jaIne bInA cha mAsamAM praveza karIne e bIjA cha mAsanA prathama ahorAtramAM sarva. bAhyamaMDaLanI pachInA bIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. arthAt bIjA cha zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam maNDalaM- sarva bAhyAdantarAbhimukhaM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati - dvitIyaSaNNamAsasya prathame'horAtre bAhyAnantarAbhimukha dvitIyamaNDale caran dRSTo bhavatIti / 'tAo jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM carai' tatra yadA khalu sUryaH bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati // tatra dvitIyaSaNmAsasya prathame'horAtre yadA khalu sUryaH vAhyAnantaraM dvitIyaM maNDalaM- sarvabAhyAdanantaraM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya - tanmaNDalamAdAya yadA cAraM carati'tayA NaM do do joyaNAI aDatAlIsa ca egaTTibhAge joyaNassa egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpaittA cAraM carai' tadA khalu dve yojane aSTAcatvAriMzataM ca ekaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikena rAtriMdivena vikampya cAraM carati // tadA - sarvavadyAnantaradvitIyamaNDalasaJcaraNasamaye khalu nizcitaM dve yojane pUrNe aSTAcatvAriMzataM caikapaSTibhAgAn yojanasya vika 175 chahamAsa ke prathama ahorAtra meM sarvabAhya maMDala ke pAtvarti dUsare maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai arthAt dUsare chahamAsa ke prathama ahorAtra meM bAhyamaMDala ke anantara maMDalAbhimukha dUsare maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA dRSTigocara hotA hai (tAo jayA NaM surie bAhirANaMtaraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai) vahAM jaba sUrya bAhya ke anaMtara veM maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai arthAt dUsare chahamAsa ke prathama ahorAtra meM jaba sUrya sarvabAhya maMDala ke anaMtara veM dUsare maMDalameM upasaMkramaNa karake gati karatA hai mAne usa maMDalako prApta karake gati karatA hai (tayA NaM do do joyaNAI aDatAlIsa ca egaTTibhAge joyaNassa egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpar3atA cAraM carai) taba do yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga eka eka rAtridivasa meM vikampana karake gati karatA hai arthAt sarvabAhyamaMDala ke anaMtara veM mAsanA prathama ahorAtramAM sabAhyamaDaLanI pachInA maMDaLAbhimukha eTale ke te pachInA jIvana bhauNabhA upasabha ne gati urato dRSTigoyara thAya che. (tAo jayA NaM sUrie bAhirAtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) tyAM nyAre sUrya sarvamAhyama ujanI pachInA ma`DaLamAM upasa kramaNu karIne gati kare che, arthAt mIjA cha mAsanA pahelA aheArAtramAM jyAre sUrya sa`bAhyamaDaLanI pachInA bIjA mAMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. arthAt me bhaDajane prApta urIne gati ure che. (tayA NaM do do joyaNAI aDatAlIsaM ca bhAge joyaNassa egamegeNaM rAIdieNaM vikaMpaittA cAraM carai) tyAre ye yojana bhane ceAjananA ekasiyA aDatAlIsa bhAga eka eka rAtadivasamAM vikapana karIne gati kare che. arthAt sarve bAhyama`DaLanI pachInA khIjA maMDaLamAM saMcaraNa karatI vakhate pUrA e ceAjana tathA eka ceAjananA ekasaDhiyA aDatAlIsa bhAga vika'pana karIne eTale ke-pAtapeAtAnA maMDaLamAM praveza karIne gati kare che. arthAt sava khAdyamaMDaLanI pachInA maMDaLAbhimukha zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre mpya-svasvamaNDalAdantaH pravizya cAraM carati-sarvabAhyAdantarAbhimukhadvitIyamaNDale saJcarandRSTo bhavati / yathA dvitIyamaNDale vikampanakSetram-dve yojana+48+61 yojana etAvanmAtra kSetramekaikena rAtrindivena-ekaikena ahorAtreNa vikampya cAraM carati // 'tayA NaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhutte divase bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehi ahie' tadA khalu aSTAdazamuhartA rAtribhavati dvAbhyAmekapaSTibhAgamuhUrtAbhyAmUnA, dvAdazamuhUttoM divaso bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmadhikaH // tadA-sarvabAhyAnantaradvitIyamaNDalasaJcaraNasamaye-yojanasyaikaSaSTibhAgaimizritASTAcatvAriMzatAdhika yojanadvayavikampanakSetre khala-iti nizcitam aSTAdazamuhUrtA-aSTAdazamuhartapramANA rAtri bhavati, kintu pUrNASTAdazamuhUrtapramANA rAtri na bhavati parantu dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrttAbhyAmUnA bhavati, yathAtra rAtrimAnam-18 muhUrta- muhUrta dvAdazamuhUtau divaso bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgadUsare maMDala meM saMcaraNa karate samaya pUre do yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga vikampana karake arthAt apane apane maMDala meM bhItara praviSTa hokara gati karatA hai arthAt sarvabAhyamaMDala ke pazcAtvarti maMDalAbhimukha dUsare maMDalameM saMcAra karatA dRSTigocara hotA hai| dUsare maMDala meM vikampanakSetra pUre do yojana 2 evaM eka yojana ke+ix tathA eka yojanakA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga itanA mAtra kSetra eka ahorAtra se vikampana karake sUrya gati karatA hai, (tayA NaM aTThArahamuhUttA rAI bhavai dohiM egadvibhAgamuhattehi UNe) taba aThAraha muhUrta kI ikasaThiyA do muhUrtabhAganyUnA rAtrI hotI hai tathA (duvAlasamuhutte divase bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM ahie) ikasaThiyA do muhUrtabhAga adhika bAraha muhUrta kA divasa hotA hai| arthAt sarvabAhyAnaMtara dUsare maMDala meM saMcaraNa samaya meM eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga samanvita do yojana kA vikampanakSetra kA pramANa hotA hai tathA aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai, paraMtu pUrNa aThAraha muhUrta kI rAtrI nahIM hotI bIjA maMDaLamAM saMcaraNa karatA dekhavAmAM Ave che, bIjA maMDaLanuM vikaMpanakSetra purA be jana 2 pejanA na 6 jana tathA eka ejananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga ATalA kSetranu ye 4 bhADAmA vipana zana sUrya gati 43 cha. (tayA NaM adArasamuhuttA rAI bhavai dohiM egavibhAgamuhattehiM UNe) tyAre 2DhArabhuta nI saThiyA meM bhuta mA nyUna rAtrI DAya cha bhane (duvAlasamuhutte divase bhavai dohiM egadvibhAgamuhuttehi ahie) 42saThiyA me muhUta mA aghi mA2 muDUta ne hivasa DAya che. arthAt sarvabAhyamaMDaLanI pachInA bIjA maMDaLamAM saMcaraNa karatI vakhate eka jananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga sahita be jana jeTaluM vikaMpanakSetranuM pramANa thAya che. tathA aDhAra muhUrtanI rAta hoya che, paraMtu pUrA aDhAra muhUrtanI vAta nathI thatI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkAHsU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam muhUrtAbhyAmadhiko bhavati, yathA dinamAnam-12 muhUrta + muhUrta / 'se pavisamANe sarie doccaMsi ahorasi bAhirataccaMsi maMDalaMsi uvasaMkamittA cAraM carai' saH pravizan sUryaH dvitIye'horAtre bAhyAnantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati // yadA dvitIyamaNDalacArAnantaraM bhAkniM cAraM carati tasmin cAre pravizan-antarAbhimukhaM gacchan sa sUrya: dvitIyamaNDalAdapi prathamakSaNAdUrdhvaM zanaiH zanairantarAbhimukhaM pravizan dvitIyaSaNmAsasya dvitIye'horAne bAhyAnantaraM-sarvabAhyAnantaraM tRtIyaM maNDalaM-mInAntAhorAtram upasaMkramya-tanmaNDalamAdAya cAraM carati-tRtIyamaNDale caran dRSTo bhavati // 'tao jayA NaM sUrie bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayANaM mUrie bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM paraMtu eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa do muhUrta bhAga nyUna hotI hai| jaise ki-rAtrimAna 18 aThAraha muhUrta / muhUrta tathA bAraha muhUrta kA divasa hotA hai do muhUrta tathA ikasaThiyA aDatAlIsa muhUrta bhAga adhika kA divasa hotA hai jaise dinamAna 12+bAraha muhUrta + muhUrta (se pavisamANe sUrie doccasi ahorattasi bAhiraM taccaMsi maMDalaMsi uvasaMkamittA cAraM carai) vahAM praveza karatA sUrya dUsare ahorAtra meM bAyAnantara tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai, kahane kA bhAva yaha hai ki dUsare maMDala ke saMvaraNa ke anantara Age ke liye gati karatA hai usa saMcaraNa meM praveza karake anantaraveM maMDala meM gamana karatA huyA sUrya dUsare maMDala meM bhI prathamakSaNa ke anantara dhIre dhIre andara kI ora praveza karake dUsare chahamAsa ke dUsare ahorAtra meM sarvabAhya maMDala ke anantaraveM tIsare maMDala meM mInAnta ahorAtra meM upasaMkramaNa kara ke mAne usa maMDala ko prApta kara ke gati karatA hai / arthAt tIsare maMDala meM saMcAra karatA huvA dRSTigocara hotA hai / (tao jayA NaM sUrie bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, paraMtu eka ejananA ekasaThiyA aDatAlIsa muharta bhAga nyUna hoya che. jemake-rAtrImAna 18 aDhAra muhUrta , muhUrta tathA bAra muhUrtano divasa hoya che. be muhUrta ane ekasaDiyA aDatAlIsa muhUrta bhAga adhika divasa hoya che. jema ke dinamAna 12+bAra muhUrta ke muDUta (se pavisamANe sUri / doccaMsi ahorattaMsi bAhiraM taccasi maMDalaMsi ubasaMkamittA cAra 2) tyAM praveza karatA sUrya bIjA eharAtramAM sarvAhyamaMDaLanI pachInA trIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. kahevAno bhAva e che ke bIjA maMDaLanA saMcaraNa pachI AgaLa javA mATe gati kare che, e saMcaraNamAM praveza karIne te pachInA maMDaLamAM gamana karate thake sUrya bIjA maMDaLamAM paNa prathama kSaNanI pachI dhIre dhIre aMdaranI tarapha praveza karIne bIjA cha mAsanA ahorAtramAM sarvabAhyAmaMDaLanI pachInA trIjA maMDaLamAM eTale ke mInAnta ahorAtramAM u5saMkramaNa karIne arthAt e maMDaLane prApta karIne gati kare che. eTale ke trIjA maMDaLamAM saMcaraNa karate daSTigocara thAya che. (tao jayA NaM sUrie bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sUrie bAhiraM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 sUryaprajJaptisUtre carai' tataH yadA khalu sUryaH bAhyAt tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu sUryaH bAhyAt tRtIyaM maNDalamupasaMkamya cAraM carati / tatra - bAhyAnantaratRtIyamaNDale yada- yasmin samaye khalu iti nizcitaM sUryaH bAhyAt sarvabAhyAt tRtIyaM maNDalamupasaMkramya tRtIyamaNDala - mAdAya cAraM carati tatra caran yadA dRSTo bhavati tadA - tathAbhUtasaJcaraNasamaye khalu - iti nizcitaM sUryo bAhyAt tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, 'tayA NaM paMca joyaNAI paNatIsaM ca egadvibhAge joyaNassa dohiM rAIdiehiM vikaMpaittA cAraM carai' tadA khalu paJca yojanAni paJcatriMzataM caikaSaSTibhAgAna yojanasya dvAbhyAM rAtriMdivAbhyAM vikampya cAraM carati / 'tadAsarvabAdyatRtIyamaNDalasaJcaraNasamaye khalu iti nizcitaM paJcayojanAni pUrNAni paJcatriMzatam, ekaSaSTibhAgAn yojanasya - yojanasyaikaSaSTibhAgai mizritAni paJcatriMzadyojanAni dvAbhyAM rAtriMdivAbhyAM vikampya-svamaNDalAdantaH pravizya cAraM carati tatraiva cAraM caro bhavati / arthAt tRtIyamaNDalavikampanakSetrapramANam - 5 yojanAni + 35 + yojana etatpramANaM tayA NaM sUrie bAhiraM taccaM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai) taba jisa samaya sUrya maMDala ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba sUrya bAhara ke tIsare maMDala meM gamana kara ke gati karatA haiM / arthAt vahAM para gati karatA dRSTigocara hotA hai taba usa prakAra ke saMcaraNa samaya meM sUrya bAhyamaMDala se tIsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai / (tayA NaM paMcajoyaNAI paNatIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa dohiM rAIdiehiM vikaMpaittA cAraM carai) taba pAMca yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA pAMtrisabhAga do rAtridivasase vika pana kara ke sUrya gati karatA hai / arthAt sarvabAhyamaMDala se tIsare maMDala ke saMcaraNa samaya meM pUrA pAMca yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA bhAga mizrita paiMtIsa bhAga do rAtridina se vikampana kara ke apane maMDala se andara praveza kara ke gati karatA hai / arthAt tIsare maMDala kA vikampana kSetra kA taccaM gaMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) nyAre sUrya mAdyama uganA trIna maMDalamA upasabha karIne gati che. tyAre sUrya bahAranA trIjA maDaLamAM gamana karIne gati kare che. eTale ke tyAM gati karatA dekhAya che. tyAre e prakAranA saMcaraNa samayamAM sUrya bAhyama DathI trInna bhaDajamAM uyasa ubharIne gati re che. (tathA NaM paMca joyaNAI paNatIsaM ca egaTTi - bhAge joyaNassa dohiM rAIdiehiM vikaMpaittA cAraM carai) tyAre pAMca yona tathA caiAjananA ekasiyA pAMtrIsa bhAga e rAta divasamAM vikaRpata karIne sUrya gati kare che. arthAt sa bAhyamaMDaLathI trIjA ma`DaLanA saMcaraNu samayamAM pUrA pAMca yAjana tathA eka ceAjananA ekaThiyA bhAga mizrita naMtrIsa bhAga e rAtadivasamAM vika'pana karIne potAnA maMDaLamAM praveza karIne gati kare che. arthAt trIjA maMDaLanA vikapana kSetranuM pramANa pAMca yeAjana 5-rRpa ane ekasaDiyA pAMtrIsa bhAga ATalA pramANavALA kSetranuM vikaMpana karIne zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ 179 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSTa prAbhRtaprAbhRtam kSetra vikampya cAraM carati // 'rAIdie taheba' rAtriMdivaM tathaiva / rAtrimAnaM dinamAnaM ca tathaivatRtIyamaNDalasaJcaraNasamaye yathA pUrvamuktaM tathaivAtrApi jJeyam, na kimapi vaiziSyamiti // 'evaM khalu eeNovAeNaM pavisamANe sUrie tao'NaMtarAo tayANaMtaraM ca NaM maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe do joyaNAI aDatAlIsaM ca egahibhAge joyaNassa egamegeNaM saiMdieNaM vikaMpamANe vikaMpamANe savabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' evaM khalu etenopAyena pravizan sUryaH tasmAdanantarAttasmAdanantaraM khalu maNDalaM saMkrAman saMkrAman dve yojane aSTAcatvAriMzataM caikaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikena rAtrindivena vikampayan vikampayan sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati // evaM khalu-pUrvoktaprakAra tathA sAdhu yathA khalu etenopAyena-sarvabAhyAnmaNDalAdantarAbhimukhaM dvitIya-tRtIyamaNDalasaJcaraNasamaye dinarAtrivyavasthA yathoktA, vikampanakSetraM ca yathoktaM tathaiva tRtIyamaNDalAdantaH pravizan sUryaH tasmApramANa 5 yojana 35+ yojana itane pramANa vAle kSetra kA vikampana kara ke gati karatA hai / (rAiMdie taheva) rAtrimAna evaM divasa mAna tIsare maMDala ke saMcaraNa kAla meM pahale jitanA kahA hai usI prakAra se yahAM para bhI jAna leveM usa se kucha vizeSAdhika nahIM hai| (evaM khalu eeNovAeNaM pavisamANe sarie tao'NaMtarAo tayANaMtaraM ca NaM maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe do joyaNAI aDatAlIsaM ca egahibhAge joyaNassa egamegeNaM rAidieNaM vikaMpamANe savyabhaMtara maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) isa prakAra se pUrva kathita upAya se praveza karatA huvA sUrya usa anantara se usa se anantara ke maMDala meM saMkramaNa karatA karatA do yojana tathA eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlosa bhAga eka eka rAtadina se vikampana kara ke sarvAbhyantaramaMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki-pUrvokta prakAra se sarvabAhyamaMDala se andara ko ora dUsare tIsare maMDala ke saMcaraNa samaya meM divasarAtri gati 43 cha. (rAidie taheva) rAtrimAna mana hivasamAna zrIka bhAnA saMyaNa samaya pArasa l pramANe 1 che. tebha sama se tanAtha vizeSAdhi nathI. (evaM khala eeNovAeNaM pavisamANe sUrie tao'NaMtarAo tayaNaMtaraM ca maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe do joyaNAI aDatAlIsaM ca egadimAge joyaNassa egamegeNaM rAidieNaM vikaMpamANe vikaMpamANe savvamaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM carai) 2 pramANe pUrva prathita pAyathI praveza urato sUrya e anaMtaranA maMDaLathI tenA pachInA maMDaLamAM saMkramaNa karatA karatA be jana tathA eka jananA ekasaDiyA aDatAlIsa bhAga eka eka rAtri divasathI vikaMpana karIne sabhyantara maMDaLanuM upasakramaNa karIne gati kare che. kahevAno bhAva e che ke-pUrvokta prakArathI sarva bAhyamaMDaLathI aMdaranI tarapha bIjA ke trIjA maMDaLanA saMcaraNa samayamAM divasarAtrinI vyavasthA eTale dinamAna je pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ DA sUryaprajJaptisUtra tasmAdanantarAt-tRtIyAccaturtha caturthAtpazcamaM pazcamAt SaSThamitikrameNa tasmAdanantaraM-tasmAcca tasmAcca tadanantaraM tadanantaraM maNDalaM saMkrAman saMkrAman dvitIyapaNmAsaparyavasAnabhUtakAlaM yAvat-sarvAbhyantaraM maNDalaM yAvat-sarvabAhyAnmaNDalAt sarvAbhyantaraM maNDalaM yAvad gacchati sUryastAvat pratimaNDale dve yojane pUrNe aSTAcatvAriMzataM caikapaSTibhAgAn yojanasya-2 yojana+48 yojana etAvanmAnaM kSetram ekaikena rAtriMdivena vikampayan vikampayansvasvamaNDalAdantaH pravizan pravizan sarvAbhyabhyantaraM maMDalamuprasaMkramya cAraM carati-sarvAbhyantaramaNDale yAvata cAra caro bhavati, ekenApi ahorAtreNa prathamapaNmAsaparyavasAnabhUtena kAlena dve yojane aSTAcatvAriMzataM caikapaSTibhAgAn yojanasya vikampayati, tathaiva dvitIyenApi ahorAtreNa dvitIya SaNmAsaprathamena cAhorAtreNa yathAkramamantarAbhimukhaM pravizan pravizan sarvamaNDaleSu vikampanakSetraM tathaivArthAt dve yojane aSTAcatvAriMzataM caikapaSTibhAgAn yojanasya-2 yojana+48+ yojana etAvat pramANaM kSetra pratimaNDaleSu vikampayana vikampayan sarvAbhyantaraM maNDalaM gacchati tatra gatvA ca cAraM caro bhavatItyarthaH: 'tao jayA NaM vyavasthA mAne dinamAna jisa jisa prakAra se kahA hai tathA vikampanakSetra jisa prakAra kahA hai usI prakAra tIsare maMDala se andara praveza karatA sUrya una una maMDala ke anaMtaraveM mAne tIsare maMDala se cothe maMDala meM cauthe maMDala se pAMcaveM maMDala meM pAMcaveM maMDala se chaThe maMDala meM isa prakAra ke kramase usa maMDala se usake anaMtaraveM maMDala meM usake bAda usase pIche kA maMDala meM saMkramaNa karate karate dUsare chahamAsa ke anta ke kAlameM yAvat sarvAbhyantara maMDala meM yAvat sarvabAhya maMDala se sarvAbhyantara maMDala yAvat sUrya gamana karatA hai taba pratyeka maMDala meM pUrA do yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga-2 yojana+48 yojana itane pramANa kSetra kA eka eka :rAtri dinameM vikampana karake mAne apane apane maMDala se bhItara praveza karatA karatA sarvAbhyantara maMDala se upasaMkramaNa karake gati karatA hai mAne sarvAbhyantara maMDala meM gamana karatA hai, kahyuM che. tathA vikaMpana kSetra je pramANe kahyuM che e ja pramANe trIjA maMDaLathI aMdara praveza karata sUrya e e maMDaLethI pachI pachInA eTale ke trIjA maMDaLathI cethA maMDaLamAM ane cothA maMDaLathI pAMcamAM maMDaLamAM pAMcamA maMDaLathI chaThThA maMDaLamAM A rItanA kamathI e maMDaLathI tenA pachInA maMDaLamAM te pachI tenA pachInA maMDaLamAM saMkramaNa karatA karatA bIjA cha mAsanI aMtanA samayamAM yAvatuM sabhyantara maMDaLamAM yAvat sarvabAhyamaMDaLamAMthI sabhyantara maMDaLamAM sUrya gamana kare che, tyAre dareka maMDaLamAM pUrA be jana ane eka jananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga=2 jana ane 6 jananA ATalA pramANavALA kSetrane eka eka rAtadivasamAM vikapana karIne eTale ke-patapitAnA maMDaLamAM praveza karIne sarvAtyaMtara maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. eTale ke sarvAtyaMtara maMDaLamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 181 sarie savvabAhirAo maMDalAo savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM savvabAhiraM maMDalaM paNidhAya egeNaM tesIeNaM rAiMdiyasaeNaM paMcadamuttare joyaNasae vikaMpaittA cAraM carai' tatra yadA khalu sUryaH sarvabAhyAt maNDalAt sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu sarvabAhya maNDalaM praNidhAya ekena vyazItena rAtriMdivazatena paJcadazottaraM yojanazataM vikampya cAraM carati // tatra-tathAbhUtasaJcaraNasamaye yadA khalu sUryaH sarvabAhyAmaNDalAt sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya-tattanmaNDalamAdAya cAraM carati-bAhayAdabhyantaraM maNDalaM yAvaccAraM caro bhavati, tadA khala-iti nizcitaM sarvavAdyaM maNDalaM praNidhAya-avadhIkRtya, antarAbhimukhagamane sarvabAhya maNDalamavadhiH-sImA bhavati, tathA ca bAhyAbhimukha gamane sarvAbhyantaraM maNDalaM praNidhiH-avadhiH-sImA bhavati / evaMbhUtena saJcaraNakAlena prathama chahamAsa ke paryavasAnabhUta eka ahorAtra ke samaya meM do yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga vikampana karatA hai usIprakAra dUsare ahorAtra meM bhI dUsare chahamAsa ke prathama ahorAtra se kramAnusAra aMdara kI ora praveza karate hai sabhI maMDala meM vikampana kSetra usI prakAra arthAt do yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga 2 yojana+489 yojana itanA kSetra ko pratyeka maMDala meM vikampana karake sarvAbhyantara maMDala meM jAtA hai arthAt vahAM jAkara ke gamana karatA hai| (tao jayA NaM sUrie savva bAhirAo maMDalAo samvanbhataraM maMDalaM upasaMkamitA cAra carai tathA NaM savva bahiraM maMDalaM paNidhAya egeNaM tesIeNaM rAiMdiyasaeNaM paMcadasuttare joyaNasae vikaMpaittA cAraM carai) vahAM jisa samaya sUrya sarvabAhya maMDalase sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba sarvabAhya maMDala kA praNidhAna karake mAne avadhI karake ekaso tirAsI rAtridivasa se ekaso paMdraha yojanakA gamana kare che. prathama cha mAsanA antabhUta eka aherAtranA samayamAM be jana tathA eka ejananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAganuM vikaMpana kare che. e ja pramANe bIjA ahorAtramAM paNa bIjA cha mAsanA pahelA ahorAtramAM krama pramANe aMdaranI tarapha praveza kare che badhA maMDaLomAM vikaMpana kSetra eja pUrvokta prakArathI che, arthAt be jana tathA eka yajananA ekasaDiyA aDatAlIsa bhAga 2 jana 66 1 jananA ATalA pramANanuM che. ATalA kSetrane dareka maMDaLamAM vikaMpana karIne sarvAtyaMtara maMDaLamAM jAya che. arthAta tyAM vana gamana 42 che. (tao jayA NaM sUrie savvabAhirAo maMDalAo savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM savvabAhiraM maMDalaM paNidhAya egeNaM tesIeNaM rAidiyasaeNaM paMcasuttare jo Nasae vikaMpaittA cAraM carai) tyAM nyAre sUrya sAmAthI sAlyAta2 maNamA upasaMkramaNa karIne gati kare che. tyAre sarvabAhyamaMDaLanuM praNidhAna eTale ke avadhi karIne ekase vyAzI rAtri divasathI ekaso paMdara ejananuM vikaMpana karIne gati kare che. kahevAne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 sUryaprajJaptisUtre ekena zItena rAtrindivazatena-yazItyadhikena rAtrindivazatena kAlena paJcadazottaraM yojanazatam-115 yojanaparimANakSetraM vikampya-svasya maNDalAdantarAbhimukhaM gacchan-- pravizan pravizan-bahirmukhaM nigacchan nirgacchan cAraM carati / 'tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tatra khalu uttamakASThA prAptaH utkarSaka: aSTAdazamuhUttA divaso bhavani, javanyA dvAdazamuhUrtA rAtribhavati // tatrasarvabAhyamaNDalasaJcaraNasamaye khalu iti nizcitaM sUryaH uttamakASThA prApto bhavati-sarvAntimottaradiggato bhavati-saumyAyanAntagato bhavati, tenotkarSakaH-sarvAdhikaH aSTAdazamuhUrtaHaSTAdazamuhartapramANaH-patriMzadghaTikAtmako divaso bhavati-dinamAna patriMzadaghaTikAtmaka mityrthH| jaghanyA-sarvalaghvI dvAdazamuhUrtA-tatpramANA caturviMzatighaTikAtmikA rAtri bhavativikaMpana kara ke gati karatA hai / kahane kA abhiprAya yaha hai ki usa prakAra ke saMcaraNa kAla meM jaba sUrya sarvabAhyamaMDala se sarvAbhyantaramaMDala meM upasaMkramaNa kara ke mAne usa maMDala ko prApta kara ke gati karatA hai arthAt bAhyamaMDala se abhyantara maMDala meM gati karatA hai taba sarvabAhya maMDala ko praNidhAna mAne avadhi kara ke anantaraveM maMDalAbhimukha gamana karatA hai, avadhi mAne sImArUpa hotA hai| tathA bAhyAbhimukha gamana meM sarvAbhyantara maMDala praNidhi mAne avadhi arthAt sImA rUpa hotA hai isa prakAra ke saMcaraNa kAla se ekaso tirAsI rAtridivasa ke kAla se ekaso paMdraha yojana parimANakSetra kA vikampana karake mAne apane apane maMDala ke aMtarAbhimukha praveza karake bAhara kI taraha nikalatA havA gamana karatA hai| 'tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhatte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' vahAM uttama kASThAprApta utkRSTa aThArahamuhUrta kA divasa hotA hai tathA jaghanyA bArahamuhUrta kI rAtrI bhAva e che ke-e prakAranA saMcaraNa kALamAM jyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLamAMthI sarvAtyaMtara maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne arthAt te te maMDaLane prApta karIne gati kare che. arthAt sarvabAhyamaMDaLathI atyaMtara maMDaLamAM gati kare che. tyAre sarvabAhyamaMDaLane avadhirUpa karIne pachInA maMDaLamAM gamana kare che. sImA mAne avadhIrUpa hoya che. tathA bAhyAbhimukha gamanamAM sabhyatara maMDaLa praNidhi arthAt avadhi-sImA rUpa hoya che. A pramANenA saMcaraNa kALathI ekaso vyAzI rAtrIdivasanA kALathI ekaso paMdara jana pramANanA kSetranuM vikaMpana karIne eTale ke pitApitAnA maMDaLanI aMdaranI taraphathI praveza karIne bahAranI tarapha nIkaLatA nIkaLatA gati kare che. (tayA NaM uttamakadvapatte ukkosae advArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasa muhattA rAI bhavai) tyAre tyA uttama prApta mAt 52ma prApta mahA2 muhUrtane divasa hoya che. tathA jaghanyA bAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che. kahevAne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtamAbhRtam caturviMzatighaTikAtmakaM rAtrimAnaM bhavati, arthAt saumyAnte dinamAna-36 ghaTikAtmakam, rAtrimAnaM ca-24 ghttikaatmkmityrthH| 'esa NaM docce chammAse, esa NaM doccassa chammAsassa pajjavasANe, esa NaM Adicce saMvacchare, esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajjavasANe' eSa khalu dvitIyaH SaNmAsaH / eSa khalu dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnam, eSa khalu AdityaH samvatsaraH, eSa khalu Adityasya saMvatsarasya paryavasAnam // eSa khalu-pUrvoktaniyamaviziSTa:-paramAdhika dinamAna vidhAyakaH kAlo dvitIyaH SaNmAso bhavati na kevalaM dvitIyaSaNmAsa eva kintu pUrvalakSaNalakSitaH kAlaH khalu-iti nizcitaM dvitIyaSaNmAsasya paryavasAnaH-dvitIyaSaNmAsAntaH kAlaH hotI hai, kahane kA bhAva yaha hai ki sarvabAhya maMDala ke saMcaraNa samaya meM sUrya uttamakASThA prApta hotA hai tathA vaha uttarAyaNa kA antima divasa hotA hai, ataH utkarSaka mAne sarvAdhika aThAraha muhUrta pramANa kA chattIsa ghaTikAtmaka divasa hotA haiM arthAt dinamAna chattIsa ghaTikAyukta kA hotA hai, tathA jaghanyA mAne sarvAlpA covIsa ghaTikAtmaka bArahamuhUrta pramANa kI rAtrI hotI hai, arthAta uttarAyaNa ke anta ke samaya meM dinamAna=36 ghaTikAtmaka tathA rAtrimAna 24 covIsa ghaTikAtmaka hotA kahA gayA hai| ___ (esa NaM docce chammAse esa NaM doccassa chammAsassa pajavasANe, esa NaM Adicce saMvaccha re esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajavasANe) isa prakAra se dUsarA chahamAsa kA paryavasAna mAne samApti hotI hai / yaha Aditya saMvatsara hai isa prakAra se Aditya saMvatsara kA paryavasAna hotA hai arthAt isa prakAra ke pUrvokta niyama viziSTa paramaadhika dinamAna karanevAlA kAla dasarA chaha mAsa vidhAyaka dUsarA chahamAsa kA hai kevala dUsare chahamAsa ko hI nahIM apibhAva e che ke sarvabAhyamaMDaLanA saMcaraNa samayamAM sUrya uttamakASThA prApta thAya che. tathA te uttarAyaNane chelle divasa hoya che. tethI utkarSa eTale ke sarvAdhika mAne moTAmAM moTo chatrIsa ghaDithI yukta AhAra muharta pramANane divasa hoya che. arthAt dinamAna chatrIsa ghaDi barobara hoya che. tathA jaghanyA arthAt sarvAlpA eTale ke nAnAmAM nAnI cAvIrA ghaDIvALI bAra muhUrta pramANunI rAtrI hoya che. arthAt uttarAyaNanA antanA samayamAM dinamAna 36 chatrIsa ghaDInuM tathA trimAna 24 covIsa ghaDInuM hoya che. (esaNaM docce chammAse esa NaM doccassa chammAsamsa pajjavasANe esaNaM Adicce saMva cchare esa NaM Adiccarasa saMvaccharassa pajjavasANe) 2 pramANe mA mIna cha bhAsanu 5'vasAna eTale ke samApti thAya che. A rIte A AdityasaMvatsara kahela che. A pramANe AdityasaMvatsaranuM paryavasAna thAya che. arthAt A prakAranA pUrvokta niyama viziSTa parama adhika dinamAna karavAvALo kALa bIjA cha mAsa vidhAyaka bIjA cha mAsane che. kevaLa bIjA cha zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre saumyAyanAntaH sAyana mithunAntagatasthamayo bhavatItyarthaH / eSa eva khalu - iti nizcitam AdityaH saMvatsaraH - saurasaMvatsaraH, tathA ca pUrvoktalakSaNalakSita eva kAla AdityasyasUryasya samvatsarasya - sauravarSasya paryavasAnaH - sauravarSAntaH kAlaH khalu, arthAt ya eva sUryasya sAyanamithunAntamaNDalasaJcaraNasamayaH sa eva saurasambatsarasya paryavasAno'pItyarthaH // 018 | 'chaDaM pAhuDapAhuDe' paSThaM prAbhRtaprAbhRtam' || ityadhikAre prathama prAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // 1-6 // atha prathamaprAbhRte saptamaM prAbhRtaprAbhRtaM 284 mUlam - tao kahaM te maMDalasaMThiI AhitAti vapUjA ? tattha khalu imAo aTTha paDivattio paNNattAo tattha ege evamAhaMsu 1 tAo savvA vi maMDalavayA samacauraMsaThANasaMThiyA paNNattA, ege evamAhaMsu 1 / ege puNa evamAhaMsu 2 tA savvA viNaM maMDalavayA vi samacauraMsaThANasaMThiyA paNNattA, ege evamAhaMsu 2 / ege puNa evamAhaMsu 3, savvA vi NaM maMDalavayA samacaukkoNasaMTiyA paNNattA, ege evamAhaMsu 3 / ege puNa evamAhaM 4 savvA vi maMDalavayA vi samacaukkoNasaMThiyA patnattA ege ca pUrva lakSaNoM se lakSita kAla dUsare chahamAsa kA paryavasAna mAne anta kA kAla arthAt uttarAyaNa ke antakAla mithuna saMkrAntikA antima samaya hotA hai / isa prakAra yaha Aditya saMvatsara mAne saura saMvatsara hai tathA pUrvokta lakSaNoM se lakSita kAla hI Aditya saMvatsara mAne sauravarSa kA paryavasAna yAnI saura varSAntakAla hotA hai arthAt jo sUrya kA sAyana mithunAnta maMDala saMcara samaya hai yahI saurasaMvatsara kA paryavasAna bhI mAne anta kA samaya hotA hai / sU0 18 // // chaTThA prAbhRtaprAbhRta samApta // isa prakAra ke adhikAra meM pahalA prAbhRta kA chaThA prabhRtaprAbhRta samApta // 1-6 // mAsane ja nahIM paraMtu pUrvokta lakSaNAthI lakSita kALa khIjA cha mAsanu pavasAna mAne aMtanA kALa arthAt uttarAyaNanI a'tane kALa mithunasa krAtinA antima samaya thAya che, A pramANe A AdityasaMvatsara che arthAt sausa'vatsara tathA pUrvAMkta lakSaNeAthI lakSita kALa ja AdityasaMvatsara arthAt sauravanA pavasAna rUpa eTale ke sauravarSa nA aMtakALa thAya che. arthAt je sUryanuM sAyana mithunAntamaMDaLa saMcaraNa samaya che. e ja saurasaMvatsaranuM pa vasAna arthAt aMtano samaya che. / sU0 185 aa cha A pramANenA adhikAramAM pahelAM zrI suryaprajJapti sUtra : 1 prAbhRtaprAkRta samApta 5 prAkRtanuM chaThThu prAdhRtaprAmRta samApta / / 1-6 //
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 19 prathamaprAbhRte saptamaM prAbhRtaprAbhRtam 185 evamAhaMtu 4 / ege puNa evamAhaMsu 5, tAo savvA vi maMDalavayA samacakkavAlasaMThiyA pannattA, ege evamAhaMsu 5, ege puNa evamAhaMsu 6, tA savvA vi maMDalavayA vi samacakravAlasaMThiyA pannattA, ege evamAhaMsu 6, ege puNa evamAhaMsu 7 tAo savvA vi maMDalavayA candravAla saMThiyA pannattA, ege evamAhaMsu 7, ege puNa evamAhaMsu tA savvA vi maMDalavayA chattA gArasaMThiyA pannattA, ege evamAhaMsu / tattha je te evamAhaMsu tAo santrA vi maMDalavayA chattAkArasaMThiyA pannatA, eeNaM NaeNaM NAyavvaM, No cevaNaM iyarehiM, pAhuDagAhAo bhANiyavvAo || sU0 19 // || paDhamassa pAhuDassa sattamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA - tataH kathaM te maNDalasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet / tatra khalu imA aSTau pratipattayaH prajJaptAH tatra eke evamAhuH 1 - tAH sarvA api maNDalavattA samacaturasrasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptAH eke evamAhuH 1 / eke punarevamAhuH 2 - tAH sarvA api maNDalavattA viSamacaturasra saMsthAnasaMsthitAH prajJaptA, eke evamAhuH 2, eke punarevamAhuH 3- tAH sarvA api maNDalavattA samacatuSkoNasaMsthAnasaMsthitA prajJaptA, eke evamAhuH 3, eke punarevamAhuH 4 - tAH sarvA api maNDalavattAH viSamacatuSkoNasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptAH eke evamAhuH 4, eke punarevamAhuH 5 - tAH sarvA api maNDalavattA samacakravAlasaMsthAnasaMsthitA prajJaptAH eke evamAhuH 5 / eke punarevamAhuH 6, tAH sarvA api maNDalavattA viSamacakravAlasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptAH eke evamAhuH 6 / eke punarevamAhuH 7 - tAH sarvA api maNDalavattA: cakrArddhavAlasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptA, eke evamAhuH 7 / eke punarevamAhuH 8- tAH sarvA api maNDalavattAH chatrAkArasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptA eke evamAhuH 8 / tatra ye khalu evamAhuH tAH sarvA api maNDalavattAH chatrAkArasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptAH te khalu etena nayena jJAtavyam na caivaM khala itaraiH / prAbhRtagAthAH bhaNitavyAH / / sU0 19 // // prathamasya prAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA - SaSThaprAbhRtaprAbhRte maNDalasaMcaraNasaMsthitiM tattanmaNDalagatA mahorAtravyavasthAM coktvA samprati-saptamasya prAbhRtaprAbhRtasya 'maNDalAnAM saMsthiti' rityasya sambandhI yo'yasAtavAM prAbhRta prAbhRta TIkArtha- chaThe prAbhRtaprAbhRta meM maMDala meM sUrya ke saMcAra kA vyavasthA tathA sAtamA prAkRtaprAkRtanA prAraMbha TIkA :-chaThThA prAbhRtaprAkRtamAM maMDaLomAM sUryanA saMcAranI vyavasthA tathA e e maDaLamAM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre marthAdhikAraH pUrvamuddiSTastadviSayaM praznasUtramAha-'tA kahaM te maMDalasaMThiI AhitAti vaejjA" tAvat kathaM te maNDalasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet // vItarAgasya sarvajJasya gurormukhAta maNDalasaMcaraNavyavasthA mahorAtravyavasthAM ca zrutvA darbhIya garbhAgra sutIkSNabuddhiH suzIlavAn ziSyo guruM punaH praznayati-bhagavan guro ! sthIyatAM tAvata anyatpraSTavya masti, kathaMkena prakAreNa bhagavan ! te-tava mate maNDalasaMsthitiH-maNDalAnAM-sarvabAhyapraNidhIkRtasarvAbhyantaramaNDalAntAnAM caturazItyadhikazatasaMkhyakAnAM maNDalAnAM saMsthitiH-saMsthAnavyavasthA AkhyAtA-kathitA iti vadeta-kathayet bhagavan ziSyavatsala ! itthaM bhagavatA ziSyena prazne kRte satyetadviSaya paratIthikAnAM praznapratipattiH-etadviSaye paratirthikapratipattInAM usa usa maMDalagata rAtridivasakI vyavasthA kahI gaI hai, aba sAtaveM prAbhRtaprAbhRta kI jo (maNDalAnAM saMsthitiH) isa kathana viSayaka jo arthAdhikAra pUrva uddiSTa kiyA gayA hai isa viSayasaMbaMdhI praznasUtra ko upasthita kara sUtrakAra kahate haiM-"tA kahaM te maMDalasaMThiI AhitAti vaejA' Apake matase maMDaloM kA saMsthAna vyavasthA kisa prakAra se kahI gaI hai ? so Apa mujhe smjhaaie| arthAt vItarAgI evaM sarvajJa aise guru ke mukha se maMDaloM meM sUrya ko saMcaraNavyavasthA tathA ahorAtra viSayaka vyavasthA ko samyaka prakAra se sunakara kuzAgra buddhivAle evaM suzIlavAn ziSya gautamasvAmI apane guru mahAvIra svAmI ko phira se pUchate haiM-he bhagavan kucha Thaharo aura bhI pUchanA hai ki he bhagavan Apake mata se maMDaloM kI sthiti mAne vyavasthA kI jo sarvabAhyamaMDala kI avadhI karake sarvAbhyantara maMDala ke aMta paryanta ke eka so coryAsI maMDala hote haiM unakI saMsthAnavyavasthA kaisI kahI gaI hai so he bhagavan Apa kahie / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna karane para ziSya vatsala bhagavAn thatI zata divasanI vyavasthA kahevAmAM AvI gaI che. have A sAtamAM prAkRtaprAbhRtamAM (maMDalAnAM saMsthiti) me 4thananA samayamA mAghi pUrvamA cha viSaya viSayapraznasUtrane upasthita zane sUtradhAra 4thana 42 cha. (ar kahaM te maMDalasAThaI Ahita ti vaejjA) he bhagavan mApanA bhatathI sonA sasthAnanI vyavasthA zate havAmA Avela che? te Apa mane kahe arthAt vItarAgI ane sarvajJa evA gurUnA mukhethI maMDaLamAM sUryanI saMcaraNa vyavasthA tathA ahorAtrinA viSayanI vyavasthAne sArI rIte jANI laIne kuzAgra buddhivALA ane suzIla ziSya gautamasvAmI pitAnA gurU mahavIra svAmIne pharIthI namra bhAve pUche che ke- he bhagavana mAre bIjuM paNa keTaluMka pUchavAnuM che. te A pramANe che. he bhagavana ApanA matathI maMDaLanI saMsthiti eTale ke maMDaLanI vyavasthA ke je sarvabAhyamaMDaLanI avadhI karIne sabhyattara maMDaLanA aMtaparyantanA eka caryAzI maMDaLa thAya che tenI saMsthAna vyavasthA kevI kahela che? te he bhagavana Apa kaho. A zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 19 prathamamAbhRte saptamaM prAbhRtaprAbhRtama 187 mithyAbhAvadarzanArtha prathamataH paratIthikAnAM tA eva paramatarUpA pratipattI darzayati-bhagavAn sarvajJo vItarAgo guru:-'tattha khalu imAo aTTha parivattio pannattAo' tatra khalu imA aSTau pratipattayaH prajJaptAH // tatra maNDalasaMsthitau paramataviSayeSu khalu-iti nizcitam imAH-vakSyamANasvarUpAH aSTo-aSTaprakArakAH pratipattayaH paramatasvarUpAH vastutattvAvagame mArgAntara nirvizeSAH prajJaptAH granthAntareSu matAntarANi kathitAni-prakArAntararUpeNa jJAnavizeSAH prajJatA:-kathitAH // 'tattha ege evamAsu 1' tatra eke evamAhuH 1, tatra-matAntaraviSayeSu eke-prathamAstIrthAntarIyAH, evam-anantarocyamAnasvarUpaM svamatamAhuH kathayanti 'tA savvA vi maMDalavayA samacauraMsasaMThANasaMThiyA pannattA' tAH sarvA api maNDalavattA samacaturastrasaMsthAnasaMsthitAH // teSAM tIrthAntarIyANA manekavaktavyatopakrame kramopadarzanArthaM yathA maNDalaM isa viSaya meM anyatIrthikoM ke praznarUpa pratipattiyoM ke mithyAbhAva pragaTa karane ke hetu se prathama paratIrthikoM ke vahI paramatarUpa pratipattiyAM dikhalAte haiM 'tattha khalu imAo aTTa paDivattIo paNNattAo' una paramata vAdiyoM kI mithyAbhAva darzaka pratipattiyoM meM ye ATha pratipattiyAM ullekhanIya kahI gaI hai / arthAt maMDala saMsthiti ke viSaya meM ye vakSyamANa svarUpavAlI paramata vAdiyoM kI ATha prakAra kI pratipattI mAne anya mata vAloM ke mata kA bodha karAnevAlI tathA vastu ke tatva ko jAnane meM anya mArga ko nirdiSTa karanevAlI matAntara rUpa pratipattiyAM kahI gaI hai jo isa prakAra se haiM__'tattha ege evamAsu' unameM koI eka isa prakAra se kahate haiM arthAt una matAntara vAdIyoM meM koI eka mAne prathama tIrthAntarIya isa prakAra anantara kathyamAna svarUpa vAle svamata ko pragaTa karate haiM jaise ki 'tA savvA vi maMDala. vayA samacauraMsasaMThANasaMThiyA paNNattA' ye sabhI maMDalavattA samacaturastra saMsthAna saMsthita kahA hai / arthAt una tIrthAntarIyoM ke aneka prakAra kI vakta rIte gautamasvAmIe prazna upasthita karavAthI ziSyavatsala bhagavAna A viSayamAM anyatIthikanI 1 52mata 3pI pratipattiyo matAva cha. (tattha khalu imAo aTTha paDivattIo paNNattAo) e paramatavAdInI mithyAbhAvapradarzaka pratipattimAM A ATha pratipatti ullekhanIya kahela che. arthAt maMDaLa saMsthitinA viSayamAM A vakSyamANu svarUpavAlI paramatavAdInI ATha prakAranI pratipatti arthAt anyamatAvalaMbIyAnA matane baMdha karAvavAvALI tathA vastunA tatvane jANavAmAM mArganuM nidarzana karavAvALI matAntara rUpa pratipattio kahela che je A pramANe che (tattha ege evamAsa) sabhA me mA pramANe pAtAnA matanA viSayamA cha. arthAta e matAntaravAdImAM koI eka eTale ke prathama tIrthAntarIya A have pachI kahe pAmA bhAvanA2 2135vANA pAtAnA matanu thana 42 cha ma -(tA manbA vi maMDalavayA samacauraMsasaMThANasaMThiyA paNNattA) se yA bhattA samayaturakha saMsthAna sthita hesa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 sUryaprajJaptisUtra maNDalaparibhramaNameSAmastIti maNDalavanti-candrAdi vimAnAni tadbhavo maNDalavattA, tatrAbhedopacArAt yAni candrAdi vimAnAni tAnyeva maNDalavattA ityucyate, tathAcAha-tA ityukta lakSaNalakSitAH sarvA api-samastA api maNDalavattA-maNDalaparibhramaNavanti-candrAdi vimAnAni-candrAdi grahANAM vimaNDalasvarUpANi, sarveSAM grahANAM bimbAH vartalAkArAssanti, te ca svasva vimaNDale paribhramanti, paribhramaNamArgAzca pRthaka pRthaka matAntarasvarUpeNa kathitAH, tAni ca matAntarANi aSTasvarUpANi, teSu aSTavidheSu vastutatvasvarUpAvagame matAntara svarUpeSu sarvA api maNDalavattAH samacaturasrasaMsthAnasaMsthitA-samacaturbhujAntargatAH, samAstulyAcatvAraH asrayaH koNA yasya tat samacaturasra-samakoNacaturbhuja-samAyataM-vargakSetraM tasmin saMsthAne-tadantargate saMsthitA ityarthaH // 'ege evamAhaMsu 1' eke evamAhuH // eke-prathamAH vyatA meM krama dikhalAne ke hetu se jaisI ko maMDala kA paribhramaNa jina ko ho so maMDalacanti-candrAdi vimAna usakA udabhava so maMDalavattA unake abhedopracAra se jo candrAdi vimAna vahI maMDalavattA isa prakAra kahA jAtA hai| isa ukta lakSaNa se upalakSita sabhI maMDalavattA mAne maMDala meM paribhramaNavAle candrAdi grahoM ke vimAna kahe haiN| sabhI grahoM ke bimba vartulAkAra mAne golAkAra hote haiM ve apane apane vimaMDala meM paribhramaNa karate haiN| tathA paribhramaNa ke mArga alaga alaga matAntara ke kathanAnusAra kahe gaye haiM ve matAntara ATha prakAra ke haiM / vastutatva ke svarUpa ke bodha hone meM una ATha prakAra ke svarUpavAle matAntaroM meM sabhI maMDalavattA samacaturasra saMsthAnavAle arthAt sama nAma tulya hai cAra atraya mAne kone jisakA samRddha vaha samacaturasra kahA jAtA hai samAnakoNa cAra hAtha yukta vargakSetra jisameM ho aise saMsthAna meM mAne usake antargata saMsthita aisA kahA hai / 'ege evamAsu' koI eka isa pUrvokta kthche. arthAta e tIrthAntarInA aneka prakAranI vaktavyatAmAM kama batAvavAnA hetuthI jema ke-maMDaLanuM paribhramaNa jene thAya te maMDaLavaMti evA candrAdi vimAna. tenuM udgamana te maMDaLanA tenA abhedepacArathI je caMdrAdi vimAna eja maMDaLavattA ema kahevAya che. A ukta lakSaNathI upalakSita badhI maMDaLavattA arthAt maMDaLamAM paribhramaNavALA caMdrAdi grahonA vimAno kahyA che. badhA ja grahonA biMba vartulAkAra eTale ke gaLAkAra hoya che. ne pitAnA maMDaLamAM paribhramaNanA mArga judA judA matAntaranA kathanAnusAra kahe vAmAM AvelA che. e matAntare ATha prakAranA che. vastutatvanA svarUpane bodha thavAmAM e A prakAranA svarUpavALA matAntaramAM badhI ja maMDalavattA samacaturansa saMsthAnavALI arthAt sama eTale ke tulya samAna che. cAra asaya eTale ke khuNa jenA sama hoya te samacatustra kahevAya che. samAna khuNA cAra hAtha yukta varga kSetra jemAM hoya evA saMsthAnamAM mero tanI maha2 sasthita sema DeTA che. (ege evamAhaMsu) me 2 // pUlita kathana pramANe pitAnA matane pragaTa kare che. 1 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 19 prathamaprAbhRte saptamaM prAbhRtaprAbhRtam ___ 189 evaM pUrvoktaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti 'ege puNa evamAhaMsu 2' eke punarevamAhuH // eke-dvitIyAstIrthAntarIyA evam-anantarocyamAnasvarUpaM svamatamAhuH-kathayanti tadyathA'savvA vi NaM maMDalavayA visamacauraMsasaMThANasaMThiyA pannattA' sarvA api khalu maNDalavattA viSamacaturastrasaMsthAnasaMsthitAH prjnyptaaH|| prathamasya tIrthAntarIyasya maNDalasaMsthito mata zrutvA gaDagaDAyitacittAH dvitIyAstIrthAntarIyAH prathamasya mukhe karatAlikAmarpayantaH svamataM kathayanti bho bhagavan ! tava mataM na samIcInaM mama mataM zrUyatAM khalu-iti nizcitaM tAH sarvA api maNDalavattAH-candrAdi vimAnAni vissmctursrsNsthaansNsthitaaH-vissmctusskonnaantHsthaansNsthitaaH| viSamA-atulyAH catvAraH atrayaH koNA yasya tadviSamacaturasraM tasmin saMsthiti ryAsAM maNDalabattAnAM tA viSamacaturasrasaMsthAnasaMsthitAH-viSamacaturbhujAntanAnusAra apane mata ko pragaTa karate haiN| arthAt prathama anyatIrthika ukta prakAra se kahate haiN| 1 'ege puNa evamAhaMsu' dUsarA koI eka isa prakAra kahate haiM-arthAt dUsarA tIrthAntarIya Age vakSyamANa prakAra ke svarUpavAle apane siddhAMta ko kahatA haiM jo isa prakAra hai-'savvA vi NaM maMDalavayA visamacauraMsasaMThANasaMThiyA paNNattA' sabhI maMDalavattA viSamacaturasra saMsthAnavAle kahe gaye haiN| kahane kA bhAva yaha hai ki prathama anya matAvalambI kA maMDala saMsthiti ke viSaya meM unakA kathana suna karake krodha se gaDagaDAyita cittavAle hokara dUsarA tIrthAntarIya prathama matavAle kA mukha apanI hathelI se banda karake apanA mata pragaTa karate haiM, vaha kahatA hai ki he bhagavan ApakA mata yukti yukta nahIM hai, merA mata Apa saniye ve sabhI maMDalavattA mAne candrAdi grahoM ke vimAna viSama caturasra saMsthAna saMsthita hai arthAt viSama cAroM koNa jinake bhItara hai aise saMsthAnavAle kahe haiM / arthAt tulya nahIM hai cAroM koNa jisakA vaha viSama caturasra kahA jAtA (ege puNa evamAhaMsu) mIna OM // pramANe he cha, arthAt mAtra tIrthAnta. rIya nIce kahevAmAM AvanAra prakAranA svarUpavALA potAnA siddhAMta viSe kahe che. je A pramANe che, (savvA vi NaM maMDalavayA visamaca uraMsasaMThANasaMThiyA paNNattA) madhI4 bha70 vattA viSama caturansa saMsthAnavALI kahela che. kahevAne bhAva e che ke-pahelA anya matavALAnuM maMDaLasaMsthitinA saMbaMdhamAM tenuM kathana sAMbhaLIne krodhathI lAla pILo thaIne bIje tIrthAntarIya prathama matavALAnuM mukha potAnI hatheLIthI baMdha karIne potAno mata pragaTa karatA kahevA lAge e kahe che ke-he bhagavana Apane mata yukti saMgata nathI mAre mata tame sAMbhaLe e badhI maMDaLavattA eTale ke caMdrAdi grahonA vimAna viSamacaturasa saMsthAnathI saMsthita eTale ke vyavasthita che arthAt cAre khuNA jemAM viSama che evA saMsthAnavALA kahela che. arthAt jenA cAre khuNA tulya na hoya evA saMsthAnane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ caprajJaptisUtre 190 santi || ' evamAhaMsu 2' eke evamAhuH 2 // eke - dvitIyAH evam - anantarokaprakArakaM svamatamAhuH - kathayanti 'ege punarevamAhaMsu 3' eke punarevamAhuH 3, eke - tRtIyA stIrthAntarIyAH punaH - prathamadvitIyayormataM zrutvA evam - anantarocyamAnasvarUpaM svamatamAhuH tadyathA - 'savvA viNaM maMDalavayA samacaukoNasaMThiyA paNNattA' sarvA api maNDalavattAH samacatuSkoNa saMsthitAH H prajJaptAH // sarvA api maNDalavattA:- candrAdi vimAnAni vimaNDa lAni samacatuSkoNa saMsthitAH samAyatakSetrAntargatAH vargakSetrAntarbhUtA bhavanti / tRtIyasya mataM prathamamatasya piSTapeSaNasvarUpameva, 'ege evamAhaMsu 3) eke - tRtIyAstIrthAntarIyAH evamanantaroktaprakArakaM svamatamAhuH - kathayanti || ' ege puNarevamAhaMsu 4' eke punarevamAhuH 4 - eke caturthAstIrthAntarIyAH punaH - tRtIyasya mataM zrutvA evam - anantarocyamAnaprakArakaM svahai unameM jina maMDalavattA kI sthiti ho vaha viSama caturasra saMsthAna saMsthita kahA jAtA hai, arthAt viSama caturbhujAntargata hote haiM 'ege evamAhaMsuH koI eka mAne dUsarA anyatIrthika pUrvokta prakAra se apane mata kA kathana karatA hai / 2 'ege puNa evamAhaMsa' 3 koI tIsarA anyatIrthika pahalA tathA dUsare paramatavAdI kA kathana sunakara Age vakSyamANa prakAra se apane mata ko pragaTa karatA huvA kahane lagA- 'savvA viNaM maMDalavayA samacaukkoNasaMThiyA paNNattA' sabhI maMDalavattA sama catuSkoNavAle hote haiM / arthAt sabhI maMDalavattA mAne candrAdi grahoM ke vimAna samacatuSkoNa saMsthAna saMsthita arthAt sama laMbAmAna kSetra ke antargata hote haiM arthAt vargakSetrAntarbhUta hote haiM yaha tIsarA paramatavAdI kA mata prathama anya tIrthika ke mata kA piSTapeSaNarUpa hI hai, 'ege evamAhaMsu' tIsarA tIrthAntarIya pUrvokta prakAra se apane mata kA samarthana karate haiM / 3 'ege puNa evamAhaMsa' 4 koI eka mAne cauthA tIrthAntarIya pUrvokta prakAra se viSama caturaasa sthAna sthita kahevAya che, arthAt viSama caturbhu+Antata hAya che. (ege evamAhaMsu ) yeU bheTate haiM jIle anyatIthi pUrvokta prArathI potAnA bhatanu kathana kare che. 2 ( ege puNa evamAhaMsu ) trIle ardha anya bhatavAdI paDelA bhane jInna parabhatavAhInu kathana sAMbhaLIne have pachI kahevAmAM avanAra prakArathI peAtAnA matane pragaTa karatA tho uhevA sAgyo (savvA vi maMDalavayA samacaukoNasaMThiyA paNNattA) adhI maMDAvattA sabha catuSkoNu vALI hAya che. arthAt badhI maMDaLavattA eTale ke caMdrAdi graheAnA vimAna sama catuSkANa saMsthAna sthita arthAt samalakhAyamAna kSetranI aMdara rahelA hAya che. arthAt vakSetranI aMdara rahe che. A trIjA matavAdInA mata pahelA matavAdInA matanuM piSTa yeSANu vo 4 che. (ege evamAhaMsu ) trIne tIrthAntarIya pUrvokta prArathI potAnA bhatanu samana kare che. 3 ( ege puNa evamAhaMsu ) ardha kheDa yA pramANe uDe he arthAt tra anyatIrtha anA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 19 prathamapAbhRte saptamaM prAbhRtaprAbhRtam matamAhuH kathayanti tadyathA-'savvA vi maMDalavayA visamacaukoNasaMThiyA paNNattA' sarvA api maNDalavattAH viSamacatuSkoNasaMsthitAH sarvA api maNDalavattAH-candrAdi vimaanaanivimnnddlaani-vissmctusskonnsNsthaansNsthitaaH| caturthasya mataM dvitIyasya piSTapeSaNa svarUpaM pratibhAtIti / 'ege evamAhaM 4 / eke-caturthAstIrthAntarIyAH evamanantaroktaprakArakaM svamatamAhuH 'ege puNae yamAhaMsu 5' eke punarevamAhuH 5, eke pazcamAstIrthAntarIyAH punaH-caturthasya mataM zrutvA jarjarAyitacittAH pazcamAH evam-anantarocyamAnaprakAraka svamatamAhuH-kathayanti, tadyathA-'tA savyA vi maMDalavayA samacakavAlasaMThiyA pannattA' tAH sarvA api maNDalavattAH samacakravAlasaMsthitAH prajJaptAH // tAH sarvA api maNDalavattA:tInoM anyatIrthikoM ke alaga alaga mata ko sunakara ke nimnanirdiSTa prakAra se apanA mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai 'savvA vi maMDalavayA visamacaukoNasaMThiyA paNNattA' sabhI maMDalavattA viSama catuSkoNa saMsthAna se saMsthita kahe haiM arthAt sabhI maMDalavattA mAne candrAdi grahoM ke vimAna viSama catukoNa saMsthAna se saMsthita arthAt vimaMDala kahe gaye haiM yaha caturtha anyatIrthika kA mata dUsare anyatIrthika ke mata kA piSTapeSaNa jaisA hI hai / 'ege puNa evamAhaMsu' cothA tIrthAntarIya isa pUrva kathita prakAra se svamata ko pragaTa karate haiN|4| 'ege puNa evamAsu' koI eka isa prakAra kahate haiM arthAt isa pUrvokta prakAra se cAroM anyatIdhikoM ke mata ko suna karake koI pAMcavAM anyatIrthika kSubdhacitta hokara isa nimna kathita prakAra se apane mata ko prakaTa karatA huvA kahatA hai-'tA savvA vi maMDalavayA samacakavAlasaMThiyA paNNattA' ve sabhI maNDalavattA samacakavAlasaMsthita kahe gaye haiM arthAt ve matane sAMbhaLIne koI cothe anyatIrthika subhita cittavALa thaIne A nIce jaNa vavAmAM Avela prakArathI potAnA matane pragaTa karato kahevA lAge te kahe che ke(mnyaa vi maMDaladhayA visamaca koNasaMThiyA paNattA) madhI bhavattA viSama yatuSya saMsthAnathI saMsthita che. arthAt badhI maMDaLavattA eTale ke caMdrAdi grahonA vimAne viSama catuSkoNa saMsthAnathI saMsthita arthAta vimaMDaLa kahelA che A cethA anyatIrthika bhata mI anyatIthinA bhatanu piSTapeSa bha14 cha, (ege puNa evamAsu) yAyo anya matavAdI A pUrva kathita prakArathI potAnA matane pragaTa kare che. 4 (ege puNa evamAhaMmu) 4 mA nIya kAma pAvanA2 rathI 4 che. arthAt pUrvokta prakArathI cAre anyatIthikonA matane sAMbhaLIne pAMcame anyatIrthika brAMta cittavALa thaIne A nIce jaNAvavAmAM AvanAra prakArathI pitAnA matane pragaTa karate th| -(tA savvA vi maMDalaSayA samacakkavAlasaMThiyA paNNattA) 2 madhI masattA samacakavAla saMsthita kahela che. arthAtu e badhI maMDalavattA eTale ke caMdrAdi vimAna zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 sUryaprajJaptisUtre candrAdi vimAnAni-vimaNDalAni samacakravAlasaMsthitAH prajJaptAH kathitAH, samaM tulyaM cakravat vAlaM-bhramaNaM yasya tat samacakravAlaM tasmin saMsthitiH saMsthAnaM yAsAM tAH samacakravAlasaMsthitAH-samavRttAntargatA ityarthaH maNDalAnAM saMsthitimaNDala eva syAnnatu samaviSamAdi caturbhujAntargatA iti paJcamasya DiNDimaH // 'ege evamAhaMsu 5' eke evamAhuH 5 // ekepaJcamAstIrthAntarIyAH evam-anantaroktaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti / 'ege puNa evamAhaMsu' eke punarevamAhuH // eke-SaSThAstIrthAntarIyAH punaH-paJcamasya DiNDimaM zrutvA evamanantarocyamAnasvarUpaM svamatasvarUpaM paTahaghvAnaM dhunvanti, tadyathA-'tA savvA vi maMDalavattA visamacakkavAlasaMThiyA pannattA' tA sarvA api maNDalavattAH viSamacakravAlasaMsthitAH-viSamavRttagatAH prajJaptAH-AkhyAtAH kathitAH 'ege evamAhaMsu 6' eke-paSThAstIrthAntarIyAH evam-anasabhI maNDalavattA mAne candrAdi vimAna vimaNDala tathA samacakravAlasaMsthita kahI gaI hai kahane kA bhAva yaha hai ki sama mAne samAna-tulya hai cakravAla mAne bhramaNa jisakA vaha sama cakravAla kahA jAtA hai unameM saMsthiti mAne avasthiti jinakI yaha samacakravAlasaMsthita kahA jAtA hai arthAt sama vRttAntargata maNDalasaMsthiti / maNDaloM kI saMsthiti maNDala meM hI ho nahIM kI sama viSamarUpa caturbhujAntargata isa prakAra pAMcaveM anyamatAvalambI apane mata ko ghoSita karate haiM 'ege evamAhaMsu' koI pAMcaveM matAvalambI pUrvokta prakAra se apane mata kA samarthana kara rahe haiM / / ___ 'ege puNa evamAsu' isa prakAra pUrvokta pAMcoM anyatIrthikoM ko svasva mata kA samarthana karate huve dekhakara chaThA anya matAvalambI anantara kathyamAna svarUpavAlA apane mata rUpi Dhola kA avAja karatA huvA kahane lagA, vaha isa prakAra apane mata ko dikhalAte haiM-'tA sanvA vi maNDalavattA visamacakavAlasaMThiyA paNNattA' ve sabhI maNDalavattA mAne candrAdi grahoM ke vimAna vissmvimaDala tathA samacakavAla saMsthita kahelA che, kahevAne bhAva e che ke sama eTale ke sarakhA tulya che. cakavAla eTale bhramaNa jenuM te samacakravAla kahevAya che, temAM saMsthiti eTale avasthiti nivAsa jene te samacakravAlasaMsthita kahevAya che. arthAta samavRttAntargata maMDala saMsthiti. maMDaLanI avarithati maMDaLamAM ja thAya nahIM ke samaviSama rUpa caturbha. jantata // pramANe pAMyabhI manyatA pAtAnA matane prazita 42 cha. (ege evamAsu) 5 pAyabhA matAanI pUrvokta prAthI pAtAnA bhatanu samarthana 42 cha. 5 ___ (ege puNa evamAhaMsu) 752 14Asa te pUrita pAMye manyamatAasIyona pota. pitAnA matanuM samarthana karatA joIne chaThe anya matavAdI A have pachI kahevAmAM AvanAra svarUpathI pitAnA mata rUpI Dhelane avAja karato A nIce pramANe kahevA lAge te A pramANe pAtAnA bhatasamadhamA 43 cha, (tA savvA vi maMDalavattA visamacakkavAlasaMThiyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 19 prathamaprAbhRte saptamaM prAbhRtaprAbhRtam 193 ntaroktaprakArakaM svamatamAhuH - kathayanti 6, ege puNa evamAhaMsu 7' eke punarevamAhuH 7, eke saptamAstIrthAntarIyAH evam - anantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhuH - kathayanti, tadyadhA'tA savvA vi maMDalavayA cakkaddhavAlasaMThiyA' tAH sarvA api maNDalavattAH cakrArddhavAlasaMsthitAH / tAH sarvA api maNDalavattA:- candrAdi vimAni - vimaNDalAni cakrArddhavAla - saMsthitAH - vRttArddhabhUtasya cApasyAntargatAH AkhyAtAH - kathitAH / ' ege evamAhaMsu 7' eke evamAhuH / eke - saptamAstIrthAntarIyAH, evam - anantaroktasvarUpaM svamatamAhuH - kathayanti 7 / 'ege puNa evamA 8' eke punarevamAhuH 8, eke - aSTamAstIrthAntarIyAH punaH ekataH saptamAntAnAmAcAryANAM matAntarANi vividhavaicitryaprakArANi zrutvA evam - anantarocyamAnasvarUpamupasaMhArarUpaM svamatamAhuH - kathayanti / tadyathA - 'tA savvA vi maMDalavayA chattAgArasaMThiyA cakravAlasaMsthita arthAt viSamavRttavAle kahe gaye haiM 'ege evamAhaMsu' koI eka chaThA anyatIrthika isa pUrvokta prakAra se apane mata kA samarthana karatA huvA pragaTa karatA hai | 6| 'ege puNa evamAhaMsu' chahoM matavAdIyoM ke mata ko sva sva siddhAMta pradarzita karate dekhakara sAtaveM tIrthAntarIya apane mata ko kahatA huvA isa prakAra kahatA hai- 'tA savvA vi maNDalavayA cakkadravAlasaMThiyA' ve sabhI maNDalavattA arddha cakravAlasaMsthita hote haiM, arthAt ve sabhI maNDalavattA mAne candrAdi vimAna vimaNDala tathA arddhacakravAlasaMsthita arthAt arddhavakra kiye gaye dhanuSa ke jaisA kahA gayA hai 'ege evamAhaMsu' koi sAtaveM anya matAvalambI isa pUrvokta kathanAnusAra svarUpavAlA apane mata ko kathita karate haiM |7| 'ege puNa evamAhaMsu ' 8 sAtoM paramatavAdIyoM ke siddhAMta ko sunakara ke vividha prakAra kI vicitratA ko sunakara ke AThavAM tIrthAntarIya anantara vaLattA) e badhI maMDalavattA eTale ke caMdrAdi graheAnA vimAna viSamacakravAlasa sthita arthAt viSabhavRttavANA uDelA che. ( ege evamAhaMsu ) artha meDa chaTTo anyatIrthika mA pUrvakti prakArathI peAtAnA matane pragaTa kare che. 6 ( ege puNa evamAhaMsu) chame bhatavAhiyo potAnA bhatane potapotAnI mAnyatA pramANe darzAvatA joIne sAtamA tIrthAntarIya peAtAnA matanuM kathana karatA thake A nIce bhayAvesa prArathI sevA lAgyo (tA savvA vi maMDalavayA cakavAlasaMThiyA) se adhI maDelavattA ardha cakravAlasa sthita hAya che. arthAt e badhI maMDaLavattA eTale ke cadrArdi graheAnA vimAnA vima`Dala tathA acakravAlasa sthita eTale ke ardhA vAMkA vALela dhanuSanI prema usesa che, (ege evamAhaMsu) ardha sAtamA anyabhatAvasajI yA pUrveta prArathI peAtAnA matane pragaTa kare che. 7 ( ege puNa evamAhaMsu) sAte parabhatavAhIyonA siddhAMtanI vividha prahAranI vicitratAne sAMbhaLIne AThamA tIrthaMntarIya A have pachI kahevAmAM AvanAra rUpathI peAtAnA matanu zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 sUryaprajJaptisUtre pannattA' tAH sarvA api maNDalavattAzchatrAkArasaMsthitAH // tAH sarvA api maNDalavattA:candrAdi vimAnAni-vimaNDalAni chatrAkArasaMsthitAH-chatrasvarUpAH-uttAnIkRtachatrAkArasaMsthitAH prajJaptA:-AkhyAtAH kathitAH // evamaSTAvapi parapratipattI rupadaya smprtisvmtmupdrshyissuraah-| tadyathA-'tattha je te evamAhaMsu-tA savvA vi maMDalavayA chattAgArasaMThiyA pannattA' tatra ye te evamAhuH tAH sarvA api maNDalavattA:-candrAdi vimAnAni vimaNDalAni khalu chatrAkArasaMsthitAH-uttAnIkRtachatrAkArasaMsthitAH prajJaptAH-AkhyAtAHkathitAsteSAM matam-aSTamasya tIrthAntarIyasya mataM mama matena tulyaM pratibhAtItyAcAryAH kathayanti, tadyathA-'eeNaM NaeNaM NAyavvaM' etena nayena jJAtavyam / etena-pUrvoktena aSTamAcAryasya matAntareNa svarUpeNa nayena-abhiprAyavizeSeNa sarvamapi candrAdi vimAnajJAnaM jJAtavyakathyamAna rUpa se apane mata ko pragaTa karatA havA kahatA hai-'tA savvA vi maMDalavayA chattAgArasaMThiyA paNNattA' ye sabhI maMDalavattA chatrAkAra rUpa se saMsthita haiM arthAt ve sabhI candrAdi vimAna vimaMDala chatrAkAra mAne UMcA kiyA huvA chatra ke AkAra ke jaise AkAravAle kahe haiM / isa prakAra AThoM abhyatIrthikoM ke matAntararUpa ATha pratiprattiyAM pragaTa karake aba bhagavAna apane mata ko pragaTa karate huve kahate haiM-'tattha je te evamAhaMsu-tA savvA vi maMDalakyA chattAgArasaMThiyA paNNattA' una paramatavAdiyoM meM jo aisA kahate haiM ki sabhI candrAdi vimAna vimaMDala Upara UThAye chatrAkAra rUpa se kahe gaye haiM isa prakAra se kahane vAle AThaveM anyatIrthika kA mata mere mata ke samAna hI dikhatA hai aisA AcArya loga kahate haiM jo isa prakAra se haiM-'eeNaM NaeNaM NAyavva' isa pUrvokta AThaveM matAntara vAdI ke mata kathanAnusAra unake abhiprAya vizeSa se sabhI candrAdi vimAna kA jJAna jJAtavya viSaya se samyaka samarthana karate kahevA lAge. (tA savvA vi maMDalavayA chattAgArasaMThiyA paNNattA) me 5dhI bhattA chtraa||2 eTale ke uMcA karela chatranA AkAra jevA AkAravALI kahela che, A pramANe AThe anyatIthinA matAntara rUpa ATha pratipatti pragaTa karIne have bhagavAn pitAnA matane pragaTa 42 // 54 // 4 cha, (tattha je te evamAsu tA savvA vi maMDalaSayA chattAgArasaMThiyA paNNattA) e paramatavAdImAM jeo ema kahe che ke e badhI maMDaLavattA chatrAkArathI saMsthita kahela che arthAt jeo ema kahe che ke badhA caMdrAdi vimAne vimaMDaLa uMcI karela chatrIne AkAra jevA AkAravALA kahela che. A pramANe kahevAvALA AThamAM anyatIthi. kane mata mArA matanI tulya ja dekhAya che. ema AcAryo kahe che je A pramANe che. (eeNaM NaeNaM NAyaNNaM) . pUrvAta 24 // matAntavAhInA bhatanA 4thana pramANe manA abhiprAya vizeSathI badhA caMdrAdi vimAnenuM jJAna jJAtavya prakArathI sArI rIte jANI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 19 prathamaprAbhRte saptamaM prAbhRtaprAbhRtam 195 viSayeNAnena jJAtavyam / atra jJAtavyaviSaye nayo nAma pratiniyataikavastvaMzaviSayo'bhiprAyavizeSo viSayaH, yadAhuH-samantabhadrAdayo-nayo jJAturabhiprAya iti / abhiprAyavizeSeNa nayenaiva sarveSAmapi uttAnIkRtakapitthArddhasaMsthAnasaMsthitatvAnnacaivaM naiva 'No ceva NaM itarehiM' na caivaM khalu itaraiH / evaM pUrvoktena nayenopAyavizeSeNa khalu iti nizcitaM yathA vastutatvAvagamo bhavati na tathA itara:-anya rupAyai vastujJAnaM bhavatItyarthaH, maNDalAnAmuttAnIkRtachatrAkArasaMsthAnasaMsthitau yathAvastutattvAvagamo bhavati na tathA samacaturasra-viSamacaturasra samAyataviSamAyata cakravAla-viSamacakravAla-cakrAIvAlasaMsthAnasaMsthitau saralenopAyena vastutattvAvagamo bhavedityarthata eva saptAnAM tIrthAntarIyANAM matAntarANi yuktizUnyAni mithyApralAparUpANItyAcAryAbhiprAyaH // 'pAhuDagAhAo bhANiyavAo' prAbhRtagAthAH bhaNitavyAH // prakAra se jAna leveM yahAM para jJAtavya viSaya saMbaMdhI naya pratiniyata eka vastu kA aMza viSayaka abhiprAya vizeSa viSaya hai jo kahate haiM-samantabhadrAdi naya jJAtavya abhiprAya kahA hai abhiprAya vizeSa naya se hI sabakA UMcA kiyA huvA kapittha (koMTha) ke arddha saMsthAnasaMsthita hone se isase anya prakAra se jJAtavya nahiM hai sohI kahate hai-'No ceva NaM itarehiM' isa pUrvokta nayarUpi upAya vizeSa se nizcita prakAra se yathArtha vastutattva kA bodha hotA hai unase bhinna mAne dUsare upAya se vastutattva kA yathArtha jJAna nahIM hotA hai / kahane kA abhiprAya yaha hai ki candrAdi maMDaloM ke Upara UMcA kiyA chatra ke AkAra vAle saMsthAna kI vyavasthA meM jaisA vastutatva kA yathArtha bodha hotA hai vaisA samacaturastra prakAra se yA viSamacaturastra prakAra se tathA samAyata athavA viSamAyata tathA cakravAla, viSamacakravAla, cakrArddhavAla saMsthAna se bodha nahIM hotaa| isa kAraNa se hI sAtoM tIrthAntarIyoM ke matAntara yuktizUnya tathA mithyApralAparUpa hai aisA bhagavAnazrI levuM. jJAnanA jJAtavya viSaya saMbaMdhI naya pratiniyata eka vastunA aMza viSayaka abhiprAya vizeSa saMbaMdhI che. je kahe che samantabhadrAdi naya jJAtavya abhiprAya kahela che. abhiprAya vizeSa nayathI ja badhAnuM uMcuM karavAmAM Avela kaThAnA ardhA AkArathI vyavasthita hovAthI bhinna prAthI jJAtavya nathI. me 4 cha-(No ceva NaM itarehi) - pUrvarita naya 35 upAya vizeSathI nizcita prakArathI yathArtha vastutatvane baMdha thAya che. tenAthI bhinna prakAre vastutatvanuM yathArtha jJAna thatuM nathI. kahevAno bhAva e che ke-caMdrAdi maMDaLanI upara uMcuM karavAmAM Avela chatranA AkAravALA saMsthAnanI vyavasthAmAM jema vastutatvano yathArtha baMdha thAya che. evI rIte samacaturasa prakArathI athavA viSama caturasa prakArathI tathA samAyata athavA viSamAyata tathA samacakravAla ke viSama cakravAla cakAdhaMvAla saMsthAnanI vyavasthAmAM sarala upAyathI vastutatvane baMdha thatuM nathI A kAraNathI ja sAte tIrthAtarInA matamatAntare yuktizUnya tathA mithyapralApa che tema bhagavAnazrIne abhiprAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 sUryaprajJaptisatra prAbhRtamupAyanam yat prathamaM prAbhRtaM tasyemAni prAbhRtaprAbhRtAni, tena atrApi adhikRtaprAbhRtaprAbhRtArthapratipAdikAH kAzcanagAthAH pratipAditAssanti, samprati tAH sarvAH niravacchinnAH nopalabhyante, tato yathAsaMpradAya tAH gAthA: bhnnitvyaaH| gAthAnAM pAThena vighnAH palAyante maGgalAni samAdadhati jJAnapUtAntaHkaraNena zAstrAbhyAsastena gAthAH paThanIyA iti // sU0 19 // ||pddhmss pAhuDassa sattama pAhuDapAhuDaM samattaM // iti-prathamasya prAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // 1-7 // athASTamaM prAbhRtaprAbhRtaM prArayate / mUlam-tAo savvA vi NaM maMDalavayA kevaiyaM bAhalleNaM kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahiteti vaejjA, tattha khalu imA tiNNi paDivattio paNNatAo, tattha ege evamAhaMsu1, tAo savvA vi NaM maMDalavayA joyaNaM bAhalleNaM egaM joyaNasahassaM egaM tettIsaM joyaNasaya AyAmavikkhaMbheNaM tiNi joyaNasahassAiM tipiNa yanavaNa. kA abhiprAya hai| 'pAhuDAo bhANiyavvAo' prAbhRta gAthA kahaleveM arthAt prAbhRta mAne upAyana bheTa jo prathama prAbhRta kahA hai usakA ye ATha prAbhRtaprAbhRta kahA haiM, ataH yahAM para bhI adhikRta prAbhRtaprAbhRta pratipAdikA koI gAthA vizeSa ullekhanIya kahI gaI hai api ca ve sabhI gAthAyeM vicchinna haI haiM ataH upalabdha nahIM hai ataH saMpradAyAnusAra ve sabhI gAthAyeM yahAM para kahaleveM una gAthAoM ke pATha se vighna kI zAMti hotI hai evaM sabhI vighna naSTa ho jAte haiM tathA maMgala kI prApti hotI hai ataH jJAna se pavitra aMtaH karaNavAle hokara ke zAstrAbhyAsa pUrvaka ve gAthA kA pATha kahaleveM // sU0 19 // prathama prAbhRta kA sAtavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 1-7 // (pAhuDAo bhANiyavvAo) prAmRta samAdhI thAmI mahIya. hI sevI arthAt prAkRta eTale upAyana bheTa je paheluM prAbhUta che tenA A ATha prAbhRtaprAbhRtA kahyA che. tethI ahIMyAM paNa adhikRta prAbhRtaprAbhRtane pratipAdana karanArI kaI gAthA vizeSa ullekhanIya kahI che. paraMtu e tamAma gAthAo vicchinna thayela che. jethI hAlamAM te upalabdha thatI nathI. tethI saMpradAyAnusAra e tamAma gAthAo ahIMyAM samajI levI e gAthAonA pAThathI vidgonI zAMti thAya che. temaja badhA vighone nAza thAya che. temaja maMgalanI prApti thAya che. tethI jJAnathI pavitra aMtaHkaraNa vALA thaIne zAstrAbhyAsa pUrvaka te gAthAono ahIMyA pATha samajI le 19 pahelA prAbhUtanuM sAtamuM prAbhRtaprAbhRta samApta che 1-7 | zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ 197 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam ue joyaNasapa parikkheveNaM paNNatte, ege evamAhaMsu / ege puNa evamAsu 2 tAo savvA vi NaM maMDalavayA joyaNaM vAhalleNaM egaM joyaNasahassaM egaM ca caDatosaM joyaNasayaM AyAmavikkhaMbheNaM tiNi joyaNasahassAI cattAri vi uttare joyaNasae parikkheveNaM paNNatte, ege eva mAsu 2 | ege puNa evamAhaMsu 3 tAo joyaNaM bAhalleNaM egaM joyaNasahassaM egaM ca paNatIsaM joyaNasayaM AyAmavisvabheNaM tiviNa joyaNasahassAI cattAri paMcuttare joyaNasae parikkheveNaM paNNattA, ege evamAsu 3 / vayaM puNa evaM vayAmo tAo savvA vi maMDalavayA aDatAlIsaM egadribhAge joyaNassa bAhalleNaM aNiyatA AyAmavivakhaMbheNaM parikkhedi AhitAta vajA, tattha NaM ko heU tti vaejjA, tA ayapaNaM jaMbudIve dIve jAva parikkheveNaM tA jayA NaM sUrie savvantaraM maMDalaM uva saMkamittA cAraM carai, tayA NaM sA maMDalavyA aDatAlIsa egaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM Nava Naui joyaNasahassAiM chacca cattAle joyaNasae AyAma vikkhaMbheNaM tipiNa joyaNasayasahassAiM paNNarasajoyaNasahassAI egUNaNauti joyaNAI kiMci visesAhie parikkheveNaM tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahapiNayA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, se kkhimamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe par3hamaMsi ahorantaMsi abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carar3a, tao jayA NaM sUrie abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM sA maMDalavayA aDayAlIsaM egaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM Nava NavaI joyaNasahassAIM chacca paNayAle joyaNasae paNatosaM ca egaTTibhAge joyaNassa AyAmavivakhaMbheNaM tiSNi joyaNasayasahassAiM pannarasaM ca sahassAI egaM (ca uttaraM ) joyaNasayaM kiMci visesUNaM parikkheveNaM tayA NaM divasarAipyamANaM taheva / se NikkhamamANe sUrie doccaMsi aho - rattaMsi abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tao jayA NaM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ 198 sUryaprajJaptisUtre sUrie abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsaM ekaTThibhAge joyaNassa bAhalleNaM NavaNavati joyaNasahassAiM chacca ekAvapaNe joyaNasayA Nava ya egaTribhAgA joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM tigi joyaNasayasahassAI pannarasa ya sahassAI egaM ca paNavIsaM joyaNasayaM parikkheveNaM paNNattA, tayA NaM divasarAI taheva, evaM khalu eeNaM NaeNaM nikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM uvasaMkamamANe uvasaMkamamANe joyaNAI paNatIsaM ca egaDhibhAge joyaNassa egamege maMDale vikkhaMbhavuddhiM abhivaDemANe abhivaDemANe aTThArasa aTThArasajoyaNAI parirayavuDDhei abhivaDDamANe abhivaDDemANe savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tAo jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uksaMkamittA cAra carai, tayANaM sA maMDalavayA aDatAlIsaM egaTThibhAgA joyaNasayasahassaM chacca saddhe joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM tinni joyaNapsayasahassAiM aTThArasasahassAI tiNi ya paNNarasuttare joyaNasae parikkheveNaM tayA NaM ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai, esa NaM paDhame chammAse esa NaM paDhamasta chammAsassa pajjavasANe, se pavisamANe sUrie docca chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tAo jayA NaM bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tAo jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsaM egaThibhAge joyaNassa bAhalleNaM ega joyaNasayasahassaM chacca caupapaNe joyaNasae chaThavIsaM ca egaTibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM tinni joyaNasayasahassAiM aTTA. rasasahaslAiM doNi ya sattANaue joyaNasae parikkheveNaM pannatte, tayA NaM rAiMdiyaM taheva, se pavisamANe sUrie docce ahorattaMsi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tAo jayANaM sUrie bAhiraM taccaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 199 maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai, tayA NaM sA maMDalavayA aDayAlIsaM egaTibhAge joyaNassa bAhalleNaM egaM joyaNasayasahassaM chacca aDayAle joyaNasae bAvaNNaM ca egadvibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM tipiNa joyaNasayasahassAI aTArasasahassAiM doNi auyapaNAtIse joyaNasae parikkheveNaM paNNatte, divasarAI taheva, evaM khalu eeNuvAeNaM pavisamANe sUrie tayANaMtarAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe paMca paMcajoya NAiM paNatIsaM ca egadvibhAge joyaNassa egamege maMDale vikkhaMmavuddhiM NibuDDemANe NivuDDemANe aTThArasajoyaNAI parirayavuDDi NivuDDamANe Nivu. DemANe savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tAo jayA NaM sUrie savvamaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM sA maMDala. vayA aDatAlIsaM egaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM NavaNauti joyaNasahassAiM chacca cattAle joyaNasae AyAmavisvabheNaM tiNi joyaNasayasahassAI paNNarasaya sahassAiM aUNAutiM ca joyaNAiM kiMci visesAhiyAiM parikkheveNaM paNNattA, tayA NaM uttamakaTTapa te ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, esa NaM doccassa chammAsassa pajjavasANe esa NaM Adicce saMvacchare esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajjavasANe tAo savvA vi NaM maMDalavayA aDatAlIsaM egaTribhAge joyaNassa bAhalleNaM, savvA vi NaM maMDalaM. tariyA do joyaNAI vikkhaMbheNaM esa NaM addhA tesIya paDupaNNe / paMcadasuttare joyaNasae AhitAti vaejA, tAo abhitarAo maMDalavayAo bAhiraM maMDalavayaM bAhirAo vA abhitaraM maMDalavayaM esa NaM addhA kevaiyaM AhitAti vaejjA ? tAo paMcadasuttarajoyaNasae AhitAti vaejA, abhitarA maMDalavayA bAhirAo maMDalavayAo abhitarAmaMDalavayA esaNaM addhA kevaiyaM AhitAti vaejA, tao paMcadasunare joyaNasae aDayAlIsaM ca egaTThibhAge joyaNassa AhitAti vaejA, tAo abhaMtarAo maMDalAo bAhiramaMDalavayA bAhirAo maMDalavayAo zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 sUryaprajJaptisUtre abbhaMtaramaMDalavayA esa NaM addhA kevaiyaM AhitAti vaejA, tAo paMcaNavuttare joyaNasae terasasayaegadvibhAge joyaNassa AhitAti vaejjA, abhitarAe maMDalavayAe bAhirA maMDalavayA, bAhirAe maMDalavayAe abhitaramaMDalavayA, esa NaM addhA kevaiyaM AhitAti vaejjA, tAo paMcadasuttare joyaNasae AhitAti vaejA ? ||suu0 20 // // aTThamaM pAhuDapAhuDaM // paDhama pAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat sarvANyapi khalu maNDalapadAni kiyada' bAhalyena kiyadAyAmaviSkambhAbhyAM kiyat parikSepeNa AkhyAtAni iti vadet, tatra khalu imAH tisraH pratipattayaH prjnyptaaH| tatra eke evamAhuH 1, tataH sarvANyapi khalu maNDalapadAni yojanabAhalyena khalu ekaM yojanasahasram ekaM trayastriMzataM yojanazatam AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanasahasrANi trINi ca navanavatAni yojanazatAni parikSepataH prajJaptAni / eke evamAhuH 1 / eke punarevamAhuH 2 / tataH sarvANyapi khalu maNDalapadAni yojanabAhalyena eka yojanasahasram ekaM ca catustriMzataM yojanazatam AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanasahasrANi catvAri dyuttarANi yojanazatAni (3402) parikSepeNa prajJasAni / eke evamAhuH 2 / eke punarevamAhuH 3 / tataH yojanabAhalyena eka yojanasahasraM ekaM ca paJcatriMzataM yojanazatam AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanasahasrANi catvAri paJcottarANi yojanazatAni parikSepataH prajJaptAni, eke evamAhaH 3 // vayaM punarevaM vdaamH| tataH sarvANyapi maNDalapadAni aSTAcatvAriMzatam ekaSaSTibhAgA yojanasya bAhalyena aniyatAni AyAmaviSkambhAbhyAM parikSepataH AkhyAtAni iti vadet / tatra khalu ko heturitivadet / tato jambUdvIpo dvIpo yAvat parikSepeNa, tatra yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu tAni maNDalapadAni aSTAcatvAriMzatam ekaSaSTibhAgA yojanasya bAhalyena navanavatiyojanasahasrANi SaTcatvAriMzatAni yojanazatAni AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanasahasrANi paJcadazAdhikAni yojanasahasrANi ekonanavatiyojanAni kiJcidvizeSAdhikAni parikSepataH, tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSakaH assttaadshmuhtto divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtrirbhavati, sa niSkrAman sUryaH navaM saMvatsaramAdadAnaH prathame'horAtre abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tataH yadA khalu sUryaH abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu tAni maNDalapadAni aSTAcatvAriMzatam ekaSaSTibhAgA yojanasya bAhalyena navanavati yojanasahasrANi paT ca pazcacatvAriMzataM yojanazataM paJcatriMzataM ca ekaSaSTibhAgA yojanasya AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanasahasrANi pazcadaza ca sahasrANi ekaM cottaraM yojanazataM kazci zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 201 dvizeSonaM parikSepeNa, tadA khalu divasarAtripramANaM tathaiva / sa niSkrAman sUryaH dvitIye'horAtre abhyantarAnantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tataH yadA khalu sUryaH abhyantarAnantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu tAni maNDalapadAni aSTAcatvAriMzatam ekaSaSTibhAgA yojanasya bAhalyena navanavati yojanasahasrANi paTU ca ekapaJcAzataM yojanazataM nava ca ekapaSTibhAgA yojanasya AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanazatasahasrANi paJcadaza ca sahasrANi ekaM ca paJcaviMzataM yojanazataM parikSepeNa prajJaptAni / tataH khalu divasa rAtrI tathaiva / evaM khalu etena nayena niSkrAman sUryastasmAdanantarAttasmAdanantaraM maNDalato maNDalamupasaMkrAman upasaMkrAman yojanAni paJcatriMzataM ca ekaSaSTibhAgA yojanasya ekaikasmin maNDale viSkambhavRddhim abhivartayan abhivarddhayan aSTAdaza aSTAdaza yojanAni parirayavRddhim abhivarddhayan abhivarddhayan sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati / tatra yadA khala sUryaH sarvabAhyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu tanmaNDalapadam aSTAcatvArizatam ekapaSTibhAgA yojanazatasahasrANi SaT ca sahitaM yojanazatam AyAmaviSkambheNa trINi yojanazatasahasrANi aSTAdazasahasrANi trINi ca paJcadazottarANi yojanazatAni parikSeSeNa, tadA khalu utkarSikA aSTAdazamuhartA rAtrirbhavati, jaghanyo dvAdazamuhUtau divaso bhavati, eSa khalu prathamaH SaNmAsaH, eSa khalu prathamasya SaNmAsasya paryavasAnaH / sa pravizan sUryo dvitIyaM SaNmAsamAdadAnaH prathame ahorAtre bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tato yadA khalla sUryaH bAhyAnantaramaNDalamupasaMkramya cAraM carati, 2 tadA khalu tanmaNDalapadamaSTAcatvAriMzatam ekaSaSTibhAgA yojanasya bAhalyena ekaM yojanazatasahasraM SaT ca catuHpaJcAzataM yojanayataM SaDaviMzatizca ekaSaSTibhAgA yojanasya AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanazatasahasrANi aSTAdaza sahasrANi dviguNitAni ca saptanavatiyojanazatAni parikSepeNa prajJaptAni, tataH khalu rAtri divasau tathaiva / sa pravizan sUryo dvitIye'horAtre bAhyaM tRtIya maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tato yadA khalu sUryaH bAhyaM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu tanmaNDalapadaM yojanazatasahasraM SaT ca aSTAcatvAriMzataM yojanazataM dvipaJcAzataM ca ekaSaSTibhAgA yojanasya AyAmaviSkambheNa, trINi yojanazatasahasrANi aSTAdazasahasrANi dviguNAni ekonAzItAni yojanazatAni parikSepeNa prajJaptAni, divasarAtrI tathaiva, evaM khalu etenopAyena pravizan sUryastasmAdanantarAttasmAdanantaraM maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman paJca paJcayojanAni paJcatriMzataM ca ekaSaSTibhAgA yojanasya ekaikasmin maNDale vipphambhavRddhiM nirveSTayana nivaSTayan aSTAdazayojanAni parirayavRddhiM nirvaSTayana nirveSTayan sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tato yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khala tAni maNDalapadAni aSTAcatvAriMzatam ekaSaSTibhAgA yojanasya bAhalyena navanavati yojanasahasrANi SaT ca catvAri yojanazatAni AyAmaviSkambhena trINi yojanazatasahasrANi paJcadaza ca sahasrANi ekonAzItizca yojanAni kizcidvizeSAdhikAni parikSepeNa prajJaptAni tataH khalu uttamakASThAprAptaH utkarSaka: aSTAdazamuhUtoM divaso bhavati, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 sUryaprajJaptisUtre jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati, eSa khalu dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnaH, eSa khalu AdityaH samvatsaraH, eSa khalu Adityasya sambatsarasya paryavasAnaH, tAni sarvANyapi maNDalapadAni aSTAcatvAriMzata mekaSaSTibhAgA yojanasya bAhalyena, sarvANyapi khalu maNDalAntarANi dvAbhyAM yojanAbhyAM viSkambheNa, eSa khalu adhvA vyazItizatapratyutpatra, paJcadazottarANi yojanazatAni AkhyAtAnIti vadet, tato'bhyantarAnmaNDalapadAd' bAhya maNDalapada bAhyAnmaNDalADhA abhyantaraM maNDalapadam eSa khalu adhvA kiyAn AkhyAta iti vadet tataH paJcadazottarANi yojanazatAni AkhyAtAnItivadet / abhyantarAnmaNDalapadAdu bAhya maNDalapadaM bAdyAnmaNDalapadAd abhyantaraM maNDalapadam, eSa khalu adhvA kiyAn AkhyAta iti vadet / tataH paJcadazottarANi yojanazatAni aSTAcatvAriMzaccaekaSaSTibhAgA yojanasya AkhyAna iti vadet / tato'bhyantarAnbhaNDalapadAt bAdyAni maNDalapadAni, bAhyAnmaNDalapadA dabhyantarANi maNDalapadAni, eSa khalu adhvA kiyAn AkhyAta iti vadet / tatra paJcanavatyuttarANi yojanazatAni trayodaza ca ekapaSTibhAgA yojanasya AkhyAta iti vadet / abhyantarAnmaNDalapadAdvAhya maNDalapadaM bAhyAnmaNDalapadAdabhyantaraM maNDalapadam , eSa khalu adhvA kiyAn AkhyAta iti vadet / tatra paJcadazottarANi yojanazatAni AkhyAtAni iti vadet // sU0 20 // // iti aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam // prathamaM prAbhRtaM samAptam / / TIkA-saptamaM prAbhRtaprAbhUtamuktvA sAmpratamaSTamaM prArabhyate tatra maNDalAnAM viSkambho vaktavya ityasya arthAdhikArasya praznasUtramAha-'tA savyA viNaM maMDalavayA kevaiyaM bAhalleNaM kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM AhitAti vaenjA' tAvat sarvAMgyapi khalu maNDalapadAni kiyad bAhalyena kiyadAyAmaviSkameNa kiyatparikSepeNa akhyAtAni iti AThavAM prAbhRtaprAbhRta prAraMbha TIkArtha-sAtavAM prAbhRtaprAbhRta kA kathana karake aba AThavAM prAbhRta prAbhRta kA prAraMbha karate haiM isa AThaveM prAbhRta prAbhRta meM 'maNDalAnAM viSkambho vaktavyaH' isa arthAdhikAra kA vicAra karane ke hetu se sUtrakAra praznamatra kahate haiM 'tA savvA vi NaM maMDalavayA kevaiyaM bAhalleNaM kevaiyaM AyAmavivabheNaM kevaiyaM parikkheveNaM Ahiteti vaejA' he bhagavan sabhI maMDala pada kitanA AThamA prAkRtaprAbhRtano prAraMbha TIkArya - sAtamAM prAkRtaprAbhRtanuM kathana karIne have AThamuM prAbhRtaprAbhRta prAraMbha 52yAmA bhAva cha, sA mAma prAmRtaprabhRtamA (maMDalAnAM viSkaMbho vaktavyaH) mA adhi||2|| samayamA viyA2 421 // bhATe sUtra12 praznasUtra 4 cha-(tA savvAvi NaM maMDalavayA kevaiyaM bAhalleNaM kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM kevaipaM parikkheveNaM Ahiteti vaejjA) lagavan mA bha3156 mA mAyA bhane 388 mAyAmapi zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 203 vadet // sthIyatAM tAvat bahuvidhapratipati sahitA maNDalasaMsthiti bhavadbhirAkhyAtA, samprati maNDalAnAM viSaye bahu praSTavyamasti tat zrUyatAM tAvat sarvANyapi maNDalapadAni-maNDalarUpANi padAni sthAnAni sUryamaNDalasthAnAni, kiyata-kiyanmAtra bAhalyena vistRtatayA kiyanmAtra mAyAmaviSkambhAbhyAM dairghyavistArAbhyAm kiyanmAtraM parikSepeNa--paridhinA AkhyAta miti vadet-kathayet praNataM mAM bodhayet evaM bhagavatA praNatena kuzAgradhiyA ziSyeNa prazne kRte sati vItarAgo bhagavAn etadviSaye paratIrthikapratipattInAM mithyAbhAvopadarzanAyAcAryadizA prathamatastA evopanyasyati-'tattha khalu imA tiNNi paDivattio paNNattAo' tatra khalu imAstisraH pratipattayaH prajJaptAH, tatra-maNDalabAhalyAdi vicAraviSaye khalu-iti nizcitam bAhalyacAle evaM kitane AyAmaviSkaMbhavAle tathA kitanA parikSepavAle kahe gaye haiM so Apa mujhe kahiye / kahane kA bhAva yaha hai ki-Apane aneka prakAra kI pratipatti sahita maMDala kI saMsthiti yAni vyavasthA kahI hai| aba bhI maMDaloM ke viSaya meM bahuta hI pUchane kA hai vaha Apa suniye sabhI maMDalapada mAne maMDalarUpa sthAna arthAt sUrya maMDala ke sthAna kitanA bAhalyavAlA mAne sthUlatAvAlA kitanA AyAma viSkambhavAlA mAne dairdhya vistArayukta kitane parikSepavAlA arthAt paridhivAle kahe gaye hai so Apa kahie / isa prakAra se kuzAgra buddhi gautamasvAmIne praNAma karake prazna karane para vItarAga paramArthadarzI prApta kevalajJAna bhagavAn mahAvIra svAmIne isa viSaya meM paratIrthikoM ke mithyAbhAvoM ko dikhAne ke hetu se paratIthikoM ke AcAryoM ne kahI haI pratipattiyoM ko kahate haiM 'tattha khalu imA tiNNi paDivattIo paNNattAo' he gautama ! tumane puche huve viSaya meM ye tIna pratipattiyAM kahI hai| kahane kA bhAva yaha hai ki maNDaloM vALA tathA keTalA parikSepavALA kahevAmAM Avela che, te Apa mane kaho. kaThovAno bhAva e che ke Ape aneka pratipatti sahita maMDaLanI saMsthiti arthAt maMDaLanI vyavasthA kahela che, hajI paNa maMDaLanA viSayamAM ghaNuM ja pUchavAnuM che. te Apa sAMbhaLe badhA maMDaLapada eTale maMDaLarUpa sthAne eTale ke sUryamaMDaLanA sthAne keTalA bAhulyavALA eTale keTalA skUla, keTalA AyAmavijhaMbhavALA eTale ke laMbAI vALA ane keTalA parikSepavALA kahevAmAM AvelA che? te Apa kRpA karIne mane kaho. A pramANe kuzAgra buddhivALA zrI gautamasvAmIe vaMdana karIne prazna upasthita karavAthI vItarAga paramArtha daza prApta kevaLajJAnavAnuM bhagavAn mahAvIra svAmIe A viSayamAM paratIthikanA mithyAbhAve batAvavAnA uddezathI paratIrthikonA AcAryoe kahela pratipattinuM kathana kare che, je A pramANe che (tattha khalu imA tiSNi paDivattIo paNNattAo) he gautama ! tame prazna 42sa viSayamA A traNa pratipatti kahela che. kahevAno bhAva e che ke-maMDaLonA bAhabhyAdi vicAranA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 sUryaprajJaptisUtre imAH-vakSyamANaprakArA stisraH-triprakArAH pratipattayaH-paramatarUpA vicArabhedAH prajJaptA:kathitAH / tadyathA-'tattha NaM ege evamAhaMmu' tatra eke evamAhuH 1, tatra-teSAM-trayANAM madhye eke prathamAstIrthAntarIyAH evaM-vakSmANaprakAraM svamatamAhuH-kathayanti, svamatamupanyasyati yathA-'tA savvA vi NaM maMDalavayA joyaNaM bAhalleNaM egaM joyaNasahassaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM AyAmavikkhaM bheNaM tiNi joyaNasahassAI tiNNi ya NavaNaue joyaNasae parikkheveNaM paNNatte' tAni sarvANyapi maNDalapadAni yojanabAhalyena ekaM yojanasahasram ekaM ca trayastriMzad' yojanazatam AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanasahasrANi trINi ca navanavati yojanazatAni parikSepeNa prajJaptAni / tAni sarvANyapi maNDalapadAni-sUryamaNDalasthAnAni ke bAhalyAdi vicAra ke viSaya meM ye vakSyamANa prakAra kI tIna prakAra kI pratipatti mAne paramatarUpa vicAra bheda kahe gaye haiN| ve isa prakAra se haiM-'tattha NaM ege evamAsu' 1 una tIna prakAra ke paramatavAdiyoM meM koI eka prathama matAvalambI isa prakAra se apane mata ke viSaya meM kahate haiM jaise ki-'tA savvA viNaM maMDalavayA joyaNaM bAhalleNaM egaM joyaNasahassaM egaM ca tettIsaM joyaNasayaM AyAmavikkhaMbheNaM tinni joyaNasahassAI tiNNiya Nava Naue joyaNasae parikkheveNaM paNNatte' ve sabhI maNDala pada pratyeka bAhalya se eka yojana tathA eka hajAra yojana adhika eka so tetIsa, 133 yojana AyAmaviSkaMbha se tathA tIna hajAra tIna so nannANu yojana parikSepa se kahA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki ve sabhI sUrya maMDala sthAna pratyeka maMDala bAhalya se eka hajAra yojana tathA 133 eka so tetIsa yojana AyAmaviSkaMbha se mAne dairghya vistAra se tathA tona hajAra tIna so nannANu yojana 3399 parikSepa se mAne paridhi se kahA hai| yahAM una tIrthAntarIyoM ke isa prakAra ke maMDala ke AyAmaviSkambha kA saMbaMdhamAM vayamANa prakAranI traNa pratipatti arthAt paramata rUpa vicAra bheda kahela che. tamA pramANe cha-(tattha ege evamAhesu) se nA 52bhatavADIyobhA me pahele paramatavAdI A nIce jaNAvavAmAM Avela prakArathI pitAnA matanA saMbaMdhamAM thana 32 cha. bha 3-(tA savvA vi NaM maMDalavayA joyaNaM bAhalleNaM egaM joyaNasahassaM evaM ca tettIsaM joyaNasayaM AyAmavikkhaMbheNaM tinni joyaNasahassAI tinni ya NavaNa ue joyaNasae parikkheveNaM paNNatte) se tamAma ma5ho pAyathA ye yona tathA se hAra eka tetrIsa jana AyAmavikhaMbhathI tathA traNa hajAra traNaso navvANuM pejana paripathI kahela che, kahevAno bhAva e che ke badhA ja sUryamaMDaLa sthAno eka eka hajAra ekaso tetrIsa pejana AyAma vikhaMbhathI eTale ke dIrghapaNAthI traNa hajAra traNase navANu 3399 jana paridhivALA kahela che. e tIrthAntarIyanA AcAryonA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamapAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam __ _205 yojanabAhalyena-pratyekaM yojanamekaM bAhalyena piNDena ekaM yojanasahasram ekaM ca trayastriMzataM 133 yojanazataM-trayastriMzadadhika yojanazatam, 133 AyAmaviSkambhAbhyAM-dairdhya vistArAbhyAm trINi yojanasahasrANi trINi navanavati yojanazatAni 3300 parikSepataH-paridhinA prajJatAni-kathitAni, iha ca teSAM tIrthAntarIyANA manena maNDalasyAyAmaviSkambhayoH parimANamekaM yojanasahasra mekaM yojanazataM trayastriMzadadhikamAyAmaviSkambhAbhyAM te parirayaparimANaM-vRttaparimANaM, natu vRttaparimANama-kintu vRttaparimANAt triguNameva paripUrNa micchanti natu nyUnAdhikamata strINiyojanasahasrANi trINizatAni navanavatAni itthamuktatairiti, yathAsahasrasya trINi sahasrANi, zatasya trINizatAni trayastriMzatazca navanavatAnIti / parantu idaM parirayaparimANaM parirayagaNitena vybhicaari,| tadgaNitasUtraM ca yathA-'vikkhaMbhavaggadaha guNakaraNI vaTTassa parirao hoi' viSkambhavo'dazaguNakaraNAt vRttasya parirayo bhavati / / 'vargeNa varga guNayedbhajecca' iti niyamAt, trayANAM vargoM nava, kizcidadhikatrayANAM vargo'daza bhaveta, sAvayavasya vargoM na pUrNAGka: kintu sAvayava eva bhavati, tena saptaviSkambhasya sthUla parimANa eka hajAra yojana eka so tetIsa pojana adhika mAne gyAraha so tetIsa yojana AyAmaviSkaMbha se parirayaparimANa hai vRtta-vartula parimANa nahIM hai paraMtu vRtta parimANa se tIna gunA hI paripUrNa kahate haiM, nyUnAdhika nahIM ataH tIna hajAra yojana tona so nannANu isa prakAra se unhoMne kahA hai jaise hajAra kA tIna hajAra zata kA tIna zata evaM tetosa isa prakAra unhoMne kahA hai| paraMtu yaha pariraya parimANa parirayapaNita pramANa se bhinna prakAra se hai vaha gaNita sUtra isa prakAra se hai-'vikkhaMbha vagga dahaguNakaraNI vassa parirao hoI' viSkambha ke varga ko dasa gunA karane para vRtta kA pariraya hotA hai, 'vargeNa varga guNayedbhajecca' isa niyama se tIna kA varga nava hotA hai kucha adhika tIna kA varga dasa hotA hai avayavavAle kA varga pUrNAGka nahIM hotA paraMtu sAvayava hI hotA hai ataH sAta viSkambha kI sthUla paridhi bAvIsa hotI kathanAnusAra A pramANe maMDaLanA AyAmaviSkabhanuM pramANa traNa hajAra navase nava jana thAya che. AyAmavijhaMbhathI paridhinuM pramANa vRtta- vartala parImANa nathI paraMtu vRtta parimANathI traNa gaNuM paripUrNa kahela che. nyUnAdhika nahIM tethI traNa hajAra traNa A pramANe teoe kahela che. jema ke eka hajAranA traNa hajAra ane ekasanA traNaso ane tetrIsa A rIte temaNe kahela che. paraMtu A pariraya parimANa paricayanA gaNita prabhAguthI hA prA2nu cha, te gaNita sUtra 21 pramANe che. (vikkhaMbhavaggadahaguNakaraNI vaTTarasa parirao hoI) vimanA pAna sg| 72pAthI vRttano parizya thAya cha, (vargeNa varga guNayedbhajecca) 0 niyamAnusA2 no nava thAya che. 474 kyAre nA varga dasa thAya che. avayavavALAne varga pUrNAka thatuM nathI paraMtu sAvayava ja thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 sUryaprajJaptisatra paridhayaH dvAviMzatiH, sUkSma paridhayazca 21 + 1 evaM sarvatra, 'vyAse bhanandAgnihate vibhakteravavANasUryaH paridhiH sa sUkSmaH' tathA-'vyAse dvAviMzatighne vihate'tha zaile....' ityAdi niyamadarzanAt tIrthAntarIyANAM parirayaparimANagaNitaM vyabhicarati, tena hi parirayaparimANAnayane trINi yojanasahasraNi paJcazatAni vyazItyadhikAni kiJcit samadhikAnyAgacchanti, tathAhi-ekaM yojanasahasramekaM ca yojanazataM trayastriMzadadhika mityekAdaza yojanazatAni trayastriMzadadhikAki=1133 bhavanti, eteSAM vargoM yadi vidhIyate tadA jAto navASTaSaTvyaSTa sUrya samaH 1283689 idaM dazabhirguNitaM jAtam-12836790 eteSA mAsannamUlAnayanenAgacchati yathoktaM parirayaparimANa matastanmatena parirayaparimANaM vyabhicAri, evamuttaramapi matadvayaM paribhAvanIyam / 'ege eva mAhaMsu 1' eke evamAhuH 1, eke-prathamA stIrthAntarIyA hai tathA sUkSma paridhi 21 + 13, isa prakAra sarvatra samajha lenA, 'vyAsebhanandAgnihate vibhakte ravavANa sUryaiH paridhiH sa sUkSmaH' tathA 'vyAse dvAviMzatighne vihRte'tha zaile' ityAdi niyama se pahalA tIrthAntarIya kA pariraya parimANa kA gaNita vyabhicarita hotA hai, ataH pariraya parimANa lAne meM tIna hajAra yojana pAMca so tirAsI se kucha adhika hotA hai jaise ki eka hajAra eka so tetIsa yojana arthAt-1133 gyAraha so tetIsa yojana hotA hai inakA jo varga kiyA jAya to nava, ATha, chaha, tIna, ATha Aditya samAnAMka hotA hai arthAt 1283689 bAraha lAkha tirAsI hajAra chaha so navAsI hotA hai isako dasa se guNA karane para 12836790 eka karoDa aThAisa lAkha chatIsa hajAra sAta so navve isa prakAra se yathokta parirayaparimANa mila jAtA hai isa kAraNa pUrvokta paratIrthika kA kahA huvA pariraya parimANa saMgata nahIM hotA hai isa prakAra dUsarA evaM tIsarA paramatavAle ke mata kI bhI bhAvanA kara tethI sAta vidhvaMbhanI sthUla paridhi bAvIsa thAya che. tathA sUkSama paridhi 214336 thAya cha mA pramANe ma sabha yu (vyAse mandAgnihatte vibhakte ravabANasUyaH paridhiH sa sUkSmaH) tathA (vyAse dvAviMzatidhne vidrate'thazaile) tyA prA2nA niyamathI paDasA tIrthA. tarIyanA parimANunuM gaNita vyabhicarita che, tethI pariraya parimANa lAvavA traNa hajAra pAMcaso vyAzIthI kaMIka vadhAre thAya che, jemake-eka hajAra ekase tetrIsa ejana arthAt 1133 agIya raso tetrIsa jana thAya che, ane je varga karavAmAM Ave te nava, ATha, cha, traNa, ATha ane bAra A pramANe aMke thAya che, arthAt 1283689 bAra lAkha cAzI hajAra chase nevAsI thAya che, ane dasathI guNavAthI 11883690 eka karoDa aDhAra lAkha chatrIsa hajAra sAtaso nevuM A pramANe yakta paricaya parimANu thaI jAya che. tethI pUrvokta paratIthi ke kahela paricaya parimANa saMgata thatuM nathI. A pramANe bIjA bhane trIan 52matavAhInA bhatanI bhAvanA 42rI sevA (ege evamAsu) mA pUrvarita prAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ 207 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam evaM-pUrvoktaprakAraM svamatamAhuH kathayanti / 'ege puNa evamAhaMsu 2' eke punarevamAhuH 2, eke dvitIyA stIrthAntarIyAH punaH-prathamasya mataM zrutvA evaM-anantarocyamAnasvarUvaM sva vaktavyamAhuH kathayanti, tadyathA-'tA savvA viNaM maMDalavayA joyaNaM bAhalleNaM ega joyaNasahassaM egaM ca cauttIsaM joyaNasayaM AyAmavikkhaMbheNaM tiNNi joyaNasahassAI cattAri viuttare joyaNasae parikkheveNaM paNNatte' tAvat sarvANyapi maNDalapadAni yojanabAhalyena eka yojana sahasram ekaM ca catustriMzataM yojanazatam AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanasahasrANi catvAri dyuttarANi yojanazatAni parikSepeNa prajJaptAni / / maNDalapadasthitau prathamaspa tIrthAntarIyasyAnArpamataM zrutvA vighUrNacittAH dvitIyAH kathayanti yat bho bhagavan ! tara matamanArSa pratibhAti, satsamAdhItamAryasammataM ca manmataM zrUyatAM tAvat, sarvANyapi maNDalapadAni-sUryamaNDalapadAni sUryamaNDalasthAnAni pratyekamekaM yojana-yojanabAhalyena yojanavRddhayA, ekaM yojana sahasram ekaM ca catustriMzataM yojanazataM-catustriMzadadhikaM yojanazatam 134 yojanAni, sarvamelanena-sahasramelanena-1134 yojanAni AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanasahasrANi catvAri yojanazatAni dhuttarANi-3402 yojanazatAni parikSepata:-paridhipramANataH prajJaptAni-kathitAni / tathAhi dvitIyasya matena viSkambhaparimANAt parirayaparimANaM parileveM 'ege evamAsu' isa pUrvokta prakAra se prathama tIrthAntarIya apane mata kA pratipAdana karate haiN|1|| _ 'ege puNa evamAsu' dUsarA paratIrthika prathama matavAdI kA mata ko suna kara ke anantara kathyamAna svarUpavAlA apane mata viSaya meM kahate haiM jaise kI'tA savvA vi NaM maMDalavayA joyaNaM bAhalleNaM egaM joyaNasahassaM egaM cautIsaM joyaNasayaM AyAmavikkhaMbheNaM tinni joyaNasahassAI cattAri vi uttare joyaNasae parikkheveNaM paNNatte' ve sabhI maMDala pada eka yojana bAhalya se tathA eka hajAra yojana tathA eka so cotIsa yojana AyAmaviSkambha se tathA tIna hajAra cAra so do yojana parikSepa se mAne paridhi parimANa se kahA hai isa prakAra dUsare paravAdI ke mata se viSkaMbha ke parimANa se pariraya kA prathama tIrthAntarIya pitAnA matanuM pratipAdana kare che. IN (ege puNa evamAsu) mA 52tIthi yA matavAhInu thana sAmajAna mAha pachI kahevAmAM AvanAra svarUpathI pitAnA matane saMbaMdhamAM kahevA lAgyo te A pramANe cha (nA savyA viNe maMDalavayA joyaNaM bAhalleNaM ega joyaNasahasaM egaM cautIsaM joyaNasayaM AyAmavikkhabheNaM tinni joyaNasahassAI cattAri viuttare joyaNasae parikkheveNaM paNNatte) se badhA maMDaLa pada bAhalyathI eka jana eka hajAra ekase cotrIsa pejana AyAma vijhaMbhathI tathA traNa hajAra cAra be jana parikSepathI arthAt paridhinA parimANathI kahela che. A pramANe bIjA paramatavAdInA matathI viSkabha parimANathI parirayanuM parimANa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 sUryaprajJaptisUtre pUrNa triguNameva, yathAtra viSkambhamAnam-1134 tathA priryprimaannN-pridhimaanm-3402| idaM 1134+3-3402 triguNavyAsasamaM paridhiparimANaM jAtam / yathAtra sahasrasya trINi sahasrANi, zatasya trINi zatAni catustriMzato dhuttaraM zatamiti dvitIyasya ddinnddimghossH| 'ege evamAhaMsu" eke evamAhuH 2 / eke-dvitIyAH evaM-pUrvoktasvarUpaM-viSkambhamAnAt parirayaparimANaM paripUrNa triguNatulyameveti svarUpaM svamatamAhuH kathayanti / 'ege puNa eka mAhaMsu3' eke punarevamAhuH 3 // eke-tRtIyA stIrthAntarIyAH punaH prathama dvitIyayo mataM zrutvA evam-anantarocyamAnasvarUpaM svamatamAhuH kathayanti / tadyathA-'tA joyaNaM bAhalleNaM egaM joyaNasahassaM egaM ca paNatIsaM joyaNasayaM AyAmavikkhaMbheNaM tiNNi joyaNasahassAI cattAri paMcuttare joyaNasae parikkheveNaM paNNattA' tAvata yojanabAhalyena eka parimANa paripUrNa tIna gunA hotA hai / yahAM para viSkaMbhamAna-1134 gyAraha so cotIsa yojana tathA pariraya mAne paridhi kA parimANa 3402traNa hajAra cAra so do yaha 1134+3=3402 tina guNA vyAsa tulya paridhi kA parimANa hotA hai| yahAM para hajAra kA tIna hajAra sau kA tIna so isa prakAra tIna hajAra cAra so do hotA hai / yaha dUsare paratirthika kI ghoSaNA kahI hai 'ege evamAhaMsu' 2 dUsare matavAdI kA yaha pUrvokta svarUpa viSkambhamAna se pariraya mAne paridhi kA parimANa paripUrNa tina guNA samAna svarUpavAlA apanA mata kahate haiM / 2 / 'ege puNa evamAsu' 3 koI eka tIsarA anya matAvalambI prathama evaM dUsare kA mata ko suna karake nimna prakAra se apane siddhAMta kA pratipAdana karatA huvA kahatA hai jaise ki 'tA joyaNaM bAhalleNaM ega joyaNasahassaM ega ca paNatIsaM joyaNasayaM AyAmavikkhaMbheNaM tinni joyaNasahassAI cattAri pUrepUrUM traNa gaNuM thAya che ahIyAM viSkAna=1134 agIyAraso trIsa jananuM tathA parizya arthAt paridhinuM parimANa 3402 traNa hajAra cAraso be thAya che A 11344 3=3402 A rIte traNagaNa vyAsa barAbara paridhinuM parimANa thAya che. ahIMyAM hajAranA traNa hajAra ane tenA traNaso A rIte traNa hajAra cAra be thaI jAya che. A pramANe bhIla 52tIthinI ghoss|| 4hesa cha, (ege evamAhaMsa) mIna manyatathimA pUrvAta svarUpathI viSkabhanA mAnathI paridhinuM mAna pUrepUrUM traNagaNuM thAya che tema bIjA vAdIne mata che. rA (ege puNa epamAsu) se zrI mAranA sanya matavAhI patA bhane mIan tIthikonA matone sAMbhaLIne A nIce jaNAvavAmAM Avela prakArathI potAnA siddhAMtanuM pratipAdana 420i nAyo (tA jogaNaM bAhalleNaM ega joyaNasahassaM egaM ca paNatIsaM joyaNasayaM AyAmavikkhaMbheNaM tinni joyaNasahassAI cattAri paMcuttare joyaNasae parikkheve NaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam __ 209 yojanasahasram ekaM ca paJcatriMzata yojanazatam AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanasahasrANi catvAri paJcottarANi yojanazatAni parikSepataH prajJaptAni // prathama dvitIyayormataM zrutvA tRtIyA stIrthAntarIyAH kathayanti-bhavato DhUyorapi mate viSkambhamAnamevAsamIcInaM yena parirayaparimANamazuddha mataH zuddhaM manmataM tAvat zrUyatAm-sarvANyapi maNDalapadAni-sUryamaNDalapadAni-sUryamaNDalasthAnAni yojanabAhalyena-yojanavRddhayA ekaM yojanasahasram ekaM ca paJcatriMzataM yojanazataM-pazcatriMzadadhikaM yojanazatam-1135 etattulyamAyAmaviSkambhAbhyAMdairdhyavistArAbhyAM trINi yojanasahasrANi catvAri pazcottarANi yojanazatAni--paJcottarANi catvAri yojanazatAni-3405 yojanAni parikSepataH-paridhipramANataH prajJaptAni, tathAhiekasya yojanasahasrasya trINi yojanasahasrANi, zatasya triguNAni trINi zatAni, paJcatriMzata striguNaM paJcottaraM zatamiti viSkambhamAnAt paripUrNa triguNatulyaM parirayaparimANaM bhavatipaMcuttare joyaNasae parikkheveNaM paNNattA' eka yojana bAhalya se eka hajAra yojana evaM eka so paiMtIsa yojana AyAmaviSkambha se tIna hajAra yojana evaM cAraso pAMca yojana parikSepa se kahA hai, arthAt prathama dUsare kA mana ko suna kara ke tIsarA tIrthAntarIya sva siddhAMta ko pragaTa karatA huvA kahatA hai ki Apa donoM kA viSkambhamAna samyaga nahIM hai tathA pariraya kA parimANa bhI azuddha hotA hai ataH merA mata hI samyag prakAra kA hone se Apaloga isa ko suniye-sabhI sUrya maMDalasthAna yojana kI bAhalyatA mAne pRddhi se eka hajAra ekaso paiMtIsa yojana 1135 itanA AyAmaviSkambha se mAne dairghya vistAra se kahA hai tathA tIna hajAra cAraso pAMca 3405 yojana kA parikSepa mAne paridhi kA pramANa hotA hai / jaise ki eka hajAra yojana kA tIna hajAra saukA tIna gunA so mAne tonaso paiMtIsa kA tigunA ekaso pAMca isa prakAra viSkambhamAna se paripUrNa tina guNA pariratha kA parimANa hotA hai jaise paNNatte) 24 yoni mAsyathA ye 12 pAtrIsa yo mAyAbhaviSmayA traNa hajAra cAraso pAMca jana parikSepathI kahela che, arthAt pahelA ane bIjA paramata vAdInA mato rAMbhaLIne trIjo tIrthAntarIya pitAnA siddhAMtane pragaTa karato thako kahevA lAgyA ke tame bannenA kahevA pramANe viSkrabhanuM parima Na barobara nathI ane paridhinuM mApa paNa azuddha che, tethI mAre mata tame sAMbhaLe badhA sUrya maMDaLa sthAno jananI bAhalyatA arthAt vRddhithI eka hajAra ekaso pAMtrIsa jana 1135 ATalA parimANanA AyAma viSaMbha arthAt laMbAI pahoLAI vALA kahela che, tathA 3405 traNa hajAra cAraso pAMca jana parikSepa arthAt paridhinuM pramANa thAya che. jemake-eka hajAra ejananA traNa hajAra ane sonA traNa gaNu traNa ane pAMtrIsanA traNagaNuM eka pAMtrIsa A rItanA viSThabhamAnathI purUM traNa gaNu paridhinuM parimANa thAya che. jemake 1135+4=3605 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprazaptisUtre 1135+3=3405, kevalamatra dvitIyamatayayAsamAnameva pRthaguktam arthAta prathamasya viSkambhamAnAd dvitIyasya viSkambhamAnaM pRthak dvitIyAt tRtIyasya pRthaguktaM dRzyate, parirayaparimANagaNitaM tu sarveSAM samAnameva, viSkambhamAnAt paridhimAnaM triguNameva trayANAM mate / tadyathA (1) prathamasya mate viSkambhamAnam =1133 paridhimAnam 3399 (2) dvitIyasya viSkambhamAnam 1134 paridhimAnam 3402 (3) tRtIyasya viSkambhamAnam 1135 paridhipramANam-3405 sarvatra viSkambhamAnAt paridhimAnaM triguNatulyameveti trINyapi matAni mithyArUpANi parirayaparimANamAtre'pi vyabhicAradarzanAt tebhyaH pRthak svamatamupanyasyati-bhagavAn vIta1135+3=3405 yahAM para kevala dUsarA do ke mata samAna hI hai arthAt prathama vAdI ke viSkambhamAna se dUsare kA viSkambhamAna pRthaka hotA hai dUsare se tIsare vAdI kA mata bhinna hotA hai paraMtu pariraya parimANa kA gaNita to sabhI kA samAna hI hotA hai tInoM ke mata se viSkambha ke mAnase paridhi kA mAna tIna gunA hI hotA hai, jo isa prakAra se hotA hai (1) prathama vAdi ke mata se viSkambha kA mAna 1133 gyArahaso tetIsa yojana tathA paridhimAna 3399 tetosaso nannANu (2) dUsare vAdI ke mata se viSkambhamAna 1134 gyArahaso cotIsa tathA paridhi mAna-3402 tIna hajAra cAraso do (3) tIsarA vAdI ke mata se viSkambhamAna 1135 gyArahaso paiMtIsa tathA paridhi pramANa 3405 tIna hajAra cAraso pAMca tInoM ke mata se viSkambha ke mAna se paridhi kA mAna tinaguNA samAna hI hai| ye tAna mata mithyArUpa hai A kathanamAM kevaLa bIjA be mata sarakho ja che, arthAt pahelAvAdInA vijhaMbhamAnathI bIjAne vikhaMbhamAna judo paDe che, bIjA vAdInA kathana karatAM trIjA vAdIne mata judo che paraMtu paridhinA parimANanuM gaNita te badhAnuM sarakhuM ja che. traNenA matathI viSkabhanA mAnathI paridhinuM mAna traNagaNuM ja thAya che. (1) pahelA vAdinA matathI vidhvaMbhanuM mAna 1133 agIyArase tetrIsa jana tathA paridhinuM mAna 3399 traNa hajAra traNase navANa arthAt tetrIsa navvANu thAya che. (2) bIjA vAdInA matathI vikhaMbhanuM mAna 1134 agIyArase cotrIsa tathA paridhinuM mAna 3402 traNa hajAra cAraso che. (3) trIjA vAdInA matathI vikhuMbhanuM mAna 1135 agyArase pAMtrIsa tathA paridhinuM pramANa 3405 traNa hajAra cAra pAMca che. traNenA matathI viSkabhanA mApathI paridhinuM mApa traNagaNuM thAya che e rIte samAnatA che. A traNenA mata mithyAbhAvane batAvavA. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 18 prathamaprAbhRte SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 211 rAgo guNezvaraH sarvezvaraH sarvajJo yathA-'vayaM puga evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH // yathArthasiddhAntavatAro vayaM punaH-sarvebhyaH pRthak evaM-vakSyamANavarUpaM svamataM yathArthasiddhAntarUpaM vadAmaH kathayAmaH, tayathA-'tA samAvi maMDalAyA aDatAlIsaM egaThimAge joyaNassa bAhalleNaM aNiyatA AyAmavikhaMbhegaM parikkheveNaM AhitAti vaejA' tAvat sarvANyapi maNDalapadAni aSTAcatvAriMzatam ekapaSTibhAgA yojanasya bAhalyena aniyatAni AyAmaviSkambhAbhyAM parikSepataH AkhyAtAni iti vadet // bho tIrthAntarIyAH zrUyatAM tAvat yathArtha manmatam-sarvAgyapi maNDalapadAni-sUryamaNDalapadAni-sUryamaNDalasthAnAni yojanabAhalyenapiNDena-yojanavRddhayA aSTAcatvAriMzatam ekavaSTibhAgA yojanasya-yojanasyaikaSaSTibhAgeSu 48 bhAgAH / etatulyamAyAmaviSkambhAbhyAM parikSepeNa-AyAmaviSkambhaparikSepaiH punaranipariraya parimANa meM bho bhinnatva hone se ye mithyAtva pratipAdaka haiN| aba bhagavAn apane mata kA pratipAdana karate huve kahate haiM-(vayaM puNa evaM vayAmo) meM yathArtha siddhAMta ke viSaya meM isa prakAra se saba se bhinna vakSyamANa prakAra se hamArA siddhAMta kA pratipAdana karatA hUM jo isa prakAra se haiM 'tA samvA vi maMDalavayA aDatAlosaM egaDhimAge joyaNassa bAhalaleNaM aNiyatA AyAmavikhaMbhegaM parikkhevega AhitAti vaejA' ye sabhI maMDala pada eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga bAhalya se aniyatarUpa se mAne anizcita rUpa se AyAmavikrama evaM parikSepa se hotA hai aisA kaheM, kahane kA abhiprAya yaha hai ki bhagavAn apane sidvAMta ko pragaTa karate ho kahate haiM ki-he tIryAntarIyo tuma loga yathArtha svarUpavAlA merA sidvAMta ko suno sabhI sUryamaMDala pada yAnI sUryamaMDalasthAna bAhalya se arthAt moTAI se eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga itanA AyAma viSkambha vALA che. tethI te mithyAtvanA ja pratipAdaka che. ve pAna pAtAnA matanu nizana 42i 4 cha-(vayaM puNa evaM vadhAmo) hut| yathArtha siddhAMtanA saMbaMdhanA A pramANe te badhAthI judI rIte A vakSamANa prakArathI mArA siddhAMtanuM pratipAdana karUM chuM je A pramANe che (tA samrA vi maMDalAyA aDatAlIsaM egadvibhAge joyaNAsa bAhalleNaM aNiyatA AyAmavikkhaMbheNaM parikSeveNaM AhitAti vaejjA) mA mA bha314:o se yojanA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga bAhalyathI aniyatapaNuthI arthAt anizcitapaNAthI AyAmaviSaMbha ane parikSepathI kahelA che. tema kahevuM kahevAne bhAva e che ke-bhagavAn pitAnA siddhAMtane pragaTa karatA kahe che ke-he tIrthAntarIye yathArtha svarUpavALA mArA siddhAMtane tame sAMbhaLo. badhA sUrya maMDala pada eTale ke sUryamaMDaLa sthAne eka ejananA ekasaDiyA aDatAlIsa bhAga bAhathathI 6 eTalA AyAmavibha ane parikSepathI aniyata prakAranA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 sUryaprakSaptisUtre yatAni AkhyAtAni-aniyatarUpeNAkhyAtAni arthAt kasyApi maNDalasya kiyAna AyAmo viSkambhaH parikSepazca, anyasya maNDalasyAnya evAyAmo viSkambhaH parikSepazcetibhAvaH, evaM prakAreNa svaziSyebhyo vadeta-kathayet / evamukte gurau bhagavAn gautamaH pRcchati-'tattha NaM ko heU tti vaejjA' tatra khalu ko hetu riti vadet // tatra-maNDalapadAnAmAyAmaviSkambhaparikSepAniyatatve ko hetuH !-kiM kAraNam !-kA copapattiriti vadet-praNataM mAM kathayediti praNataziSyasya bhAvapUrNA jijJAsAvRttiM vijJAya praNatapratipAlako bhagavAnAha--'tA ayaNNaM jaMbuddIve dIve jAva parikkheveNaM' tAvadayaM jambUdvIpo dvIpaH yAvat parikSepeNa / tAvat-zrUyatAM tAvad vizeSeNa samAhitena cetasA ayaM-purovartI dRzyamAno jambUdvIpo varttate, yo'yaM evaM parikSepa se aniyata prakAra kA kahA hai arthAt koI maMDala kA kitanA AyAma hotA hai yA kitanA viSkambhamAna hai yA kitanA parikSepa hai evaM koI anya maMDala kA dUsarA hI prakAra kA AyAma viSkambha aura parikSepa hotA hai isa prakAra se apane apane ziSyoM ko samajhAveM / pUrvokta prakAra se bhagavAn ke kahane para zrI gautamasvAmI punaH bhagavAna ko prazna karate haiM-'tattha NaM ko hejatti vaejA' he bhagavan maMDalapadoM ke AyAmaviSkambha evaM parikSepa ke aniyatarUpa se hone meM kyA hetu hai ? kyA kAraNa hai ? tathA ca isakI upapatti kyA hai ? so vaMdana karate huve mujhe kahiye / isa prakAra vaMdana karate ziSyarUpa gautamasvAmI ke bhAvapUrNa jijJAsA vRtti ko jAna karake praNatapratipAlaka zrI bhagavAna kahate haiM-'tA ayaNNaM jaMbuddIve dIve jAva parikkhevegaM' yaha jaMbUdIpa nAma kA dIpa yAvat parikSepa se kahA hai, kahane kA bhAva yaha hai ki bhagavAna gautamasvAmI ke prazna kA uttara dete huve kahate haiM ki he gautama ! tuma savizeSa sAvadhAna cita hokara suno yaha smiikahelA che. arthAta koI eka maMDaLano jeTalo AyAma che ke virSobha athavA parikSepa hoya che tenAthI bIjA koI maMDaLane anya prakArane AyAmavijhaMbha ane parikSepa hoya che. A pramANe potapotAnA ziSyone samajAvavuM. pUrvokta prakArathI bhagavAne kahyAthI zrI gautamasvAmI bhagavAnane pharIthI prazna karatAM huI cha -(tatya NaM ko heUtti vaenA) bhagavan bha75omai mAyAmavi sane parisepanA aniSatapaNAthI havAmAM zuM hetu che? zuM kAraNa che? ane enI upapatti zuM che? e vaMdana karatA evA mane kahe A pramANe vaMdana karatA zrI gautamasvAmInI mA157 zAsa! vRttine olne prAta prati564 zrI mAyAn 4 cha-(tA ( ayaNNaM jaMbuddove dIve jAva parikkheveNaM) *RAI 'bhUdI5 naamne| dI5 yAvat parizapathI usa che. kahevAne bhAva e che ke bhagavAna gautamasvAmInA praznano uttara ApatAM kahe che kehe gautama! savizeSa sAvadhAna cittavALA thaIne sAMbhaLe A samIpastha sAme dekhAte zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTama prAbhRtaprAbhRtam 213 jambudvIpaH sarvadvIpasamudrANAM parikSepega tiSThatIti manasi dhyAvA anyat dhyeyamiti-'tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDala yA aDatAlIsaM egadvibhAge joyaNassa bAhalleNaM NavaNaui joyaNasahassAI chacca cattAle joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM tiNNi ya joyaNasayasahassAI paNNarasajoyaNasahassAI egaNaNautijoyaNAI kiMcivisesAhie parikkheveNaM' tatra yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu tAni maNDalapadAni aSTAcatvAriMzatamekapaSTibhAgA yojanasya bAhalyena navanavati yojanasahasrANi SaT catvAriMzatAni yojanazatAni AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanazatasahasrANi pazcadaza yojanasahasrANi ekonanavatiyojanAni kizcid vizeSAdhikAni parikSepeNa prajJaptAni / tatra-sarvadvIpasamudre parikSepeNa vartamAne jambUdvIpe yadA-yasmin samaye khalu-iti nizcitarUpeNa sUryaH caturazItyadhikazatamaNDaleSu sarvAbhyantaraM maNDalamupapastha sAmane hI dRzyamAna jaMbuddhIpa hai, jo yaha jaMbUdvIpa sarva dvIpa evaM samudro meM savizeSapane se rahatA hai isa prakAra mana se vicAra karake dUsarA vicAra kare 'tA jayA NaM sarie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsaM egahibhAge joyaNassa bAhalleNaM Nava Naui joyaNasahassAI chacca cattAle joyaNasae AyAmavikhaMbheNaM tiNi joyaNasayasahassAiM paNNarasa joyaNasahassAI egUNaNautijoyaNAI kiMci visesAhie parikveneNaM' jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba ve sabhI maMDalapada eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga bAhalya se tathA nannANu hajAra evaM chaso cAlIsa yojana AyAmaviSkambha se evaM tIna lAkha paMdraha hajAra navAsI yojana se kucha vizeSAdhika parikSepa se kahA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki saba dIpa evaM samudra ke parikSepa rUpa se vartamAna jambUdvIpa meM jaba sUrya eka so caurAsI maMDaloM meM sarvAbhyantara jaMbudvIpa che. te A jaMbudvIpa badhA ja dvIpa ane samudromAM savizeSatAthI rita che. mA zata bhanamA piyA2 rIne pachI bhAna viyA2 421. (tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA gaM sA maMDalapayA aDatAlIsaM egaTThibhAge joyaNassa bAhaleNaM NavaNauda joyaNasahassAI chacca cattAle joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM tiNNi joyaNasayasahassAiM paNNarasa joyaNasahassAI eguNaNautijoyaNAI kiMci visesAhiyA parikkheveNaM) nyAre sUrya satya ta2mamA upasabhA prazane gati 42 che. tyAre se badhA maMDaLapade eka janane ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga bAhulyathI tathA navvANuM hajAra chase cALIsa cejana AyAmavijhaMbhathI ane traNa lAkha paMdara hajAra nevAsI yejanathI kaMIka vizeSAdhika parikSepathI kahela che. kahevAne bhAva e che ke-badhA dvIpa ane samudronA parikSepa rUpathI rahela jaMbudvIpamAM jyAre sUrya eka coryAzI maMDaLamAM satyaMtara maMDa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprazatisUtre 214 saMkramya - tanmaNDalaM gatvA yadA cAraM carati - tanmaNDale bhramati, tadA tasmin samaye khalu - iti nizcayena tAni sarvANyapi - maNDalapadAni - sUryamaNDalapadAni - - sUryamaNDalasthAnAni aSTAcatvAriMzata mekaTibhAgA yojanasya - yojanasyaikapaSTibhAgAnA maSTAcatvAriMzad bhAgAH - yojanaparimANato bAlyena - piNDena - vRdhyA navanavati yojanasahasrANi SaTcatvAriMzatAni yojanazatAni catvAriMzadadhikAni Sar3ayojanazatAni - 640 yojanAni, samAhAreNa 99640 yojanaparimANa viSkambheNa - AyAmaviSkambhAbhyAM dairghyavistArAbhyAM trINi yojanazatasahasrANi paJcadazasahasrANi ekonanavatiyojanAni - 315089 yojanAni kiJcidvizeSataH - kiJcinnyUnAdhikapramANataH parikSepataH - paridhirUpataH prajJaptAni - kathitAni ? tathAhi - ekato'pi sarvAbhyantaramaNDalamazItyadhikaM yojanazatam - 180 yojanatulyamanyata - vApi azItyadhikaM yojanazataM jambUdvIpamavagAdya sthitam tenAzItyadhikaM yojanazataM yadidvAbhyAM guNyate tadA jAtAni trINi zatAni SaSTyadhikAni - 360, 180x2=360 / etAni yadi jambUdvIpa viSkambhaparimANAt lakSayojanAdvizodhyante tato yathoktamAyAmamaMDala meM upasaMkramaNa karake mAne usa maMDala meM jA karake jaba usa maMDala meM bhramaNa karatA hai taba usa samaya sabhI sUrya maMDalapada mAne sUryamaMDala sthAna eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga-yojana ke parimANa se bAhalya mAne piMDarUpa se tathA nannANu hajAra chaso cAlIsa 99640 yojana parimANa fasambha se mAne AyAmaviSkambha se arthAt dairdhya vistAra se hotA hai tathA tIna lAkha paMdraha hajAra navAsI yojana- 315089 se kucha vizeSAdhika pramANavAlA thA kiJcit nyUnAdhika pramANa parikSepa se mAne paridhirUpa se kahA hai / jaise ki eka tarapha sarvAbhyantara maMDala eka so assI yojana 180 tulya evaM dUsarI ora bhI 180 eka so assI yojana pramANa jambUdvIpa kI avagAhanA karake sthita hai, ataH eka so assI yojana ko yadi do se guNA kiyA jAve taba tIna so sATha hote hai jo isa prakAra 180+2=360 / LamAMthI upasaMkramaNu karIne arthAt e maMDaLamAM jaIne jyAre e maMDaLamAM bhramaNa kare che tyAre badhA sUrya maMDaLapado eTale ke sUrya maMDaLa sthAneA eka ceAjananA ekasaThayA aDatAlIsa bhAga 6 caiAjananA parimANuthI bAhulya arthAt piDa rUpe tathA navvANu hajAra chaseA cAlIsa 9640 ceAjana parimANu viSNubhathI eTale ke lakhAI paheALAIthI thAya che. tathA traNa lAkha paMdara hajAra nevAsI 315089 ceAjanathI kaMika vizeSAdhika pramANavALA athavA kaMika nyUnAdhika pramANavALA parikSepathI kahela che. jemake-eka tarapha sarvAMbhyantarama'DaLa ekasesa eMsI yeAjana 180 tulya ane bIjI tarapha 180 ceAjanapramANu ja khUdbIpanI avagAhanA che. ataH ekase esI ceAjanane ethI guNavAmAM Ave te traNase sATha thAya che. je A pramANe 180+2=360 ATaluM prAmaNu ja bUDhIpanA eka lAkha zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam viSkambhaparimANaM bhavati 100000-360-99640 navanavatAni yojanazatasahasrANi SaTzatAni catvAriMzadadhikAni iti yathoktaM sidhyati, tathAhi-tasya sarvAbhyantaramaNDalasya viSkambho navanavati yojanasahasrANi SaTzatAni catvAriMzadadhikAni-99640 eteSAM vargoM vidhIyate tadA jAto navako navako dviko'STakaH, ekako dviko navakaH SaTko dve ca zUnye-9928129600, tato dazabhirguNanena jAtamekAdhikaM zUnyaM-99281296000, asyAsannavargamUlAnayanena yathoktaM parirayaparimANam / zeSaM ca 218079 dvika ekako'STakaH zUnyaM saptako navakaH / etad vyarthamAsanamUlatvAt / 'tayA NaM uttamakaDhapatta ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tatra khalu uttamaitanA jo jambudvIpa ko eka lAkha yojanavAlA viSkaMbha parimANa se vizodhita kiyA jAya mAne kama kiyA jAya to isa pUrva kathita AyAmaviSkaMbha kA parimANa mila jAtA hai 100000-360=99640 arthAt nannANu hajAra chaso cAlIsa yathokta ho jAtA hai| isa prakAra usa sarvAbhyantara maMDala kA viSkaMbha 99640 nannANu hajAra chasau cAlIsa hotA hai isakA varga kiyA jAya taba nava, nava, do, ATha, eka, do, nava, chaha ke anaMtara do zUnya 9928129600 arthAt nava abaja birANu karoDa ikAsI lAkha untIsa hajAra chaso hotA hai isako dasa se guNA karane para pUrvokta aMko meM eka zUnya adhika hotA hai jaise 99281296000, nannANu abaja aThAIsa karoDa bAraha lAkha channu hajAra hotA hai isakA vargamUla karane se pUrvokta paridhi pramANa nikala AtA hai tathA 218079 do lAkha aThAraha hajAra unnAsI zeSa bacatA hai yaha AsannamUlatvAt vyartha hai 'tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI janana viSThabha parimANamAMthI vizedhita karavAmAM Ave arthAt ochuM karavAmAM Ave to mA pUrva prathita mAyAmavi manu pribhaae| bhajI laya che. 100000-380348640 navvANa hajAra chase cAlIsa yakta rUpathI thaI jAya che. A rIte e sabhyantara maMDaLane viSkabha 99640 navANuM hajAra chaso cAlIsa thAya che tene varga karavAmAM Ave tyAre nava, nava, be, ATha, eka, be, nava, cha pachI be zUnya 9928129600 nava ajaba bANu karoDa ekAsI lAkha ogaNatrIsa hajAra cho thAya che. Ane dasathI guNavAthI pUrvokta aMkamAM eka zUnya vadhAre thAya che. jemake 281296000 navANu ajaba aThayAvIsa karoDa bAra lAkha chananuM hajAra thAya che. che, AnuM vargamULa karavAthI pUrvokta paridhinuM pramANa nIkaLI Ave che. tathA 218079 be sAma maDhA2 9012 mazAsI zeSa pacha. te mAsanna bhUdAyAta vyartha che. (tayA NaM uttamakadapatte ukkosae advArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) tyAre 52ma zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 sUryaprajJaptisUtre kASThAprAptaH utkarSako'STAdaza muhUtau divaso bhavati, jaghAyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati / tatra-tAdRza vyAsapramANe jambUdvIpakSetre khalu-iti nizcitam , uttamakASThA prAptaH-atyadhika dUragatatvAtparamAdhikakSetragataH utkarSaka:-sarvAdhikaH aSTAdazamuharttaH-aSTAdazamuhUrttapramANaHSatriMzadghaTikA tulyo divaso bhavati, jaghanyA-eramAlpA, dvAdazamuhUrtA-dvAdazamuhUrtapramANA-caturviMzatighaTikA tulyA (ghaTidvayaM muharta ityuktatvAt) rAtri bhavati, rAtridivasayormelanena ahorAtramAnaM tu sarvatra paSTipaTikAtulyameva / 'se NivakhamamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi abhitarANaMtaraM maMDalaM upasaMka mittA cAraM carai' sa niSkrAman sUryaH navaM saMvatsaramAdadAnaH prathame'horAtre abhyantarAnantaraM maNDalamuesaMkramya cAraM carati / saH dRzyamAnaH sUryaH niSkrAman-sarvAbhyantarAnmaNDalAniSkrAman-bahiNacchan navaMnUtanaM samvatsaraM-sauravarSamAdadAnaH-samupabhujyamAnaH prathame'horAtre-navasya samvatsarasya prathamebhavai' taba parama prakarSa prApta utkarSaka aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA jaghanyA bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai, arthAt isa prakAra ke vyAsa pramANavAle jambUchIpa kSetra meM uttamakASThA prApta mAne parama adhikakSetra gata hone se utkarSaka mAne sarvAdhika aThAraha muhUrta pramANavAlA chattIsa ghaTikA tulya divasa hotA hai tathA jaghanyA parama alpa bAraha muharta pramANavAlI covIsa ghaDi tulya rAtrI hotI hai (do ghaTikA kA eka muharta hone se) rAtri divasa kA mela karane se ahorAtri kA mAna sarvatra sATha ghaDi tulya hI hai| (se NikkhamamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorasi abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) vaha niSkramaNa karatA huvA sUrya naye saMvatsara ko prApta karake prathama ahorAtra meM abhyantarAnantara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai| arthAt vaha dRzyamAna sUrya sarvAbhyantara maMDala se niSkramaNa karake mAne vahAM se bAhara nikala karake nayA sauravarSa ko prApta prakarSa prApta utkarSaka aDhAra muhUrtane divasa thAya che tathA jaghanyA bAra muhUrtanI rAtrI hoya che. arthAt A prakAranA vyAsa pramANavALA ja buddhISa kSetramAM uttamakASThA prApta arthAt parama adhika kSetragata hovAthI utkarSa eTale ke sarvAdhika aDhAra muhUrta pramANe vALa chatrIsa ghaDi barAbara divasa hoya che, tathA jaghanyA para nAnI bAra muhUrta pramANa vALI covIsa ghaDi babaranI rAtrI hoya che. (be ghaDinuM eka muhUrta hovAthI) rAtA divasane meLa karavAmAM ahorAtrinuM mAna badhe ja sATha ghaDi barAbara ja thAya che. (se NikkhamamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhagaMsi ahora taMsi abhiMtarANaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM carai) te niyama 42te| sUrya na saMvatsarane prApta zana. prathama ahInatramAM abhyattarAkhaMtara maMDaLamAM upasakamaNa karIne gati kare che. arthAt e dazyamAna sUrya sarvAyataramaMDaLamAMthI niSkramaNa karIne arthAt tyAMthI nIkaLIne navA saura zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 217 shorAtre, abhyantarAnantaraM - sarvAbhyantarAnmaNDalAdanantaraM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya tad dvitIyaM maNDalaM gatvA cAraM carati tatraivAhorAtraM yAvat paribhramatIti / 'tA jayA NaM sUrie abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDalavayA aDayAlIsaM egaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM NavaNavaI joyaNasahassAI chacca paNatAle joyaNasae paNatIsaM ca dvibhAge joyaNassa AyAmavivakhaMbheNaM tiSNi joyaNasahassAI paznarasaM ca sahassAI egaM ca uttaraM joyaNasayaM kiMci visesUNaM parikkheveNaM' tatra yadA khalu sUryaH abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu tAni maNDalapadAni aSTAcatvAriMzam ekaSaSTibhAgA yojanasya bAhalyena navanavatiyojanasahasrANi SaT ca paJcacatvAriMzataM yojanazataM pazcatriMzataM ca ekaSaSTibhAgA yojanasya AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanasahasrANi paJcadarza ca sahasrANi ekaM cottaraM yojanazataM kiJcid vizeSonaM parikSepeNa / tatra - nUtanasamvatsakarake usa sauravarSa ke navIna saMvatsara ke prathama ahorAtra meM sarvAbhyantara maMDala ke anantara ke dUsare maMDala ko prApta karake mAne usa dUsare maMDala meM jAkara ke gata karatA hai / arthAt yahAM para hI ahorAtra paryanta bhramaNa karatA hai / (tA jayA NaM sUrie abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tANaM sA maMDalavayA aDayAlIsaM egaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM NavaNavai joyaNasahassAIM chacca paNatAle joyaNasae paNatIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa AyAmavikrameNaM tinni joyaNasahassAI pannarasaM ca sahassAI egaM ca uttaraM joyaNasayaM kiMci visesRNaM parikkheveNaM) jaba sUrya abhyantarAnantara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba ve maMDalapada eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga bAhalya se tathA nannANu hajAra chaso copana yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA paiMtIsa bhAga AyAmaviSkambha se tathA traNa lAkha paMdraha hajAra eka so yojana se kucha vizeSa nyUna parikSepa se hotA hai / kahane kA vane prApta karIne e sauravanA arthAt navA saMvatsaranA pahelAM aheArAtramAM sarvAbhya tara maMDaLanI pachInA khIjA maMDaLane prApta karI eTale ke e bIjA maMDaLamAM jaIne gati mure che arthAt tyAM mahAzatra paryanta prabhANu ure che. (tA jayA NaM sUrie abhiMtarANaMtaraM maMDala va saMkamittA cAraM carai, tayA NaM sA maMDalaMbayA aDatAlIsa egaTThibhAge joyaNassa bAhalleNaM vaNava joyaNasahassAI chan paNatAle joyaNasae paNatIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM tiSNi joyaNasahassAI paNNarasaM ca sahassAI egaM ca uttaraM joyaNasayaM kiMci visesUNaM parikkheveNaM) nyAre sUrya mAlyaMtara bhAMDaNamA upasabhA urIne gati pure che. tyAre te maMDaLapada eka ceAjananA ekasaThayA aDatAlIsa bhAga mAhulyathI ane navvANu hajAra chase cApana yAjana tathA eka yeAjananA ekasaThiyA pAMtrIsa bhAge AyAma viSkabhI tathA traNa lAkha padara hajAra ekaso yAjanathI kaMika vadhAre parikSepathI thAya che, zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 sUryaprazaptisUtre rasya prathame'horAtre, yadA-yasmin samaye khalu-iti nizcitaM sUryaH abhyantarAnantaraM-sarvAbhyantarAnmaNDalAdanantaraM dvitIya maNDalamupasaMkramya-dvitIyamaNDalaM gatvA cAraM carati, tasmin dvatIyamaNDale paribhramati tadA khalu tAni maNDalapadAni-maNDalasthAnAni aSTAcatvAriMzatam ekapaSTibhAgA yojanasya bAhalyena-48 yojanavRddhayA-etAvanmAtravRddhathA, navanavati yojanasahasrANi SaTzatAni paJca catvAriMzadadhikAni paJcatriMzaccaikaSaSTibhAgA yojanasyAyAmaviSkambhAbhyAmiti / tadyathA-ekaH sUryaH sarvAbhyantaramaNDalagatA naSTAcatvAriMzata mekapaSTibhAgAn yojanasya bhogaM bhunakti, tathA cApare ca dve yojane bahiravaSTabhya dvitIye maNDale cAraM carati, tathaiva dvitIyo'pi sUryazcAraM carati, tena dvayo yojanayoraSTAcatvAriMzatazcaikaSaSTibhAgAnAM yojanasya yadi dvAbhyAM guNyate tadA guNanaphalaM paJcayojanAni paJcatriMzaccaikapaSTibhAgA yojanasyeti bhavati (2+486)+2=5+35, iti bhavet (yojana paribhAva yaha hai ki nRtana saMvatsara ke prathama ahorAtra meM jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala ke anantara ke maMDala meM upasaMkramaNa karake arthAt dUsare maMDala meM jAkara ke gati karatA hai arthAt usa dUsare maMDala meM bhramaNa karatA hai taba ve maMDala sthAna eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga bAhalya se-48 itane pramANa kI vRddhi se nannANu hajAra chaso copana yojana tathA eka yojana kA pAMtrIsa ikasaThiyA bhAga AyAmaviSkambha se hotA hai| jo isa prakAraeka sUrya sarvAbhyantara maMDalagata eka yojana ke aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga bhoga karatA hai, tathA dUsarA do yojana bAhara ke bhoga kara dUsare maMDala meM gati karatA hai usI prakAra dUsarA sUrya bhI gati karatA hai ataH do do yojana tathA eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga ko do se guNA kiyA jAya to guNana phala pAMca yojana tathA eka yojana kA paiMtIsa ikasaThiyA bhAga hotA hai jaise-2+48+2=5+35 yojana paribhASA se isa prakAra hotA hai| kahevAne bhAva e che ke navIna saMvatsaranA pahelI rAtrImAM jyAre sUrya sarvotyaMtara maMDaLanI pachInA maMDaLamAM upasakramaNa karIne athatuM bIjA maMDaLamAM jaIne gati kare che, arthAt e bIjA maMDaLamAM bhramaNa kare che. tyAre e maMDaLa sthAne eka jananA aDatAlIsa ekasaDiyA bhAga bAhalyathI 48 : ATalA pramANunI vRddhIthI navvANu hajAra cha cepana tathA eka ejananA pAMtrIsa ekasaDiyA bhAga AyAmavidhvaMbhathI thAya che. je A pramANe eka sUrya sarvAntaramaMDaLanA eka vaijananA aDatAlIsa ekasaDiyA bhAga bhagave che. tathA bahAranA be jana bheLavIne bIjA maMDaLamAM gati kare che. tevI ja rIte bIje sUrya paNa gati kare che, tethI be be jana tathA eka ejananA aDatAlIsa ekasaDiyA bhAgane bethI gaNavAmAM Ave te guNana phala pAMca jana tathA eka ejananA pAMtrIsa ekasaThiyA bhAga thAya che. jemake rax48 +=5435 rana A rIte jana pramANa thAya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTama prAbhRtaprAbhRtam 219 bhaassyeti)| etattulyaM yadi prathamamaNDalaviSkammaparimANe yojyate tadA dvitIyamaNDalaviSkambhAyAmaparimANaM yathoktamupapadyeta, tatra trINi yojanazatasahasrANi pazcadazasahasrANi ekaM ca saptottaraM yojanazataM kiJcidvizeSAdhikaM parirayaparimANaM bhavati / sAvayavAGkAnAM guNanabhajanAdau kizcit sthaulyaM svAbhAvikamiti darzanAt kiJcidvizeSAdhikamityuktam // tathAhi-pUrvamaNDalaviSkambhAyAmaparimANAdasya maNDalasya viSkambhAyAmaparimANe pazcayojanAni paJcatriMzaccaikapaSTibhAgA yojanasyAdhikatvena bhavitavyam , tenAsya rAzeH pRthakparirayaparimANamAnetavyamiti gaNitayuktyA sidhyati / tatra paJcayojanAni yadyekaSaSTibhAgakaraNArthamekaSaSTayA guNyante tadA jAtAni trINi zatAni pazcottarANi 305, atra yadi uparitanAH paJcatriMzadekapaSTibhAgA yojyante tadA jAtAni trINi zatAni catvAriMzadadhikAni 340, atrApi sAvayavo'Gkastyaktastena 305+35-340 asyAGkasya vargaH 340= isa prakAra se jo prathama maNDala kA viSkambha parimANa meM joDa de to dasare maMDala kA viSkambha aura AyAma kA parimANa yathokta prakAra se mila jAtA hai, usameM tIna lAkha paMdraha hajAra tathA eka so sAta se kucha vizeSAdhika pariraya mAne paridhi kA pramANa hotA hai| sAvayava aMko ke guNA karane meM tathA bhAga karane Adi meM kucha sthaulya svAbhAvika hai isa prakAra dikhAne ke hetu se kiMcit vizeSAdhika isa prakAra se kahA hai, jaise ki pUrva maMDala ke viSkambha evaM AyAma ke parimANa se isa maMDala ke viSkama AyAma parimANa meM pAMca yojana tathA eka yojana kA paiMtIsa ikasaThiyA bhAga adhikatA se bhAvita kara leveM isa prakAra karane se isa rAzi ke pRthaka parirayaparimANa A jAtA hai yaha gaNita prakAra se siddha ho jAtA hai| pAMca yojana ko yadi ikasaTha bhAga karake ikasaTha se guNA jAya to tIna so pAMca 305 hote haiM, isameM jo Upara ke paiMtIsa ikasaThiyA bhAga ko joDa deveM to tIna so cAlIsa A pramANa je pahelA maMDaLanA viSkabhaparimANamAM meLavavAmAM Ave te bIjA maMDaLano viSaMbha ane AyAmanuM parimANa yakta rIte maLI jAya che, te traNa lAkha paMdara hajAra eka sAta tathA kaMI vadhAre parizya eTale ke paridhinuM pramANa thAya che, sAvayava aMkane guNAkAra karavAmAM tathA bhAga karavA AdimAM kaMIka skUlatA svAbhAvika che. A prakAra batAvavA mATe kaMika vizeSAdhika ema kahela che, jemake pUrvamaMDaLanA vidhvaMbha ane AyAmanA parimANamAM pAMca jana tathA eka ejananA pAMtrIsa ekasathiA bhAge adhikatAthI bhAvita karI levA. A pramANe karavAthI A rAzInuM alaga pariya parimANu AvI jAya che. A gaNita prakArathI siddha thAya che. pAMca ejananA je eka sATha bhAga karIne ekasAThathI gaNavAmAM Ave te traNase pAMca 305 thAya che temAM je uparanA pAMtrIsa ekasaDiyA bhAgane umeravAmAM Ave te traNaso cALIsa 340 thaI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 sUryaprajJaptisUtre 115600 dazamUlapraghAtamApakatvA dazabhirguNanena jAtAni eka ekakaH paJcakaH SaT trINi zUnyAni - 1156000 iti ato'syAsannavargamUlAnayanena jAtAni dazazatAni paJcasaptatyadhikAni - 1075, eteSAM yojanakaraNArtha mekapaSTyA bhAge hRte jAtAni saptadazayojanAni aSTatriMzaccaikaSaSTibhAgA yojanasya-, / yathA - 1075 - 61 - etat pUrvamaNDalaparirayaparimANe'dhikatvAdyadi yojyate tadA yathoktamadhikRtamaNDalasya parirayaparimANamutpadyate // kiJcidvizeSonaM - kiJcinnyUnAdhikatvaM tu bhavatyeva, sAvayavAGkaghAta - tvAt / tathA ca kiJcidUna trayoviMzatyA ekaSaSTibhAgairUnatvAt kiJcidvizeSonatA saMbhavatyeveti || ' tayA NaM divasarAippamANaM taheva' tadA khalu divasarAtrapramANaM tathaiva / tadAdvitIyamaNDalacAracaraNakAle khalu - iti nizcitaM divasarAtripramANaM - dinarAtrimAnaM tathaiva 340 hote haiM yahAM para bhI sAvayava aMka ko joDa dene para 305 + 35= 340 isa aMka kA varga 340 = 1156000 isako dasa se guNA karane para eka, eka, pA~ca, cha, tIna zUnya mAne gyAraha lAkha chapana hajAra - 1156000, isa prakAra guNana phala AtA hai isakA samIpastha vargamUla karane se 1075 eka hajAra pacahattara hotA hai isakA yojana banAne ko ikasaTha kA bhAga dene se satraha yojana tathA aDatIsa ikasaThiyA bhAga 176 jaise ki 1075 : 61 = 17 isakA pUrva maMDala ke pariraya parimANa meM adhikatA se jo joDa deve to yathokta rUpa se adhikRta maMDala kA parirayaparimANa mila jAtA hai| kiMcidviroSona mAne kiMcit nyUnAdhika to sAvayava ghAta hone se ho hI jAtA hai tathA teisa ikasaThiyA bhAga se nyUna hone se kiMcit vizeSa nyUnatA kA saMbhava hI ho jAtA hai / (tayA NaM divasarAippamANaM taheva ) dUsare maMDala ke cAra caraNa samaya meM divasarAtra pramANa mAne dina rAtrimAna pahale ke kathanAnusAra hI hai / dUsare jAya che, ahIMyA paNa sAvayava aMka je pAMtrIsa che, tene umerI devAthI 30x35=340 thaI jAya che. A akanA varga 340=115600 thAya tene dasathI guNavAthI eka, eka, pAMca, cha, pachI traNa zUnya arthAt agIyAra lAkha chappana hajAra 115600 A pramANe guNana phaLa Ave che, AnuM najIkanu vargamULa karavAthI 1075 eka hajAra paMcAtura thAya che. tenA ceAjana banAvavA ekasaThathI bhAgavAthI sattara ceAjana ADatrIsa ekasaThIyA bhAga 17 26 jema ke 107561=37 thAya che. Ane pUmaDaLanA pariyaparimANumAM vadhAre meLavavAmAM Ave teA yatheAkta rUpathI adhikRta maMDaLanuM pariyaparimANu maLI jAya che. kiMcit vizeSeAna eTale kicit nyUnAdhika sAvayava AvAthI thaI jAya che, tathA tevIsa mesaThiyA lAgothI nyUna hovAthI kiMcit vizeSa nyUnatAnA saMbhava che. (tayA NaM divasarApamANaM taheva) jIla maMDaNanA yAra yaralu samayamAM visarAtrI prabhAga meTale hivasa rAtanuM mAna pahelAnA kathana pramANe ja che. khIjA maMDaLanA saMcaraNu samayamAM pahelAM je zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam __ 221 prAguktavadeva dvitIyamaNDalasaJcaraNasamaye pUrva yathA dinarAtrimAnamuktaM tathaivAtrApi jJeyam , arthAt dvAbhyAmekaSaSTibhAgAbhyAmUnaH aSTAdazamuhUrtapramANo divaso bhavati, tathA ca dvAbhyAmekaSaSTibhAgAbhyAmadhikA dvAdazamuhUrtI rAtrirbhavatIti // 'se NikkhamamANe sUrie doccaMsi ahorattaMsi abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' sa niSkrAman sUryaH dvitIye ahorAtre abhyantarAnantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati // sa:-prasiddhaH sUryo niSkrAman-sarvAbhyantarAnmaNDalAda bahigecchan nRtanasya sambatsarasya dvitIye'horAtre gacchan , abhyantarAnantaraM-sarvAbhyantarAdanantaraM 'taccaM'-tRtIyaM maNDalamupasaMkramya-tRtIyamaNDalaM gatvA cAraM carati-tatraiva tRtIyamaNDale gacchan dvitIyamahorAtraM pUrayati, navasamvatsarasatke dvitIye'horAtre evaM bhvtiityaashyH| 'tA jayA NaM sarie abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsaM egaTThibhAge joyaNassa bAhalleNaM NavaNavai maMDala ke saMcaraNa samaya meM pahale jisa prakAra divasa rAtri kA parimANa kahA hai vaise hI yahAM para bhI jAna leveM, arthAt do ikasaThiyA bhAga se nyUna aThAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai tathA ikasaThiyA do bhAga adhika bAraha muharta vAlI rAtrI hotI hai (se NikkhamamANe sarie doccaMsi ahoratasi abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) niSkramaNa karatA huvA vaha mUrya dUsare ahorAtra meM abhyantarAnantara ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai, arthAt vaha prasiddha sUrya sarvAbhyantara maMDala se bAhara nikalatA huvA sarvAbhyantara ke anantaraveM (tacca) tIsare maMDala kA upasaMkramaNa kara ke mAne tIsare maMDala meM jAkara ke gati karatA hai arthAt usa tIsare maMDala meM jAkara ke dUsare ahorAtra ko pUratA hai, navasaMvatsarasatka dUsare ahorAtra meM praviSTa hotA hai| (tA jayA NaM sUrie abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsaM egaTThibhAge joyaNassa bAhalleNaM pramANe rAtadivasanuM pramANa kahyuM che, e ja pramANe ahIyAM paNa rAmajI levuM arthAt be ekasaThiyA bhAgothI nyUna aDhAra muhUrta pramANane divasa thAya che. tathA ekasaThiyA be mA adhi4 mA2 bhutanI rAtrI thAya cha, (se NikkhamamANe sUrie doccaMsi ahorattasi abhiMtaraM tacca maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) nibhaY 42te| ye sUrya kI mAtramA abhyantarAnantaranA trIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. arthAt e prasiddha sUrya satyanta2 mamAthI pAra nIsoni nIxndi sAlyAtaranI pachInA (tacca) trIjA maMDaLanuM upasaMkramaNa karIne eTale ke trIjA maMDaLamAM jaIne gati kare che, eTale ke e trIjA maMDaLamAM jaIne bIjA ahorAtrane pure che. navA saMvatsara saMbaMdhI bIjA rAtramA praveza 42 cha, (tA jayA NaM sUrie abhiMtaraM taccaM maMDalaM utrasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsaM egadvibhAge joyaNassa bAhalleNaM NavaNavai joyaNasahassAI zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 sUryaprazaptisUtre joyaNasahassAI chacca ekkAvaNNe joyaNasae Nava ya egaTThibhAgA joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM tiNi joyaNasayasahassAI pannarasa ya sahassAI egaM ca paNavIsaM joyaNasayaM parikkheveNaM paNNattaM' tatra-yadA khalu sUryaH abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu tAni maNDalapadAni aSTAcatvAriMzatamekapaSTibhAgA yojanasya bAhalyena nAnavati yojanasahasrANi paT ca ekapazcAzataM yojanazataM navacaikaSaSThibhAgA yojanasya AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanazatasahasrANi pazcadaza ca sahasrANi ekaM ca paJcaviMzataM yojanazataM parikSepeNa prajJamAni // tatra-nUtanasamvatsarasya dvitIye'horAtre yadA-yasmin samaye khalu-iti nizcitama sUryaH abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu-tasmin samaye tAni maNDalapadAni-tAni maNDalasthAnAni-tattRtIyamaNDalasthAnam', aSTAcatvAriMzadekapaSTibhAgA yojanasya bAhalyena navanavati yojanasahasrANi SaD yojanazatAni ekapaJcAzadadhikAni navacaikaSaSTibhAgA yojanasya-996513 AyAmaviSkambhAbhyAM-dairghya vistArAbhyAM trINi NavaNavai joyaNasahassAI chacca ekkAvaNNe joyaNasaNa Nava ya egahibhAgA joyaNassa AyAmavikhaMbheNaM tiNi joyaNasayasahassAiM paNNarasa ya sahassAI egaM ca paNavIsaM joyaNasayaM parikkheveNaM paNNata) jaba sUrya abhyantara ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba ve maMDala pada eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga bAhalya se hotA hai tathA nannANu hajAra cha so ekyAvana yojana tathA eka yojana kA nava ikasaThiyA bhAga AyAmaviSkaMbha se tathA tIna lAkha paMdraha hajAra eka so pacIsa yojana parikSepa se kahA gayA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki navIna saMvatsara ke dUsare ahorAtra meM jaba sUrya abhyantara maMDala ke tIsare maMDala kA upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai usa samaya ve maMDalasthAna eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga bAhalya se tathA 996516 nannANu hajAra cha so ikyAvana yojana tathA eka yojana kA nava ikasaThiyA bhAga AyAmaviSkaMbha se tathA tIna lAkha chacca ekAvaNNe joyaNasae Nava ya egadvibhAgA joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM tiNi joyaNasayasahassAI paNNarasa ya sahassAI egaM ca paNavIsaM joyaNasayaM parikkheveNaM paNNattaM) nyAre sUrya atyaMtaranA trIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. tyAre te maMDaLa5da eka jananA aDatAlIsa ekasaThiyA bhAga bAhalyathI thAya che. tathA navvANuM hajAra chase ekAvana jana ane eka ejananA nava ekasaDiyA bhAga AyAmavidhvaMbhathI ane traNa lAkha paMdara hajAra ekaso pacIsa jana parikSepathI kahela che, kahevAne abhiprAya e che ke-navA saMvatsaranA bIjA ahorAtramAM jyAre sUrya atyaMtara maMDaLanA trIjA maMDaLanuM upasaMkramaNa karIne gati kare che. te samaye e maMDaLasthAna eka yojananA aDatAlIsa ekasaDiyA bhAga bahalyathI tathA 9651 navANu hajAra chaso ekAvana jana tathA eka zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 223 yojanazatasahasrANi pazcadazasahasrANi ekaM ca paJcaviMzatyadhika yojanazataM parikSepeNa prajJatam / tathAhi-pUrvoktavadevAtrApi pUrvamaNDalaviSkambhAyAmaparimANAt paJcayojanAni paJcatriMzaccaikapaSTibhAgA yojanasyAdhikatvena bhavitavyaM, tathAkRte sati yathoktamAyAmaviSkambhaparimANaM bhavati, tasya ca pRthak parigyaparimANaM saptadaza yojanAni aSTAtriMzaccaikaSaSTibhAgA yojanasya bhavati-1738 / etAvadeva dhUlIkarmaNA AyAti / kintu sUtrakRtA svalpAntarAt paripUrNAni aSTAdazayojanAni vivakSitAni / vyavahAre tu loke kizcidUnamapi paripUrNameva vivakSyate, tathA ca yadapi pUrvamaNDalaparirayaparimANe kizcidUnatvamuktaM tadapi vyayahAranayamatena paripUrNamiva vivakSyate, tataH pUrvamaNDalaparirayaparimANe aSTAdaza yojanAni adhikatvena yadi prakSipyante tadA-yathoktamadhikRtamaNDalasya yathoktaM parirayaparimANamupapapaMdraha hajAra eka so pacIsa yojana parikSepa se kahA hai| . pUrvokta prakAra se hI yahAM para bhI pUrva maMDala ke viSkaMbha tathA AyAma parimANa se pAMca yojana tathA eka yojana kA paiMtIsa ikasaThiyA bhAga adhika hote haiM isa prakAra karane se yathokta AyAmaviSkaMbha kA parimANa ho jAtA hai isakA pRthaka pariraya mAne paridhi kA parimANa satraha yojana tathA eka yojana kA aDatIsa ikasaThiyA bhAga 176 itanA hI parimANa dhUli karma se nikala AtA hai| paraMca sUtrakArane svalpa aMtara se paripUrNa aThAraha yojana kI vivakSA kI hai| vyavahAra meM to loka meM kiMcit nyUna ko bhI paripUrNa rUpa hI kahate hai tathA jo pUrvamaMDala ke pariraya ke parimANa meM kucha nyUnatva kahA hai, vaha bhI vyavahAranaya ke mata se paripUrNa jaisA hI kahA jAtA hai, taba pUrva maMDala ke parirayaparimANa meM aThAraha yojana adhika rUpa se jo prakSipta kiyA ejananA nava ekasaDiyA bhAga AyAmavikhaMbhathI tathA traNa lAkha paMdara hajAra ekase pacIsa jana parikSepathI kahela che. pUrvokta prakArathI ja ahIMyAM paNa pahelAnA maMDaLanA viSkabha ane AyAmanA parimANathI pAMca jana tathA eka jananA pAMtrIsa ekasaDiyA bhAga vadhAre thAya che. A pramANe karavAthI yukta rIte AyAmavijhaMbhanuM parimANu thaI jAya che. AnuM pRthaka paridhinuM parimANa sattara jana tathA eka ejananA aDatAlIsa ekasaDiyA bhAga 1736 ATaluM ja parimANu dhUlikarmathI nIkaLI Ave che. paraMtu sUtrakAre sva5 aMtarathI pUrA aDhAra yojanAnI virakSA karela che. vyavahAramAM te lekamAM kaMIka nyUnane paNa pUrepUrA rUpe ja kahe che. tathA je pUrva maMDaLanA parirayanA parimANamAM kaMIka e chApaNuM kahyuM che e paNa vyavahAranayanA matathI paripUrNanI jema ja kahevAya che. tyAre pUrNamaMDaLane pariraya arthAt paridhinA parimANamAM aDhAra jana adhika rUpe je prakSepa karavAmAM Ave te yathAkta adhikRta maMDaLanuM kahelA prakArathI parirayanuM parimANu saMgata thaI jAya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 sUryaprajJapti sUtre dyate / 'tANaM divasarAI taheva' tadA khalu divasarAtrI tathaiva / tadA tasmin tRtIyamaNDala - saJcaraNakAle divasarAtrI - dinarAtrimAne tathaiva - pUrvo kavadeva | arthAt caturbhirekaSaSTibhAgai mo'STAdazamuhUrtI divaso bhavati, tathA caturbhirekapaSTibhAgairadhikA dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati ityarthaH // ' evaM khalu eeNaM gaeNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalA maMDala uvasaMkramamANe uvasaMkamamANe joyaNAI paNatIsaM ca egadvibhAge joya sa egamege maMDale vivakhabhavuddhiM abhivamANe abhivamANe aTThArasa aTThArasa joyagAIM parizyabuddhiM abhivaDemANe savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' evaM khalu etenopAyena ( nayena) niSkrAman sUryaH tasmAdanantarAt tasmAdanantaraM maNDalato maNDalamupasaMkrAman upasaMkrAman yojanAni paJcatriMzataM ca ekaSaSTibhAgA yojanasya ekaikasmin maNDale jAve taba yathokta adhikRta maMDala kA kathita rUpa se pariraya kA parimANa saMgata ho jAtA hai (tayA NaM divasa rAI taheva ) taba divasa rAtri kI vyavasthA bhI usI prakAra se ho jAtI hai arthAt usa tIsare maMDala ke saMcaraNa kAla meM divasa rAtrI kA mAna pUrvokta kathita prakAra kA hI hotA hai arthAt cAra ikasaThiyA bhAga se nyUna aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA cAra ikasaThiyA bhAga adhika pramANavAlI bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / ( evaM khalu eeNaM eNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDala uvasaMkamamANe uvasaMkamamANe joyaNAI paNatIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa egamege maMDale vibha abhivaDemANe, abhivaCmANe aTThArasa ahArasa joyaNAeM parirayavuDa abhivaDemANe savvavAhiraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai) isa prakAra se isa upAya se (naya se) niSkramaNa karatA huvA sUrya usa anantaraveM maMDala se usake anantara veM eka maMDala se anya maMDala meM upasaMkramaNa karate karate pAMca yojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA paiMtIsa bhAga eka eka maMDala (tayA NaM divasarAI taheva ) tyAre dvivasarAtanI vyavasthA pazu khena prArathI thahA laya che. arthAt e trIjA maMDaLanA saMcaraNu kALamAM divasarAtanuM mAna pUrvokta kathita prakAranuM ja thAya che. arthAt cAra ekasaDiyA bhAga ochA aDhAra muhUrtanA divasa thAya che. tathA yAra meo'saThiyA lAga vadhAre prabhANuvANI mAra bhuhUrtanI rAtrI hoya che. ( evaM khalu ee japaNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM uvasaMkamamANe uvasaMkamamANe joyaNAI paNatIsaMca egaTTibhAge joyaNassa egamege maMDale vikkhaMbhavuDhi abhiSaDDhemANe abhivaDDhemANe aTThArasa aTThArasa joyaNAI parirayavuDhi abhivaDDhamANe savvavAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) mA prArathI me upAyathI arthAt nayathI niSkubhAga urato sUrya e pachInA maMDaLamAMthI tenA pachInA maDaLamAM eTale ke eka maDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM upasa'kramaNu karatA karatA pAMca yAjana ane eka ceAjananA ekasaDhiyA pAMtrIsa bhAga eka zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 225 viSkambhavRddhim abhivarddhayan abhivarddhayan aSTAdaza aSTAdaza yojanAni parirayavRddhim abhivarddhayan abhivarddhayan sarvavA maNDalamupasaMkramya cAraM carati / evam pUrvoktaprakAreNa khalu iti nizcitametenopAyena - pratyahorAtramekaikamaNDalamocanarUpeNa, niSkrAman- bahirgacchan sUryastadanantarAnmaNDalAt tadanantaraM maNDalamupasaMkrAman upasaMkrAman - tattanmaNDalamupabhuJjAna upabhuJjAnaH ekaikasmin maNDale yojanAni paJca paJca yojanAni, paJcatriMzaccaikapaSTibhAgA yojanasya (5) ityevaM parimANa mekaikasmin maNDale viSkambhavRddhiM vyAsavRddhim abhivarddhayannabhivarddhayan ekaikasminnetanmaNDale aSTAdaza yojanAni parirayavRddhiM - paridhipramANavRddhim abhivarddhayannabhivarddhayan prathamaSaNmAsaparyavasAnabhUte tryazItyadhikazatatame'horAtre sarvabAhya maNDalamupasaMkramya - tanmaNDalamAdAya cAraM carati tatraiva bhraman dRzyo bhavati || ' atrApi aSTAdaza aSTAdaza iti sthUlamuktam / vAstavikaM tu saptadaza saptadaza yojanAni aSTAtriMzataM meM viSkaMbha kI vRddhi karatA karatA aThAraha aThAraha yojana pariraya kI vRddhi karate huve sarvabAhyamaMDala meM jAkara ke gati karatA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki- pUrvokta prakAra se nizcita upAya se mAne pratyeka ahorAtra meM eka eka maMDala ko choDakara bAhara nikalatA huvA sUrye tadanantaramaMDala se tadanantaraveM maMDala meM upasaMkramaNa karate karate mAne usa usa maMDala kA upabhoga karake eka eka maMDala meM pAMca pAMca yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA paiMtIsa bhAga (5) parimANa eka eka maMDala meM viSkaMbha kI vRddhi mAne vyAsa kI vRddhi karatA karatA eka eka maMDala meM aThAraha aThAraha yojana paridhi ke pramANa meM baDhAte baDhAte prathama chaha mAsa ke anta ke samaya meM eka so tirAsIveM ahorAtra meM sarvabAdyamaMDala meM upasaMkramaNa karake mAne usa maMDala meM jAkara ke gati karatA hai arthAt vahAM paribhramaNa karatA huvA dRSTigocara hotA hai / (yahAM para bhI aThAraha aThAraha aisA sthUlatA se kahA hai) vAstavika rIti se to eka maDaLamAM viSNuMbhane vadhAratA vadhAratA aDhAra aDhAra yeAjana parirayanI vRddhi karatA karatA samAjImaDaLamAM jaIne gati kare che. kahevAnA bhAva e che ke pUrvokta prakArathI nizcita upAyathI eTale ke dareka ahe zatramAM eka eka maMDaLane cheDIne bahAra nIkaLatA sUrya te pachInA maMDaLamAMthI tenA pachInA maMDaLamAM upasaMkramaNu karatA karatA eTale ke te te maMDaLanA upaseAga karIne eka maMDaLamAM pAMca pAMca yAjana tathA eka ceAjananA ekasiyA pAMtrIsa bhAga (pap) piramANu eka eka ma`DaLamAM viSpabhanI vRddhi arthAt vyAsanA vadhArA karatA karatA eka eka maMDaLamAM aDhAra aDhAra ceAjana paridhinA pramANamAM vadhAratA vadhAratA pahela' cha mAsanA aMtanA samayamAM ekasAvyAzImAM aheArAtramAM sa`bAhyama DamAM upasaMkramaNa karIne eTale ke te maDaLamAM jaIne gati kare che, arthAt tyAM bhramaNa karate bhuiMgocara thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 sUryaprajJaptisUtre caikaSaSTibhAgA yojanasyeti bhavati 176 / gaNitadRzA evaM bhUtaH sAvayavo'GkaH sidhyati, tatsthAne saukaryAdaSTAdazarUpaH sthUlatvenoktaH / na caitat kevalaM gaNitadRzA stramanISikA vA vijRmbhitamapi tu karaNavibhAvanAyAM tadvicAraprakrame uktaJca yathA - 'sattarasajoyaNAI aTThatIsaM ca egaTTibhAgA 176 evaM niccharaNa saMvavahAreNa puNa aTThArasa joyaNAI....' iti // 'tA jayA NaM sUrie savcavAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlI egaTTibhAgA joyaNasayasahassaM chacca saddhe joyaNasae AyAma vikkhaMbheNaM tini joyasa saharasAIM aTThArasasahassAI tiSNi ya paNNarasuttare joyaNasae parikkheveNaM' tatra yadA khalu sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu tanmaNDalapadam aSTAcatvAriMzatam ekaSaSTibhAgA yojanazatasahasraM SaT ca sahitaM yojanazatam AyAma viSkambhAbhyAM satraha satraha yojana tathA eka yojana kA aDatIsa ikasaThiyA bhAga hotA hai - 176 / gaNita dRSTi se isa prakAra kA sAvayava aMka siddha hotA hai usake sthAna meM sulabhatA se aThAraha rUpa sthUla rUpa se kahA hai / yaha kathana kebala gaNitajJane svabuddhi se nahIM kaha diyA hai paraMca karaNavibhAvanA meM isakA vicAra kA upakrama meM kahA hai ki - ( sattara sajoyaNAI aTThatIsaM ca egaTTibhAgA 17 eyaM nicchaeNa saMvavahAreNa puNa aTThArasa joyaNAI iti ) / (tA jayA NaM sUrie samvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tathA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsa egaTTibhAgA joyaNasayasahassaM chacca sadve joyaNasae AyAmavivakhaMbheNaM tinni joyaNasayasahassAI aTThArasa sahassAiM tiNi ya paNNarasuttare joyaNasae parivakheveNaM' jaba sUrya sarvabAhya maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba vaha maMDalapada eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga meM bAhalya se tathA eka lAkha chaso sATha yojana AyAma viSkaMbha (ahIyAM paNa aDhAra aDhAra e pramANe sthUla paNAthI kahela che.) vAratavika rIte te sattara sattara ceAjana tathA eka yAjananA ADatrIsa ekaDiyA bhAga thAya che. 17 6 gaNita dRSTithI A pramANenA sAvayava aMka siddha thAya che. tene ThekANe saraLatA mATe aDhAra rUpa sthUlapaNAthI kahela che. A kathana kevaLa gaNitajJAe peAtAnA manasvIpaNAthI kalpanA karIne uDesa nathI paraMtu uraNa vibhAgamAM yA saMbaMdhI vicAranA upabhabhAM 8 che - ( sattarasa joyaNAI aTThatIsaM ca egaTTibhAgA 1736 evaM nicchayeNa saMvavahAreNa puNa aTThArasa joyaNAI) iti (tA jayA NaM sUrie sannabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDalaMbayA aDatAlIsa egaTTibhAgA joyaNasayasahassaM chacca saTTe joyaNasae AyAma vikkhaMbheNaM vigi joyaNasaya sahassAIM aTThArasa saharasAI tiNNi ya paNNarasuttare joyaNasae parikkheve) nyAre sUrya sakhAhyADaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che. tyAre e maDaLapada eka ceAjananA aDatAlIsa ekasaDhiyA bhAgeA bAhulyathI tathA eka lAkha se sATha ceAjana Aya malika bhathI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 227 trINi yojanazatasahasrANi aSTAdaza sahasrANi trINi ca paJcadazottarANi yojanazatAni parikSepeNa prajJatAni // tatra-prathamaSaNmAsasya paryavasAnabhUte'horAtre yadA-yasmin samaye khalu-iti nizcayena sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati-sarvavAhyamaNDale bhramati tadA khalu tanmaNDalapadaM-tatsarvabAhyamaNDalasthAnam aSTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgA yojanasya * bAhalyena-etAvanmAtravRddhayA ekaM yojanazatasahasraM SaT-SaT zatAni, taiH sahitAni yuktAni yojanazatAni SaSTayadhikAni-100660 etanulyAyAmaviSkambheNa-vyAsadarpaNa, trINi yojanazatasahasrANi aSTAdaza sahasrANi, trINi ca paJca dazottarANi yathA-318315 iti sarvabAhyamaNDalapadaM bhavati // ____ atra gaNitaprakriyA yathA-sarvAbhyantarAnmaNDalapadAtsarvabAhya maNDalapadaM yAvat 183 tryazItyadhikazatasaMkhyakAni maNDalapadAni bhavanti / pratimaNDale prativiSkambhe ca paJca paJca yojanAni paJcatriMzaccaikapaSTibhAgA yojanasya (5+5) parivarddhante / tenaitattulyamakuM yadi tryazItyadhikena zatena guNyate tadA ekatra jAtAni paJcadazottarANi navazatAni-915 / se tathA tIna lAkha aThAraha hajAra tIna so pandraha parikSepa se kahA hai| kahane kA bhAva yaha hai kI-prathama chaha mAsa ke anta ke ahorAtra meM jisa samaya sUrya sarvabAhyamaMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai mAne sarvabAhyamaMDala meM bhramaNa karatA hai taba vaha sarvabAhya maMDalasthAna eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga bAhalya se mAne itanA vRddhi se hotA hai tathA eka lAkha chasau sATha 100660, itanA AyAmaviSkaMbha se vyAsa se isa prakAra tIna lAkha aThAraha hajAra tIna so paMdraha yojana sarvabAhyamaMDala kA pramANa hotA hai| yahAM para gaNitaprakriyA isa prakAra se hai-sarvAbhyantaramaMDala pada se sarvabAhya maMDalapada paryanta yAvat 183 eka so tirAsI maMDala pada hote haiN| prati maMDala meM evaM prati viSkaMbha meM pAMca pAMca yojana tathA eka yojana kA paiMtIsa ikasaThiyA bhAga (5+) parivardhita hotA hai isa saMkhyA ko eka so tirAsI kI saMkhyA se guNA kiyA jAya to eka tarapha-915 nava so paMdraha hotA tathA traNa lAkha aDhAra hajAra traNase paMdara parikSepathI kahela che. kahevAno bhAva e che ke-pahelA cha mAsanA aMtanA ahorAtramAM je vakhate sUrya sarvabAhyamaMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. arthAt sarvabAhyamaMDaLamAM bhramaNa kare che. tyAre sarvabAhya maMDaLasthAna eka janane aDatAlIsa ekasaDiyA bhAga 6 bahalyathI eTale ke eTalI vRddhithI thAya che, tathA eka lAkha cha sAITha 100660 ATalA AyAmavidhvaMbhathI vyAsathI traNa lAkha aDhAra hajAra traNaso paMdara yojana sarvabAhyamaMDaLanuM pramANa thAya che. ahIMyAM gaNita prakriyA AvI rIte che-sarvavyaMtaramaMDaLapadathI sarvabAhyamaMDaLapada sudhI yAvata 183 ekasocyAzI maMDaLapade thAya che dareka maMDaLamAM ane dareka vikhaMbhamAM pAMca jana tathA eka yojananA pAMtrIsa ekasaDiyA bhAga 5+ parivardhita thAya che. A saMkhyAne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8 6405 " sUryaprajJaptisUtre anyatra ca jAtAni paJcottarANi catuH SaSTiH zatAni - eka paSTibhAgAtmakAni pUrNAGke ca - 105 dvayoryogena viMzatyadhikAni dazazatAni - 1020 / yathA - (50) X 183= 915=915+105 = 1020 etattulyasyAdhikatvAt sarvAbhyantaramaNDalapade 317295 asmin yojanena yathoktaM sarvabAhyamaNDalapadagataviSkambhAyAmaparimANaM bhavati 318315 trINiyojanazatasahasrANi aSTAdazasahasrANi paJcadazottarANi trINizatAni ceti / 6405 atrApi antimAGke sAvayavazcaturdazAGko bhavati / tatsthAne saukaryAta pUrNaH paJcadazAGko gRhIto'sti / sa ca sthUlaH / tadyathA - asya maNDalasya viSkambhaH - 100660 yojanalakSa SaSTyadhikAni yojanazatAni ca parirayaparimANAnayanArthamasya varga :- (100660) 2= 10132435600 dazabhirguNanena 109324356000 asyAsannavargamUlAnayanena 318hai tathA dUsarI tarapha - chaha hajAra cAra so pAMca ikasaTha bhAgAtmaka pUrNAGka meM - 915 navaso paMdraha tathA 105 eka so pAMca ye donoM ko milAne para 1020 eka hajAra vIsa hote haiM yathA ( 56 + 183 =915 =915 +105=1020 isa se kucha adhika hone se sarvAbhyantara maMDala pada meM 317295 tIna lAkha satraha hajAra do so paMcANave hotA hai isameM eka hajAra vIsa kI saMkhyA ko joDane se yathokta sarvabAhya maMDalapada meM kahA huvA AyAmaviSkaMbha kA parimANa 318315 tIna lAkha aThAraha hajAra tIna so paMdraha ho jAtA hai / 6485 yahAM para bhI antima aMka meM sAvayava caudaha hotA hai usakI jagaha saralatA ke liye paMdraha kA aGka gRhIta kiyA gayA hai yaha sthUla saMkhyA hai, isa maMDala kA viSkaMbha 100660 eka lAkha chasso sATha yojana kA kahA hai isakA parirayaparimANa lAne ke liye isakA varga kiyA jAtA hai yathA- (100660) 2-10132435600 isako daza se guNA karane se 109324356000 isakA ekase tryAzInI saMkhyAthI guNavAmAM Ave teA eka tarapha 915 navasA paMdara thAya che ane zrIjI tarapha= pacha hajAra cArasA pAMca ekasiDayA bhAgavALI pUrNa saMkhyAMkamAM eTale ke navase paMdara ane ekase pAMca khannene meLavavAthI 1020 eka hajAra ne vIsa thAya che. jemake-5-183=915 6465=9154105=1020 AnAthI kaMika vadhAre thavAthI sarvAM bhyantaramaMDaLapadamAM 317295 traNa lAkha sattara hajAra khase pa McANu thAya che, AmAM eka hajAra vIsanI saMkhyAne meLavavAthI samAhyamaMDaLamAM kahela yatheAkta AyAmaviSTa bhanu parimANu 318315 traNa lAkha aDhAra hajAra traNase paMdara thaI jAya che. ahIMyAM paNa antima aMkamAM sAvayava cauda thAya che. tene ThekANe padarane AMka kahela che. A sthUla saMkhyA che. A maMDaLanA viSya 100660 eka lAkha saiA sATha ceAjanane che. tenI paridhInuM parimANa lAvavA mATe Ane va 100660-2=10132435600-dasa ajaba tera karoDa cAvIsa karavAmAM Ave che. jemake lAkha pAMtrIsa hajAra chase zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TokA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTama prAbhRtaprAbhRtam ___ 229 314 + ataH sAvayavAni trINi yojanazatasahasrANi aSTAdazasahasrANi sAvayavAni caturdazottarANi trINizatAni ceti, etatsthAne 318315 iti saukaryAd gRhItAni varttante / naM tat sthUla-sthaulye grahaNayogyam (lakSAdhikAGke sarvAntime'ke sAvayo'sAvayavavadeva bhavatIti // evameva parirayaparimANavRddhAvapi pUrvapUrvamaNDalAt pratimaNDale 17* iti vRddhayA, pUrvavad gaNitaprakriyayA 318314 + ityeva sarvabAhyamaNDalasya pariyaparimANaM bhavati // kintu vyavahArataH paripUrNa yojanaM vivakSitamiti paJcadazottarANItyuktaM sUtrakRteti // 'tayA NaM ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavaI' tadA khalu utkarSikA aSTAdazamuhartA rAtribhavati, jaghanyo dvAdazamuhatoM divaso bhavati // tadA-sarvabAhyaAsanna vargamUla lAne ke liye 318314 + isa prakAra sAvayava tIna lAkha aThAraha hajAra tathA sAvayava tIna so caudaha isakI jagaha 318315 tIna lAkha aThAraha hajAra tIna so paMdraha hotA hai isa prakAra saralatA ke liye gRhIta kiyA hai / sthUlAGka grahaNa yogya nahIM hotA kAraNa ki lakSa ke adhika vAle sarvAntima aMka meM sAvayava tulya hI hotA hai| isI prakAra pariraya ke parimANa vRddhi meM bhI pUrva pUrva maMDala se prati maMDala meM 17 satraha yojana tathA aDatIsa ikasaThiyA bhAga kI vRddhi se pUrvakathita prakAra se gaNita prakriyA se 318314 + itanA hI sarvabAhya maMDala ke pariraya kA parimANa hotA hai| paraMtu vyavahAra se paripUrNa yojana ko vivakSA kI gaI hai ataH sUtrakArane (paMcadasuttarANi) paMcadazottara isa prakAra kahA hai (tayANaM ukkosiyA aTTarasamuhattA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavaha) taba utkRSTA aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai tathA bAraha muhUrta kA jaghanya divasa hotA hai| thAya che. Ane dasathI guNavAthI 101324356009 thAya che. Anu Asanna vargamULa lAvavA mATe 318314+5 A rIte sAvayava traNa lAkha aDhAra hajAra tathA sAva yava traNa cauda thAya che. tene ThekANe 318315 traNa lAkha aDhAra hajAra traNaso paMdara thAya che. A pramANe saraLatA thavA mATe grahaNa karela che. sthUla aMka levA gya nathI. kAraNa ke lAkhathI vadhAre saMkhyAvALA sarvAntima aMkamAM sAvayavanI tulya ja hoya che, eja pramANe pariyanA parimANavRddhimAM paNa pahelA pahelAnA maMDaLathI dareka maMDaLamAM 176 sattarajana tathA ADatrIsa ekasaThiyA bhAganA vadhArAthI pUrva kathitaprakArathI gaNitaprakriyAthI 318314+ ATaluM ja sarvabAhyamaMDaLanA pariraya arthAt paridhinuM parimANa thAya che. paraMtu vyavahArathI paripUrNa jananI vyavasthA vivakSA karela che. tethI suutr||2 (paMcasuttarANi) 5yazAtta2 mA pramANe se che. (tayA NaM ukkosiyA aTArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAla samuhutte divase bhavai) tyAre kRSTa maDhA2 mutanI rAtrI thAya che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 sUryaprakSaptisUtre maNDalasaJcaraNakAle khalu-iti nizcayena utkarSikA-sarvadhikA aSTAdazamuhUrtA-tatpramANASaTtriMzadghaTikA tulyA rAtribhavati / jaghanyaH-sarvAlpaH dvAdazamuhUttoM divaso bhavati-catu viMzatighaTikAtulyo divaso bhavati, arthAt sUryasya sarvabAhyamaNDalasaJcaraNakAle dinamAna caturviMzatighaTikAtulyaM, rAtrimAnaM ca SaTtriMzadghaTikA pramANaM bhavatIti // ___'esa NaM paDhame chammAse, esa NaM paDhamassa chammAsassa pajjavasANe' epa khalu prathama SaNmAsaH, eSa khalu prathamasya SaNmAsasya paryavasAnaH / eSaH-pUrvapratipAditaniyamaviziSTa khalu-iti nizcitaH prathamaH SaNmAsaH dakSiNAyanaviziSTaH kAlaH, eSa khalu prathamasya SaNmA sasya-dakSiNAyanasya paryavasAna:-antimo divasaH // 'se pavisamANe sUrie doccaM chammAse ayamANe paDhamaMsi ahorasi vAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' sa pravizan sUryo dvitIyaM SaNmAsamAdadAnaH prathame'horAtre bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati // sa:arthAt sarvabAhya maMDala ke saMcaraNa kAla meM utkRSTA sarvAdhika aThAraha muhUrta pramANavAlI chattIsa ghaDi tulya rAtrI hotI hai / evaM covIsa ghaDi tulya bAraha muhUrta kA jaghanya mAne sarvAlpa divasa hotA hai / bhAva yaha hai ki sUrya ke sarva bAghamaMDala ke saMcaraNa kAla meM dinamAna cauvIsa ghaTikA tulya tathA rAtrimAna chattIsa ghaTi kA pramANa yukta hotA hai / (esa NaM paDhame chammAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajavasANe) yaha prathama chaha mAsa kahA hai aura yahI prathama chaha mAsa kI samApti kAla kahA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki pahale pratipAdana kiye niyama yukta yaha dakSiNAyana viziSTa kAla hai aura yahI dakSiNAyana rUpa kAla kA antima divasa kahA gayA hai (se pavisamANe sarie docca chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorattasi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) isa prakAra praveza karatA sUrya dUsare chamAsa ko prApta karatA huvA prathama ahorAtra meM bAhyAnaMtara maMDala ko ane jaghanya bAra muhUrtano divasa thAya che. arthAt sarva bAhAmaMDaLanA saMcaraNa kALamAM utkRSTa sarvAdhika aDhAra muhUrta pramANunI chatrIsa ghaDi babaranI rAtrI thAya che. ane vIsa ghaDI tulya bAra muhUrtane jaghanya divasa thAya che. kahevAne bhAva e che-sUryanA sarvabAhAmaMDaLanA saMcaraNa samaye dinamAna covIsa ghaDI barobara tathA rAtrimAna chatrIsa ghaDinuM che. (esa NaM paDhame chammAse esa NaM paDha massa chammAsassa pajjavasANe) mA zata prathama cha mAsa kahela che. ane Aja pahelA cha mAsanI samAptine samaya che. kahevAne bhAva e che ke-pahelAM pratipAdana karela niyamavALe A dakSiNAyana yuktakALa che. ane Aja dakSiNAyana 35||nnn chedasA hivasa 4 che. (se pavisamANe sUrie docca chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi bAhirANaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM carai) mA zata praveza 42 // sUrya mIna cha mAsane prApta karIne prathama aherAtramAM bAhyAvaMtara maMDaLane prApta karIne gati kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 231 prasiddha bhAratIyaH sUryau yadA pravizan - antaramaNDalAbhimukhaM gacchan dvitIyaM SaNmAsamAdadAna:- dvitIyaM SaNmAsaM prArambhayan tasya dvitIyapaNmAsasya prathame'horAtre vAhyAnantaraM - sarva bAhyAnantaramantarAbhimukhaM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya - dvitIyamaNDalaM gatvA cAraM carati // 'tA jANaM sUrie bAhirAtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsaM egadvibhAge joyaNassa bAhalleNaM ega joyaNasayasahassaM chacca caupaNe joyaNasae chantrIsaM ca egadvibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM tiNi joyaNasayasahassAiM aTThArasa saharasAI doNi ya sattANaue joyaNasae parikkheveNaM paNNatte" tatra yadA khalu sUryo bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu tanmaNDalapadam aSTAcatvAriMzatamekaSaSTibhAgA yojanasya bAhalyena ekaM yojanazatasahasraM paT ca catuH paJcAzataM yojanazataM SaD viMzatizcaikaSaSTibhAgA yojanasya AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanazatasahasrANi aSTAdazasahasrANi dviguNitAni prApta karake gati karatA hai / kahane kA abhiprAya yaha hai ki vaha bharata kSetravati sUrya jaba anantara maMDala meM jAkara dUsare chaha mAsa kA prAraMbha karatA huvA usa dUsare chaha mAsa ke prathama ahorAtra meM sarvabAhya maMDala ke anantara ke dUsare maMDala meM jAkara apanI gati karatA hai (tA jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsa egaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM evaM joyaNasayasahassaM chacca cauppaNNe joyaNasae chavIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa AyAmavivakhaMbheNaM tiNi joyaNasayasahassAI aTThArasa sahassAI doNi ya sattANaue joyaNasae parivakheveNaM paNNatte) jaba sUrya sarvabAhyamaMDala ke anaMtaraveM maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba vaha maMDala pada eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga bAlya se hotA hai tathA eka lAkha chaso copana yojana tathA eka yojana kA chavIsa ikasaThiyA bhAga AyAmaviSkaMbha se evaM tIna lAkha aThAraha hajAra kahevAnA bhAva e che ke-e bharatakSetravata sUrya jyAre pachInA maMDaLamAM jaIne khIjA cha mAsanA prAraMbha karIne e khIjA cha mAsanA pahelA aheArAtramAM sa`khAdyamaDaLanA pachInA bhIla bhaMDajamAM nhAne potAnI gati ure che. ( tA jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsa egaTTibhAge joyaNassa bAhaNaM egaM joyaNasahassaM chacca ca upANe joyaNasae chavvIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM tiNi joyaNasaya saharasAIM aTThArasasahassAI doNi ya sattANaue joyaNasae parikkheveNaM iLanne) jyAre sUrya sa`bAhyamaMDaLanI pachInA maMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che. tyAre te ma`DaLapada eka ceAjananA aDatAlIsa ekayA bhAga bAhulyathI thAya che. tathA eka lAkha chase cepana ceAjana tathA eka ceAjananA chavvIsa ekasiyA bhAga AyAma ane viSNubhathI tathA traNa lAkha aDhAra hajAra khase! sattAvana parikSepathI kahela che. arthAt zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 sUryaprajJatisUtre ca saptanavati yojanazatAni parikSepeNa prajJaptAni // tatra dvitIyaSaNmAsasya prathame'horAtre yadA-yasmin samaye khalu iti nizcitaM sUryaH bAhyAnantaraM-sarvavAhyAnantaramaktinaM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya-abhyantarAbhimukhamA tanaM dvitIyaM maNDalaM gatvA cAraM carati-tanmaNDale bhramati, tadA-tasmin samaye tanmaNDalapadaM-tanmaNDalasthAnam aSTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgA yojanasya- etattulya yojanabhAgasya bAhalyena-vRddhayA anantarocyamAnasvarUpo dvitIyamaNDalasya viSkambho bhavati, tadyathA-ekaM yojanazatasahasraM SaT ca yojanazatAni catuH paJcAzataM-catuHpaJcAzadadhikAni SaDviMzatizcaikaSaSTibhAgA yojanasya-1006546 etattulya mAyAmaviSkambheNa-dairdhya vyAsena bhavati-etanulyo dvitIyamaNDalasya vyAso bhvtiityrthH|| abApi gaNitadRzA kizcit sthUlatvaM pradazyate-tathA-ekato'pi tanmaNDalaM sarvabAhyamaNDalagatAn aSTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgAn 1- yojanasya apare dve yojane-2 vimucya abhyantaramavasthitaM bhavati / aparato'pi tathaiva bhavati / tena yojanadvayasyASTAcatvAriMzatathaikaSaSTibhAgAnAM dvAbhyAM guNanena-(26) X 2=4-5 paJcayojanAni paJcatriMzaccaikado so satAvane parikSepa se kahA gayA hai, arthAt dUsare chaha mAsa ke prathama ahorAtra meM jisa samaya sUrya sarvabAhya maMDala ke pIche ke dUsare maMDala meM jAkara gati karatA hai mAne usa maMDala meM bhramaNa karatA hai taba usa samaya meM vaha maMDala sthAna eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga jitanA bAhalya se anantara kathyamAna svarUpavAlA dUsarA maMDala kA viSkaMbha hotA hai jo isa prakAra eka lAkha chaso copana tathA eka yojana kA chavvisa ikasaThiyA bhAga jitanA dedhyavistAra se hotA hai mAne isa prakAra dUsare maMDala kA vyAsa hotA hai| yahAM para bhI gaNitadRSTi se kucha sthUlatA dikhalAI jAtI hai-jo isa prakAra hai-eka tarapha vaha maMDala sarvabAhya maMDala kA eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga, dUsarA do yojana 246 ko choDa karake abhyantara maMDala meM sthita hotA hai dUsarI tarapha bhI usI prakAra hotA hai ataH do yojana evaM bIjA cha mAsanA pahelA ahorAtramAM jyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLanI pachInA bIjA maMDaLamAM jaIne gati kare che. eTale ke e maMDaLamAM bhramaNa kare che. tyAre e samaye e maMDaLasthAna eka yojananA aDatAlIsa ekasaDiyA bhAga 6 jeTaluM bAhalyathI have pachI kahevAmAM AvanAra svarUpavALA bIjA maMDaLano vikaeNbha thAya che. je A pramANe che. eka lAkha chase cepana tathA eka ejananA chavvIsa ekasaDiyA bhAga jeTalA laMbAI pahelAIthI thAya che. arthAt ATalA pramANavALuM bIjA maMDaLanA vyAsanuM pramANa thAya che. ahIMyAM paNa gaNita daSTithI kaMIka skUlatA batAvavAmAM Ave che. je A pramANe che. eka tarapha te maMDaLa sarvabAhyanA eka ejananA aDatAlIsa ekasaThiyA bhAga 46 tathA bIjA be jana 2 phUpha ne choDIne atyaMtara maMDaLamAM rahe che, bIjI tarapha paNa e ja pramANe thAya che, jethI be ejana ane be ejananA aDatAlIsa bhAgane be thI gaNavAmAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 233 SaSTibhAgA yojanasyeti bhavati / etat sarvabAhyamaNDalagataviSkambhAyAmaparimANAd yadi vizodhyate tadA yathoktamadhikRtamaNDalasya viSkambhAyAmaparimANaM bhavati / 3183025= 318297 - trINi yojanazatasahasrANi aSTAdazasahasrANi dve yojanazate saptanavatyadhike318297 iti bhavati / arthAt pUrvamaNDalAdasya maNDalasya viSkambhAyAmaparimANe paJcayojanAni paJcatriMzaccaikapaSTibhAgA yojanasyeti 56 truTyanti / tathA ca paJcAnAM yojanAnAM paJcatriMzaccaikaSaSTibhAgAnAM paridhyAnayanarItyA pariraye saptadazayojanAni aSTAtriMzacaiSaSTibhAgA yojanasye 176 ti bhavanti / kintu tatsthAne paripUrNAni aSTAdaza 18 yojanA vyavahAranayamatena vivakSitAni / pUrvoktAt sarvabAhyamaNDalaparirayarimANAt 318315- trINi lakSANi aSTAdazasahasrANi paJcadazottarANi trINi zatAni cetyasmAd yadi aSTAdaza yojanAni vizodhyante tadA 318315 - 18-318297 ityevaM rUpaM yathoktaeka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga ko do se guNana kare to (2) +2=46=5 pAMca yojana tathA eka yojana kA paiMtIsa ikasaThiyA bhAga hotA hai / isako sarvabAhyamaMDala ke AyAmaviSkaMbha ke parimANa se jo vizodhita karane meM Ave to adhikRta maMDala ke AyAmaviSkaMbha kA yathokta parimANa ho jAtA hai / 3183025= 318297 tIna lAkha aThAraha hajAra do so satAnaveM - 318297 ho jAtA hai arthAt pUrvamaMDala se isa maMDala ke AyAmaviSkaMbha ke parimANa meM pAMca yojana aura eka yojana ke paiMtIsa ikasaThiyA bhAga 50 kama hote hai tathA pAMca yojana evaM eka yojana ke paiMtIsa ikasaThiyA bhAga kI paridhI lAne kI rIti se pariraya meM satraha yojana tathA eka yojana ke aDatIsa ikasaThiyA bhAga 1706 hotA hai paraMtu yahAM para paripUrNa aThAraha yojana vyavahAranaya ke matAnusAra vivakSita kiyA hai| pUrvokta sarvabAhyamaMDala ke pariraya parimANa jo 318315 tIna lAkha aThAraha hajAra tIna so paMdraha hotA hai isameM se aThAraha yojana vizodhita kiyA jAve mAne kama kiyA jAve to Ave tA 2 x2=46=55 pAMca yAjana ane eka ceAjananA pAMtrIsa ekasaThayA bhaNa thAya che, Ane sabAhyamaMDaLanA AyAmavibhanA parimANumAMthI jo kama karavAmAM Ave te adhikRta maMDaLanA AyAmaviSNubhanuM yathAkta parimANu thaI jAya che, 3183025 =318297 traNa lAkha aDhAra hajAra khase sattANu A rIte thaI jAya che. arthAt pUrva maMDaLathI A maMDaLanA AyAmavikalanA parimANamAM pAMca ceAjana ane eka ceAjananA pAMtrIsa ekaThiyA bhAga paridhi lAvavAnI rItathI pariyamAM sattara ceAjana tathA eka ceAjananA ADatrIsa ekasiyA bhAga 17 thAya che. paraMtu ahIMyAM pUrA aDhAra ceAjana vyavahAranayanAmatAnusAra vivakSita karela che. pUrvokta saAdyamaMDaLanu parirayaparimANu je 318315 traNa lAkha aDhAra hajAra traNase paMdara thAya che temAMthI aDhAra ceAjana vizASita zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 sUryaprajJaptisUtre madhikRtamaNDalasya parirayaparimANaM bhavatIti // 'tayA NaM rAiMdiyaM taheva' tadA khalu rAtriMdivaM tathaiva // tadA tasmin samaye-sarvabAhyAnantaramaktinAbhyantaradvitIyamaNDalasaMcaraNasamaye khalu-iti nizcitaM rAtriMdavaM tathaiva prAguktavadeva, tadyathA-dvAbhyAmekaSaSTibhAgAbhyAmadhiko dvAdazamuhattoM divaso bhavati, tathA dvAbhyAmekaSaSTibhAgAbhyAmunA aSTAdazamuhUrtA rAtrirbhavati iti / 'se pavisamANe sUrie docce ahorattaMsi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai sa pravizan sUryaH dvitIye'horAtre bAhya tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati // saH-prasiddhaH sUryaH prAguktaprakAreNa dvitIyasmAdapi maNDalAdantarAbhimukhaM pravizan-gacchan arthAt dvitIyasya SaNmAsasya dvitIye'horAtre sarvabAhyAnmaNDalAdaktinaM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-tRtIyamaNDale bhramati // 318315-18-318297 tIna lAkha aThAraha hajAra do so satAnave yathokta adhikRta maMDala kI paridhi kA parimANa ho jAtA hai| ___(tayA NaM rAiMdiyaM taheva) taba rAtri divasa usI prakAra hotA hai / arthAt sarvabAhya maMDala ke anaMtaraveM abhyantara ke dUsare maMDala ke saMcaraNa samaya meM rAtri divasa kA parimANa pUrva kathanAnusAra hI hai| jo isa prakAra-ikasaThiyA do bhAga adhika bAraha muhUrta kA divasa hotA hai, tathA ikasaThiyA do bhAga nyUna aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / (se pavisamANe sarie docce aho. rattasi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) vaha praveza karatA huvA sUrya dUsare ahorAtra meM bAhyamaMDala ke tIsare maMDala meM praveza karake gati karatA hai / arthAt vaha sUrya pUrvokta prakAra se dUsare maMDala se anantara ke maMDalAbhimukha praveza karatA havA arthAt dUsare chaha mAsa ke dUsare ahorAtra meM sarvabAhya maMDala se pIche ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai karavAmAM Ave eTale ke ochA karavAmAM Ave te 318315-18=31827 traNa lAkha aDhAra hajAra base sattANu yukta rIte adhikRta maMDaLanI paridhinuM parimANa thaI jAya che. (tayA NaM rAidivaM taheva) tyAre vihipasanu paribhAe aura prabhArI thAya the, arthAt sarvabAhAmaMDaLanI pachIne atyaMtaranA bIjA maMDaLanA saMcaraNa samaye rAtri divasanuM parimANa pUrvakathanAnusAra thAya che. je A pramANe che ekasaThiyA be bhAga vadhAre bAra muhUrtane divasa thAya che. tathA ekasaThiyA be bhAga ochI aDhAra muhUrtanI rAtrI hoya cha. (se pavisamANe sUrie docce ahorattasi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) e praveza karate sUrya bIjI ahorAtramAM bAhyamaMDaLanA trIjA maMDaLamAM praveza karIne gati kare che. arthAt te sUrya pUrvokta prakArathI bIjA maMDaLanI pachInA maMDaLAbhimukha praveza karato karate eTale ke bIjA cha mAsanI bIjI ahorAtrImAM sarvabAhyamaMDaLanI pachInA trIjA maMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che. eTale ke trIjA maMDaLamAM bhramaNa kare che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 235 'tA jayA NaM sUrie bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' tatra yadA khalu sUryo bAhya tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati // tatra-dvitIyaSaNmAsasya dvitIye'horAtre yadAyasmin samaye khalu iti nizcitaM sUryo bAhyaM tRtIyaM maNDalaM-sarvabAhyAdAktanaM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya-tRtIyamaNDalaM gatvA cAraM carati-yadA tRtIyamaNDale bhramati-tatra gacchati // 'tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsaM egaThimAge joyaNassa bAhalleNaM ega joyaNasayasahassaM chacca aDayAle joyaNasae bAvaNaM ca egadvibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM' tadA khala tanmaNDalapadam aSTAcatvAriMzatam ekapaSTibhAgA yojanasya bAhalyena eka yojanazatasahasraM SaT ca aSTAcatvAriMzataM yojanazataM dvipaJcAzataM ca ekaSaSTibhAgA yojanasya AyAmaviSkambheNa // sarvabAhyAdA tanatRtIyamaNDalasazcaraNasamaye, khalu-iti nizcitaM tanmaNDapadaM-tRtIyamaNDalasthAnam aSTAcatvAriMzaccaikaSaSTibhAgA yojanasya- etattulyasya yojanasya bAhalyenaarthAt tIsare maMDala meM bhramaNa karatA hai // (tA jayA NaM sUrie bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) jaba sUrya bAhyamaMDala ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai arthAta dUsare chaha mAsa ke dUsare ahorAtra meM jaba sUrya bAtyamaMDala ke tIsare maMDala meM mAne sarvabAhya maMDala ke pIche kA tIsarA maMDala meM jAkara ke tIsare maMDala meM bhramaNa karatA hai| __(tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlosaM egahibhAge joyaNassa bAhalleNaM egaM joyaNasayasahassaM chacca aDayAle joyaNasae bAvaNNaM ca egaDhibhAge joya. Nassa AyAmavikkhaMbheNaM) taba vaha maMDalapada eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga bAhalya se hotA hai tathA eka lAkha chaso aDatAlIsa yojana tathA eka yojana kA bAvana ikasaThiyA bhAga AyAmaviSkaMbha se hotA hai| kahane ke bhAva yaha hai ki-sarvabAhyamaMDala ke anantaraveM tIsare maMDala ke saMcaraNa kAla meM vaha tIsarA maMDalasthAna eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA (tA jayA NaM sUrie bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) nyAre sUrya mAhya. maMDaLanA trIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che arthAt bIjA cha mAsanA bIjA ahorAtramAM jyAre sUrya bAhyamaMDanA trIjA maMDaLamAM eTale ke sarvabAhyamaMDaLanI pachInA trIjA bhaNamA 44ne tyo bhramaNa 2 che. (tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsaM egadimAge joyaNassa bAhallega ega joyaNasayasahassa chacca aDayAle joyaNasae bAvaNNaM ca egadribhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM) tyAre te bha7154 2 yonI 25 tAlIsa saya bhAga bAhalyathI thAya che. tathA eka lAkha cho aDatAlIsa jana tathA eka ejananA bAvana ekasadhyi bhAga AyAmaviSkabhathI thAya che. kahevAne bhAva e che ke sarvabAhyamaMDaLanA pachInA trIjA maMDaLamAM saMcaraNa samayamAM e trIjuM maMDaLasthAna eka janana aDatAlIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 sUryaprajJaptisUtre vRddhayA, ekaM yojanazatasahasra paT ca yojanazatAni aSTAcatvAriMzadadhikAni dvipaJcAzaccaikapaSTibhAgA yojanasya-100638 : etatulyasyAyAmaviSkambheNa-dairghya vistArAbhyAM tanmaNDalapadaM bhavatIti / (tathAhi-pUrvasmAnmaNDalAdidaM maNDalam AyAmaviSkambheNa paJcabhiyojanaiH paJcatriMzatA caikaSaSTibhAgai yojanasya hInaM bhavati / tena pUrvamaNDalaviSkambhAyAmaparimANAd yadi vizodhyate tadA yathoktamadhikRtamaNDalasya viSkambhAyAmaparimANaM bhavet / pUrvamaNDalasya viSkambhAyAmaparimANaM tu 1006546 itdhamasti / sAvayavagaNitaprakriyayA asmAdvizodhanena 10064852 iti bhavati // tathA ca trINi yojanazatasahasrANi aSTAdazasahasrANi dvezate ekonAzItyadhike-318279 etattulyaM parirayaparimANaM bhavati / yathA-asmAtpUrvamaNDalasya parirayaparimANaM tu-318297 itthamatthi / tathA ca 51 asya paridhyAnayanarItyA bhAga jitanA yojana bAhalya se hotA hai tathA ca 10064813 eka lAkha chaso aDatAlIsa yojana evaM eka yojana kA bAvana ikasaThiyA bhAga jitanA AyAmaviSkaMbha mAne laMbA cauDA vaha maMDala pada hotA hai| jaise ki pUrva maMDala se yaha maMDala AyAmaviSkaMbha se pAMca yojana tathA eka yojana ke paiMtIsa ikasaThiyA bhAga jitanA nyUna hotA hai ataH pUrva maMDala ke viSkaMbha tathA AyAma ke parimANa se isako vizodhita kiyA jAya mAne kama kiyA jAya to isa maMDala kA yathokta prakAra se AyAmaviSkaMbha kA parimANa 100654 eka lAkha chaso copana yojana tathA eka yojana kA chavIsa ikasaThiyA bhAga kahA gayA hai| sAvayava gaNitaprakriyA se isakA vizodhana karane se 100648.2 eka lAkha chaso aDatAlIsa yojana tathA eka yojana kA bAvana ikasaThiyA bhAga ho jAtA hai| tathA 318279 tIna lAkha aThAraha hajAra doso unnAsI yojana kA isakI paridhi kA pramANa hotA hai isake pUrva maMDala kI paridhI kA pramANa ekasaDiyA bhAga 46 jeTalA rojana bAhayathI thAya che tathA 100 648 para eka lAkha chaso aDatAlIsa jana ane eka ejananA bAvana ekasaDiyA bhAga jeTale. AyAmaviSka hoya che. eTale ke ATaluM lAMbu paheluM e maMDaLapada hoya che. pahelAMnA maMDaLathI A maMDaLa AyAmaviSkabhathI pAMca jana tathA eka ejananA pAMtrIsa ekasaThiyA bhAga jeTaluM nyUna thAya che. tethI pUrvamaMDaLanA vikhaMbha ane AyAmanA parimANamAMthI tene ochA karavAmAM Ave te A maMDaLanA AyAmavijhaMbha kathita prakArathI thaI jAya che. pUrvamaMDaLanA AyAmaviSkalanuM parimANa 100 65 bhAga jeTaluM kahela che. eTale ke eka lAkha chaso cepana jana tathA eka ejananA chavvIsa ekasaDiyA bhAga jeTaluM kahela che. sAvayava gaNita prakriyAthI tenuM vizodhana karavAthI 100648 2 eka lAkha chase aDatAlIsa jana tathA eka ejananA bAvana ekasadhyiA bhAga thaI jAya che. tathA 318279 traNa lAkha aDhAra hajAra baso ogaNyAzI jananI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 237 yadi paridhivRddhimAnayati tadA 17 ityAyAti / tatsthAne vyavahAdazA sthaulyena pUrNATAdaza 18 gRhItaM vartate / tena trINi yojanazatasahasrANi aSTAdazasahasrANi dezate saptanavatyadhike - 318297 ityevaMrUpAt pUrvamaNDalaparirayaparimANAd yadi 18 aSTAdaza vizodhyante tadetthaM bhavati - 318297 - 18-318279 - tRtIyamaNDalasya parizyaparimANam trINi yojanazatasahasrANi aSTAdazasahasrANi dvezate ekonAzItyadhike / ityevaM parikSepeNaparidhimAnena prajJaptaM - kathitam ' tayA NaM rAIdiyaM taheva' tadA khala rAtriMdivaM tathaiva // tadAtasmin tRtIyamaNDalasaJcaraNasamaye, khala-iti nizcitaM rAtrindivam - rAtridivasau-rAtrimAnadinamAnapramANe tathaiva pUrvoktavadeva arthAt caturbhirekapaSTibhAgamuha tairadhiko dvAdazamuhUrttAtmako divaso bhavati, tathA caturbhirekapaSTibhAgamuhUtairUnA aSTAdazamuhUrttA rAtri bhavatIti // 318297 tIna lAkha aThAraha hajAra doso satANave yojana kA hotA hai tathA 5. pAMca yojana evaM eka yojana kA paiMtIsa ikasaThiyA bhAga kI paridhi lAne kI rIti se jo paridhi kI vRddhi kare taba 17 satraha yojana tathA eka yojana kA aDatIsa ikasaThiyA bhAga hotA hai / isake sthAna meM vyavahAra dRSTi se sthUlatA se pUrA aThAraha 18 gRhIta kiyA hai ataH 318297 tIna lAkha aThAraha hajAra doso satANave rUpa pUrva maMDala ke pariraya- paridhi ke parimANa meM se jo 18 aThAraha kI saMkhyA ko vizodhita kI jAve taba isa prakAra hotA hai jaise ki 318297 - 18 = 318279 isa prakAra mAne tIna lAkha aThAraha hajAra doso unnAsI yojana tIsare maMDala kI paridhi kA parimANa nikala AtA hai / (tathA NaM rAIdiyaM taheva) usa tIsare maMDala ke saMcaraNa samaya meM rAtri divasa kA parimANa mAne rAtrimAna evaM dinamAna kA pramANa pUrvokta kathanAnusAra hI hotA hai / arthAt ikasaThiyA cAra muhUrta bhAga adhika bAraha tenI paridhi pramANa thAya che. tethI pUmaDaLanI paridhinuM pramANa 318297 traNa lAkha aDhAra hajAra khaseA sattANu ceAjananuM thAya che. tathA papa pAMca yeAjana ane eka yeAjananA pAMtrIsa ekasaDhiyA bhAganI paridhi lAvavAnI rItathI jo paridhinI vRddhi karavAmAM Ave tA 17 sattara yAjana tathA eka yeAjananA ADatrIsa ekasaThayA bhAga thAya che. te ThekANe vyavahAra dRSTithI sthUlapaNAthI pUrA 18 aDhAra kahelA che. tethI 318297 traNa lAkha aDhAra hajAra khase sattANu rUpa pU maMDaLanA pariya-parimANumAMthI jo 18 aDhAranI saMkhyAne echI karavAmAM Ave te te pramANu A rIte thAya che. jemake-318297-18= 318279 traNa lAkha aDhAra hajAra base AgaNyAzI yejana trIjA maDaLanI paridhinuM paribhAlu nIjI bhAve che. (tayA NaM rAIdiyaM taddeva) se zrIla bhaMDajanA saMyaya sabhayabhAM rAtadivasanuM parimANa eTale ke rAtrimAna ane dinamAnanuM pramANa pUrvAMkta kathana pramANe ja thAya che, arthAt ekasaDiyA cAra muhUta bhAga adhika bAra muhUta pramANune divasa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 sUryapraptisUtre ___ 'evaM khalu eeNuvAeNaM pavisamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe paMca paMca joyaNAI paNatIsaM ca egaTThibhAge joyaNassa egamege maMDale vikkhaM bhavuddhiM NibuDremANe NivuDDamANe aTThArasa joyagAI parirayavuDhiM NivuDDemANe NivuDDemANe sayabhaMtara maMDalaM uvasaMkabhitA cAraM carai' evaM khalu etenopAyena pravizan sUrya stasmAdanantarAttasmAdanantaraM maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman paJca paJca yojanAni paJcatriMzataM caikapaSTi bhAgA yojanasya ekaikasmin maNDale viSkambhavRddhiM nirveSTayana nirveSTayan aSTAdaza yojanAni parirayavRddhiM nirveSTayana 2 sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati // evaM-pUrvoktena khalu-iti nizcitenopAyena pravizan-antaramaNDalAbhimukhaM gacchan sUrtha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai, tathA ikasaThiyA cAra muhUrta bhAganyUna bAraha muhUrta pramANa kI rAtrI hotI hai| (evaM khalu eeNuvAeNaM pavisamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDala saMkamamANe saMkamamANe paMca paMca joyaNAI paNatIsaM ca egaDhibhAge joyaNassa egamege maMDale vikhaMbhavujhUi NibuDemANe NivuD'mANe aTThArasa joyaNAI parirayavuDriM NivuDDemANe NivuDemANe satva taraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai) isa prakAra ke upAya se maMDalAbhimukha gamana karatA huvA sUrya usake anantara ke maMDala se usake anantaraveM maMDala meM mAne eka maMDala se dUsare maMDala meM gamana karatA huvA pAMca pAMca yojana tathA eka yojana kA paiMtIsa ikasaThiyA bhAga jitanA eka eka maMDala meM viSkaMbha kI vRddhi karatA karatA tathA paridhi ke pramANa meM aThAraha aThAraha yojana pariraya kI vRddhi karatA karatA sarvAbhyantaramaMDala meM jAkara ke gati karatA hai| mAne bhramaNa karatA hai| kahane kA abhiprAya hai ki-pUrvokta prakAra ke nizcita upAya se anantaraveM thAya che, ane ekasaThiyA cAra muhUrta bhAga nyUna bAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che. (evaM khalu eeNuvAeNaM pavisamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe paMca paMca joyaNAI pagatIsaM ca egaTThibhAge joyaNassa egamege maMDale vikkaMbhavuDhiM NivuDDhemANe NivuDDhemANe aTThArasa joyaNAI parirayavuDDiM NivuDDhemANe NivuDDhemANe savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) 0 pramANunA pAyathI bhAmibhuja gati karate sUrya tenI pachInA maMDaLathI tenI pachInA maMDaLamAM eTale ke eka maMDaLathI bIjA maMDaLamAM gamana karato karate pAMca pAMca jana tathA eka ejananA pAMtrIsa ekasaDiyA bhAga jeTalI eka eka maMDaLamAM viSkabhanI vRddhi karate karato tathA paridhinA pramANamAM aDhAra aDhAra jana paricayane vadhArA vadhArA sarvAtyaMtara maMDaLamAM jaIne gati kare che arthAt bhramaNa kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 239 stasmAdanantarAt-tRtIyasmAnmaNDalAt tatazca tasmAdanantarAt-caturthamaNDa lAdanantaraM pazcamamaNDalamevaM krameNa maNDalAnmaNDalaM-tRtIyasmAt caturthamaNDalaM caturthAcca paJcamaM maNDalaM paJcamAJca SaSThamityevaM prakAreNa antarAbhimukhaM pravizan pravizan-saMkrAman saMkrAman sUryaH ekaikasmin maNDale-pratimaNDale paJcapaJca yojanAni pazcatriMzaccaikaSaSTibhAgA yojanasye 57 ti nirveSTayana nirveSTayan-hApayan hApayan viSkambhavRddhi-vyAsamAnavRddhiM, vyAsapramANe (55) etAvanmAtraM hApayan hApayannityarthaH / pratimaNDalasya vyAsapramANe etAvanmAtra manukrameNa hApayan hApayanirthaH tathA ca parirayavRddhau-paridhipramANe ca aSTadaza aSTAdaza yojanAni hApayan 2 krameNa sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya-sarvAbhyantaraM maNDalamAdAya cAraM carati sarvAbhyantaramaNDale bhramatIti // _ 'tA jayA NaM sUrie sayabhaMtaraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDalavayA maMDala meM gamana karatA sUrya tIsare maMDala ke anantaraveM caturtha maMDala meM tathA catartha maMDala ke pazcAt pAMcaveM maMDala meM isa prakAra kramAnusAra maMDala se maMDala meM mAne tIsare maMDala se caturtha maMDala meM, caturtha maMDala se pAMcaveM maMDala meM pAMcaveM maMDala se chaThe maMDala meM isa prakAra ke krama se anantara anantara ke maMDaloM meM gamana karatA karatA sUrya eka eka maMDala meM mAne pratyeka maMDala meM pAMca pAMca yojana tathA eka yojana kA patosa ikasaThiyA bhAga 5 kI vRddhi karatA karatA mAne vyAsamAna ko baDhAtA baDhAtA arthAt vyAsamAna meM (5) itanA pramANa kI vRddhi karake mAne pratimaMDala ke vyAsapramANa meM itanA pramANa anukrama se baDhAtA tathA pariraya mAne paridhi ke pramANa meM aThAra aThAraha yojana kI vRddhi karatA sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa karake mAne sarvAbhyantaramaMDala ko prApta karake sarvAbhyantara maMDala meM bhramaNa karatA hai| (tA jayA NaM sUrie savabhataraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayANaM kahevAne bhAva e che ke pUrvokta prakArathI nizcita upAyathI anaMtaranA maMDaLamAM gamana karate sUrya trIjA maMDaLanI pachInA cothA maMDaLamAM tathA cethA maMDaLanI pachI pAMcamAM maMDaLamAM e pramANe kamAnusAra eka maMDaLathI bIjA maMDaLamAM eTale ke trIjA maMDaLathI cethA maMDaLamAM cothA maMDaLathI pAMcamA maMDaLamAM pAMcamA maMDaLathI cha maMDaLamAM A pramANenA kamathI pachI pachInA maMDaLamAM gamana karate karate sUrya eka eka maMDaLamAM eTale ke dareka maMDaLamAM pAMca pAMca jana tathA eka janane pAMtrIsa ekasaThiyA bhAga para ne vadhAratA vadhAratA eTale ke vyAsamAnane vadhArate vadhArate arthAt vyAsamAnamAM parUy ATalA pramANanI vRddhi karIne eTale ke dareka maMDaLanA vyAsa pramANamAM anukramathI ATaluM pramANa vadhArata tathA paridhinA pramANamAM aDhAra aDhAra yajana vadhAratA vadhArate sarvAtyaMtara maMDaLane prApta karIne sarvAtyaMtaramaMDaLamAM bhramaNa kare che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 sUryaprazaptisUtre aDatAlIsaM egaTThibhAge joyaNassa bAhalleNaM NavaNauI joyaNasayasahassAI paNNarasa ya sahassAI egUNAsItiM ca joyaNAI kiMci visesAhiyAI parikkheveNaM paNNatte' tatra yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu tanmaNDalapadam aSTAcatvAriMzatamekaSaSTi bhAgA yojanasya bAhalyena navanavati yojanazatasahasrANi SaT ca catvAri yojanazatAni AyAmaviSkambhAbhyAM trINi yojanazatasahasrANi paJcadaza ca sahasrANi ekonAzItiM ca yojanAni kiJcidvizeSAdhikAni parikSepeNa prajJaptAni // ___ tatra-sarvAbhyantaramaNDale yadA-yasmin samaye khalu iti nizcitaM sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya-tanmaNDalaM gatvA cAraM carati-tatra bhramati, tadA khalu tanmaNDapadaM-tat sarvAbhyantaramaNDalasthAnam aSTAcatvAriMzatamekaSaSTibhAgA yojanasya / etattulyasya bAhalyenavistRtyA vRddhayA navanavatiyojanazatAni SaT ca catvAri yojanazatAni-996400 etasA maMDalavayA aDatAlIsa egaTThibhAge joyaNassa bAhalleNaM NavaNauI joyaNasayasahassAI chacca cattAle joyaNasae AyAmavikkhabheNaM tiNi joyaNasayasahassAI paNNarasa ya sahassAI egUNAsItiM ca joyaNAI kiMci visesAhiyaM parivakheveNaM paNNatte) yahAM para jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM jAkara gati karatA hai taba vaha maMDala pada eka yojana kA aDatAlIsa vAsaThiyA bhAga bAhalya se hotA hai tathA nava lAkha channu hajAra cAra so yojana kA AyAmaviSkaMbha se evaM tIsa lAkha paMdraha hajAra unnAsI yojana se kucha vizeSAdhika parikSepa se kahA gayA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki-jisa samaya sUrya sarvAbhyantaramaMDala kA upasaMkramaNa karake mAne vahAM jAkara ke gati karatA hai arthAt vahAM bhramaNa karatA hai taba vaha sarvAbhyantaramaMDala sthAna eka yojana kA aDatAlIsa ikasaThiyA bhAga, yukta bAhalya mAne vistAra vAlA hotA hai tathA navalAkha chiyANu (tA jayA NaM sUrie savvamaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sA maMDalavayA aDatAlIsaM egadimAge joyaNarasa bAhale NavaNauI joyaNasayasahassAI chacca cattAle joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM tiNi joyaNasayasaharasA paNNarasa ya sahassAI egUNatIsaM ca joyaNAI kici visesAhiyaM parikkheveNaM paNNatte) nyAre sUrya sAmya-tamAma ne gati 42 cha tyAre e maMDaLarathAna eka ejananA aDatAlIsa bAsaDiyA bhAga bAhalyathI thAya che. tathA navalAkha chanuM hajAra cAra yeAjana AyAmavijhaMbhathI ane trIsa lAkha paMdara hajAra ogaNyAzI janadhI kaMIka vizeSAdhika parikSepathI kahela che. kahevAne bhAva e che ke jyAre sUrya sabhyataramaMDaLanuM upasaMkramaNa eTale ke tyAM jaIne gati kare che eTale ke tyAM bhramaNa kare che. tyAre te sarvAtyaMtara maMDaLasthAna eka ejananA aDatAlIsa ekasaThiyA bhAga 1 6 jeTaluM bAhalyathI arthAt vistAra yukta hoya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 241 tulyAyAmaviSkambhena-vyAsapramANena, trINi yojanazatasahasrANi paJcadazaca sahasrANi ekonAzItiM ca yojanAni-3015079 kiJcidvizeSAdhikAni-kizcinyUnAdhikAni, parikSepeNaparidhipramANena prajJaptAni-kathitAni sarvAbhyantaramaNDalasya vyAsapramANam--9964005paridhimAnaM ca-3015079 itthaM bhavati iti // ___'tayA NaM uttamakaTThapatte ukosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaItadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSakaH aSTAdazamuhUrtI divaso bhavati jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati // tadA-tasmin sarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNasamaye khalu iti nizcayena sUryaH uttamakASThAprApto bhavati-sAyanamithunAntagato bhavati, tena utkarSaka:-sarvAdhikaH aSTAdazamuhUrtaHpatriMzad ghaTikAtulyo divaso bhavati / dinamAna patriMzad 36 ghaTikAtulyaM bhavati, tathA hajAra cAra so yojana viSkaMbha se mAne vyAsa pramANa se evaM tIsa lAkha paMdraha hajAra unnAsI yojana 3015079 se kucha vizeSAdhika mAne kucha nyUnAdhika parikSepa se mAne paridhi ke parimANa se kahA gayA hai| sarvAbhyantara maMDala kA vyAsa pramANa-996400 nava lAkha channu hajAra cAra so yojana kA tathA paridhi kA pramANa-3015079 tIsa lAkha paMdraha hajAra unnAsI yojana kA hotA hai| (tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) taba uttamakASThAprApta utkarSaka aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai evaM jaghanyA bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai| arthAt sarvAbhyantaramaMDala meM sUrya ke saMcaraNa samaya meM sUrya uttamakASThaprApta mAne sAyana mithunAnta rAzi meM gamana karane vAlA hotA hai ataH sarvAdhika aThAraha muhUrta kA chattosa ghaTikA tulya divasa hotA hai arthAt dinamAna chattIsa 36 nava lAkha cha-- hajAra cAraso jana viSkabhathI eTale ke vyAsanA pramANathI ane trIsa lAkha paMdara hajAra gaNyAzI 3015078 janathI kaMika vizeSAdhika arthAt kaMIka nyUnAdhika parikSepa eTale ke paridhinA pramANathI kahela che. sarvAbhyantara maMDaLanuM vyAsa pramANa 996400 nava lAkha chanuM hajAra cAra jananuM tathA paridhinuM pramANa 301579 traNa lAkha paMdara hajAra gaNyAsI jananuM kahela che. (tayA NaM uttamakaTThapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA dudhAlasamuhuttA rAI bhavai) tyAre uttama14) 3 2542 mutanI hivasa thAya cha, bhane dhanyA bAra muhUrtanI rAtrI hoya che. arthAt sarvAtyaMtaramaMDaLamAM sUryanA saMcaraNa samayamAM sUrya uttama kAkAprApta eTale ke sAyana mithunAnta zazimAM gamana kare che. tethI sarvAdhika aDhAra muhUrtane chatrIsa ghaDI barobarane divasa hoya che. eTale ke-dinamAna 36 chatrIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 sUryaprajJaptisUtre ca jaghanyA-sarvAlpikA dvAdazamuhUrtA-caturviMzatighaTikAtulyA rAtri bhavati, rAtrimAnaM catuviMzati 24 ghaTikAtulyaM bhavati / arthAt sarvAbhyantaramaNDalasazcaraNakAle dinamAnaM patriMzadghaTikAtulyaM rAtrimAnaM ca caturviMzati ghaTikApramANaM bhavatIti, sarvabAhyamaNDale caitadvaiparItyena dinarAtrimAne bhavata iti / / / ___'esa NaM doccassa chammAsassa pajjavasANe, esa NaM Adicce saMvacchare esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajjavasANe' eSa khalu dvitIyasya SaNmAsassa paryavasAnaH, eSa khalu AdityaH sambatsaraH, eSa khalu Adityasya saMvatsarasya paryavasAnaH // eSaH-anantaroktapramANabhUto dinarAtrimAnaviziSTaH samayo dvitIyasya SaNmAsasya-uttarAyaNakAlasya-sAyanamithunasaMkrAnteH, paryavasAna:-antimo divasaH / eSa khalu AdityaH saMvatsaraH-sauravarSAtmakaH samayaH / eSa khalu Adityasya saMvatsarasya-sauravarSasya paryavasAna:ghaTitAtmaka hotA hai tathA jaghanyA nAma saba se alpa-choTI cauvIsa 24 ghaTikA tulya bArahamuhUrta kI rAtrI hotI hai / mAne rAtrimAna 24 cauvIsa ghaTikA tulya hotA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNa samaya meM dinamAna chattIsa ghaTikA tulya evaM rAtrimAna cauvIsa ghaTikA pramANa hotA hai| tathA sarvavAhyamaMDala meM isase viparIta prakAra se ulTA krama se dina rAtrimAna hotA hai (esa NaM doccassa chammAsassa pajavasANe esa NaM Adicce saMvatsare esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajavasANe) yaha dUsare chaha mAsa kA paryavasAna kAla hai, yahI Aditya saMvatsara hai tathA ca yahI Aditya saMvatsara kA paryavasAna kahA gayA hai / arthAt yaha pUrvokta pramANavAlA dinarAtri parimANa se yukta kAla uttarAyaNa kAla mAne mithunasaMkrAnti kA antima divasa hotA hai| tathA yahI AdityasaMvatsara mAne ghaDinuM thAya che. tathA jaghanyA arthAt sauthI nAnI 24 covIsa ghaDInI tulya bAra muDUrtanI rAtrI hoya che. eTale ke rAtrimAna covIsa 24 ghaDi barAbaranuM hoya che. kahevAne bhAva e che ke-sarvAbhyataramaMDaLanA saMcaraNa samaye dinamAna chatrIsa ghaDi barobara ane rAtrimAna 24 covIsa ghaDi barAbaranuM thAya che. tathA sarva bAhyamaMDaLamAM AnAthI ulaTuM eTale ke zatrimAna chatrIsa ghaDI tulya ane dinamAna yAvIsa ? 53152nu ya . (esa NaM doccassa chammAsassa pajjavasANe esa Na Adicce saMvatsare esa NaM Adiccassa saMvaracchassa pajjavasANe) An lon 7 bhaasne| paryavasAnakALa che. Aja AdityasaMvatsara che. ane Aja AdityasaMvatsarane paryavasAna kALa che. arthAt A pUrvokta pramANu yukta divasarAtanA parimANavALa kALa uttarAyaNa kALa eTale ke mithunasaMkrAntine chelle divasa thAya che. tathA Ane ja AdityasaMvatsara eTale ke sauravarNAtmaka samaya kahela che. ane Aja AdityasaMvatsara eTale ke saura zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU. 20 prathamo aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 243 antimo divasa iti // 'tA savvA vi NaM maMDalavayA aDatAlIsaM egaTThibhAge joyaNassa bAhalleNaM' ___ tAni sarvANyapi maNDalapadAni aSTAcatvAriMzatamekaSaSTibhAgA yojanasya bAhalyena / tAni sarvANyapi-caturazItyadhikAni zatasaMkhyakAni maNDalapadAni-maNDalasthAnAni, aSTAcatvAriMzaccaikaSaSTibhAgA yojanasye / ti bAhalyena-vRddhayA bhavanti / arthAt sarvAbhyantaramaNDalapade / etatulyaM yojyate tadA sarvAbhyantarAnantarasya dvitIyamaNDalasya vyAsamAnaM bhavet / tatazca tadadvitIyamaNDalasya vyAsamAne , yojanena tRtIyasya vyAsapramANaM bhavet / itthaM krameNa yojanavRddhayA caturthapaJcamAdInAmapi vyAsamAnAni bhaveyuriti // ___ 'sayA viNaM maMDalaMtariyA do joyaNAI vikkhaMbheNaM' sarvANi khalu maNDalAntarANi dvi yojanAni viSkambheNa sarvANi khalu maNDalAntarANi-maNDaladUrANi dvi yojanamitAni viSkasauravarSAtmaka samaya hai| evaM yahI AdityasaMvatsara mAne sauravarSa kA antima divasa kahA gayA hai (tA savvA vi NaM maMDalavayA aDatAlIsaM egaTThibhAge joyaNassa bAhalleNaM' ve sabhI maMDalapada eka yojana ke aDatAlIsa ikasaThiyAbhAga bAhalya se arthAt ve eka so caurAsI saMkhyaka maMDala pada mAne maMDalasthAna eka yojana ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga bAhalya se mAne moTAI se hotA hai arthAt sarvAbhyantara maMDala pada meM yadi ikasaThiyA aDatAlosa bhAga itanA pramANa kI yojanA karane se sarvAbhyantara maMDala ke pIche ke dUsarA maMDala kA vyAsamAna hotA hai| tatpazcAt dUsare maMDala ke vyAsamAna meM itanA pramANa joDane se tIsare maMDala kA vyAsamAna hotA hai| isa prakAra krama krama se caturtha paMcama Adi maMDaloM kA bhI vyAsamAna jAna leveN| (savvA viNaM maMDalaMtariyA do joyaNAI vikkhaMbheNaM) sabhI maMDalAntara do yojana ke viSkaMbhavAle kahe haiN| mAne sabhI maMDaloM kA paraspara kA do yojana vanA cheyA hivasa 4sA cha, (tA savvA viNaM maMDalavayA aDatAlIsaM egadvibhAge joyaNassa bAhalaNa) me gadhA maho 4 yojanA 25tAlIsa seThiyA mA mADalyathA arthAt A eka caryAzI maMDaLapade eTale ke maMDaLasthAne eka jananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga 1 66 bAhulyathI eTale jhADAIthI thAya che. arthAt sabhyantaramaMDaLapadamAM je Y ekasaDiyA aDatAlIsa bhAga jeTalA pramANanI yejanA karavAthI sabhyantara maMDaLanI pachInA bIjA maMDaLanuM vyAsamAna thAya che, te pachI bIjA maMDaLanA vyAsamAnamAM phaka ekasaThiyA aDatAlIsa bhAganuM pramANa meLavavAthI trIjA maMDaLanA vyAsanuM mana thAya che. A pramANe kramAnusAra cothA pAMcamA vigere maMDaLanuM vyAsamAna samajI levuM. (savvA vi NaM maMDalaMtariyA do joyaNAI vikkhaMbheNaM) mA manA mt| be ejananA vidhvaMbhavALA kahelA che. eTale ke badhA maMDaLanuM parasparanuM aMtara be zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 sUryaprajJaptisUtre mbheNa vRddhayA bhavani / ekasmAnmaNDalAt dvitIyaM maNDalaM yojanadvayadUre tiSThati, dvitIyasmA tRtIyaM yojanadvayadUre, tRtIyasmAccaturthamevaM krameNa maNDalAntarANi bhavanti / parametadupalakSaNam / aniyatAni cAyAmaviSkambhaparimANAni bhavanti, (kramavRddhikSayAnAM maNDalAnAM jyAmAnAni vRddhikSayarUpANi bhavantIti jyAkSetravidAmatirohitatvAt ) tena dve yojane, aSTAcatvAriMzaccaikaSaSTibhAgA yojanasyetyevaM rUpamantaraM sarvatra yaduktaM tat sthUlamiti // ___'esa NaM addhA tesIyasayapaDuppaNNe paMcadamuttare joyaNasae, AhiyAti vaejjA' epa khalu adhvA jyazItizatapratyutpannaH, paJcadazottarANi yojanazatAni AkhyAtAni iti vadet // eSaH-pUrvoktalakSaNaviziSTaH adhyA-panthA-mArgastyazItyadhikazatapratyutpannaH-tryazItyadhikena parimita aMtaravAle hote haiM arthAt viSkaMbha vRddhi se hotA hai kahane kA bhAva yaha hai kI eka maMDala se dUsarA maMDala do yojana pramANa dUra hotA hai tathA dUsare maMDala se tIsarA maMDala do yojana parimita dUra hotA hai evaM tIsare maMDala se cauthA maMDala isa prakAra ke krama se eka dUsare maMDaloM kA paraspara meM aMtara hotA hai / yaha kathana to mAtra upalakSaNa hI hai kAraNa ko maMDaloM ke AyAmaviSkaMbha kA parimANa koI niyata rUpa se nahIM hotA yaha kevala aniyata hI kahA hai / kramavRddhikSayavAle maMDaloM ke jyAmAna vRddhikSayarUpa hotA hai isa prakAra jyAkSetrajJoM se chupA nahIM hai ataH do yojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA cuvAlIsa bhAga kA aMtara sarvatra jo kahA hai vaha sthUlarUpa mAne sAmAnyarUpa hai| (esa NaM addhA tesIyasayapaDuppaNNe paMcasuttare joyaNasae AhiyAti vaejjA) yaha mArga eka so tirAsI se guNA karane se pAMca so dasa yojana kahe gaye hai aisA apane ziSyoM ko upadiSTa kare arthAt yaha pUrvokta lakSaNa jana pramANunuM hoya che. eTale ke vidhvaMbha vRddhithI e pramANe thAya che. kahevAno bhAva e che ke-eka maMDaLathI bIjuM maMDaLa be jana pramANa jeTaluM dUra hoya che. tathA bIjA maMDaLathI trIjuM maMDaLa be jana parimita dUra hoya che. tathA e ja pramANe trIjA maMDaLathI cothuM maMDaLa e pramANenA kramathI eka bIjA maMDaLanuM parasparanuM aMtara hoya che. A kathana te mAtra upalakSaNa rUpa che. kAraNa ke maMDaLanA AyAmaviSkrabhanuM parimANu koI nizcitapaNAthI hotA nathI A te kevaLa aniyata ja hoya che kramavRddhikSayavALA maMDaLanuM jyAM mAna vRddhi kSayarUpa hoya che. A pramANe kSetrothI chupuM nathI. tethI be jana ane eka ejananA ekaThiyA cuMmALIsa bhAga jeTalA pramANunuM aMtara badhe je kahela che. te skUlapaNAthI eTale ke sAmAnya rIte samajavAnuM che. (esa addhA tesIyasayapaDuppaNNe paMcadasuttare joyaNasae AhiyA ti vaejjA) mA mArga e cAzIthI guNavAthI pAMca dasa ejana thAya che. A pramANe pitAnA ziSyane upadeza kare eTale ke pUrvokta lakSaNathI yukta mArgane ekaso cAzIthI guNavAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam prayamaprAbhRta aSTama prAbhRtaprAbhRtam 245 zatena guNitaH san pazcadazottarANi yojanazatAni AkhyAtAni-kathitAni iti vadetziSyebhya upadizet / tadyathA-ve yojane yadi vyazItyadhikena zatena guNyate tadA 1834 2-366 jAtAni SaTpaSTayadhikAni trINi zatAni / tathA ca-aSTAcatvArizaccaikapaSTibhAgA yadi vyazItyadhikena zatena guNyante tadA-6x 183- 144 catuzcatvAriMzadadhikaM yojanazatam / etat pUrvarazau yojanena 366+144=530 jAtAni paJcazatAni dshottraanni| ataH sarvAbhyantara sarvebAhyamaNDalayorantare parirayaparimANavRddhirekarUpeNaitattulyA bhavati / asyaivArthasya vyaktIkaragArtha bhUyaH praznayati 'tA abhitarAo bhaMDalavayAo bAhiraM maMDalavayaM bAhirAo vA abdhitaraM maMDalavayaM esa NaM addhA kevaiyaM AhitAti vaejjA' tato'bhyantarAnmaNDalapadAt bAhyaM maNDalapadaM bAhyAnmaNDayukta mArga eka so tirAsI se guNA karane para pAMca so dasa yojana hotA hai aisA ziSyajanoM ko smjaaveN| isakA gaNita prakAra isa taraha se hai-do yojana ko jo eka so tirAsI se guNA jAya taba-183+2=366 tIna so chiyAsaTha hotA hai tathA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga ko yadi eka so tirAsI se guNA jAya taba+ 183- 144 eka so cuvAlIsa yojana hotA hai isa eka so cuvAlIsa kI saMkhyA ko pUrva rAzI jo tIna so chiyAsaTha hai usameM joDane se 366+ 144=510 pAMca so dasa hote haiM isa prakAra sarvAbhyantara evaM sarvabAhya maMDala ke aMtara meM parirayaparimANa kI vRddhi ekarUpa se tulya hotI hai / isI kathana ko spaSTa karane ke hetu se zrI gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(tA abhitarAo maMDalavayAo bAhiraM maMDalavayaM vAhirAo vA abhitaraM maMDalavayaM esaNaM advA kevaiyaM AhitAti vaejjA) abhyantara maMDala pada se bAhyamaMDalapada bAhyamaMDalapada se abhyannara maMDala pada isa prakAra kA yaha mArga kitanA kahA hai so pAMcaso dasa jana thAya che. tema ziSyone kahevuM. A kathanane gaNita prakAra A pramANe che, be yejanane je eka vyAzIthI guNa vAmAM Ave te 1834=366 traNase chAsaDa thAya che. tathA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAgane je eka vyAzIthI gaNavAmAM Ave te 18386=144 ekase cuMmALIsa jana thAya che. A eka cuMmAlIsanI saMkhyAne pahelAnI rAzI je traNaso chAsaThanI che. temAM umerI devAthI 366+1440510 pAMcaso dasa thAya che. A pramANe sarvAtyaMtara ane sarvabAhyamaMDaLanA aMtaramAM parirayaparimANanI vRddhi eka prakArathI sarakhI ja thAya che. Aja kathanane spaSTa karavAnA hetuthI zrI gautamasvAmI punaH prazna karatAM kahe che-(tA anbhiMtarAo maMDalavayAo bAhiraM maMDalavayaM bAhirAo vA abhiMtaraM maMDalavayaM esa NaM addhA kevaiyaM AhitAti vaejjA) mAsyatama thA maam||54 bhane mAma154thI mAsya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 sUryaprAptisUtre lapadAdvA abhyantaraM maNDalapadam eSa khalu adhvA kiyAn AkhyAta iti vadet // tata stasmAt kAraNAt-abhyantarAt-sarvAbhyantarAnmaNDalapadAt maNDalasthAnAt parato yAvala bAhyaM-sarvabAhya maNDalapadaM, vA-athavA bAdyAt-sarvabAhyAnmaNDalapadAt-maNDalasthAnAt abhyantaraM-sarvAbhyantaraM maNDalapadam, eSaH-etAvAn adhyA-mArgaH-kiyAn-kiyatpramANa AkhyAtaH kathita iti vadet-kathayet ziSyebhya ityevamukte vijJaziSyeNa bhagavAn sarvajJo guruH ziSyaM punrbodhyti|| _ 'tA paMcadamuttarajoyaNasae AhitAti vaejjA' tAvat paJcadazottarANi yojanazatAni AkhyAtAnIti vadet // zrUyatAM tAvat sarvAbhyantarAnmaNDalapAdAtsarvavAdyaM maNDalapadaM yAvat tAvAn adhvA paJcadazottarANi yojanazatAni-115 yojanapramANa AkhyAta iti vadet // 'abhitarAte maMDalavayAte bAhirA maMDalAyA bAhirAo maMDalavayAo abhitarA maMDalavayA esaNaM addhA kevaiyaM AhitAti vaejjA....' abhyantarAnmaNDalapadA bAhya maNDalapadaM, bAhyAnmaNDalapadAt abhyantaraM maNDalapadam, eSa khalu adhvA kiyAn AkhyAta iti vadet // Apa kahiye / arthAt isa kAraNa se sarvAbhyantara maMDalapada se mAne maMDalasthAna se sarvabAhya maMDalapada athavA sarvabAhya maMDalapada se sarvAbhyantara maMDalapada isa prakAra kA yaha mAge kitane pramANa se yukta kahA hai yaha Apa kahiye isa prakAra vicakSaNa ziSya ke kahane se sarvajJa bhagavAna svaziSyoM ko punaH samajhAte have kahate haiN| - (tA paMcadasuttarajoyaNasae Ahiteti vaejA) eka so pandraha yojana kahA hai aisA svaziSyoM ko kheN| arthAt bhagavAn kahate haiM sarvAbhyantara maMDala pada se sarvabAhyamaMDalapada' yAvat eka so paMdraha yojana 115 pramANa kahA hai| ___(abhitarAte maMDalavayAte bAhirA maMDalavayA bAhirAo maMDalavayAo abhitarA maMDalavayA esa NaM addhA kevaiyaM Ahiteti vaejA) abhyantara maMDala pada se bAhyamaMDalapada evaM bAhyamaMDalapada se abhyaMtaravAM maMDalapada isa prakAra kA taramaMDaLapada A pramANene A mArga keTale kahela che? te Apa kaho arthAta A prakArathI sarvAtyaMtaramaMDaLapadathI eTale ke maMDaLa thAnathI sArvabAhyamaMDaLapada athavA sarva bAhyamaMDaLapadathI sarvAbharamaMDaLapada A pramANene A mArga keTalA pramANavALo kahela che? te Apa mane kaho A pramANe vicakSaNa ziSyanA kahevAthI sarvajJa bhagavAna svaziSyone pharIthI samajAvatA kahevA lAgyA. (tA paMcadasuttarajoyaNasae Ahiteti vaejjA) se 542 yona 4 cha tama ziSyane kahevuM arthAt bhagavAna kahe che ke-sarvAtyaMtara maMDaLapadathI sarvabAhyamaMDaLapada yAt ekase paMdara 115 jana pramANunuM che. (abhiMtarAte maMDalavayAte bAhirA maMDalavayA bAhirAo maMDalavayAo abhiMtarA maMDalavayA esa NaM addhA kevaiyaM Ahiteti vaejanA) mAlyA tara 154thI pAyama 754 mane pAhama 54thI AvyaMtaramaMDaLapada A pramANene A mArga keTale kahela che? te mane kaho arthAt sarvAtyaMtara zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprabhRtam G abhyantarAt- sarvAbhyantarAnmaNDalapadAt maNDalasthAnAt bAhya maNDalapadaM - sarva bAhyaM maNDalasthAnam, athavA bAhyAt- sarvabAhyAnmaNDalapadAt - maNDalasthAnAdabhyantaraM - sarvAbhyantaraM maNDalasthAna miti yAvat eSaH - etAvAn adhvA-mArgaH kiyAn- kiNatpramANa AkhyAtaH - kathita iti vadet / 'tA paMcadamuttare joyaNasae aDatAlIsaM ca egadvibhAge joyaNassa AhitAti vajjA' tatra paJcadazottarANi yojanazatAni aSTAcatvAriMzataM caikapaSTibhAgA yojanasya AkhyAta iti vadet || 'tA' tAvAn adhvA paJcadazottarANi yojanazatAni - 115 yojanAni aSTAcatvAriMza caikaSaSTibhAgA yojanasya arthAt 195 etAvAn marga iti AkhyAtaH kathitaH iti straziSyebhyo vadet // - 'tA abhitarAo maMDalavayAo bAhira maMDala yA bAhirAo maMDalavayAo abhitaraM maNDavayaM esa addhA iyaM AhitA ti vaejjA' tAvad abhyantarAnmaNDalapadAt bAhya maNDayaha mArga kitanA kahA hai so kRpayA mujhe kahiye / arthAt sarvAbhyantara maMDala pada se mAne sarvAbhyantara maMDalasthAna se sarvabAhyamaMDala sthAna athavA sarvabAhyamaMDapada se sarvAbhyantara maMDalasthAnarUpa yaha mArga kitanA pramANa kA antaravAlA kahA hai so Apa kahIye / (tA paMcadasuttare joyaNasae aDatAlIsa ca egaTTibhAge joyaNassa AhitAti vaejjA) eka so paMdraha yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga kahA hai aisA apane ziSyoM ko upadeza kareM, arthAt vaha sarvAbhyantara sthAna se sarvabAhyamaMDalasthAna rUpa mArga 115 eka so paMdraha yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga arthAt 195 itane pramANa vAlA mArga kahA hai aisA kaheM / (tA abhitarAo maMDalavayAo bAhirA maMDalavayA bAhirAo maMDalavAo abhitaraM maMDalavayaM esa NaM addhA kevaiyaM AhitAti vaejjA) srvaamaDaLapadathI eTale ke sarvAbhya tamadaMDaLasthAnathI sa`bAhyamaDaLasthAna athavA sa mAhyamaDa LapadathI sarvAMbhyataramaMDaLasthAna rUpa A mA` keTalA pramANanA aMtaravALA che ? te Apa bhane / (tA paMcadamuttare jodaNasae aDatAlIsaM ca egaTTibhAge joyaNassa ahitAti vajjA ) ekasesa 5dara ceAjana tathA eka yeAjananA ekaDiyA aDatAlIsa bhAga kahela che. tema ziSyAne kahevu arthAt e sarvAbhya tarasthAnathI sa`bAhyamaDaLasthAnarUpa mA 115 eseApadara ceAjana tathA eyeAjananA ekasaDhiyA aDatAlIsa bhAga 6 arthAt 115 16 ATalA pramANanA mArga kahela che. (tA abbhiMtarAo maMDala yAo bAhirA maMDala yA bAhirAo maMDalajayAo abhiMtaraM maMDala esaNaM addhA kevaithaM AhitAti vaejjA) sarvAlyAMtarabha upahathI sarvamAdyama upaha zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 249 sUryaprajJaptisUtre lapadaM bAhyAnmaNDalapadAdabhyantaraM maNDalapadam eSa khalu adhvA kiyAn AkhyAta iti vadet // ziSyo bhUyaH praznayati-zrUyatAM tAvat abhyantarAt-sarvAbhyantarAnmaNDalapadAd' vAdyaM-sarvabAyaM maNDalapadaM-maNDalasthAnam, athavA bAhyAt-sarvabAhyAnmaNDalapadAt-maNDalasthAnAta abhyantaraMsarvAbhyantaraM maNDalapadaM-maNDalasthAnam, epa-etAvAn avA-mArgaH kiyAn-kiyatpramANa AkhyAtaH kathita iti vadeta-svaziSyebhyaH kathayediti // ___'tA paMcadasuttare joyaNasae terasa ya egadvibhAge joyaNassa AhitA ti vaejjA' sa paJcadazottarANi yojanazatAni trayodaza ca ekapaSTibhAgA yojanasya AkhyAta iti vadeta // sa:tAvAn adhvA paJcadazottarANi yojanazatAni-115 yojanAni tathA ca trayodazaikaSaSTibhAgA yojanasyeti 1156 etAvAn AkhyAtaH-kathita iti vadeta-kathayet / atra, ityadhikA saMkhyA sarvAbhyantarAnmaNDalapadAdAktane maNDapade vRddhirUpA, tathA ca sarvabAhyAnmaNDapadAdabhyantara maMDalapada se sarvabAhyamaMDalapada tathA sarvabAhyamaMDalasthAna se sarvAbhyantaramaMDalasthAna rUpa yaha mArga kitanA pramANavAlA kahA hai so kahiye zrI gautamasvAmI phira se prazna karate haiM-he bhagavan sarvAbhyantaramaMDalasthAna se sarvabAhyamaMDalasthAna athavA sarvabAhyamaMDalapada se sarvAbhyantaramaMDalapada rUpa yaha mArga parimANa se kitanA kahA gayA hai ? so khiye| ___ (tA paMcadasuttare joyaNasae terasa ya egaTThibhAge joyaNassa AhitAti vaenjA) sarvAbhyantarasthAna se sarvabAhyamaMDalasthAna evaM sarvabAhyamaM ulapada se sarvAbhyantaramaMDalasthAna rUpa mArga eka so paMdraha yojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA teraha bhAga pramANavAlA kahA hai aisA ziSyoM ko samajhAveM / arthAt tumhAre praznokta mArga eka so paMdraha yojana 115 tathA eka yojana kA ikasaThiyA teraha bhAga 11516 itanA pramANa se pramANita kiyA hai aisA kheN| yahAM para ikasaThiyA teraha bhAga vAlA adhika saMkhyA sarvAbhyantara maMDalapada tathA sarva bAhAmaMDalapadathI sabhyataramaMDalapada rUpa mArga keTalA pramANane kahela che? te Apa kaho athaoNt zrI gautamasvAmI pharIthI prazna kare che ke he bhagavana sarvAtyaMtaramaMDaLasthAnathI sarvabAhyamaMDaLarathAna athavA sarvabAhAmaMDaLapadathI sarvAtyaMtaramaMDaLapada rUpa A mArga parimANathI keTale kahela che? te kaho (tA paMcadasuttare joyaNapae terasa ya egadimAge joyaNassa AhitA ti vaejjA) sarvA. tyaMtaramaMDaLa thAnathI sarvabAhyamaMDaLa sthAna ane sarvabAhyamaMDaLapadathI savalaMtaramaMDaLasthAnarUpa mAga ekaso paMdara jana ane eka ejananA ekasaThiyA tera bhAga pramANane kahela che, tema ziSyone samajAvavuM. arthAt tamee prazna karela pramANavALe mArga ekase 115 paMdara jana tathA eka janane ekasaThiyA tera bhAga ATalA pramANathI kahela che. tema kahevuM ahIMyA 1 ekasaThiyA tera bhAgavALI vadhArAnI saMkhyA sarvAtyaMtara maMDaLapadathI te pachInA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ 249 sUryazanipramAzikA TIkA sU0 20 prathamaprAbhRte aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam ktine'ntarAbhimukhe maNDalapadAdAktane'ntarAbhimukhe maNDalapade kSayarUpA jJeyeti // 'abhitarAe te maMDalavayAe bAhirA maMDakyA vAhirAte maMDalavayAe abhitaraM maMDalavayaM, esa NaM addhA kevaiyaM AhitA ti vaejA' abhyantareNa maNDalapadena bAcaM maNDalapadaM bAdhena maNDalapadena abhyantaraM maNDalapadam eSa khalu adhvA kiyAn AkhyAta iti vadet // abhyantareNa maNDalapadena saha-abhyantarAnmaNDalapadAt prtH| yadi bAhyena maNDalapadena saha-sarvabAyAnmaNDalapadAt arvAka ityevamatra gamyate, arthAt sarvAbhyantaramaNDalapadAtparataH sarvavAhamaNDalAdarvAka yo'dhvA sa kiyAn AkhyAta iti vadet-kathayet / tato bhagavAnAha-'tA paMcadasuttare joyaNasae AhitAti vaejjA' sa paJcadazottarANi yojanazatAni AkhyAta iti vadet // 'tA' saH tAvAn adhyA-mArgaH-sarvAbhyantaramaNDalapadAt sarvabAcaM maNDalapadaM yAvadese anantara ke maMDalapada meM vRdrirUpa tathA sarvadhAya maMDalapada se aktina antarAbhimukha maMDalapada meM kSayarUpa se hotA hai| (anbhitarAe te maMDalavayAe bAhirA maMDalavayA bAhirAte maMDalavayAe anbhitaraM maMDalavayaM esa NaM addhA kevaiyaM Ahiteti vaejjA) sarvAbhyantaramaMDala pada se sarvavAya maMDalapada tathA sarvabAghamaMDalapada se sarvAbhyantara maMDalasthAna rUpa yaha mArga kitane pramANavAlA kahA hai ? so Apa kahiye mAne abhyantara maMDalapada ke para evaM sarvabATa maMDalapada se aktina rUpa mArga kitanA kahA hai ? so khiye| zrI gautamasvAmI ke pUrvokta prakAra se prazna karane para zrI bhagavAn uttara dete huve kahate haiM-(tA paMcadasuttare joyaNasae AhitAti vaenA) vaha mArga eka so paMdraha yojana kA kahA hai aisA svaziSyoM ko kheN| arthAt srvaabhyntrmaMDaLapadamAM vRddhirUpa tathA sarvabAhyamaMDaLapadathI avatana aMtarAbhimukha maMDaLapadamAM kSaya rUpe kahela che. __(abhiMtarAe te maMDalavayAe bAhirA maMDalavayA kAhirA te maMDalavayAe anbhiMtaraM maMDaladayaM esa NaM addhA kevaiyaM Ahiteti vaejjA) sAlyAtarama 54thI smaami||56 tathA srpbAhyamaMDaLapadathI sarvAyaMtaramaMDaLasthAna rUpa A mArga keTalA pramANane kahela che te Apa kahe, eTale ke atyaMtaramaMDaLapadathI pachI ane sarvabAhyamaMDaLanI pahelA rUpa mArga keTalo sa cha ? te 4.. zrI gautamasvAmIe pUveta prakAre prazna karavAthI zrI bhagavAna tene uttara ApatAM 3 cha -(tA paMcadasuttare joyaNasae AhitAti vaejjA) te bhAga asA542 yojanA kahela che tema pitAnA ziSyane kahevuM arthAtu sarvAtyaMtaramaMDaLapadathI sarvabAhyamaMDaLapada zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 saryaprAptisUtre karUpo mArgaH, paJcadazottarANi yojanazatAni 115 yojanarUpaH, AkhyAtaH-sAmAnyarUpeNa kathita iti svaziSyebhyo vadet-kathayet / aGgotpAdanaprakriyAtu pUrva pradarzitaiveti // 0 20 // iti prathamasya prAbhRtasyASTamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // itizrI vizvavikhyAta-jagadavallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhApAkalita-lalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya prathama prAbhRtaM samAptam // maMDalapada se sarvabAlyamaMDalapada rUpa eka mArga eka so paMdraha yojana 115 rUpa sAmAnya prakAra se kahA gayA hai isa prakAra se svaziSyoM ko kheN| ___ aGkotpAdaka prakriyA pahale pradarzita kI gaI hai usI prakAra se jJAta karaleveM // mU0 20 // prathama prAbhRta kA AThavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 1-8 // zrIjainAcArya-jainadharmadivAkAra-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM prathama prAbhRta samApta // 1-8 // rUpa mArga ekaso paMdara jana 115 rUpa sAmAnya rIte kahela che. A pramANe ziSyane kahevuM. aMketpAdaka prakriyA pahelA batAvavAmAM AvI gayela che, e ja pramANe samala vI. // sU0 20 // pahelA prAbhRtanuM AThamuM prAbhRtaprAbhRta samApta 1-8 mAM zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUrya prajJaptisUtranI sUryajJapti kAzikA TIkAmAM paheluM prAbhRta samApta . 18 che - zrI suryaprajJami sUtra: 1
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam 251 atha dvitIyaprAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam sAmprataM viMzati prAbhRteSu 'tiricchA kiM ca gacchai' iti nAmakaM dvitIyaM prAbhRtaM prArabhyate, tasyedamAdimaM sUtram-'tA kahaM te' ityAdi / mUlam - tA kahaM te tiricchagaI AhitAti vejjaa| tattha khalu imAo aTra paDivattio paNNattAo, tatthege evamAhaMsu tA puracchimAo loaMtAo pAdo marIcI AgAsaMsi uttiTrai se NaM imaM loyaM tiriyaM karei tiriyaM karittA paJcasthibhaMsi loyaMsi sAyami rAyaM AgAsaMsi viddhaMsissaMti, ege evamAsu 1 / ege puNa evamAsu 2 tA purasthimAo loaMtAo pAto sUrie AgAsaMsi uttiTai, se Ne imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei, karittA paJcatthimaMsi loyaMsi sUrie AgAsaMsi viddhaMsaMti, ege evamAsu 2 / ege puNa evamAsu 3, tA purasthi. mAo loyaMtAo pAo sUrie AgAsaMsi uttiTTai, se imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei, karittA paJcasthimaMsi loyaMsi sAyaM ahe paDiyAgacchati, ahe paDiyAcchitA puNaravi avarabhU puratthimAo loyaMtAo pAo sUrie AgAsaMsi uttiTai, ege evamAsu 3 / ege puNa eva. mAhaMsu 4-tA purathimAo loyaMtAo pAo sUrie puDhavikAyasi uttidRi, se NaM imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei, karittA paJcasthibhillaMsi loyaMtasi sAyaM sUrie puDhavikAyasi viddhaMsai, ege evamAhaMsu 4 / ege puNa evamAhaMsu 5-purasthimAo loyaMtAo pAo sUrie puDhavi. kAyaMsi uttiTrai, se NaM imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei. karitA paJcatthimaMsi loyaMsi sAyaM sUrie puDhavikAyaMsi aNupavisai aNupavi. sittA ahe paDiyAgacchai ahe paDiyAgacchittA puNaravi avarabhU purasthimAo logaMtAo pAo sUrie puDhavikAsi uttiTui, ege evamAhaMsu5 / ege puNa evamAhaMsu 6-tA purathimillAo loyaMtAo pAo sUrie AukAsi uttiTai, se gaM imaM tiriya loyaM tiriyaM karei, karitA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre pacchatthimaMsi loyaMtaMsi pAo sUrie AukkAyaMsi viddhaMsai, ege evamAsu6 | ege puNa evamAhaMsu7 - tA puratthimAo loyaMtAo pAo sUrie AukAsi uttiha, se NaM imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei, karitA paJcarithamaMsi loyaMtaMsi sAyaM sUrie AukAryasi pavisai, pavisittA ahe paDiyAgacchai, paDiyAgacchittA puNaravi avarabhU puratthi - mAo loyaMtAo pAo sUrie AukAryasi utti ege evamA hNsu7| ege puNa evamAhaMsuTa-tA purasthimAo loyaMtAo bahUI joyaNAI bahUI joyaNasayAI bahUI joyaNasahassAI uDDuM dUraM uppaittA ettha NaM pAo sUrie AgAsaMsi uttiTThai, se NaM imaM dAhiNaDaDhaM loyaM tiriyaM kare, karitA uttaradvaloyaM tameva rAo, se NaM imaM uttaraddhaloyaM tiriyaM kares, tiriyaM karitA dAhiNadvaloyaM tameva rAo, se NaM imAI dAhiNuttaraDaloyAiM tiriyaM karei tiriyaM karitA purasthimAo loyaMtAo bahUI joyaNAI bahuyAI joyaNasayAI bahUI joyaNasahassAI uDDuM dUraM uppaittA ettha rNa pAo sUrie AgAsaMsi uttiTThai, ege evamAsu / vayaM puNa evaM vayAmo tA jaMbuddIvassa dIvassa pAINapar3INAyatAe odINada| hinAyatAe jIvAe maMDalaM cauvIseNaM saraNaM chettA dAhiNapuratthimaMsi uttarapacvatthimaMsi ya caubhAgamaMDalaMsi ibhIse raya nabhAe puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo aTu joyaNasayAI uDDuM uppaittA, ettha NaM pAo duve sUriyA uttirdRti, te NaM imAI dAhijuttarAI jaMbuddIvabhAgAI tiriyaM kareMti, karitA puratthimapaJccatthimAI jaMbuddIvabhAgAI tAmeva rAto, teNaM imAI puratthimapaJcatthimAI jaMbuddIvabhAgAI tiriyaM kareMti karitA dAhiNuttarAI jaMbuddIvabhAgAI tAmeva rAo, teNaM imAI dAhiNuttarAI puratthimapaccatthimANi ya jaMbuddIvabhAgAIM tiriyaM karei karitA jaMbuddIvassa dIvassa pAINapaDiyAyatayA odINa dAhiNAyayAe jIvAe maMDalaM cauvIseNaM saraNaM chettA dAhiNapurasthi 252 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryamaptiprakAzikA TAkA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathama prAbhRtaprAbhRtam 253 millaMsi uttarapaJcasthimillaMsi ya caubbhAgamaMDalaMsi imIse rayaNappa. bhAe puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo aTujoyaNasayAI uI uppaittA, itthaNaM pAo duve sUriyA AgAsaMsi utti;ti / sU0 21 // ||biiiyss paDhamaM // 1 // chAyA-tAvat kathaM te tiryaggatirAkhyAtA iti vadet / tatra khalu imA aSTau pratipattayaH prajJaptAH / tatra eke evamAhuH-tAvat paurastyAllokAntAt prAtamarIcirAkAze uttiSThati, sa khalla imaM lokaM tiryak karoti, tiryak kRtvA pazcAtyalokAnte sAyaM rAtrau AkAze vidhvaMsiSyate / eke evamAhuH 1 / eke punarevamAhuH 2, tAvat paurastyAllokAntAt prAtaH sUryaH AkAze uttiSThati, sa khalu imaM tiryaglokaM tiryak karoti, tiryak kRtvA pAzcAtye loke sUryaH AkAze vidhvaMsate, eke evamAhuH 2 / eke punarevamAhuH 3 tAvat paurastyAllokAntAt prAtaH sUrya AkAze uttiSThati, sa imaM tiryaglokaM tiryak karoti tiryak kRtvA pAzcAtye lokAnte sAyam adhaH pratyAgacchati, adha: pratyAgatya punarapi aparabhU paurastyAllokAntAt prAtaH sUrya AkAze uttiSThati, eke evamAhuH 3 / eke punarevamAhuH 4-tAvat paurastyAllokAntAta prAtaH sUryaH pRthivIkAye uttiSThati, sa khalu imaM tiyagralokaM tiryak karoti, tiyeka kRtvA pAzcAtye lokAnte sAyaM sUryaH pRthivIkAye vidhvaMsate, eke evamAhuH 4 / eke punarevamAhuH 5-paurastyAllokAntAt prAtaH sUryaH pRthivIkAye uttiSThati, sa khalu imaM tiryaglokaM tiryak karoti, tiryak kRtvA pAzcAtye lokAnte sAyaM sUryaH pRthivIkAye anupravizati, anupravizya adhaH pratyAgacchati 2 punarapi aparabhuvaH paurastyAllokAntAt prAtaH sUrya: pRthivIkAye uttiSThati, eke evamAhuH 5 / eke punarevamAhuH 6-tAvat paurastyAllokAntAt prAtaH sUryaH apkAye uttiSThati, sa khalu imaM tiryaglokaM tiryak karoti, tiryak kRtvA pAzcAtye lokAnte sAyaM sUryaH apkAye vidhvaMsate, eke evamAhuH 6 / eke punarevamAhuH 7-tAvat paurastyAllokAntAt prAtaH sUryaH apkAye uttiSThati, sa khalu imaM tiryaglokaM tiryakaroti, tiryak katvA pAzcAtye lokAnte sAyaM sUryaH apkAye pravizati, pravizya adhaH pratyAgacchati, adhaH pratyAgatya punarapi aparabhuvaH paurastyAllokAntAt prAtaH sUryaH akAye uttiSThati, eke evamAhuH 7 / eke punarevamAhuH 8-tAvat paurastyAllokAntAt bahUni yojanAni bahUni yojanazatAni bahuni yojanasahasrANi Urdhva daram utpatya atra khalu prAtaH sUryaH AkAze uttiSThati, sa khalu imaM dakSiNArddha lokaM tiryak karoti tiryak kRtvA uttarArddha lokaM tameva rAtrI sa khalu imam uttarArddha lokaM tiryak karoti, tiryak kRtvA dakSiNAI lokaM tameva rAtrau, sa khalu imau dakSiNottarArddhalokau tiryak karoti, tiryakkRtvA paurastyAllokAntAd bahUni yojanAni bahUni yojanazatAni bahUni yojanasahasrANi Urdhva dUram utpatya atra khalu prAtaH sUryaH AkAze uttiSThati, eke evamAhuH 8 / vayaM punarevaM vadAmaH-tAvat jambUdvIpasya prAcI. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprati sUtre pratIcyAyatatayA udIcIdakSiNAyatatayA jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena chipa dakSiNapaurastye uttarapAzcAtye ca caturbhAgamaNDale asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAt aSTayojanazatAni Urdhvamutpatya atra khalu prAtaH dvau sUryo utiSThataH, tau khalla ima dakSiNottarau jambudvIpabhAgau tiryakkurutaH kRtvA paurastyapAzcAtyo jambUdvIpa bhAgau tAveva rAtrau tau khala imau paurastyapAzcAtyo jambUdvIpabhAgau tiryakkurutaH, kRtvA dakSiNotarau jambUdvIpabhAgau tAveva rAtrau tau khalu imau dakSiNottarau paurastyapAzcAtyau ca jambUdvI bhAga tiryak karoti, tiryak kRtvA jambUdvIpasya dvIpasya prAcIpratIcyAyatatayA udIcIdakSiNAyatatayA jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dakSiNapaurastye uttarapAzvAtye ca caturbhAgamaNDale asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAt aSTa yojanazatAni Urdhvamutpatya, atra khalu prAtaH dvau sUryau AkAze uttiSThataH // 021 // // dvitIyasya prathamam // 254 " TIkA - prathamaM prAbhRtaM sAGgamaSTaprAbhRtaprAbhRtaiH sAkamuktvA samprati viMzatiprAbhRteSu dvitIyaM prAbhRtam - 'tiricchiyA kiM ca gacchan' tiryak kathaM ca gacchati ityetadviSayakaM praznavatraM kathayati - 'tA kahaM te tiricchagaI AhitAti varajA' tAvat kathaMte tiryaggatirAkhyAtA iti vadet || anyat prabhUtaM viSayAntaraM praSTavyamasti, kintu samprati tAvat itthameva pRcchAmi yat te - tavamate vayA he bhagavan ! kathaM kena prakAreNa sUryasya tiryaggatiH - tiryakparibhramaNam dUsare prAbhRta kA prathama prAbhRtaprAbhRta prAraMbha aba vIsa prAbhRtoM meM 'tiricchA kiMca gacchaha' isa nAmakA dUsarA prAbhRta kA prArambha kiyA jAtA hai isakA prathama sUtra isa prakAra se hai- 'tA kahaM te tiricchagai AhitAti vajjA) ityAdi TIkArtha- prathama prAbhRta aGgasahita ATha prAbhRtaprAbhRtoM ke sAtha kahakara ke aba vIsa prAbhRtoM meM yaha dUsarA prAbhRta- 'tiricchiyA kiMca gacchacha' tiryak kaise jAtA hai isa viSaya ke saMbaMdha meM praznasUtra upasthita karake kahatA haiM- 'tA kahaM te tiriccha AhitAti vaejjA) he bhagavan Apake mata se sUryakA tiryak khIjA prAbhUtanA prAraMbha bIjA prAkRtanuM paheluM prAbhRtaprabhRta huve vIsa prAkRtAbhAM (tiricchA kiMca gacchai) mA nAbhavANA jIna AvRtanA AraMbha vAmAM Ave che khAnu prathama sUtra yA pramANe che - ( tA kahaM te tiriccha gai Ahiti vaejjA) chatyAhi. TIkA :pahelu prAkRta aMga sahita ATha prAkRtaprAkRtAnI sAthe kahIne have vIsa prAkRtAyAM yA pIlu prAkRta (tiricchiyA kiM ca gacchai) yA viSayanA saMdhamA prazna sUtra upasthita purIne tirtha 3 aivI rIte laya che ? he che - ( tA kahate tiricchagaI sUtra zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam 255 AkhyAtA - kathitA, iti sAGgaM sopapattikaM vadet vada bhagavAnnityarthaH / evamukte ziSye etadviSayaparatIrthikapratipattimithyAbhAvopadarzanArtha prathamatastA eva pratipattI rupanyasyati bhagavAn'tattha khalu imAo aTTha paDivattio paNNattAo' tatra khalu imAH aSTau pratipattayaH prajJaptAH / tatra he gautama! tiryaggativiSaye, khala-iti nizcitamimAH - vakSyamANasvarUpAH, aSTau - aSTasaMkhyakAH pratipattayaH - paratIrthikAbhyupagamarUpANi matAntarANi prajJaptAni, tA eva pratipattayo yathAkrameNAha - aSTau vipratipattayaH santi tAsAM sArAMzo yathA (1) pUrvakSitije marIcisaMghAto dRiyo bhavati, punazca pazcimakSitije AkAze sa ca saMghAto vidhvaMsamupayAti / ( 2 ) gamana kisa prakAra se kahA hai ? so Apa kahiye / kahane kA bhAva yaha hai ki anya aneka viSayoM ke saMbaMdha meM praSTavya hai hI kintu sAmpratasamaya meM yahI pUchatA hUM ki Apa prabhuzrI ke matase kisa prakAra se sUrya kI tiryaggati mAne tiryak paribhramaNa kahI gaI hai vaha sabheda mAne vibhinna bhedasahita evaM upapatti mAne pramANa sahita kahiye / (tattha khalu imAo aTTha paDivattIo paNNattAo) isa viSaya viSayaka ye vakSyamANa AThapratipattiyAM kahI gaI hai arthAt gautamasvAmI ke prazna kA uttara dete huve prabhuzrI kahate hai ki he gautama isa tiryak gatike bAremeM ye vakSyamANa svarUpavAlI ATha pratipattiyAM paratIrthikoM ke matAntararUpa mAnyatAeM kahIM hai / vahIM pratipattiyAM kramAnusAra kahate haiM isa praSTavya viSaya ke saMbaMdha meM ATha pratipattiyAM kahI hai usakA sArAMza isa prakAra se hai Ahiteti bajjA) he bhagavan sapanA bhatathI sUryanuM tiryaI gamana ardha rIte thAya che ? te mApa Ahe. kahevAnA bhAva e che ke bIjA aneka viSayanA saMbaMdhamAM pUchavAnuM che. paratu hAla atyAranA samaye e ja pUM chuM ke Apa prabhuzrInA matathI sUnI tiOk gati eTale ke tiyak paribhramaNa kaI rIte kahela che? te anya bheda sAthe tathA upapatti eTale ke pramANa sahita mane kaheA. (tattha khalu imAo aTTha paDivatIo paNNatAo) yA viSayA saMbaMdhAM yA vakSyamAtha AThe pratipattIyA kahevAmAM Avela che. arthAt gautamasvAmInA praznanA uttara ApatAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! A tik gatinA saMbaMdhamAM A ATha pratipattIyA eTale ke paratIthi nA matAntara rUpa mAnyatAo e patipattIcAnA sAra have krama pramANe kahe che, zrI suryaprajJapti sUtra : 1 vakSyamANu svarUpavALI kahevAmAM Avela che.
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 sUryapranaptisUtre ___ (2) sUrya eva pUrva kSitije AkAze udgacchati, sa ca pazcimakSitije AkAze vidhvaMsate-vidhvaMsamupayAti / (2 ) (3) bhUriyaM golAkArA lokazcAyaM golaH, eka eva syoM bhUvazcaturdikSu paribhraman tiryaglokamadhye lokaM ca paryAyakrameNa prkaashyti....| ___ (4) ekaH sUryaH pRthivIkAye-pUrvaparvatazirasi udeti, tiryaglokaM prakAzayan pazcime parvatazirasi vidhvaMsate, dvitIyadine dvitIyaH sUrya udeti, tRtIyadine punaH prathama itiparyAyakrameNa ekAntarau tau udayaM vrjetaam....| (2 sU) (5) pazcamasya mate'pi bhUriyaM golAkArA lokazcAyaM gola-eka eva sUryaH pRthivI (1) pUrva kSitija meM marIci kA samudAya dRzya hotA hai, phira pazcima kSitija meM vaha saMghAta kA vidhvaMsa ho jatA hai (2) sUrya hI pUrva kSitija mAne AkAza meM udita hotA hai tathA vaha pazcima kSitija meM asta ho jAtA hai (sU0 2) (3) sUrya gola AkAravAlA hai yaha loka bhI gola hai eka hI sUrya pRthvI kI cAroM dizAmeM bhramaNa karake tiryakloka meM lokako paryAyakrama se prakAzita karatA hai (4) eka hI sUrya pRthivIkAya meM-pUrvaparvata ke Upara udita hotA hai evaM tiryakloka ko prakAzita karake pazcima parvata Upara vidhvaMsita hotA hai mAne asta hotA hai dUsare dina dUsarA sUrya udita hotA hai evaM tIsare dina phirase pahalA sUrya udita hotA hai isa prakAra paryAya kramase eka eka dina kA antara karake ve udita hotA hai| ___(sU0 2) (5) pAMcaveM ke matase bhI yaha pRthvI golAkAra hotI hai evaM yaha loka bhI - (1) pUrva kSitijamAM marIcine samudAya levAmAM Ave che. ane pazcima kSitijamAM ye saMdhAtanA vizvAsa thAya che. (sU0 2) (2) sUrya ja pUrva kSitija arthAt AkAzamAM udaya pAme che. tathA te pazcima kSitijamAM bharata thAya che. (2) (3) sUrya goLa AkArane che. A loka paNa geLa che, eka ja sUrya pRthvInI cAre dizAmAM bhramaNa kare che. tiryaka lekamAM paryAyakramathI lokane prakAzita kare che. (sU) 1) (4) eka ja sUrya pRthvIkAyamAM= pUrva parvatanI upara udita thAya che. ane tiryaka kone prakAzita karIne pazcima parvata upara vidhvaMsita thAya che. eTale ke asta thAya che. bIje divase bIje sUrya udaya pAme che. ane pAchA pharIthI pahele sUrya udita thAya che. A pramANe paryAyakramathI eka eka divasanuM aMtara karIne beu sUrya udita thAya che.( sU. 2) (5) pAMcamAnA matathI paNa A pRthvI gaLAkAra che. ane A leka paNa gaLAkAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam ____257 kAye-parvatazirasi pUrvasyAM dizi udayaM prApya tiryaglokaM prakAzayan pazcimaparvatamanupravizya adholokaM prakAzayan punarditIyadine sa eva pUrvaparvatazirasi puna dRzyatAM yaati...| (1 sU0) (6) dvau sUyauM sta statraikaH prathamadine appakAye-pUrvasamudre udeti, tiryaglokaM prakAzayan pazcimasamudre vidhvaMsate-vilIno bhavati, dvitIyadine dvitIyaH sUryaH tathaivodeti vidhvaMsate ca / tRtIyadine prathamazcaturthadine dvitIyazcaivaM paryAyakrameNaikAntarau tAvudayaM vrjetaam...| (2 sU0) __(7) eka eva sUryaH pUrvasa mudrAdudgacchati bhUloM ke prakAzayan pazcimasamudramanupravizati, anupravizya ca pRthivyA adhobhAgasthaM lokaM prakAzayan punardvitIyadine sa eva sUryaH pUrvasamudrAdudgacchati, evaM sarvadApi, tenAsya mate'pi bhuvo va latvaM dhvanyate, eka eva sUryazceti // (10) golAkAra hai, eka sUrya parvata ke Upara pUrva dizAmeM udita hokara tiryakloka ko prakAzita karake phira pazcima parvata meM praveza karake adholoka ko prakAzita karatA huvA phira dUsare dina vahI sUrya pUrvaparvata ke zikhara para phirase dRSTigocara hotA hai (6) sUrya do hote haiM usameM eka sUrya prathama divasa meM apkAya mAne pUrva samudra meM udita hotA hai, tathA vaha tiryakloka ko prakAzita karake pazcima samudra meM vilIna hotA hai arthAt asta hotA hai / tathA dUsare dina dUsarA sUrya usI pUrvokta prakAra se udita hotA hai tathA asta bhI usI prakAra se hotA hai| tIsare divasa meM prathama sUrya cauthe dinameM dUsarA sUrya isa prakAra paryAya kamase eka eka divasa kA aMtara karake ve donoM sUrya udita hotA haiM (mu0 2) __ (7) eka hI sUrya pUrva samudra se udika hokara bhUloka mAne pRthivI ko prakAzita karake pazcima samudra meM praviSTa hotA haiM, tathA vahAM praviSTa hokara pRthvI ke adhobhAgavati lokako prakAzita karake phira dUsare dina vahI sUrya puurvche. eka ja sUrya parvatanI upara pUrva dizAmAM udita thaIne tika lokane prakAzita karIne te pachI pazcima parvatamAM praveza karIne apelekane prakAzita karatAM karatAM pAchA bIje divase e ja sUrya pUrvaparvatanA zikhara para puna daSTigocara thAya che. (sU) 1) (6) sUrya be hoya che. temAM eka sUrya pahelA divase apakAya eTale ke pUrva samudramAM udita thAya che, ane te tiryaku lekane prakAzita karIne pazcima samudramAM vilina thAya che. arthAta asta thAya che. tathA bIje divase bIje sUrya e ja pUkti prakArathI udaya pAme che. ane asta paNa e ja prakArathI thAya che. trIje divase prathama sUrya ceAthe divase bIje sUrya A pramANe paryAya kamathI eka eka divasanuM aMtara karIne e banne sUryA ahita yAya che. (sU0 2) (Da) eka ja sUrya pUrvasamudramAMthI ugIne bhUleka arthAt A pRthvIne prakAzita karIne pazcimasamudramAM praveza kare che, ane tyAM praveza karIne pRthvIne abhAgavati zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ % 3DSC 258 sUryaprajJaptisUtre (8) prAtaH sUrya AkAze udgatya sudaramUrdhva zatasahasrAdhika yojanAni utplutya dakSiNagolArddha prakAzayati, uttaragolArddha ca rAtriM karoti, punazca pazcimAkAze adRzyatAM prApya punardvitIyadine pUrvakSitije AkAze udgatyottaragolArddha prakAzayan dakSiNagolArddha ca rAtriM kurvan sudUramUrdhva gacchan pazcimAkAze vilIno bhavatIti / asya mate ekasya dvayorcA sUryayo nirdezo nAsti / itthamaSTAnAM mata sArAMza iti // ____ 'tatva ege evamAhaMsu 1' tatra-teSAmaSTAnAM paratIthikAnAM madhye, eke paratIthikAH evaMvakSyamANaprakArakaM svavaktavyamAhuH-kathayanti / tadyathA-'tA purathimAo loaMtAo pAo samudra meM udita hotA hai, isa prakAra sarvadA hotA hai, isa prakAra isake matase bhI pRthvI kA vartulAkAra honA dhvanita hotA hai tathA eka hI sUrya honA bhI kathita hotA hai (sU0 1) (8) prAtaH kAlameM sUrya AkAza meM udita hokara bahuta dUra taka Upara meM eka lAkha yojana se adhika yojana taka jAkara ke dakSiNa ke golArdha ko prakAzita karatA hai evaM uttaragolArdha meM rAtri karatA hai, phira pazcima AkAza meM adRzya hokara phira dUsare dina pUrvaAkAza meM udita hokara UttaragolArdha ko prakAzita karake evaM dakSiNagolArdha meM rAtri karatA havA dUra taka upara jAkara pazcima AkAza meM vilIna ho jAtA hai / isa AThaveM matavAdi ke matameM eka yA do sUrya hone ke bAre meM kucha nirdeza nahIM hai| isa prakAra AThoM matavAdiyoM ke kathana kA sArAMza hai _(tattha ege eva mAhaMsu) 1 ve ATha paratIthiko meM se eka paratIrthika isa vakSyamANa prakAra se apanA abhiprAya kahatA hai jo isa prakAra se hai (tA lekane prakAzika karIne pAche bIje divase e ja sUrya pUrva samudramAM uge che. A pramANe A sAtamAMnA matathI paNa pRthvI vartulAkAra hovAnuM dhvanita thAya che tathA eka ja sUrya hevAnuM te kahe che. sU0 1) (8) prabhAtakALamAM sUrya AkAzamAM udita thaIne ghaNe dUra sudhI upara eka lAkha yeja nathI vadhAre yojana paryata jaIne dakSiNa golAdhane prakAzita kare che, ane uparanA goLArdhamAM rAtri thAya che, te pachI pazcima AkAzamAM adazya thaIne bIje divase pAcho pUrva AkAzamAM udaya pAmIne uttara gelAIne prakAzita karIne ane dakSiNa gulAmAM rAtri karate karate dUra sudhI upara jaIne pazcima AkAzamAM vilIna thaI jAya che, A AThamA vAdinA matathI eka agara be sUrya hovAnA viSayamAM kaMI paNa nirdeza maLatuM nathI, A pramANe A AThe matavAdiyenA sthAnano sArAMza batAvela che. (tattha ege evamAhaMsu) me 218 52vayi abhA 4 me 52tathi: 2 // vakSyamA prArathI pAtAne mAliprAya 4 the, re mA prabhArI che, (tA purathimAo loyaMtAo pAo zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyamAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam gabhRta prathama prAbhRtaprAbhRtam 252 marIcI AgAsaMsi uttiTTai, se NaM imaM loyaM tiriyaM karei, tiriyaM karittA paJcatthimaMsi loyaM si sAyaMmi rAyaM AgAsaMsi viddhaMsissaMti' tAvat paurastyAllokAntAt prAtarmarIci rAkAze uttiSThati, sa khalu imaM lokaM tiryak karoti tiryak kRtvA pazcime lokAnte sAyaM rAtrau AkAze vidhvaMsiSyate // tAvat-zrUyatAM tAvadaSTAnAM madhye prathamasya paratIrthikasya mataM yathA-paurastyAllokAntAt-pUrvadigvibhAgAdudayasthAnAvaM pUrvasyAM dizItyarthaH, prAtaH-prabhAtasamayeprAtaH kAle marIciH-kiraNasamudAyaH AkAze-vyomni uttiSThati-udeti etenaitaduktaM bhavatinaitadvimAnaM nApi ratho na ca kazcit devarUpa sUryo'sti, kintu kiraNasaGghAta evaiSaH varnulagolAkAro lokAnubhAvAt kiraNasRSTiH pratidivasaM pUrvasyAM dizi prabhAtasamaye AkAze uttiSThatipurasthimAo loyaMtAo pAo marIcI AgAsaMsi uttiTThai, se NaM imaM loyaM tiriyaM karei, tiriyaM karittA pacatthimaMsi loyaMsi sAyaMmi rAyaM AgAsaMsi vidvaMsissaMti) pUrva dizA ke lokAnta se prAtaHkAlIna sUrya AkAza meM udita hotA hai, vaha Aditya isa jagata ko tiryak karatA hai, tathA tiryaka karake pazcima lokAnta meM sAyaMkAla rAtri hone para AkAza meM asta ho jAtA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki ATha paratIthikoM meM se prathama paratIthika kA mata kahatA hUM so suniye-prathama matavAlA kahatA hai ki pUrvalokAnta se mAne pUrva digvibhAga ke udayasthAna ke Upara pUrvadizA meM prabhAta kAla ke samaya meM sUrya kA kiraNasamudAya AkAza meM udita hotA hai isa kathana kA sArAMza yaha hai ki sUrya kA koI vimAna nahIM hai yA koi ratha nahIM hai athavA sUrya koi deva rUpa bhI nahIM hai yaha to mAtra kiraNasamUha rUpa hI hai vakra yA golAkAra lokamAnyatAse hai kiraNoM kI sRSTi pratidina pUrvadizA meM prabhAta ke samaya meM AkAzameM utpanna hotA hai jisase sarvatra prakAza phaila jAtA hai, isa prakArakA kiraNa marIci AgAsaMsi uttidura, se NaM imaM loyaM tiriyaM karei, tiriya karittA paccatthimaMsi loyaMsi sAyaMmi rAyaM AgAsaMsi viddhaMsirasaMti) pUrva dizAnA tathA pramAtAsamI sUrya AkAzamAM udita thAya che, te Aditya A samagra jagatane tirthaka kare che ane tiryaka karIne pazcimAkAntamAM sAyaMkALanA samaye rAtrI thatAM AkAzamAM asta thAya che. kahevAne bhAva e che ke-ATha paratIthimAMthI pahelA paratIthikano mata kahevAmAM Ave che. te A pramANe che. pahele matavAdI kahe che ke-pUrvalokantathI eTale ke pUrva dizAnA udayasthAnanI upara pUrva dizAmAM prAtaHkAlanA samayamAM sUryanA kiraNa samudAya AkAzamAM udita thAya che. kahevAno sArAMza e che ke sUryanA koI vimAna nathI, athavA koI ratha paNa nathI. temaja sUrya koI deva paNa nathI. Ate kevaLa kiraNonA samUharUpa ja che. te lekamAnyatAthI vaka ke goLAkAra che. kiraNanI suSTi dararoja pUrva dizAmAM prabhAtakALamAM AkAzamAM utpanna thAya che. jethI badhe prakAza phelAI jAya che. A pramANene kiraNa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre samutpadyate, yataH sarvatra prakAzaH prasarati, saH-itthaM bhUto marIcisamudAyaH samupajAtaH san khalu-itinizcitarUpeNa ima-pratyakSata upalabhyamAnaM lokaM-bhUlokaM-tiyaglokaM tiryakarotitiryakaca kRtvA paribhramanneva pazcime lokAnte-pazcimadigvibhAge sAyaM-sAndhye samaye-sAyaM kAle, rAtrau-rAtriprArambhasamaye AkAze vidhvaMsate-adRzyo bhavati, itthaM prathamasya mate AkAzatattve sUryamarIcisaGghAtasya vidhvaMsanamuktam, 'ege evamAhaMsu' eke evamAhu:-kathayanti / tanagataM zrutvA 'ege puNa evamAhaMsu 2' eke punarevamAhuH 2 // eke-dvitIyA stIrthAntarIyA stanmataM zrutvA punaH-bhUyaH evaM-vakSyamANaprakArakaM svamantavyamAhuH-kathayanti / tadyathA-'tA puratthimAo loaMtAo pAo sUrie AgAsaMsi uttii, se NaM imaM tiriya loyaM tiriyaM karei karittA pacatthimaMsi loyaMsi sarie AgAsaMsi viddhaMsissaMti' tAvat paurastyAllokAntAt saMghAta utpanna hokara isa pratyakSa dRzyamAna bhUloka ko mAne tiryakloka meM tiryakparibhramaNa karake isa tiryakloka ko prakAzita karatA hai isa prakAra tiryaparibhramaNa karake pazcima lokAnta meM mAne pazcima digvibhAga meM sAyaMkAla ke samaya meM rAtri ke prAraMbhakAla meM AkAza meM vilIna ho jAtA hai mAne adRzya hotA hai isa prakAra prathama matavAdI ke matase AkAzatatva meM sUrya ke kiraNa saMghAta kA vidhvaMsana mAnA gayA hai (ege eva mAhaMsu) prathama matavAdI isa pUrvokta prakAra se svamata kA samarthana karatA hai // 1 // isa prakAra prathama matavAdI ke matako suna karake-(ege puNa eva mAhaMsu) koi dUsarA isa prakAra kahatA hai 2 arthAt koi dUsarA eka tIrthAntarIya prathama tIrthAntarIya kA abhiprAya ko suna karake isa vakSmANa prakAra se apane matako pragaTa karatA huvA kahatA hai jo isa prakAra se hai-'tA purathimAo loaMtAo pAo mUrie AgAsaMsi uttiTTai, se NaM imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei karittA paccatthimaMsi loyaMsi samudAya utpanna thaIne A bhUlekane eTale ke tiryakanuM tiryagatithI paribhramaNa karIne pazcima dizAne lekanDamAM eTale ke pazcima dizAmAM sAMjanA samaye rAtrinA prAraMbhakALamAM vilIna thaI jAya che. eTale ke adazya thaI jAya che. A rIte prathama matavAdIne matathI zatapamA sUryana rinA samuhAyarnu vizvasana mAnavAmA mAda cha, (ege ebamahaMsa) prse| matavAhI 2 pUrita prAthI potAnA bhatanu samaya na 42 che. ___ 20 352 4Aveda prAthI paDasA matavAhInA matane sAlajIne (ege puNa evamAhaMsu) mI sanyamatavAdI 2mA pramANe vA sAye marthAta mI 5 tIrthAntarIya pahelA tItharIyanA matane sAMbhaLIne A nIce kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAnA bhatane te! // 4 // vAya. te 2 // pramANe cha.-(tA purathimAo logaMtAo pAo sUrie AgAsaMsi uttidvai, se NaM imaM tiriya loyaM tiriyaM karei karittA paccasthimaMsi zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazasiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathama prAbhRtaprAbhRtam 261 prAtaH sUrya AkAze uttiSThati, sa khalu imaM tiryaglokaM tiryakaroti, tiryakakRtvA pazcime lokAnte sUrya AkAze vidhvaMsati // tAvat-zrayatAM tAvadadvitIyasya tIrthAntarIyasya mataM, sacaivaM kathayati-paurastyAllokAntAt-pUrvadigvibhAgAntAta, prAta:-prabhAtasamaye sUryaAkAze uttiSThati-udgacchati-marIcisaGghAtaissahordhvamukhaM gacchan dRzyamAna ityarthaH / sa ca sUryaH khalu iti nizcitam imaM-purovartamAnaM tiryaglokaM-bhUlokaM kiM tiryakaroti-tiryakaparibhraman prakAzayati iti, tiryakRtvA-amuM lokaM saMprakAzya, pazcime lokAnte-pazcimadigvibhAge sUrya AkAze sAndhye samaye vidhvaMsate-vidhvaMsamupayAti adRzyo bhavati / ___ atropasaMhAramAha-'ege evamAsu 2' eke evamAhuH // eke-dvitIyAH-evaM pUrvoktaprakArakaM sUryasyodgamAstamanasvarUpaM svamatamAhuH-kathayanti 2 / 'ege puNa evamAsu 3' eke sUrie AgAsaMsi vidvaMsissaMti' pUrva dizAnta ke lokAnta se prabhAta kAlameM sUrya AkAza meM udita hotA hai, vaha sUrya isa tiryakloka ko tiryaka karatA hai, tiryak karake pazcima lokAnta meM AkAza meM adRzya ho jAtA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki bhagavAna kahate hai dUsare tIrthAntarIya ke mata ko suno vaha isa prakAra se kahatA hai ki pUrva vibhAga ke lokAnta se prabhAtakAla meM sUrya AkAza meM udita hotA hai tathA kiraNasamudAya ke sAtha Upara AkAza meM jAtA huvA dRzyamAna hotA hai, vaha sUrya isa vartamAna tiryakU bhUloka meM tirya paribhramaNa karake bhUloka ko prakAzita karatA hai evaM isa tiryakloka ko prakAzita karake pazcima digvibhAga ke lokAnta ke AkAza meM sthita hokara saMdhyA ke samaya meM vidhvaMsa ko prApta hotA hai mAne adRzya ho jAtA hai| aba upasaMhAra karate huve sUtrakAra kahate haiM-'ege eva mAsu' 2 koI dUsarA eka isa prakAra kahatA hai, arthAt isa prakAra dUsarA matavAdI pUrvokta prakAra se sUrya ke loyaMsi sUrie AgAmaMsi viddhaMsi saMti) pUrva dizAnA tathA prAta:mA sUrya mAzamA udita thAya che, e sUrya A tiryakukane tirya kare che. eTale ke prakAzita kare che. prakAzita karIne pazcimAkAntamAM AkAzamAM adazya thaI jAya che. kahevAne bhAva e che kebhagavAna kahe che ke-bIjA tIrthAntarIya mata kahuM chuM te tame sAMbhaLo e bIje tIthI ntarIya A pramANe kahe che ke-pUrva vibhAganA lekAntathI prabhAtakALamAM sUrya AkAzamAM udita thAya che. tathA kiraNa samudAyanI sAthe AkAzamAM jaIne daSTigocara thAya che. e sUrya A virya paribhramaNa karIne pRthvIlekane prakAzita kare che. ane A tilakane pazcima digvibhAganA lekAntamAM AkAzamAM sthira rahIne saMdhyA samaye vidhvaMsa pAme che. seTa 254zya 25 taya che. 2 // 4thanane 757.2 42tA he cha -(ege evamAhaMsu) 5 bIje matavAdI A uparokta prakArathI kahe che. arthAta A rIte bIjA anyatIthika sUryanA uddagamana ane astamana arthAta udayAstanA saMbaMdhamAM pitAne mata pradarzita kare che. rA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 sUryaprakSaptisUtre punarevamAhuH // eke-tRtIyAH, puna:-prathamadvitIyayormataM zrutvA svamatamevaM vakSyamANaprakArakamAhuH-kathayanti / 'tA puratyimAo lAyaMtAo pAdo mUrie AgAsaMsi uttii, se ibhaM tiriya loyaM tiriyaM karei, karittA paJcatthimaMsi loyaMsi sAyaM ahe paDiyAgacchati, ahepaDiyA gacchitA puNaravi avarabhupuratthiAo loyaMtAo pAto sUrie AgAsaMsi uttii' tAvat paurastyAllokAntAt prAtaH sUrya AkAze uttiSThati, sa imaM tiryaglokaM tiryak karoti, tiryak kRtvA pazcime lokAnte sAyam adhaH pratyAgacchati, adhaH pratyAgatya punarapi aparabhuvaH paurastyAllokAntAta prAtaH sUrya AkAze uttiSThati, // tAvat zrayatAM tAvat tRtIyasya mataMtadyathA-prAtaH-prAtaHkAle-prabhAtasamaye sUryaH paurastyAllokAntAt-pUrvadigvibhAgAntAt udgamana astamana mAne udayAsta ke viSayameM apanA mata pradarzita karatA hai / 2 / (ege puNa eva bhAsu) koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai arthAt koI tIsarA matavAlA isa prakAra se prathama evaM dUsarA matavAdI ke mata ko suna karake apane mata ke viSaya meM isa nimnokta prakAra se vakSyamANa apane matake saMbaMdha meM kahatA hai-'tA purathimAo lAyaMtAo pAdo mUrie AgAsaMsi uttii se imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei karittA paJcatthimaMsi loyaMsi sAyaM ahe paDiAgacchati ahe paDiyAgacchittA puNaravi avarabhUrapurasthimAo loyaMtAo pAto sUrie AgAsaMsi uttiTTai' mUrya pUrvadizA ke lokAnta se prabhAtakAla meM AkAza meM Upara kI aura jAkara vaha isa tiryakloka ko tiryaka karatA hai evaM tiryak karake pazcima lokAntameM sAyaMkAla ke samaya nIce parAvartita hotA hai tathA nIce kI ora Akara ke phirase pRthvI ke aparabhAga meM pUrva ke lokAnta se prabhAta kAlameM AkAza meM udita hotA hai| kahane kA bhAva yaha hai kI bhagavAn kahate hai-tIsare paramatavAdI ke matako suno vaha kahatA hai prAtaH kAlameM yAnI prabhAta ke samaya sUrya paurastya lokAnta (ege puNa evamAhaMsu) * // pramANe 4 cha arthAt trIle bhatapAhI // prakArathI pahelA ane bIjA matavAdInA matane sAMbhaLIne potAnA matanA saMbaMdhamAM A nAye dA 2thI pAtAnu matavya zivi cha.-(tA purathimAo loyaMtAo pAo sUrie AgAsaMsi uttiTui se imaM tiriya loya tiriyaM kare i karittA para vatthimaMsi loyasi sAyaM ahe paDiAgacchati ahe paDiAgacchittA puNaravi avarabhUpurasthimAo loyaMtAo pAto sUrie AgAsaMsi uttii) 25 // sUrya pUrva 6zAna all-tathI pramAta samayamA zamAM apanI tarapha jaIne te A tiryaka lekane tirya kare che, ane tirthaka karIne pazcima kAntamAM sAMjanA samaye nIce parAvartita thAya che. ane nIcenI tarapha AvIne pAchA pRthvInA bIjA bhAgamAM pUrva dizAnA lekAntathI prAtaHkALa thatAM AkAzamAM udaya pAme che. kahevAne bhAva e che kebhagavAna kahe che ke--trIjA anyatIrthikanA abhiprAyane zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyamAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam ___ 263 AkAze uttiSThati-AkAze udgacchati, sa ca sUryaH ima-purovartamAnaM manuSyalokaM-bhUlokaMtiryaglokaM tiryakaroti-prakAzayatIrthaH, tiryak kRtvA-bhUlokaM prAkAzya pazcime lokAntepazcimadigvibhAgAnte sAyaM-sAndhye samaye adhaH-pRthivyA-adhobhAge pratyAgacchati-adho. bhAge pravizati, adhaH pratyAgatya-pravizyA cAdhaH pratyAgacchati-pRthivyA adhobhAgena punarAyAti-adholokaM prakAzayan pratinivartate, punarapi dvitIyadine aparabhuvaH-bhuvo'parabhAge, paurastyAllokAntAt-pUrvadigvibhAgAt prAtaH-prabhAtasamaye sUryaH punarapi AkAze uttiSThatitiryaglokaprakAzanArtha punarudgacchati // tRtIyatIrthAntarIyasya matena bhUriyaM golAkArA loko'pi golAkAratayA vyavasthitaH, matamidaM sAmpratike'pi kAle zAstrAntareSu vijRmbhate, atastadgataM se mAne pUrva digvibhAga se AkAza meM Upara jAtA hai vaha sUrya isa bhUloka mAne manuSyaloka ko tiryak karatA hai arthAt prakAzayukta karatA hai bhUloka ko prakAzita karake pazcima lokAnta meM mAne pazcimadizA ke antabhAga meM sAyaMkAla ke samaya pRthIvi ke nimna nIce ke bhAga kI ora AtA hai arthAta prathivI ke nIce ke bhAgameM praveza karatA hai nIce kI ora Akara ke pRthivI ke adhobhAga meM Akara vahAM adhobhAga ko prakAzita karatA havA vahAM se parAvartita hotA hai mAne pIchA loTatA hai| phira dUsare dina pRthvi ke anya bhAga meM pUrvadizAvarti lokAnta se arthAt pUrvadigvibhAga se prAtaH kAlameM phira se sUrya AkAza meM udita hotA hai arthAt tiryakloka ko prakAzita karane ke liye phirase AkAza meM Upara kI ora jAtA hai| tIsare tIrthAntarIya ke mata se yaha pRthvI gola AkAravAlI hai loka mAne bhUloka bhI golAkAra se vyavasthita hai yaha mata vartamAna kAlameM zAstrAntara meM sAMbhaLe temanuM kahevuM che ke-prAtaHkALamAM eTale ke prabhAtanA samayamAM sUrya pIrasya lekAntathI arthAt pUrva divibhAgathI AkAzamAM upara jAya che, te sUrya A bhUloka eTale ke manuSyalokane tirthaka kare che. arthAt prakAza yukta kare che. bhUlakane prakAzita karIne pazcima kAntamAM eTale ke pazcimadizAnA aMtabhAgamAM sAMjanA samaye pRthvInA nIcANanA bhAga tarapha gamana kare che. eTale ke pRthvInI nIcenA bhAgamAM praveza kare che. nIcenI tarapha AvIne pRthvInA adhabhAgane prakAzita karIne tyAMthI pAchA phare che, te pachI bIje divase pRthvInA bIjA bhAgamAM pUrva dizAnA lokAtathI eTale ke pUrva diSyibhAgathI prAtaHkALamAM pharIthI sUrya AkAzamAM udita thAya che. arthAt tiryaka lekane prakAzita karavA mATe pharIthI AkAzamAM upara jAya che. trIjA tIrthAntarIyanA matathI A pRthvI goLAkAra rUpa che, temaja loka eTale bhUloka paNa gelAkArathI vyavasthita che. A mata vartamAna samayamAM anya zAstromAM pravartamAna zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 sUryaprajJaptisUtre yAthArthya zAstrAntarebhyo'vaseyamiti / asya trayo bhedAssanti, yathA-(1) prAtaH sUrya AkAze udgacchati, (2) prAtaH sUryaH parvatazirasi udgacchati, (2) prAtaH sUryaH samudra udgacchati / etAn bhedAn durIkRtya tRtIyo vadati yat naipo niyamaH samIcInaH kintu sa eva sUrya stiryaglokaM prakAzayan punarapi pRthivyA adhobhAgAn prakAzayan dvitIyadIne adhobhUbhAgA dvinirgatya pUrvasyAM dizi prAtaH kAle punarapi AkAze urdhvamudgacchatIti tRtIyasya mata miti // 'ege evamAhaMsu' eke evamAhuH, eke-tRtIyA stIrthAntarIyAH evaMpUrvoktaprakArakaM svakIyaM-matamAhuH kathayanti 3 / 'ege puNa evamAhaMsu 4' eke caturthAstIrthAntarIyAH punaH-trayANAM mataM zrutvA evaM-vakSyamANAsvarUpaM svamatamAhuH-kathayanti / anya zAstra meM pravartita hai ataH usake kathana kI yathArthatA anya zAstroM se jAna leveM / isa prakAra yahAM para tIna bheda kahA hai usakI yathArthatA anya zAstrAntaroM se vidita kara leveM / tIna bheda isa prakAra se haiM (1) prabhAta kAla meM sUrya AkAza meM Upara jAtA hai (2) prabhAta samaya meM sUrya parvata ke upara udita hotA hai (3) prAtaH kAla meM sUrya samudra meM udita hotA hai, ye tInoM bhedoM ko dUra karake tIsarA kahatA hai ki-aisA koI niyama nahIM hai kintu vahI sUrya tiryaka loka ko prakAzita karake phira se pRthivI ke adhovati bhAgoM ko prakAzita karake dUsare dina adhobhUbhAga se nikala kara pUrva dizA meM prAtaH kAla meM phira se AkAza meM Upara meM jAtA hai aisA tIsare kA mata hai| 'ege evamAsu' eka jo tIsarA tIrthAntarIya hai vaha isa prakAra se kahatA hai arthAt pUrvokta prakAra se svamata pragaTa karatA hai 3 'ege puNa evamAsu 4 eka jo cauthA tIrthAntarIya hai vaha tInoM kA matAntara ko sunakara isa vkssyche, tethI tenA kathananI yathArthatA bIjA zAstromAMthI jANI levI. A rIte ahIMyA traNa bheda kahyA che. tenI yathArthatA anya zAstromAMthI jANI levI. traNa bheda A pramANe che (1) prabhAtanA samayamAM sUrya AkAzamAM upara jAya che. (2) prabhAtanA samayamAM sUrya parvatanA upara udaya pAme che. (3) prAtaHkALamAM sUrya samudramAM udita thAya che. A traNe bhedone dUra karIne trIjAnuM kahevuM che ke A keI niyama nathI. paNa eja sUrya tirthaMkalekane prakAzita karIne pharIthI pRthvInA nIcenA bhAgone prakAzita karIne bIje divase adhebhAgathI nIkaLIne pUrva dizAmAM prAtaHkALamAM pharIthI AkAzamAM upara taya cha, 2 // pramANe trIta bhatavAhIno mata che, (ege evamAhaMsu) se 7 zrIna matavAhI che te A pramANe kahe che arthAt pUrvokta prakArathI pitAne pragaTa kare che. 3 (ege paNa evamAsu) yA 5 tIrthAntarIya satraNenA matAntarone maNIne mA 1kSyamA prarathI potAnA matane pragaTa 42tai 4aa sAmye! (tA purasthimAo logaMtAo zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ 265 sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam tadyathA - 'tApuratthamAo loyaMtAo pAo sUrie puDhavikAryasi utti se NaM imaM tiriyaM loyaM tiriyaM kare, karitA paccatthimillesi loyaMtaMsi sAyaM sUrie puDhavikAryasi viddhaMsaha ' tAvat paurastyAllokAntAt prAtaH sUryaH pRthivIkAye uttiSThati, sa khalu imaM tiryaglokaM tiryakkaroti, tiryakkRtvA pAzcAtye lokAnte sAyaM sUryaH pRthivIkAye vidhvaMsate // tAvatcaturthasya mataM tAvat sAvadhAnatayA zrUyatAM tAvat paurastyAllokAntAt - pUrvadigvibhAgAntAt prAtaH - prabhAtasamaye sUryaH pRthivIkArya bhUpRSThabhAge uttiSThati - Urdhvamudgacchati, saca sUryaH khalu - itinizcitam imaM - purovarttamAnaM tiryaglokaM - manuSyalokaM bhUlokaM tiryakkaroti tirazcInaM karoti-svamarIcibhiH prakAzayati, evaM tiryak kRtvA bhUlokaM prakAzya, pazcime lokAte - pazcimadigvibhAge sAyaM - sandhyAkAle sa ca sUryaH punarapi pRthivIkAye - pRthivIzarIre - bhUpRSThasyAdhobhAge vidhvaMsate - vilIno bhavati / arthAt prabhAte pUrvasyAM dizi udayamANa prakAra se svamata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai- 'tA purasthimAo loyaMtAo pAo sUrie puDhavikAryasi utti, se NaM imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei karitA paccatthimillesi loyaMsi sAyaM sUrie puDhavikAryasi viddhaMsa ' pUrvavarti lokAnta se prAtaH kAla sUrya pRthivIkAya meM udita hotA hai, vaha isa tiryag loka ko tiryakra karatA hai aura tiryaka karake pazcima dizA ke lokAnta meM sAyaMkAla meM pRthvIkAya meM asta hotA hai-caturtha matAvalambI ke kathana kA bhAva yaha hai ki pUrva digvibhAga ke anta se prabhAta kAla meM sUrya pRthvI ke pRSTha bhAga meM Upara meM udita hotA hai vahI sUrya yaha purovartamAna tiryakloka ko mAne manuSyaloka ko tiryak karatA hai / tathA tirazcIna karake apane kiraNoM se prakAzita karatA hai / isa prakAra tiryak karake bhUloka ko prakAzita kara pazcima lokAnta meM sandhyA samaya vaha sUrya phira se pRthvI ke adhobhAga meM vilIna ho jAtA hai / arthAt prabhAtakAla meM pUrvadizA meM udayAcala ke zikhara - pAo sUri puDhavIkAryasi uttidRi, se NaM imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei karitA pattha millesi loyaMsi sAyaM sUrie puDhavIkAryasi viddhaMsai) pUrva dizAnA soantathI prAtaH aNabhAM sUrya pRthvIkAyamAM udaya pAme che, te A tiya klAkane tirthaMka kare che. ane tiryak karIne pazcima dizAnA leAkAntamAM sAMjanA samayamAM pRthvIkAyamAM asta pAme che. ceAthA matAvalakhInA kahevAnA bhAva e che ke pUrva digvibhAganA aMtathI prabhAtakALamAM sUrya pRthvInA pRSTha bhAgamAM upara udita thAya che, eja sUrya A AgaLa ja dekhAtA tilekane eTale ke manuSyaleAkane tirthaMka kare che. ane tirazcina karIne peAtAnA kirAthI bhUleAkane prakAzita kare che. A pramANe tirthaMka karIne bhUleAkane prakAzamaya karIne pazcima dizAnA lekAntamAM sAMjanA samaye e sUrya pharIthI pRthvInA adheAbhAgamAM vilIna thaI jAya che. arthAt prabhAta kALamAM pUrva dizApAM udayAcalanA zikhara para udita thAya che ane e tik paribhramaNa karIne zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 9Apps 266 sUryaprajJaptisUtre bhUdharazirasi uniSThati-utpadyate tiryak paribhraman tiryaglokaM prakAzayan sAyaMkAle pazcimasyAM dizi astamayabhUdharazirasi vidhvaMsate-vidhvaMsamupayAti, parvatAdInAM pRthivIkAyatvAt pRthivIkAye ityuktamasti / evaM pratidivasaM sakalakAlaM sakalalokaM jagat sthitiH paribhAvanIyeti caturthasya matasArAMzaH // tenAtropasaMhAraH-'ege evamAhaMsu 4' eke evamAhuH / eke-caturthAstIthIntarIyAH evaM pUrvoktaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti 4 / 'ege puNa evamAhaMsu 5' / eke-paJcamAstIrthAntarIyAH puna:-catuNI mataM zrutvA evaM-vakSyamANasvarUpaM stramatamAhuH kathayanti 5 // yathA-'purathimAo loyaMtAo pAo sUrie puDhavikAryasi uttihai se NaM imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei karitA paJcatthimaMsi loyaMsi sAyaM sUrie puDhavikAyasi aNupavisai, aNupavisittA ahe paDiyAgacchai 2 puNaravi avarabhUpurasthimAo logaMtAo pAo sUrie puDhavikAyasi uttii' paurastyAllokAntAt prAtaH sUryaH pRthivIpara udita hotA hai evaM vaha tipaka paribhramaNa karake tiryakaloka ko prakAzita karake sAyaMkAla ke samaya meM pazcimadizA meM astAcala ke zikhara para vilIna ho jAtA hai| parvatAdi pRthvIkAya hone se yahAM para pRthvIkAya aisA kahA hai isa prakAra prati divasa sakalakAla sakalaloka kI sthiti kA vicAra kara lenA aisA caturtha matavAdI ke kathana kA sArAMza hai / isakA upasaMhAra karate huve kahate haiM 'ege evamAhaMsu'4 koi eka caturtha matavAdI isa prokta prakAra se kahate haiM // 4 // 'ege puNa evamAhaMsu' 5 koI eka isa prakAra se kahate haiM arthAt pAMcaveM matavAle jo tIrthAntarIya hai cAroM anyamatavAdIyoM ke mata ko sunakara ke isa vakSyamANa prakAra se apanA mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai-'purasthimAo loyaMtAo pAo sarie puDhavikAyaMsi utti se NaM imaM tiriya loyaM tiriyaM karei karittA paccatthimaMsi loyasi sAyaM sarie puDhavikAyaMsi aNupavisai aNupavisittA ahe paDiyAgacchai paDiyAgacchittA puNaravi avrbhuutiya lokane prakAzita karIne sAMjanA samaye pazcima dizAmAM astAcalanA zikhara para vilIna thaI jAya che. parvatAdi pRthvIkAya hovAthI ahIMyAM pRthvIkAya e pramANe kahela che. A pramANe pratyeka divase sakalakAla sakalAkanI sthitine vicAra karI le A pramANe cothA bhatavAhInA thanana! sArAMza cha. mA 4thnn| upasA2 42i 49 che. (ege evamAhaMsu) keI eka co matavAdI A pUrvokta prakArathI potAnA matanuM kathana kare che. (4) ___ (eve puNa evamAhaMsu) me 24 pramANe 41 cha arthAt pAyamA bhatAre tIrthAntarIya che te cAre matAvalaMbIyonA matane sAMbhaLIne A vayamANa prakArathI pitAnA bhatane prakaTa 42di 43n auryo-(purathimAo loyatAo pAo sUrie puDhavIkAryasi uttidui se NaM iAM tiriya loyaM tiriyaM karei, karittA paccasthibhaMsi loyaMsi sAyaM sUrie puDhavIkAryasi aNupa visai aNupavisittA ahe paDiyAgacchai, paDiyAgacchittA puNaravi avara zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam 267 kA uttiSThati sa khalu imaM tiryaklokaM tiryak karoti, tiryak kRtvA pazcime lokAnte sAyaM sUryaH pRthivIkArya anupravizati, pranupravizya adhaH pratyAgacchati 2 punarapi aparabhuvaH paurastyAllokAntAt - pUrvadigvibhAgAntAt Urdhva prAtaH - prabhAtasamaye sUryo devatArUpaH sadAvasthAyI - udayabhUdhara zirasi uttiSThati - udgacchati - UrdhvamuttiSThan lokAnAM dRSTigocaro bhavati, sa codgataH sUryaH khalu iti nizcitamimaM purodRzyamAnaM tiryaglokaM - manuSyalokaMbhUlokaM tiryak karoti - tirazcInaM paribhraman prakAzayati / tiryak kRtvA bhUlokaM saMprakAzya pazcime lokAnte - pazcimadigvibhAgAnte sAyaM - sAndhye samaye - sAyaM kAle sUryo devatArUpaH sadAvasthAyI punaH pRthivIkAye - astamayabhUdhare - anupravizati - astamana bhUdhara bhAge'dRzyo bhavati / anupravizya tatrAdRzyatAM prApya cAdhaH pratyAgacchati - adhobhAgavarttinaM lokaM prakAzayan puratthimAo logaMtAo pAo sUrie puDhavikAryasi utti' pUrva bhAgavarti lokAnta se prAtaH kAla meM sUrya pRthivIkAya meM udita hotA hai vaha sUrya isa manuSyaloka ko tiryak karatA hai tiryak kara ke pazcima dizA ke lokAnta meM sAyaMkAla meM pRthikAya meM mAne astAcala meM praveza karatA hai aura praveza karake adholoka meM jAtA hai adholoka meM jAkara phira vahAM se Akara pUrva lokAnta se prAtaH kAla meM sUrya pRthvIkAya meM udita hotA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki pUrvadizA ke lokAnta se Upara prabhAtakAla ke samaya meM devatArUpa sadAsthAyI udayAcala parvata ke zikhara para udita hotA hai, Upara meM udita hokara ke lokanako dRSTigocara hotA hai vaha udita huvA sUrya yaha vartamAna manuSyaloka ko tiryaka karatA hai mAne tiryakarUpa se bhramaNa karake prakAzita karatA hai, evaM isa prakAra prakAzita karake pazcima dizA ke anta meM sandhyA ke samaya mAne sAyaMkAla sUrya devatArUpa sadAkAla avasthAyI punaH astamana mAne astAcala ke zikhara para praveza kara ke adrazya ho jAtA hai, evaM isa prakAra adravya bhUpuratthimAo logaMtAo pAo sUrie puDhavIkAryasi uttii) pUrva bhAganA sobhantathI prAta:kALamAM sUrya pRthvIkAyamAM uti thAya che. te sUrya' A manuSyaleAkane tirthaMka kare che, tirthaMk karIne pazcima dizAnA leAkAntamAM sAMjanA samaye pRthvIkAyamAM eTale ke astA caLamAM praveza kare che, ane astAcalamAM praveza karIne adhelAkamAM jAya che, adhelAkamAM jaine pharIthI tyAMthI AvIne pUlekAntamAM prAtaHkALamAM sUrya pRthvIkAyamAM udita thAya che. kahevAnA bhAva e che ke-pUrvIdizAnA leAkAntathI upara prabhAtakALamAM devatArUpa sadAvasthAyI sUrya udayAcala parvatanA zikhara upara udita thAya che, paryaMta zikhara upara udita thaine lekane-manuSyaleAkane tik kare che, arthAt ti rUpathI bhramaNa karIne prakAza yukta kare che. ane A rIte manuSyalekane prakAzita karIne pazcima dizAnA aMtamAM sAMjanA samaye sadAkALa avasthAyI devatArUpa sUrya pharIthI astamana eTale ke astAcalanA zikharaupara praveza zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 sUryaprajJaptisUtre pratinivartate, tataH punarapi aparabhuvaH-adhomukhaH-pRthivyA adhobhAgAdvinirgatya porastyAllokAntAt - pUrvadigvibhAgAntAt Urdhva prAtaH-prabhAtasamaye sUryo devatAvizeSaH sadAvasthAyI pRthivIkAye-tasminnevodayabhUdharazirasi punaruttiSThati-udgacchati-lokadRzyatAM yAtIti // ___ eteSAM mate'pi bhUriyaM golAkAreti tRtIyaM tIrthAntarIyamanusarati, kintu tRtIyasya mate sUrya AkAze udgacchati, paJcamasyAsya mate bhUdharazirasi sUryasyodgamanaM bhavati, ityevAnayobhaidaH // 'ege evamAsu 5' eke evamAhuH // eke-paJcamAstIrthAntarIyAH, evaM-pUrvoktaprakArakaM svavaktavyamAhu:-kathayanti // 'ege puNa evamAhaMsu 6' eke punarevamAhuH 6 // eke-SaSThAstIrthAntarIyAH paJcAnAM mataM zrutvA punaH-bhUyaH evaM-vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuH-kathayanti / tadyathA-'tA purathimillAo loyaMtAo pAo sUrie AukAsi uttiTTai, seNaM ho karake punaH adholoka meM jAkara vahAM ke loka ko prakAzita karake vahAM se parAvartita hotA hai mAne pIchA loTa jAtA hai pIchA loTa karake phirase pUrva dizAvarti lokanta se Upara udita hokara ke prabhAta samaya meM devatA vizeSa sadAvasthAyI sUrya udayAcala ke Upara udita hotA hai udita hokara ke loka samudAya ko dRSTigocara hotA hai| isa pAMcaveM matavAdI ke mata se bhI yaha pRthvI golAkAra hai isa prakAra ke tIsare matavAdI ke kathana ke anusAra hI hai| paraMtu tRtIya matavAle ke mata meM sUrya AkAza meM udita hotA hai evaM pAMcaveM ke mata se parvata ke Upara sUryaudita hotA hai itanA hI ye donoM ke kathana meM antara hai (ege eva mAhaMsu) 5 pAMcavAM tIrthAntarIya pUrvokta prakAra se svamata kA kathana karatA hai 5 (ege puNa evamAhaMsu) 6 koI eka isa prakAra apane mata ko kahate haiM arthAt chaThA tIrthAntarIya pAMcoM tIrthAntarIyoM ke mata ko sunakara isa nIce vakSyamANa prakAra se apane mata ko pragaTa karatA huvA kahane lagA (tA puratthi millAo loyaMtAo pAo sarie AukAsi uttii se NaM imaM tiriyaM karIne adRSya thaI jAya che. ane A rIte adazya thaIne pharIthI adhelakamAM jaIne tyAMnA lekane prakAzita karIne tyAMthI pAchA phare che, pAcho pharIne pharIthI pUrva dizAnA lekAntathI upara udita thaIne prabhAtakALamAM devatA vizeSa sadAvasthAthI sUrya udayAcala upara jaIne udita thAya che, ane tyAM udaya pAmIne manuSyalaka samudAyane dRSTigocara thAya che. A pAMcamA matavAdIne mata paNa pRthvI golAkAra che A pramANenA trIjA matavAdInA kathana pramANe ja che, paraMtu trIjA matavAdInA matamAM sUrya AkAzamAM udaya pAme che. ane A pAMcamAnA matathI sUrya parvatanI upara udita thAya che, ATalA ja kathanamAM e bannenuM judApaNuM che. (ege evamAsu) pAyabhI tIrthAntarIya pUrvAta prathA pAtAnA bhatanu 4thana 42 che. 5 (ege puNa evamAsu) 4 74o tIrthAntarIya yA pramANe potAnA matane pragaTa 42te! 54aa sAyA. (tA purathimillAo loyaMtAo pAo sUrie AukAsi uttidui, se NaM imaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyamAbhRte prathama prAbhRtaprAbhRtam imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei, karittA paJcatthimaMsi loyaMsi sAyaM sUrie AukAryasi viddhaMsai' tAvat paurastyAllokAntAt prAtaH sUryaH apkAye uttiSThati, sa khalu imaM tiryaglokaM tiryakaroti, tiryak kRtvA pazcime lokAnte ayaM sUryaH apkAye vidhvaMsate // tAvata-zrUyatAM tAvat paSTasya matam, sacaivaM kathayati yathA-paurastyAllokAntAt-pUrvadiga vibhAgAntAt prAtaH prabhAtasamaye sUrya:-tejaHpuJjaH prakAzarUpo devatAviziSTaH apkAye-jalakAye-pUrvasamudre uttiSThati-udgacchati-utpadyate-lokadRzyo bhavati, sacotpannaH-sUrya ima-pratyakSata upalabhyamAnaM tiryaglokaM-manuSyalokaM-bhUlokaM tiryakaroti-tiryak paribhraman prakAzayati, tiryagkRtvA-bhUlokaM prakAzya pazcime lokAnte-pazcimadigavibhAgAnte, sAyaM-sAndhye samaye sUryo'pkAye-jalazarIre-pazcimasamudre vidhvaMsate-vidhvaMsamupayAti-adRzyatAM gacchati, itthaM sarvadApi / atropasaMhAra:-'ege evamAhaMsuH6' ege evmaahuH6|| eke-SaSThAstIrthAntarIyA evaMpUrvoktaprakArakaM svamatamAhuH-svavaktavyaM kthyntiityrthH| 'ege puNa evamAhaMsu 7' eke punarevaloyaM tiriyaM karei karittA paJcasthimaMsi loyaMsi sAyaM sUrie AukAsi viddhaMsai) pUrva dizAvarti lokAnta se sUrya apUkAya meM udita hotA hai, vaha sUrya isa manuSya loka ko tiryak karatA hai tiryaka kara ke pazcima dizA ke lokAnta meM yaha sUrya apUkAya meM adRzya hotA hai| chaThA matavAdi pAMcoM anya matavAdIyoM ke mata ko sunakara ke kahatA hai ki pUrvadizA ke lokAnta se prAtaH kAla meM sUrya-mAne tejaH puMja prakAzaka deva vizeSa apkAya arthAt samudra meM udita hotA hai aura loka ko dRSTigocara hotA hai vaha udita huvA sUrya yaha pratyakSavartamAna tiryak loka ko mAne manuSya loka ko tiryak gati se paribhramaNa kara ke prakAzita karatA hai isa prakAra bhUloka ko prakAzita karake pazcimadigvibhAga ke anta meM sAyaMkAla ke samaya hone para pazcima samudra meM adRSya ho jAtA hai isa prakAra sarva kAla hotA hai| aba isakA upasaMhAra karate hue kahate haiM (ege eva mAhaMsu) koI eka mAne chaThA tIrthAntarIya isa pUrvokta prakAra se tiriya loyaM tiriya karei karittA paccasthimaMsi loyasi sAyaM sUrie AukAyaM sa viddhaM sai) pUrva dizAvatI lekAntathI sUrya apUkAyamAM udita thAya che, e sUrya A manuSya lekane tirya kare che. tirya karIne pazcima dizAnA lokAntamAM e sUrya apakAyamAM adazya thAya che. chomatavAdI pAMce anya matavAdInA matane sAMbhaLIne kahevA lAge ke-pUrva dizAnA lekAtathI prabhAta kALamAM sUrya eTale ke tejapuMja prakAzaka deva vizeSa apakAyamAM arthAt pUrva samudramAM udita thAya che, ane lokane daSTigocara thAya che. A udiya thayela sUrya A pratyakSamAM dazyamAna tirthaMkalekane arthAt manuSyalakane tirthaka gatithI paribhramaNa karIne prakAzita kare che, A pramANe bhUlakane prakAzita karIne pazcima dizAnA aMtamAM sAMjanA samaye pazcima samudramAM adazya thaI jAya che, A pramANe sarvakALa thAya che. have A zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 sUryaprajJaptisUtre mAhuH 7 // eke-saptamAstIrthAntarIyAH punaH-paNNAM mataM zrutvA evaM-vakSyamANa svarUpaM svamatamAhuH / tadyathA-'tA purathimAo logaMtAo pAo sUrie AukAyaMsi uttiTai, se NaM imaM tiriya loyaM tiriyaM karei, tiriyaM karittA pacatthimaMsi loyaMtasi sAyaM mUrie AukAyasi pavisai, pavisittA ahe paDiyAgacchai paDiyAgacchittA puNaravi avarabhUpurathimAo loyaMtAo pAo sUrira AukAyaMsi uttii' tAvat paurastyAllokAntAt prAtaH sUryaH apkAye uttiSThati, sa khalu imaM tiryaglokaM tiryak karoti, tiryak kRtvA pazcime lokAnte sAyaM sUryaH apkAye pravizati, pravizya cAdhaH pratyAgacchati, pratyAgatya punarapi avarabhuvaH paurastyAllokAntAt prAtaH sUryaH apkAye uttiSThati / / tAvat zrUyatAM tAvat saptamasya tIrthAntaapane mata ko samarthita karate haiM / / 6 / / (ege puNa eva mAsu) sAtavAM koI eka tIrthAntarIya isa prakAra kahatA hai mAne chahoM tIrthAntarIyoM ke matoM ko sunakara ke sAtavAM tIrthAntarIya isa vakSyamANa prakAra se apane mata ko pragaTa karatA huvA isa prakAra kahane lagA (tA purathimAo loyaMtAo pAo sUrie AukAsi uttii, se NaM imaM tiriyaM loyaM tiriyaM karei tiriyaM karittA pacatthimaMsi loyaMtaMsi sAyaM sarie AUkAyaMsi pavisai, pavisittA ahe paDiyAgacchaha paDiyAgacchittA puNaravi avarabhU purathimAo loyaMtAo sarie AukAyaMsi uttiTTai) pUrva dizA ke lokAnta se prabhAta kAlameM sUrya apkAya meM udita hotA hai, vaha sUrya isa tiryakloka ko tiryaka karatA hai tathA tiryak kara ke pazcima lokAnta meM sAyaMkAla ke samaya sUrya apkAya meM praviSTa hotA hai vahAM praveza karake adholoka se parAvartita hotA hai evaM parAvartita hokara pRthvI ke apara bhAga meM pUrva dizA ke 4thananI upasa DA2 42ta 43 cha-(ege evamAhaM su) ase arthAt chaTo tIrthAntarIya mA pUrvokta prakArathI potAnA matanuM samarthana kare che. keda (ege puNa evamAhaMsu) sAtamI ase tIrthAntarIya 21 nibhno prArathI he cha arthAtu chae tIthacrInA matane sAMbhaLIne sAme tIrthAntarIya A vakSyamANa prakArathI potAnA bhatane pragaTa 42te| th| 2 // prAbhAya hevA vya. (tA puratthiAo loyaMtAo pAo sUrie AukAsi uttidui se imaM tiriya loyaM tiriya karei tiriyaM karittA paccatthimaMsi loyaMsi sAyaM sUrie AukAsi pavisai pavisittA ahe paDiyAgacchai paDiya gacchittA punaravi avara bhU purathimAo loyaMtAo sUrie AukAyaMsi uttii) pUrva dizAnA sAntathI prabhAta. kALamAM sUrya akAya arthAta samudramAM udita thAya che. e sUrya A tiryalekane tiryaka kare che. ane tirya karIne pazcima kAntamAM sAMjanA samaye sUrya apakAyamAM praveza kare che. tyAM praveza karI adholekathI pAchA vaLe che. ane e rIte pAcho vaLIne pRthvInA bIjA bhAgamAM pUrvadizAnA lekAntathI prabhAtakALamAM apakAyamAM udaya pAme che bhagavAna kahe che ke sAtamA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- .. sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyamAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam 271 rIyasya mataM, sa caivaM kathayati-paurastyAllokAntAt pUrvadivibhAgAntAt prAtaH-prabhAtasamaye sUryaH-sadAvasthAyI sanAtanasvarUpaH apkAye-jalazarIre-pUrvasamudre uttiSThati-udagacchati-lokadRzyatAM yAti, sacodgataH sUryaH khalu iti nizcitam ima-puro dRzyamAnaM tiryaglokaM-manuSyalokaM tiryak karoti-tirazcInaM paribhraman manuSyalokaM prakAzayati, tiryak kRtvA-manuSyalokaM saMprakAzya, pazcime lokAnte-pazcimadigavibhAgAnte sAyaM-sAndhye samaye-sandhyAkAle sUryaH-pratyakSopalabhyamAnaH sarvaprANabhUta tejovizeSaH prakAzapuJjo grahaH, apkAye-jalazarIre pazcimasamudre pravizati, pazcimasamudramanupravizya cAdhaH pratyAgacchati-adhobhAgavattinaM lokaM prakAzayan pratinivartate, adhaH pratyAgatya ca avarabhuvaH-adhaH pRthivyAHpRthivyA adhobhAgAdvinirgatya, paurastyAllokAntAt-pUrvadivibhAgAntA dUrdhva prAtaHprabhAtasamaye sa eva sUryaH punaH apkAye-pUrvasamudre uttiSThati-udagacchati-punarudayaM yAti / etasya mate'pi bhUriyaM golAkArA, sUryo'pi eka eva maNDalAkAraM paribhramatIti / lokAnta se prAtaH kAla meM apkAya meM udita hotA hai / bhagavAn kahate haiM ki sAtaveM tIrthAntarIya ke mata ko suno vaha kahatA hai ki pUrva dizA ke lokAnta se prabhAtakAla meM sadAvasthAyI sanAtana svarUpa sUrya apkAya meM mAne pUrvasamudra meM udita hokara loka ko dRSTigocara hotA hai vaha udita huvA sUrya yaha purovartamAna manuSyaloka ko tirazcIna paribhramaNa karake prakAzita karatA hai, manuSya loka ko prakAzita kara ke pazcimadizA ke anta meM saMdhyAkAla hone para pratyakSa dRzyamAna sarvaprANabhUta tejovizeSa prakAzapuJjarUpa graha pazcima samudra meM praveza karatA hai, pazcima samudra meM praveza kara ke adhobhAga vartamAna loka ko prakAzita karake vahAM parAvartita hotA hai mAne loTa jAtA hai aura adholoka se pIchA Akara mAne pRthvI ke adhobhAga se nikalakara pUrva bhAgavarti lokAnta se prabhAta kAla meM vahI sUrya phirase pUrvasamudra meM Akara udita hotA hai mAne dUsare dina phira se udita hotA hai / kahane kA bhAva yaha tIrthAtarIyano mata tame sAMbhaLo tenuM kahevuM che ke-pUrva dizAnA lokAntathI prabhAta kALamAM sanAtana svarUpa sadAvasthAthI sUrya apakAyamAM eTale ke pUrva samudramAM udita thaIne jagatamAM daSTigocara thAya che. e udita thayela sUrya A vartamAna manuSyalakane tirazcina paribhramaNa karIne prakAzita kare che, ane e rIte manuSyalekane prakAzita karIne pazcima dizAnA aMtamAM saMdhyAkALanA samaye pratyakSa dekhAte prANabhUta tejevizeSa prakAzapuMja rUpa graDa vizeSa pazcimasamudramAM praveza kare che. ane pazcima samudramAM praveza karIne pRthvInA abhAgamAM rahela lekane prakAzita karIne tyAMthI pAchA phare che. A alokathI pAchA vaLIne eTale ke pRthvIne abhAgamAMthI nIkaLIne pUrva bhAgavati kAntathI prabhAtakALamAM eja sUrya pharIthI pUrvasamudramAM AvIne udita thAya che, arthAt bIje divase pAcho uge zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 sUryaprajJaptisUtre atropasaMharati- 'ege evamAhaMsu 7' eke evamAhuH 7 // eke - saptamAstIrthAntarIyAH, evaM - pUrvoktaprakArakaM svamatamAhuH - svAbhiprAyaM kathayanti 7 || 'ege puNa evamAhaMsu 8' eke punarevamAhuH 8 || eke aSTamAstIrthAntarIyAH punaH - saptAnAM mataM zrutvA evaM - vakSyamANaprakArakaM svamata mAhuH kathayanti / tadyathA 'tA puratthimAo loyaMtAo bahUI joyaNAI bahUI joyaNasayAI bahUI joyaNasahassAI uDuM dUraM uppatittA ettha NaM pAo sUrie AgAsaMsi utti se NaM imaM dAhiNa loyaM tiriyaM kare, tiriyaM karitA uttaraddhaloyaM tameva rAto, se NaM imaM uttaraddhaloyaM tiriyaM karei, tiriyaM karitA dAhiNaddhaloyaM tameva rAo, seNaM imAI dAhiNuttaraDaloyAI tiriyaM karei, tiriyaM karitA purasthamAo loyaMtAo bahUI joyaNAI bahaI joyaNasayAI bahUIM joyaNasahahai ki ye sAtaveM tIrthAntarIya ke mata se bhI yaha pRthivI golAkAra hai sUrya bhI eka hI hai evaM vaha maNDalAkAra se pRthvI meM paribhramaNa karatA hai isa kathana ko samApta karate huve kahate hai ki (ege evaM mAhaMsa) koI eka mAne sAtaveM matAvalambI tIrthAntarIya isa prakAra se mAne pUrvokta prakAra se apane mata ke abhiprAya ko kahatA hai / 7 / (ege puNa eva mAhaMsa) koI eka nomnokta prakAra se apanA mata pragaTa karatA hai- arthAt AThaveM matAvalambI sAtoM anyatIrthikoM ke mata ko suna karake isa vakSyamANa prakAra se svamata ko kahate haiM- 'tA puratthimAo loyaMtAo bahUI joyaNAI bahuyAI joyaNasayAI bahaI joyaNasahassAI uDUM dUraM utpattittA ettha NaM pAo sUrie AgAsaMsi uttiTThaha se NaM imaM dAhiNa loyaM tiriyaM karei tiriyaM karitA uttaraddhaloyaM tameva rAo, se NaM imaM uttaraddhaloyaM tiriyaM karei, tiriyaM karitA dAhiNaddhaloyaM tameva rAo, se NaM imAI daahinnuttrdduuche. kahevAnA bhAva e che ke-A sAtamA tIrthAntarIyanA matathI paNa A pRthvI gAlAkAra che, ane eka ja sUrya che, ane te maMDalAkArathI pRthvImAM paribhramaNa kare che. A kathanane sabhApta ,,ratAM he che. ( ege evamAhaMsu ) a the! sAtamA bhatAvasamNI yA upara bhagAvesa prakArathI peAtAnA matanA abhiprAyane kahe che. brA ( ege puNa evamAhaMsu ) dhoDa khAmo tIrthAntarIya yA nIye mhesa prArathI peAtAne mata pragaTa puztAM aDDe che De-(tA puratthimAo loyaMtAo bahUI joyaNAI bahuyAI joyaNasayAI bahuIM joyaNasahassAI uDDha dUraM utpattittA ettha NaM pAo sUrie AgAsaMsi uttii se NaM imaM dAhiNaGkaM loyaM tiriyaM karei tiriyaM karitA uttaraddhaloyaM tameva rAo se NaM imaM uttaradvaloyaM tiriyaM karei tiriyaM karitA dAhiNaddhaloyaM tameva rAo, se NaM imAI dAhiNuttaraDhaloyAI tiriyaM karei karitA purasthamAo loyaMtAo bahuIM joyaNAI bahuyAI joyaNasAI bahuIM joyaNasahassAI uDDha dUraM utpattittA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam ssAI uDUM daraM uppatittA ettha NaM pAo sUrie AgAsaMsi uttiTTai'tAvat paurastyAllokAntAtabahUni yojanAni bahu ni yojanazatAni bahUni yojanasahasrANi Urdhva dUramutpatya atra khalu prAtaH sUryaH AkAze uttiSThati, sa khalu imaM dakSiNArddha lokaM tiryak karoti, tiryak kRtvA uttarArddha lokaM tadaiva rAtrau, sa khalu imam uttarArddha lokaM tiryak karoti, tiyaka kRtvA dakSiNArddha lokaM tadaiva rAtrau, sa khalu imau dakSiNAddhottarAddhauM lokau tiryak karoti / tiryak kRtvA paurastyAllokAntAt bahUni yojanAni bahuni yojanazatAni bahuni yojanasahasrANi Urdhva dUramutpatya atra khalu prAtaH sUrya AkAze uttiSThati / / ____tAvat-zrUyatAM tAvat aSTamasya tIrthAntarIyasya mataM yathA-paurastyAllokAntAt-pUrvadiga vibhAgAntAdRrdhva prathamatastAvat bahani yojanAni-saMkhyAtItAni yojanAni tataH krameNa bahUni yojanazatAni, tadanantaraM krameNa bahUni yojanasahasrANi, zatasahasrayorapi saMkhyAtItatvaM gamyate / sudUram-atidaram Urdhvam-UrzvabhAgamutpatya--utplutya-buddhayA gatvA tathotloyAI tiriyaM karei karitA purathimAo loyaMtAo bahuI joyaNAI bahuyAI joyaNasayAI bahuI joyaNasahassAI uDDhe dUraM uppatittA ettha NaM pAo sUrie AgAsaMsi uttii' pUrvadizA ke lokAnta se bahu yojana bahuta seMkaDo yojana bahuta hajAroM yojana atyaMta dUra taka Upara jAkara prAtaHkAlina sUrya akAza meM udita hotA hai| vaha sUrya isa dakSiNAI loka ko prakAzita karatA hai prakAzita karake dakSiNArddha loka meM rAtrI karatA hai / vaha dakSiNArddha uttarArddha loka mAne donoM gola ko prakAzita karatA / prakAzita karake pUrvadizAvati lokAnta se bahu yojana bahuta seMkaDo yojana bahuta hajAroM yojana Upara UMcA jAkara prAtaH kAla meM AkAza meM sUrya udita hotA hai, kahane kA bhAva yaha hai kI bhagavAn kahate haiM ki AThaveM tIrthAntarIya ke mata ko suno-prathama pUrvadizA ke lokAnta se Upara meM bahuta mAne saMkhyAtIta yojana bahuta saiMkaDoM yojana tadanantara bahuta hajAroM yojana evaM zatasahasra yojana atyaMta dUra taka Upara meM ettha Na pAo sUrie Aga(saMsi uttidui) hizAnA sontathI 5 yA se| jana bahu hajAre jana atyaMta dUra sudhI upara jaIne prabhAtane sUrya AkAzamAM udaya pAme che. e sUrya A dakSiNapaddha lokane prakAzita kare che. ane prakAzita karIne dakSiNA lekamAM rAtrI kare che. arthAt te dakSiNArdha ane uttarArdhaleka eTale ke ane geLane prakAzita kare che. prakAzita karIne pUrva dizAnA lekAntathI bahu yejana seMkaDo yeAjana bahuM hajAra jana upara uMco jaIne prAtaHkALamAM AkAzamAM udita thAya che. kahevAno bhAva e che ke bhagavAna kahe che ke-AThamA tIrthAntaravALAne mata sAMbhaLe prathama pUrva dizAnA lekAntathI upara ghaNo uMce arthAt saMkhyAtIta jana ghaNA seMkaDo jana te pachI ghaNA hajAre jana ane zatasahastra arthAta lAkho jana ghaNe dUra sudhI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 sUryaprajJapti sUtre plutya atra khala-asminnavakAze khala-iti nizcitaM prAtaH - prabhAtasamaye sUrya:- tejaHpuJja - bhUto lokapraerest grahavizeSaH sadAvasthAyI uttiSThati - udgacchati, saH - sacodgataH sUryaH khalu-iti nizcitam imaM purovarttamAnaM manuSyalokaM, dakSiNArddha dakSiNa - nADIvRttAddakSiNagolArddha sthitaM lokamityarthaH tiryak karoti - tiryak paribhraman dakSiNagolArDa prakAzayati, tiryak kRtvA taM golArddha prakAzya tadaivottarArddha lokam - uttaragolArddha sthitaM lokaM rAtrau - rAtriM karoti yadA dakSiNagolArddha dinaM tadaivottaragolArddhe rAtri rityarthaH / tataH sa sUryaH khalu-iti nizcitam idamuttarArddha lokaM krameNemamarddhalokamuttaraM tiryak karoti tiryak paribhramana uttarabhAgaM prakAzayati, uttaramarddhalokaM tiryak paribhramaNena yadA prakAzayati tadaiva dakSiNamarddhalokaM rAtrau - rAtriM karoti / tataH saH - paribhramaNazIlaH sUryaH khalu - iti nizcitam imau - pUrvoparibhASitau dakSiNAddhatarArddhaM lokoM-dakSiNottarArddhalokoM tiryak karoti - tiryak paribhraman golArddhadvayaM prakAzayati, tiryak kRtvA - golArddhadvayaM prakAzya bhUyo'pi sa eva buddhigamya pramANa se jAkara ke AkAza meM sthita hokara prabhAta kAla meM tejaH puMjabhUta sUrya jagat kA prakAzaka graha vizeSa udita hotA hai evaM udita hokara yaha purovartamAna manuSya loka ko dakSiNanADIvRtta se dakSiNagolArddha meM sthita loka ko prakAzita karatA hai arthAt tiryaka paribhramaNa karake dakSiNagolArddha ko prakAzita karatA hai usa dakSiNagolAI ko prakAzita kara ke usI samaya uttara golArdha meM sthita loka meM rAtri karatA hai / arthAt jaba dakSiNa golArdha meM divasa hotA hai usI samaya uttaragolAI meM rAtrI hotI hai tatpazcAt sUrya krama se isa uttarArddha loka ko tiryaka paribhramaNa karake uttarabhAga ko prakAzita karatA hai| uttarArdhaloka ko tiryak paribhramaNa se jaba prakAzita karatA hai usI samaya dakSiNAIloka meM rAtrI hotI hai / tatpazcAt yaha paribhramaNazIla sUrya ye pUrvokta dakSiNAI evaM uttarArddha donoM loka ko tiryakra paribhramaNa karake donoM golArdrA ko prakAzita karatA hai, donoM golAddha upara jaIne AkAzamAM rahIne prabhAtakALamAM tejanA DhagalA rUpa sU` arthAt jagatane prakAza ApanAra graha vizeSa uddita thAya che ane e rIte udita thaIne A purAvatA mAna manuSyalAkane dakSiNu nADIvRttathI dakSiNa zailAmAM Avela lekane prakAzita kare che. eTale ke tiyak paribhramaNa karIne dakSiNageAlAne prakAzita kare che. e dakSiNagAlA ne prakAzita karIne eja samaye uttara gAlA mAM Avela lAkamAM rAtri kare che, arthAt jyAre dakSiNa gAlA mAM divasa hoya che, eja samaye uttara gelA mAMrAtrIheAya che. te pachI sUrya kramakramathI e uttarAdhI leAkane tirthaMk paribhraNa karIne uttara bhAgane prakAzita kare che, eTale ke uttarAdha leAkanuM tirthaMka paribhramaNa karIne jyAre prakAzamaya kare che eja samaye dakSiNA leAkamAM rAtrI thAya che. te pachI e bhramaNuzIla sUrya e pUrvakti dakSiNAdha ane uttarA ane lekane zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazamiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam 375 sUryaH paurastyAllokAntAt- pUrvadigvibhAgAntAdUrdhva prathamato bahUni yojanAni Urdhva gatvA tataH krameNa bahUni yojanazatAni tadanantaraM bahUni yojana sahasrANi (sarvatra bahupadopAdAnAt saMkhyAtItatvaM jJeyamiti) dUramUrdhvamutpatyotplutya - buddhyA gatvA, atra - asminnavakAze khalu prAtaH- prabhAtasamaye sUryaH punarAkAze uttiSThati - udgacchati - lokadRzyatAM yAti - punarudayaM prApnotItyarthaH / evaM sakalakAlaM bhAvanIyam, atropasaMhAramAha - 'ege evamAhaMsu 8' eke-evamAhuH 8 / / eke-aSTamAstIrthAntarIyAH, evaM - pUrvoktaprakArakaM svakIyaM matamAhu:kathayanti / tadevamaSTa paramatAnyupadarzya samprati svamatamupadarzayati-tadyathA 'vayaM puNa evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH - he gautama ! vayamutpannajJAnAH kevalajJAnena yAthAtathyaM vastUpalabhya punareteSAM matAni ca zrutvA evaM vakSyamANaprakAreNa vadAmaH - kathahi prakAzita karake phira se vahI sUrya pUrvadiga vibhAga ke anta se Upara meM prathama saMkhyAtIta yojana Upara jAkara pazcAt krama se bahuta saiMkaDo yojana tatpazcAt bahuta hajAroM yojana yahAM sarvatra bahu pada dene se saMkhyAtIta aisA samajanA cAhiye tadanantara bahuta dUra Upara jAkara ke yahAM para prabhAta ke samaya meM phira se udita hotA hai evaM loka ko dRSTigocara hotA hai / arthAt phira se udita hotA hai aisA sakalakAla bhAvanA bhAvita krleveN| aba isakA upasaMhAra karate huye kahate haiM- 'ege evaM mAhaMsa' koI eka mAne AThavAM tIrthAntarIya isa pUrvokta kathanAnusAra svamata kA kathana karatA hai / pUrvokta prakAra se AThoM paramatavAdiyoM ke mata ko dikhalAkara aba bhagavAn apane mata ko dikhalAte haiM vaha isa prakAra se haiM- zrI bhagavAn kahate haiM ki ( vayaM puNa evaM vayAmo) he gautama! jinako kevalajJAna prApta huvA hai aisA maiM to vastu kI yathArthatA samaja kara evaM ye AThoM paramatavAloM ke abhiprAya tiyak paribhramaNa karIne beu leAkaddhane prakAzita kare che, beu gAlAbaMne prakAzita karIne pharIthI e ja sUrya pUrva digvibhAganA atathI upara pahelAM saMkhyAtIta ceAjana upara jaIne te pachI kramathI bahu sekaMDe ye!jana khaDuhujArA yAjana ahIM badhe ja bahu padanA prayAga karavAthI saMkhyAtIta samajavuM, te pachI ghaNe dUra upara jaIne ahIMyAM prabhAta samaye pharIthI AkAzamAM uti thAya che. ane leAkamAM dRSTigeAcara thAya che. arthAt pharIthI udita thAya che, e pramANe sadAkALa bhAvanA bhAvita karI levI. have A kathananA upasaMhAra 42tA uDe che-(ege puNa evamAhaMsu) aI me arthAt Aubho tIrthAntarIya yA pUrvota kathanAnusAra svamatanu kathana kare che. pUrvokta prakArathI paramatavAdiyAnA matane batAvIne have tAvatAM he che-te yA pramANe che - zrI bhagavAn uDe che - he gautama ! kevalajJAnadhArI huM A viSayamAM vastunI yathArthatA zrI suryaprajJapti sUtra : 1 bhagavAn peAtAnA matane ( vayaM puNa evaM bayAmo) samajIne ane e AThe
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 sUryaprajJaptisUtre yAmaH / tatprakAraM yathA- 'tA jaMbuddIvassa dIvassa pAINapaDINAyatAe odINadAhiNAyatAe jIvare maMDalaMcavIseNaM sateNaM chettA dAhiNapuratthimaMsi uttarapaccatthimaMsi ya caubhAgamaMDalaMsi imI se rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo aTTajoyaNasayAI uDDu upattA ettha NaM pAo duve sUriyA uttidvaMti' tAvad jambudvIpadvIpasya prAcInapratIcInAyatayA udagdakSiNAyatatayA jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dakSiNapaurastye uttarapAzcAtye ca caturbhAgamaNDale asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAt aSTayojanazatAni Urdhvamutpatya atra khalu prAtaH dvau sUryo uttiSThataH // tAvat zrayatAM tAvanmanmataM yathA - ayaM tAvad jambUdvIpaH sarvadvIpasamudrANAM paridhiriva varttate asyopari yadvA tadvA maNDalaM caturviMzatikena zatena - caturviMzatyadhikena zatena chatvAko jAna kara ke isa prakAra se kahatA hUM ki ( lA jaMbuddIvassa dIvassa pAINa paDaNAyatAe odINadAhiNAyatAe jIvAe maMDalaM caravIseNaM sateNaM chettA dAhiNapuratthimaMsi uttarapacatthimaMsi ya ca bhAgamaMDalasi imIse rayaNappabhAe puDhavavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo aTTa joyaNasayAI uDe uppaittA ettha NaM pAo duve sUriyA uttirvRti' yaha jaMbUdvIpa nAmakA dvIpa ko pUrva se pazcima kI ora dIrgha tathA uttara dakSiNa kI ora bhI lambAyamAna jIvAse maMDala ko eka so covIsa maMDala se vibhakta karake dakSiNapUrva meM tathA uttara pazcima dizA meM maMDala ke caturtha bhAga meM isa ratnaprabhA pRthvI ke bahu samaramaNIya bhUbhAga se AThaso yojana Upara jAkara ke isa avakAza pradeza meM do sUrya udita hotA hai kahane kA bhAva yaha hai ki bhagavAna apane mata ke viSaya meM kahate huve kahate haiM ki hamArA mata suno yaha jaMbUdvIpa sarvadvIpasamudroM ke paridhirUpa hai isake upara yahA tadvA maMDala mAne koI bhI maMDala eka so covIsa parabhatavANAyonA abhiprAyane lagIne yA pramANe uDu chu. (tA jaMbuddIvarasa divassa pAINapaDaNAyatA odINadAhiNAyatAe jIvAe maMDalaM cauvI se NaM sategaM chettA dAhiNapuratthimaMsi uttarapaccatthisi yacabhAgamaMDalasi imIse rayANApAbhAra puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo aTTa joyaNasayAI uDUDhaM utpayittA ettha NaM pAo duve sUriyA uttiti ) mA jaMbUdrIpa nAmanA dvIpane pUrvathI pazcima tarapha lAMkhI ane uttara dakSiNanI tarapha paNa lAMbI evI jIvA nAma dorIthI maMDaLane ekasA cAvIsa maDaLathI vaheMcIne dakSiNa pUrvamAM tathA uttaradakSiNa dizAmAM maMDaLanA cothA bhAgamAM A ratnaprabhA pRthvInA bahu samaramaNIya bhUbhAgathI AThasA ceAjana upara jaI ne A avakAza pradezamAM e sUrya Udruta thAya che. kahevAne bhAva e che ke bhagavAn peAtAnA matanA sabaMdhamAM kahe che ke A viSayamAM sAro mata sAMbhaLe A jAMbudrIpa sadvIpa samudronI piridharUpa che. AnI upara caDhAtaddAmaMDaLa arthAt koI paNa maMDaLanA ekasA cAvIsathI vaheMcIne eTale ke ekasA cAvIsa bhAga karIne zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ 277 sUryazaptiprakAzikA TokA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathama prAbhRtaprAbhRtam vibhajya-caturvizatyadhikazatasaGkhyAkAn bhAgAn vidhAya-tathAvidhaM maNDalaM parikalpya punaH prAcInapratIcInAyatayA-pUrvapazcimAyatayA uttaradakSiNAyatayA ca jIvayA-pratyaJcayA-davarikayA, maNDalaM-tattanmaNDalaM catubhirbhAgai vibhajya, caturviMzatikena zatena-caturviMzatyadhikena zatena ca chitvA-vibhajya, dakSiNapaurastye AgneyakoNe, uttarapazcime-vAyavyakoNe ca, caturbhAgamaNDale-maNDalacaturbhAge-ekatriMzad 31 bhAgapramANe, etAvatA kila caturazItyadhikamapi maNDalazataM sUryasyodaye prApyate 'cauvIseNaM saeNaM chettA caubhAgamaMDalaMsi' ityuktatvAditi, / asyAH-pratyakSata upalabhyamAnAyAH ratnaprabhAyA:-ratnagarbhAyA:-vasundharAyAH pRthivyAH, bahusamaramaNIyAt-atyadhika samatala-ramaNIyapradezAt bhUmibhAgAt Uzvam aSTau yojanazatAni utplutya-buddhayA gatvA, yatra-asmin avakAzapradeze-atrAntare khaluiti nizcitaM prAtaH-prabhAtasamaye dvau sUryo uttiSThataH-udgacchataH 'te NaM imAI dAhiNuttarAI jaMburIvabhAgAiM tiriyaM kareMti, tiriya karittA purathimapaccatthimAI jaMbuddIvabhAgAI se vibhakta karake mAne eka so covIsa bhAga karake arthAt isa prakAra ke maMDala kI kalpanA karake pUrva pazcima laMbAyamAna tathA uttara dakSiNa laMbAyamAna jIvA nAma pratyaMcAse yAnI dorI se usa usa maMDala ko cAra bhAga se vibhakta karake eka so covIsa vibhAga karake dakSiNapUrvamAne Agneya koNa meM evaM uttara pazcima mAne vAyavya koNa meM maMDala ke caturbhAga meM 31 ikatIsa bhAga pramANa meM eka so covIsa maMDala sUryodaya kAla meM prApta hotA hai / (cauvIseNa chettA caubhAgamaMDalaMsi) isa kathana ke kahane se yaha siddha hai| yaha pratyakSa se upalabhyamAna ratnaprabhA pRthvI ke bahu samaramaNIya mAne atyaMta samatala hone se ramaNIya pradezavAle bhUmi bhAga se Upara ATha so yojana Upara jAkara mAne buddhI se jAkara isa AkAza pradeza meM prabhAtakAla meM sUrya udita hotA hai (te NaM imAI dAhiNuttarAI jaMbuddIvabhAgAiM tiriyaM kareti tiriyaM karittA purasthimapaccatthimAiM jaMbuddIvabhAgAiM tAmeva rAto, teNaM imAiM pursthimpnycsthiarthAta e prakAre maMDaLanI kalpanA karIne pUrva pazcima tarapha lAMbI ane uttaradakSiNa lAMbI jIvA eTale ke dorIthI te te maMDaLane cAra bhAgathI vaheMcIne eTale ke tenA ekaso vIsa bhAga karIne dakSiNapUrva eTale ke agni khUNAmAM ane uttara pazcima eTale ke vAyavya keNamAM maMDaLanA cethA bhAganA ekatrIsa 31 bhAga pramANamAMthI ekaso covIsa maMDaLa sUryAha bha prApta thAya che. (cauvIseNaM chettA caubhAgamaMDalaMsi) 24OMthanayA se siddha thAya che. A pratyakSamAM upalabhyamAna ratanaprabhA pRthvInA bahu samaramaNIya arthAta atyaMta sama hovAthI ramaNIya pradezavALA bhUmi bhAganI upara AThase jana upara jaIne arthAt buddhinI kalpanAthI jaIne A AkAzapradezamAM prabhAtakALamAM sUrya udita thAya che. (te Na imAI dAhiNuttarAI jaMbudovabhAgAI tiriya karati tiriyaM karitA purathimapaccasthimAI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 sUryaprajJaptisUtre tAmeva rAto, te NaM imAI purathimapaccatthimAI jaMbuddIvabhAgAI tiriyaM kareMti, tiriya karittA dAhiNuttarAI jaMbuddIvabhAgAiM tAmeva rAto' tadA khalu imau dakSiNottarau jambUdvIpabhAgo tiryakkurutaH, tiryak kRtvA pUrvapazcimau jambUdvIbhAgau tadaiva rAtriH, tadA khalu imau pUrvapazcimau jambUdvIpabhAgau tiryakkurutaH, tiryak kRtvA dakSiNottarau jambUdvIpabhAgau tadaiva rAtriH, ___ yadA prabhAtasamaye ratnagarbhAyA vasundharAyAH pUrvasyAM dizi dvau sUyau~ uttiSThata stadAtasmin samaye khalu iti nizcitam imau-purodRzyamAnau dakSiNottarau jambUdvIpabhAgau tAvevodgatau sUryo tiryava kurutaH-tirazcInaM bhramantau prakAzayataH, tau ca bhAgau yathAvat prakAzya tadaiva-tasminneva kAle pUrvapazcimau jambUdvIpabhAgau rAtriH-rAtriM kurutaH-na tadbhAgau dvau prakAzayataH / tadA-tasmin samaye khalu-iti nizcitaM tAveva sUryo imau-purovartamAnI pUrvapazcimau jambUdvIpabhAgau yadA tiryakkurutaH-tiryag bhramantau prakAzayata stadA tiryak kRtvA mAiM jaMbuddIvabhAgAiM tiriyaM kare ti, tiriyaM karittA dAhiNuttarAI jaMbuddIvabhAgAiM tAmeva rAto) taba yaha dakSiNottara kA jaMbUDhIpa kA bhAga mAne donoM bhAga ko tiryaka karatA hai tiryak kara ke pUrva-pazcima ke jaMbUdvIpa kA do bhAga meM rAtri karatA hai / jaba isa pUrvapazcima ke do bhAga ko tiryaka karatA hai taba dakSiNa uttara ke jaMbUDhIpa ke do bhAga meM rAtri karatA hai| ___ kahane kA bhAva yaha hai ki jaba prabhAtakAla meM ratnagarbhA vasundharA ke pUrva dizA meM do sUrya udita hotA hai usa samaya yaha dakSiNauttara jambUdvIpa ke do bhAga ko prakAzita karatA hai mAne tiryak bhramaNa karake prakAzita karatA hai vahI yathAvat prakAzita karake usI samaya pUrva pazcima ke jaMbUdvIpa ke do bhAga meM rAtri karatA hai mAne una do bhAgoM ko prakAzita nahIM karatA hai / tathA usa samaya vahI do sUrya pUrva pazcima kA jambUdvIpa ke do bhAgoM ko jaba tiryaka jaMbuddIvabhAgAI tAmeva rAto teNaM hAmaI purathimapaccasthimAI jaMbuddIvabhAgAiM tiriyaM kareMti tiriyaM karittA dAhiguttarAI jaMbudIvabhAgAI ta.meva rAto) tyAre dakSiNettara dizA dIvANe bhAga arthAt bane bhAgone tiryA kare che. tiryapha karIne pUrva pazcimanA jaMbUdvIpanA be bhAgamAM rAtri kare che, jyAre A pUrva pazcimanA be bhAgane tirya kare che tyAre dakSiNauttaranA jaMbudvIpanA be bhAgomAM rAtri thAya che. kahevAno bhAva e che ke-jyAre prabhAtakALamAM ratna garbhA vasuMdharAnI pUrva dizAmAM be sUrya udita thAya che. e samaye A dakSiNa uttaranA jaMbU dvIpanA be bhAgene prakAzita kare che arthAt tiryapha bhramaNa karIne prakAzita kare che tyAM ja yathAvat prakAzita karIne eja samaye pUrva pazcimanA jabUdvIpanA be bhAgomAM rAtri kare che, eTale ke e be bhAgane prakAzita karatA nathI, tathA e samaye eja be sUrya pUrva pazcimanA jaMbudvIpanA be bhAgone jyAre tiryaku bhramaNa karIne prakAzita kare che. tyAre vakragatithI pUrva pazcimanA be bhAgone prakAzita karIne eja samaye dakSiNa uttaranA jaMbudvIpanA be bhAgamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TokA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathamaM prAbhRtaprAbhRtam __ 279 pUrvapazcimabhAgadvayaM saMprakAzya tadaiva dakSiNottarau jambUdvIpabhAgau rAtriH-tadbhAgadvaye rAtririti // arthAdeko bhArataH sUryo'parazca airavataH sUrya iti mUryadvayasatke tayorudgamanamitthaMdakSiNapaurastyamaNDalacaturbhAge bhArataH sUrya udagacchati, aparottarasmin maNDalacaturbhAge airavataH sUrya udgacchati, tau caivamudagatau bharatairavatau sUryo yathAkramamimI dakSiNottarau jambUdvIpabhAgau tiryakkurutaH arthAt bhArataH sUryo dakSiNapaurastyamaNDalacaturbhAge udgataH san tiryaka paribhramati, tiryakaparibhraman merodakSiNabhAgaM prakAzayati, airavataH sUryo'parottarabhAge udagacchati, sacodagataH san tiryaka paribhraman meroruttarabhAgaM prakAzayati // dakSiNottarau ca bhAgau tiryaka kRtvA tAvimau pUrvapazcimI jambUdvIpabhAgau tiryaka kurutaH / bhramaNa karake prakAzita karatA hai taba vakra gati se pUrvapazcima ke do bhAgoM ko prakAzita karake usI samaya dakSiNauttara ke jambUdvIpa ke do bhAgoM meM rAtri karatA hai| arthAt eka bharatakSetra kA sUrya evaM dUsarA airavatakSetra kA sUrya isa prakAra do sUrya hone se unadonoM kA udgamana isa prakAra se hai-dakSiNapUrva ke maMDala ke caturtha bhAga meM bharatakSetra kA sUrya udita hotA hai tathA pazcima uttara ke maMDala kA caturtha bhAga meM airavatakSetra kA sUrya udita hotA hai isa prakAra bharata evaM eravatakSetra kA udita hotA huvA donoM sUrya yathAkrama se dakSiNauttara ke jaMbUdvIpa ke bhAga ko prakAzita karatA hai arthAt bharatakSetra kA sUrya dakSiNapUrva ke maMDala ke caturtha bhAga meM udita hokara ke tiryak paribhramaNa karatA hai tathA tiryak paribhramaNa karake meru parvata kA dakSiNa bhAga ko prakAzita karatA hai tathA airavatakSetra kA sUrya dUsare uttarabhAga meM udita hotA haiM vaha vahAM udita hokara ke tiryak paribhramaNa karake meru ke uttarabhAga ko prakAzita karatA hai| dakSiNa uttara ke do bhAga ko prakAzita karake vaha ye pUrvapazcima ke jambUdvIpa ke bhAga ko prakAzita karatA hai| rAtrI kare che, arthAta eka bharatakSetrane sUrya ane bIje airavata kSetrane sUrya A pramANenA be sUryo hovAthI tene tene umana A rIte thAya che, dakSiNapUrvanA maMDaLanA caturtha bhAgamAM bharatakSetrane sUrya udita thAya che. tathA pazcima uttaranA maMDaLanA cothA bhAgamAM eravata kSetrano sUrya udita thAya che. e pramANe bhArata ane eravata kSetranA udita thatA beu sUryo kramAnusAra dakSiNa uttaranA jaMbudvIpanA bhAgone prakAzita kare che, arthAt bharata kSetrane sUrya dakSiNa pUrvanA maMDaLanA caturthabhAgamAM udita thaIne tirthaka paribhramaNa kare che, tathA tiryaku paribhramaNa karIne merU parvatanA dakSiNa bhAgane prakAzita kare che, tathA airAvata kSetrane sUrya bIjA uttara bhAgamAM udaya pAme che. te tyAM udita thaIne tirthaka pari brimaNa karIne merUparvatanA uttaranA bhAgane prakAzita kare che dakSiNauttaranA be bhAgone prakAzita karIne te A pUrvapazcimanA jaMbudvIpanA bhAgane prakAzita kare che. A kathananI bhAvanA A zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 sUryaprazaptisUtre tadetyaM bhAvanA-yathA-yadA airavataH sUryo meroruttaramAge tiryaka paribhramya tadanantaraM meroreva pUrvasyAM dizi tiryak paribhramati, tathA ca bhAratasUryo merodakSiNatastiryaka paribhramya tadanantaraM meroH pazcime bhAge tiryaka paribhramati, itthaM yadA bharatairavatau sUyauM yathAkramaM pUrvapazcimabhAgI tiryaka kurutastadaiva dakSiNottarau jambUdvIpabhAgI rAtri kurutaH, eko'pi sUryastadA dakSiNabhAgamuttarabhAgaM vA na prakAzayatItyarthaH / itthaM yathAkramamairavatabhAratasUyauM pUrvapazcimabhAgau tiryak kRtvA yo bhArataH sUryaH saH-uttarapazcimamaNDalacaturbhAge udayamAsAdayati, yazcairavataH sUryaH sa dakSiNapaurastye maNDalacaturbhAge udayamupayAti iti / ___ atropasaMhAramAha--'te NaM imAI dAhiNuttarAI purathimapaJcatthimANi ya jaMbuddIvabhAgAI isa kathana kI isa prakAra bhAvanA hotI hai-jisa samaya airavatakSetra kA sUrya meru ke uttara bhAga meM tiryaka paribhramaNa karake tatpazcAt meru kI hI pUrva dizAmeM tiryaka paribhramaNa karatA hai tathA bharatakSetra kA sUrya merukI dakSiNa dizA meM tiryaka paribhramaNa karake tatpazcAt meru ke pazcima bhAga meM tiryak paribhramaNa karatA hai isa prakAra jaba bharata tathA airavatakSetra isa prakAra ke donoM sUrya yathAkrama pUrvapazcima bhAga meM tiryak paribhramaNa karatA hai usI samaya dakSiNauttara ke jaMbUdvIpa ke do bhAga meM rAtri karatA hai usa samaya eka bhI sUrya dakSiNa bhAga athavA uttara bhAga ko prakAzita nahIM karatA hai, isa prakAra yathAkrama se airavata kSetra kA tathA bharatakSetra kA sUrya pUrvapazcima ke do bhAgoM ko prakAzita kara ke jo bharatakSetra kA sUrya hai vaha uttarapazcima ke maMDala ke caturthabhAga meM udita hotA hai tathA jo airavata kSetra kA sUrya hai vaha dakSiNa pUrva ke maMDala ke caturtha bhAga meM udaya ko prApta hotA hai| rIte thAya che je samaye airAvata kSetrano sUrya merUnA uttara bhAgamAM tirthaka paribhramaNa kare che. ane tika paribhramaNa karIne te pachI enI ja pUrva dizAmAM tirthaka paribhramaNa kare che, tathA bharatakSetrano sUrya meranI dakSiNa dizAmAM tirthaka paribhramaNa karIne te pachI merUnA pazcima bhAgamAM tiya paribhramaNa kare che. A pramANe jyAre bhArata ane airavatakSetranA bane sUryo kramAnusAra pUrva pazcimanA bhAgomAM tirthaka paribhramaNa kare che. eja samaye dakSiNauttaranA jaMbudvIpanA be bhAgomAM rAtri kare che, te vakhate eka paNa sUrya dakSiNa bhAga athavA uttara bhAgane prakAzita karatA nathI, e pramANe kramAnusAra airavata kSetrane tathA bharatakSetrane sUrya pUrva pazcimanA be bhAgene prakAzita karIne je bharatakSetrano sUrya che te uttara pazcimanA maMDaLanA cothA bhAgamAM udita thAya che, tathA je eravata kSetrane sUrya che te dakSiNa pUrvanA cothA bhAgamAM bannene prApta thAya che. have mA thanana! S5 2 42tai 4 cha.-(te NaM imAI dAhiNuttarAI purasthitapaccatthimANi ya jaMbuddIvassa dIvansa pAINapaDiNAyatAe uddINadAhiNAyanAe jIvAe maMDalaM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathama prAbhRtaprAbhRtam 281 tiriyaM karer3a, tiriyaM karittA jaMbuddIvassa dIvassa pAINapaDiNAyatAe odINadAhiNAyayAe jIvAe maMDalaM cauvI seNaM saeNaM hettA dAhiNapurathimillaMsi uttarapaJcathimillaMsi ya caubhAgamaMDalaMsi imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahasamaramaNIjAo bhUmibhAgAo aTTa joyaNasayAI uDUM uppaittA, ettha NaM pAo duve sUriyA AgAsaMsi uttidvaMti // ' ___ tAvat khalu imau dakSiNottaro pUrvapazcimau ca jambUdvIpabhAgau tiryakaroti, tiyarakkRtvA jambUdvIpadvIpasya prAcInApAcInatayA uttaradakSiNAyatayA jIvayA maNDalaM caturviMzatikena zatena chitvA dakSiNapazcime uttarapazcime ca caturbhAgamaNDale asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAt aSTayojanazatAni Urdhvamutpatya, atra khalu prAtaH dvau sUryo AkAze uttiSThataH / / ___tAvat khalu to bhAratairavatau prathamato yathAkramamimA dakSiNottarau jambUdvIpabhAgau, tatazca aba isa kathana kA upasaMhAra karate huve kahate haiM(te NaM imAI dAhiNuttarAI purathimapaJcatthimANi ya jaMbUddIvabhAgAiM tiriyaM karei tiriyaM karittA jaMbuddIvasma dIvassa pAINapaDiNAyatAe odINadAhiNAyayAe jIvAe maMDalaM cauvIseNaM sapaNaM chettA dAhiNapurathimillasi uttarapaccatthimaMsi ya caubhAgamaMDalaMsi imose rayaNApabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo aTTa joyaNasayAI uddhaM uppaittA, ettha NaM pAo dave mUriyA AgAsaMsi uttihNtti| yaha dakSiNa uttara tathA pUrvapazcima rUpa jaMbUdvIpa kA do bhAga ko prakAzita karatA hai, prakAzita kara ke jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa ke Upara pUrvapazcima tathA uttaradakSiNa kI ora mAne donoM ora laMbAyamAna jIvA se maMDala ko ekaso covIsabhAga se vibhakta kara ke dakSiNapazcima tathA uttarapazcima ke catubhAMga maMDala meM isa ratnaprabhA pRthivI ke bahusamaramaNIya bhUbhAga se AThaso yojana Upara meM jAkara prAtaHkAla ke donoM sUrya AkAza meM udita hotA hai| ___ kahane kA bhAva yaha hai ki-bharatakSetra kA evaM airavatakSetra kA isa prakAra cauvIseNaM saeNaM chettA dAhiNapurasthibhillaMsi uttarapaccasthibhaMsi ya caubhAgamaMDalaMsi imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo aTuM joyaNasayAI uDDhaM uppaittA rastha Na dUbe sUriyA AgAmaMsi uttiDThaMti) 2. dakSiNa uttara bhane pUrva pazcima 35 45. dvIpanA be bhAgone prakAzita kare che ane prakAzita karIne jabUdvIpa nAmanA dvIpanI upara pUrva pazcima tathA uttaradakSiNanI tarapha eTale ke beu tarapha lAMbI jIvA nAma derIthI ekaso vIsa bhAgathI vaheMcIne dakSiNa pazcima ane uttara pazcimanA caturtha bhAga maMDaLamAM A ratnaprabhA pRthvInA bahasamaramaNIya bhUbhAgathI AThase jana upara jaIne prabhAtakALanA beu sUryo AkAzamAM udita thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre 282 krameNa pUrvapazcima jambUdvIpa mAgau, arthAd bhArataH sUryaH pazcima bhAgamairavataH sUryaH pUrva bhAgamityarthaH / tiryakkRtvA - saMprakAzya jambUdvIpasya dvIpasyopari yadvA tadvA maNDalaM prAcInapratIcInAyatayA - pUrvapazcimAyatayA, udagdakSiNAyatayA jIvayA - pratyaJcayA caturviMzatikrena zatena caturviMzatyadhikazatena, chitvA vibhajya, caturbhirvibhajya ca yathAyogaM dakSiNapaurastye - AgneyakoNe, uttarapazcime ca - vAyavyakoNe, caturbhAgamaNDale - maNDalacaturbhAge, asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAt - atyadhikasamatalazobhanAt, bhUmibhAgAt Urdhvam aSTau yojanazatAni - Urdhva gatvA, atra - asminnavakAze khalu - iti nizcitaM prAtaH prabhAtasamaye dvau sUryo - bhAratairavato AkAze uttiSThataH - udgacchataH / arthAd yaH sUryaH pUrvasminnahorAtre uttarabhAgaM prakAzitavAn sa dakSiNapaurastye maNDalacaturbhAge udgacchati, yazca pUrvake donoM sUrya prathama krama krama se dakSiNauttara ke jaMbUdvIpa ke do bhAga ko tathA tatpazcAt krama se pUrvapazcima ke jaMbUdvIpa ke do bhAgoM ko arthAt bharatakSetra kA sUrya pazcima bhAga ko tathA airavata kSetrakA sUrya pUrva bhAga ko samyaktayA prakAzita karake jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa ke Upara koi maMDala ko pUrvapazcima tarapha evaM uttara dakSiNa kI tarapha laMbAyamAna jIvA nAma dorI se ekaso covIsa se vibhAjita karake yathAyogya dakSiNapUrva mAne AgneyakoNa meM tathA uttarapazcima nAma vAyavyakoNa meM maMDala ke caturtha bhAga meM isa ratnaprabhA pRthvi ke atyadhika samatala zobhamAna bhUmibhAga se Upara meM AThaso yojana jAkara ke isa AkAzakSetra meM prabhAta kAla ke samaya dono sUrya mAne bharatakSetra kA evaM airavatakSetra kA sUrya AkAza meM udita hotA hai / arthAt jo sUryane pUrva ke ahorAtra meM uttarabhAga ko prakAzita kiyA thA vaha sUrya dakSiNa pUrva ke maMDala ke caturtha bhAga meM udita hotA hai evaM jo sUrya ne pUrva ke ahorAtra meM dakSiNa kahevAnA bhAva e ke-bharatakSetranA ane aravata kSetranA A rIte banne sUryAM pahelAM krama kramathI dakSiNa uttaranA ja budvIpanA be bhAgane ane te pachI kramathI pUrva pazcimanA jamUdrIpanA e bhAgAne arthAt bharatakSetrane sUrya pazcima bhAgane ane avata kSetrano sU pUrva bhAgane sArI rIte prakAzita karIne ja zrRdvIpa nAmanA dvIpanI upara koi maMDaLane pUrvapazcima tarapha ane uttaradakSiNanI tarapha laMbAyamAna jIvA nAmadArIthI ekaso cAvIsa bhAgA karIne yathAyogya dakSiNa pUrva arthAt agni khuNAmAM tathA uttarapazcima eTale ke vAyavya koNamAM maMDaLanA catu bhAgamAM A ratnaprabhA pRthvInA atyadhika samatala zAbhAyamAna bhUmibhAgothI uparamAM Aro yAjana jaine A AkAza kSetramAM prabhAtakALanA samaye banne sUryAM arthAt bharatakSetrane ane aravata kSetranA sUrya AkAzamAM uti thAya che, arthAt je sUrya pahelAnA ahAzatramAM uttara bhAgane prakAzita karyAM hatA te sUrya dakSiNapUrvanA maMDaLanA cothA bhAgamAM udita thAya che, ane je sUrya pUrvanA aheArAtramAM dakSiNa bhAgane prakAzita karyAM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 21 dvitIyaprAbhRte prathama prAbhRtaprAbhRtam 283 sminnahorAtre dakSiNabhAgaM prakAzayati sma, sa uttarapazcime maNDalacaturbhAge udeti / itthaM sadaiva jagatsthiti paribhAvanIyeti dik / / sU0 21 // ___ 'viIyassa pahamaM' dvitIyasya prathamam prAbhRtaprAbhRtam // // dvitIyasya prAbhRtasya prathamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam iti / dvitIya prAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtaM prArabhyate-- mUlam-tA kaha te maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe sUrie cAraM carai AhitAti vaejA, tattha khalu imAo duve paDivattIo paNNatAo, tattha ege evamAsu 1. tA maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe sUrie bheyaghAeNaM saMkamai, ege evamAhaMsu 1 / ege puNa evamAhaMsu 2, tA maMDalAo maMDalaM saMkamasANe sUrie kaNNakalaM NiveDhei, tattha je te evamAsu, tA maMDalAo maMDalaM saMkapramANe saMkamamANe bheyaghAeNaM saMkamai, tesI NaM ayaM dose, tA jeNetareNaM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe sUrie bheyagha eNaM saMka mai, evaiyaM ca NaM addhaM purao na gacchai, purao agacchamANe maMDalakAlaM parihavei tesI gaM ayaM dose, tattha je te evamAsu, tA maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sUrie kaNNakalaM NiveDhei, tesI NaM ayaM visese tA jeNaMtareNaM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe mUrie kaNNakalaM NiveDhei, evaiyaM ca NaM addhaM purao gacchai, purao gacchamANe maMDalakAlaM Na parihavei, teso NaM ayaM visese, tattha je te evamAhaMsu-maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sUrie kaNNakalaM NiveDhei, eeNaM NaeNaM NeyavvaM, No cetraNaM itareNaM ||suu0 22 // ||vitiiyss pAuDassa vitIyaM / / bhAga ko prakAzita kiyA thA vaha uttarapazcima ke maMDala ke caturtha bhAga meM udita hotA hai / isa prakAra hamezAM jagat kI vicAraNA samaja leveM ||suu821|| dUsare prAmRta kA prathama prAbhRtaprAbhRta samApta // 2-1 // hate te uttara pazcimanA maMDaLanA cothA bhAgamAM udita thAya che. A pramANe hamezAM jagatanI vicAraNa samajI levI. | sU0 21 che bIjA prAbhUtanuM paheluM prAbhRtaprAbhUta samApta che 2-1 ! bIjA prAbhUtanA bIjA prAbhRtaprAbhUtane prAraMbha zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJapti sUtre chAyA - tAvat kathaM te maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman sUryazvAraM carati AkhyAta iti vadet / tatra khalu ime dve pratipattI prajJapte / tatraike evamAhuH 1 / tAvanmaNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman sUryo bhedaghAtena saMkrAmati / eke evamAhuH 1 || eke punarevamAhuH 2 // tAvanmaNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman sUryaH karNakalaM niveSTayati // tatra ye te evamAhuH, tAvanmaNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman bhedaghAtena saMkrAmati teSAM khalu ayaM doSaH / tAvad yenAntareNa maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman sUryo bhedaghAtena saMkrAmati, etAvatIM ca khalu addhAM purato na gacchati / purato'gacchan maNDalakAlaM paribhavati, teSAM khalu ayaM doSaH / tatra yete evamAhuH tAvat maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman sUryaH karNakalaM nirveSTayati, teSAM khalu ayaM vizeSa:, tAvad yenAntareNa maNDalAnmaNDalaM saMkrAman sUryaH karNakalaM nirveSTayati etAvatIM ca khalu addhAM purato gacchati, purato gacchan maNDalakAlaM na paribhavati, teSAM khalu ayaM vizeSaH, tatra ye te etramAhuH maNDalAnmaNDalaM saMkrAman sUryaH karNakalaM nirveSTayati, etena nayena jJAtavyam / naiva khala itareNa || sU0 22 // 284 // dvitIyasya prAbhRtasya dvitIyam prAbhRtaprAbhRtam | // TIkA - dvitIyaprAbhRtasya prathamaprAbhRtaprAbhRte sUryasya tiryaggamanahetuM prabhUtaM pratipAdya samprati- 'tiricchA kiM ca gaccha' ityetasya dvitIyasya prAbhRtasya dvitIye'smin 'bheyaghare kaNNakalA' bhedaghAtaH karNakalA, etadviSaye 'addhamaMDalasaMThi' ityetasyAntarbhedasya maNDalAntare saMkramaNaM vyamiti tadviSayakaM praznasUtramAha - tadyathA - 'tA kahaM te maMDalAo maMDala saMkramamANe saMkamamANe sUrie cAraM caras, AhitAti vajjA' tAvat kathaM te maNDa dUsarA prAbhRtaprAbhRta TIkArtha- dUsare prAbhRta ke prathama prAbhRtaprAbhRta meM sUrya ke tiryaggamana ke hetu ko savistara rUpa se pratipAdita karake aba (tiricchA kiM ca gacchai) isa viSaya ko saMbandhita karate isa prathama prAbhRta ke dUsare prAbhRtaprAbhRta meM (bheyaghAe kaNNakalA) bheghAta karNa kalA isa viSaya meM (addhamaMDala saMThii) isa viSaya kA antarbheda jo maMDalAntara meM saMkramaNa kahe haiM, isa viSaya ko upasthita karate huve sUtrakAra praznasUtra kahate haiM - (tA kahaM te maMDalAo maMDala saMkamamANe saMkama TIkA :-khIna prAtanA pahelA prAbhRtaprAmRtamAM sUryanA tiggamananA hetune savistara rIte pratipAhita purIne huye (tiricchA kiMca gacchai) mA viSayanA saMbaMdhane sagatA yA jIna AvRtanA jIna AvRtaprAbhRtamAM (bheyaghAe kaNNakalA ) bheTa ghAtalA yA viSayA saMbaMdhAM (addhamaMDala saMThi) mA viSayanA antarbhe bhaudAntaramA sabha aDesa che me viSayane upasthita uratAM sUtrabhara prazna sUtra he che. (tA kahaM te maMDalAo maMDala saMkamamANe saMkramamANe sUrie cAraM carai Ahiteti vaejjA) he lagavan bhApanA bhatathI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUrya jJaptiprakAzikA TIkA sU0 22 dvitIyaprAbhRte dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam lAnmaNDalaM saMkrAman sUryaH cAraM carati AkhyAta iti vadet // vicakSaNo buddhimAn ziSyo vadati-bhagavan ! guro ! prabhUtamanyad vaktavya masti kintu zrayatAM tAvata prathamaM mama vatavyam, te-tavamate kathaM-kena prakAreNa sUryaH-sadAvasthAyI prakAzakagrahavizeSastejorAziH maNDalAnmaNDalaM caturazItyadhikeSu zatasaMkhyakeSu maNDaleSu ekasmA. maNDalAdanyatamaM maNDalaM saMkrAman--saMkrAman-paribhraman paribhraman-gacchan gacchan cAraM carati-teSu teSu maNDaleSu carannAkhyAtaH-kathita iti vadet, iti ziSyasya vacanaM zrutvA kevalajJAnavAn guruH kathayati 'tattha khalu imAo duve paDivattIo paNNattAo' tatra khalu ime dve pratipattI prajJapte // tatra-maNDalAnmaNDalAntarasaMkramaNaviSaye khalu-iti nizcita mime dve pratipattI-vipratipattImatAntare prajJapte--kathite / tadyathA-'tattha ege evamAhaMsu' tatraike evamAhuH / tatra-maNDalAmANe sUrie cAraM carai AhitAti vaejjA) he bhagavana Apake mata se eka maMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa karatA huvA sUrya kisa prakAra se gati karatA kahA hai so khie| kahane kA bhAva yaha hai ki vicakSaNa buddhimAn ziSya kahatA hai ki hai bhagavan ! mere ko pUchane ke bahuta se viSaya hai kintu merA prathama jo yaha kathana viSaya hai so Apa kRpANu suniye Apake mata se sadAvasthAyI prakAzaka graha vizeSa sUrya eka maMDala se mAne eka so caurAsI saMkhyAvAle maMDaloM meM eka maMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa karatA huvA mAne paribhramaNa karatA karatA gati karatA hai, mAne usa maMDala meM gamana karatA kahA hai ? so Apa khiiye| se suziSya kA vacana suna karake kevalajJAnasaMpanna bhagavAna usako samajhAte have isa prakAra kahate haiM-he gautama isa viSaya meM (duve paDivattIo paNNattAo) ye do pratipattiyAM kahI hai mAne eka maMDalase dUsare maMDala ke saMkramaNa viSaya eka maMDaLathI bIna maMDaLamAM saMkramaNa karato sUrya kevI rIte gati kare che? te Apa kaho. kahevAno bhAva e che ke-vicakSaNa buddhimAna ziSya prabhuzrIne prazna karatAM kahe che ke he bhagavana mAre Apane pUchavAnA ghaNA viSaya che, paraMtu atyAre je A kathana viSaya che te Apa kRpALuM sAMbhaLo ApanA matathI sadAvasthAyI prakAzaka graha vizeSa sUrya eka maMDaLathI arthAt ekaso caryAzI saMkhyAvALA maMDaLamAM eka maMDAthI bIjA maMDaLamAM saMkramaNa karato arthAta paribhramaNa karate sUrya gati kare che. eTale ke te te maMDaLamAM gamana karate kahela che ? te Apa kaho. A pramANe suziSyane prazna sAMbhaLIne kevaLajJAna saMpanna bhagavAna temane samajAvatAM kahevA lAgyA. bhagavAna kahe che ke-he gautama! A viSayana samayamA (duve paDivattIo paNNattAo) ko pratipattIyo 4hesa che. arthAt me maMDaLathI bIjA maMDaLamAM saMkramaNanA saMbaMdhamAM vAkyamANa prakAranI be pratipattI eTale zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 sUryaprajJaptisUtre maNDalAntarasaMkramaNaviSaye, eke-prathamAstIrthAntarIyAH evaM vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuHkathayanti // tadyathA___ 'tA maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe sUrie bheyaghAeNaM saMkamai' tAvanmaNDalAmaNDalaM saMkrAman saMkrAman sUryo bhedadhAtena saMkrAmati / / prathamo vadati zrUyatAM tAvat mamamatamitthaM maNDalAnmaNDalam-ekasmAnmaNDalAdaparamaNDalaM saMkrAman-saMkramitumicchan sUryo bhedaghAtena-gatibhedena-maNDalAnAM nyUnAdhikapramANatvAd gativizeSeNa saMkrAmati-saMkramita micchati / bhedo nAma maNDalasya maNDalAntarasya cApAntarAlaM-maNDalayormadhyapradezamiti yAvat, tatra ghAto nAma gamanam / arthAd vivakSite maNDale sUryeNApUrite sati tadanantaramapAntarAlagamanena dvitIyaM maNDalaM saMkrAmati-saMkramya ca tasmin maNDale cAraM crtiityrthH| meM vakSyamANa prakArakI do pratipattI mAne matAntara kahe gaye haiM jo isa prakAra se hai (tattha ege eva mAsu) una donoM meM eka isa prakArase kahatA hai arthAt eka maMDala se dUsare maMDala ke saMkramaNa karane ke saMbaMdha meM prathama tIrthAntarIya nimnokta prakArase apane matako pragaTa karatA hai jo isa prakAra se hai-(tA maMDAlAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe marIe bheyaghAraNa saMkamai' eka maMDalase dasare maMDala meM saMkramaNa karatA havA sUrya bhedadhAta se saMkramaNa karatA haiarthAt prathama matavAdo ke kathanakA bhAva yaha hai ki isa viSaya meM merA mata saniye-eka maMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa karatA havA sUrya bhedarAtase mAne gatibheda se arthAt maMDaloM ke nyUnAdhika pramANa hone se gativizeSa se gamana karatA hai arthAt saMkramaNa karane kI icchA karatA hai| bhedamAne ekamaMDala se dUsarA maMDalakA antarAla arthAt donoM maMDaloM ke bIca kA pradeza usameM ghAta mAne gamana arthAt eka maMDala sUrya se pUrita hone para usake anantarake apAntarAla meM gamana karake dUsare maMDala meM saMkramaNa karanA mAne jAnA' mtaant| 4aa cha. 2 // pramANe cha. (tattha ege evamAsu) ko me bhatavAdIyomA eka A pramANe kahe che arthAt eka maMDaLathI bIjA maMDaLanA saMkramaNa karavAnA viSayamAM pahele anyatIthiMka A nIce jaNAvela prakArathI potAnA matane pragaTa kare che. te A prabhArI cha, (tA maMDalAmo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe sUrie bheyaghAeNaM saMkamai) me maMDaLamAMthI bIjI maMDaLamAM saMkramaNa karato arthAt gamana karate sUrya bheghAtathI saMkamaNa kare che. pahelA matavAdInA kahevAne bhAva e che ke A viSayamAM te kahe che ke eka maMDaLathI bIjA maMDaLamAM gamana karate sUrya bhedaghAtathI eTale ke gatibhedathI arthAt maMDaLanuM ochAvatta pramANa hovAthI gati vizeSathI gamana kare che eTale ke saMkramaNa karavAnI IcchA kare che. bheda eTale eka maMDaLathI bIjA maMDaLanuM aMtarAla eTale ke banne maMDaLanI vacceno pradeza temAM ghAta eTale gamana arthAt eka maMDaLa sUryathI pUrAya pachI tenA antalanA apAtarAlamAM gamana karIne bIjA maMDaLamAM saMkramaNa karavuM eTale ke zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 22 dvitIyaprAbhRte dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam 287 atropasaMhAramAha-'ege eva mAhaMmu 1' eke evamAhuH 1 / eke-prathamAstIrthAntarIyAH, evaMpUrvoktaprakArakaM svamatamAhuH-kathayantIti, / 'ege puNa evamAhaMsu 2' eke punarevamAhuH 2 / eke-dvitIyamatavAdinastIrthAntarIyAH, punaH-prathamasya mataM zrutvA evaM-vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuH-kathayanti, tadyathA___tA maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sUrie kaNNakalaM NiveDhei' tAvat maNDalAnmaNDalaM saMkrAman sUryaH karNakalaM nirveSTayati // zrUyatAM tAvad dvitIyasya mataM yathA-sa evaM brUtemaNDalAnmaNDalam-ekasmAnmaNDalAdaparaM maNDalAntaraM saMkrAman--saMkrabhitumicchan sUryastadadhikRtaM maNDalaM prathamakSaNArdhvamArabhya karNakalaM-karNagati nirveSTayati-muJcati / itthamatra bhAvanA yathA-bharatairavatau dvau sUyau~ prajJaptau, tatra bharatairavato vA sUryaH svasva sthAne udgataH san isa prakAra saMkramaNa karake usa maMDala meM gati karatA hai| aba isa kathana kA upasaMhAra karate huve kahate haiM ege eva mAsu'1 prathama matavAdI koI eka isa prakAra kahatA hai arthAt prathama tIrthAntarIya isa prakAra apane mata ke viSaya meM krtaahai|1|| ___ 'ege puNa evamAhaMsu' 2 koI dUsarA eka isa prakAra kahatA hai mAne dUsarA matavAdI tIrthAntarIya prathamavAdI ke matako sunakarake isa vakSyamANa prakArase apane matake viSaya meM kahatA hai jo isa prakAra se haiM-'tA maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sUrie kaNNakalaM NiveDhei' eka maMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa karatA huvA sUrya karNakalAse gati karatA haiM / arthAt bhagavAn kahate haiM dUsarA paramatavAdI ke matako suno vaha kahatA hai ki eka maMDala se dUsare anya maMDala meM gamana karane ki icchA vAlA sUrya apane se adhikRta maMDala ko prathama kSaNa ke bAda karNakalA kA AraMbha karake choDanA hai-yahAM para isa prakAra kI bhAvanA samajhanI cAhiye bharatakSetrakA evaM airacanakSetra kA isaprakAra "yu. ma. prabhArI saMbha zanaNe gati 42 cha, (ege evamAhaMsa) prathama tIrthottarIya A rIte pitAne mata pratipAdita kare che. (1) __ (ege puNa ecamAhaMmu) gIta 24 21nya matavAhI pramANe cha. meTa se pahalA matavAdInA matanuM kathana sAMbhaLIne bIje matavAdI tIrthAtarIya A vakSyamANa prakArathI pAtAnA matanA samayamA 4 cha re pramANe cha.-(tA maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sUrie kaNNakalaM NiveDhei) me bha4thI mI mAmA saMbha 42te| sUrya 44AthI gati kare che, eTale ke-bhagavAna kahe che ke bIjA matavAdInA matane tame sAMbhaLe te kahe che ke eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM gamana karavAnI IcchAvALe sUrya potAnAthI vyApta thayela maMDaLane prathama kSaNa pachI karNakalAne AraMbha karIne choDe che, A kathanane bhAva A rIte samaja. bharatakSetrane ane eravatakSetrane A pramANe be sUryo kahelA che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre aparamaNDalagataM karNa - prathamakoTibhAgarUpaM lakSyIkRtyA zanaiH zanairadhikRtaM maNDalaM tayA kAcanayAspi kalayA muJcan cAraM carati, yena tasminnahorAtre'tikrAnte sati aparAnantaramaNDalasyArambhe varttata iti / atra karNakalamiti kriyAvizeSaNaM jJAtavyam / taccaivaM bhAvanIyaMkarNam-aparamaNDalagataprathamakoTibhAgarUpaM lakSyIkRtyAdhikRtamaNDalaM prathamakSaNAdUrddha kSaNe kSaNe kalayAtikrAntaM yathA bhavati tathA nirveSTayati // itthamatra pratipattidvayamupanyasya yadvastu tavaM tadupadarzayati-yathA 'tattha je te evamAhaMsu, tA maMDalAo maMDala saMkramamANe saMkamamANe bheyaghAeNaM saMkamai' tatra ye evamAhuH - tAvanmaNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman bhedaghAtena saMkrAmati // tatramaNDalAnmaNDalAntaragamanaviSaye - prathamAstIrthAntarIyA evamanantarocyamAna prakArakaM do sUrya kahe haiM unameM bhAratakSetra kA athavA airavatakSetra kA sUrya apane apane sthAna meM udita hokara ke dUsare maMDala kA karNa mAne prathama koTi bhAgarUpa ko lakSa karake dhIre dhIre adhikRta maMDalako vaha kisI prakAra kI kalA se choDatA choDatA gati karatA hai jisase usa ahorAtra vyatIta hone para dUsare anantara ke maMDala meM pravartamAna hotA hai / yahAM para karNakalA zabda kriyA vizeSaNa hai aisA samajheM, isa kathana kI bhAvanA isa prakAra se samajhanI cAhiye karNa mAne dUsare maMDala kA prathamakoTi bhAga ko lakSakarake adhikRtamaMDala ko prathama kSaNake bAda kSaNa kSaNa meM kalA se jisa prakAra ho sake usa prakAra se chor3atA hai / isa prakAra yahAM para do anya matavAdI ke mata ko kaha karake jo vAstavika vastutatva hai usako kahate haiM jo isa prakAra se hai - (tastha je te evamAhaMsu tA maMDalAo maMDala saMkamamANe saMkamamANe bheyaghAraNa saMkamai ) eka maMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa karatA huvA sUrya bheghAta se mAne gativizeSase gamana karatA hai, arthAt eka maMDala se dUsare maMDala meM sUrya ke 288 temAM bharatakSetrane athavA avata kSetrane sUrya potapeAtAnA sthAnamAM uddita thaIne khIjA maMDaLanA kaNa eTale prathama cheDAnA bhAgane lakSa karIne dhIre dhIre adhikRta thayela maDaLane te koi prakAranI kaLAthI choDatA cheDatA gati kare che. jenAthI te aheAAtra pUrIthatAM khIjA samIpanA maMDaLamAM pravartImAna thai jAya che, ahIMyAM ka kalA zabda kriyAvizeSaNa che, tema samajavu'. A kathananI bhAvanA A rIte samajavI joie. kaNa eTale khIja saDaLanA prathama cheDAnA bhAgane lakSa karIne vyApta thayela maDaLane prathama kSaNa pachI kSaNe kSaNe kaLAthI je pramANe thaizake e prakArathI cheDe che. e rIte ahIyAM be anya tIthi kAnA matane kahIne je vAstavika vastusvarUpa che tene bhagavAna kahe che. je A pramANe che. ( tattha je te evamAhaMsu tA maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe bheyaghAeNaM saMkamai) eka maDaLathI khIjA maMDaLamAM saMkramaNu arthAt gamana karate sUrya bhedaghAtathI eTale ke zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ ____289 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 22 dvitIyaprAbhRte dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam svamatamAhaH-kathayanti yat-maNDalAnmaNDalam-ekasmAnmaNDalAdaparaM maNDalAntaraM saMkrAman saMkrAman-tatra tatra gantumicchan bhedaghAtena-gativizeSeNa saMkrAmati-tattanmaNDale gacchatIti, 'tesI NaM ayaM dose' tasmin khalu ayaM doSaH / tasmin-prathamamate khalu-iti nizcitam, ayam-anantarocyamAnaH doSaH-doSavizeSo'sti / tadyathA-doSasvarUpaM kathayati-'tA jeNaMtareNaM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe sUrie bheyaghAeNaM saMkamai, evaiyaM ca NaM addhaM purao na gacchai' tAyad yenAntareNa maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman sUryo bhedaghAtena saMkrAmati etAvatIM ca khalu addhAM purato na gacchati // doSasvarUpaM tAvat zrRyatAm , yenayAvatAkAlena antareNa-apAntarAlena-yena kAlavizeSAntareNa maNDalAnmaNDalam-ekasmA maNDalAdaparamaNDalaM saMkrAman saMkrAman-tatra tatra gantumicchan 2, bhedaghAtena-gativizeSeNa saMkrAmati-gantumicchati, etAvatIm-etatpramANAm addhAM-samayarUpAM purato-dvitIyamaNDale gamana karane ke saMbaMdha meM jo prathama tIrthAntarIya nimnokta prakAra se apane matako kahatA hai ki eka maMDalase tadanantara ke dUsare maMDala meM saMkramaNa karane kA vicAra karake bhedaghAta se mAne gati vizeSase usa maMDala meM gamana karatA hai tesI NaM ayaM dose usa prathama matavAdI anyatIthika ke kathana meM isa vakSyamANa prakArase doSa kA saMbhava hai| vaha doSa kA svarUpa kahate haiM-'tA jeNaM tareNaM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe mUrie bheyaghAeNaM saMkamai evaiyaM ca NaM addhaM purao na gacchai' jo aMtarase ekamaMDala se dUsare maMDala meM gamana karatA karatA sUryabheda ghAtase jAtA hai isa prakArakA samaya Age nahIM hai| doSasvarUpa dikhalAte huve bhagavAn kahate haiM ki suniye jitanA kAla ke antara se eka maMDalase dUsare maMDalameM gativizeSase gamana karane kI icchA karatA hai itane pramANa kI samayarUpa addhA dUsare maMDala ke paribhramaNa meM gati vizeSathI gamana kare che. arthAt eka maMDaLathI bIjA maMDaLamAM sUryanA gamana karavAnA saMbaMdhamAM pahelo tIrthAntarIya nIce kahevAmAM Avela prakArathI pitAnA mata viSe kahe che ke eka maMDaLamAMthI tepachInA bIjA maMDaLamAM saMkramaNa karavAno vicAra 4Ine mehadhAtathI meTo gativizeSathI ko maugamA sUrya mana 42 che. (tesI gaM ayaM dose) 22 paDasA matavAhInA thanamA 2mA 4thyamAna 52thI hopane samaya 2Desa cha, te doSa matAtai suutr|2 4 cha-(tA jeNaMtareNaM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe sUrie bheyaghAeNaM saMkamai evaiyaM ca NaM addhaM purao na ganchai) 2 tarathI se mathI bIjA maMDaLamAM gamana karatAM karatAM sUrya bhedaghAtathI jAya che, te prakArano samaya AgaLa nathI. doSanuM svarUpa batAvatAM bhagavAna kahe che-ke jeTalA kALanA aMtarathI eka maMDaLathI bIjA maMDaLamAM gati vizeSathI gamana karavAnI IcchA kare che. eTalA pramANanA samaya rUpa addhA maMDaLanA paribhramaNamAM hotI nathI. arthAt eka maMDaLamAMthI maMDaLAntaramAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 sUryaprajJaptisUtre na gacchati, na tAvatA kAlena paribhramitu mIhate / arthAta maNDalAnmaNDalaM saMkrAman sUryo yAvatAkAlena apAntarAlaM gacchati tAvatkAlAnantaraM paribhramitumiSTe, dvitIyamaNDalasatkAhorAtramadhyAt truTayati, tato dvitIye maNDale paribhraman paryante tAvantaM kAlaM na paribhramet / tadgatAhorAtrasya paripUrNIbhUtatvAt / evaM satyapi ko doSa ityata Aha-purato dvitIyamaNDale'gacchan maNDalakAlaM paribhavati / yAvatA kAlena maNDalaM paripUrNa bhramyate tasya hAnirupajAyate, tathA ca sati sakalajagadaviditapratiniyatadivasarAtriparimANavyAghAtaprasaGgo bhavet / ___ 'tesI NaM ayaM dose' teSAM mate ayaM pratyakSo doSaH patet / ataevoktam-'purao agacchamANe maMDalakAlaM parihavei, tesI NaM ayaM dose' purato'gacchan maNDalakAlaM paribhavati, tepAmayaM doSaH // purato-dvitIyamaNDalaparyante agacchan-tanmaNDale gamanamakurvan maNDalanahIM hai| arthAt eka maMDala se maMDalAntara meM saMkramaNa karane ke icchuka sUrya jitane kAla meM apAntarAla meM jAtA hai utane kAla ke anantara paribhramaNa karane kA iSTa hone se dUsare maMDala saMbaMdhI ahorAtra meM itanA samaya truTita hotA hai mAne kama ho jAtA hai, ataH dUsare maMDalameM paribhramaNa paryanta meM itanA kAla paribhramaNa nahIM kara sakatA hai karaNa kI tadgata ahorAtra pUrNa ho jAtA hai| aisA hone para bhI kyA doSa hai| aisA kahe to isake liye kahate haiM Age dUsare maMDala meM vinA gaye hI maMDala paribhramaNa kAla nyUna hotA hai, kAraNakI jitane kAla meM paripUrNa maMDalakA paribhramaNa kiyA jAtA hai usameM hAni ho jAtI hai aisA hone para sakala jagat meM prasiddha pratiniyata divasa rAtrIke parimANa meM vyAghAta kA prasaMga AjAyagA 'tesiM NaM ayaM dose' usake kathana meM yaha pratyakSa doSa AjAtA hai ataeva kahA hai ki (purao agacchamANe maMDalakAla parihavei, tesI NaM ayaM dose) dvitIya maMDala paryanta meM vinAgaye saMkramaNa karavAnI IcchAvALo sUrya jeTalA pramANanA kALamAM apAntarAlamAM jAya che. eTalA kALanI pachI paribhramaNa karavAnuM ISTa hovAthI bIjA maMDaLa saMbaMdhI ahorAtramAM eTale samaya ochA paDe che. tethI bIjA maMDaLamAM paribhramaNa paryatamAM eTalo kALa paribhramaNa karatA nathI. kAraNa ke tenI vyApta thayela aherAtra pUrI thaI jAya che. ema hoya te paNa zuM doSa che? ema kahe te mATe kahe che-AgaLanA bIjA maMDaLamAM gayA vinA ja maMDaLa paribhramaNakALa nyUna thAya che, kAraNa ke jeTalA samayamAM pUrepUrA maMDaLanuM paribhramaNa karI zakAya che, temAM ochA thAya che Ama thavAthI saMpUrNa jagatamAM prasiddha pratiniyata divasarAtrInA paribhramaNamAM vyAghAtane prasaMge upasthita thaI jAya che, (tesiM NaM ayaM dose) tenA ta 2 // 4thanamA pratyakSa hoSa yAvI laya che. tethI 24 Desa cha -(purao acchamANe maMDalakAlaM parihavei tesINaM ayaM dose) mI ma sudhA gayA vinA ja maMDaLakALa eTale ke maMDaLane bhegakALa nyUna thaI jAya che. tenA kahevAmAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 22 dvitIyaprAbhRte dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam 291 kAlaM-maNDalabhogasamayaM paribhavati-hApayati / teSAM mate ayaM pratyakSo doSaH // 'tattha jete evamAhaMsu' tatra ye evamAhuH / tatra-maNDalabhramaNabhogakAlanirNaye ye-dvitIyAstIrthAntarIyAH evaM-vakSyamANaprakArakaM svamatamAhaH-kathayanti, tadyathA-'tA maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sUrie kaNNakalaM NiveDhei, tesI NaM ayaM visese tAvada maNDalAnmaNDalaM saMkrAman sUryaH karNakalaM niveSTayati, teSAmayaM vizeSaH // zrUyatAM tAvat tanmataM yathA-maNDalAnmaNDalamekasmAnmaNDalAt aparaM maNDalAntaraM saMkrAman-saMkramitu micchan sUryaH sadAvasthAyI teja:puJjo grahavizeSaH karNakalaM-karNagatyA kAlavizeSa-koTayaikadezarUpaM nirveSTayati-muzcati, teSAM mate ayam-anantarocyamAnasvarUpo vizeSaH-vizeSoguNo'sti, tameva guNamudghATayati'tA jeNaMtareNaM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sUrie kaNNakalaM NiveDhei, evaiyaM ca NaM addhaM hi maMDala kAla mAne maMDala kA bhogakAla nyUna kara detA hai| unake mata kathana meM yaha pratyakSa se doSa dikhatA hai| (tattha je te eva mAhaMsu) maMDalake paribhramaNa ke bhogakAla nirNaya meM jo dasare tIrthAntarIya isa nIce kahe jAne vAle prakArase apane matako kahate hai jaise ki (tA maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sarie kaNNakalaM NiveDhei tesi NaM ayaM visese) ekamaMDalase dUsare maMDala meM saMkramaNa karatA sUrya karNa kalAse choDatA hai usake kathana meM yaha vakSyamANa prakAra kI viziSTatA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki bhagavAn kahate haiM kI usa dUsare paratorthikakA matako suno vaha kahatA hai ki eka maMDalase dUsare maMDala meM gamana karane kI icchAvAlA sUrya mAne sadAvasthAyI tejaH puMjarUpa grahavizeSa karNakalA karNa gati se koTike ekadeza rUpa se maMDalako choDatA hai unake mata meM isa anantara kadhyamAna vizeSa prakAra kA guNa hai jo isa prakAra se hai (tA jeNaMtareNaM A pratyakSa deSa dekhAya che. (tattha je te evamAsu) bhanI parizramAnA sAnA niya 42vAmA 2 mIna tIrthAntarIya A nIce kahevAmAM AvanArA prakArathI pitAnA matane pradarzita kare che. jema 3-(tA maMDalAo maDalaM saMkamamANe sUrie kaNNakalaM NiveDhei tesiM NaM ayaM visese) 4 maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM saMkramaNa karate sUrya karNakaLAthI choDe che, enA kathanamAM A nIce kahevAmAM AvanAra prakAranI vizeSatA che, kahevAne bhAva e che ke-bhagavAna kahe che ke e bIjA paratIthikanA matane sAMbhaLe. te bIjo matavAdI kahe che ke-eka maMDaLathI bIjA maMDaLamAM gamana karavAnI IcchAvALe sUrya eTale ke sadAvarathAyI teja puMjarUpa graha vizeSa karNakaLA eTale ke karNa gatithI cheDAnA eka bhAgarUpathI maMDaLane choDe che, A bIjA matavAdInA kathanamAM A kazyamAna vizeSa prakArane guNa che, je A pramANe che, (tA je gatareNaM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sUrie kaNNakalaM NiveDhei evaiyaM ca addhaM purao zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 sUryaprajJaptisUtre purao gacchai' tAvad yenAntareNa maNDalAnmaNDalaM saMkrAman sUryaH karNakalaM nirveSTayati, etAvatIM ca khalu addhAM purato gacchati // zrUyatAM tAvad guNavizeSaH yenAntareNa-yAvatA kAlenApAntarAlena, maNDalAnmaNDalam-ekasmAnmaNDalAd' aparaM maNDalAntaraM saMkrAman-saMkramitu micchan sUryaH karNakalpam-adhikRtaM maNDalaM nirveSTayati-muzcati, etAvatIm-iyatpramANAM ca khalu addhAm-anantarakAlaparimANasvarUpAM purato gacchati-agre yAti-dvitIyamaNDalaparyante'pi gacchatIti / / arthAt adhikRtaM maNDalaM kila karNakalaM nirveSTitam ato'pAntarAlagamanakAlo'dhikRtamaNDalasatka evAhorAtre'ntarbhUtastathA ca sati dvitIye maNDale saMkrAntaH san tadgatakAlasya manAgapi ahInatvAta yAvatA kAlenApAntarAlaM gamyate tAvatA kAlena purato gacchati / tataH kimityAha-'purato gacchamANe maMDalakAlaM Na parihavei, tesI NaM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sarie kaNNakalaM NiveDhei, evaiyaM ca addhaM purao gacchai' jisa aMtara se eka maMDalase dUsare maMDala meM saMkramaNa karatA huvA sUrya karNa kalAse choDatA hai itane pramANa kI addhA Age jAtI hai| kahane kA bhAva yaha hai ki dUsare mata meM kyA guNa hai so dikhalAte huve bhagavAn kahate haiM kijisa aMtara se mAne jitanA apAntarAla se ekamaMDala se dUsare maMDalAntara meM saMkramaNa karane kI icchAvAlA sUrya karNakalA mAne svAdhiSThita maMDalako choDatA hai itanA pramANavAlI antarakAlaparibhramaNarUpa addhA Age jAtI hai mAne dUsare maMDalake paryanta taka jAtI hai arthAt adhikRta maMDala karNakalA se choDatA hai ataH apAntarAla meM jAne kA kAla adhikRta maMDala meM rahA huA ahorAtra meM antarbhUta ho jAtA hai aisA hone para dUsare maMDala meM saMkrAnta hokara usameM rahA huvA kAla jarAsA bhI nyUna nahIM hotA jitane kAlameM apAntarAla meM gamana hotA hai itanA hI kAla meM Age jAtA hai, isase kyA hotA hai so n=46) je aMtarathI eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM saMkramaNa karatA sUrya karNakaLAthI cheDe che, eTalA pramANanI aDhA AgaLa jAya che. kahevAno bhAva e che ke--bIjA matavALAnA kathanamAM zuM guNa che, te batAvatA bhagavAna kahe che ke-jeTalA aMtarathI eTale ke jeTalA aMtarAlathI eka maMDaLathI bIjA maMDalAntaramAM saMkamaNa karavAnI IcchAvALe sUrya karNa kalA eTale ke pote vyApta karela maMDaLane cheDe che. eTalA pramANa vALuM aMtarakALanA paribhramaNa rUpa addhA AgaLa jAya che. arthAta bIjA maMDaLanA aMta sudhI jAya che, arthAt adhikRta maMDaLa karNa kaLAthI choDe che. tethI apAntarAlamAM javAno kALa adhikRta maMDaLamAM rahela aherAtramAM atabhUta thaI jAya che, tema thavAthI bIjA maMDaLamAM saMkrAnta thaIne temAM rahela kALa jarA paNa nyUna thato nathI jeTalA kALamAM apAntarAlamAM gamana thAya che, eTalA kALamAM AgaLa jAya che. AnAthI zuM thAya che? te 4 cha, (purao gacchamANe maMDalakAlaM Na parihavei tesi NaM ayaM visese) mA / sUrya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 22 dvitIyaprAbhRte dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam 293 ayaM visese' purato gacchan maNDalakAlaM na paribhavati, teSAM khalu ayaM vizeSaH ||-purto gacchan-dvitIyamaNDalaparyante paribhraman maNDalakAlamaNDalabhogaparimANaM, na paribhavati-na hApayati, arthAt yAvatA kAlena prasiddhena samayena tanmaNDalaM parisamApyate tAvatA kAlena tanmaNDalaM paripUrNa samApayati, na punarmanAgapi maNDalakAlaparihAniH, tena na kazcit sakalajagatprasiddhapratiniyatadivasarAtriparimANavyAghAtaprasaGga iti / eSa eva teSAM-pUrvoktamatavAdInAM khalu iti nizcitaM vizeSaH-vizeSo guNaH / tena idameva mataM samIcInam / netaradityAvedayannAha-'tattha je te evamAsu-maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sUrie kaNNakalaM Nive Dhei, eeNaM gaeNaM NeyavvaM, No ceva NaM itareNaM' tatra ye te evamAhuH-maNDalAnmaNDala saMkrAman sUryaH karNakalaM niveSTayati, etena nayena jJAtavyam, na caiva khalu itareNa ||-ttrkhte haiM (purao gacchamANe maMDalakAlaM Na parihavei tesI NaM ayaM visase)AgejAtA huvA sUrya maMDala kAlako nyUna nahIM karatA hai unake matameM viziSTatA hai| arthAt dUsare maMDala paryanta meM paribhramaNa karatA huvA sUrya maMDala ke bhogaparimANa meM nyUna nahIM karatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki jitane kAla meM vaha maMDalabhramaNa kI samApti hotI hai utane kAla meM hI vaha maMDala paripUrNa samApta kiyA jAtA hai, jarA bhI maMDalakAla kI nyUnatA nahIM hotI hai, ataH sakala jagatprasiddha pratiniyata divasa rAtrike parimANa meM koI vyAghAtakA prasaMga nahIM hotaa| pUrvokta matavAdI ke mata meM yahI viziSTatA hai / ataH yahI mata samIcIna evaM jJAtavya hai| itara mata grAhya nahIM hai so dikhalAte haiM-(tattha je te eva mAhaMsu maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sarie kaNNakalaM NiveDhei, eeNaM NaeNaM NeyavaM, No ceva NaM itare NaM) unameM jo isa prakAra kahate haiM ki ekamaMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa karatA sUrya karNakalA se choDatA hai isa naya se gati jAne anya se nhiiN| kahane kA bhAva yaha hai ki maMDala ke saMkramaNa ki gatikAla meM matabheda meM maMDaLa kALane nyUna karatuM nathI. enA manamAM vizeSapaNuM che. arthAt bIjA maMDaLa paryantamAM paribhramaNa karato sUrya maMDaLanA bhega parimANane kAma karato nathI. kahevAno bhAva e che ke- jeTalA kALamAM te maMDaLa paribhramaNanI samApti thAya che eTalA kALamAM ja e maMDaLa paripUrNa samApta karavAmAM Ave che, theDo paNa maMDaLakALa nyUna thatuM nathI. tethI sakala jagatmasiddhi pratiniyata rAtrinA parimANamAM kaI paNa vyAghAtane prasaMga Avato nathI. pUrvokta bIjA matavAdInA matamAM Aja vizeSatA che, eTale Aja mata ucita mane jJAtavya 54 cha. tenA zivAyano mata prADaya nathI. te tAtai 4 cha, (tattha je te ekmAhaMmu maMDalAo maMDalaM saMkamamANe sUrie kaNNakalaM NiveDhei eeNaM naeNaM NeyavaM No cevaNaM itareNaM) tamA 2 // pramANe 4 cha --me mamAthI bhI mamA sabhA 72te| sUrya karNakaLAthI cheDe che, A nayathI gati jANavI anya rIte nahIM, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprazaptisUtre maNDalasaMkramaNagatikAlaniyAmake vaimatye, ye te vAdina evaM pUrvoktaM matamAhuH-kathayanti yat maNDalAnmaNDalam-ekasmAnmaNDalAdaparaM maNDalAntaraM saMkrAman-saMkramitumicchan sUryaH karNakalaM-koTyaikadezaM nirveSTayati-muzcati, adhikRtaM maNDalaM karNakalayA hApayati, iti, yaduktaM tattathyamiti, etena-pUrvoktapratipAditena nayena-abhiprAyeNAsmanmate'pi maNDalAnmaNDalasaMkramaNaM jJAtavyaM-boddhavyam, na caivaM khalu-iti nizcitamitareNa-anyena nayena, arthAd ekasmAnmaNDalAdaparaM maNDalAntaraM saMkramitu micchan sUryaH karNakalayA maNDalAntaraM nirveSTayati muztIti yenoktamasti tadeva mataM samIcIna masmanmate'pi tadeva svIkartavyam, tatra doSAbhAvAt / na caivamitareNa nayena kimapi svIkatu yogyam / tatra doSabAhulyadarzanAcceti bhagavato'bhiprAyasya sArAMzaH // sU0 22 // ||dvitiiysy prAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // jo vAdI uparokta prakAra se apanA mata prakaTa karatA hai mAne eka maMDala se dUsare maMDalAntara meM gamana karane kI icchAvAlA sUrya karNakalA mAne koTike eka deza ko choDatA hai mAne adhikRta maMDala ko karNakalA se nyUna karatA hai| yaha kahA hai vaha tathya hai| isa pratipAdita naya se mAne abhiprAya se mere mata se bhI eka maMDala se dUsare maMDala kA saMkramaNa jAnaleveM isase bhinna anya naya se eka maMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa iSTa nahIM hai arthAt maMDala se maMDalAntara meM saMkramaNa karatA sUrya karNakalA se maMDalAntara ko choDatA hai yaha jo kahA hai vahI mata samIcIna hai aisA merA mata hai ataH vahI svIkArya hai kAraNa kI usa kathanameM leza bhI doSa nahIM hai, anya naya mAne abhiprAya kA svIkAra yogya nahIM hai kAraNa kI usameM aneka prakAra ke doSa dikhe jAte hai isa prakAra yaha bhagavAn ke kathana kA sArAMza hai // sU0 22 // dUsare prAbhUta kA dUsarA prAbhRtaprAbhRta samApta // 2-2 // kahevAno bhAva e che ke maMDaLanA saMkramaNanI gati kALanA matabhedamAM je vAdI e uparokta prakArathI potAne mata pragaTa kare che. eTale ke eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM gamana karavAnI IcchAvALe sUrya kakaLA eTale ke cheDAnA eka bhAgane choDe che. arthAt vyApta karela maMDaLane karNa kalAthI nyUna kare che, je A pramANe kahyuM che e tathya che. A pratipAdana karela nathI eTale ke abhiprAyathI mArA matathI paNa eka maMDaLathI bIjA maMDaLamAM saMkramaNa ISTa nathI. arthAt maMDaLathI maMDalAntaramAM saMkramaNa kare sUrya karNa kaLAthI maMDalAnane choDe che. e pramANe je kahyuM che eja mata samyapha prakArano che. e pramANe mAro mata che. jethI eja mata svIkArya che. kAraNa ke e kathanamAM leza paNa doSa Avate nathI, bIjo kaI naya arthAt abhiprAya svIkAravA lAyaka nathI. kAraNa ke temAM aneka prakAranA doSe dekhAya che. A pramANe A bhagavAnanA kathanane sArAMza che. te sUi 22 che bIjA prAbhUtanuM bIju prAbhRtaprAbhRta samApta che 2-2 | zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ 295 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam ___ atha dvitIyasya tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam ___ mUlam -'tA kevaiyaM te khettaM sUrie egamegeNaM muhatteNaM gacchai AhiyAti vaejA, tattha khalu imAo catAri paDivattio paNNattAo, tattha ege eva mAhaMsu 1, tA cha cha joyaNasahassAiM sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai, ege evamAsu 1 / egepuNa eva mAhaMsu-2 tA paMca paMca joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai, ege evamAhaM. su 2 / ege puNa evamAhaMsu 3 tA cattAri 2 joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai, ege evamAhaMsu 3 / ege puNa evamAhaMsu 4 tA chavi paMca vi cattAri vi joyaNasahassAiM surie egamegeNaM muhatte NaM gacchai, ege evamAhaMsu 4 / tattha je te eva mAhaMsu-tA cha cha joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai te eva mAhaMsu jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM cAi tayA NaM uttamakaTThapatte ukkose aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, tesiM ca NaM divasaMsi egaM joyaNasayasahassaM aTTha ya joyaNasahassAI tAvakkhette paNNatte, tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNae duvAlasamuhUtte divase bhavai, tesi ca NaM diva. saMsi bAvattari joyaNasahassAiM tAvakkhette papaNatte tayA NaM cha cha joyaNasahassAiM sUrie egamegeNaM muhatteNaM gacchai, tattha je te evamAhaMsutA-paMca paMca joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchA, te evamAsu-tA jayANaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkattiA cAra carai, taheva divasarAippamANaM taMsi ca (NaM tAvakkhetaM Naui joyaNa sahassAiM, tA jayA NaM satvabAhiraM maMDalaM) upasaMkamittA cAraM carai tayA NaM taM ceva rAiMdiyappamANaM taMsi ca NaM divasaMsi saTTi joyaNasahassAiM tAvakkhette paNNatte, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAiM sUrie zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 sUryaprajJaptisUtre egamegeNaM muhutteNaM gacchai, tattha je te evamAhaMsu, tA jayA NaM sUrie savvamaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM divasarAI taheva, taMsi ca NaM divasaMsi bAvantari joyaNasahassAiM tAvakakhette paNNatte, tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM rAIdiyaM tava / taMsi ca NaM divasaMsi aDayAlIsa joyaNasahassAiM tAvakvete, paNNatte, tayA NaM cattAri catAri joyaNasahaslAI sUrie ega megeNaM muhutteNaM gacchai, tattha je te evamAhaMsu chavi paMca vi cattAri vi joyaNasaharulAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai te evamAhaMsutA sUrie uggamaNamuhuttaMsi atthamaNamuhuttaMsi ya sigdhagaI bhavai, tayA cha cha joyaNasahassAI egamegeNaM muhutteNaM gacchai, majjimatAvakkhettaM samAsAemANe samAsAramANe sUrie majjhimagaI bhavai, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI egamegeNaM muhutte NaM gacchai, majjhimaM tAvavakhettaM saMpatte sUrie maMdagaI bhavai, tayA NaM cattAri joyaNasahassAI egamegeNaM muhatteNaM gacchai tattha ko heUtti vajA 1, tA ayaNaM jaMbuddIve dIve jAva parivakheveNaM, tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM divasarAI taheva taMsi ca NaM divasaMsi ekkANauti joyaNasahassAiM tAvakkhette paNNatte, tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tathA NaM rAIdiyaM taheva, taMsi ca NaM divasaMsi egaTTijoyaNasahassAiM tAvakkhene paNNatte, tayA NaM chavi paMca vi cattAri vi joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM gacchai, ege evamAhaMsu / vayaM puNa evaM vayAmo tA sAiregAI paMca paMca joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai, tattha ko heU ti vajA ? / tA athaNNaM jaMbuddIve dIve parikkheveNaM tA jayA NaM sUrie savvamaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tathA of paMca paMca joyaNasahassAiM doNi ya ekAvaNNe joyaNasae egUNatIsaMca saTri bhAge joyala egamegeNaM muhutte NaM gacchai, tayA NaM ihagayassa maNa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyamAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 297 ssassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM dohi ya tevaTrehiM joyaNasaehiM ekacolAe ya saTThibhAgehiM joyaNassa sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai, tayA NaM divasarAI taheva, se NikkhamamANe surie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorasi abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai, tA jayANaM sUrie abhitarANaMtaraM maMDalaM upasaMkamittA cAra carai, tayANaM paMca paMca joyaNasahassAiM doNi ya ekAvaMNNe joyaNasae sItAlIsaM ca sadvibhAge joyaNassa egamegeNaM muhatteNaM gacchai, tayA gaM ihagayassa maNussasta sItAlosAe joyaNasahassehiM auNAsIe ya joyaNasae sattAvaNNAe saTibhAgehiM joyaNassa sadvibhAgaM ca egaTTihA chettA auNAvIsAe cuNiyAbhAgehiM sUrie cakkhupphAsaM havamAgacchai, tayA NaM divasa rAI taheva, se NikkhamamANe sUrie doccasi ahoratasi abhitarataccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM sUrie abhitarataccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI doNi ya bAvaNNe joyaNasae paMca ya saTibhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai, tayA NaM ihagayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM chaNNautie ya joyaNehiM tettIsAe ya sahibhAgehiM joyaNassa sadvibhAgaM ca egadvidhA chettA dohiM cuNiyAbhAgehiM sUrie cakkhupphAsaM havamAgacchai, tayA NaM divasarAI taheva / evaM khalu eeNaM uvAeNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe aTArasa aTThArasa sahibhAge joyaNassa egamege maMDale muhuttagaI abhivuDDemANe abhivuDDemANe culasIti sAtiregaM joyaNAI purisacchAyaM givuDDemANe NivuDDemANe savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI tini ya paMcuttare joyaNa. sae paNNarasa ya saTThibhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai, tayA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 sUryaprajJaptisUtre NaM ihagayassa maNussassa ekatIsAe joyaNehiM aTThahiM ekatIsehiM joyaNasaehiM tIsAe ya saTibhAgehiM joyaNassa sUrie cakkhupphAsaM havamAgacchai, tayA NaM uttamakaTTapattA ukosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhatte divase bhavai, esa paM paDhame chammAse esa NaM paDhabhassa chammAsassa pajjavasANe // se pavisamANe sUrie doccaM chammAsaM ayamANe par3hamaMsi ahorattasi bAhirANataraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI tiNi ya cauruttare joyaNasae sattAvaNNaM ca saTribhAe joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai, tayA NaM ihagayassa maNussassa ekatIsAe joyaNasahassehiM nahi ya solehiM joyaNasaehiM egaNatAlIsAe sadvibhAgehiM joyaNassa saTribhAgaM ca egadihA chettA saTrie cuNiyAmAge sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai, tayA NaM rAiMdiyaM taheva, se pavisamANe sUrie doccaMsi aho. rattaMsi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM sUrie bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI tiSiNa ya cauttare joyaNasae UtAlIsaM ca saTribhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai, tayA NaM ihagayassa maNussassa egAhigehiM battIsAe joyaNasahassehiM ekAvaNNAe ya saDhibhAgehi joyaNassa saTibhAgaM ca egadvidhA chettA tevIsAe cuNiyAbhAgehiM sUrie cakkhupphAsaM havamAgacchai, rAiMdiyaM taheva evaM khalu eeNuvAeNaM pavisamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe aTThArasa aTThArasa saTibhAge joyaNassa egamege maMDale muhattagaI NivuDamANe NivuDDemANe sAiregAI paMcAsIti paMcAsIti joyaNAI puricchAyaM abhivuDDemANe abhivuDDemANe savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tA jayA NaM sUrie savabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 299 carai tayANe paMca paMca joyaNasahassAI doviNa ya ekAvaNNe joyaNasae advatIsaM ca saTThibhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai, tayA NaM ihagayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahasse hi dohi ya dovaTrehiM joyaNasaehiM ekavIsAe ya saTThibhAgehiM jopaNassa sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai, tayA NaM uttamakaTTapatte ukkopsae aTAraptamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, esa zaM docce chammAse esa NaM doccassa chammAsasta pajjavasANe esa NaM Aicce saMvacchare esa NaM AiJcasaMvaccharassa pajavasANe ||suu0 23 // ||biiiyN pAhuDaM samattaM / / chAyA-tAvat kiyat te kSetraM sUryaH ekaikena muhUrtena gacchati / AkhyAta iti vadet / tatra khalu imAzcatasraH pratipattayaH prajJaptAH, tatra eke evamAhuH 1, tAvat SaT SaT yojanA sahasrANi sUrya ekaikena muhartana gacchati, eke evamAhuH 1, eke punarevamAhuH 2-tAvat pazca paJca yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhUrtena gacchati, eke evamAhuH 2, eke punarevamAhuH 3,-tAvaccatvAri catvAri yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhUrtena gacchati, ekeevamAhuH 3, eke punarevamAhuH 4,-paDapi pazcApi catvAryapi yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhartena gacchati, eke evamAhuH 4 / tatra ye te evamAhuH-tAvat paT paD yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhUrtena gacchati-te evamAhuH-yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSako'STAdazamuhUttau divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati // tasmiMzca khalu divase eka yojanazatasahasram aSTau ca yojanasahasrANi tApakSetraM prajJaptam, tAvada' yadA khalu sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu uttamakASThAprAptA utkarSikA aSTAdazamuhUrtA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhattoM divaso bhavati, tasmiMzca khalu divase dvisaptati 72 yojanasahasrANi tApakSetraM prajJaptam, tadA khalu SaT SaD yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhUrtana gacchati, tatra ye te evamAhuHtAvat paJca paJca yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhUrtena gacchati,-te evamAhuH-tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tathaiva divasarAtrimANaM, tasmizca khalu tApakSetraM navati yojanasahasrANi, tAvat yadA khalu sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu tadeva rAtriMdivapramANa, tasmiMzca khalu divase paSTi yojanasahasrANi 60000 tApakSetra prajJaptam, tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhartena gacchati, tatra ye te evamAhuH tAvat yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 sUryaprajJaptisUtre carati / tadA khalu divasarAtrI tathaiva, tasmiMzca khalu divase dvisaptatiryojanasahasrANi tApakSetraM prajJaptam, tAvad yadA khalu sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu rAtri divaM tathaiva, tasmiMzca khalu divase aSTAcatvAriMzatAni yojanasahasrANi tApakSetra prajJaptam, tadA khalu catvAri catvAri yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhartana gacchati, tatra ye te evamAhuH-paDapi pazcApi catvAryapi yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhartena gacchati, te evamAhuH-tAvat sUryaH khalu udgamanamuhUrte astamanamuhUrte ca zIghragatibhavati, tadA khala SaT SaDa yojanasahasrANiM ekaikena muhUrttana gacchati, madhyamaM tApakSetraM samAsAdayan samAsAdayan sUryo madhyamagatirbhavati, tadA khalu paJca pazca yojanasahasrANi ekaikena muhUrtena gacchati, madhyamaM tApakSetraM samprAptaH sUryoM mandagatirbhavati, tadA khalu catvAri yojanasahasrANi ekaikena muhartana gacchati, tatra ko hetu ritivadet / tAratkhalu ayaM jambUdvIpo dvIpaH, yAvatparikSepeNa, tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu divasarAtrI tathaiva, tasmiMzca khalu divase ekanavati yojanasahasrANi tApakSetraM prajJaptam, tAvad yadA khalu sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu rAtriMdivaM tathaiva, tasmizca khalu divase ekaSaSTiyojanasahasrANi tApakSetraM prajJaptam, tadA khalu SaDapi pazcApi catvAryapi yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhartena gacchati, eke evamAhuH / vayaM punarevaM vadAmaH-tAvat sAtirekANi pazca paJca yojanasahasrANi sUryaH ekaikena muhartana gacchati, tatra ko heturitivadet / tAvadayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH parikSepeNa, tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi dve caikapazcAzad yojanazate ekonatriMzataM ca paSTibhAgAn yojanasya 5251 ekaikena muhUrtena gacchati, tadA khalu ihagatasya manuSyasya saptacatvAriMzatA yojanasaharI bhyAM triSaSTAbhyAM yojanazatAbhyA mekaviMzatyA ca SaSTibhAgai yojanasya 472633. sUryazcakSuH sparza zIghramAgacchati, tadA khalu divaso rAtrizca tathaiva, sa niSkrAman sUryoM navaM saMvatsaramayanaH prathame ahorAtre abhyantarAnantara maNDalamupasaMkramya cAraM carati, yAvat yadA khalu sUryaH abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu pazca yojanasahasrANi dve ca ekapaJcAzada yojanazate saptacatvAriMzatA ca SaSTibhAgai yojanasya 52514 ekaikena muhartena gacchati, tadA khalu ihagatasya manuSyasya saptacatvAriMzatA yojanasahanai rekonAzItaM yojanazataM saptapaJcAzatA paSTibhAgai yojanasya SaSTibhAgAMzcaikaSaSTidhA chitvA ekonaviMzatyA cUrNikAbhAgaiH sUryazcakSuH sparza zIghramAgacchati, tadA khala divasarAtrI tathaiva, sa niSkrAman sUryoM dvitIye'horAtre abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tatra yadA khalu sUryaH abhyantaraM tRtIya maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu pazca yojanasahasrANi, dve ca dvipaJcAzatA yojanazate paJca ca SaSTibhAgA yojanasya 52523 ekaikena muhurtena gacchati, tadA khalu ihagatasya manupyasya saptacatvAriMzatA yojanasahauH SaNNavatyA ca yojanaiH trayastriMzatA ca SaSTibhAgai yojanasya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 301 caikapaSTidhA chitvA dvAbhyAM cUrNikAbhAgAbhyAm 470964, 1 sUryazcakSuH sparza zIghamAgacchati, tadA khalu divasarAtrI tathaiva, evaM khalu etenopAyena niSkrAman sUryastasmAdanantarAttadanantaraM maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman aSTAdaza aSTAdaza SaSTibhAgAn yojanasya ekai kasmin maNDale muhUrtagatim abhivarddhayan abhivarddhayan caturazIti sAtirekaM yojanAni puruSacchAya nirvarddhayan nivartayan sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tAvat yadA khalu sUryaH sarvavAdyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu paJca yojanasahasrANi trINi ca pazcottarANi yojanazatAni paJcadaza ca SaSTibhAgAn yojanasya 53050 ekaikamuhartena gacchati, tadA khalu ihagatasya manuSyasya ekatriMzatA yojanasahauH 'aSTabhirekatriMzatA yojanazate striMzatA ca SaSTibhAgai yojanasya 31831. sUryazcakSuH spaze zIghramAgacchati, tadA khalu uttamakASThAprAptA utkarSikA aSTAdazamuhUrttA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhUttoM divaso bhavati, eSa khalu prathame SaNmAse, eSa khalu prathamasya SaNmAsasya paryavasAnaH, sa pravizan sUryoM dvitIyaM SaNmAsam ayan prathame'horAtre bAhyAnantaraM maNDalaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tAvat yadA khalu sUryoM bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi trINi ca caturuttarANi yojanazatAni saptapaJcAzataM ca paSTibhAgAn yojanasya 5304 ekaikena muhUrtena gacchati, tadA khalu ihagatasya manuSyasya ekatriMzatA yojanasahanai nevabhizca poDazayojanazate rekonacatvAriMzatA paSTibhAgai yojanasya SaSTibhAgaM ca 31916. ekapaSTidhA chitvA paSTizcurNikA bhAgAn sUryazcakSuH sparza zIghramAgacchati, tadA khalu rAtriMdivaM tathaiva / sa pravizan sUryoM dvitIye'horAtre bAhya tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi trINi caturuttarANi yojanazatAni UnacatvAriMzataM ca SaSTibhAgAn yojanasya 53040 ekaikena muhUrtena gacchati, tadA khalu iha gatasya manuSyasya ekAdhikai triMzatA yojanasahanaiH ekapaJcAzatA ca SaSTirbhAge yojanasya 3212795 SaSTibhAgaM ca ekaSaSTidhA chitvA trayoviMzatyA cUrNikAbhAgaiH sUryazcakSuH sparza zIghramAgacchati, rAtri divaM tathaiva, evaM khalu etenopAyena pravizan sUryastasmAdanantarAta tasmAdanantaraM maNDalAmaNDalaM saMkrAman saMkrAman aSTAdaza aSTAdaza SaSTibhAgAn yojanasya ekaikasmin maNDale muhartagatiM nirvarddhayan nirvarddhayan sAtirekANi pazcAzItiH paJcAzIti yojanAni puruSacchAyAm abhivartayan abhivartayan sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tAvat yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu pazca pazca yojanasahasrANi dve ekapaJcAzataM yojanazate aSTAtriMzataM SaSTibhAgAn yojanasya 52514 ekaikena muhUrtena gacchati, tadA khalu ihagatasya manuSyasya saptacatvAriMzatA yojanasahau bhyAM ca dviSaSTAbhyAM yojanazatAbhyAm ekaviMzatyA ca paSTibhAgai yojanasya 47262 sUryazcakSuH sparza zIghramAgacchati, tadA khalu uttamakASThA prAptaH utkarSaka: aSTAdazamuhUttau divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati, eSa khalu dvitIyaH SaNmAsaH zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre 302 etat khalu dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnam, eSa khalu AdityaH saMvatsaraH, etat khalu Adityasya saMvatsarasya paryavasAnam // sU0 23 // // dvitIyaM prAbhRtaM samAptam // TIkA-viMzati prAbhRteSu dvitIyaM prAbhRtaM samprati pracalati, tatra trINi prAbhRtaprAbhRtAni santi, teSu prAbhRtaprAbhRtadvayaM vyAkhyAtamidAnIM tRtIyamucyate-'NikkhamamANe sigdhagaI pavisaMte maMdagaI iya-culasIisayaM purisANaM, teciM ca paDivattIo' maNDale maNDale gatirvaktavyeti tadviSayakaM prazna sUtraM kathayati-tA-kevaiyaM te kheta sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai AhitAti vaejjA' tAvat kiyat te kSetraM sUryaH ekaikena muhUrtena gacchati AkhyAta iti vadet, tAvat-anyaprabhUtaM praSTavyamasti, kintu samprati-idameva pRcchAmi tAvat, kiyat-kiyanmAtraM kSetraM sthAnaM, sUryaH-sadAvasthAyI prakAzakagrahaH te-tava mate-ekaikena muhUrtena gacchannAkhyAtaH-kathitastvayA bhagavanniti vadet-kathayet, evamukte ziSye bhagavAn tAvadetadvipaya paratIthikAnAM pratipatti tIsare prAbhRtaprAbhRta kA prAraMbha TIkArtha-vIsa prAbhRtoM meM dUsarA prAbhRta calarahA hai, yaha dUsare prAbhRta meM tIna prAbhRtaprAbhRta hai unameM do prAbhRtaprAbhUta kahe gaye haiM aba tIsarA prAbhRtaprAbhRta kahA jAtA hai-(NikkhamamANe sigghai pavisaMte maMdagai ya culasIisayaM purisANaM tesiM ca paDivattIo) pratimaMDala meM gati ke viSaya meM praznasUtra kahate haiM(tA kevaiyaM khettaM sUrie egamegeNaM muhuttaNa gacchai AhitAti vaejA) he bhagavan kitane kSetrako sUrya ekaeka muhUrta meM jAtA huvA kahA hai so kahiye / gautamasvAmI kahate haiM ki he bhagavan anya bahuta sA viSaya praSTavya hai paraMtu abhI yahI pUchatA hUM ki Apake mata se kitanA pramANa kSetra ko prakAzaka gRha sUrya ekaeka muhUrta meM gati karatA kahA hai ? isa prakAra ziSya gautamasvAmI ke pUchane para bhagavAn isa viSaya ke saMbaMdhoM paratIrthikoM ke mithyAbhAva ke bIjA prAbhRtanuM trIjuM prAkRta prAbhUta TIkArtha -vasa prAbhRtamAM A bIju prAbhRta cAlI rahela che. A bIjA prAkRtamAM traNa prAbhRtaprAbhRta che, te paikI be prAbhRtaprAbhRta kahevAI gayA che. have A bIjA prAbhRtanuM zrI prAbhUtaprAmRta 4AmAM Ave che, (NikkhamamANe sigghagaI pavisaMte maMdagaI culasIi. sayaM purisANa tesiM ca paDivattIo) pratye bhaumA tinA samayamA prazna sUtra 4 che, (tA kevaiyaM khettaM sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai AhitAti vaejjA) ke bhagavan / kSetramAM sUrya eka eka muhUrtamAM gamana karate kahela che ? te kaho zrI gautamasvAmI kahe che ke- he bhagavana bIjA ghaNu viSayanA saMbaMdhamAM pUchavAnuM che paNa atyAre e ja pUchuM chuM ke-he bhagavana ApanA matathI keTalA pramANavALA kSetramAM prakAzaka graha sUrya eka eka muhUrtamAM gati kare che? A pramANe suziSya evA zrI gautamasvAmInA pUchavAthI bhagavAna zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam mithyAbhAvodarzanAya ca prathamata stA eva parapratipattIrupadarzayati-tattha khalu imAo cattAri paDivattio paNNatAo' tatra khalu imAzcatasraH prtipttyH|| he gautama ! tatraikamuhUrtagatiparimANaviSaye khala-iti nizcitam, imA:-vakSyamANasvarUpAzcatasraH pratipattayaH-para* matarUpA vipratipattayaH mantavyarUpAH prajJaptA:-kathitAH, tadyathA-'tattha ege evamAsu 1' tatraike evamAhuH // tatra-teSAM caturNA paramatavAdinAM madhye eke-prathamAstIrthAntarIyAH, evaMvakSyamANaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti // tadyathA-'tA cha cha joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchada' tAvat paTU SaDyojanasahasrANi sUrya ekaikena muhartana gacchati // zrRyatAM tAvat prathamasya mataM, he gautama ! tanmate-paribhraman sUryoM SaT paiyojanasahasrANi 6 sahasrayojanAni, ekaikena muhartana gacchati-paribhramati, iti, 'ege evamAsu 1' eke evmaahuH|| eke-prathamAH, evaM-pUrvoktaprakArakaM svamatamAhu:-kathayanti // ege puNa evamAsu 2' upadarzanarUpa pratipattiyAM dikhalAte huve kahate hai-(tattha khalu imAo cattAri paDivattio paNNattAo) isa viSaya ke saMbaMdha meM cAra pratipattiyAM kahI gaI hai / bhagavAn kahate haiM he gautama ! isa muhUrtagati parimANa ke viSaya meM ye vakSyamANa svarUpavAlI cAra pratipattiyAM mAne paramata kI mAnyatArUpa matAntara kahi gaI hai / yaha isa prakArase haiM-(tattha ege eva mAhaMsu) 1 una cAra paramatavAdiyoM meM prathama tIrthAntarIya isa kathyamAna prakAra se apanA mata kahate haiM jo isa prakAra se haiM-(tA cha cha joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhatteNaM gacchai) chaha chaha hajAra yojana sUrya ekaeka muhUrta meM gamana karatA hai| arthAt pahalA anya matAvalambI ke matako suno-he gautama ! usake matase paribhramaNa karatA huvA sUrya chaha chaha hajAra yojana eka eka muhUrta meM paribhramaNa karatA hai(ege eva mAsu) prathama tIrthAntarIya pUrvokta prakAra se svamata kA kathana karatA hai| A viSayanA saMbaMdhamAM paratIthikanA mithyAbhAnA upadarzana rUpa pratipattine batAvatAM 4 cha-(tattha khalu imAo cattAri paDivattio) - viSayana! samA yA2 pratipattiyo kahevAmAM Avela che. bhagavAna zrI gautamasvAmIne temanA praznane uttara ApatAM kahe che ke-he gautama! A muhurta gati parimANanA saMbaMdhamAM A kahevAmAM AvanAra svarUpavALI cAra prattipatti eTale ke paramatavAdInI mAnyatA rUpa matAntaro kahela che. te A pramANe che.-(tattha ege evamAhaMsa) 1 me yA2 52matavAhiyAmA pasetIrthAntarIya mA pakSyamA prAthA potAno mata vicha. pramANe che-(tA cha cha joyaNasahassAI sUrie egamege NaM muhutteNaM gacchai) sUrya se ye bhutabhA 7 7 712 yonama gamana kare che. arthAt pahelA anya matavAdine mata sAMbhaLa he gautama! e pahelA tIrthAntarIyanA matathI paribhramaNa karato sUrya eka eka muhUrtamAM cha cha hajAra jana paribhramaNa kare cha. (ege evamAhaMsu) pAhato tItarIya pUrvarita prArathI pAtAnA bhatanu samAna 2 cha. // 1 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 sUryaprajJaptisUtre eke punarevamAhuH 2 // eke-dvitIyAstIrthAntarIyA evaM-vakSyamANasvarUpaM svamatamAhuHkathayanti / yathA-'tA paMca paMca joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai' tAvat paJca paJcayojanasahasrANi sUryaH ekaikena muhartena gacchati // tAvat-dvitIyasya mataM zrUyatA tAvat paribhraman sUryaH paJca paJcayojanasahasrANi-paJcapaJcAzatasahasrayojanAni ekaikena muharnena-pratimuhartagatyA gacchati // 'ege evamAsu 2' eke evamAhuH 2 // eke-dvitIyA stIrthAntarIyAH, evaM-pUrvoktaprakArakaM svamatamAhuH kathayantIti shessH| 'ege puNa evamAhaMsu 3' eke punrevmaahuH|| eke-tRtIyamatavAdina AcAryAH evaM-vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuHkathayanti / tadyathA-'tA cattAri cattAri joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai' tAvat catvAri catvAri yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhartana gacchati // tAvat-caturthasya matamitthaM tAvat-svakakSAyAM paribhraman sUryazcatvAri catvAri yojanasahasrANi-4 sahasrayojanAni ekaikena muhUrtena-pratimuhUrtagatyA gacchati-praribhramatIti tRtIyasya matam / / 'ege (ege puNaevamAsu) 2 dUsarA koI eka nimnokta prakAra se apane mata ko kahate haiM, jo isa prakAra se hai (tA paMca paMca joyaNasahassAI sUrie ega megeNaM muhattaNaM gacchai) pAMca pAMca hajAra yojana sUrya eka eka muhUrta meM gamana karatA hai arthAt dUsarA paramatavAdI kahatA hai ki paribhramaNa karatA huvA sUrya pratimaMDala meM pAMca pAMca hajAra yojana eka eka muhUrta meM gamana karatA hai| (ege evamAsu) 2 koI eka dUsarA paramatavAdI pUrvokta prakAra se kahatA hai| 2 (ege puNa evamAhaMsu) 3 tIsarA matavAdI paratIrthika isa nimna nirdiSTa prakAra se svamata ko pragaTa karatA hai, jaise ki (tA cattAri cattAri joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhatteNaM gacchai) cAra cAra hajAra yojana sUrya eka eka muhUrtameM jAtA hai| arthAt cauthA matavAdI kahatA hai ki svasva kakSAmeM bhramaNa karatA sUrya 4 cAra cAra hajAra yojana eka eka muhUrtameM arthAt prati (ege puNa eva-mAhaMsu) mIta nIce visa 2thI pAtAnA bhatanA samayamA 4 cha, 2 // pramANe che. (tA paMca paca joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai) pAMya pAya // 2 yena sUrya 24 me muhUta bhAM mana 42 cha, arthAt bIje anyatIrthika kahe che-ke paribhramaNa kare te sUrya dareka maMDaLamAM pAMca pAMca hajAra yozana me mur3ata bhI gamana 42 cha. (ege evamAsu) ase gIle 52matavAhI A pUrvokta prakArathI kahe che. kerA (ege puNa evamAhaMsu) 3 trIle 52matavAdI mAnIyAsa pAtAnA matanA viSayamA he che. bha3-(tA cattAri cattAri joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM jarachaDu) cAra cAra hajAra jana sUrya eka eka eka muhUrtamAM jAya che. arthAt trIjo matavAdI kahe che ke-pitapatAnI kakSAmAM bhramaNa karate sUrya cAra cAra hajAra ejana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyamAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 305 evamAsu 3' eke evamAhuH 3 // eke-tRtIyamatavAdina evaM-pUrvoktaprakArakaM svamatamAhuH // __ 'ege puNa evamAsu 4' eke punarevamAhuH 4 // eke-caturthamatavAdina stIrthAntarIyAH, puna:-trayANAM mataM zrutvA evaM-vakSyamANasvarUpaM svamatamAhuH-kathayanti, tadyathA tanmatam-'tA chavi paMca vi cattAri vi joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchaha' tAvat paDapi pazcApi catvAryapi yojanasahasrANi sUryaH ekaikena muhUrtena gacchati // tAvatcaturthasya mataM zrUyatAM tAvata, SaDapi pazcApi catvAryapi 6-5-4 pRthak 2 sahasrayojanAnItyarthaH ekaikena muhartana-pratimuhartagatyA sUryoM gacchati-itthaMbhUtayA madhyamagatyA pratimaNDalaM paribhramatIti catasro'pi pratipattI:-catu) matavAdinAM matAntarANi saMkSepata upadarya samprati etAsAM pratipattInAM yathAkramaM bhAvanikA rUpAmAha-'tattha je te evamAsu tA cha cha joyaNamuhUrta meM bhramaNa karatA hai (ege evamAsu) isa prakAra tIsare matavAdI pUrvokta prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai // 3 // (ege puNa evamAhaMsu) 4 koI eka cauthA bhatavAdI tInoM paratIrthikoM ke matako sunakara vakSyamANa prakAra se apanA mata pragaTa karatA haiM usakA mata isa prakAra se hai (tattha chavi paMcavi cattAri vi joyaNasahassAiM sarie egamegeNaM muhutteNaM gacchai) caturtha matavAdI tIrthAntarIya ke matase to cha, pAMca yA cAra hajAra yojana sUrya eka eka muhUrta meM gamana karatA hai arthAt caturtha matavAdI kahatA hai ki 6 cha, 5 pAMca, 4 cAra hajAra yojana eka eka muhUrta meM sUrya gamana karatA hai isa prakAra kI madhyama gati se sUrya pratimaMDala meM paribhramaNa karatA hai aisA caturtha matavAdI kA kathana hai pUrvokta prakAra se cAroM matavAdIyoM ke matAntara ko saMkSepa se dikhalAkara aba ina pratipattiyoM kI bhAvanikA kahate haiM-- se me bhutabhA arthAt pratye muDUta mA zrama 42 cha. (ege evamAhaMsu) mA pramANe trIje matavAdI pitAne mata pradarzita kare che. 3 (ege puNa evamAsu) 4 me yotho matavAhI to patA AnA matane salamAna pakSyamA prAthI potAnA mata vida che. teno matApramANe cha.-'tattha chavi paMca vi cattAri vi joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhRtteNaM gacchaI' yothe| tIrthA-tarIya tA cha, pAMca, athavA cAra, hajAra yojana sUrya eka eka muhUrtamAM gamana kare che. arthAt cotho matavAdI kahe che ke-cha pAMca cAra hajAra yojana eka eka muhUrtamAM sUrya gamana kare che. A prakAranI madhyama gatithI sUrya pratyeka maMDaLamAM paribhramaNa kare che. A rItanuM cothA matavAdI nuM kathana che. pAkA pUrvokta prakArathI cAre matavAdinA matAntare ne saMkSepathI batAvIne have A pratipttiyaanii bhApani 4 cha-'tattha je te evamAsu tA cha cha joyaNasahassAI sUrie egame zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 sUryaprajJaptisUtre sahassAiM sarie egamegeNaM muhutteNaM gacchai te evamAhaMsu' tatra ye te evamAhuH-tAvat SaT SaTyojanasahasrANi sUrya ekaikena muhUrtena gacchati-te evamAhuH / tatra-muhUrtasaJcaraNaviSaye ye te vAdina evamanantarocyamAnasvarUpa svamatamAhuyaMta-SaTU paTyojanasahasrANi 6 sahasrayojanAni sUrya ekaikena muhartana-pratimuhUrsagatyA gacchati-vrajatIti te evamAhuH-vakSyamANaprakAramAhustadyathA-'jayA NaM sUrie savvabbhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTTapatte ukosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI' yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThA prAptaH utkarSakaH aSTAdazamuhUtoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtribhavati // anantaroktamatasya sArAMza itthameva yat yadA-yasmin samaye khalu-iti nizcitaM sUryaH-sadAvasthAyI prakAzakagrahaH caturazItyadhikazatamaNDaleSu yadA sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya-tanmaNDalamAdAya cAraM carati (tattha jete evamAsu tA cha cha joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhatteNaM gacchai te eva mAhaMmu) ina cAroM meM jo aisA kahate haiM ki cha cha hajAra yojana sUrya ekaeka muharta meM jAtA hai unakA abhiprAya isa prakAra se hai-muhUrta ke saMcaraNa viSaya meM jo vAdI anantara kathyamAna prakAra se svamata ko kahate hai ki chaha chaha 6 hajAra yojana sUrya eka eka muhUrta meM mAne pratimuhUrta meM jAtA hai vaha isa prakAra kahatA hai (jayA NaM sarie savabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM jAkara gamana karatA hai taba uttamakASThA prApta utkarSaka aThAraha muharta kA divasa hotA hai evaM jaghanyA bAraha muharta kI rAtrI hotI hai / isa kathana kA sArAMza yahI hai ki jisa samaya sadAvasthAyI prakAzaka graha vizeSa mUrya ekaso caurAsI maMDaloM meM se jaba sarvAbhyantaramaMDala meM upasaMkramaNa karake mAne jAkara ke gati geNa muhutteNaM gacchai te evamAsu' ! pyAre bhatIyobhA mA pramANe 4 che 3-cha, cha hajAra jana sUrya eka eka muhUrtamAM jAya che, temanA kahevAne abhiprAya e che ke-muhUtamAM saMcaraNa nA saMbaMdhamAM je vAdI have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI svamata ne kahe che ke-cha, cha hajAra jana sUrya eka eka muhUrtamAM arthAt dareka muhUrtamAM jAya cha. te 4 pramANe -'jayA gaM sUrie sababhaMtaraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakadUpatta ukosae advArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' jyAre sUryasarvAbhyantara maMDaLamAM jaIne gamana kare che tyAre uttamakASThA prApta utkarSaka aDhAramu divasa hoya che ane jaghanyA bAramuhUrtanI rAtrI hoya che, A kathanane sArAMza A che ke jyAre sadAvasthAyI prakAzakagraha vizeSa sUrya eka caryAzI maMDaLamAM sabhyantara maMDaLamAMthI upasaMkramaNakarIne arthAta jaIne gati kare che. eTale ke e maMDa zrI suryaprajJami sUtra: 1
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazasiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 307 tanmaNDale yadA bhramati, tadA khalu uttamakASThAprApto bhavati-uttaradigantagato bhavati-mithunAntagato bhavati, tena utkarSaka:-paramAdhikaH, aSTAdazamuharttaH, ghaTikAdvayaM muharta iti paribhASayA SaTtriMzadghaTikAtmako divaso bhavati, jaghanyA-sarvAlpikA dvAdazamuhUrtAtmikAcaturviMzati ghaTikAtulyA rAtri bhavati / 'tesiM ca NaM divasaMsi ega joyaNasayasahassaM aTTaya joyaNasahassAI tAvakkhette paNNatte' tasmiMzca khalu divase ekaM yojanazatasahasram aSTau ca yojanasahasrANi tApakSetraM prajJaptam // tasmin-sarvAbhyantaramaNDalasazcaraNasamaye divasetanmaNDalasaJcaraNadivase khalu-iti nizcitam ekaM yojanazatasahasra maSTau ca yojanasahasrANi 10800 etanmitaM tApakSetraM-prakAzakSetraM prajJaptaM-kathitaM vartate / yathA'trabhAvanA procyatesarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNakAle udayamAnaH sUryoM divasasyAna yAvanmAnaM kSetra vyApnoti tAvati kSetre vyavasthita cakSurgocaramAyAti, tata etAvat kila puratastApakSetraM, yAvacca puratakaratA hai arthAt usa maMDala meM bhramaNa karatA hai taba uttamakASThA prApta hotA hai mAne uttaradizAnta meM jAtA hai arthAta mithunasaMkrAnti ke anta gata hotA hai ataHutkarSaka mAne paramAdhika aThArahamuharta kA (do ghaTikA kA eka muhata) isa paribhASA se chattIsa ghaTikA pramANavAlA divasa hotA hai tathA jaghanyA nAma sabase alpa covIsaghaDi tulya bAraha muhUrta kI rAtri hotI hai (tesiM ca Na divasaMsi egaM joyaNasayasahassaM aTTha ya joyaNasayassAI tAvakkhette paNNatte) una dinameM eka lAkha ATha hajAra yojana pramANa tApakSetra kahA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNa dina meM eka so hajAra evaM ATha hajAra yojana kA tApakSetra mAne prakAza kSetra kahA gayA hai-isa kathana kI bhAvanA isa prakAra se hai sarvAbhyantaramaMDala ke saMcaraNa samaya meM udayamAna sUrya dina ke arddhabhAgameM jitane pramANakSetrameM vyApta hotA hai utane pramANavAle kSetrameM vyavasthita hokara dRSTigocara hotA hai, utane pramANavAlA Age tApakSetra mAne LamAM paribhramaNa kare che tyAre te uttamakASThA prApta thAya che. eTale ke uttara dizAmAM jAya che. arthAt mithuna saMkrAntinA aMtamAM hoya che. ataH utkarSaka aDhAramuhUrtane divasa hoya che. be ghaDinuM eka muhUrta A paribhASAthI chatrIsaghahinA pramANa vALo divasa hoya che. tathA jaghanyA arthAt sauthI nAnI vIsa ghaDI tulya bAramuhUrtanI rAtrI hoya che. 'tesiM ca NaM divasaMsi egaM joyaNasayasahassAI aTu ya joyaNasahassAI tAvakheta paNNatte' se divasamAM eka lAkha ATha hajAra jana pramANunuM tApakSetra hoya che. kahevAne bhAva e che ke-sabhyantara maMDaLanA saMcaraNa samayamAM eka lAkha ATha hajAra yojana 1080001 pramANanuM tApakSetra kahela che. A kathananI bhAvanA A rIte karavAnI che.-sarvAbhyantara maMDaLanA saMcaraNa samayamAM udayamAna sUrya divasanA abhAvamAM jeTalA pramANa vALA kSetramAM vyApta thAya che eTalA pramANe nA kSetramAM vyavasthita thaIne daSTigocara thAya che. ane eTalA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 sUryaprajJaptisUtre stApakSetraM bhavet tAvadeva pazcAdapi bhavet / yatohi udayamAna iva sUryo'stamayamano'pi divasasyAHna yAvanmAtraM kSetra vyApnoti tAvati vyavasthita cakSuSopalabhyate, etacca pratiprANigamyamiti suprasiddhamasti, / tathAhi-sarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNadivase divasasyAla nava 9 muhUrtA bhavanti, divasaparimANaM cASTAdazamuhUrttAtmakam, aSTAdazabhi muhUttairyAvanmAnaM kSetraM gamyaM tAvatpramANaM tApakSetram 108000 etanmitamuktamasti, tanmate caikaikasmin muhUrte SaT SaDyojanasahasrANi 6000=paTUsahasrAtmakaM tApakSetraM kathitamasti, tena SaNNAM yojanasahasrANA maSTAdazabhirguNane sati bhavatyekayojanazatasahasramaSTau yojanasahasrANi iti / yathAtrAnupAto yokena muhUrtena SaTsahasrayojanaparimANaM tApakSetraM bhavati, tadA'STAdazabhi muhUrteH kiyaditi 6000x18%D108000 etanmitaM yathAvasthitamAyAti / itthamuttaratrApi prakAzakSetra hotA hai tathA jitanA tApakSetra Age hotA hai utanA hI tApakSetra pRSTabhAga meM bhI hotA hai| jisa prakAra udayamAna sUrya hotA hai usI prakAra astamAna sUrya bhI divasa ke arddhabhAga meM jitane pramANa kSetrameM vyApta hotA hai utanA vyavasthita cakSu se dikhA jAtA hai yaha sabhI prANigamya hai yaha suprasiddha hI hai tathA sarvAbhyantara maMDala saMcaraNa divasa meM divasa kA arddha 9 nava muharta hotA hai evaM divasa kA parimANa aThAraha muhUrta kA hotA hai aThAraha muharta meM jitane kSetra meM jAve utanA pramANa tApakSetrakA hai, 108000 eka lAkha ATha hajAra yojana kA tApakSetra kahA hai unake mata se eka muhUrta meM chaha, chaha 6000 / hajAra yojana kA tApakSetra kahA hai ataH chaha hajAra yojanoM ko aThAraha se guNA karane se eka lAkha ATha hajAra yojana ho jAtA hai| jo eka muhartameM chaha hajAra yojana parimANa kA tApakSetra hotA hai to aThAraha muhartameM kitanA tApakSetra hotA hai ? ise dikhalAte haiM-6000+18108000 eka pramANunuM AgaLa tApakSetra eTale ke prakAzakSetra hoya che. tathA jeTaluM tApakSetra AgaLa hoya che. eTaluM ja tApakSetra pAchaLanA bhAgamAM paNa hoya che. je pramANe sUrya udayamAna thAya che e ja rIte astamAna sUrya paNa divasanA ardhAbhAgamAM jeTalA pramANuvALA kSetramAM vyApta hoya che. eTalA pramANamAM vyavasthita rIte netrathI dekhavAmAM Ave che. A tamAma prANigamya hoya che. e suprasiddha ja che. tathA sabhyantara maMDaLanA saMcaraNa divasamAM divasanuM ardhA 9 nava muhUrta thAya che. saMpUrNa divasanuM parimANa aDhAra muhUrtanuM hoya che. aDhAra muhUrtamAM jeTalA kSetramAM jAya eTalA pramANanuM tApakSetra hoya che, e 108000 eka lAkha ATha hajAranuM tApakSetra kahela che. tethI cha hajAra janone aDhArathI gaNavAmAM Ave te eka lAkha ATha hajAra ejananuM pramANa nIkaLI Ave che. je eka muhUrtamAM cha hajAra jana parimANanuM tApakSetra hoya to aDhAra muhUrtamAM keTalA pramANanuM tApakSetra hoI zake te batAvavAmAM Ave che. 6000+18-10800 vA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 309 tattanmaNDalagatadivasaparimANaM pratimuhUrtagatiparimANaM ca paribhAvya trairAzikena tApakSetraparimANabhAvanA bhaavniiyaa| punazcAnyathApi samanvIyate-'tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie vAlasamuhatte divase bhavai' tAvat yadA khalu sUryaH sarvabAhyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThAprAptA utkarSikA aSTAdazamuhUrtA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhattoM divaso bhavati // tAvaditi pUrvavat yadA-yasmin samaye khalu sUrya caturazItyadhikazatamaNDaleSu sarvabAhyaM maNDalamupasaMkramya-tanmaNDalaM gatvA cAraM carati-tanmaNDale paribhramati, tadA khalu uttamakASThAprAptA-dhanurantagatA utkarpikA-sarvAdhikA aSTAdazamuhartA-tatparimANA rAtri bhavati, jaghanyaH-sarvalaghu dizamuhUttoM-dvAdazamuhUrtAtmako divaso bhavati / arthAt sarvabAhyalAkha ATha hajAra yojana yathAvasthita milajAtA hai / isa prakAra anyatra bhI usa usa maMDala gata divasa kA parimANa evaM pratimuhartagatipramANa kA vicAra karake trairAzikapaddhati se tApakSetra kA parimANa kI bhAvanA krleveN| __ dUsare prakAra se isakA samanvaya kiyA jAtA hai-(tA jayA NaM sarie sacabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThA. rasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhutte divase bhavai) jaba sUrya sarvabAhya maMDala meM gamana karake gati karatA hai taba utkarSikA aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai evaM jaghanya bAraha muhUrtapramANa kA divasa hotA hai| jaba sUrya ekaso caurAsI maMDalo meM se sarvabAhya maMDala meM upasaMkramaNa karake mAne jAkara ke gati karatA hai mAne usa maMDala meM paribhramaNa karatA hai usa samaya uttamakASThA prApta mAne dhanasaMkrAnti ke antameM utkarSikA arthAt sarvAdhika aThArahamuhartapramANavAlI rAtrI hotI hai tathA jaghanya sarva laghu bArahamuhUrta kA divasa eka lAkha ATha hajAra ejananuM pramANa maLI jAya che. A rIte anya rathaLe paNa e e maMDaLanA divasanuM parimANa ane pratimuhUrtagatinuM parimANu vicArakarIne trarAzika paddhati pramANe tApakSetranA parimANanI bhAvanA karIne samajI levuM. ve bhIza mA 4thanA samanvaya 42vAmA mAve che-(tA jayA NaM sUrie savvabAhira maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTupattA ukkosiyA aTThArasa muhuttA rAI bhavai jahaNiyA duvAlasamuhutte divase bhavai) nyAre sUrya samAdhamaNamA mana 42 cha tyAre satApANI aDhAramuhUrta pramANanI rAtrI hoya che ane jaghanya bAra muhUrtane divasa hoya che. arthAta jyAre sUrya ekasencaryAzI maMDaLamAMnA sarvabAhyamaMDaLamAM upasakramaNa karIne arthAt tyAM jaIne gati kare che eTale ke emaDaLamAM paribhramaNa kare che tyAre uttamakASThA prApta arthAt dhanasa kAntinA aMtabhAgamAM utkRSTatAvALI eTale ke sauthI moTI aDhAra muhurta pramANavALI rAtrI hoya che ane jaghanya eTale ke nAnAmAM nAne bAra muhUrta pramANa vALe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 sUryaprajJaptisUtre maNDalaparibhramaNakAle dvAdazamuhUrtAtmako divaso bhavati, aSTAdazamuhartAtmikA rAtrizceti // 'tesiM ca NaM divasaMsi bAvattari joyaNasahassAI tAvakkhete paNNatte, tayA NaM cha cha joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai' tasmiMzca khalu divase dvisaptati yojanasahasrANi tApakSetra prajJaptam, tadA khalu SaT Sar3ayojanasahastrANi sUrya ekaikena muhartena gacchati // tasmiMzca divase--sarvabAhyamaNDalaparibhramaNadine, tApakSetra-sUryaprakAzena prakAzitaM kSetraM-prakAzitakSetra parimANaM, dvisaptati yojnshsraanni 72000 etanmitaM sampUrNa tApakSetraM prajJaptaM vartate / tadA khalu sUrya ekaikena muhUrtena SaT paiyojanasahasrANi gacchati / tadyathA-sarvabAhyamaNDalaparibhramaNadine dvAdazamuhUrtAtmako divaso bhavati, pratimuhUrtena paTsahakhayojanaM gacchati tenAtrApi rAzikena dvisaptati yojananAni upapadyante-6000x12-72000 iti prakAzakSetraM hotA hai / arthAt sarvabAhya maMDala ke paribhramaNakAla meM bAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai evaM aThAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai (tesiMca NaM divasaMsi bAvattari joyaNasahassAI tAvakkhette paNNatte, tayA NaM cha cha joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNe gacchai) usadina meM bahattaha hajAra 72000 yojana pramANa tApakSetra kahA hai taba chaha chaha hajAra yojana sUrya eka eka muharta meM jAtA hai| arthAt sarvabAhya maMDalake paribhramaNa dinameM sUrya ke prakAza se prakAzita kSetra kA parimANa bahattara hajAra 72000 yojana itane pramANa kA saMpUrNa tApakSetra kahA hai / taba sUrya eka eka muhUrta meM chaha chaha hajAra yojana gamana karatA hai| jo isa prakAra se samajanA cAhiye-yathA sarvabAhya maMDala ke paribhramaNa dinameM bAraha muhUrta kA divasa hotA hai pratyeka muhUrta meM chaha chaha hajAra yojana jAtA hai ata: yahAM para bhI trairAzika se ginane se bahattara hajAra yojana parimANa nikala AtA hai-6000+12-72000| isa prakAra se prakAza divasa hoya che. arthAt sarvabAhyamaMDaLanA paribhramaNa kALamAM bAra muhUrta pramANuvALA hivasa thAya che. sana 2DhArabhuta prabhAra pAjI rAtrI ya che. (tesiM ca NaM divasaMsi bAvattari joyaNasayasahassAI tAvakkhette paNNatte tayA NaM cha cha joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhattaNaM gacchai) se sima mAtera 7012 72000 / yo prabhAnu tApakSetra 4 cha. tyAre sUrya eka eka muhUrtamAM cha cha hajAra jana jAya che. arthAt sarvabAhyamaMDaLanA paribhramaNa kALamAM sUryanA prakAzathI prakAzita thatA. kSetranuM parimANa botera hajAra 72000 jina pramANanuM saMpUrNa tA pakSetra kahela che. tyAre sUrya eka eka muhUrtamAM cha-cha-hajAra jana sudhI gamana kare che. te ArIte samajavAnuM che. jema ke sarvabAhyamaMDaLanA pari. bhramaNa divasamAM bAra muhUrtano divasa hoya che. dareka muhUrtamAM sUrya cha-cha hajAra yojanA jAya che. tethI ahIyAM paNa trirAzika gaNita thI gaNavAthI tera hajAra yojana parimANa maLI Ave che. jemake-6000+12=72000 A rIte prakAzakSetranuM parimANa sarvathA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaniprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyagrAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam __ 311 sarvathA samIcInamupapadyate / evaM sarvAbhyantare-sarvabAhye'pi maNDale yathoktameva tApakSetraparimANamupapadyate // atha dvitIyasya matamupanyasyati-tattha je te evamAhaMsu-tA paMca paMca joyaNasahassAI mUrie egamegeNaM mahatteNaM gacchai, te evamAhaMmu-tA jayA NaM mUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, taheva divasarAippamANaM taMsi ca NaM tAvakkhettaM gaui joyaNasahassAI tatra ye te evamAhuH-tAvat paJca paJca yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhUrtena gacchati, te evamAhuH-tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tathaiva divasarAtripramANam, tasmiMzca khalu tApakSetraM navati yojanasahasrANi prajJaptam / tatra-ekaikasmin muhUrtapari namaNavicAre, ye te vAdina eva manantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhu:-kathayanti yat-tAvat paribhraman sUrya ekaikaina muhUrtena-pratimuhUtaMgatyA pazca pazca kSetrakA parimANa sarvathA samIcIna ho jAtA hai (isa prakAra sarvAbhyantara evaM sarvabAhya maMDala kA yathokta tApakSetra kA parimANa prApta ho jAtA hai| __aba dUsare paramatavAdI ke mataviSaya meM bhagavAna kahate haiM-(tattha je te eva mAsu tA paMca paMca joyaNasahassAI sUrie egamegaNaM muhatteNaM gacchai te evamAsu tA jayA NaM sUrie saccabhataraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, taheva divasarAippamANaM taMsi ca NaM tAvakkhettaM Naui joyaNasahassAI' una paramatavAdiyoM meM jo isa prakAra kahate haiM ki pAMca pAMca hajAra yojana sUrya eka eka muhUrta meM jAtA hai unakA kathana isa prakAra se hai-jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai usa samaya divasa rAtrikA pramANa usI prakAra hai mAne usa samaya tApakSetra kA pramANa navvehajAra yojana kA hai-kahane kA bhAva yaha hai ki eka eka muhUrta ke paribhramaNa vicAra meM jo paramatavAdI anantara kathyamAna prakArase apane matako kahate hai ki paribhramaNa karatA huvA babara thaI jAya che. ArIte sarvAtyaMtara ane sarvabAhyamaMDaLanuM yathakta tApakSetranuM parimANa maLI jAya che. 15 ve mI 52matavAhInA matanA viSayamA bhavAn 43 cha- (tattha je te evamAhesu tA paMca paMca joyaNasahassAI sRrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai te ecamAhaMsu tA jayA NaM sUrie savva bhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai, taheva divasarAippamANaM taMsi ca NaM tAvakkhettaM Naui joyaNasahassAI) ye manyatathimA mevArIta 4 cha -sUrya me me bhutabhA pAMca pAMca hajAra yojana gamana kare che. temanuM kahevuM ArIte chejyAre sUrya sarvAyattaramaMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che te vakhate tridivasanuM pramANa eja prakAranuM che. arthAt e vakhate tApakSetranuM pramANa nevuM hajAra ejananuM che. kahevAne bhAva e che ke-eka muhUrtanA paribhramaNanA vicAramAM je paramatavAdI have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAnA matanuM samarthana karatAM kahe che ke-maMDaLamAM paribhramaNa karato sUrya eka eka zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 sUryaprajJaptisUtre yojanasahasrANi gacchati-te evamAhuH-yadA-yasmin dine khalu iti nizcitaM sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya-tanmaNDalamAdAya cAraM carati tanmaNDale paribhramati tadA khalu divasarAtripramANaM tathaiva, arthAt uttamakASThAprAptaH paramotkarSako'STAdazamuhattoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavatIti, / tasmiMzca-sarvAbhyantaramaNDalaparibhramaNakAle-tasmin divase khalu tApakSetraM-tApakSetraparimANaM navati yojanasahasrANi 90000 bhavati, etaduktaM bhavati-atrApi pUrvoktayuktivazAt etanbhitam (90000) tApakSetram aSTAdazamuhUrtapramANe divase uktam, tasmAt trairAzikenAnupAtena sUrya ekaikena muhUrtena paJca paJca yojanasahasrANi gacchati, yathA paJcAnAM yojanasahasrANAmaSTAdazabhirguNanena navatireva yojanasahasrANi bhavanti, yokena muhUrttana pazca sahasrayojanAni gacchati sUrya eka eka muhUrta meM pratimuhUrtagati se pAMca pAMca hajAra yojana jAte hai usake kathana kA bhAva yaha hai ki jisa dina sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upa saMkramaNakara ke mAne usa maMDala ko prApta karake gati karatA hai usa maMDala meM paribhramaNa karatA hai taba divasarAtri kA parimANa usI prakAra kA hotA hai arthAt uttamakASThAprApta paramautkRSTa aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA bAraha muhUrta kI jaghanyA arthAt sAlpA rAtrI hotI hai, usa sarvAbhyantaramaMDala ke paribhramaNa kAla meM tApakSetra kA parimANa 90000 / navve hajAra yojana kA hotA hai aisA kahA jAtA hai| yahAM para bhI pUrvokta yuktivazAt itane pramANa kA arthAt 90000 / navve hajAra yojana pramANa kA tApakSetra aThAraha muhartapramANa dina meM hotA hai ataH trairAzika gaNanAnusAra sUrya eka eka muharta meM pAMca pAMca hajAra yojana gamana karatA hai| pAMca hajAra yojana ko aThAraha se guNA karane para navve hajAra yojana hI hotA hai, jo eka muhUrta meM muhUrtamAM pratimuhurtagatithI pAMca pAMca hajAra jana jAya che. tenA kahevAno bhAva e che ke-je divase sUrya sarvAtyaMtara maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne yAne e maMDaLane prApta karIne gati kare che. eTale ke maMDaLamAM paribhramaNa kare che. tyAre rAtadivasanuM parimANa eja pramANenuM thAya che. arthAt uttamakASThA prApta parama utkRSTa aDhAra muhUrta pramANavALe divasa hoya che. ane bAramuhUrta pramANavALI jaghanyA eTale ke nAnAmAM nAnI rAtrI hoya che e sarvAtyaMtara maMDaLanA paribhramaNa kALamAM tApakSetranuM parimANa nevuM hajAra 90000 jananuM hoya che. ahIMyA paNa pUrvokta yukti anusAra eTalA pramANanuM eTale ke 90000 nevuM hajAra jana pramANunuM tApakSetra aDhAramuhUrta pramANanA divasamAM hoya che. ataH vairAzika gaNatrI pramANe sUrya eka eka muhUrtamAM pAMca hajAra jana gamana kare che. pAMca hajAra ejanane aDhArathI guNavAthI nevuM hajAra yojana ja thAya che, je eka muhUrtamAM sUrya pAMca hajAra jana gamana kare che. to aDhAra muhUrtamAM keTalAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 313 sUryastadA aSTAdazabhirmuhUrteH kati yojanAni gacchet, 5000X18 = 90000 yojanAna upapadyate / 'tA jayA NaM savvavAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM taM caiva rAI diyaSpamANaM taMsi ca NaM divasaMsi saTThi joyaNasahassAI tAvakkhe te patte, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhuteNaM gaccha tAvad yadA khalu sUryaH sarvavAtaMtra maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu tadeva rAtriMdivapramANam, tasmitha khalu divase SaSTi yajanasahasrANi 60000 tApakSetraM prajJaptam, tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhUrtena gacchati // zrayatAM tAvad dvitIyamatasArAMza :- yadA - yasmin dine khalu sUrya caturazItyadhikazatamaNDaleSu bhraman sarvabAdyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu - tasmin dine khalu rAtriMdivapramANaM - rAtridivasapramANaM tadeva - pUrvoktavadeva | arthAt uttamakASThAprApta utkarSikA aSTAdazamuhUrttA rAtri, bhavati, jaghanyo dvAdazamuhUrttI divaso bhavasUrya pAMca hajAra yojana gamanakare to aThAraha muhUrta meM kitane yojana gamana kare ? 5000+ 18= 90000| to isa prakAra se nave hajAra yojana kI upapatti ho jAtI hai / (tA jayA NaM savvavAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraha tayA NaM taM caiva rAIdiyappamANaM taMsi ca NaM divasaMsi saTThi joyaNasahassAiM tAvakkhette paNNatte tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI sarie egamegeNaM muhutteNaM gacchai) aba sUrya sarvabAhya maMDala kA upasaMkramaNa karake gati karatA hai usa samaya rAtri divasa kA pramANa usI prakAra hotA hai, usa divasa meM 60000, sATha hajAra yojana kA tApakSetra hotA hai taba pAMca pAMca hajAra yojana meM sUrya eka eka muhUrta meM gamana karatA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki dUsarA paramatavAdI ke mata kA sArAMza isa prakAra hai - jisa dinameM sUrya eka so caurAsI maMDaloM meM bhramaNa karatA karatA sarvabAhyamaMDala ko prApta karake gati karatA hai taba usa dina meM rAtri divasa kA pramANa pUrvakathanAnusAra hI hotA hai arthAt uttama ceojana gamana kare? 5000+18=90000 to A rIte nevuM hajAra ceAjananI upapatti thaI jAya che. (tA jayA NaM savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tathA NaM taM caiva rAIdiyappamANaM taMsi ca NaM divasaMsi saTThi joyaNasahassAiM tAvakkhette paNNatte tayA NaM paMca paMca joyaNasahasAIM sUrie egamegeNaM muhutteNa gacchai) nyAre sUrya sarvamAdyamaMunu upasaMbhAga rIne gati kare che, e samaye rAtadivasanu pramANu e ja pramANe thAya che. e divasamAM 60,000 sATha hajAra yojananu tApakSetra hoya che. tyAre pAMca pAMca hajAra cAjanamAM sUrya eka eka muhUrtamAM gamana kare che. kahevAno bhAva e che ke-bIjA paramatavAdInA matane sArAMza A pramANe che--je divase sUrya ekasA cArAzI maMDaLamAM bhramaNa karatA karatA sarva bAhya zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 sUryaprAptisUtre tIti / tasmiMzca khala divase sarvabAhyamaNDalagatasya sUryasya paribhramaNakAle sarvajaghanye dvAdazamuhUrtAtmake divase, paSTi yojanasahasrANi 60000 sUryasya tApakSetraM-prakAzakSetra prajJaptam-kathitamasti, tadA khalu-anantaroktayuktivazAt dvAdazamuhartagamyapramANaM tApakSetra mekaikena muhUrtena paJca pazca yojanasahasrANi gacchati, yathA-paJcAnAM yojanasahasrANAM dvAdazabhirguNanena SaSTiyojanasahasrANi bhavanti / atrApyanupAtaH pUrvavadeva yathA-ekena muhUrtena yadi pazcasahasrayojanAni gacchati sUrya stadA dvAdazabhirmahI divasapramANaiH kiyanti yojanAni gacchet sUrya iti SaSTiyojanAni labdhAni bhaveyuH 5000x12-60000 yojanAni anayaivopapattyA pazca paJca yojanAni ekaikena muhartana gacchati sUrya ityuktaM dvitIyena / tadA sarvAbhyantaramaNDalagatacAracaraNakAle, sarvabAhyamaNDalagatacAracaraNakAle ca kASTAprApta utkRSTA aThAraha muharta pramANavAlI rAtrI hotI hai evaM jaghanya bAraha muharta pramANavAlA divasa hotA hai| sarvabAhyamaMDalagata sUrya ke paribhramaNakAla meM sarvajaghanya bAraha muhUrta pramANa yukta divasa meM 60000 sATha hajAra yojana kA sUrya kA tApakSetra arthAt prakAzakSetra kahA hai| pUrva kathitayukti anusAra bAraha muhate meM gamya pramANa vAlA tApakSetra eka eka muhUte meM pAMca pAMca hajAra yojana kA hotA hai jaise ki-pAMca hajAra yojanoM ko bAraha se guNA karane para sATha hajAra yojana ho jAtA hai| yahAM para bhI pUrva ke kathana anusAra anupAta jAnanA cAhiye jaise kI eka muhUrta meM sUrya jo pAMca hajAra yojana jAve to bAraha muharta ke divasa pramANa se kitanA yojana gamana kare to 5000 +12=60000 isa prakAra sATha hajAra yojana labdha ho jAte haiM, isI upapattI se sUrya eka muhUrta meM pAMca pAMca hajAra yojana gamana karatA hai aisA dUsare paratIthikane kahA hai| sarvAbhyantaramaMDala ke cAra caraNa kAla meM evaM sarvabAhya maMDala ke cAra caraNa kAla meM pAMca pAMca hajAra yojana eka eka muhUrta maMDaLane prApta karIne gati kare che. tyAre e divasamAM rAtadivasanuM pramANa pUrva kathanAnusAra ja hoya che. arthAt uttamakASThA prApta utkR8 aDhAra muhUrta pramANavALI rAta hoya che, ane jaghanya bAra muhUrta pramANavALA divasamAM 60,000 sATha hajAra jananuM sUryanuM tApakSetra eTale ke prakAzakSetra kahela che, pUrva kathita yukti pramANe bAra muhUrtamAM javAnA pramANuvALuM tApakSetra eka eka muhUrtamAM pAMca pAMca hajAra ejananuM hoya che. jema kepAMca hajAra ejanane bArathI guNavAthI sATha hajAra jana thaI jAya che. ahIMyAM paNa pUrvakathana pramANe anupAta samajave. jema ke-eka muhUrtamAM sUrya je pAMca hajAra jana jaya pA2 mutanA hiksapramAthI DeTA yApana gamana 42 ta 500041260,000 A rIte sAITha hajAra jana labdha thAya che. A upapattithI sUrya eka eka muhUrtamAM pAMca pAMca hajAra yojana gamana kare che. A pramANe bIjA paratIthike kahela che. sabhyantara maMDaLanA gamanakALamAM ane sarvabAhyamaMDaLanA gamanakALamAM pAMca pAMca hajAra jana eka zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 315 pazca paJca yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhUrtena gacchati, tataH sarvAbhyantare sarvabAhya ca maNDale yathoktamAtapakSetraparimANasamyagupapadyata iti dvitIyamatasArAMzaH // 2 // tattha je te evamAsu-tA jayA NaM sUrie savvabbhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM divasarAI taheva, tasi ca NaM divasaMsi bAvattari joyaNasahassAI tAvakkhette paNNatte, tA jayA NaM mUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM rAiMdiya taheva, taMsi ca NaM divasaMsi aDatAlIsaM joyaNasahassAI tAvakkhette, paNNatte tayA NaM cattAri cattAri joyaNasahassAI sarie egamegeNaM muhutteNaM gacchai' tatra ye te evamAhuH-tAvada yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu divasarAtrI tathaiva, tasmiMzca khalu divase dvisaptatiyojanasahasANiM tApakSetraM prajJaptam / tAvat yadA khalu sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAra carati tadA meM sUrya gamana karatA hai ataH sarvAbhyantara evaM sarvavAhya maMDala meM yathokta pramANavAlA tApakSetra kA parimANa samyag prakAra se siddha ho jAtA hai| isa prakAra dUsare matavAdI ke kathana kA sArAMza hai // 2 // (tattha je te evamAhaMsu-tA jayA NaM mUrie savabhaMtaraM maNDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM divasarAI taheva, taMsi ca NaM divasaMsi bAvattari joyaNasahassAI tAvakkhette paNNatte, tA jayA NaM sUrie savvavAhiraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM rAiMdiyaM taheva, taMsi ca NaM divasaMsi aDa. tAlIsa joyaNasahassAI tAvakkhette paNNatte, tayA NaM cattAri cattAri joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhatteNaM gacchai) unameM jo aisA kahatA hai ki jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai, taba divasa rAtrI kA pramANa usI prakAra hai, una dinameM bahattara 72000 hajAra yojana pramANavAlA tApakSetra hotA hai, tathA jaba sUrya sarvabAhya maMDala meM upasaMkramaNa karake gati eka muhurtamAM sUrya gamana kare che. tethI sabhyantara ane sarvabAhyamaMDaLamAM yakta pramANavALuM tApakSetranuM parimANa samyapha prakArathI siddha thAya che. A pramANe bIjA matavAdInA kathanane sArAMza che. rA (tattha je te evamAsu tA jayA NaM sUrie savavvabhaMtaraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM divasarAI taheva, tasiM ca NaM divasaMsi bAvattari joyaNasahassAI tAvakhette paNNatte tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai, tayA NaM rAiMdithaM taheva, tasica Na divasaMsi aDatAlIsaM joyaNasahassAI tAvakkhette paNNatte, tayA NaM cattAri cattAri joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai) memA le me 4 cha . nyAre sUrya sarga bhyantaramaMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. tyAre rAtadivasanuM pramANa e ja pramANe che. e divasamAM tera hajAra jana pramANavALuM tApakSetra thAya che. tathA jyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che tyAre rAtadivasanuM pramANa e ja pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre khalu rAtri divaM tathaiva, tasmiMzca khalu divase aSTAcatvAriMzadyojanasahasrANi tApakSetraM prjnyptm| tadA khalu catvAri catvAri yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhUrtena gacchati, // tatra-muhUttamatisaJcAraviSaye, khalu-iti nizcitaM, yete vAdina evamanantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhuHkathayanti yathA-yadA khalu sUrya stAvat sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-tatra bhramati tadA khalu divasarAtrI tathaivArthAt tatrottamakASThAprAptaH paramaprakarSako'STAdazamuhattoM divaso bhavati, sarvajaghanyA dvAdazamuhUrttA rAtri bhavatIti / tasmiMzca khalu divase-sarvAbhyantaramaNDalagate'STAdazamuhUrtapramANake divase, tApakSetraM-prakAzakSetraM dvisaptatiryojanasahasrANi-72000, etanmitaM prajJaptam, tathAhi-eteSAM matena sUrya ekaikena muhartena catvAri catvAri yojanasahasrANi gacchati, tataH prAguktayuktivazAt sarvAbhyantare maNDale tApakSetraparimANamaSTAdazamuhartakaratA hai taba rAtri dina kA pramANa usI prakAra kA hai, una dinameM aDatAlIsa hajAra yojana pramANavAlA tApakSetra kahA gayA hai, usa samaya meM sUrya cAra cAra hajAra yojana eka eka muhUrta meM gamana karatA hai ! isa muhUrtagatisaMcAraviSaya meM jo paratIrthika isa anantara kathyamAna prakAra se apane mata ko pragaTa karate haiM ki jaba sUrya sarvAbhyantaramaMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai arthAt vahAM bhramaNa karatA hai taba divasa rAtrI kA pramANa usI prakAra arthAt uttamakASThAprApta paramaprakarSaka aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai, tathA sarvajaghanyA bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / sarvAbhyantara maMDalagata sUrya ke hone para aThAraha muhUrta pramANavAle dina meM sUrya kA tApakSetra arthAt prakAzakSetra bahattara hajAra 72000, yojana kA hotA hai / jinake mata se sUrya eka eka muhUrta meM cAra cAra hajAra yojana gamana karatA hai unake mata se pahale kathita yukti ke anusAra sarvAbhyantaramaMDala meM tApakSetra kA parimANa aThAraha muhUrta ke pramANa tulya jAnanA cAhie kAraNa kI utkRSTa kahela che. e divasamAM aDatAlIsa hajAra yojana pramANuvALuM tApakSetra kahe che. e samaye sUrya cAra cAra hajAra yojana eka eka muhUrtamAM gamana kare che. A mUhartagatisaMcAranA saMbaMdhamAM je paratIthika A have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAnA matane pragaTa kare che, ke-jyAre sUrya sabhyantaramaMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. arthAt tyAM bhramaNa kare che tyAre rAtadivasanuM pramANa eja pramANe arthAt uttamakAkAprApta paramautkarSaka aDhAra muhUrtano divasa hoya che tathA sarvajaghanyA bAra muhUrtanI rAtrI thAya che. sUrya sabhyantaramaMDaLamAM jAya tyAre aDhAra muhurta pramANavALA divasamAM sUryanuM tApakSetra eTale ke prakAza kSetra tera hajAra 72000 jananuM hoya che. jenA matathI sUrya eka eka muhUrtamAM cAra cAra hajAra jana gamana kare che, temanA matathI pahelAM kahela yukti anusAra sabhyantaramaMDamAM tApakSetranuM parimANu zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 317 gamyaM bhavet, (paramadinamAnasyASTAdazamuhUrtta gamyatvAt ) tata caturNA yojanasahasrANA maSTA - dazabhirguNanena dvisaptati yojanAni bhavanti / ekena muhUrtena catvAri yojanasahasrANi gacchati sUryastadASTAdazabhirmuhUrteH kiyanti yojanAni gacchet / tadupapadyante dvisaptatiryojana sahasrANi / 4000 X 18 =72000 / tatazca yadA khalu sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu rAtriMdivaM - rAtridivasapramANaM tathaiva - pUrvoktavadevArthAt uttamakASThAprAptA paramotkarSakA aSTAdazamuhUrttapramANA rAtri bhavati, sarvajaghanyo dvAdazamuhUrtI divaso bhavatIti / tasmiMzca khalu divase - sarva vAdya maNDagatasUryasya paribhramaNakAle dvAdazamuha hartapramANe divase aSTAcatvAriMzad] yojanasahasrANi - 48000, etadyojanaparimitaM tApakSetraM prajJaptam / tenAtrApi dvAdazamuhUrtamyaM tApa kSetramitthaM yathA - yadi muhUrtenaikena catvAri yojanasahasrANi gacchati sUrya stadA dvAdazabhirmuha kiyanti yojanAni gacchedityanupAtena caturNAM yojanasahasrANAM dina mAna aThAraha muhUrta kA hone se isa kathanAnusAra cAra hajAra yojana ko aThAraha se guNA karane se bahattara hajAra ho jAtA hai| sUrya eka muhUrta meM cAra hajAra yojana gamana karatA hai to aThAraha muhUrta meM kitanA gamana kare ? isakA uttara yaha hai kI bahattara hajAra yojana hotA hai jaise ki 4000+ 18=72000, tathA jaba sUrya sarvabAhya maMDala kA upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba rAtri divasa kA parimANa pUrvakathanAnusAra hI hai arthAt uttamakASThA prApta parama utkRSTA aThAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai, tathA sarvajaghanya bAraha muhUrta kA divasa hotA hai evaM sarvabAhyamaMDala meM sUrya ke paribhramaNa kAla meM bAraha muhUrta pramANa kA divasa hone para aDatAlIsa hajAra yojana 48000, parimita tApakSetra hotA hai, ataH yahAM para bhI dvAdaza muhUrta gamya tApakSetra isa prakAra se kahA hai jo eka muhUrta meM cAra hajAra yojana sUrya jAve to bAraha muhUrta meM kitanA jA sake ? isa prakAra ki jijJAsA meM aDhAra muhUrtanA pramANu kharAbara samajavuM kAraNa ke-utkRSTa namAna aDhAra muhUrtanuM hAvAthI A kathana pramANe cAra hajAra cAjanane aDhArathI guNuvAthI tera hajAra thaI jAya che, sUrya eka muhUrtamAM cAra hajAra Ajana gamana kare te aDhAra muhUrtomAM keTalu gamana re ? mAno uttara-matera unnara yojana thAya che. prema - 4000+ 18=72000 tathA jyAre sUrya sabAhyamaDaLanuM upasa kramaNu karIne gati kare che. tyAre zatridivasanuM parimANu pU kathanAnusAra ja che, arthAt uttamakASThAprApta paramautkRSTA aDhAra muhUrta pramANanI rAtrI hAya che. ane sajaghanya khAra murhuta pramANanA divasa thAya che, tathA sukhAdyamaDaLamAM sUryanA paribhramaNa kALamAM khAra murhuta pramANanA divasa thavAthI aDatAlIsa hajAra 48000 ceAjana parimitatApakSetra thAya che, tethI ahIMyAM paNa khAra muhUta gamya tAkSetra A pramANe kahela che-je eka muhUtamAM cAra hajAra zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprAptisUtre dvAdazabhirguNanenASTAcatvAriMzad' yojanasahastrANi bhavanti, 4004 12=48000 imAmevopapattiM lezato bhAvayati-'tayANaM' ityAdi, tadA sarvAbhyantaramaNDalacAracaraNakAle, tathA-savevAghamaNDalasaJcaraNakAle ca yata zcatvAri catvAri yojanasahasrANi ekaikena muhUrtena gacchati, tataH sarvAbhyantare sarvabAhye ca maNDale yathoktaM tApakSetraparimANaM bhavatIti tRtIyasya matasAsaMza iti / 'tatya je te evamAhaMsu-chavi paMca vi cattAri vi joyaNasahassAiM sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai te evamAhaMsu' tatra yete evamAhuH SaDapi pazcApi catvAryapi yojanasahasANi sUrya ekaikena muhUrtena gacchati, te evamAhuH / tatra-ekaikamuhUrtasaJcaraNaviSaye, yete vAdina eva manantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhuryathA-paDapi-paiyojanasahasrANi, pazcApi-paJcasahasrayojanAnyapi, catvAryapi-catvArisahasrayojanAnyapi, sUryaH kAlabhede sthAna cAra hajAra yojana ko bAraha se guNA karane se aDatAlIsa hajAra yojana ho jAtA hai jaise 4000 + 12=48000 / isa prakAra kI bhAvanA kara samaja leveM / (tayA NaM) ityAdi taba mAne sarvAbhyantaramaMDala ke gamana kAla meM sUrya eka eka muhate meM cAra cAra hajAra yojana gamana karatA hai isa gati pramANa se sarvAbhyantara evaM sarvabAhya maMDala meM pUrva kathanAnusAra tApakSetra kA parimANa ho jAtA hai, isa prakAra tIsarA paramatavAdI ke kathana kA sArAMza hotA hai / / . (tastha je te evamAsu chavi paMca vi cattAri vi joyaNasahassAI mRrie egamegeNaM muhutteNe gacchai te evamAhaMsu) unameM jo aisA kahatA hai ki cha, pAMca yA cAra hajAra yojana eka eka muhUrta meM sUrya gamana karatA hai / kahane kA bhAva kaha hai ki-eka eka muhUrta ke saMcaraNa viSaya meM jo paramatavAdI anantara kathyamAnaH prakAra se apanA mata pragaTa karatA hai jaise ki-cha hajAra yojana, yA pAMca hajAra yojana athavA cAra hajAra yojana sUrya kAlabheda se evaM sthAnabheda se jana sUrya jAya te bAra muhUrtamAM keTaluM jaI zake ? A pramANenI jIjJAsAmAM cAra hajAra ejanane bArathI guNavAthI aDatAlIsa hajAra jana thaI jAya che, jema ke-4000 412-48000 2 // pramANunI bhAvanA rIne sabha7 sepI, (tayANa) tyA tyAre meTa ke sabhyantaramaMDaLanA gamanakALamAM sUrya eka eka muhUrtamAM cAra cAra hajAra jana gamana kare che A gati pramANathI sabhyantara ane sarvabAhyamaMDaLamAM pUrva kathana pramANe tApakSetranuM parimANu thaI jAya che. A pramANe trIjA paramatavAdInA kathanane sArAMza thAya che. 13 (tattha je te evamAsu chavi paMca vi cattAri vi joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhatteNaM gacchai te evamAsu) mA yo gema 44 cha u-cha, pAMya 22 yA 2 jana eka eka muhUrtamAM sUrya gamana kare che. kahevAne bhAva e che ke eka eka muhUrtanA saMcaraNa saMbaMdhamAM je paramatavAdI have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAne mata pragaTa kare che jema ke- cha hajAra pAMca hajAra zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 319 bhede ca ekaikena muhatena gacchati, te vAdina evaM-vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuH-kathayanti, tadyathA-'tA sUrie NaM uggamaNamuhatteNaMsi ya atthamaNamuhattaMsi sigdhagaI bhavai, tayANaM cha cha joyaNasahassAI egagegeNaM muhatteNaM' gacchai' tAvat sUryaH khalu udgamamuhUrte astamanamuhUrte ca zIghragati bhavati, tadA khalu SaT SaDyojanasahasrANi ekaikena muhUrtena gacchati // caturthamatavAdina stAvat sUryacAraM khalu evaM prarUpayati-udgamanamuharte-udgamanakAle-udayasamaye astamanamuhUrte-astamanakAle-astasamaye ca sUryaH zIghragati bhavati-zIghragAmI bhavati, atastadA-udgamanasamaye astamanasamaye ca ekaikena muhUrtena SaT Sar3ayojanasahasrANi gacchativrajati, tatazca majjhimatAvakkhettaM samAsAdemANe samAsAdemANe sUrie majjhimagaI bhavai, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI egamegeNaM muhutteNaM gacchai' madhyamaM tApakSetra samAsAdayan sUryo madhyamagati bhavati, tadA khalu pazca pazca yojanasahasrANi ekaikena eka eka muhUrta meM gamana karatA hai ve vAdi isa nimna nirdiSTa prakAra se apanA mata prakaTa karatA hai-jaise ki (tA sUrie NaM uggamaNamuhatteNaMsi ya asthamaNamuluttasi sigdhagaI bhavai, tayA Na cha cha joyaNasahassAI egamege NaM muhutteNaM gacchada) sUrya udaya kAlina muhUrta meM evaM astamana kAla ke muhUrta meM zIghra gati vAlA hotA hai taba eka eka muhUrta meM chaha chaha hajAra yojana gamana karatA hai| caturtha bhatavAdI sUrya kI gatikA isa prakAra se prarUpaNA karatA hai-udayakAla meM evaM asta ke samaya meM sUrya zIghra gamanazIla hotA hai ataH udayakAla meM evaM astamana kAla meM eka eka muhUrta meM cha cha hajAra yojana jAtA hai tatpazcAt (majjhimatAvakkheta samAsAdemANe samAsAdemANe sUrie, majjhimagaI bhavai, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI egamegeNaM muhutteNa gacchai) madhyama tApakSetra ko prApta karake sUrya madhyamagati vAlA hotA hai, taba jana athavA cAra hajAra jana sUrya kALabhedathI ane sthAna bhedathI eka eka mahatamAM gamana kare che. e vAdI nIce jaNAvela prakArathI pitAne mata pragaTa kare che. jema 3-(tA sUrie NaM ugamaNamuhuteNasi ya atthamaNamuhurtasi sigdhagaI bhavai, tayA NaM cha, cha joyaNasahassAha egamegeNaM muhuneNaM gacchai) sUrya udaya aNanA bhutabhA bhane amanakALanA muhUrtamAM zIghagativALA hoya che. tyAre eka eka muhUrtamAM cha cha hajAra jana pramANe gamana kare che, matavAdI sUryanI gatinA saMbaMdhamAM A rIte prarUmaNA kare che, udaya kALamAM ane astanA samayasUryamAM zIghagati zIla hoya che. tethI udayakALamAM ane astanA samayamAM eka eka muhUrtamAM cha cha hajAra yo- taya cha. te pachI (majjhimatAvakkhettaM samAsAdemANe samAsAdemANe sUrie majjhimagaI bhavaI, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI egamege NaM muhutteNaM gacchai) kyA tApakSetrane prApta karIne sUrya madhyama gativALe thAya che. tyAre eka eka muhUrtamAM pAMca pAMca hajAra jana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprAptisUtre muhUrtena gacchati // tadanantaraM sarvAbhyantaramaNDalagataM muhartamAtragamyaM tApakSetraM vihAya zeSa tApakSetraM paribhramaNena madhyamaM tAyakSetraM samAsadayan samAsAdayan-madhyamaM tApakSetramAsAda. dAnaH san sUryo madhyagati bhavati-madhyacArI bhavati-madhyagatyA bhramatItyarthaH tadA-madhyamacArasamaye khalu-iti nizcitaM paJca pazcayojanasahasrANi 5000 ekaikena muhUrtena gacchatIti, 'majjhimaM tAvakkhettaM saMpatte sUrie maMdagaI bhavai, tayA NaM cattAri cattAri joyaNasahassAI egamegeNaM muhutteNaM gacchai' madhyamaM tApakSetraM samprAptaH sUryoM mandagati bhavati, tadA khalu catvAri catvAri yojanasahasrANi ekaikena muhartana gacchati // sarvAbhyantaraM muhUrtamAnagamyaM madhyamaM tApakSetra-madhyAhnAsanna kSetraM saMprAptaH sUryaH-tatkAle tasmiMzcakSetre paribhraman sUryo mandagati bhavati-mandagatyA vrajati, madhyAkAzatvAt / tadA-tadA-tasmin madhyAhnakAle mandagatigate sUrye, khalu-iti nizcitaM catvAri catvAri yojanasahasrANi 4000 ekaikena pAMca pAMca hajAra yojana eka eka muhUrta meM gamana karatA hai| arthAt sarvAbhyantara gata muhUrta mAtra gamya tApakSetra choDakara zeSa tApakSetra ke paribhramaNa meM arthAt madhyama tApakSetra ke paribhramaNa samaya madhyama tApakSetra ko prApta karake sUrya madhya gati ho jAtA hai yAnI madhya gati se paribhramaNa karatA hai, madhyama cAra se gamana kAla meM pAMca pAca hajAra yojana eka eka muhUrta meM gamana karatA hai| ___ (majjhimaM tAvakkhettaM saMpatte sarie maMdagaI bhavai tayA NaM cattAri cattAri joyaNasahassAI egamegeNaM muhatteNaM gacchai) madhyama tApakSetra ko prApta karake sUrya maMdagati ho jAtA hai taba eka eka muhUrta meM cAra cAra hajAra yojana gamana karatA hai, arthAt sarvAbhyantara maMDala ke muhUrta mAtra gamya madhyAhnakAla ke Asanna kSetra ko prApta karake sUrya usa samaya usa kSetra meM bhramaNa karatA sUrya maMdagati vAlA hotA hai ataH madhyAkAza hone se maMda gati se gamana karatA hai, usa madhyAhnakAla meM sUrya maMdagati vAlA hone se cAra cAra hajAra yojana gamana kare che. arthAt eka muhUrtamAM javA yogya sabhyattara maMDaLanA tApakSetrane cheDIne bAkInA tApakSetranA paribhramaNa kALamAM eTale ke madhyanA tApakSetranA paribhramaNa samayamAM madhya tApakSetrane prApta karIne sUrya madhya gativALA thAya che. arthAt madhya gatithI pari. bhramaNa kare che. madhyamacArathI gamana karavAnA samaye sUrya pAMca pAMca hajAra jana eka eka muhUrtamAM gamana kare che. ___(majjJimaM tAvakkhettaM saMpattai sUrie maMdagaI bhavai tayA NaM cattAri cattAri joyaNasahassAI egamegeNaM muhuttaNaM gacchai) madhyama tApakSetrane prApta 7zana sUrya bhagativANI thaJ naya che. tyAre eka eka muhUrtamAM cAra cAra hajAra jana gamana kare che. arthAt muhUrta mAtramAM jaI zakAtA sabhyantaramaMDaLanA madhyanA samIpavatI kSetrane prApta karIne e samaye e kSetramAM bhramaNa karate sUrya maMdagativALo thAya che. tethI madhya AkAza hovAthI maMdagatithI gamana zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 321 muhUrtena-pratimuhUrtagatyA gacchati' ___ atraiva bhAvArtha pipRcchiSurAha ziSyaH-'tattha ko heUtti vaejjA' tatra ko heturiti vadet // tatra-evaM vidhavastutattvavyavasthAyAM ko hetu:-kopapattiriti vadet-kathayet / itthaM svaziSyeNa prazne kRte sati, te evamAhuriti gurubhagavAnAha-'tA ayaNNaM jaMbuddIve dIve jAva parikkheve NaM' tAvadayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH yAvatparikSepeNa / / vinamra zAstrajijJAsAsaktaM buddhimantaM ziSyaM kathayati gurustAvat-sAvadhAnatayA zrUyatAM tAvat ayaM-purodRzyamAno jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM paridhiriva vartate, jambUdvIpaparamidaM vAkyamaupapAtikasUtrAdavaseyamiti // 'tA jayA NaM sUrie savvabbhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM divasarAI taheva, 4000 / eka eka muhUrta meM, pratimuhUrttagati se jAtA hai / isa kathana ko spaSTa samajhane ke hetu se prazna karatA huvA ziSya kahatA hai 'tattha ko heU tti vaenjA' he bhagavan isa prakAra se vastutatva vyavasthA meM kyA kAraNa hai kyA upapatti hai ? so Apa kahiye isa prakAra ziSya ke prazna karane se unake pratyuttaranimitta bhagavAn kahate haiM-'tA ayaNaM jaMbuddIve dIve jAva parikkheveNaM' yaha jaMbUdvIpa nAmaka bIpa yAvat parikSepa se kahA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki vinamra zAstrajijJAsA meM Asakta suvuddhimAn sat ziSya ko uttara dete huve bhagavAn kahate haiM ki-sAvadhAnI se tuma suno yaha samIpastha dRzyamAna jaMbUdvIpa nAmakA dvIpa hai yaha sarva dvIpasumudroM kI paridhi rUpa kahA hai, jaMbUdvIpa ke viSaya meM anya kathana aupapAtika sUtra se jAnaleveM 'tA jAyA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tathA NaM kare che, e madhyAhnakALamAM sUrya maMdagativALo hovAthI cAra cAra hajAra jana 4000 eka eka muhUrtamAM pratimuhUrta gatithI jAya che. A kathanane spaSTatAthI samajavA mATe prazna karatAM ziSya evA gautamasvAmI kahe che 3-(tattha koheUtti ghaejjA) le sAvan 2mA pramANunI pastutatvanI vyavasthA vAmAM zu kAraNa che? zuM upapatti che? te Apa kahe A pramANe ziSya prazna karavAthI tenA pratyuttara nibhitte bhagavAn 4 cha-(tA jayA NaM jaMbuddIve dIve jAva parikkkhe veNaM) mA . dvIpa nAmane dvIpa yAvat parikSepathI kahela che. kahevAne bhAva e che ke-vinayavAna ane zAstrajIjJAsAmAM Asakta subuddhimAna saziSyanA praznano uttara ApatAM bhagavAna kahe che ke-tame sAvadhAna thaIne sAMbhaLe A samIpamAM dekhAte jaMbudvipa nAmane dvIpa che. A badhA ja dvIpa ane samudronI paridhirUpa che. jaMbudvIpa saMbaMdhI bAkInuM kathana opa pAtika sUtramAMthI samajI levuM. (tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM divasarAI taheva zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 sUryaprajJaptisUtre tassiMca NaM divasaMsi ekkANauti joyaNasahassAI tAvakkhette paNNatte' tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu divasarAtrI tathaiva, tasmiMzca khalu divase ekanavati 91 yojanasahasrANi tApakSetra prajJaptam // tAvat-tatra jambUdvIpe tAvat yadA-yasmin samaye khalu-itinizcitaM sUryaH-sadAvasthAyI prakAzapUrNa staijaso grahavizeSaH caturazItyadhikazatamaNDaleSu bhraman yadA sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya-tanmaNDalamAdAya cAra carati-tanmaDale bhramati, tadA khalu divasarAtrI tathaiva-dinarAtripramANaM prAgutavadeva arthAt uttamakASThAprAptaH paramotkarSakaH aSTAdazamuhUrttapramANo divaso bhavati, tathA sarvajaghanyA dvAdazamuhUrttapramANA rAtri bhavati / tasmiMzca-sarvAbhyantaramaNDalaparibhramaNagate'STAdazamuhUttepramANe divase, khala-itinizcita mekanavatiyoMjanasahasrANi 91000 etAvat pramANAni tApakSetraMprakAzakSetraM prajJapta-kathitaM vartate // tAni caivamupapadyante-udgamanamuhUrte astamanamuhUrte ca pratyekaM SaT SaDyojanasahasrANi gacchati, tenobhayamilanena dvAdazayojanasahasrANi 12000 divasarAI taheva tassi ca NaM divasaMsi ekkANautti joyaNasahassAiM tAvakkhette paNNatte' jaba sUrya sarvAbhyantaramaMDala meM jAkarake gati karatA hai taba divasarAtri kA pramANa usI prakAra hotA hai, usa divasa meM ikkANave 91 hajAra yojana kA tApakSetra mAne prakAzakSetra kahA gayA hai / arthAt usa jambUdvIpa meM jisa samaya sadAvasthAyI prakAzapUrNa taijasa grahavizeSa sUrya ekaso caurAsI maMDaloM meM bhramaNa karatA huvA jaba sarvAbhyantaramaMDala meM upasaMkramaNa karake mAne usa maMDalako prApta karake usa maMDala meM bhramaNa karatA hai taba divasarAtrI kA pramANa pUrva kathanAnusAra hI hai arthAt uttamakASThAprApta paramoskarSaka aThAraha muhUrta pramANa vAlA divasa hotA hai tathA sarvajadhanyA bAraha muharta pramANa vAlI rAtrI hotI hai| uta sarvAbhyantaramaMDala ke paribhramaNa kAla kA samaya aThAraha muhate pramANavAle divasa meM ikANaye 91000 hajAra yojana pramANa kA sUrya kA prakAzakSetra kahA hai| vaha pramANa isa prakAra se hotA hai| udaya kAlake samaya evaM asta kAlake samaya meM chaha chaha hajAra yojana tassi ca NaM divasaMsi ekANauttiM joyaNasahassAI tAvakkhette paNNatte) nyAre sUrya sA. bhyantaramaMDamAM jaIne gati kare che tyAre rAtrinuM pramANa e ja pramANe thAya che, e divasamAM 91 ekANu hajAra jananuM tApakSetra arthAt prakAzakSetra kahela che. arthAt e jabUdvIpamAM jyAre sadAvasthAthI prakAzapUrNa taijasa graha vizeSa sUrya ekaso carAzI maMDaLamAM bhramaNa karIne jyAre sarvAtyaMtaramaMDaLamAM upasiMkramaNa karIne arthAt e maMDaLane prApta karIne e maMDaLamAM paribhramaNa kare che tyAre rAta divasanuM pramANa pahelA kahyA pramANenuM ja che. arthAt uttamakASThA prApta aDhAra muhUrta pramANuvALA divasamAM 91000 ekANuM hajAra jana pramANuvALuM sUryanuM tApakSetra kahela che. te pramANa A rIte thAya zrI suryaprati sUtra: 1
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 323 bhavanti, sarvAbhyantaraM muhUrttamAtragamyaM tApakSetra muktvA zeSe madhyame tApakSetre paJcadazamuhartapramANe paJca paJcayojanasahasrANi gacchati, paJcAnAM yojanasahasrANAM paJcadazabhirguNane paJcasaptati yojanasahasrANi-5000475000 bhavanti, sarvAbhyantare tu muharttamAtragamye tApakSetre catvAri catvAri yojanasahasrANi 4000 gacchatIti sarvamilanena ekanavati yojanasahasrANi 12000+75000 +4000=91000 etAvanti upapadyante / na caitAni anyathAghaTante / sarvamidaM gaNitadizA upapadyata iti // 'tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM rAiMdiyaM taheva, tassica NaM divasaMsi egadvijoyaNasahassAI tAvakkhette paNNatte' tAvad yadA khalu sUryaH sarvagamana karatA hai una donoM samaya ke yojanoM ko milAne se bAraha 12000 / hajAra yojana hotA hai / sarvAbhyantaramaMDala ke muharttamAtra meM gamya tApakSetra ko choDakara zeSa madhyama tApakSetra meM jo paMdraha muhUrta pramANa hai vahAM eka muhUrta meM sUrya pAMca pAMca hajAra yojana gamana karatA hai ye pAMca hajAra yojanoM ko paMdraha se guNAkarane se pacahattara hajAra yojana hote haiM jaise ki 5000+15= 75000 / sarvAbhyantarake maMDala meM muharta meM cAra cAra hajAra yojana ke tApakSetra ke pramANa se 4000 / cAra hajAra yojana ho jAtA hai ina sabako milAnese ikkANaveM hajAra yojanoM ko paMdraha se guNA karane se pacahattara hajAra yojana hote haiM jaise ki 5000+15-75000 / sarvAbhyantarake maMDala meM muhUrtameM cAra cAra hajAra yojana ke tApakSetra ke pramANa se 4000 / cAra hajAra yojana ho jAtA hai ina saba ko milAnese ikkANaveM hajAra yojana hote haiM jaise ki 12000 +75000+4000=91000 / ikkaNAve hajAra anya prakAra se ye ghaTika nahIM hotA hai yaha saba gaNita prakriyA se hI gamya hotA hai|| 'tA jayA NaM sarie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA gaM che-udayakALanA samayamAM ane astakALanA samayamAM che, cha hajAra jana sudhI sUrya gamana kare che. e beu samayanA janone meLavavAthI 12000 bAra hajAra jana thaI jAya che, eka muhUrtamAM javAnA sarvAtyaMtaramaMDaLanA tApakSetrane choDIne bAkInA madhyanA tApakSetramAM ke je paMdara muhUrta pramANuvALuM che. tyAM sUrya eka muhUrtamAM pAMca pAMca hajAra jana gamana kare che, e pAMca hajAra janone paMdarathI guNavAthI paMcotera hajAra jana thAya che. jema ke-pa000+15=75000 sarvAtyaMtaranA eka muhUrtamAM cAra cAra hajAra cajananA tApakSetranA pramANathI 4000 cAra hajAra jana thaI jAya che, A badhAne meLavavAthI 12000+75000*4000=91000 akANu hajAra jana thaI jAya, bIjI rIte te ghaTita thatuM nathI. A tamAma gaNita prakriyAthI ja gamya che. (tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM rAidiyaM taheva zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 324 sUryaprajJaptisUtre bAhyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu rAtriMdivaM tathaiva, tasmiMzca khalu divase ekapaSTiyojanasahasrANi tApakSetraM prajJaptam // tAvat-tatra-muhUttasaMcaraNaviSaye yadA-yasmin samaye khalu sUryaH caturazItyadhikazatamaNDale paribhraman sarvavAdyaM maNDalamupasaMkramya-sarvabAhyamaNDalamAdAya cAraM carati-tanmaNDalaM bhramati tadApi khalu rAtridivasau-rAtridivasapramANe, tathaivapraguktavadeva, arthAt tatrottamakASThAprAptA paramaprakarSikA aSTAdazamuhUrtA rAtrirbhavati sarvajaghanyo dvAdazamuhUrttapramANo divaso bhavatIti, tasmiMzca-sarvabAhyamaNDalagate sUrya dvAdazamuhUrtapramANe divase khalu ekaSaSTiryojanasahasrANi 61000 tApakSetra prakAzakSetraM prajJaptaM-kathitamasti, atrApi aGkotpAdanaprakriyA-yathA-udgamanamuhUrte astamanamuhUrte ca pratyekaM SaT SaDyojanarAiMdiyaM taheva tassi ca NaM divasaMsi egahi joyaNasahassAI tAvakkhette paNNatte' jaba sUrya sarvabAhya maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba rAtri divasakA pramANa usI prakAra se hotA hai usa divasameM ikasaTha hajAra yojana kA tApakSetra kahA gayA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki muharta ke saMcaraNa viSaya meM jisa samaya sUrya eka so caurAsI maMDaloM meM paribhramaNa karatA karatA sarvabAhya maMDala ko prApta karake usa sarvabAhya maMDala meM paribhramaNa karatA hai usa samaya bhI divasarAtrI kA pramANa pUrvakathanAnusAra kA hI hotA hai arthAta vahAM para uttamakASThAprApta paramaprakarSikA aThAraha muharta pramANavAlI rAtrI hotI hai evaM sarvajaghanya bAhara muhUrtapramANa kA divasa hotA hai| jaba sUrya sarvabAhaya maMDala gata hotA hai usa samaya bAraha muhUrta pramANayukta divasa meM sUrya kA tApakSetra ikasaTha 61000 hajAra yojanakA hotA hai| yahAM para bhI akotpAdaka gaNitaprakriyA isa prakAra se hai-udaya kAla meM evaM astamana kAla meM sUrya ekamuhUrta meM chaha chaha hajAra yojana gamana tassiM ca NaM divasaMsi egadvijoyaNasahassAhiM tAvakkhette paNNatte) nyAre sUrya smaaymaMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che, tyAre rAtri divasanuM pramANa e ja pramANenuM hoya che, e divasamAM ekasaTha hajA2 jananuM tApakSetra kahe che kahevAne bhAva e che ke-muhurtana saMcaraNanA saMbaMdhamAM jyAre sUrya ekase coryAzI maMDaLamAM paribhramaNa karate karate sarvabAhyamaMDaLane prApta karIne e sarvabAhyamaMDasamAM paribhramaNa kare che, e samaye paNa rAta divasanuM pramANa pahelA kahyA pramANenuM ja che. arthAt tyAM uttamakASThA prApta paramaprakarSikA aDhAra muhUrtA pramANanI rAtrI hoya che, ane sarvajaghanya bAra muhUrta pramANa vALe divasa hoya che, jyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLamAM gamana karate hoya che, tyAre bAra muhUrta pramANavALA divasamAM sUryanuM tApakSetra 61000 ekasaTha hajAra ejananuM hoya che. ahIMyAM paNa eka saMbaMdhI gaNitanI prakiyA A pramANenI che.-udayanA samayamAM ane asta thavAnA samayamAM eka muhUrtamAM cha cha hajAra yeAjana gamana kare che. beu kALanA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 325 sahasrANi gacchati, tatrobhayamilanena dvAdazayojanasahasrANi bhavanti 6000+6000% 12000 / sarvabAhya muhUrttamAtragamya tApakSetraM muktvA zepe madhyame tApakSetre navamuhUrtagamyapramANe paJca paJca yojanasahasrANi ekaikena muhartana gacchati, tena paJcAnAM yojanasahasrANAM navabhirguNanena paJcacatvAriMzad yojanasahasrANi 5000 +9=45000 yojanAni bhavanti, sarvabAhye tu muhUrttamAtragamye tApakSetre catvAri yojanasahasrANi 4000 gacchati sarve milanena ekssssttiyojnshsraanni upapadyante 12000 --45000+400061000, na caitAnyanyathopapadyante // 'tayA NaM chavi paMcAvi cattAri vi joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNaM gacchai' tadA khalu SaDapi pazcApi catvAryapi yojana sahasrANi sUrya ekaikena muhUrtena gacchati // tadA-tasmin sarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNakAle sarvabAhyamaNDalasaJcaraNakAle ca prAguktakaratA hai donoM kAlake gamana yojana milAne se bAraha hajAra yojana hote haiM jaise ki-6000+6000=12000| sarvabAhaya ke muhUrtamAtragamya kSetra ko choDakara ke zeSa madhyake nava muhUrtapramANavAle tApakSetra meM eka eka muhUrtameM pAMca pAMca hajAra yojana gamana karatA hai ataH pAMca hajAra yojana ko navase guNA karane se paiMtAlIsa hajAra yojana hote haiM 500049845000 / isa prakAra paiMtAlIsa hajAra yojana kA tApakSetra siddha hotA hai sarvabAhayamaMDala ke muhUrta mAtragamya tApakSetra meM cAra cAra hajAra yojana 4000 / gamana karatA hai sabako joDane se ikasaTha hajAra yojana ho jAtA hai jaise ki 12000+45+4000 61000 / isa prakriyA ke sivAya bhinna prakArase yaha mAna siddha nahIM hotaa| 'tayA NaM chavi paMcA vi cattAri vi joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhattaNaM gacchai' taba chaha, pAMca, yA cAra hajAra yojana eka eka muhurta meM sUrya jAtA hai arthAt sarvAbhyantaramaMDalake saMcaraNa samayameM evaM sarvabAhyamaMDalake AmananA yojanA meNAthI mAra // 2 yo thAya cha. bha3-6000+6000-12000 eka muhUrtamAM javAtA sarvabAhyamaMDaLanA kSetrane choDIne bAkInA madhyanA nava muhurta pramANavALA tApakSetramAM eka eka muhUrtamAM pAMca pAMca hajAra yojana gamana kare che, tethI pAMca hajAra ejanane navathI guNavAthI pistAlIsa hajAra jana thaI jAya che. 5000+ =45000 A pramANe pistAlIsa hajAra jananuM tApakSetra siddha thAya che. sarvabAhyamaMDaLanA muhUrtamAtramAM javAtA tApekSetramAM cAra cAra hajAra jana 4000 gamana kare che e badhAne meLavavAthI ekasaTha hajAra jana thaI jAya che. jema ke-12080445000+8000=1000 A prakriyA sivAya bIjI rIte A pramANa siddha thatuM nathI. (tayA NaM chavi paMca vi cattAri vi joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhatteNaM gacchai) tyAre cha, pAMca cAra hajAra jana eka eka muhUrtamAM gamana kare che. arthAt sarvavyaMtara zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 sUryaprajJaptisUtre prakAreNa khalu SaDapi pazcApi catvAryapi yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhUrtena-pratimuhUrtagatyA gacchatIti // atropasaMhAramAha-'ege evamAsu' eke evamAhuH // eke-caturthamatavAdinastIrthAntarIyAH, evam-anantaroktena prakAreNa svmtmaahuH|| tadevaM paratIthikAnAM catuNI matavAdinAM pratipattI rupadarya samprati svamatamupadarzayati--- ____ 'vayaM puNa evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH ||-vyN punarupapanna kevalajJAnAH kevalajJAnena yathAvasthitaM vastUpalabhya evaM-vakSyamANaprakAreNa vadAmaH-kathayAmaH, tameva prakAramAha-yathA'tA sAtiregAI paMca paMca joyaNasahassAI sarie egamegeNaM muhatteNaM gacchai, tattha ko heUtti vaejA' tAvata sAtirekANi pazca paJca yojanasahasrANi sUrya ekaikena muhartana gacchati, tatra ko heturiti vadeta, tatra tAvat khalu sAtirekANi-kiJcit samadhikAni paJca paJca yojanasahasrANi-sAvayava pazca sahasrayojanAni, sUrya ekaikena muhUrttana-pratimuhUrtagatyA gacchatItyatra maMcaraNa samayameM prAgukta prakAra se cha hajAra, pAMca hajAra yA cAra hajAra eka eka muhUrta meM sUrya pratimuhUrta gati se gamana karatA hai aba isa kathanakA upasaMhAra karate huve kahate haiM-'ege evamAhaMsu' koi eka caturtha matavAdI pUrvokta prakAra se apane matake viSayameM kahate haiM // 4 // isa prakAra cAroM anyamatavAdI paratIthikoM kI pratipattiyAM kaha karake aba bhagavAn svamata ko kahate haiM 'vayaM puNa evaM vayAmo' maiM isa viSayameM aisA kahatAhaM arthAt kevalajJAna jisako prApta huvA hai aisA meM kevalajJAnase yathAvasthita vastuko jAna karake isa vakSyamANa prakArase kahatA hai jaise ki-'tA mAtiregAI paMca paMca joyaNasahassAI sUrie egamegaNaM muhattaNaM gacchA, tattha ko heU tti vaejjA' vaha sAtireka pAMca pAMca hajAra yojana eka eka maharta meM sUrya gamana karatA hai usameM kyA hetu hai so kahiye / arthAt sAtireka yAne kucha adhika pAMca pAMca hajAra yojana yAne sAvayava pAMca hajAra yojana maMDaLanA saMcaraNa samayamAM pahelAM kahela prakArathI cha hajAra pAMca hajAra athavA cAra hajAra jana eka eka muhUrtamAM sUrya pratimuhUrtagatithI gamana kare che. have A kathanane 12 42tA 4 cha, (ege evamAhaMsu) 5 me yAthI matavAhI pUryAta prAthI potaanaamatanA saMbaMdhamAM kathana kare che. prajA A pramANe cAre anyamatavAdI paratIthinI pratipattinuM kathana karIne have bhagavAna potAnA matanA saMghamA 4thana 42 cha. (vayaM puNa evaM vayAmo) humA viSayamA A pramANe kahuM chuM arthAt jene kevaLajJAna prApta thayela che. e huM kevaLajJAnathI yathAvasthita vastune jANIne A viSayanA saMbaMdhamAM A vakSyamANa prakArathI kahuM chuM. (tA sAtiregAiM paMca paMca joyaNasahassAI sUrie egamegeNaM muhutteNa gacchai tattha koheatti vaejjA) 22 sAti24 pAya pAya // 2 yo24 me bhuta bhAM sUrya mana 42 cha. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyamAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 327 ko hetuH-kopapatti ritivadet-svaziSyebhyaH kathayet / arthAt kvApi maNDale kiyatA'dhikena paJca pazna yojanasahasrANi gacchati, tatazca sarvamaNDalaprAptimapekSya sAmAnyata uktaM sAtirekANIti / evamukte gurau bhagavAn gautamasvAmI svaziSyANAM spaSTAvavodhanAya pRcchati -tatra-evaMvidhAyAmanantaroditAyAM vastuvyavasthAyAM ko hetu:-kopapattiritivadeta, tato bhagavAn varddhamAnasvAmI Aha-'tA ayaNaM jaMbuddIvedIve parikkhevaNaM' tAvata ayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH parikSepeNa // zrayatAM tAvat sAvadhAnena manasA ayaM-purodRzyamAnaH jambUdvIpo dvIpaH-sarvadvIpasamudrANAM parikSepeNa-paridhiriva vartate, jambUdvIpavarNanamaupapAtika zAstrAdavaseyam / 'tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM sUrya eka eka muharta meM pratimuhartagati se jAte haiM isa prakAra ke kathana meM kyA kAraNa hai so Apa ziSyoM ko kahiye / kahane ko bhAva yaha hai ki koi maMDala meM kucha pramANa adhika pAMca pAMca hajAra yojana jAtA hai tatpazcAt sarva maMDala prAptikI apekSA se sAmAnyataH sAtireka aisA kahA hai| isa prakAra se bhagavAn ke kahane para zrIgautamasvAmI svaziSyoM ko spaSTa bodha hone ke hetu se pUchate haiM ki he bhagavana isa prakAra kI arthAt Apane pUrvakathita prakArako vyavasthA hone meM kyA pramANa hai so khie| aisA gautamasvAmI ke pUchane para bhagavAn kahate haiM-'tA ayaNNaM jaMbuddIve dIve parikkheveNaM' yaha jambUdvIpa nAmakADhIpa parikSepase kahA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki bhagavAn kahate haiM ki he gautama ! sAvadhAnamana hokara suniye yaha samIpastha purovarti jaMbUdvIpa nAmakA dvIpa hai yaha jambUdvIpa sarvadIpasamudroM meM paridhirUpa hai| isa jambUdvIpa kA samyaka temAM zuM hetu che te kaho ! arthAt sAtireka arthAt kaMIka vadhAre pAMca pAMca hajAra jana eTale ke sAvayava pAMca hajAra jana eka eka muhUrtamAM pratimuhUrta gatithI sUrya gamana kare che, A pramANe kahevAmAM zuM hetu che? zuM kAraNa che? te Apa ziSyane kaho ! kahevAno bhAva e che ke kaI maMDaLamAM kaMI pramANa vadhAre pAMca pAMca hajAra ejana paryanta jAya che. te pachI sarvAtyaMtara maMDaLa prAptinI apekSAthI sAmAnyataH sAtireka e pramANe kahyuM che. A pUrvokta kathana pramANe bhagavAna zrInA kahevAthI zrI gautamasvAmI pitAnA ziSyone spaSTatAthI bodha thavAnA hetuthI pUche che ke-he bhagavan ! Ape pUrva kathita e rItanI vyavasthA thavAmAM zuM pramANa che ? te kahe A pramANe zrI gautamasvAmInA pUchapAthI zrI bhAvAn cha, (tA jayA gaM jaMbuddIve dIve parikkheveNa) dvIpa nAmane dvIpa yAvata parikSepathI kahela che. kahevAno bhAva e che ke -zrI bhagavAna gautamaravAne kahe che ke he gautama ! sAvadhAna manavALA thaIne sAMbhaLe A samIpamAM jaMbudvIpa nAmane dvIpa che. A jaMbUdvIpa badhA ja dvIpa ane samudromAM paridhirUpa che. A jabUdvIpane saMpUrNa varNana prakAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 sUryaprajJaptisUtre paMca paMca joyaNasahassAI doNNi ya ekAvaNNe joyaNasae egUNatIsaM ca sadvibhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai," tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi dve dve ca ekapaJcAzataM yojanazatam ekonatriMzataM ca SaSTibhAgAn yojanasya 5251 ekaikena muhUrtena gacchati // tAvat-tatra jambUdvIpe yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya-sarvAbhyantaramaNDalamAdAya cAraM carati -tatra bhramati, tadA khalu pazca yojanasahasrANi dve yojanazate ekapaJcAzadadhike ekonatriMzataM ca SaSTibhAgAn yojanasya 52514 ekaikena muhUrtana-pratimuhUrtagatyA gacchati |kthmetduppdyt iti ceducyate-iha kila dvau sUryo prajJaptau dvAbhyAM sUryAbhyAmekaM maNDalamekenAhorAtreNa paripUryate, ahorAtraM ca nAkSatriSaSTighaTikAparimANaM triMzanmuhUrtAtmakaM, pratisUrya varNana prakAra aupapAtikasUtra se samajaleveM 'tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paMca paMcajoyaNasahassAI doNiya ekAvaNNe joyaNasae egUNatIsaM ca sahibhAge jodhaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchaI' jaba sUrya sarvAbhyantaramaMDala meM upasaMkramaNa karake gamana karatA hai taba pAMca pAMca hajAra yojana evaM do so ikAvana yojana tathA eka yojanakA untIsa sAThiyA bhAga 525134 itanA pramANa eka eka muhUrta meM gamana karatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki usa jaMbUdvIpa meM jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa karake mAne sarvAbhyantaramaMDalako prApta karake gati karatA hai yAnI vahAM para bhramaNa karatA hai usa samaya pAMca hajAra doso ikAvana tathA eka yojanakA ikasaThiyA untIsa bhAga 525134 eka eka muhUrta meM gamana karatA hai / isa prakAra kaise hotA hai so spaSTatAke liye kahatA hai / yahA~ do sUrya kahe haiM donoM sUrya eka maMDalako eka' ahorAtra meM pUrNa karatA hai tathA ahorAtra nakSatra kI sATha ghaDiparimANa kA evaM tIsa muhUrtAtmaka bhopayAti sUtramAthI sabha0 se. (tA jayA NaM sUrie sababhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI doNi ya ekAvaNNe joyaNasae egUNatIsaM ca sadvibhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai) nyAre sUrya sAlyAta2 mA 54bhae prazana gamana kare che, tyAre pAMca pAMca hajAra ejana ane basa ekAvana jana tathA eka jinane sAThiyA ogaNatrIsamo bhAga parapa126 ATalA pramANathI eka eka muhUrtamAM gamana kare che. kahevAne bhAva e che ke-e jabUdvIpamAM sUrya jyAre sarvAyaMtara maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne eTale ke sabhyantara maMDaLane prApta karIne gati kare che. arthAta tyAM bhramaNa kare che. tyAre pAMca hajAra base ekAvana tathA eka ejananA ekasaThiyA egaNatrIsa bhAga parapa16 eka eka muhUrtamAM gamana kare che. A pramANe kevI rIte thAya che? tenI spaSTatA karatAM kahe che-ahIMyAM be sUrya kahelA che. ane sUrya eka maMDaLane eka aherAtrimAM pUrNa kare che. tathA ahorAtra nakSatra saMbaMdhI sATha ghaDi pramANane tathA trIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 329 cAhorAtragamane paramArthato dvAbhyAmahorAtrAbhyAM maNDalaM paribhramaNataH parisamApyate, dvayozca ahorAtrayoH muharttapramANaM SaSTi bhavati, tena maNDalaparirayasya paSTyA bhAgaM hArayet, bhAgaphala - meva pratimuhUrttagatipramANaM bhavet / tatra sarvAbhyantaramaNDale parirayaparimANAni 315089 trINi lakSANi paJcadaza sahasrANi ekonanavatyadhikAni bhavanti, tenAsmin 315089 SaSThyAbhAge hRte 315089 / 60 = 5251 yathoktaM muhUrttagatipramANaM bhavati // - asmin sarvAbhyantaramaNDale kiyatikSetre vyavasthitaH sUrya udayamAnaH san ihagatAnA manuSyANAM dRSTipathamAyAtIti praznAvakAzamAzaGkayAha - ' tayA NaM ihagayassa maNussassa sItAmere joyaNasahassehiM dohi ya tevadvehiM joyaNasaehiM egavIsAe ya sadvibhAgehiM joyaNassa hotA hai pratyeka sUrya ahorAtra gamana meM do ahorAtra se maMDalake paribhramaNa se samApta karatA hai tathA do ahorAtra kA muhUrta pramANa sATha 60 sATha ghaDi - pramANa kA hotA hai ataH maMDala kI paridhikA sATha se bhAga kare to bhAga phala pramANa hI pratimuhUrta kI gati kA pramANa hotA hai / sarvAbhyantaramaMDala meM parirayakA pramANa 315089 / tIna lAkha paMdraha hajAra navAsI hotA hai isa 315089 ko sATha se bhAga dene para - 315089/60= 5251 pUrvakathina pAMca hajAra doso ikkAvana tathA eka yojanakA unatIsa sAThiyA bhAga saMgata ho jAtA hai / aba isa sarvAbhyantara maMDala meM kitane kSetra meM sUrya vyavasthita hokara udita hotA huvA isa manuSya loka meM manuSyoM ko dRSTigocara hotA hai isa prakAra kA prazna upasthita hone kI saMbhAvanA karake kahate haiM- 'tayA NaM ihagayassamaNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM dohi ya tevaDhehiM joyaNasaehiM ega muhUrtAtmaka hAya che, dareka sUrya aheArAtranA gamanamAM e aheArAtrathI maMDaLanA paribhramaNathI samApta kare che. tathA be aheArAtranu muhUta pramANu 60 sATha ghaDinu hoya che ataHmaDaLanI paridhine sADathI bhAga kare teA bhAgaphaLa pramANanu ja dareka muhUrtagatinuM pramANu hAya che. sarvAbhyaMtara maMDaLamAM parirayanuM pramANa 315089 traNa lAkha paMdara hajAra nevAsI thAya che. e 315089 traNa lAkha paMdara hajAra nevAsIne sAThathI bhAgavAthI 315089+ 60=25124 pahelAM kahela pAMca hajAra khaseA ekAvana tathA eka ceAjananA sAThiyA ogaNatrIsa bhAga suMgata thAya che. have A sarvAbhyaMtara maMDaLamAM keTalA pramANavALA kSetramAM sUrya vyavasthita thaIne A manuSya leAkamAM manuSyane dRSTigocara thAya che. A prakArane prazna upasthita thavAnI saMbhAvanA urIne ur3e che. (tathA NaM ihagayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM dohi ya tevaDhe hiM joyaNasaehiM egavIsAe ya saTTibhAgehiM joyaNassa sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchacha, tayA NaM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 sUryaprajJaptisUtre sarie cakkhupphAsaM havyamAgacchai, tayA NaM divasarAI taheva' tadA khalu ihagatasya manuSyasya saptacatvAriMzatA yojanasahasairvAbhyAM ca triSaSTAbhyAM yojanazatAbhyAm ekaviMzatyA ca SaSTibhAgai yojanasya sUryazcakSuH sparza zIghramAgacchati, tadA khalu divasarAtrI tathaiva // tadAsarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNakAle udayamAnaH sUyaH ihagatasya manuSyasya, ityatra jAtAvekavacanaM, tenAsyAyamarthaH-ihagatAnAM-bharatakSetragatAnAM manuSyANAM saptacatvAriMzatA yojanasahastrai bhyAM tripaSTAbhyAM-triSaSTayadhikAbhyAM yojanazatAbhyAm ekaviMzatyA ca SaSTibhAga yojanasya 472634 etAvadRdhvagataH sUryazcakSuH sparza zIghramAgacchati, ___ atrApyupapattirucyate-iha divasasyAIna yAvanmAnaM kSetra vyApyate tAvati kSetre udayamAno vyavasthitaH sUrya upalabhyate, sarvAbhyantare ca maNDale divaso'STAdazamuhUrtapramANo bhavati, tasyAH navamuhartAH tiSThanti, ekaikasmiMzca muharne sarvAbhyantare maNDale cAraM caran sUryaH paJca vIsAe tha sahibhAgehiM joyaNassa sarie cakkhupphAsaM havyamAgacchai, tayA gaM divasarAiM taheva' taba yahAM para rahehuve manuSyako saMtAlIsa hajAra doso tirasaTha tathA ekayojanakA ikasaThiyA ikkIsa bhAga pramANa se sUrya zIghradRSTi gocara hotA hai, taba divasarAtri kA pramANa usI prakAra se hai / kahane kA bhAva yaha hai ki sarvAbhyantara maMDalake saMcaraNakAla meM udita hotA sUrya isa loka meM sthita manuSyako (manuSya zabda yahAM para jAtivAcaka hone se ekavacana kahA hai) yAne bharatakSetra meM sthita manuSyoM ko seMtAlIsa hajAra do so tirasaTha 4726320 yojana evaM eka yojanakA sAThiyA ikkIsa bhAga Upara meM rahakara dRSTigocara hotA hai| yahAM para gaNitaprakriyA ko dikhalAte haiM yahAM para AdhA divasa meM sUrya jitane kSetra ko vyApta karatA hai utane kSetra meM vyavasthita udita hotA sUrya upalabhya hotA hai, sarvAbhyantaramaMDala meM divasa aThAraha muhUrtapramANa vAlA hotA hai usakA AdhA yAne aThAraha muhUrta usakA AdhA nava muhUte hotA hai, sarvAbhyaMtaramaMDala ke eka eka muhUrta meM gamanakaratA huvA sUrya divasarAI taheva) tyAre 2maDIyA 2 // manuSyona sutAlIsa 12 ase sa4 tathA 4 jananA ekasaThiyA ekavIsa bhAga pramANuthI sUrya zIgha dRSTigocara thAya che. tyAre rAta divasanuM pramANa e ja pramANe thAya che. kahevAno bhAva e che ke-sabhyantara maMDaLanA saMcaraNa kALamAM udaya pAmato sUrya A lokamAM rahelA manuSyane (ahIMyAM manuSya zabda jAtIvAcaka hovAthI eka vacanathI kahela che.) eTale ke bharata kSetramAM rahelA manuSyane suDatAlIsa hajAra basa tresaTha 472 632 jana ane eka ejananA sAThiyA ekavIsa bhAgathI UMce rahIne sUrya daSTigocara thAya che. have ahIMyAM gaNita prakiyA batAve che. ahIMyAM ardhA divasamAM sUrya jeTalA kSetrane vyApta kare che. eTalA kSetramAM vyavasthita udaya thate sUrya dekhAya che. sarvAyaMtara maMDaLamAM aDhAra muhurta pramANane divasa hoya che. tenuM ardhA aDhAra muhUrta ane tenuM ardhA navamuhUrta thAya che. sarvAbhyantara maMDaLamAM eka zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 331 pazca yojanasahasrANi dve ca yojanazate ekapaJcAzadadhike ekonatriMzataM ca SaSTibhAgAn yojanasya 525130 iti gatyA gacchati // tenaitAvanmuhartagatiparimANaM yadi navabhirmuhattaiguNyate tadA yathoktaM dRSTipathaparimANaM bhavati (52514)49-47263 iti yathoktaM dRSTipathaparimANamAyAtIti dhUlIkarma / tatra khalu divasarAtrI tathaiva-prAguktavat, arthAta uttamakASThAprAptaH paramotkarSako'STAdazamuharttAtmako divaso bhavati, sarvajaghanyA ca dvAdazamuhattapramANA rAtribhavatIti // ___ 'se NikkhamamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorasi abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai sa niSkrAman sUryoM navaM saMvatsaramAdadAnaH prathame'horAtre abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati / saH-prasiddhaH sUryo bhramana sarvAbhyarAnmaNDalAt prAguktaprakAreNa niSkrAman bahirnigacchan navaM-nUtanaM saMvatsaraM-varSamAdadAna prApayan pAMca hajAra doso ikkAvana 52510 yojana tathA eka yojanakA ikasaThiyA untIsabhAga pramANa gati se gamanakaratA hai taba pUrvakathita dRSTipatha parimANa (52513)+9=472631 isa prakAraka saMgata ho jAtA hai |yh dhUlikarma haiisa prakAra ke gamana kAlameM divasarAtrikA parimANa pUrvakathita jaisA yAne uttamakASThAprApta paramautkarSaka aThAraha muharta kA divasa hotA hai tathA sarvajaghanyA bArahamuhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai| 'se NikkhamamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorattasi abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' niSkramaNakaratA huvA sUrya nUtanasaMvatsara ko prApta karake prathama ahorAtra meM abhyantara ke anantaraveM maMDala meM upasaMkramaNa karake gamana karatA hai| vaha sUrya sarvAbhyantaramaMDala se prAk kathana prakAra se bAraha nikala kara navInasaMvatsako prApta karake navIna saMvatsarakA eka muhUrtamAM gamana karata sUrya pAMca hajAra baso ekAvana jana tathA eka ejananA ekasaThiyA ogaNatrIsa bhAga pramANanI gatithI gamana kare che. tyAre pahelAM kahela daSTipatha bhAratatAnu parimANa 525118+6=4726333 // pramANunu thAya che. 2 // dhUlibhathI thAya che. A pramANenA gamanakALamAM divasarAtanuM parimANa pahelAM kahyA pramANe arthAta uttamakASThA prApta paramautkarSaka aDhAra muhUrtane divasa thAya che. tathA sarvajaghanyA bAra muhUrta pramANanA rAtrI thAya che. (se NikkhamamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) nibhA 42tesUrya navIna saMvatsarane bhArata parIne pahelA ahorAtramAM abhyaranA pachInA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gamana kare che. e sUrya sarvAtyaMtara maMDaLathI pUrvakathita prakArathI bahAra nIkaLIne navA saMvatsarane prApta karIne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 __sUryaprajJaptisUtre nanasya-nUtanasya saMvatsarasya-varSasya prathame ahorAtre abhyantarAnantaraM-sarvAbhyantarasya maNDalasyAnantaraM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya-dvitIyaM maNDalamAdAya cAraM carati / 'tA jayA NaM sUrie abhitarANaMtaraM maNDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI doNNi ya ekAvaNNe joyaNasae sItAlIsaM ca sadvibhAge joyaNassa egamegeNaM muhatteNaM gacchai' tAvad yadA khala sUryaH abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu pazca paJca yojanasahasrANi dve ca ekapaJcAzataM yojanazataM saptacatvAriMzataM ca paSTibhAgAn yojanasya ekaikena muhUrtena gacchati / tAvat-tatra muhUrtagativicAraviSaye, yadA-yasmin samaye khala-iti nizcitaM sUryaH abhyantarAnantaraM-sarvAbhyantarasya maNDalasyAnantaraM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-dvitIyamaNDale bhramati, tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi, dve ca-dve yojanazate, ekapaJcAzatam-ekapaJcAzadadhike saptacatvAriMzataM ca SaSTibhAgAn 5251 yojanasya ekaikena muhUrttana-pratimuhUrtagatyA gacchati-bhramati, atrApi dhUlIkarmaNA gaNitaM yathAprathama ahorAtra meM sarvAbhyantara maMDalako prAptakarake gati karatA hai 'tA jayA NaM sarie abhitarANaMtaraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM caraI' tayANaM paMca paMca joya. NasahassAI doNiya ekAvaNNe joyaNasae sItAlIsaM ca sahibhAge joyaNassa egamegeNaM muhatteNaM gacchaI' jaba sUrya abhyantarake anantaravarti maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba pAMca pAMca hajAra doso ikkAvana yojana tathA eka yojanakA sAThiyA suDatAlIsa bhAga eka eka muhUrta meM gamana karatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki muhartagatike vicAraviSayameM jisa samaya sarvAbhyantara maMDalake anantara ke dUsare maMDala meM upasaMkramaNa karake sUrya gati karatA hai yAne dUsare maMDala meM bhramaNa karatA hai, taba pAMca hajAra doso ikkAvana yojana tathA eka yojanakA saMtAlIsa ikasaThiyA bhAga eka eka muhUte meM-prati muhUrta meM bhramaNa karatA hai, yahAM para bhI dhUlikama se gaNitaprakriyA isa prakAra se hainavIna saMvatsaranA pahelA aherAtramAM sarvAtyaMtara maMDaLanI pachInA bIjA maMDaLamAM upasNbh zane meTale mI mane prApta prazane gati 42 che. (tA jayA NaM sUrie abhitarANaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI doNi ya ekAvaNNe joyaNasae sItAlIsaM ca sadvibhAe joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai) nyAre sUrya samIpastha maMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che. tyAre pAMca pAMca hajAra base ekAvana jana tathA eka ejananA sAThiyA suDatAlIsa bhAga eka eka muhUrtamAM gamana kare che. kahevAne bhAva e che ke-muhUrtagatinA vicAraviSayamAM jyAre sUrya sabhyatara maMDaLanA pachInA bIjA maMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che. eTale ke bIjA maMDaLamAM bhramaNa kare che. tyAre pAMca hajAra base ekAvana jana tathA eka ejananA suDatAlIsa ekasaThIyAbhAga eka eka muhUrtamAM gamana kare che. ahIMyAM paNa dhUlikarmathI gaNita prakriyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 333 asmin sarvAbhyantarAd dvitIye maNDale parirayaparimANaM pUrvapratipAditam 315107 trINi yojanalakSANi paJcadaza sahasrANi saptottaraM zatamekaM ceti, vyavahAradRzA paripUrNa pratipAditaM vartate, nizcayamatena tu kizcinnyUnaM bhavati / ato'trApi dvAbhyAM sUryAbhyA mahorAtradvayena sampUrNamaNDalasya paripUrti bhavatIti yuktyA ahorAtradvaye ca SaSTimuhUrtA bhavantIti niyamAca parirayaparimANamidam 315107 SaSTayA 60 bhAgo hiyate tadA yathoktamatra muhUttegatiparimANaM bhavati 315107-60%5251. athavA pUrvamaNDalaparirayaparimANAdasya maNDalasya parigyaparimANe vyavahArataH paripUrNAni aSTAdaza yojanAni varddhante, gaNitazA kizcinyUnAni bhavanti, tenASTAdazAnAM yojanAnAM SaSTayA bhAge hRte labdhA aSTAdazaSaSTibhAgA yojanasya / te prAkanamaNDalagatamuhartagatiparimANe'dhikatvena yadi prakSipyante jaise ki sarvAbhyantara ke dUsare maMDala meM parirayakA parimANa pUrvapratipAdita paddhati ke anusAra 315107 / tInalAkha paMdraha hajAra ekaso sAta yaha pramANa vyavahAradazA meM paripUrNa pratipAdita kiyA hai / nizcaya nayake matAnusAra to kucha nyUna hotA hai| ataH yahAM para bhI do syoM ke dvArA do ahorAtra se saMpUrNa maMDala kI paripUrti hotI hai isa prakAra pUrvakathita yukti se do ahorAtra meM sATha muhUrta hote haiM isa niyama se parirayakA parimANa isa prakAra hotA hai315107| tInalAkha paMdraha hajAra ekaso sAta isakA 60 sATha kI saMkhyA se bhAga kare to yahAM para yathokta muhUrtagatikA parimANa ho jAtA hai| 315107 :-60-525117 athavA pUrva maMDalake parirayaparimANa se isa maMDalakA pariraya parimANa meM vyavahAra dRSTi se pUrA aThAraha yojana kI vRddhi hotI hai, gaNita paddhati se kucha nyUna hotA hai, usa aThAraha yojana ko sATha se bhAga karane para eka yojana kA sAThiyA aThAraha bhAga labdha hotA hai| usako pUrvakathita maMDala ke muhUrtagatiparimANa meM yadi adhikatA se prakSipta kiyA A pramANenI che. jemake-sabhyataranA bIjA maMDaLamAM parirayanuM parimANa pUrva pratipAdita paddhati anusAra 315107 traNa lAkha paMdara hajAra eka so sAta A pramANa vyavahAra dazAmAM paripUrNa rIte pratipAdita karela che. nizcaya nayanA mata pramANe te kaMIka nyUna thAya che, tethI ahIMyAM paNa be sUryo dvArA be ahorAtrathI saMpUrNa maMDaLanI paripUrti thaI jAya che. A pramANe pUrva kathita yuktithI be aherAmeM sATha muhUrta thAya che. A niyamathI pariyanuM parimANu A pramANe thAya che. 31510-60=para5127 athavA pUrNa maMDaLanA parimANathI A maMDaLanA pariraya parimANamAM vyavahAradaSTithI pUrA aDhAra jananI vRddhi thAya che. gaNita paddhatithI kaMIka khUna thAya che. e aDhAra ejanane sAThathI bhAgavAthI eka yojanA sAThiyA aDhAra bhAga 16 thAya che. tene pUrva kathita maMDabaLanA muhUrtagatiparimANamAM je adhikatAthI prakSepa karavAmAM Ave te paNa ahIMyAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 334 sUryaprajJaptisUtre tadA'pi bhavati yathoktamatramaNDale muhUrttagatiparimANaM, yathA pUrvamaNDalasya muhUrttagatiparimANaM 5251 tato vRddhimAnam haiM tayoryogaH 5251 + =5251 ityupapadyate yathoktamatra muhartagati parimANamiti / athAtrApi dRSTipathaprAptatAviSayaM parimANaM paramArthataH kathayati ' tayA NaM ihagayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM auNAsIte ya joyaNasa sattAvaNNA sahabhAgehiM joyaNassa sadvibhAgaM ca egaDihA chettA aUNAvIsAe cuNNiyAbhAgehiM sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchan' tadA khalu ihagatasya manuSyasya saptacatvAriMzatA yojanasahasre rekonAzItaM ca yojanazataM saptapaJcAzatA paSTibhAge yojanasya SaSTibhAgaM ca ekaSaSTidhA chitvA ekonaviMzatyA cUrNikAbhAgaiH sUryacakSuH sparza zIghramAgacchati / / - tadA - sarvAbhyantarAnantaradvitIyamaNDalasaJcaraNasamaye, khala-iti nizcitam ihagatasya manuSyasya, ityatra jAtAvekavacanam ityataH, iha - martyaloke gatAnAM - sthitAnAM jAya to bhI yahAM para muhUrtagatiparimANa yathokta prakAra se ho jAtA hai jaise ki pUrva maMDala kA muhUrtagatiparimANa 5251 usakA vRddhimAna saThiyA aThAraha bhAga una donoM ko joDa denese 5251+ - 52510 isa prakAra yahAM para mUhUrta gatiparimANa upalabdha ho jAtA hai| yahAM para bhI dRSTipathaprAptatA viSayaka parimANa svAbhAvika rIti se kahate haiM (tayA NaM iha yassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM aUNAsIte ya joyaNasae sattAvaNNAe sahibhAgehiM joyaNassa sahibhAgaM ca egaTTihA chettA aUNAvIsAe cuNNiyAbhAgehiM sUrie cakkhuphAsa havvamAgacchai) taba bharata kSetrastha manuSyoM ko saiMtAlIsa hajAra ekaso unnAsI yojana tathA eka yojana kA sAThiyA satAvana bhAga tathA sATha bhAga ko ikasaTha se chedakara ke unnIsa cUrNi kA bhAga se sUrya zIghra cakSugocara hotA hai yAnI dRSTipatha ko prApta hotA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki sarvAbhyantara ke dUsare maMDala ke yathAkta rIte muhUrta gatiparimANu para51 rR thAya che tenu vRddhimAna 16 sAThiyA aDhAra bhAga thAya che,e beune meLavavAthI pa2519 + 6 52514 e rIte ahIMyAM muhUta gatinuM parimANu prApta thaI jAya che. ahIMyAM paNa dRSTipathaprAptatA saMbaMdhI parimANu svAbhAvika rIte kahela che. ( tayA NaM ihagayarasa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM aUNAsIte ya joyaNasa satAvaNNA saTTibhAgehiM joyaNassa saTTibhAgaM ca egaDihA chettA aUNAvIsAe cuNNiyA bhAgehiM sUrie cakkhuphAsaM havvamAgacchai) tyAre laratakSetramA rahelA manuSyAne suDatAlIsa hajAra eka se AgaNyAzI ceAjana tathA eka ceAjananA sAciA satAvana bhAga tathA sAThe bhAgane ekasaThathI chedIne ogaNIsa cUrNikA bhAgAthI sUrya zIghra cakSugAcara thAya che. arthAt dRSTipatha prApta thAya che. kahevAne bhAva e che ke-sarvAMtaranA khIjA maMDaLanA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam manuSyANAM saptacatvAriMzatA yojana sahasrare konAzItam - ekonAzItena - ekonAzItyadhikena yojanazatena saptapaJcAzatApaSTibhAgai rekaM ca SaSTibhAgamekaSaSTidhA chitvA 47179. tasya satkai rekonaviMzatyA 19 cUrNikA bhAgaiH - sUkSmavibhAgaiH sUryacakSuH - sparza - dRSTipathaM zIghramAgacchati / tathA cAsmin maNDale muhUrttagatiparimANaM paJca yojanasahasrANi ekapaJcAzadadhike dve zate saptacatvAriMzacca paSTibhAgA yojanasya 5251 iti bhavati / 'tayA NaM divasarAI tava' tadA khalu divasarAtrI tathaiva // - tadA-sarvAbhyantaradvitIyamaNDalasaJcaraNakAle khalu divasarAtrI - dinarAtripramANe, tathaiva-prAguktavadeva bhavataH, arthAd dvAbhyAM muhUkaSaSTibhAgAbhyAmUno'STAdazamuharttapramANo divaso bhavati, tathA ca dvAbhyAmekapaSTiaritrate dvAdazamuhUrttapramANA rAtrirbhavatIti, tena divasasyArddham ekaSaSTibhAgena hInA saMcaraNakAla meM isa bharatakSetra ke manuSya ko (yahA~ para manuSya zabda meM jAtivAcaka hone se ekavacana kahA hai) ataH manuSya loka meM sthita manuSyoM ko tAlIsa hajAra ekaso unnAsI yojana tathA eka yojana ke sAThiyA satAvana bhAga tathA eka sATha ke bhAga ko ikasaTha se cheda dekara 47179 - isake saMbadhita unnIsa 19 cUrNikA bhAga se mAne sUkSma bhAgoM se sUrya zIghra dRSTi gocara hotA hai / isa maMDala meM muhUrta gatiparimANa pAMca hajAra doso ikAvana tathA eka yojana kA saThiyA suDatAlIsa bhAga 5251 isa prakAra hotA hai (tayA NaM divasarAI taheva ) sarvAbhyantara ke anantaraveM dUsare maMDala ke saMcaraNa samaya meM divasa rAtrI kA parimANa pUrvakathita prakAra se hI hotA hai arthAt muhUrta ke ikasaThiyA do bhAga nyUna aThAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai tathA ikasaThiyA do bhAga adhika bAraha muhUrta pramANa vAlI rAtrI hotI hai tathA divasa kA ardhA bhAga ikasaThiyAM bhAga hIna nava muhUrta hote haiM 9 usako 335 saMcaraNa kALamAM A bharatakSetranA manuSyane (ahIMyAM manuSya zabdamAM jAti vAcaka hAvAthI ekavacananA prayoga karela che.) tethI manuSya lokamAM rahelA manuSyAne suDatAlIsa hajAra eka se AgaNyAzI yAjana tathA eka ceAjananA sADhiyA sattAvana bhAga tathA eka sAThenA bhAgane ekasaThathI chedIne 471954 tathA tenA sabaMdhita 19 egaNIsa cUrNikA bhAgathI arthAt samabhAgeAthI sUrya zIghra dRSTigeAcara thAya che. A maMDaLamAM muhUta gatinuM parimANu pAMca hajAra khase ekAvana tathA eka ceAjananA sAThiyA suDatAlIsa bhAga pa2514 yA pramANenu thAya che. (tayA NaM divasarAI taddeva) sarvAsyataranI paMchInA jIna maMDajanA saMcaraNa samayamAM divasarAtrInuM parimANu pUrva kathita prakArathI thAya che. eka muhUrtanA ekasaDiyA e bhAga echA aDhAra muhUta pramANanA divasa hAya che. tathA ekasaDiyA khe bhAga vadhAre khAra muhUta pramANanI rAtrI hAya che. tathA divasanA ardhAM bhAga ekasayiA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 sUryaprajJaptisUtre navamuhUrtA bhavanti 9- savarNanena ' = - chedagamena=548 paJcazatAni aSTacatvAriMzadadhikAni tato'sya dvitIyasya maNDalasya pUrvapratipAditaM parirayaparimANaM 315107, trINi lakSANi paJcadazasahasrANi saptottaraM zatamekaM ca / etacca pUrvoktairaSTAcatvAriMzadadhikaiH paJcabhiH zatairyadi guNyante tadA 3151074548=172678636, ekakaH saptako dvikA SaTkaH saptako'STakaH SaTkasvikaH SaTrakazceti / tato yojanakaraNArthamekaSaSTeH SaSTayA guNayitvA yAvAn rAzirbhavati tena bhAgo hiyate / ekapaSTayAM ca SaSTayA guNitAyAM bhavanti 61460 3660 SaSTayadhikAni SaTtriMzacchatAni / ebhirbhAge hate-172678636:3660= 47179 +1 saptacatvAriMzatsahasrANi ekonAzItyadhikaM zatamekaM ca pUrNAni yojanAni zeSamuddharati 3496 SaNNavatyadhikAni catustriMzacchatAni / tato'smAd yojanAni nAyAntIti SaSTibhAgAnayanArtha chedarAzirekapaSTiH dhriyate, tena ca bhAge hRte labdhAH sapta549 cheda karane se 548 / pAMcaso aDatAlIsa hote haiN| isa prakAra isa dUsare maMDala kA pUrvapratipAdita pariraya kA parimANa 315107 / tIna lAkha paMdraha hajAra ekaso sAta ho jAtA hai| isa parimANa ko pUrvokta pAMcaso aDatAlIsa se jo guNA kiyA jAya to 3151075548-172678636 / eka sAta, do, chaha, sAta, ATha, chaha, tIna, evaM cha isa prakAra yAne satraha karoDa chavvisalAkha aThahattara hajAra chaso chattIsa hotA hai isakA yojana karane ko ikasaThako sATha se guNane para jitanI saMkhyA hotI hai usase bhAga kare / sATha se guNita ikasaTha karate hai 61 +60-3660 tIna hajAra chahaso sATha hote haiM isase satraha karoDa vAlI saMkhyA ko bhAga dene para 1726786363660-47179 x suDatAlIsa hajAra ekaso unnAsI yojana pUrNa hote haiM zeSa 3496 tIna hajAra cAraso chiyAnave rahate haiM isase yojana kI saMkhyA bhAga nyUna navamuhUrta thAya che. huM tene 549=56 cheda karavAthI 548 pAMca aDatAlIsa thAya che. A pramANe A bIjA maMDaLanuM pUrva pratipAdita parirayanuM parimANu 315107 traNa lAkha paMdara hajAra ekase sAta thaI jAya cheA parimANane pUrvokta pAMcaso aDatAlIsathI je guNavAmAM Ave te 315107 548=172 678 636 eka, sAta, be, cha, sAta, ATha, cha, traNa ane cha e rIte eTale ke sattara karela chavvIsa lAkha aDyotera hajAra chaso chatrIsa thAya che. AnA yojanA banAvavA mATe ekasATha ne sAthI guNavAthI jeTalI saMkhyA thAya che, tenAthI bhAge sAThathI guNita ekasaTha kare che. 61.603660 1 2 7se 8 thAya che. mAnAthI bhI manu priryprimANu je sattara karela chavIsa lAkha aDyotera hajAra chaso chatrIsa che tene bhAga kare te 1726789393960=471784341, sutAlIsa // 2 yeso momesI yona pUrA thAya che ane 3496 traNa hajAra cAra channu zeSa vadhe che. AnAthI jananI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 337 paJcAzat SaSTibhAgAH 3426 arthAt 3496 - 61 - 573 tathA ca 3660 / 61=60 / ataH a = hai, meM sampUrNamelanena 47179, atauktam ekasya ca SaSTibhAgasya satkA ekonaviMzatirekaSaSTibhAgAH / mUle ca--' ihagayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM aUNAsIte ya joyaNasae sattAvaNNAe sahibhAgehiM joyaNassa sabhAgaM ca egahihA chettA auNAvIsAe cuNNiyAbhAgehiM' ityAdi mUlokaM sarvaM gaNitazA upapannaM bhavati // 'se kkhimANe sUrie doccaMsi ahorattaMsi abhitaraM taccaM maMDala uvasaMkamittA cAraM caras' sa niSkrAman sUryo dvitIye'horAtre abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati / - sa bhraman sUryo niSkrAman sarvAbhyantarAnmaNDalAd bahirgacchan dvitIye'horAtre nUtanasya sambatsarasya dvitIye'horAtre, abhyantaraM tRtIyaM maNDalam - abhyantarAd dvitIyAdapi nahIM hotI ataH sAThakA bhAga lAne ko cheda rAzI ikasaTha rakhI jAtI hai usase bhAga dene se sAThiyA satAvana bhAga hai arthAt 3496/61=57 tathA 3660/61=60 ataH meM sabake saMpUrNa milAne se 47179, ataH kahA hai ki ekasAThakA bhAga satka ikasaThiyA ikkIsa bhAga mUla meM to ( Terra maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM aruNAsIte ya joyaNasae sattAvaNNAe sadvibhAgehiM joyaNassa sahibhAge ca egaDie chettA au - NAvIsAe cuNNiyAbhAgehiM ) ityAdi mUlameM kahA huvA gaNitapaddhati se siddha ho jAtA hai / 2406 419 u (seriranmANe sUrie doccasi ahorattaMsi abhitaraM tacca maMDala uvasaMkamittA cAraM carai) niSkramaNa karatA huvA sUrya dUsare ahorAtra meM abhyaMtara ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai, bhramaNa karatA huvA sUrya sarvAbhyantara maMDala se bAhara nikalakara navIna saMvatsara ke dUsare ahorAtra meM saMkhyA thatI nathI. tethI AThanA bhAga lAvavA ekasaThanI chedya rAzI rAkhavAmAM Ave che. tenAthI bhAga karavAthI sAThiyA sattAvana bhAga pRSTha arthAt 34960-61=57 tathA 3660/11=60 te A badhAne saMpUrNa aMka sAthe meLavavAthI 4717857, thAya che, jethI kahela che ke eka sAThiyA bhAga sahita ekasaDiyA ekavIsa loga bhUsabhA ( ihgayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM auNAsIte ya joyaNasae sattAvaNNAe saTTibhAgehiM joyaNassa saTTibhAgaM ca egaTTie chettA auNAvIsAe cuNNiyAmAge hiM) ItyAdi mULamAM kahela gaNita paddhatithI siddha thAya che. 1 9 (se mimANe sUrie doccaMsi ahorataMsi abhiMtaraM tacca maMDala uvasaMkamittA cAraM cararU) niSkramaNa karate sUrya khIjA aheArAtramAM abhyaMtaranA trIjA ma DaLamAM usakramaNa karIne gati kare che. arthAt bhramaNa karatA sUrya sarvAbhyataramaMDaLanI bahAra nIkaLIne navIna 8 ina zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre maNDalAda bahinigatya tRtIyamaNDale bhramati / 'tA jayA NaM sUrie abhitaraM taccaM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI doNNi ya bAvaNNe joyaNasae paMca ya saTThibhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai' tAvad yadA khalu sUryaH abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi dve ca dvipaJcAzate yojanazate paJca ca SaSTibhAgAn yojanasya 52520 iti, ekaikena muhUrtena gacchati // -- tAvat-tatra bhraman yadA-yasmin dine, sarvAbhyantarAnmaNDalAt tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-tRtIyamaNDale yadA bhramati sUryastadA khalu pazca paJca yojanasahasrANi dve-dve yojanazate dvipaJcAzate-dvipaJcAzadadhike paJca ca SaSTibhAgAn yojanasyeti 52523 ekaikena muhUrtena-pratimuhUrtagatyA gacchati / ____ atrApi gaNitaprakriyA yathA-pUrvapratipAditarItyA'smin tRtIyamaNDale parirayaparimANaM 315125, trINi yojanalakSANi paJcadazasahasrANi pazcaviMzatyadhikaM zatamekaM ca / abhyantara ke dUsare maMDala se bAhara nikalakara abhyaMtara ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karake mAne tIsare maMDalako prApta karake usa tIsare maMDalameM bhramaNa karatA hai, 'tA jayA NaM sUrie abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI doNiya bAvaNNe joyaNasae paMca ya sahibhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai) jaba sUrya abhyantara ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba pAMca hajAra doso bAvana evaM eka yojana kA sAThiyA pAMca bhAga para eka eka muhUrta meM jAtA hai| arthAt sarvAbhyaMtara maMDalake tIsare maMDala meM bhramaNa karatA sUrya eka muhUrta meM pAMca hajAra doso bAvana tathA eka yojana kA sAThiyA pAMcabhAga jitanA pratimuharta gamana karatA hai| yahAM para bhI gaNitaprakriyA isa prakAra se haiM-prAkkathana ke anusAra isa saMvatsaranA bIjA ahorAtramAM atyaMtaranA bIjA maMDaLamAMthI bahAra nIkaLIne trIjA maMDaLamAM upasakramaNa karIne arthAt trIjA maMDaLane prApta karIne e trIjA maMDaLamAM bhramaNa kare che. (tA jayA NaM sUrie abhiMtaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paMca paMca joyaNa sahassAI doNNi ya bAvaNNe joyaNasae paMca ya sadvibhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai) jyAre sUrya atyaMtaranA trIjA maMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che. tyAre pAMca hajAra base bAvana ane eka ejananA sAThiyA pAMca bhAga para para eka eka muhUrtamAM gamana kare che. arthAta pAMca hajAra baso bAvana jana tathA eka ejananA sAyiA pAMca bhAga sarvAtyaMtaranA trIjA maMDaLamAM bhramaNa karato sUrya ATalA pramANa jana pratimuhurtamAM gamana kare che. ahIMyA paNa gaNita prakriyA A pramANe thAya che, pahelA kahela kathana pramANe A zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIya prAbhRtaprAbhRtam ___ 339 tato'trApi sUryadvayenAhorAtrAbhyAM sampUrNamaNDalabhramaNasatke paSTimuhUrttAtmakenA'horAtradvayaparimANena 315125 asmin paSTayA bhAge hRte labdhaM yathoktamatramaNDale muhUrtagatiparimANaM yathA-315125-60-5252 iti / ____ athavA pUrvamaNDalamuhUrtagatiparimANAdasmin maNDale muhUrtagatiparimANacintAyAM prAguktayuktivazAt aSTAdaza ekaSaSTibhAgA yojanasyAdhikAH prApyante, tatastad yogena bhavati yathoktamatramaNDale muhUttegatiparimANamiti // athAtrApi dRSTipathaprAptatAviSayaparimANamAha-'tayA NaM ihagayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM chaNNautIe ya joyaNehiM tettIsAe ya saTThibhAgehiM joyaNassa sahibhAgaM ca egadvidhA chettA dohiM cuNiyAbhAgehiM sUrie cakkhupphAsa havva mAgacchai' tadA khalu ihagatasya manuSyasya saptacatvAriMzatA yojanasahasraH SaNNavatyA ca yojane strayastriMzatA ca SaSTibhAge yojanasya eka ca SaSTibhAgatIsare maMDala meM pariraya kA parimANa 315125 / tIna lAkha paMdraha hajAra ekaso pacIsa hotA hai, isa prakAra yahAM para bhI sUrya ke dvArA ahorAtra ke saMpUrNa maMDala bhramaNa se sATha muhUrta ke ahorAtra donoM ke parimANase 315125 / tIna lAkha paMdraha hajAra ekaso pacIsa ko sATha se bhAga karane para isa maMDalakA yathokta muhartagatiparimANa ho jAtA hai jaise ki-315125 : 60-52523 athavA pUrva maMDala ke muhUrta gatiparimANa se isa maMDala kI muhUrtagatiparimANa vicAra meM pUrvakathita yukti ke anusAra eka yojana kA ikasaThiyA aThAraha bhAga adhika prApta hotA hai, usako joDane se yahAM para yathokta muhUrta gatikA parimANa ho jAtA hai| yahAM para bhI dRSTipathaprAptatA viSayaka parimANa kahate haiM-'tayA NaM ihagayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM chaNNautIe joyaNehiM tettIsAe ya sahibhAgehiM joyaNassa sahibhAgaM ca egadvidhA chettA dohiM cuANNayAbhAgehiM sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai) taba ihaloka meM sthita manuSyoM ko suDatAlIsa hajAra chiyANNave yojana evaM eka yojanakA sAThiyA tetIsabhAga trIjA maMDaLamAM parirayanuM parimANa 315125 traNa lAkha paMdara hajAra ekase pacIsa thAya che te pramANe ahIMyA paNa che. tene sAThathI bhAgavAthI A maMDaLanuM yokata muhUrtagati parimANu thaI jAya che, jemake-315125-60=para para athavA pahelAnA maMDaLanA muhUrta gati parimANathI A maMDaLanuM muhUrtagati parimANanA vicAramAM pUrva kathita yukti anusAra eka ejananA ekasaThiyA aDhAra bhAga vadhAre prApta thAya che. tene AmAM meLavavAthI muhUrtagatinuM yakta parimANa ahIMyA maLI jAya che. maDIyA 55 dRSTipathAtatAnA viSayanu paribhAe vAmAM Ave che. (tayANa ihagayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehi chaNNa utIe joyaNehiM tettIsAe sadribhAgehi jora Nassa sadvibhAgaM ca egaDhivA chettA dohi cuNiyAbhAgehi sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai) tyAre A manuSyalakamAM rahelA manuSyane suDatAlIsa hajAra chanuM rojana ane eka ja. nanA sAThiyA tetrIsa bhAga tathA sAThanA eka bhAgane ekasAThathI chedIne be cUrNikA bhAgathI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ 340 sUryaprajJaptisUtre mekadhA chitvA dvAbhyAM cUrNikAbhAgAbhyAM 470963, sUryazcakSu sparza zIghramAgacchati // ___ tadA-sarvAbhyantarAnantara tRtIyamaNDalacAracaraNakAle khalu-iti nizcitam ihagatasya manuSyasya ityatra jAtAvekavacanamityataH-iha-martyaloke gatAnAM manuSyANAM saptacatvAriMzatA 47 yojanasahastraiH SaNNavatyA ca 96 yojanai strayastriMzatA ca paSTibhAgai yojanasya hai, eka ca SaSTibhAgamekaSaSTidhA 470963, chitvA tasya satkAbhyAM dvAbhyAM cUrNikAbhAgAbhyAM sUryaH cakSuH sparza-dRSTipathaM zIghramAgacchati / / atrApi aGkotpAdanaprakriyA yathA-asmin tRtIyamaNDale caturbhirekaSaSTibhAgairUno'STAdazamuhUrtapramANo 18-6 divaso bhavatIti, tasyArddha ca 9- dvAbhyAM muhartekapaSTibhAgAbhyAmnA navamuhartA bhavanti, tataH sAmastyenaikapaSTibhAgakaraNArtha "chedaghnarUpeSu......ekasya bhAgA adhikonakAce" dityAdinA navamuhUrtA ekaSaSTayA guNyante, guNayitvA ca dvAveva SaSTibhAgI tebhyo'panIyete yathA-9-6 tathA sAThake ekabhAga ko ikasaTha se chedakara do cUrNikA bhAga se 4709660, hai sUrya zIghra dRSTigocara hotA hai, kahane kA bhAva yaha hai ki sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNakAla meM isa bharatakSetra meM rahe huve manuSya ko (yahAM para manuSya zabda jAtivAcaka prayukta honese ekavacana kahA hai) ataH isa mRtyuloka meM rahe have manuSyo ko 47096 suDatAlIsa hajara channu yojana tathA eka yojanakA sAThiyA tetIsa bhAga tathA sATha ke eka bhAga ko ikasaTha se cheda karake, usake do cUrNikA bhAgoM se sUrya zIghra dRSTigocara ho jAtA haiN| yahAM para bhI aGkotpAdaka prakriyA isa prakAra se hai-isa tIsare maMDala meM ikasaThiyA cAra bhAganyUna aThAraha muhUrta pramANakA 18 divasa hotA hai usakA AdhA 9 ikasaThiyA do muhUrta bhAga nyUna navamuhUrta hotA hai usakA sAmastya se cheda karane ko (chedana rUpa eka eka kA adhikanyUna, ityAdi se navamuhartako ikasaTha se guNA jAve evaM guNA karake do sATha ke bhAgo ko usameM se haTAve jaiseki-94 11 4708633 2 sUryazI dRSTigAyaka thAya cha. kahevAno bhAva e che ke sarvAtyaMtaramaMDaLanA saMcaraNa samayamAM A bharatakSetramAM rahelA manuSyane (ahIMyAM manuSya zabda jAtivAcaka hovAthI mUlamAM ekavacathI kahela che) jethI A mRtyulekamAM rahelA manuSyane 47096 suDatAlIsa hajAra chanuM jana tathA eka ejananA sAThiyA tetrIsa bhAgathI tathA sAThanA bhAgane ekasaThathI cheda karavAthI ke . AnA be cUrNikA bhAgethI zIghadaSTigocara thAya che, ahIMyA paNa aMkepAdaka prakriyA AvI rIte thAya che-A trIjA maMDaLamAM ekasaDiyA cAra bhAga nyUna aDhAra muhUrta pramAne 18 divasa thAya che, tenuM adhuM ja ekasaThiyA be muhUrtabhAga nyUna navA muhUrta thAya che, tene samasta rIte cheda karavA mATe chedagharUpa eka eka bhAga adhika nyUna ItyAdithI nava muhUrtane ekasAThathI gaNavAmAM Ave ane guNAkAra karIne sAThikyA be bhAgane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIya prAbhRtaprAbhRtam 341 = = tato yojanakaraNArthamekaSaSTayA guNanena 547 saptacatvAriMzadadhikAni paJcazatAni, tatazcAsya tRtIyamaNDalasya pUrvapratipAditavidhinA parirayaparimANaM 315125 trINi yojanalakSANi pazcadazasahasrANi pazcaviMzatyadhikaM zatamekaM cetyasti, tatpUrvoktAGkaH saptacatvAriMzadadhikaiH paJcabhiH zataiH 547 ebhiryadi guNyate tadA-3151254547=172. 3733759 jAtAH ekobakadvisaptatikoTayasaptatriMzatiH zatasahasrANi trisaptatiH sahasrANi paJcasaptatyadhikAni trINi zatAni ca bhavanti, eteSAmeka SaSTayA SaSTayA guNitayA 61x 60=3660 anayA bhAgo hiyate-172373375 :-366047096 SaNNavatyadhikAni saptacatvAriMzatsahasrANi, zeSaM ca 2015 paJcadazottarANi viMzatizatAni, tato'smAdayojanAni nAyAntIti paSTibhAgAnayanAtha chedarAziH 3660 ekaSaSTi dhiMyante 3660 6160 / tathA 2015-61-336 melanena, ekatra trayastriMzat SaSTibhAgAH, isako yojana karane ke lie sAThase guNA karane se pAMcaso suDatAlIsa 547 // hote haiM, tatpazcAt isa tIsare maMDalakI pUrvapratipAdita vidhi se parirayakA parimANa 315125 tInalAkha paMdraha hajAra ekaso pacIsa hotA hai, isako pUrvokta 547 pAMcaso suDatAlIsa se guNA jAya to 315125+547=1723733759 / eka arba bahattara karoDa seMttIsa lAkha tetIsa hajAra sAtaso unasATha hote haiM isa ko ikasaTha ko sATha se guNA karane se 61+60-3660 isa saMkhyA se bhAga kare to 1723733759-3660=47096 suDatAlIsa hajAra chiyANave hote haiM tathA 2015 / do hajAra paMdraha zeSa bacate haiM, isase yojana nahIM banate ataH sATha bhAga ko lAneke liye cheda rAzi 3660 meM 61 ikasaTha milAve 366060 tathA 2015-61=33 isako milAne seke saba ekatra ikasaThiyA tetIsa bhAga ekasATha bhAga barAbara do ikasaThiyA bhAga hote temAMthI ochA kare jema ke-9 5 -2=pUcha thAya Ane jana banAvavA mATe sAThathI guNavAthI pAMcaso suDatAlIsa 547 thAya che. te pachI A trIjA maMDaLanI pahelA pratipAdana karela vidhithI parizyanuM parimANa 315125 traNa lAkha paMdara hajAra ekase pacIsa thAya che. A saMkhyAne pUrvokta 547 pAMca suDatAlIsathI gaNavAmAM Ave te 315125547=1723733759 eka ajaba tera kareDa sADatrIsa lAkha tetrIsa hajAra sAtaso sAgasATha thAya cha, pAne se sAthI guNavAmA aavt| 61+60=3660 yA sadhyAthI sArA 42 te 172373375-1-386047086 sutAlIsa 12 channu thAya che. tathA 2015 be hajAra paMdara zeSa vadhe che. AnAthI ejananI saMkhyA thatI nathI tethI sATha bhAga lAvavA mATe cheda rAzI 3660 mAM ekasaTha meLave to 3660 =60 tathA 2015-61=33 A saMkhyAne meLavavAthI 3 4 badhA maLIne ekasaThIyA tetrIsa bhAga ekasATha bhAga barAbara che ekasAThiyA bhAga thAya che. A badhAne meLavavAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ SM23D Domes 342 sUryaprajJaptisUtre ekasya ca paSTibhAgasya satko dvAvekaSaSTibhAgau / sarvamelanena 470963, 6 ata uktaMsaptacatvAriMzatA yojanasahasraiH SaNNavatyA ca yojanai strayastriMzatA ca paSTibhAgai yojanasya ekaM ca SaSTibhAgamekaSaSTidhA chitvA cakSuH sparzamAyAtIti // 'tayA NaM divasarAI taheva' tadA khalu divasarAtrI tathaiva ||-tdaa-srvaabhyntrtRtiiymnnddlsnycrnnkaale, divasarAtrI-dinarAtri pramANe, tathaiva-prAguktavadeva veditavye / arthAt tatra caturbhirekaSaSTibhAgamuhUrtarUno'STAdazamuhUtau divaso bhavati, caturbhirekaSaSTibhAgamuhUrteradhikA dvAdazamuhUrtI rAtribhavatIti / atha caturthAdiSu maNDaleSu atidezamAha-evaM khalu eeNaM uvAeNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe aTThArasa aTThArasa sadvibhAge joyaNassa egamege maMDale muhuttagatiM abhivujhemANe abhibujhemANe culasItiM sItAI joyaNAI purisacchAyaM NivuDemANe NivujhemANe savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' evaM khalu etenaupAyena niSkrAman sUryastasmAdanantarAt haiM ina sabako joDane se 4709634, na hote haiM ataH kahA hai ki suDatAlIsa hajAra channu yojana tathA ekaso yojanakA sAThiyA tetIsa bhAga tathA eka sATha ke bhAga ko ikasaTha se chedakare itanA pramANa se sUrya cakSugocara hotA hai| (tayA NaM divasarAI taheva) usa sarvAbhyaMtara maMDala ke tIsare maMDala ke saMcaraNakAla meM divasa rAtrI kA parimANa pahale kahe anusAra jAnaleveM, arthAt vahAM para ikasaThiyA cAra muhUrta bhAga nyUna aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA ikasaThiyA cAra muhUrtabhAga adhika bAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / ___ aba caturthAdi maMDaloM meM atideza kahate haiM-'evaM khalu eeNaM uvAeNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe aTThArasa aTThArasa sahibhAge joyaNassa egamege maMDale muhuttagatiM abhivur3emANe abhivujhemANe culasIti sItAI joyaNAI purisacchAyaM NivuDDemANe NibuDmANe 470963 nA thAya che tethI ja kahyuM che ke-suDatAlIsa hajAra cha-- jana tathA eka jananA sAThiyA tetrIsa bhAga tathA sAThanA eka bhAgane ekasAThathI cheda kare ATalA prabhAthI sUrya 22 55 prApta thAya che. (tayA NaM divasarAI taheva) 22 sAlyAtaramanA trIjA maMDaLanA saMcaraNakALamAM divasa rAtrInuM parimANa pahelAM kahyA pramANenuM ja thAya che. arthAt tyAM sAThiyA cAra muhUta bhAga nyUna aDhAra muhUrtane divasa hoya che ane ekasAyiA cAra muhUrtabhAga adhika bAra muhUrtanI rAtrI hoya che. ve yatula bhomai matiza 4 cha.-(eva khalu eeNaM uvAeNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtara maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe aTThArasa aTThArasa sadvibhAge joyaNarasa egamege maMDale muhuttagaI abhivuDDhemANe abhivuDDhenANe culasIti sItAI joyaNAI purisacchAyaM NivuDDhemANe NivuDDhemAge savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) 2 // ayathA nibhA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 343 tasmAdanantaraM maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman aSTAdaza aSTAdazaSaSTibhAgAn yojanasya ekaikasmina maNDale muhUrtagatau abhivarddhayannabhivarddhayan caturazItiH zItAni yojanAni puruSacchAyAM nirveSTayan nirveSTayan sarvavAdyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati ||-evN-puurvokten prakAreNa khalu-nizcita metena-anantaroditenopAyena-anantara pratipAditayuktyA zanaiH zanaiH tattadbahirmaNDaleSu bahirmaNDalAbhimukhagamanena-bahirmukhagamanarUpeNa niSkrAman-bahirgacchan sUrya stadanantarAnmaNDalAttadanantaraM maNDalaM pUrvoktaprakAreNa saMkrAman saMkrAman ekaikasmin maNDale muhUrttagato, ityatra mUle muhUrttagatimiti dvitIyA vartate sA ca prAkRtatvAt saptamyarthe dvitIyA jJeyA, yathA prAkRte 'katto rattiM muddhe ! pANIya saddhA sauNayANaM' kuto rAtrI mugdhe ! pAnIyazraddhA zakunakAnAm // tenAtrApi 'muhuttagati' ityatra muhUrtagatau iti dvitIyArthe saptamI bhAvanIyA, savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' isa upAya se. niSkramaNa karatA havA sUrya usake anantara maMDala se usake anantaraveM maMDala meM eka maMDala se anya maMDala meM gamana karatA karatA eka yojana kA sAThiyA aThAraha aThAraha bhAga eka maMDala meM muhartagati meM baDhAtA baDhAtA caurAsI yojanoM meM kucha nyUna puruSachAyA ko baDhAtA baDhAtA sarvabAhyamaMDala meM jAkara gati karatA haiN| kahane kA bhAva yaha hai ki-isa pUrvokta prakArase anantara kathita yukti ke anusAra dhIre dhIre usa usa bahirmaNDalAbhimukha gamana karane se mAne bahirmukha gamanarUpa se bAhara nikalatA huvA sUrya eka maMDalake pazcAt tatpazcAtvarti maMDala meM pUrvokta prakArase saMkramaNa karatA karatA eka eka maMDala meM (muhUrtagatau) yahAM para mUlameM dvitIyA vibhakti hai lekina prAkRta hone se saptamI ke arthameM dvitIyA samajeM, jisa prakAra prAkRta meM (kattA ratiM muddhe pANIya saddhA sauNayANaM) he mugdhe pakSiyoM ko rAtri meM pAnIkA vizvAsa kahAM se isa prakAra yahAM para bhI karate sUrya tenA pachInA maMDaLathI tenA pachInA maMDaLamAM arthAt eka maMDaLathI bIjA maMDaLamAM gamana karatA karatA eka ejananA sAThiyA aDhAra aDhAra bhAga eka eka maMDaLamAM muhUrta gatimAM vadhAratA vadhAratA coryAzI ejanamAM kaMIka ochA purUSa chAyAne vadhAratA vadhAratA sarvabAhAmaMDaLamAM jaIne gati kare che. kahevAne bhAva e che ke-A pUrvokta prakArathI anantara kahela yukti pramANe dhIre dhIre e e bahAranA maMDaLamAM gamana karavAthI arthAt bahAranI tarapha gamanarUpathI bahAra nikaLato sUrya eka maMDaLanI pachI tenA pachInA maMDaLamAM pUrvokta prakArathI saMkramaNa karatA karatA eka eka maMDaLamAM A ThekANe muhUrtagatau e vAkyamAM mULamAM dvitIyA vibhakti hI che te prAkRta pAthI saptamInA bhI dvitIyA sabhApI ma prAkRtabhA (katto rattiM guddhe pANIya saddhA sauNayANaM) bhudhe pakSiyAne rAtre pAthIne vizvAsa yAMthA hAya mA rIte mADIyAM (muhuttagati') yeNe dvitIyA vinatina mamA saptamI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 sUryaprajJaptisUtre muhUrtagatI-pratimuhUrtagatau, aSTAdaza aSTAdaza paSTibhAgAn yojanasyetyatrApi vyavahArataH paripUrNAn aSTAdaza yojanapaSTibhAgAn , vastutastu kiJcinnyUnAnaSTAdazayojanapaSTibhAgAn , abhivartayan abhivarddhayan 'purisacchAyaM' puruSacchAyAm, puruSasya chAyA yato bhavati sA puruSacchAyA, sA ca iha prastAvAt prathamata udayamAnasya sUryasya dRSTipathaprAptatA bhavati, atrApi saptamyarthe dvitIyAM vudhvA ayamoM bodhyaH, yathA-tasyAM chAyAyAmekaikasmin maNDala caturazIti caturazItiH 84, 'sItAI' zItAni-kiJcinnyUnAni yojanAni nirveSTayan nirveSTayanhApayan hApayan / atrApIdaM sthUlata uktam, paramArthatastu vyazItiyojanAni trayoviMzatizca SaSTibhAgA yojanasya ekasya paSTibhAgasya ekapaSTidhA chinnasya satkAdvicatvAriMzadbhAgAzceti dRSTipathaprAptatA viSaye viSayahAnau dhruvam, tataH sarvAbhyantarAnmaNDalAt tRtIyaM maNDalaM tata Ara(muhattagati) isa ThikAne dvitIyA ke arthameM saptamI vibhakti kI bhAvanA samajaleveM pratyeka muhata meM eka yojanakA sAThiyA aThAraha aThAraha bhAga isa ThikAne para vyavahAra dRSTi se pUre eka yojanakA sAThiyA aThAraha bhAga samajeM vAstavika dRSTise to eka yojana ke sAThiyA aThAraha bhAgase kucha nyUna bhAga ko baDhAtA baDhAtA (purisacchAyaM) puruSakI chAyA jisase ho vaha puruSacchAyA vaha puruSachAyA yahAM para prathama udita hote huve sUrya ko dRSTipatha prAptatA hotI hai. yahAM para bhI saptamI ke arthameM dvitIyA hui hai aisA jAnakara isa artha ko samajaleveM jaise ki usako chAyAmeM eka eka maMDalameM 84 caurAsI caurAsI se (sItAI) kucha nyUna yojanoM ko kama karatA karatA yahAM para bhI yaha sthUlatA se kahA hai vAstavika prakArase to tirAsI yojana tathA eka yojanakA sAThiyA tevIsa bhAga evaM sATha ke eka bhAgako ikasaTha se cheda karake usa cheda kiye bhAga kA bayAlIsaveM bhAga se dRSTipatha prAptatA ke saMbandha meM parimANa milatA hai, tatpazcAt sarvAbhyantara maMDala se tIsare maMDala meM evaM tIsare maMDala se AraMbha vibhaktinI bhAvanA samajavI. dareka muhUrtamAM eka jananA sAThiyA aDhAra aDhAra bhAga A ThekANe vyavahAra daSTithI pUrA eka ejananA sAThiyA aDhAra bhAgathI kaMIka ochA bhAgane qdhaa2|| dhAratA (purisacchAya) 535nI chAyAnAthI thAya te 535 chAyA maDIya! pahelA udaya pAmatA sUryanI daSTipathaprAptatA hoya che. ahIMyAM paNa saptamInA arthamAM dvitIyA vibhakti thayela che. tema samajIne A artha samajI le, jema ke tenI chAyAmAM 24 me mama 84 yArA 84 yaa2|2|| yAna (sItAi) 444 nyUna mero corAsI janomAM kaMIka ochA karatA karatA ahIMyA paNa zUlapaNAthI A kathana karela che. vAstavika prakArathI to cAzI jana tathA eka cojananA sAThiyA tevIsa bhAga tathA sAThanA eka bhAgane ekasAThathI cheda karIne e cheda karela bhAganA beMtAlIsamA bhAgathI dRSTipatha prAptatAnA saMbaMdhamAM parimANa maLe che, te pachI sarvAtyaMtaramaMDaLamAMthI trIjA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyamAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 345 bhya yasmin yasmin maNDale dRSTipathaprAptatA jJAtu miSyate tattanmaNDalasaMkhyayA SaTtriMzad / guNyate / tadyathA-sarvAbhyantarAnmaNDalAttRtIyamaNDale ekena, caturthe dvAbhyAM paJcame tribhiH, evaM yAvat sarvabAhye maNDale dvayazItyadhikena zateneti, guNayitvA ca dhruvakarAzimadhyeprakSipyate, prakSipte sati yad bhavati tena hInA pUrvamaNDalagatA dRSTipathaprAptatA-tasmin vivakSite' maNDale dRSTipathaprAptatA bhavati / atha tryazIti yojanAnItyAdikasya dhuvakarAzeH kIdRzI upapattiriti ceducyate-iha sarvAbhyantare maNDale dRSTipathaprAptatAparimANaM 47263 / saptacatvAriMzatsahasrANi triSaSTayadhike dvezate yojanAnAmekaviMzatizca SaSTibhAgA yojana syeti, etacca navabhirmuhUrtagamyaM vartate, tatastrairAziko'nupAto yathA yadi navabhirmuhUttaretAvad dRSTipathaprAptatAparimANaM labhyate tadA ekasmin muhU kaSaSTibhAge kimAgacchatIti karake jisa jisa maMDala meM dRSTipatha prAptatA jAnane ko vicAre usa usa maMDala kI saMkhyA se chattIsa se guNA kare, jaise ki sarvAbhyantara ke tIsare maMDala meM ekase, cauthe meM dose, pAMcaveM meM tInase isa prakAra yAvat sarvabAhyamaMDala meM ekaso birAso se guNA karake dhruvarAzI meM prakSipta kareM yAne usameM joDade prakSipta karane para jo saMkhyA hotI hai usase hona pUrvamaMDala kI dRSTipathaprAptatA samajeM yAne vivakSita maMDalameM itanI dRSTipatha prAptatA hotI hai| tirAsi yojana ityAdika dhruvarAzI kI prApti kisa prakAra hotI hai ? isako jAnane ke liye kahate haiM ki yahAM isa sarvAbhyantara maMDalameM dRSTipatha prAptatA kA parimANa 472. 63 suDatAlIsa hajAra doso tirasaTha yojana tathA eka yojanakA sAThiyA ikkIsa bhAga yaha parimANa nava muhUrta meM gamya hotA hai, isakA trairAzika anupAta isa prakArase hai-jaise kI jo nava muharta se itanI dRSTipathaprAptatA kA parimANa ho jAve to eka muhUrtake ikasaThaveM bhAgameM kitanA parimANa ho sakatA maMDaLamAM ane trIjA maMDaLathI AraMbha karIne je je maMDaLamAM dRSTipatha prAptatA jANavAno vicAra kare che e maMDaLanI saMkhyAthI chatrIsathI guNAkAra kare. jema ke-sarvAtyaMtara maMDaLanA trIjA maMDaLathI ekathI cothA maMDaLamAM bethI pAMcamAM maMDaLamAM traNathI A pramANe thAvata rArvabAhyamaMDaLamAM ekasobAzIthI guNAkAra karIne dhruvarAzImAM prakSipta kare eTale ke temAM meLavI devA e rIte meLavavAthI je saMkhyA thAya tenAthI hIna pUrva maMDaLanI daSTipatha prAptatA samajavI arthAta vivaNitamaMDaLamAM eTalI daSTipatha prAptatA thAya che. cAzI jana ItyAdi dhruvarAzInI prApti kaI rIte thAya che? Ane jANavA mATe kahe che ke ahIMyAM A sarvAtyaMtaramaMDaLamAM daSTipatha prAptatAnuM parimANa 472 632 suDatAlIsa hajAra baso tresaTha jana tathA eka ejananA sAThiyA ekavIsa bhAga A parimANa nava muhUrtamAM gamya thAya che. Ano vairAzika anupAta A pramANe che jema ke-je nava muhUrtathI ATalI daSTipathaprAptatAnuM parimANu thaI jAya te eka muhUrtanA ekasaThamA bhAgamAM keTaluM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 sUryaprajJaptisUtre cintAyAm (472631)+1=(47263441 47263 1356 86, yojana 9 9+61 = 547 karaNArthamekaSaSTayA SaSTayA ca hriyamANe hare apUrNAGkau samutpannau / arthAt prathamaM navamuhUrtA ekapaSTayA guNanena ekonapaJcAzadadhikaM paJcazataM 549 jAtam, tata coparitanAGkAH SaSTayA savarNanenoparitanAH bhAjyasthA aGkAH 2835801 aSTAviMzatilakSANi paJcatrizatsahasrANi ekottarANi aSTauzatAni, evaM ca harasthena SaSTayA 60, harasthAni ekonapazcAzadadhikAni paJcazatAni yadi guNyante tadA 5494 60 = 32940 harasthAnAGkAH smpnnaaH| harAkai 32940 rebhiryadi bhAjyAGkAH-2835801 hiyante tadA labdhAH 868SaDazI tiryojanAni paJcaSaSTibhAgA yojanasya ekasya ca SaSTibhAgasya ekaSaSTidhA chinnasya satkAzcaturviMzatirbhAgAH / tatazca pUrvasmAt pUrvesmAt maNDalAt anantarAhai ? isa prakAra ke vicAra meM (47263) +1=(47263+1,4726334 9+61 % 547 = 4314, 86, isako yojana banAne ko isasaTha se evaM sAThase kama karane se apUrNAGka hI AtA hai arthAt prathama navamuhUrta ko ikasaThase guNA karane se pAMcaso unapacAsa hotA hai tatpazcAt Upara dikhalAye gaye aMko ko sAThase guNA karane se Upara ke bhAjya kA aMka 2835801 aThAIsalAkha paiMtIsahajAra AThaso eka hotA hai isako sAThase arthAt pAMcaso unapacAsa ko guNA kare taba 549+6032940 aMka ho jAtA hai usako 32940 ko jo bhAjya aMka 2835801 hai haraNa kare-kama kare to 86 chiyAsI yojana tathA eka yojanakA sAThiyA pAMca bhAga tathA ikasaTha se chinna covIsa bhAga itanA labdha hotA hai| tadanantara pUrva pUrva ke maMDala se anantara anantara ke pazmiA yaza ? 2 // 2 // viyAmA (4726333)+1=472631141 4726313 +61 = 54% 266 88 4 Ane jana banAvavA mATe ekasaThathI ane sAThathI nyUna karavAthI apUrNAMka ja Ave che. arthAt nava muhUrtane ekasaThathI guNavAthI pAMcaso ogaNapacAsa thAya che. te pachI upara batAvavAmAM Avela aMkene sAThathI guNavAthI uparano bhAjyaaMka 2835801 aThayAvIsa lAkha pAMtrIsa hajAra AThase eka thAya che. Ane sAThathI arthAt pAMca ogaNapacAsane guNAkAra kare te pa496=32940 aMka Ave che tene 32940ne je bhAjyaaMka 2835801 aThayAvIsa lAkha pAMtrIsa hajAra AThase eka che tenAthI haraNa kare eTale ke ochA kare te 865 chAsI jana tathA eka ejananA sAThiyA pAMca bhAga ekasAThathI chedela vIsa bhAga ATaluM pramANa upalabdha thAya che. te pachI pahelA pahelAnA maMDaLamAMthI pachI pachInA maMDaLanA pariraya parimANanA vicAramAM pUrA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryamiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhUte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 347 nantare maNDale parizyaparimANacintAyAm aSTAdaza aSTAdaza yojanAni vyavahArataH paripUrNAni varddhante tataH pUrvapUrva maNDalagata muhUrta gatiparimANAt anantarAnantare maNDale muhUrtagatiparimANacintAyAM pratimuhUrttamaSTAdazASTAdazapaSTibhAgA yojanasya pravarddhamAnA bhaveyuH, pratimuhurttakaSaSTibhAgamaSTAdaza ca, ekasya SaSTibhAgasya satkA ekaSaSTibhAgAH sarvAbhyantarAnantare ca, dvitIye maNDale sUryo dRSTipathaprApto bhavati - navabhirmuhUrttakaSaSTibhAgeno nairyAvanmAtraM kSetraM vyApyate tAvati sthitastato navamuhUrttA ekaSaSTyA guNyante, guNayitvA ca tebhya ekaM rUpamapanIyate 61 +9=549 / 549 - 1=548 jAtAni aSTAcatvAriMzadadhikAni paJcazatAni 548, ebhiraSTAdaza guNyante jAtAni 548 + 18 = 9864 catuH SaSTisahitAni aSTAnavatizatAni, eteSAM SaSTibhAgAnayanArtha mekaSaSTyA bhAgo hiyate, 9864 - 61 =161 = , jAtam ekaSaSTyadhikaM yojanazataM paSTibhAgAnAM tricatvAriMzadekamaMDala ke pariraya parimANa ke vicAra meM vyavahAra se paripUrNa aThAraha aThAraha yojana bar3hate haiM, isa prakAra pUrva pUrva maMDalagata muhUrtagati parimANa se anantara anantara ke maMDala ke muhUrtagati parimANa vicAra meM pratimuhUrtameM eka yojanake saThiyA aThAraha aThAraha bhAga baDhatA haiM pratimuhUrta meM ikasaThiyA aThAraha bhAga tathA sAThakA ikasaThiyA eka bhAga itanA pramANa se sarvAbhyantara maMDala ke dUsare maMDala meM sUrya dRSTigocara hotA hai, ikasaThiyA navamuhUrta bhAga nyUnatA se jitane kSetrako vyApta kare itane bhAga se navamuhUrta ko ikasaTha se guNA kare, guNA karake usameM se eka ko kama kare 69+ 9=549 / 549 - 1=548 to isa prakAra pAMcaso aDatAlIsa hote hai 548 | isako aThAraha se guNA kare to 548+18=9864 nava hajAra AThaso causaTha hote haiM isako sATha bhAga karane ko ikasaTha se bhAga kare jaise ki 9864/61=1616= hotA hai mAne ekaso ikasaTha yojana tathA sATha bhAgakA ikasaThiyA tetAlIsa bhAga aDhAra cAjana vadhe che. A pramANe pUrva pUmaMDaLagata mudbhUta gati parimANuthI pachI pachInA maMDaLanA muhUrta gati piramANunA vicAramAM pratyeka muhUtamAM eka ceAjananA sADhiyA aDhAra aDhAra bhAga vadhe che. dareka muhUtamAM ekasaThayA aDhAra bhAga tathA sAThanA ekasaDhiyA eka bhAga ATalA pramANathI sarvAMbhyatarama`DaLanA bIjA maMDaLamAM sUrya dRSTigeAcara thAya che. ekasaDiyA nava muhUta bhAga nyUnapaNAthI jeTalA kSetrane vyApta kare eTalA bhAgathI nava muhUta ne ekasaThathI guNuvA guNIne temAMthI eka Ache kare 61+9=549 549-1=548 A rIte pAMcaseA aDatAlIsa prApta thaI jAya che. 548 A pAMcase aDatAlIsane aDhArathI guNe te 548+18=9864 nava hajAra AThasAceAsa thAya che, Ane sAThe bhAga karavA mATe ekasaDathI bhAge jemake 8641=161 = 60 43 A pramANe thAya che. eTale ke ekasa ekasaTha yAjana tathA sATha bhAganA ekasaThayA teMtAlIsa bhAga tathA ekasaDhiyA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 sUryaprAptisUtre paSTibhAgasya satkA ekapaSTibhAgAH / tatra viMzatyadhikena paSTibhAgazatena dve yojane labdhe, pazcAdekacatvAriMzatpaSTibhAgA yojanasya ekasya paSTibhAgasya satkAtricatvAriMzadekaSaSTibhAgAH, ityevaM rUpaM prAguktAt 864, 6 asmAt , 'SaDazIti yojanAni paJcapaSTibhAgA yojanasya ekaSaSTibhAgasya satkAzcaturviMzatirekapaSTibhAgA yojanasyetyasmAcchodhanAt avaziSyate 830, tryazItiryojanAni trayoviMzatiH SaSTibhAgA yojanasya ekasya paSTibhAgasya satkA dvicatvAriMzadekaSaSTibhAgA yojanasya 834, 11, etAvad dvitIye maNDale dRSTipathaprAptatAviSaye sarvAbhyantaramaNDalagatAd dRSTipathaprAptatAparimANAt hAnau prApyate, arthAt sarvAbhyantaramaNDalagatAt dRSTipathaprAptatAyAM hAnau dhruvakamiti, ataeva dhruvakarAziparimANAt dvitIye maNDale dRSTipathaprAptatAparimANametAvatA hInaM bhavati, etaccottarottaramaNDalaviSayadRSTipathaprAptatAcintAyAM hAnau dhruvam, ataeva dhruvarAziriti ikasaTha ke bhAga kA 6, isa prakAra se vIsa bhAga adhika sAThiyA so bhAga se yAne sAThiyA ekaso vIsa bhAga se do yojana prApta hotA hai pazcAt eka yojana kA sAThiyA ikatAlIsa bhAga tathA sAThiyA eka bhAga satka-barAbara eka yojana kA ikasaThiyA tetAlIsa bhAga itanA pUrvakathita 863, isameM se yAne chiyAsI yojana tathA eka yojana kA sAThiyA pAMca bhAga evaM eka yojana kA ikasaThiyA covIsa bhAga isameM se kama karanese 83 tirAsI yojana evaM eka yojana kA sAThiyA tevIsa bhAga tathA eka yojana kA ikasaThiyA bayAlIsa bhAga 83.3, itanA pramANa dUsare maMDala meM dRSTipathaprAptatA viSaya meM sarvAbhyaMtaramaMDala ke dRSTipathaprApta parimANa se kama ho jAtA hai| arthAt sarvAbhyantaramaMDala ke draSTipatha hone meM itanA nyUna hotA hai ataeva dhruvarAzi ke parimANa se dUsare maMDala meM draSTipathaprAptatA kA itanA parimANa hIna hotA hai isa prakAra uttarottara maMDala teMtAlIsa bhAgane ekasaThathI bhAge 161 A prakArathI vIsa bhAga adhika sAThiyA se bhAga arthAt sAThiyA ekaso vIsa bhAgathI be jana prApta thAya che. pachI eka jananA sAThiyA ekatAlIsa bhAga tathA sAThiyA eka bhAga sAthe barAbara eka jananA ekasAThiyA teMtAlIsa bhAga ATaluM pahelAM kahela saMkhyA 86 / 24 amAMthI eTale ke chayAsI jana tathA eka jananA sAThiyA pAMca bhAga tathA eka ejananA ekasaThiyA jevIsa bhAga AmAMthI ochA karavAthI 833 3 ATaluM pramANa bIjA maMDaLamAM daSTipathaprAptatA viSayamAM sarvavyaMtaramaMDaLanA daSTipathaprAptatAnA parimANamAMthI kama thaI jAya che. arthAt sarvAtyaMtaramaMDaLanA dRSTipathaprApta thavAmAM ATaluM khUna thAya che. tethI ja dhuvarAzInA parimANamAMthI bIjA maMDaLamAM daSTipathaprAptatA ATalI ochI thAya che. A rIte uttare ttara maMDaLa saMbaMdhI dRSTipathaprAptatAnA saMbaMdhanA vicAramAM hInatA nakkI thAya che. tethI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSatiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam dhruvarAzerutpattiH / tato dvitIyasmAnmaNDalAt-anantare tRtIye maNDale eSa eva dhruvarAziH, ekasya paSTibhAgasya satkaiH SaTtriMzataikaSaSTibhAgaiH sahitaH san yAvAn bhavati tadyathAyazIti yojanAni caturviMzati SaSTibhAgA yojanasya saptadaza, ekasya SaSTibhAgasya satkA ekapaSTibhAgA iti 8394, etAvAn dvitIyamaNDalagatAn dRSTipathaprAptatAparimANAt yadi zodhyate, tadA bhavati yathoktaM tasmin tRtIyamaNDale dRSTipathaprAptatAviSayaM parimANam / tatazca caturthe maNDale sa eva dhruvarAzi aa saptatyA sahitaH kriyate, caturtha hi maNDalaM tRtIyApekSayA dvitIyamastIti jJAyata eva, tena navamuhUrtAH pUrva caturbhidhaMvAGka: saMguNya tato dvAbhyAM guNitAH jAtAH 9x4+2=72 dvAsaptatiguNakAGkAH, etayA ca dvisaptatyA sahitaH san evaM bhUto rUpo bhavati 834, te tryazIti yojanAni caturviMzatiH SaSTibhAgA yojanasya viSayaka dRSTipathaprAptatA ke vicAra meM nizcit hInatA hotI hai ataH dhruvarAzI se dhruvarAzi kI utpatti hotI hai| tatpazcAt dUsare maMDala ke anantaraveM tIsare maMDala meM yahI dhruvarAzI kahI hai, sATha kA eka bhAga vAlA ikasaThiyA chattIsa bhAga ke sAtha kI jo saMkhyA hotI hai vaha isa prakAra se hai tirAsI yojana tathA sataraha yojana kA sAThiyA covIsa bhAga sATha kA eka bhAga vAlA ikasaThiyA bhAga 83 / dUsare maMDala ke itanA parimANa yojana dRSTipatha prAptatA ke parimANa se jo nyUna kiyA jAve to tIsare maMDala kA dRSTipathaprApta tA viSayaka yathokta parimANa ho jAtA hai| tatpazcAt caturtha maMDala meM vahI dhruvarAzI meM bahattara kI saMkhyA ko joDe cauthA maMDala tIsare maMDala kI apekSA dUsarA hotA hai yaha to jJAta hI hai ataH pahale nava muhUrta ko dhruvarAzi ke cAra kI saMkhyA se guNAkare tatpazcAt do se guNita kare to 9x4+2=72 isa prakAra guNAGka bahattara hote haiM isa bahattara kI saMkhyA sahita isa prakAra kI saMkhyA hotI haiM-83, tirAsI yojana tathA eka yojana kA sAThiyA yuvarAzImAMthI dhruvarAzInI utpattI thAya che. te pachI bIjA maMDaLanI pachInA trIjA maMDaLamAM Aja dhruvarAzI kahela che. sAThanA eka bhAgavALA ekasaThiyA chatrIsa bhAganI sAthe je saMkhyA thAya che te A pramANe che. yAzI jana tathA sattara ejananA sAThiyA covIsa bhAga sAThanA eka bhAgavALe ekasaThiye bhAga 834 4 bIjA maMDaLanA ATalA jana pramANu daSTipathaprAptatAnA parimANamAMthI je ochA karavAmAM Ave te trIjA maMDaLamAM dRSTipathaprAptatA saMbaMdhI yukta parimANa maLI jAya che. te pachI cothA maMDaLamAM eja yuvarAzImAM boMteranI saMkhyA meLave cothuM maMDaLa trIjA maMDaLathI bIjuM thAya che. ene jANavAmAM che ja tethI pahelA nava muhUrtane yuvarAzInA cAranI saMkhyAthI guNavA te pachI bethI guNavA te 944+=72 A betaranI saMkhyA sAthe A pramANenI saMkhyA thAya che. 834 ku. cAzI yejana tathA eka ejananA sAThiyA vIsa bhAga tathA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJatisUtre tripaJcAzadekasya SaSTibhAgasya satkA ekaSaSTirbhAgAH 83 etAvAn tRtIyamaNDalagatAt dRSTipathaprAptatAparimANAt zodhyate, tato yathAvasthitaM caturthe maNDale dRSTipathaprAptatAparimANaM bhavati - 470138, saptacatvAriMzad yojanasahasrANi trayodazottarANi, aSTau ca SaSTibhAgA yojanasya, ekasya ca SaSTibhAgasya satkA daza ekaSaSTibhAgAH // sarvAntime ca maNDale tRtIyamaNDalApekSA dvayazItyadhikazatatame 182 yadA dRSTipathaprAptatA parimANaM jJAtumiSyate tadA navamuharttAH pUrva caturbhirguNitAH patriMzad bhavati, tatazca SaTtriMzadvayazItyadhikena zatena guNyate tadA - 8 4 182=6552 jAtAni dvipaJcAzadadhikAni paJcaSaSTizatAni, tataH SaSTibhAgAnayanArtham ekaSaSTyA bhAgo hriyate 6552 + 61 = 1073 labdhaM saptottaraM zataM SaSTibhAgAnAM 107 / zeSAH paJcaviMzatirekapaSTibhAgA uddharanti, etat dhruvakarAzau prakSipyate cet tadA jAtamidaM paJcAzItiryojanAni, ekAdazaSaSTibhAgA yojanasya ekasya covIsa bhAga tathA ikasaThiyA tepana bhAga itanA pramANa tIsare maMDala ke dRSTipathAta parimANa se kama kiyA jAtA hai / isa prakAra kama karane se caturtha maMDala kA yathAvasthita dRSTipathaprAptatA kA parimANa ho jAtA hai - 47013, suDatAlIsa hajAra teraha yojana tathA eka yojana kA sAThiyA ATha bhAga tathA sATha kA eka bhAga vAlA ikasaThiyA dasa bhAga hotA hai| tIsare maMDala kI apekSA se sarvAntimamaMDala meM ekaso birAsI 182 veM maMDala kA dRSTipatha prAsatA kA parimANa jAnane kA vicAra kare to prathama nava muhUrta ko cAra se guNita kare to chattIsa hote haiM, tadanantara chattIsa ko ekaso birAsI se guNA jAya to = 9x4 + 182=6552 cha hajAra pAMcaso bAvana hote haiM usako sATha bhAga lAne ke liye ikasaTha se bhAga kare 6552 /61 = 107 isase sATha bhAgoM kA 107 ekaso sAta bhAga labdha hotA hai evaM ikasaThiyA pacIsa zeSa bacate haiM isako dhruvarAzi meM prakSipta kare to pacAsI yojana tathA eka 350 ekaDiyA tepana bhAga ATaluM pramANu trIjA ma`DaLanA dRSTipathaprApta parimANuthI kama karavAmAM Ave che. A pramANe kama karavAthI cothA maMDaLanuM yathAvasthita dRSTipatha prAptatAnu paramANu thaI jAya che. 470136 1 suDatAlIsa hajAra tera ceAjana tathA eka ceAjananA sAThiyA ATha bhAga tathA AThanA eka bhAgavALA ekasaThayA dasa bhAga thaI jAya che. trIjA maMDaLa karatAM sarvAntitama`DaLamAM ekasesa khyAzI 182 mA maDaLanI dRSTipathaprAptatAnuM piramANu jANavAnA vicAra kare te pahelAM nava muhUta ne cArathI guNuvA. te chatrIsa thAya che te pachI chatrIsane ekasAmAzIyI guNavAmAM Ave te 9+42+182=9655ra cha hajAra pAMcase khAvana thAya che, tene sAneA bhAga lAvavA mATe ekasaThathI bhAge te 655261=107rRpe A rIte sATha bhAgeAnA 107 ekasA sAta bhAga labdha thAya che, tathA ekasAThiyA paccIsa zeSa rahe che. Ane varAzImAM meLavavAmAM Ave te pacAsI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam __ 351 paSTibhAgasya satkAH SaT ekaSaSTibhAgAH-851, / punariha patriMzata itthamupapattiyathApUrvasmAnmaNDalAdanantare anantare maNDale divaso dvAbhyAM dvAbhyAM muhUrtekaSaSTibhAgAbhyAM hIno bhavati, tathA ca pratimuhartakapaSTibhAgam aSTAdaza bhavati, ekasya SaSTibhAgasya satkA ekapaSTibhAgA hIyante, tatrobhayamilanena patriMzad bhavati, te cASTAdaza ekaSaSTibhAgAH, kalayA nyUnA labhyante na paripUrNAH, parantu sthUladRzA vyavahArataH pUrva paripUrNAH vivkssitaaH| taca kalayA nyUnatvaM pratimaNDalaM bhaveta yadA dvayazItyadhikazatatame maNDale ekatra piNDitaM sata cintye tadA-ekapaSTirekaSaSTibhAgA struTayanti, etadapi vyavahArata ucyate, paramArthatastu kiJcidadhikamapi bhUya struTayadevetyavaseyam / tato'mI aSTaSaSTirekaSaSTibhAgA apasAryante tato'pasAraNena jAtAnItthaM-857, paJcAzIti yojanAni navaSaSTi bhAgA yojanasya ekasya paSTibhAgasya yojana kA gyAraha sAThiyA bhAga sAThiyA eka bhAga vAlA cha ikasaThiyA bhAga 85, phira yahAM para chattIsa se isa prakAra upapatti hotI hai-pUrva pUrva ke maMDala se anantara anantara ke maMDala meM ikasaThiyA do do bhAga muhUrta meM nyUna hotA hai, tathA pratimuharta kA ikasaThiyA bhAga aThAraha hotA hai, sAThiyA eka bhAga se ikasaThiyA bhAga hona hotA hai, donoM ko milAnese chattIsa hotA hai vaha ikasaThiyA aThAraha bhAga eka kalA nyUna hotA hai, paripUrNa nahIM hote paraMtu sthUla dRSTi se vyavahAra se pahale paripUrNa kI vivakSA kI hai| vaha eka kalA nyUna pratimaMDala meM hone se ekaso birAsIve maMDala meM ekatra piNDarUpa se vicAra kare to ikasaTha ikasaTha bhAga nyUna paDatA hai yaha bhI vyavahAra se hI kahA hai, paramArtha dRSTi se to isase kucha adhika bhI nyUna paDe aisA samaja leveM ataH yaha ikasaThiyA aDasaTha bhAga haTA deve| isa prakAra apasaraNa karane se isa prakAra hotA hai-85, pacAsI yojana evaM eka jana tathA eka yajananA agyAra sAkSiA bhAga sAThiyA eka bhAgavALA cha ekasaDiyA bhAga 85 13 4 te pachI ahIMyAM chatrIsathI A pramANe prApti thAya che ke pahelA pahelAnA maMDaLathI pachI pachInA maMDaLamAM ekasaThiyA babbe bhAga muhUrta nyUna thAya che. tathA dareka muhUrtana ekasaThiyA aDhAra bhAga thAya che sAThiyA eka bhAgathI ekasaThiyA bhAga hIna hoya che. beune meLavavAthI chatrIsa thAya che. A ekasaThiyA aDhAra bhAgamAM eka kalA nyUna hoya che. pUra aDhAra hotA nathI paraMtu bhUladaSTithI vyavahArathI pahelAM paripUrNanI virakSA karela che. e rIte eka kalA nyUna darekamaMDaLamAM hovAthI ekasabAzImAM maMDaLamAM ekaThA karela pIMDarUpe vicAra kare te ekasaTha bhAga nyUna thAya che. A paNa vyavahArathI ja kahela che. paramArtha daSTithI te tenAthI kaMIka paNa nyUna thAya tema samajavuM. tethI A ekasaThiyA aDasaThamo bhAga kahADI nAkhe A rIte apaharaNa karavAthI A pramANe thAya che. 85 : 2 paMcAzI jana ane eka ejananA sADiyA navabhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 sUryaprajJaptisUtre satkAH SaSTirekaSaSTibhAgA iti jAtAni / tataH sarva bAhyamaNDalAdantarAbhimukhArvAktana dvitIyamaNDalagatAd dRSTipathaprAptatA parimANAdasmAt - 31916, ekatriMzatsahasrANi SoDazotarANi navazatAni yojanAnA mekonacatvAriMzat SaSTibhAgA yojanasya ekasya ca SaSTibhAgasya satkAH SaSTire kaSaSTibhAgAH, ityevaM rUpAd yadi zodhyate tato yathoktaM sarvabAhya maNDale dRSTiprathaprAptAparimANaM bhavati, taccAgre svayameva granthakRdvakSyati / evaMvidhayA gaNitaprakriyayA puruSacchAyAyAM dRSTipathaprAptatArUpAyAM dvitIyAdiSu keSucinmaNDaleSu caturazItiM kizcinnyUnAni yojanAni uparitaneSu maNDaleSu adhikAni adhikatarANi pUrvoktaprakAreNa nirveSTayan nirveSTayan - hApayan hApayan yAvat sarvabAhyamaNDalamupasaMkramya cAraM carati, // 'tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tathA NaM paMca paMca joyaNasahassAI tiSNi ya paMcuttare joyaNasae paNNarasa ya sahabhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gaccha tAvad yadA khalu sUryaH sarvavAdyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu paJca paJca yojana kA sAThiyA nava bhAga evaM sATha kA eka bhAga vAlA ikasaTha bhAga hotA haiM / sarvabAhyamaMDala se anantara samIpastha arvAktana dUsare maMDala kI isa dRSTipatha prAptatA parimANa se = 31996, ikatIsa hajAra navaso solaha tathA eka yojana kA sAThiyA unacAlIsa bhAga evaM sAThiyA eka bhAga vAlA sATha ikasaThiyA bhAga itanA pramANa nyUna kare to sarvabAhyamaMDala kI dRSTipatha prAptatA kA parimANa nikala AtA hai yaha Age granthakAra svayaM dikhalAveMge / isa prakAra kI gaNitaprakriyA se dRSTipathaprAptatA rUpa puruSa chAyA meM dvitIyAdi koI maMDala meM caurAsI yojana meM kucha nyUna yojana Upara ke maMDaloM meM adhika evaM adhikatara pUrvokta prakAra se kama karatA karatA yAvat sarvabAhyamaMDala kA upasaMkramaNa karake sUrya gati karatA hai / (tA jayA NaM sUrie savvavAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI tiNi ya paMcuttare joyaNasae paNNarasaya sahabhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM tathA sAThanA eka bhAgavALA ekasaTha bhAga thAya che. sakhAhyamaMDaLa pachInA najIkanA bIjA maMDaLanI A rItanA dRSTipatha prAptAnA parimANuthI 31916 39 : ekatrIsa hajAra navaseA seALa tathA eka yeAjananA sAThiyA egaNacAlIsa bhAga tathA sADiyA eka bhAgavALA sATha ekasiDayA bhAga ATaluM pramANa nyUna kare te sarvabAhyamaDaLanI dRSTipatha prAptatAnuM parimANu nikaLI Ave che. Ane AgaLa granthakAra svayaM dekhAze. A prakri yAthI dRSTipatha prAptatA rUpa chAyAmAM bIjA vigere koI maDaLamAM ceArAzI yeAjanamAM kaMIka nyUna ceTajana uparanA ceAjanomAM adhika ane adhikatara pUrvokta prakArathI ochA karatA karatA yAvat sa`khAdyamaMDaLanu upasakramaNa karIne sUrya gamana kare che. ( tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra cagi lyA NaM paMca paMca joya. saharasAI tiNiya paMcuttare joyaNasae paNNarasa ya sadvibhAge joyaNarasa egamegeNaM muhutte NaM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaniprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyamAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam yojanasahasrANi trINi ca pazcottarANi yojanazatAni paJcadaza ca SaSTibhAgAn yojanasya ekaikena muhUrtena gacchati / / tAvat-tatra muhUrtagativicAre yadA khalu sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya-sarvabAhyamaNDalamAdAya cAraM carati-tanmaNDale bhramati, tadA khalu-iti nizcita paJca paJca yojanasahasrANi, paJcottarANi trINi yojanazatAni paJcadaza ca paSTibhAgAn yojanasya-53050 etanmitena yojanena ekaikena muhUrtena-pratimuharttagatyA gacchati / atrApi gaNitaprakriyA yathA___ asmin sarvabAhye maNDale parirayaparimANaM 318315 trINi lakSANi aSTAdazasahasrANi pazcadazottarANi trINi yojanazatAnItyasti, tata etasya prAguktayuktivazAt SaSTayA bhAge hRte 31831560-5305 labdhaM yathoktamatra muhUttaMgatiparimANam / / athAtradRSTipathaprAptatAparimANaM kathayati yathA-'tayA NaM ihagayassa maNussassa ekkatIsAe joyaNehiM aTTahiM ekatIsehiM joyaNasaehiM tIsAe ya sadvibhAgehiM joyaNassa sUrie cakkhupphAsaM gacchai) jaba sUrya sarvavAhyamaMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba pAMca hajAra tInaso pAMca yojana evaM eka yojana kA sAThiyA paMdraha bhAga eka eka muhUrta meM gamana karatA hai| kahane kA bhAva yaha haiM ki-muhUrtagati parimANa ke viSaya meM jaba sUrya sarvabAhyamaMDala ko prApta karake usa maMDala meM paribhramaNa karatA hai, taba 5305 pAMca hajAra tInaso pAMca yojana tathA eka yojana kA sAThiyA paMdraha bhAga itane pramANa vAle yojana se eka eka muhUrta meM pratimuhUrtagati se gamana karatA hai, yahAM isa viSaya kI gaNitaprakriyA isa prakAra se hai-isa sarvabAhyamaMDala meM parirayaparibhramaNa 318315 traNa lAkha aDhAra hajAra vraNaso paMdraha hai isako pahale kahI gaI yukti ke anusAra sATha se bhAga kare to 318315260=53050 isa prakAra kA yathokta muhUrtagatiparimANa hotA hai| ___ aba yahAM para dRSTipathaprAptatA kA parimANa kahate haiM-jaise ki-(tayA NaM ihagayassa maNussassa ekatIsAe joyaNehiM ahiM ekatIsehiM joyaNasaehiM Tcharu) jyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLamAM upasiMkramaNa karIne gati kare che. tyAre pAMca hajAra traNaso pAMca ejana ane eka ejananA sAThiyA paMdara bhAga eka eka muhUrtamAM gamana kare che. kahevAne bhAva e che ke--muhUrtagati parimANanA viSayamAM jyAre sUrya sarva bAhya maMDaLane prApta karIne e maMDaLamAM paribhramaNa kare che tyAre pa305 pAMca hajAra traNase pAMca yojana ane eka ejananA sAThiyA paMdara bhAga ATalA pramANavALA ejanathI eka eka muhUrtamAM pratimuhUrtagatithI gamana kare che. ahIMyAM A viSayanI gaNita prakriyA A pramANe thAya che, sarvabAhyamaMDaLamAM paricaya paribhramaNa 318315 traNa lAkha aDhAra hajAra traNase paMdara che. Ane pahelAM kahevAmAM Avela yukti anusAra sAThathI bhAge te 318 315-6 0=5305 A pramANe yakta muhUrtagati parimANa AvI jAya che. ve mAhI yA TipathAtatArnu paribhAera vAmAM Ave cha.-(tayA NaM ihagayassa maNussassa ekatIsAe joyaNehi ahiM egatIsehi joyaNasaehi tIsAe ya saTThibhAgehi zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 354 sUryaprajJaptisUtre havvamAgacchai' tadA khalu ihagatasya manuSyasya ekatriMzadayojanasaharaSTabhirekatriMzatA yojanazataiH triMzatA ca paSTibhAgai yojanasya sUryazcakSuH sparza zIghramAgacchati ||-tdaa-srvbaahymnnddlcaarcrnnkaale, ihagatasya manuSyasya, ityatra jAtAvekavacanamityata ihagatAnAMmartyalokasthitAnAM manuSyANAM-lokAnAM sUryazcakSuH sparzamitthamAgacchati-yathA ekatriMzatA yojanasahauH ekatriMzadadhikairaSTabhi yojanazataitriMzatA ca paSTibhAga yojanasya-318313. etAvanmitai yojanaiH sUryazcakSuH sparza-dRSTipathaM zIghramAgacchati / atrApi gaNitaprakriyA yathA___ tathAhi-asmin maNDale cAraM carati sUrya dvAdazamuhUrtapramANo divaso bhavati, divasasyArddhana muhUrtaSaTkena yAvanmAtraM kSetraM vyApyate tAvati vyavasthita udayamAnaH sUrya upalabhyate, dvAdazAnAM ca muhUrtAnA mardai pamuhartA bhavanti tato yadatra maNDale muhUrtagatiparitIsAe ya sahibhAgehiM joyaNassa sarie cakkhupphAsaM habvamAgacchai) taba yahAM para rahe huve manuSya ko 31831 ikatIsa hajAra AThaso ikatIsa yojana evaM eka yojana kA sAThiyA tIsa bhAga pramANa se sUrya zIghra dRSTigocara hotA hai| kahane kA bhAva hai ki sarvabAhyamaMDala ke saMcaraNa kAla meM (yahAM para ihagata manuSya isa kathana meM manuSya zabda meM ekavacana kA prayoga kiyA hai vaha jAtivAcaka hone se ekavacana kA prayoga kiyA hai) arthAt manuSyaloka meM rahe huve manuSyoM ko 31831, ikatIsa hajAra AThaso ikatIsa yojana evaM eka yojana kA sAThiyA tIsa bhAga itane pramANa vAle yojana se sUrya zIghra dRSTipatha ko prApta hotA hai mAne dRSTigocara hotA hai| yahAM para bhI gaNitaprakriyA isa prakAra se hai-isa maMDala meM sUrya ke gamana karane para bAraha muhUrtapramANa kA divasa hotA hai divasakA AdhA bhAga mAne chaha muharta se jitane pramANa kSetra ko vyApta kare itanA pramANa vAle kSetra ko vyavasthita udayamAna sUrya prApta joyaNassa sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai) tyAre mADI yA 27sA manuSyAne 318313. ekatrIsa hajAra aThase ekatrIsa jana ane eka jananA sAThiyA tIsa bhAga pramANathI sUrya zIrgha dRSTigocara thAya che. kahevAno bhAva e che ke-sarvabAhyamaMDaLanA saMcaraNakALamAM ahIMyA rahela manuSyane (ahIMyAM manuSya zabdamAM ekavacanane prayAga karela che te manuSya jAtine laIne arthAt jAtivAcaka hovAthI ekavacana kahela che) arthAt manuSyalokamAM rahelA manuSyane 31831 24 ekavIsa hajAra AThaso ekatrIsa jana ane eka jananA sAThiyA trIsa bhAga ATalA pramANa janathI sUrya zIdhra daSTipatha prApta thAya che. eTale ke dRSTigocara thAya che. ahIMyAM paNa gaNita prakriyA A pramANe thAya che,-A maMDaLamAM sUrya gamana kare tyAre bAra muhUrta pramANane divasa thAya che. divasano artho bhAga athata cha muhUrtamAM jeTalA pramANuvALA kSetrane vyApta kare eTaluM vyavasthita udaya mAna sUrya prApta kare che. bAra muhUrtanuM adhu cha muhUrta thAya che. tethI A maMDaLamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 355 mANaM 5305 paJca yojanasahasrANi pazcottarANi trINi zatAni paJcadaza ca SaSTibhAgA yojanasyeti tadyadi SabhirguNyate tadA yathoktamatra dRSTipathaprAptatA parimANaM bhavati yathA(5305) X 6= 31830 = 31831 iti / api divasarAtrapramANamAha - ' tayA NaM' ityAdi / -parama ' tayA NaM uttamaka pattA ukkosiyA advArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai, esa paDhame chammAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajjavasANe' tadA khalu uttamakASThA prAptA utkarSikA aSTAdazamuhUrttA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhUrttI divaso bhavati / eSa khalu prathamaH paNmAsaH eSa khalu prathamasya SaNmAsasya paryavasAnaH / tadA tasmin samaye - sarvavAmaNDalasaJcaraNasamaye khalu - iti nizcitam sUrya uttamakASThA prApto bhavati - dakSiNadiggataH sAyanamakarAdi gato bhavati, tena tatrotkarSikA- sarvAdhikA aSTAdazamuhUrttAkaratA hai, bAraha muhUrta kA AdhA chaha muhUrta hotA hai / ataH isa maMDala meM jo muhUrta gati kA parimANa 5305 pAMca hajAra tIna so pAMca yojana tathA eka yojana kA sAThiyA paMdraha bhAga hotA hai isa parimANa ko yadi chaha se guNA kiyA jAya taba dRSTipathaprAsatA kA yathokta parimANa mila jAtA hai jaise ki - (5305 ) x 6 =31830che = 31831 / yahAM para divasa rAtri kA pramANa kahate haiM- 'tayA NaM' ityAdi / (tayA NaM uttamaka pattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai esa NaM paDhame chammAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajjavasANe) taba uttamakASThA prApta utkRSTa aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai tathA jaghanya bAraha muhUrta kA divasa hotA hai / isa prakAra yaha prathama chaha mAsa hotA hai evaM yahI prathama chaha mAsa kA paryavasAna mAne samApti kAla hai / kahane kA bhAva yaha hai ki sarvabAhya maMDala ke saMcaraNa samaya meM sUrya uttamakASThA prApta hotA hai arthAt dakSiNa dizA kI ora jAtA huvA mAne saaynmuhUrta gatinuM je parimANu 5305 14 pAMca hajAra traNase pAMca yAjana tathA eka ceAjananA sADiyA paMdara bhAga thAya che. A parimANune jo cha thI guNavAmAM Ave te dRSTipatha AptatAnu yathokta parimANu bhaNI laya che, bhaDe - 305 +1-3183064= 31831 ekatrIsa hajAra AThase ekatrIsa ceAjana tathA eka ceAjananA sAyiA trIsa bhAga yathAkta pramANa maLI jAya che. (tayA NaM uttamakaTupattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai esa NaM paDhame chammAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajjavasANe) tyAre uttama aNDA prApta utkRSTaka aDhAra muhUrtanI rAtrI hoya che ane jaghanya khAra muhUrtInA divasa thAya che. A rIte A pahelA cha mAsa thAya che, ane eja pahelA cha mAsanu pavasAna eTale ke samAptikALa che. kahevAnA bhAva e che ke--sa`khAhyamaMDaLanA saMcaraNu samayamAM sUrya zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ 356 sUryaprajJaptisUtre aSTAdazamuhUrtapramANA rAtribhavati-rAtrimAnaM tatrASTAdazamuhUrtapramANaM bhavatIti / divasazca jaghanyaH-sarvAlpo dvAdazamuhattoM-dvAdazamuharttapramANo bhavati-dinamAnaM ca dvAdazamuharttapramANaM bhavatItyarthaH eSaH-evaM niyamaviziSTaH khalu prathamaH SaNmAsa:-dakSiNAyanAntaH, epa khalu prathamasya-Adyasya-dakSiNAyanarUpasya paNmAsasya paryavasAna:-antimo divasa:-sAyanadhanurantabhoga dinmiti| se pavisamANe sarie doccaM chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorasi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' sa pravizan sUryaH dvitIyaM paNmAsamAdadAnaH prathame'horAtre bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati |-sH-prsiddhH sUryaH pravizan-sarvabAhyamaNDalAt pUrvoktaprakAreNAbhyantaram-antarAbhimukhaM gacchan dvitIyaM SaNmAsamAdadAno dvitIyasya SaNmAsasya prathame'horAtre bAhyAnantaraM-sarvabAhyAnantaramantarAbhimukham aktinaM dvitIyaM maNDalamupamakarAdi gata hotA hai taba utkRSTA mAne sarvAdhika aThAraha muhUrta pramANa kA rAtrimAna hotA hai / tathA sarva jaghanyA bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai arthAt dinamAna bAraha muhUrta pramANa kA hotA hai / yaha dakSiNAyanarUpa prathama chaha mAsa kA paryavasAna mAne antima divasa hotA hai arthAt sAyana dhanasaMkrAnti kA anta bhAga hotA hai| (se pavisamANe sUrie docca chammAsa ayamANe paDhamaMsi ahorasi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) vaha praveza karatA huvA sUrya dUsarA chaha mAsa ko prApta karake prathama ahorAtra meM bAhyAnaMtara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai| arthAt sarvabAhyamaMDala se pUrvokta prakAra se AbhyaMtara maMDala ke antarAbhimukha gamana karatA huvA sUrya dUsare chaha mAsa ko prApta karake dUsare chaha mAsa ke prathama ahorAtra meM bAhyAnaMtara ke maMDala meM upasaMkramaNa karake mAne sarvabAhya ke anantaraveM aMtarAbhimukha aktina dUsare uttamakASThA prApta thAya che. arthAt dakSiNa dizA tarapha gamana kare che, eTale ke sAyanamakara saMkrAtigata hoya che. tyAre utkRSTA eTale ke sarvAdhika pramANavALI aDhAra muhUrtanuM rAtrI mAna thAya che. tathA sarva jaghanya bAra muhUrta pramANane divasa hoya che. eTale ke dinamAna bAra muhUrta pramANanuM hoya che. A dakSiNAyana rUpa kALa prathama cha mAsanA paryavasAna eTale ke antima divasa thAya che. arthAt sAyana dhanasaMkAntine antabhAga hoya che. (se pavisamANe sUrie doccaM chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi bAhirANaMtaraM maMDalaM svasaMkamittA cAraM carai) te praveza 42tesUrya bhI 7 bhAsane prApta 4rIne pahesA ahorAtramAM bAhyAvaMtara maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. arthAt sarvabAhyamaMDaLamAMthI pUrvokta prakArathI AtyaMtaramaMDaLanI aMdaranI tarapha gamana karavAne sUrya bIjA cha mAsane prApta karIne bIjA cha mAsanA pahelA ahorAtramAM bAhyAvaMtara maMDaLamAM upasaMkramaNa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam saMkramya-dvitIyamaNDalamAdAya cAraM carati-tasmin dvitIyamaNDale bhramatIti // 'tA jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI tiNNiya cauruttare joyaNasae sattAvaNNaM ca sadvibhAe joyaNassa egemegeNaM muhutteNaM gacchai' tAvada yadA khalu sUryaH bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi trINi caturuttarANi yojanazatAni saptapaJcAzataM ca SaSTibhAgAn yojanasya 53046 ekaikena muhartana gacchati / / tAvat-tatra-savebAhyAnantaramAktana dvitIyamaNDalasaJcaraNakAle, yadA khalu sUryoM bAhyAnantaraM dvitIya maNDalamupasaMkramya-tanmaNDalaM gatvA cAraM carati-tanmaNDale bhramati, tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi, caturuttarANi-catubhiradhikAni trINi yojanazatAni saptapaJcAzataM ca SaSTibhAgAn yojanasyeti 53046 ekekena muhUrttana-pratimuhartagatyA gacchati sUryaH / atrAGkotpAdanaprakriyA yathA-asmin dvitIyamaNDale parirayaparimANa maMDala ko prApta karake gati karatA hai arthAt usa dUsare maMDala meM bhramaNa karatA hai| (tA jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI tiNi ya cauruttare joyaNasae sattAvaNNaM ca sahibhAe joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai) jaba sUrya sarvabAhya maMDala ke anantaraveM maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba pAMca hajAra tIna so cAra yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA satAvana bhAga 53044 eka eka muharta meM gamana karatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki sarvabAhya ke anantaraveM dUsare maMDala ke saMcaraNa kAla meM jaba sUrya bAhyamaMDala ke pazcAtavati dasare maMDala meM upasaMkramaNa karatA hai mAne usa maMDala meM jAkara gati karatA hai yAne usa maMDala meM bhramaNa karatA hai taba pAMca hajAra tIna so cAra yojana tathA eka yojana kA sAThiyA satAvanabhAga 5304 pramANa kSetrameM eka eka muhUrta meM jAtA hai, yahAM para aMkotpAdana prakriyA isa prakAra se hai-isa dUsare maMDala meM pariraya kA karIne arthAt sarvabAhyamaMDaLanI pachInA aMdaranI bAjunI samIpanA bIjA maMDaLane prApta zana gati 42 cha. arthAt me bhIta bhamA prabha75 42 che. (tA jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai tayA gaM paMca paMca joyaNasahassAI tiNNi ya cauruttare joyaNasae sattAvaNaM ca sadvibhAge joyaNarasa egamegeNaM muhutteNaM gacchai) nyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLanI pachInA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che, tyAre pAMca hajAra traNa cAra jana tathA eka ejananA ekasaThiyA satAvana bhAga pa304 2 eka eka muhUrtamAM gamana kare che. kahevAno bhAva e che ke sarvabAhyamaMDaLanI pachInA bIjA maMDaLanA saMcaraNakALamAM jyAre sUrya bAhyamaMDaLanA pachInA bIjA maMDaLamAM upasiMkamaNa kare che, eTale ke e maMDaLamAM jaIne gati kare che. arthAt e maMDaLamAM bhramaNa kare che, tyAre pAMca hajAra traNaso cAra jana tathA eka ejananA sAThiyA sattAvana bhAga 5304 39 pramANa kSetramAM eka eka zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 sUryaprajJaptisUtre prAguktayuktita strayolakSA aSTAdazasahasrANi saptanavatyadhike dve zate yojanAnAm 318297 atrApi prAguktayuktivazAt SaSTayA bhAge hRte labdhaM bhAgaphalaM yathoktamatramaNDale muhUrtagatiparimANam-318297.60=5304-muhUtrtagatiparimANaM yaduktaM tatsarvathA yuktiyuktamiti // athAtrApi dRSTipathaprAptatAparimANamAha-'tayA NaM ihagayassa maNussassa ekatIsAe joyaNasahassehiM navahiya solehiM joyapAsa ehiM egRNatAlIsAe sahibhAgehiM joyaNassa sadvibhAgaM ca egaDhihA chettA sahie cuNiyAmAge sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai' tadA khalu ihagatasya manuSyasya ekatriMzatA yojanasahanai navabhizca SoDazaiH yojanazataiH ekonacatvAriMzatA ca SaSTibhAgai yojanasya SaSTibhAgaM ca ekapaSTidhA chitvA 319166, : SaSTayA cUrNikAbhAgaiH sUrya zcakSuH sparza zIghramAgacchati ||-tdaa-srvbaahyaanntrmntraabhimukhmktin dvitIyamaNDalaparimANa pahale kahI huI yukti se tIna lAkha aThAraha hajAra do so satANaveM yojana 318297 hotA hai yahAM para bhI prAkkathita yukti ke anusAra sATha se bhAga karane se bhAgaphala yathokta prakAra se ho jAtA hai isa maMDala meM muhartagatiparimANa 318297 :-60-5304-hotA hai isa prakAra muhUrtagatiparimANa jo kahA hai vaha sarvathA yukti yukta hI hai| yahAM para bhI draSTipathaprAptatA kA parimANa kahate haiM-(tayA NaM ihagayassa maNussassa ekatIsAe joyaNasahassehiM navahiya solehiM joyaNasaehiM egUNatAlIsAe sahibhAgehiM joyaNassa sahibhAgaM ca egaDhihA chettA sahie cuNiyAbhAge sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai) taba isa manuSya loka meM rahe have manuSyoM ko ekatIsa hajAra nava so solaha yojana tathA eka yojana kA sAThiyA unacAlIsa bhAga tathA sATha bhAga ko ikasaTha se cheda kara 31916, sATha cUrNikA bhAgoM se sUrya zIghra cakSu gocara hotA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki-sarvabAhya maMDala ke anantaraveM muhUrtamAM jAya che. ahIMyAM aMkotpAdaka prakriyA A pramANe thAya che, A bIjA maMDaLamAM pariyanuM parimANa pahelAM kahela yukti pramANe traNa lAkha aDhAra hajAra baso sattANu jana 318297 thAya che. ahIMyAM paNa pahelAM kahela yukti pramANe sAThathI bhAgavAthI bhAgaphaLa yata prakAranuM thaI jAya che, A maMDaLamAM muhUrta gati parimANa 31829760=5304 57 A rIte muhUrtagatinuM je parimANa kahela che te sarvathA sayuktika ja cha. mI yA pa lTipatha prAptatArnu paribhAera 4 che-(tayA NaM ihagayassa maNussassa ekattIsAra joyaNasahassehi navahi ya solehi joyaNasaehi egUgatAlIsAe sadvibhAgehi joya. Nassa sadvibhAgaM ca egadvihA chettA sahie cuNiyA bhAge sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai) tyAre A manuSyaleTamAM rahelA manuSyone ektAlIsa hajAra navaso saLa jana tathA eka eka jananA sAThiyA ogaNacAlIsa bhAga tathA sAThanA bhAgane ekasAThathI chedIne 31916 6 6 sATha cUrNikA bhAgothI sUrya zIdhra cakSugocara thAya che. kahevAne bhAva zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 359 : 267 saJcaraNasamaye, khalu - iti nizcitam ihagatasyeti jAtAvekavacanamityata ihagatAnAM - martyaaratrarti manuSyANAM dRSTipathaprAptAtA parimANam 31910 meM ekatriMzatA yojanasaha - naiH SoDazottara navabhiryojanazataiH ekonacatvAriMzatA ca paSTibhAgai ryojanasya ekaM ca SaSTibhAga me kaSaSTidhA chatvA - vibhajya tasya satkaiH SaSTyA cUrNikA bhAgaiH sUryazcakSuH sparza zIghramAgacchati - etAvanmita yajanai dRSTigocaro bhavatIti / athAtrApi gaNitaprakriyA yathA-asmin dvitIyamaNDale cAraM carati sUrye dvAbhyAmekaSaSTibhAgAbhyAmadhiko dvAdazamuharttapramANo divaso bhavati 123 asyArddha SaTmuhUrttA ekena muharttakaSaSTibhAgenAbhyadhikAH, tataH sAmastyenaikaSaSTikAraNArthaM muhUrttA ekaSaSTyA guNyante guNayitvA ca ekaSaSTibhAgastatrAdhikatvAt prakSipyate - yathA - (123) +2=6 = + jAtAni trINizatAni saptaSaSTyadhikAni ekaantarAbhimukha pazcAtvarti dUsare maMDala ke saMcaraNa ke samaya meM yahAM para rahe huve (yahAM manuSya zabda ko eka vacana se kahane kA kAraNa manuSya zabda jAtivAcaka hone se aisA kahA hai / ataH manuSya loka meM rahe huve manuSyoM ko dRSTipathaprAsatA kA parimANa 31916 ke ikatIsa hajAra nava so solaha yojana evaM eka yojana kA sAThiyA unacAlIsa bhAga tathA sATha ke eka bhAga ko ikasaTha se bhAga karake usake sAtha sATha cUrNikA kA bhAga se sUrya zIghra cakSugocara ho jAtA hai mAne itane pramANa ke yojanoM se sUrya draSTigocara hotA hai, yahAM para bhI gaNita prakriyA isa prakAra se hotI hai - isa dUsare maMDala meM sUrya jaba gati karatA hai taba ikasaThiyA do bhAga adhika bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai 126 isakA AdhA cha muhUrta eka muhUrta kA ikasaThiyA eka bhAga adhika isako samasta rUpa se ikasaTha bhAga karane ke liye chahoM muhatoM ko ikasaTha se guNA kare isa prakAra guNA karane para vahAM ikasaTha bhAga adhika hone se usakA prakSepa kare jaise ki 126 - 6=+'= e che ke-sava bAhyamaMDaLanI pachInA aMtarAbhimukha pachInA bIjA maMDaLanA saMcaraNusamayamAM ahIyAM rahelA manuSyane (ahIyA manuSya zabdane eka vacanathI kahevAnuM kAraNa manuSya jAtine laine jAtivAcaka heAvAthI tema kahela che.) arthAt manuSyaleAkamAM rahelA manuSyAne dRSTipatha prAptatAnuM parimANa 319169- ekatrIsa hajAra navaseA seALa ceAjana ane eka ceAjananA sAThiyA egaNacAlIsa bhAga tathA sAThanA eka bhAgane ekasAThathI bhAgIne tenI sAthe sATha cUrNikA bhAgethI zIghra dRSTigAcara thAya che. ahIMyAM paNa gaNitaprakriyA A pramANe thAya che. A bIjA maMDaLamAM sUrya jyAre gati kare che. tyAre ekasaThayA e bhAga vadhAre khAra muhUrta pramANanA divasa hoya che. ane 12 tenA ardhA cha muhUta ane eka muhUta nA ekaDiyA eka bhAga adhika Ane samasta rIte ekasATha bhAga karavA mATe chae muhUtAne ekasaThathI guNuvA A rIte guNavAthI tyAM ekasaTha bhAga vadhAre hovAthI tene| ubhere| 12 - 12/ = + = mA prabhAtro iSa pa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ sUryaprakSaptisUtre paSTibhAgAzca / tatazca sarvabAhyAdatine tasmin dvitIyamaNDale pUrvoktayuktivazAt parirayaparimANaM 318297 trINi lakSANi aSTAdazasahasrANi saptanavatyadhike dve zate ca / tadebhitribhiH zataiH saptaSaSTayadhikaiyadi guNyante tadA 3182974367=16814929 jAtAni ekAdazakoTayo'STaSaSTilakSA caturdazasahasrANi navanavatyadhikAni navazatAni / sarveSAmadhazcaikaSaSTi stenaikapaSTayA guNitayA SaSTayA-614603660 anayA bhAgo hiyate tadA bhAgaphalam 116814999 : 3660=3191634 ekatriMzatsahasrANi SoDazottarANi navazatAni ca pUrNANi ityAyAti / zeSamuddharati caturviMzatiH zatAni ekonacatvAriMzadadhikAni / harasthAne ca SaSTayadhikAni patriMzacchatAni, na cAto yojanAnyAyAnti, tataH SaSTibhAgAnayanArthamekaSaSTayA bhAgo hiyate tadA- x=396-3, ekonacatvAriMzata paSTibhAgA yojanasyeti sarvasya ca SaSTibhAgasya satkAH SaSTirekaSaSTibhAgAH, yojanasyeti sarvamelanena yathoktaM dRSTipathaprAptatA parimANa 31916., / mupapadyate // 5 isa prakAra tIna so saDasaTha tathA ikasaTha bhAga hotA hai / tatpazcAt sarvabAhyamaMDala ke aktina usa dUsare maMDala meM pUrvokta yukti ke anusAra pariraya kA parimANa 318297 tIna lAkha aThAraha hajAra do so sattANave hotA hai, isako yaha tIna so saDasaTha se guNA kiyA jAya to 318297+367= 1166759, gyAraha karoDa aDasaTha lAkha caudaha hajAra nava so nannANu tathA noce ikasaTha ataH ikasaTha se guNita kiye gaye sATha 61460-3660 isase bhAga kare to bhAga phala 116814999:3660=31916 // ikatIsa hajAra nava so solaha pUre Ate hai tathA zeSa covIsa so unacAlIsa AtA hai tathA hara sthAna meM mAne isa covIsa so unacAlIsa ke nIce tIna hajAra chaha so sATha jAtA hai isa saMkhyA se koi yojana banatA nahIM hai ataH sATha bhAga lAne ke liye ikasaTha se bhAga diyA jAve to ba-39 , eka yojana kA sAThiyA unacAlIsa bhAga tathA sATha kA eka bhAga barAbara eka saDasaTha tathA ekasaThIye bhAga thAya che. te pachI sarvabAhyamaMDaLanA pachInA bIjA maMDaLamAM pUrvokta yukti anusAra parirayanuM parimANa 318297 traNa lAkha aDhAra hajAra basa sattANu thAya che, tene je traNaso saDasaThathI gaNavAmAM Ave 318297+36 7=161488 agyAra kareDa aDasaTha lAkha cauda hajAra navaso navANu tathA nIce ekasaTha Ave che tene tethI ekasaThathI guNela sATha 616 =36 6 0 AnAthI bhAgavAmAM Ave te 116814 9 366=319163 ekatrIsa hajAra navase seLa pUrA Ave che, tathA zeSa covIsaso ogaNacAlIsanI nIce traNa hajAra chaso sATha Ave che. A saMkhyAthI koI jana banatA nathI tethI sATha bhAga lAvavA mATe ekasaThathI bhAgavAmAM Ave te 23, =39= 4 eka ejananA sADiyA ogaNacAlIsa bhAga tathA sAThanA eka bhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 361 'tayA NaM rAiMdiyaM taheva" tadA khalu rAtriMdivaM tathaiva // tadA-tasmin sarvabAhyAnantarAtinadvitIyamaNDala cAracaraNakAle khalu rAtriMdivaM-rAtridivasau-rAtridivasayoH pramANe tathaiva-prAguktavadeva bhavataH, arthAt tasmin dvitIyamaNDale dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmUnA aSTAdazamuhUrttA rAtribhavati, tathA ca dvAbhyAmekapaSTibhAgamuhUrtAbhyAmadhiko dvAdazamuhattoM divaso bhavati yathA tatra rAtrimAnam-18- dinamAnam-12+ iti / 'se pavisamANe sUrie doccaMsi ahorattaMsi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraI' sa pravizan sUrya: dvitIye'horAtre bAhyAnantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati |-prvishn-srvbaahyaad dvitIyamaNDalAdantarAbhimukhaM gacchan sUryoM dvitIye'horAtre-dvitIyaSaNmAsasya dvitIye ahoyojana kA sATha ikasaThiyA bhAga na saba ko joDa dene se dRSTipathaprAptatA kA yathokta parimANa 31916, mila jAtA hai| (tayA NaM rAidiyaM taheva) usa sarva bAhyAnantara arvAktana dUsare maMDala ke cAracaraNa kAla meM rAtri divasa kA pramANa mAne dinamAna tathA rAtrimAna pUrva kathita prakAra kA hI hotA hai arthAt usa dUsare maMDala meM ikasaThiyA do muhUrta bhAga nyUna aThAraha muhUrta pramANa vAlI rAtrI hotI hai tathA ikasaThiyA do muhUrta bhAga adhika bAraha muhUrta pramANa vAlA divasa hotA hai| vahAM para rAtrimAna 18 tathA dinamAna 12 isa prakAra kA hotA hai| (se pavisamANe sUrie doccaMsi ahorattaMsi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) vaha dUsare maMDala meM praveza karatA sUrya dUsare ahorAtra meM bAhyamaMDala ke anantaraveM tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki sarvabAhyamaMDala ke dUsare maMDala se pIche ke maMDalAbhimukha gamana karatA huvA sUrya dUsare ahorAtra meM dUsare chaha mAsa ke dUsare ahorAtra meM srvbaahybarAbara eka ejananA sATha ekasaThiyA bhAga 4 badhAne meLavavAthI daSTipathaprAptatAnuM yathAta paribhAe 31816646 bhI taya che. (tayA NaM rAIdiyaM taheva) me smaadhaanaMtara avatana bIjA maMDaLamAM gamanakALamAM rAtadivasanuM pramANa eTale ke dinamAna tathA rAtrimAna pUrvakathita pramANenuM ja hoya che. arthAt e bIjA maMDaLamAM ekasaThiyA be muhUrta bhAga mUna aDhAra muhUrta pramANavALI rAtrI hoya che. tathA ekasaThiyA be muhUrtabhAga vadhAre bAra muhUrta pramANane divasa hoya che. tyAM rAtrimAna 18 tathA dinamAna 12 A pramANe thAya che. (se pavisamANe sUrie dosi ahoratasi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai) se bhI bha3mA praveza 32te| sUrya of mahArAbhA mAghabhajanI pachInA trIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che. kahevAne bhAva e che ke sarvabAhAmaMDaLanA bIjA maMDaLathI pachInA maMDaLa tarapha gamana karata sUrya bIjA aherAtramAM bIjA cha mAsane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 362 sUryaprajJaptisUtre rAtre bAhyAnantaraM-sarvabAhyAnantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya-tanmaNDalaM gatvA cAraM caratitRtIyamaNDale bhramatItyarthaH / / 'tA jayA NaM sarie bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI tiSNi ya cauttare joyaNasae UNacAlIsaM ca sahibhAge joyaNassa egamegeNaM muhuttaNaM gacchai' tAvad yadA khalu sUryoM bAhyaM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi trINi ca caturuttarANi yojanazatAni ekonacatvAriMzataM ca paSTibhAgAn yojanasya ekaikena muhUrtena gacchati // tAvat-tatra sarvabAhyAdantarAbhimukhatRtIyamaNDalasaJcaraNakAle, yadA khalu sUryoM bAhyaM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya-tRtIyamaNDale gatvA cAraM carati-tRtIyamaNDale bhramati, tadA khalu muhattegatipramANamitthaM bhavati, yathA paJca paJca yojanasahasrANi caturuttarANi trINi yojanazatAni ekonacatvAriMzataM ca SaSTibhAgAn yojanasya 53044 etAvanmAtram ekaikena muhartana-pratimuhUttemaMDala ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karake mAne usa maMDala meM jAkara ke gati karatA hai arthAt tIsare maMDala meM paribhramaNa karatA hai / (tA jayA NaM sUrie bAhiraM tacca maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayANaM paMca paMca joyaNasahassAI tiNi ya cauruttare joyaNasae uNacAlosaM sahibhAge joyaNassa egamegeNaM muhatteNaM gacchai) jaba sUrya sarvabAhyamaMDala ke tIsare maDala meM upasaMkramaNa karake gamana karatA hai taba pAMca hajAra tIna so cAra yojana tathA eka yojana kA sAThiyA unacAlIsa bhAga pramANa eka eka muhUrta meM gamana karatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki usa sarvabAhyamaMDala ke anantaraveM tIsare maMDalAbhimukha saMcaraNa kAla meM jaba sUrya sarvabAhyamaMDala ke tIsare maMDala meM jAkara ke gati karatA hai mAne tIsare maMDala meM bhramaNa karatA hai, taba muhUrtagati kA parimANa isa prakAra se hotA hai / jaise ki-pAMca hajAra tIna so cAra yojana tathA eka yojana kA sAThiyA unacAlIsa bhAga 5304 itanA pramANa se bIjA aherAtramAM sarvabAhyamaMDaLanA trIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne eTale ke e bhamA 4/ne gati 42 cha, arthAt trI mamA parizrama 42 che, (tA jayA NaM sUrie bAhira takacaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI tiNNi ya caurattare joyaNasae uNacAlIsaM saTThibhAge joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai) nyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLanA trIjA maMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che. tyAre pAMca hajAra traNaso cAra jana tathA eka ejananA sAThiyA ogaNacAlIsa bhAga pramANa eka eka muhurtamAM gamana kare che. kahevAno bhAva e che ke e sarvabAhyamaMDaLanI pachInA trIjA maMDaLAbhimukha saMcaraNakALamAM jyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLanA trIjA maMDaLamAM jaIne gati kare che arthAt trIjA maMDaLamAM bhramaNa kare che, tyAre muhUrtagatinuM parimANa A pramANe thAya che. jema ke-pAMca hajAra traNa cAra jana tathA eka jananA sAThiyA ogaNa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ 363 sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam __363 gatyA gacchati sUryaH / atrApi gaNitaprakriyA yathA-tasmin maNDale parirayaparimANam318279 tisro lakSA aSTAdazasahasrANi ekonAzItyadhike dve zate ceti, asya SaSTayAbhAgo hiyate, hRte ca bhAge yathoktamatra maNDale muhUrtagatiparimANaM yathA-318279 : 60-5304 iti yathoktamupapadyate / athAtrApi dRSTipathaprAptatAviSayaparimANamAha-'tayA NaM ihagayassa maNussassa egAdhirohiM battIsAe joyaNasahassehiM egAvaNNAe ya sahibhAgehiM joyaNassa sahibhAgaM ca egadvidhA chettA tevIsAe cuNNiyAbhAgehiM sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai' tadA khalu ihagatasya manuSyasya ekAdhikai triMzatA yojanasaharekonapazcAzatA ca paSTibhAgai yojanasya paSTibhAgaM ca ekaSaSTidhA chitvA trayoviMzatyA cUrNikAbhAgaiH sUryazcakSuH sparza zIghramAgacchati ||-tdaa-srvbaahyaanmnnddlaadktintRtiiymnnddlbhrmnnsmye pratimuhartagati se mAne eka eka muhUrta meM sUrya gamana karatA hai| yahAM para bhI gaNitapaddhati isa prakAra hotI hai, usa maMDala meM pariraya kA parimANa=318279 / tIna lAkha aThAraha hajAra do so unnAsI hotA hai isako sATha se bhAga kare to bhAga karane para isa maMDala meM muhUrtagati kA parimANa yathokta rItI se ho jAtA hai jaise ki 318279+ 60=53046 isa prakAra kathita pramANa ho jAtA hai| yahAM para bhI dRSTipathaprAptatA kA parimANa dikhalAte huve kahate haiM-(tayA NaM ihagayassa maNussassa egAdhigehiM battIsAe joyaNasahassehiM egAvaNNAe ya sahibhAgehiM joyaNassa sahibhAgaM ca egasadvidhA chettA tevIsAe cuNiyAbhAgehiM sUrie cakkhupphAsa havvamAgacchada) taba isa manuSya loka meM sthita manuSya ko battIsa hajAra eka yojana tathA eka yojana kA sAThiyA unapacAsa bhAga tathA sATha bhAga ko ikasaTha se vibhakta karake tevIsa cUrNikA bhAga pramANa se sUrya zIghra cakSugocara ho jAtA hai, kahane cAlIsa bhAga pa304 ATalA pramANuthI dareka muhUrtamAM arthAt eka eka muhUrtamAM sUrya gamana kare che. ahIMyAM paNa gaNitapaddhati A pramANe thAya che,-e maMDaLamAM pariyanuM parimANa 318279 traNa lAkha aDhAra hajAra baso ogaNaeMsI thAya che. tene sAThathI bhAgavAmAM Ave te A maMDaLamAM muhUrtagatinuM parimANayakta rItathI thaI jAya che. jema ke-318279 60=530436 2 // pramANe 411 tha/ naya che. mI yA paSTipathAtatAnu paribhA) satAta! che. (tayA NaM ihagayassa maNussassa egAdhirohiM battIsAe joyaNasahassehi egAvaNNAe ya saTThibhAgehi joyaNassa sadvibhAgaM ca egasadvidhA chettA tevIsAe cuNNiyAbhAgehi sUrie cakkhupphAsaM havyamAgacchai) tyAre mA bhanuSyatAmA 298 // manuSyAne matrIsa 12 eka jana tathA eka ejananA sAThiyA ogaNapacAsa bhAga tathA sATha bhAgane ekasaThathI bhAgIne tevasa cUrNikA bhAga pramANuthI sUrya zIgha dRSTigocara thAya che. kahevAno bhAva zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 sUryaprazaptisUtre khalu-iti nizcitam ihagatasya manuSyasya ityatra jAtAvekavacanasya bhAvAt ihagatAnAM manuSyANAM-matyalokasthitAnAM lokAnAm ekAdhikai triMzatA sahaH 32001 ekonapazcAzatA SaSTibhAgaiH / ekaM ca SaSTibhAgamekaSaSTidhAchitvA / tasya satkai strayoviMzatyA cUrNikAbhAgaiH-320016, / asya cUrNikAbhAgaiH sUryaH cakSuH sparza-dRSTigocaraM zIghramAgacchati // atrApi gaNitaprakriyA yathAhi-yato'tra maNDale caturbhirekaSaSTibhAgairadhiko dvAdazamuhUrtAtmako divaso bhavati, tasyArddha ca dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhartAbhyAmadhikAH SaTmuhartAH bhavanti / yathA dinamAnam-12 asyArddhama=(128:2= savarNanena=+ * sAmastyenaikapaSTibhAgakaraNArtha SaNmuhUrtA ekapaSTayA guNyante guNayitvA ca dvAvekaSaSTibhAgI prakSipyete tadA jAtAni aSTaSaSTayadhikAni trINi zatAni, tasyAdha ekapaSTiriti tato'smin maNDale yatparirayaparimANaM vartate 318279 trINi kA bhAva yaha hai kI sarvabAhyamaMDala ke pIche ke tIsare maMDala ke paribhramaNa ke samaya meM isa manuSya loka meM rahe huve manuSyoM ko (yahAM para manuSya zabda ke jAti vAcaka hone se mUla meM eka vacana se kahA hai) yAne isa mRtyu loka meM vartamAna manuSyoM ko battIsa hajAra eka yojana tathA eka yojana kA sAThiyA unapacAsa bhAga evaM sATha kA eka bhAga ko ikasaTha se cheda karake 32001 - usake sAtha teisa cUrNikA bhAga se sUrya dRSTigocara zIghra hotA hai| yahAM para bhI gaNitaprakriyA isa prakAra se hotI hai, jaise ki isa maMDala meM ikasaThiyA cAra bhAga adhika bAraha muhUrta pramANa vAlA divasa hotA hai usakA AdhA ikasaThiyA do muhUrta bhAga adhika cha muhUrta hote haiM jaise ki dinamAna-121 isakA AdhA=(12 :-2 savarNana se++= * isakA samasta kA ikasaTha bhAga karane ke liye chaha muhUrta ko ikasaTha se guNA kare guNA karake ikasaThiyA do bhAga kA prakSepa kare to ikasaThiyA e che ke, sarvabAhyamaMDaLanI pachInA trIjA maMDaLanA paribhramaNanA samayamAM A manuSyalokamAM rahelA manuSyane (ahIMyAM manuSya zabda jAtivAcaka hovAthI mUlamAM ekavacanathI kahela che) arthAt A mRtyulokamAM rahelA manuSyane batrIsa hajAra jana tathA eka jananA 6 sAThiyA ogaNapacAsa bhAga tathA sAThanA eka bhAgane ekasaThathI cheda karIne 32001 6 AnI sAthe trevIsa cUrNikA bhAgethI sUrya zIdhradaSTigocara thAya che. ahIMyAM paNa gaNita prakriyA A pramANe thAya che. jema ke-A maMDaLamAM ekasadhdhiA cAra bhAga vadhAre bAra muhUrta pramANane divasa hoya che. tenuM adhuM ekasaThiyA be muhUrta bhAga madhi4 cha bhuta thAya che. mahinamAna-1261 2mAnA ardhA 12612863-396 = A badhAne ekasaThiye bhAga karavA mATe cha muhUrtane ekasaThathI guNavAthI ane guNIne eksAThiyA be bhAgane prakSepa kare te kada ekasaThiyA traNaso aDasaTha thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam lakSANi aSTAdazasahasrANi ekonAzItyadhike dve zate iti / tadetad yadi aSTaSaSTayadhikai tribhiH zatai guNyate tadA-318279 +1=370755- jAtAni ekAdaza koTayaH ekasaptatiH zatasahasrANi SaDviMzatiH sahasrANi dvisaptatyadhikAni SaTzatAni ca, sarveSAmadha ekaSaSTizca / tato SaSTayA bhAgaharaNArthamekaSaSTiH SaSTayA guNyate 61+603660, anena bhAgaharaNArtha nyAsaH 117126672-3660=32001 zeSamuddharati 3012 dvAdazottarANi trINi sahasrANi, eteSAmadhazca SaSTayadhikAni SaTtriMzacchatAni=302th= 31, ekaSaSTayA bhAge hRte ekatra ekonapaJcAzat SaSTibhAgAH trayoviMzatizca ekasya paSTibhAgasya satkA ekaSaSTidhAiti / / 'rAIdiyaM taheva' rAtriMdivaM tathaiva // rAtridivasau-rAtridivasaparimANe tathaiva-prAguktavadeva bhavato'rthAt caturbhirekaSaSTibhAgairUnA aSTAdazamuhUrttapramANA rAtribhavati, tathA ca caturbhirekaSaSTibhAgamuhUradhiko dvAdazamuhUrtapramANo divaso bhavatIti, 'tayA NaM aTThArasamuhuttA rAI tIna so aDasaTha hotA hai pazcAt isa maMDala kA jo parirayaparimANa 318279 tIna lAkha aThAraha hajAra do so unnAsI hai usako jo tIna so aDasaTha se guNA kare to-318279 + 7038 gyAraha karoDa ikotera lAkha chanvIsa hajAra chaso bahattara nIce ikasaTha tatpazcAt sATha se bhAgane ke liye ikasaTha ko sATha se guNA kare 614603660 isa se bhAga kare 117126672:3660=32001 battIsa so eka hote hai evaM 3012 tIna hajAra bAraha zeSa bacatA hai isake nIce chattIsa so sATha hote haiM , ikasaTha se bhAga kare to eka tarapha sAThiyA unapacAsa bhAga tathA eka sAThiyA tevIsa bhAga hotA hai / (rAiMdiyaM taheva) rAtri divasa kA parimANa prAkU kathita prakAra se hI hotA hai / arthAta ikasaThiyA cAra bhAga nyUna aThAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI te pachI A maMDaLanuM je parizya parimANa 318279 traNa lAkha aDhAra hajAra baso ogaNa eMzI thAya che. Ane je traNa aDasaThathI gaNavAmAM Ave te 31827946=1171 26 2 agIyAra kareDa eketera lAkha chavIsa hajAra chaso tera nIce ekasaTha te pachI sAThathI bhAgavA mATe ekasaThane sAThathI guNavA 616=3660 AnAthI bhAga karo 117126 67223610-32001 patrIsase ye thAya che. sane trae 2 mA2 zeSa rahecha. AnI nIce chatrIsa sATha hoya che. u = =22 ekasaThathI bhAga karavAmAM Ave to eka tarapha pheka 23 sAThiyA ogaNapacAsa bhAga tathA eka sAThiyA bhAganA sAThiyA tevIsa bhAga thAya che. (rAiMdiyaM taheva) rAtri visarnu paribhAera paDadA 48 prArathI thAya che. mAt ekasaThiyA cAra bhAga nyUna aDhAramuhUrta pramANavALI rAtrI hoya che. tathA ekasaDiyA cAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 sUryaprajJaptisUtre bhavai cauhiM egadvibhAgamuhuttehiM UNA, duvAlasamuhutte divase bhavai cauhiM egaTTibhAgamuhutte hiM ahiyA' iti pUrvI pramANata iti / samprati sarvabAhyAnmaDalAdarvAktaneSu maNDaleSu caturAdiSu maNDaleSu atidezamAha - ' evaM khalu eeNuvAraNaM pavisamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalA maMDala saMkamamANe saMkamamANe aTThArasa aTThArasa sadvibhAge joyaNassa egamege maMDale muhuttagaI vimANe NivuTTemANe sAtiregAI paMcAsIti paMcAsIti joyaNAI purisacchAyaM abhivamANe abhimANe savvabhaMtaraM maMDala uvasaMkamittA cAraM caraha' evaM khalu etenopAyena pravizan sUrya stasmAdanantarAttasmAdanantaraM maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman aSTAdaza aSTAdaza SaSTibhAgAn yojanasya ekaikasmin maNDale muhUrttagatiM nirveSTayan nirveSTayan hotI hai tathA ikasaThiyA cAra muhUrta bhAga adhika bAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai / (tayA NaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai cauhiM egaDi bhAgamuhutehiM UNA, dubAlasamuhutte divase bhavai cauhiM egaTTibhAgamuhuttehiM ahiyA) pUrvokta pramANa se arthAt ikasaThiyA cAra bhAga nyUna aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai, evaM ikasaThiyA cAra muhUrta bhAga adhika bAraha muhUrta kA divasa hotA hai / aba sarvabAhyamaMDala ke pIche ke maMDala meM mAne cAra vagairaha maMDaloM meM atideza se kahate haiM ( evaM khalu eeNuvAraNaM pavisamANe sUrie tathA NaM tarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDala saMkamamANe saMkamamANe aTThArasa aTThArasa sahabhAge joyaNassa egamege maMDale muhuttagaI NivuDDemANe NivuDDemANe sAtiregAI paMcAsIti paMcAsIti joyaNAI purisacchA abhimANe abhimANe sataraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai) isa kathita upAya se praveza karatA huvA sUrya usake anantara se usake anantaraveM eka maMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa karake eka yojana kA sAThiyA aThAraha aThAraha bhAga eka bhuhUrta lAga adhika bAra muhUrta prabhANunI divasa thAya che. (tayA NaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai cauhi egaTTibhAgamuhutehiM ahiyA) pUrveti prabhANuthI arthAt sahiyA yAra muhUrta bhAga nyUna aDhAra muhUrtonI rAtrI heAya che. ane ekasaDiyA cAra muhUta bhAga adhika khAra muhUrta pramANanA divasa hoya che. have sabAhyamaMDaLanI pachInA maMDaLamAM eTale ke ceAthA vigere maMDaLAmAM atiheshthii uDe che - ( evaM khalu eeNuvAraNaM pavisamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM kamamANe saMkamamANe aTThArasa aTThArasa saTTibhAge joyaNamsa egamege maMDale muhuttagaI NivuDDhemANe nivuDDhemANe sAtiregAI paMcAsIti paMcAsIti joyaNAI purisacchAyaM abhivuDDemANe abhivuDhemANe savvamaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) mA uhesa upAyathI praveza urato sUrya enA pachInA arthAt eka maMDaLathI bIjA maMDaLamAM saMkramaNu karIne eka ceAjananA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 367 sAtirekAni paJcAzIti paJcAzIti yojanAni purucchAyamabhivarddhayan abhivaddhayan sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati ||-evN-puurvoktprkaarennaiten upAyena pravizan-zanaiH zanaiH stadabhyantarAnantaramaNDalAbhimukhagamanarUpeNAbhyantaraM pravizan sUrya stadanantarAnmaNDalAttadanantaraM maNDalaM-tRtIyAccaturtha caturthAtpaJcamamiti krameNAntarAbhimukhaM gacchan, maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman ekaikasminmaNDale (muhUtrtagatimityatra saptamyarthe dvitIyA) tena muhUtrtagatomuhartagatiparimANe aSTAdazASTAdaza paSTibhAgAn / yojanasya, ityatrApi pUripUrNAnaSTAdazapaSTibhAgAniti-sthUlata uktam , nizcayamatena tu kizcinyUnAnaSTAdaza paSTibhAgAn yojanasya nirveSTayan nirveSTayan-hApayan hApayan pUrva pUrva maNDalApekSayA abhyantarAbhyantara maNDalasya parirayaparimANamadhikRtya aSTAdazabhiryojanai nitvAt, puruSacchAyAmityatrApi maMDala meM muhUrta gati ko kama karake kucha adhika pacAsI pacAsI yojana puruSa chAyA ko baDhAtA baDhAtA sarvAbhyantara maMDala ko prApta karake gati karatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki-pUrvokta prakAra ke isa upAya se dhIre dhIre usa abhyantara maMDala ke anantaraveM maMDalAbhimukha gamana karake aMdara praveza karatA havA sUrya tIsare maMDala se caturtha maMDala meM caturtha maMDala se pAMcaveM maMDala meM isa prakAra ke krama se aMdara kI aura gamana karatA karatA eka maMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa karatA karatA (eka maMDala meM yahAM para muhartagati isa ThikAne saptamI ke artha meM-dvitIyA huI hai) ataH muhartagati mAne muhartagatiparimANa meM eka yojana kA sAThiyA aThAraha aThAraha bhAga yahAM para bhI paripUrNa sAThiyA aThAraha bhAga isa prakAra sthUlatA se kahA hai nizcaya mata se to eka yojana kA kucha nyUna sAThiyA aThAraha bhAga kama karatA karatA pUrva pUrva maMDala kI apekSA se abhyantarAbhyantara maMDala kA parirayaparimANa ko adhikRta sAThiyA aDhAra aDhAra bhAga eka maMDaLamAM muhUrtagatine nyUna karIne kaMIka vadhAre paMcAsI paMcAsI jana purUSa chAyAne vadhAratA vadhAratA sarvAbhyantaramaMDaLane prApta karIne gati kare che. kahevAno bhAva e che ke-pUrvokta prakArathI dhIre dhIre e atyaMtara maMDaLanI pachInA maMDalAbhimukha gamana karIne aMdara praveza karate sUrya trIjA maMDaLathI cothA maMDaLamAM ane cothA maMDaLathI pAMcamA maMDaLamAM e pramANe kama kamathI aMdaranI bAju gamana karato karate eka maMDaLamAMthI bIjA maMDaLamAM saMkramaNa karatA karatA (ahiMyAM muhU gati e padamAM mULamAM saptamI vibhaktinA arthamAM dvitIyA vibhakti thayela che.) tethI muhUrtagati eTale muhUrtagati parimANamAM eka yajananA sAThiyA aDhAra aDhAra bhAga 16 (ahIMyAM paNa paripUrNa sAThiyA aDhAra bhAga A pramANe sthUla paNAthI kahela che. nizcaya nayanA matathI te eka jananA kaMIka ochA sAThiyA aDhAra bhAga) ochA karatA karatA pahelA pahelAnA maMDaLanA karatAM pachI pachInA maMDaLanA parirayanA parimANane vadhArIne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 sUryaprajJaptisUtre saptamyarthe dvitIyA, tena puruSacchAyAyAM dRSTipathaprAptatA rUpAyAmityarthaH sAtirekANikiJcidadhikAni paJcAzItiM paJcAzItiM yojanAni abhivarddhayan abhivarddhayan sarvAbhyantaraM maNDalaM yAvat pratimaNDalamupasaMkramya - tattanmaNDalaM gatvA cAraM carati tattanmaNDale bhramati || idaM ca sarvabAhyAnmaNDalAt arvAktanAni katipayAni prathamadvitIyAdi maNDalAni apekSya sthUlata uktam / paramArthatastu punarevaM vaktavyaM yathA - iha yenaiva krameNa sarvAbhyantarAn maNDalAtparato bahirgamanakA dRSTipathaprAptatAM hAvayan hApayan bahirnirgata stenaiva krameNa sarvavAhyAnmaNDalAdantarAbhimukha pravezakAle'pi arvAktaneSu maNDaleSu dRSTipathaprAptatAmabhivarddhayan abhivarddhayan pravizet / tatra sarvabAhyamaNDalAdarvAktana dvitIyamaNDalagatAd dRSTipathaprAptatAparimANAt sarvabAhyakarake aThAraha yojana kI nyUnatA kahI hai / puruSachAyA isa ThikAne bhI samI ke artha meM dvitIyA vibhakti huI hai ataH dRSTipathaprAptatA rUpa puruSa chAyA meM aisA artha hotA hai, sAtireka mAne kucha adhika pacAsI pacAsI yojana ko baDhAtA baDhAtA sarvAbhyantara maMDala meM yAvat pratimaMDala meM upasaMkramaNa karake mAne usa usa maMDala meM jAkara gati karatA hai, arthAt usa usa maMDala meM paribhramaNa karatA hai / yaha kathana sarvabAhya maMDala se arvAktana kitaneka prathama dUsarA vagairaha maMDala kI apekSA karake sthUlatA se kahA hai, vAstavika rIti se to isa prakAra kahanA cAhie jaise ki yahAM para jisa krama se sarvAbhyantara maMDala se pIchA bAhara nikalane ke samaya dRSTipathaprAptatA ko kama karatA karatA jisa prakAra bAhara nikale usI krama se sarva bAhyamaMDala se aMdara kI ora praveza karate samaya bhI arvAktana mAne pIche ke maMDaloM meM dRSTipatha prAptatA ko baDhAtA baDhAtA praveza karatA haiM, vahAM para sarvAbhyantara maMDala ke pIche ke dUsare maMDalagata dRSTipathaprAsatA ke parimANa se sarvabAhya maMDala meM aDhAra ceAjananI nyUnatA kahela che. purUSachAyA A ThekANe paNa saptamInA atha mAM dvitIyA vibhakti thayela che, tethI dRSTipathaprAptatA rUpa purUSachAyAmAM Ama atha thAya che, sAtireka eTale kaIka vadhAre paMcAsI paMcAsI ceAjanane vadhAratA vadhAratA sarvAbhyaMtara maDaLamAM yAvat pratimaMDaLamAM upa'sakramaNa karIne arthAt te te maMDaLamAM jaIne gati kare che. eTale ke te te maMDaLezamAM paribhramaNa kare che, A kathana sa`khAhyama`DaLathI arvAktana keTalAka pahelA bIjA vigere maMDaLanI apekSAthI sthUlatAthI kahela che. vAstivika rIte te evI rIte kahevu joie ke--ahIMyA je kramathI sarvAbhya tarama`DaLamAMthI pAchA bahAra nIkaLavAnA samaye draSTipathaprAptatAne kama karatA karatA je rIte bahAra nIkaLe che eja rIte sa khAdyama DaLamAMthI aMdaranI tarapha pravezavAnA samaye paNa arvAMktana eTale pachInA ma`DaLAmAM dRSTipathaprAptatAne vadhAratA vadhAratA praveza kare che. tyAM sarvAzya taramaMDaLa pachInA khIjA maMDaLanI dRSTipathaprAptatAnA parimANuthI saMbAhyamaMDaLamAM pacAsI yeAjana ane eka zrI suryaprApti sUtra : 1
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam maNDale paJcAzIti yojanAni navaSaSTibhAgAn yojanasya ekaM ca SaSTibhAgamekaSaSTidhA chitvA tasya satkAn paSTibhAgAn 858, va hApayatIti pUrvameva maNDagatiparimANavicArakAle gaNItaM ca pradarzitaM varttate / punaratra piSTapeSaNenAlam, tatastasmAt sarvabAhyamaNDalAdAktane dvitIye maNDale pravizan sUrya stAvad bhUyo'pi dRSTipathaprAptatAparimANe abhivarddhayati kSepakama, tato'ktineSu maNDaleSu yasmin yasmin maNDale dRSTipathaprAptatAparimANaM jJAtumiSyate tatra tatra maNDaleSu-tRtIyamaNDalAdArabhya tattanmaNDalasaMkhyAyAM patriMzat (36) guNyate, arthAt tRtIyasyaiko guNaka caturthasya dvau paJcamasya trayaH SaSThasya catvAra ityevaM krameNa guNakA bhavanti, tadyathA-tRtIyamaNDalacintAyAmekena guNayet SaTtriMzat / caturthamaNDalacintAyAM dvAbhyAm, paJcamamaNDalacintAyAM trimirevaM krameNa yAvat sarvAbhyantaraM maNDalaM yAvat guNakAGkAH syuriti pacAsI yojana eka yojana kA sAThiyA navabhAga tathA sAThiyA eka bhAga ko ikasaTha se cheda karake usake sAtha sATha bhAga 850, kama karatA hai, prathama hI maMDalagati parimANa vicAra kAla meM gaNitapaddhati pradarzita kiyA hI hai / ataH yahAM para piSTapeSaNa karanA iSTa nahIM hai, tatpazcAt sarvabAhyamaMDala se pIche ke dUsare maMDala meM praveza karatA sUrya phira se bhI dRSTipathaprApsatA ke parimANa meM vRddhi karatA hai yaha kSepaka hai / poche aktitana mAne pIche ke maMDaloM meM jisa jisa maMDala meM dRSTipathaprAptatA parimANa jAnanA ho usa usa maMDala meM mAne tIsare maMDala se AraMbha karake usa usa maMDala kI saMkhyA meM chattIsa se (36) guNA jAtA hai, arthAt tIsare kA guNaka eka cauthe kA do pAMcaveM kA tIna chaThe kA cAra isa prakAra ke krama se guNaka hote haiM, jo isa prakAratIsare maMDala ke vicAra meM eka se guNA kare to chattIsa hote haiM, caturtha maMDala meM vicAra meM do se pAMcaveM maMDala ke vicAra meM tIna se isa prakAra ke krama se yAvat sarvAbhyantara maMDala yAvat guNakAGka hote haiM mAne sarvAbhyantara maMDala ke jananA sAThiyA nava bhAga tathA sAThiyA eka bhAgane ekasaThathI cheda karIne tenI sAthe sATha bhAga 85 % kama kare che. pahelAM ja maMDaLa gatinA vicArakALamAM gaNita paddhati pradazita karela ja che. tethI ahIMyA piSTapeSaNa karavuM ISTa nathI, te pachI sarvabAhyamaMDaLanI pachInA bIjA maMDaLamAM praveza karato sUrya pharIthI daSTipathaprAptatAnA parimANamAM vadhAre kare che. A saMkSepa che. te pachI aktana arthAt pachInA maMDaLamAM je je maMDaLanuM daSTipathaprAptatAnuM parimANa jANavuM hoya te te maMDaLamAM eTale ke trIjA maMDaLathI AraM bhIne te te maMDaLanI saMkhyAmAM chatrIsathI 36 guNavAmAM Ave che. arthAta trIjAne guNaka eka cothAne be pAMcamAne traNa chaThAnA cAra A kamathI guNaka hoya che. je A pramANe trIjA maMDaLanA vicAramAM ekathI gaNavAmAM Ave te chatrIsa thAya che. cothA maMDaLanI vicAraNAmAM bethI pAMcamA maMDaLanA vicAramAM traNathI A prakAranA kramathI yAvat sarvA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre sarvAbhyantaramaNDalacintAyAM dvazItyadhikaM zataM guNakAGkAH bhaveyuriti / itthaM ca guNayitvA yad guNanaphalaM labhyate tat kSepakarAzerapanIya zeSeNa dhruvarAzinA sahitaM pUrvapUrvamaNDalagataM dRSTipathaprAptAparimANaM tatra tatra maNDaleSu dRSTipathaprAptatAparimANaM bhavet / tadyathA - tRtIye maNDale paTtriMzadekena guNakena guNyate, ekena ca guNitaM tadeva 36 x 1 = 36 SaTUtriMzadeva bhavatItyataH kSepakarAze 85, rasmAdapanIyate tadA jAtaM zeSa 85, midaM paJcAzIti Deart navaSTibhAgA yojanasya ekasya paSTibhAgasya satkA ekaSaSTibhAgA caturviMzatiH / etena sahitaM pUrvamaNDalaga dRSTipathaprAptatA parimANaM tadA jAtam asmin maNDale dRSTipathaprAptatAparimANam 31916 meM ekatriMzatsahasrANi SoDazottarANi navazatAni yojanAnA mekonacatvAriMzatpaSTibhAgA yojanasya ekasya SaSTibhAgasya satkAH SaSTirekaSaSTibhAgAH, ityevaM krameNa sarvatra gaNitaM vidheyam / tato'dhikRte maNDale tRtIye maNDale yathoktaM dRSTipathaprAptatAvicAra meM 182 eka so birAsI guNakAGka labhya hote haiM / isa prakAra se guNA karake jo guNanaphala labhya ho usako kSepaka rAzi se kama karake zeSa dhruva rAzi ke sAtha pUrva pUrva maMDalagata dRSTipathaprAptatA kA parimANa usa usa maMDaloM dRSTipathaprAsatA kA parimANa hotA hai, jo isa prakAra hai tIsare maMDala meM chattIsa ko eka guNAMka se guNA kiyA jAtA hai eka se guNA kiyA 'huvA usI prakAra - 36+1=36 chattIsa hI hotA hai ataH kSepaka rAzi jo 85 hai usameM se kama kare to 85, isa prakAra pacAsI yojana tathA eka yojana kA sAThiyA navabhAga tathA sAThiyA covIsa hotA hai / isake sAtha pUrva maMDala kA dRSTiprAsatA kA parimANa ko joDane se isa maMDala kA dRSTipathaprAptatA kA parimANa 31916, ikatIsa hajAra nava so solaha yojana tathA eka yojana kA sAThiyA unacAlIsa bhAga evaM sATha kA eka bhAga sahita sATha shefoyA bhAga hotA hai / isa prakAra ke krama se sarvatra gaNitapramANa samajha 370 bhyantaramAMDaLa cAvat guNakanA aMko hoya che. arthAt sarvAbhyaMtarama'DaLanA vicAramAM ekasA khyAzI 182 guNukAMka thAya che. A prakArathI guNAkAra karIne je guNana phaLa Ave tene kSepaka rAzIthI ochA karIne zeSa dhruvarAzInI sAthe pUrva pUrva maDaLagata dRSTipathaprAptatAnuM parimANa e e maMDaLeAmAM daSTipathaprAptatAnuM parimANa thAya che. je A pramANe che, trIjA maDaLamAM chatrIsane ekanA guNAMkathI guNavAmAM Ave che. ekathI cuNela eja pramANe 36+1=36 chatrIsa 4 thAya che. tethI kSepaka rAzi je 85 temAMthI echA kare te 85, 24 A rIte pacAzI yAjana tathA eka yeAjananA sADhiyA nava bhAga tathA sADhiyA cAvIsa bhAga thAya che. AnI sAthe pahelAnA maMDaLanA dRSTipathaprAptatAnA parimANune meLavavAthI A maMDaLanA dRSTipathaprAptatAnuM parimANu 31916, ekatrIsa hajAra navase sALa ceAjana ane eka yeAjananA sAThiyA egaNacAlIsa bhAga tathA sAphanA eka bhAga sahita sAThe ekasaDiyAbhAga thAya che. A 1 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam parimANaM bhavati / ityatrApi vizadabhAvanA pUrvoktavyAkhyAyAM pradarzitaiva, kimatra bRhallekhaprayAsena / itthameva caturthe maNDale patriMzat dvAbhyAM guNyate tadA 36x2=72 guNanaphalaM dvisaptatirAyAti, idaM ca dhruvarAzerapanIya zeSeNa dhruvarAzinA tRtIyamaNDagataM dRSTipathaprAptatA parimANaM sahitaM kriyate cettadA tatra caturthe maNDale dRSTipathaprAptatAparimANaM bhaved yathA32086, dvAtriMzat sahasrANi SaDazItyadhikAni, yojanAnAmaSTApazcAzacca SaSTibhAgA yojanasya ekasya ca paSTibhAgasya satkA ekaadshaikssssttibhaagaaH|| itthamevAvaziSTeSu caturazItyadhikazatasaMkhyakeSu maNDaleSu gaNitaM bhAvanIyam / tad yadA sarvAbhyantare maNDale dRSTipathaprAptatAparimANaM jJAtumiSyate tadA patriMzadvayazItyadhikena zatena guNyate tadA 1824 leveM / isa prakAra adhikRta tIsare maMDala meM yathAkathita dRSTipathaprAptatA kA parimANa ho jAtA hai| yahAM para bhI spaSTarUpa se pUrvokta vyAkhyA meM pradarzita kara hI diyA hai ataH vistAra kara kahane kI AvazyakatA rahatI nahIM arthAt vRthA graMthavistAra kA kyA prayojana / isI prakAra cauthe maMDala meM chattIsa ko do se guNA kare to-36x2-72 guNana phala bahattara hotA hai| isa saMkhyA ko dhruvarAzI se dUra karake zeSa dhruvarAzI se tIsare maMDala kA dRSTipatha prAptatA kA parimANa joDe to cauthe maMDala kA dRSTipathaprAptatA kA parimANa ho jAtA hai| jaise ki-320860, 6 battIsa hajAra chiyAsI yojana tathA eka yojana kA sAThiyA aThAvana bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga sahita ikasaThiyA gyAraha bhAga ho jAtA hai| isI prakAra avaziSTa eka so corAsI maMDaloM meM gaNita kA vicAra kara leveM / vaha jaise sarvAbhyantara maMDala meM dRSTipathaprAptatA kA parimANa jAnane kA vicAra kare taba chattIsa ko eka so birAsI se guNA kare to 1824366552 cha hajAra pAMca so bAvana gunnnpramANenA kramathI badhe ja gaNita pramANa samajI levuM. A pramANe adhikRta trIjA maMDaLamAM yukta rIte dRSTipathaprAptatAnuM parimANu thaI jAya che, ahIMyAM paNa spaSTarUpe pUrvokta kathanamAM batAvavAmAM AvI gayela che jethI vistAra pUrvaka kahevAnI jarUra rahetI nathI. arthAt vRthA grantha vistAra karavAthI zuM lAbha ? A pramANe cothA maMDaLamAM chatrIsane bethI guNavAmAM Ave te 36+2=72 guNana phaLa betara thAya che. A saMkhyAne dhavarAzImAMthI ochA karIne bAkInI dhruvarAzImAM trIjA maMDaLanI dRSTipathaprAptatAnuM parimANa meLavavAmAM Ave to cethA maMDaLanA daSTipathaprAptatAnuM parimANa thaI jAya che. jema ke 320866 batrIsa hajAra chAsI jana tathA eka jananA sAThiyA aThAvana bhAga tathA ekasAThiyA eka bhAga sahita ekasAThiyA agyAra bhAga thaI jAya che, eja pramANe bAkInA eka caryAzI maMDaLamAM daSTipathaprAptatAnuM parimANa jANavAne vicAra kare te chatrIsane ekase khyAzIthI gaNavAmAM Ave te 1824 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 sUryaprajJaptisUtre 107 25 36 = 6552 iti bhavati guNanaphalam, yatohi tRtIyamaNDalAdArabhya sarvAbhyantarasya maNDalasya dvayazItyadhikazatatamatvAt / gaNanAkrama stRtIyamaNDalAdeva bhavati tena sarvAbhyantarasya maNDalasya guNako dvayazItyadhikaM zata 182 miti, tenAtra jAtaM guNanaphalaM 6552 dvipaJcAzadadhikAni paJcaSaSTizatAni / asminnekapaTyA 61 bhAge hRte 6552 / 61= iti labdhaM bhAgaphalaM saptottaraM zataM SaSTibhAgAnAm, paJcaviMzaterekaSaSTibhAgA yojanasyeti, etad dhruvarAzAvasmin 85 paJcAzItiryojanAni navapaSTibhAgA yojanasya ekasya SaSTibhAgasya satkAH SaSTirekapaSTibhAgA ityevaM bhUte dhruvakarAzau yadi zodhyate tadA (85 107 )-(14, 8)=83, vyazItiryojanAni, dvAviMzatiH SaSTibhAgA yojanasya ekasya paSTibhAgasya satkAH paJcatriMzadekaSaSTibhAgA yojanasyeti / iha mUle patriMzat paTtriMzadekapaSTibhAgAH kalayA nyUnAH paramArthato labhyanta iti sarva prAgeva dhUlIkarmaNA pradarzitam / phala hote haiM, kAraNa ki tIsare maMDala se AraMbha karake sarvAbhyantara maMDala paryanta meM eka so birAsI maMDala hone se gaNanA krama tIsare maMDala se hI hotA hai ataH sarvAbhyantara maMDala kA guNaka 182 eka so birAsI hai isa prakAra yahAM para guNanaphala 6552 | chaha hajAra pAMca so bAvana hotA hai / isa saMkhyA ko ikasaTha se 61 bhAga deve to 6552 / 61 = bhAgaphala sAThiyA eka so sAta tathA eka yojana kA ikasaThiyA pacIsa bhAga hotA hai isako dhruvarAzI jo 85 paMcAsI yojana evaM eka yojana kA sAThiyA nava bhAga evaM eka sATha bhAga sahita sATha ikasaThiyA bhAga isa saMkhyA ko dhruvarAzI meM se kama kare to (85 ) - (1, 830, ) tirAsI yojana tathA eka yojana kA sAThiyA bAvosa bhAga evaM eka yojana kA sATha ke eka bhAga sahita pAtrIsa ikasaThiyA bhAga nikala AtA hai, kalA nyUna ikasaThiyA chattIsa chattIsa bhAga vAstavika 25 " zrI suryaprajJapti sUtra : 1 yahAM para mUla meM eka rItI se prApta hotA 36=6552 cha hajAra pAMcaseA bAvana guNanaphaLa thaI jAya che, kAraNa ke trIjA maMDaLathI ArabhIne sarvAbhyaMtara sudhInA ekasA khAsI maDaLe! hAvAthI gaNunA krama trIjA mAMDaLathI ja thAya che, tethI sarvAbhya taramaDaLanA guNaka 182 ekasA khAzI che. A pramANe ahIMyAM guNukALa 6552 cha hajAra pAMcaso bAvana thAya che. A saMkhyAne 61 ekasaThathI bhAgavAmAM Ave te 655261=77,25 bhAgaLa sAThiyA, ekase sAta tathA eka ceAjananA ekaThiyA pacIsa bhAga thAya che. Ane varAzI je 856, paMcAzI ceAjana ane eka ceAjananA sAThiyA nava bhAga tathA ekasaThiyA bhAga sahita sATha ekasaThayA bhAga A saMkhyAne dhruvarAzImAMthI AchA kare te 8564,61 124,25-8323,75 tryAzI yAjana tathA eka ceAjananA sAThiyA khAvIsa bhAga ane eka cAjananA pAMtrIsa ekasaDiyA bhAga maLI jAya che, ahIMyAM mULamAM eka kaLA nyUna ekasaDiyA chatrIsa bhAga vAstavika
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 373 tacca kalAnyUnatvaM pratimaNDalaM bhavet yadA dvayazItyadhikazatatame maNDale ekatra piNDitaM (savaNita) syAttadA aSTaSaSTirekaSaSTibhAgAH labhyante, tataste bhUyaH prakSipyante tato jAta midaM 830, vyazIti yojanAni trayoviMzatiH paSTibhAgA yojanasya ekasya SaSTibhAgasya satkA dvicatvAriMza dekaSaSTibhAgA yojanasyeti / eteSu sarvAbhyantarAnantaradvitIyamaNDalagataM dRSTipathaprAptatAparimANaM 47179 / / saptacatvAriMzat sahasrANi ekonAzItyadhika zatamekaM ca yojanAnAM saptapazcAzatpaSTibhAgA yojanasya ekasya paSTibhAgasya satkA ekonaviMzatirekaSaSTibhAgA yojanasyeti bhavati / ityevaM rUpaM yadi sahitaM kriyate tadA-(47179 / 16, 6)+(83, 24, 46) 4726331 ityevaM sarvAbhyantare maNDale yathoktaM dRSTipathaprAptatA parimANaM bhavati, saptacatvAriMzat sahasrANi triSaSTayadhike dvezate yojanAnA mekaviMzatizcaikahai yaha saba pahale dhUlikarma se kaha hI diyA hai, vaha kalA nyUnatva prati maMDala meM hokara jaba eka so birAsIve maMDala meM ekatra karake milAve taba ikasaThiyA aDasaTha bhAga 6 labhya hotA hai, tadanantara usako phirase prakSipta kare to 8334, 2 tisasIyojana tathA eka yojana kA sAThiyA teIsabhAga evaM eka yojana kA sATha bhAga sahita ikasaThiyA bayAlIsa bhAga hotA hai, isa meM sarvAbhyantara maMDala ke anantaraveM dUsare maMDala kA dRSTipathaprAptatA kA parimANa jo 47179 / 4, suDatAlIsa hajAra ekaso unnAsI yojana tathA eka yojana kA sAThiyA satAvana bhAga evaM eka yojana kA sAThiyA eka bhAga sahita ekasAThiyA unnIsabhAga hotA hai unako jo sAtha joDe to (47179, x83, 4, 43= 4726341 suDatAlIsa hajAra doso tirasaTha yojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA ikkIsabhAga sarvAbhyantara maMDala kA yathokta dRSTipathaprAptatA kA parimANa hotA hai / isa prakAra dRSTipathaprAptatA meM kitaneka maMDaloM meM sAtireka mAne rIte prApta thAya che. A tamAma pahelAM dhUlikarmathI batAvI dIdhela che, e pramANe te dareka maMDaLamAM eka kalA nyUna thaIne jyAre eka khyAzImA maMDaLamAM ekaThA karIne meLavavAmAM Ave tyAre ekasaDiyA aDasaTha bhAga labhya thAya che. te pachI tene pharIthI prakSipta kare te 833, yAzI jana tathA eka ejananA sAThiyA tevIsa bhAga tathA eka ejananA sAThiyA bhAga sahita ekasaThiyA beMtAlIsa bhAga thAya che. A saMkhyAmAM sarvAtyaMtaramaMDaLanI pachInA bIjA maMDaLanA dRSTipathaprAptatAnuM parimANa ke je 47179gs, suDatAlIsa hajAra ekase egaNyAzI jana tathA eka ejananA sAthi satAvana bhAga tathA eka ejananA sAThiyA eka bhAga sahita ekasADiyA ogaNIsa bhAgo thAya che. tene sAthe mevAmAM Ave to 47178 54,6648313,43=4726333 sutaalIsa hajAra baso tresaTha yojanA ane eka ejananA ekasaDiyA ekavIsa bhAga sarvAtyaMtara zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 sUryaprajJaptisUtre paSTibhAgA yojanasyeti / evaM dRSTipathaprAptatAyAM katipayeSu maNDaleSu sAtirekANi pazcAzIti yojanAni agretaneSu caturazItyadhikazataparyanteSu maNDaleSu yatho tAdhikasahitAni vyazItyadhikazata yojanAni abhivarddhayannabhivarddhayan tAvat vaktavyo bhaved yAvat sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati // 'tA jayA NaM mUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAiM doNNi ya ekAvaNNe joyaNasae attIsaM ca sadvibhAe joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai' tAvad' yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu paJca paJca yojanasahasrANi dve ca ekapaJcAzadyojanazate aSTAtriMzatA ca SaSTibhAgAn yojanasya ekaikena muhUrtena gacchati // tAvat-tatra muhartagativicAre yadAyasmin dine khalu-iti nizcitaM sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya-tanmaNDalamAdAya cAraM carati-sarvAbhyantare maNDale bhramati, tadA-tasmin samaye muhartagatiparimANamitthaM bhavatipazca pazca yojanasahasrANi ekapaJcAzadadhike dve ca yojanazate aSTAtriMzataM ca paSTibhAgAn yojanasyeti 5251 . etAvadbhi yojanairekaikena muhUrtena-pratimuhUrtagatyA gacchati-bhramati / kucha adhika pacAsI yojana Age ke ekaso caurAsI maMDaloM meM yathokta adhikatA sahita ekaso tirAsI yojana ko baDhAtA baDhAtA sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati kare vahAMtaka isa prakAra kahe, 'tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM paMca paMca joyaNasahassAI doNi ya ekAvaNNe joyaNasae atIsaM ca sahibhAe joyaNassa egamegeNaM muhutteNaM gacchai' to jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba pAMca pAMca hajAra doso ikkAvana yojana evaM ekayojana kA sAThiyA aDatIsavAM bhAga eka eka muhUrta meM gamana karatA hai, arthAt sarvAbhyantara maMDala meM bhramaNa karatA hai, usa samaya muhUrtagati kA parimANa isa prakAra hotA hai 52516 pAMca hajAra doso ikkAvana yojana tathA eka yojana kA sAThiyA aDatIsa bhAga itane yojanoM meM pratimuhartagati se eka maMDaLanuM yakta daSTipathaprAptatAnuM parimANa thaI jAya che. A rIte daSTipathaprAptatAmAM keTalAka maMDaLamAM sAtireka eTale ke kaMIka vadhAre paMcAzI jana AgaLanA ekaso cirAzI maMDaLamAM yokta adhikatA sAthe eka vyAzI janane vadhAratA vadhAratA sabhyataramaMDaLamAM upasiMkramaNa karIne gati kare che tyAM sudhI A pramANe kahevuM. (tA jayA NaM sUrie savvanbhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai tayANa paMca paMca joyaNasahassAI doNNi ya ekkAvaNNe joyaNasae advatIsaM ca sadvibhAe joyaNassa egamegeNaM muhatteNaM gacchai) nyAre sU sAsyata2mamA upasa bhae 4zane gati 42 cha, tyAre pAMca pAMca hajAra base ekAvana jana ane eka ejananA sAThiyA aDatAlIsa bhAga eka eka muhUrtamAM gamana kare che, arthAt sarvAtyaMtaramaMDaLamAM bhramaNa kare che, te vakhate muhUrtagatinuM parimANa A pramANe thAya che. parapa1 pAMca hajAra baso ekAvana jana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 375 gaNitaprakriyA pUrvavadeveti || ' tayA NaM ihagayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM dohiya dovaTThehiM joyaNasaehiM ekavIsAe ya saTTibhAgehiM joyaNassa sUrie cakkhuphAsaM havvamAgaccha' tadA khalu ihagatasya manuSyasya saptacatvAriMzatA yojanasahasraiH dvAbhyAM dviSaSTAbhyAM yojanazatAbhyAm ekaviMzatyA ca SaSTibhAgai ryojanasya sUryacakSuH sparza zIghramAgacchati // tadA-sarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNakAle ihagatasya manuSyasyetyatra jAtAvekavacana mityataH iha - bhUloke gatAnAM - sthitAnAM manuSyANAM - lokAnAM dRSTipathaprAptatA parimANamitthaM bhavati - saptacatvAriMzatA yojanasahasra dvabhyAM dviSaSTyadhikAbhyAM yojanazatAbhyA mekaviMzatyA caSaSTibhAgai ryojanasya 472620 etAvadbhiyajanaiH sUrya akSuH sparza - dRSTimArga zIghramAgacchati / atra muhUrttagatiparimANaviSayakaM dRSTipathaprAptatAviSayakaM cAsyaiva sUtrasya vyAkhyAyAM eka muhUrta meM gamana karatA hai yAnI bhramaNa karatA hai| yahAM para bhI gaNita prakriyA pUrva kathanAnusAra hI hai 'tayA NaM ihagayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM dohiya dovaDDehiM joyaNasa ehi~ ekkavIsAe sahibhAgehiM joyaNassa sUrie cakkhuphAsaM havva mAgacchai' taba yahAM para rahe huve manuSya ko tAlIsa hajAra doso bAsaTha yojana tathA eka yojana kA sAThiyA ikkIsabhAga se sUrya zIghra cakSugocara hotA hai, kahane kA bhAva yaha hai ki sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNa samaya meM isa bhUloka meM rahe huve manuSyoM ko (yahAM para manuSya zabda meM mUlameM eka vacana se kahA hai vaha jAtivAcaka hone se kahA hai) ataH manuSyoM kA dRSTipataprAsatA kA parimANa isa prakAra se hotA hai, saiMtAlIsahajAra doso bAsaTha yojana tathA eka yojana kA sAThiyA ikkIsabhAga itane pramANa se sUrya zIghra dRSTimArga meM AtA hai| yahAM para muhUrtagati parimANa viSayaka dRSTipathAsa ke saMbaMdha meM isI sUtra kI vyAkhyA meM prathama kahA hI hai ataH tathA eka ceAjananA sAThiyA ADatrIsa bhAga ATalA cejanAmAM pratimuhUta gatithI eka eka muhUrtomAM sUryAM gamana kare che, arthAt tyAM bhramaNa kare che. ahIMyAM paNa gaNitaprakriyA pUrva'thanAnusAra 4 che. (tayA NaM ihagayassa maNussassa sItAlIsAe joyaNasahassehiM dohiya class joyaNasaehiM ekkavIsAe sadvibhAgehiM joyaNassa sUrie cakkhupphAsaM havvamAgacchai) tyAre tyAM rahelA manuSyeAne suDatAlIsa hajAra khaseA khAsa ceAjana tathA eka ceAjananA sADiyA ekavIsa bhAgathI sUrya" zIghra dRSTigeAcara thAya che. kahevAnA bhAva e che ke-sarvAM yantarama DaLanA saMcaraNukALamAM A bhUleAkamAM rahelA manuSyane (ahIMyAM manuSya zabdamAM mULamAM prAkRta havAthI ekavacana kahela che, e jAtivAcaka hAvAthI tema kahela che.) tethI manuSyAne dRSTipathaprAptatAnuM parimANu A pramANenu thAya che, suDatAlIsa hajAra khase khAsaTha ceAjana tathA eka ceAjananA sAThiyA ekavIsa bhAga ATalA pramANathI sUrya zIghra dRSTigAcara thAya che. ahIMyAM muhUta gati parimANunA sabaMdhamAM dRSTipathaprAptatAnA viSayamAM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 sUryaprAptisUtre prAgeva bhAvitaM tena atra bhUyastayA prakriyayA'lam // sUtrakRtAtu prastAvAd bhUyaH pratipAditaM varttate, prastAve punarukte punarukti doSo na bhavatIti // __ 'tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSaka: aSTAdazamuhattoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhartA rAtrirbhavati, tadA-sarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNakAle khalu-iti nizcitaM sUrya uttamakASThAprApto bhavati-paramottaradiggato bhavati-sAyanamithunAntagato bhavati, tenoskarSaka:-paramAdhiko'STAdazamuhUrtAtmako divaso bhavati, jaghanyA-paramAlpikA dvAdazamuhUrtA-dvAdazamuhartaparimANA rAtrirbhavati // etenetthaM siddhaM yat sarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNakAle divasasya paramAdhikatvaM, rAtrezva paramAlpatvaM bhavati / tathA ca sarvabAhyamaNDalasazcaraNadine rAtreH paramAdhikatvaM, divasasya paramAlpatvaM ca bhavatIti // 'esa NaM docce phira se yahAM para usa kA kathana nahIM karate haiM, sUtrakArane to usakA prastAva karake phirase pratipAdita kiyA hai, prastAva phira se kare to usa meM punarukti doSa nahIM hotA hai| ___ 'tayA NaM uttamakaTThapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI', taba uttamakASThAprApta utkarSaka aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA bAraha muhUrtapramANavAlI rAtrI hotI hai| kahane kA bhAva yaha hai ki-sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNakAla meM sUrya uttamakASTAprApta hotA hai mAne uttaradiggata arthAt sAyana mithunAntagata hotA hai ataH utkarSaka mAne paramAdhika aThAraha muharta pramANa kA divasa hotA hai evaM jaghanyA paramaladhvI bAraha muhUrta parimANavAlI rAtrI hotI hai, isase yaha siddha hotA hai ki sarvAbhyantaramaMDala ke saMcaraNa kAla meM divasa parama adhikatAvAlA evaM rAtrI parama alpapramANa kI hotI hai| tathA sarvabAhyamaMDala Aja sUtranI vyAkhyAmAM pahelA kahI ja dIdhela che. tethI pharIthI ahIMyAM tenuM kathana karavAmAM AvatuM nathI. sUtrakAre te tene prastAva mAtra karIne pharIthI pratipAdana karela che. paNa prastAva pharIthI kare che temAM punarUkti doSa lAgato nathI. (tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae advArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) tyAre uttama181prArata 454 412 bhuDUta nA hivasa ya cha bhane mAra maharta pramANanI rAtrI hoya che, kahevAne bhAva e che ke-sarvAtyaMtaramaMDaLanA saMcaraNakALamAM sUrya uttamakAkAprApta hoya che, arthAt uttara dizAmAM eTale ke mithunasaMkrAtigata hoya che, tethI ukarSaka eTale ke paramaadhika aDhAra muhUrta pramANano divasa hoya che ane jaghanyA paramaladhvI bAra muhurta pramANavAlI rAtrI hoya che, AnAthI e siddha thAya che ke savavyaMtaramaMDaLanA saMcaraNakALamAM divasa parama adhikatAvALe ane rAtrI parama apa pramANa zrI suryaprajJami sUtra: 1
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 23 dvitIyaprAbhRte tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 377 chammAse, esa NaM doccassa chammAsassa pajjavasANe, esaNaM Adicce saMvacchare, esa NaM Adicassa saMvaccharassa pajjavasANe' eSa khalu dvitIyaH SaNmAsaH, eSa khalu dvitIyasya SaNmAsa - sya paryavasAnaH, eSa khalu AdityaH saMvatsaraH, eSa khalu Adityasya saMvatsarasya paryavasAnaH || eSaH pUrvoktaniyamaviziSTe dinamAnarAtrimAnayoH paramAdhikaparamAlpatvaviziSTaH sarvAbhyantaramaNDalasya saJcaraNarUpo dvitIyaH SaNmAso bhavati arthAt dvitIyapaNmAsasya paryavasAnarUpe samaye dinamAnasya paramAdhikatvaM rAtrimAnasya ca paramAlpatvaM bhavatIti rAddhAntaH / yatohieSaAdityaH samvatsaraH- Aditya saMcAravasataH saMvatsaraH - sAyanasUryasyaika bhagaNa bhogakAlarUpaH saMvatsaraH - sauravarSanAmadheyaH saMvatsaro bhavati, tatrApi AdityasaMvatsarasya paryavasAnabhUtaH saMcaraNa dina meM rAtri kA pramANa paramAdhika evaM divasa kA pramANa parama alpa hotA hai / 'esa NaM docce chammAse, esa NaM doccassa chammAssa pajjavasANe, esa NaM adicce saMvacchare, esa NaM Adicassa saMvaccharassa pajavasANe' yaha dUsarA chahamAsa kahA hai yahI dUsarA chahamAsa kA paryavasAna kahA hai / isa prakAra yahI Aditya saMvatsara hai evaM yahI Aditya saMvatsara kA paryavasAna hai / isa prakAra pUrvokta niyamaviziSTa dinamAna evaM rAtrimAna parama adhika evaM parama alpa viziSTa sarvAbhyantaramaMDala saMcaraNarUpa dUsarA chaha mAsa hotA hai arthAt dUsare chaha mAsa kA paryavasAnarUpa samaya meM dinamAna parama adhika hotA hai evaM rAtrimAna parama alpa hotA hai / ataH yaha Aditya saMcArarUpa saMvatsara mAne sAyana sUrya kA eka bhAga ke bhogarUpa saMvatsara saura varSa nAmakA saMvatsara hai| yahI Aditya saMvatsara kA paryavasAnabhUta kAla hai / sauravarSa kI samApti ke samaya meM sUrya sAyana mithunAnta hone para dinamAna parama utkRSTa hotA hai evaM rAtrimAna parama alpa hotA hai / isa se isa prakAra vALI heAya che, tathA sakhAhyamaDaLanA saMcaraNadinamAM rAtrInuM pramANa pama adhika ane divasa prabhANu parama daya hoya che, (esa NaM docce chammAse, esa NaM doccassa chammAsassa pajjavasANe, esa NaM Adicce saMvacchare, esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajjavasANe) yA zrIla cha mAsa kahela che. Aja bIjA cha mAsanu pavasAna kahela che, A rIte Aja Aditya saMvatsara che. ane Aja Aditya saMvatsaranuM pavasAna che. A rIte pUrvokta niyamaviziSTa nimAna ane rAtrimAna parama adhika ane parama alpa viziSTa sarvAbhya tarama'DaLa saMcaraNarUpa khIjA cha mAsa thAya che, arthAt khIjA cha mAsanA pavasAnarUpa samayamAM dinamAna parama vadhAre hAya che, ane rAtrimAna parama alpa hAya che, tethI A Aditya saMcArarUpa saMvatsara arthAt sAyana sUrya eka bhAga bhogavavArUpa saMvatsara saurava" nAmanuM saMvatsara che. Aja Aditya saMvatsaranA pavasAnarUpa kALa che, saurava nI samAptinA samayamAM sUrya sAyamithunAnta heAvAthI dinamAna paramautkRSTa hAya che, tathA rAtrimAna parama zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 sUryaprajJaptisUtre kAlaH, sauravarSasya paryavasAne samaye sAyanamithunAntasthe sUrye dinamAnasya paramAdhikatvaM rAtrimAnasya ca paramAlpatvaM bhavatItyarthaH / etenetthaM bhavati yat sAyanakarkAdipravezakAlo varSArambhakAlastathA sAyanamithunAntagatatvaM sUryasya varSAntakAlo bhavatItyarthaH / sU0 23 // dvitIya prAbhRtasya tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam samAptam // 2- 3 // iti zrI vizvavikhyAta - jagavallabha - prasiddhavAcaka- paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddha gadyapadyAnaikagranthanirmApaka- vAdimAnamardaka- zrI zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padavibhUSita - kolhApurarAjaguru - bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara - pUjyazrI - ghAsIlAla - vrativiracitAyAM zrI sUryajJasUtrasya dvitIyaM prAbhRtaM samAptam // 2 // jJAta hotA hai ki sAyana karkAdi rAzi kA pravezakAla varSArambha kA kAla hotA hai tathA sAyanamithunAnta sUrya ke gamana varSA kA anta kAla hotA hai || sU0 23|| dUsarA prAbhRta kA tIsarA prAbhRtaprAbhRta samApta // 2-3 // zrIjainAcArya - jainadharmadivAkara - pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM dUsarA prAbhRta samApta // 2 // laghu hoya che. tethI e pramANe jaNAya che ke sAyanakarmAdiAzinA praveza kALa varSArambhakALa heAya che. tathA sAyana mithunAnta sUryaMnA gamananA kALa varSanA antakALa hoya che. AslR0 23aa khIjA prAbhUtanuM trIjuM prAmRtaprAbhUta samApta // 2-3 // zrI jainAcArya -jainadhama divAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUrya prajJaptisUtranI sUjJaptiprakAzikA TIkAmAM khIjuM prAkRta samApta / 2 / / zrI suryaprajJapti sUtra : 1 pha
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ 379 sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtamAbhRtam // atha tRtIyaM prAbhRtam // mUlam-tA kevaiyaM khettaM caMdimasUriyA obhAsaMti ujjoti taveMti pagAsaMti AhitAti vaejA, tattha khallu imAo bArasa paDi. vattio paNNattAo, tatthege evamAsu, tA egaM dIvaM samudaM caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveMti taveMti pagAti, ege evamAhaMsu, 1 / ege puNa evamAhaMsu 2, tA tiSNi dIve tiNi samudde caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveti taveMti pagAseMti ege evamAhaMsu 2 / ege puNa evamAhaMsu 3, tA addhacautthe dIvasamudde caMdimasUriyA obhAti ujjo veti taveMti pagAseMti, ege evamAhaMsu 3 / ege puNa evamAhaMsu 4, tA sattadIve sattasamudde caMdimasUriyA obhAsiti ujjoveMti taveMti pagAseMti, ege evamAhaMsu 4 / ege puNa evamAhaMsu 5, tA dasa dIve dasa samudde caMdimasUriyA obhAsiti, ujjoveti taveMti pagAsiMti, ege evamAhaMsu 5 ege puNa evamAhaMsu 6, tA bArasa dIve bArasa samudde caMdimasUriyA obhAti ujoti taveMti pagAsiMti, ege evamAhaMsu 6 / ege puNa evamAhaMsu 7, bAyAlIsaM dIve bAyAlIsaM samudde caMdimasUriyA obhAsaMti ujjoveMti taveMti pagAsaMti, ege evamAhaMsu 7, / ege puNa evamAhaMsu 8, bAvariM dIve bAvattari samudde caMdimasUriyA obhAsaMti ujjoveMti taveMti pagAsaMti, ege evamAhaMsu 8 / ege puNa evamAhaMsu 9, tA bAyAlIsaM dIvasayaM bAyAlaM samuddasayaM caMdimasUriyA obhAsaMti ujjoveti taveMti pagAsaMti, ege evamAhaMsu 9 / ege puNa evamAhaMsu 10, tA bAvattari dIvasayaM bAvattariM samudasayaM caMdimasUriyA obhAsaMti ujjoveMti taveMti pagAseMti, ege evamAhaMsu 10 / ege puNa evamAhaMsu 11, tA bAyAlIsaM dIvasahassaM bAyAlaM samudasahassaM caMdimasUriyA obhAsaMti ujjoveMti taveMti pagAsaMti, ege evamAsu 11 / ege puNa evamAhaMsu 12, tA bAvattaraM dIvasahassaM bAvattaraM samuddasahassaM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre " 1 caMdimasUriyA obhAsaMti ujjoveMti taveMti pagAsaMti, ege evamAhaMsu 12, vayaM puNa evaM vayAmo tA athaNNaM jaMbUddIve savvaddovasamuddANaM jAva parikkheveNaM paNNatte se NaM egAe jagatIe savvao samaMtA saMparikkhitte. sANaM jagatI taheva jahA jaMbuddIvapannattIe jAva evAmeva sapuvvAvareNaM jaMbuddIve dIve codasasalilAsaya sahassA chappannaM ca salisA sahassA bhavatIti makkhAyaM, jaMbuddIveNaM dIve paMca cakkabhAgasaMThiyA AhitAti vajA, tA kahaM jaMbuddIve dove paMca cakkabhAgasaMThie AhitAti vA / tA jayA NaM ete duve sUriyA savvantaraM maMDala uvasaMkamittA vAraM carai, tathA NaM jaMbuddIvassa dIvassa tiSNi paMca cakkabhAe obhAsaMti ujjorveti taveMti pabhArseti taM jahA- ege vi evaM divaDUM paMca cakabhAgaM obhAseti ujjoveti taveti pabhAsati, ege vi evaM diva paMca cakabhAgaM obhAseti ujjoveti taveti pabhAsati tayA NaM uttamakaTThapatte ukkosa aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, tA jayA NaM ete duve sUriyA savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tathA NaM jaMbuddIvassa dIvassa doNi cakkabhAge obhAsaMti ujjIvaMti tarveti pagAsaMti, tA ege vi evaM paMca cakkavAlabhAgaM obhAsai ujjovei tavei pagAsai, ege vi ekkaM paMca cakkavAlabhAgaM obhAsaha ujjove tavei pagAsai, tayA NaM uttamakaTTapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAi bhavai jahaNNie duvAlasamuhutte divase bhavai | sU. 24 // 'taiyaM pAhuDaM samattaM' 380 chAyA - tAvat kiyat kSetraM candrasUryA avabhAsayanti udyotayanti tApayanti, prakAzayanti AkhyAtA iti vadet / tatra eke evamAhuH 1, tAvadekaM dvIpamekaM samudraM candrasUryau avabhAsayataH udyotayataH tApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 1 / eke punarevamAhuH 2, tAvat trIn dvIpAn trIn samudrAn candrasUryau avabhAsayataH udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH / eke punarevamAhuH 3, tAvad arddhacaturthAn dvIpAn arddhacaturthAn samudrAn candrasUryau avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 3 // eke punarevamAhuH, - zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam tAvat saptadvIpAn saptasamudrAn candrasUryo avabhAsayataH udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 4 // eke punarevamAhuH 5, tAvad, daza dvIpAn dazasamudrAn candrasUryo avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 5 / eke punarevamAhuH 6-tAvad dvAdaza dvIpAn dvAdaza samudrAn candrasUryo avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH, ekeevamAhuH 6 / eke punarevamAhuH 7-dvicatvAriMzataM dvIpAna dvIcatvAriMzataM samudrAn candrasyauM avabhAsayata udyotayataH, tApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 7 / eke punarevamAhuH 8tAvad dvAsaptatiM dvIpAn dvAsaptatiM samudrAn candrasUryo avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 8 / eke punarevamAhuH 9, tAvad dvicatvAriMzataM dvipazataM dvicatvAriMzataM samudrazataM candrasUryo avabhAsayataH udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 9 // eke punarevamAhuH 10, tAvad dvAsaptataM dvIpazataM dvAsaptataM samudrazataM candrasUyau~ avabhAsayataH udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 10 / eke punarevamAhuH 11,-tAvad dvAcatvAriMzaM dvIpasahasraM dvAcatvAriMzaM samudrasahasraM candrasUryo avabhAsayata udyotayatastApayataH prakAzayataH eke evamAhuH 11 / eke punarevamAhuH 12,-tAvad dvAsaptata dvIpasahasra dvAsaptataM samudrasahasraM candrasUyau~ avabhAsayata udyotayataH tApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 12 // vayaMpunarevaM vadAmaH, ayaM khalu jambUdvIpaH sarvadvIpasamudrANAM yAvat parikSepeNa prajJaptaH, sa khalu ekayA jagatyA sarvataH samantAt saMparikSiptaH, sA khalu jagatI tathaiva yathA jambUdvIpaprajJaptI yAvat evameva sapUrvApareNa jambUdvIpe dvIpe caturdazasalilAzatasahasrANi paTpaJcAzataM ca salilAsahasrANi bhavantIti AkhyAtAni, jambUdvIpaH khalu dvIpaH paJcacakrabhAgasaMsthita AkhyAta iti vadet / tAvat kathaM jambUdvIpo dvIpaH paJcacakrabhAgasaMsthita AkhyAta iti vadet, tAvad yadA khalu etau dvau sUryo sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu jambUdvIpasya dvIpasya trIn paJcacakravAlabhAgAn avabhAsayataH udyotayata stApayataH prakAzayataH / eko'pi ekaM dvayaH paJcacakravAlabhAga mavabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati / eko'pi evaM dvayarddha pazcacakravAlabhAgam avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati / tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSaka: aSTAdazamuhattauM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhartA rAtribhavati / tAvad yadA khalu etau dvau sUyauM sarvabAhyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carata stadA khalu jambUdvIpasya dvIpasya dvau cakravAlabhAgI avabhAsayataH udyotayata stApayataH prakAzayataH, tAvadeko'pi ekaM paJcacakravAlabhAgam avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati, eko'pi eka pazcacakravAlabhAgam avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati / tadA khalu uttamakASThAprAptA utkarSikA aSTAdazamuhUrtA rAtrirbhavati, jaghanyo dvAdazamuhUrtoM divaso bhavati ||suu0 24 // // tRtIyaM prAbhRtaM samAptam // TIkA-tribhiH prAbhRtaprAbhRtai rUpetamarthAdhikArapratipAdakaM dvitIyaM prAbhRtamabhidhAya samprati tRtIyaM prAbhRta mArabhyate, tasyApyayamarthAdhikAraH-'obhAsai kevaiyaM' candrasUryo vA kiyat zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUrya prajJaptisUtre kSetramavabhAsayati - prakAzayati ityetad viSayakaM praznasUtramAha - 'tA kevaiyaM khettaM ' ityAdi / 'tA kevaiyaM khettaM caMdimasUriyA obhAsaMti ujjoveMti taveMti pagAsaMti AhitAti vaejjA' tAvat kiyat kSetraM candrasUryA avabhAsayanti udyotayanti tApayanti prakAzayanti AkhyAtA iti vadet // tAvat zrUyatAM tAvat prabhUtaM praSTavyamasti tatra tAvat avabhAsana kSetra - viSayakaH praznaH zrUyatAM tAvaditi buddhimAn vinamraH ziSyaH kevalajJAnavantaM guruM pRcchati - tIsarA prAbhRta kA prArambha 382 TIkArtha - tIna prAbhRtaprAbhRta sahita arthAdhikAra pratipAdaka dUsarA prAbhRta kA kathana karake aba tIsarA prAbhRta kA Arambha kiyA jAtA hai / isa tIsare prAbhRta kA isa prakAra kA adhikAra hai- ( obhAsaha kevaiyaM ) caMdra athavA sUrya kitanA kSetra ko prakAzita karatA hai isa viSaya viSayaka praznasUtra isa prakAra sUtrakAra kahate haiM (tA kevaiyaM khettaM ) ityAdi / (tA kevaiyaM khettaM caMdimasUriyA obhAsaMti, ujjoveMti taveMti pagAsaMti AhitAti vajA ) candra sUrya kitane kSetra ko avabhAvita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai so he bhagavan kahiye ? zrI gautamasvAmI kA prabhuko prazna karane kA bhAva yaha hai ki - he bhagavan praSTavya viSaya aneka hai paraMtu isa samaya sUryacandra ke avabhAsanakSetra ke viSaya meM prazna pUchatA hUM so Apa suniye, isa prakAra buddhimAna vinamra ziSya gautamasvAmI kevalajJAnavAn prabhu ko pUchate haiM ki he bhagavan kitane pramANavAle kSetra ko candrasUrya ( yahAM mUla meM candrasUrya zabda meM (caMdimasUriyA) isa trIjA prAbhUtanA prAraMbha traNa prAkRtaprAmRta sAthe arthAdhikAra pratipAdaka bIjA prAbhUtanuM thana karIne have A trIjA prAkRtane Arabha karavAmAM Ave che. A trIjA prAbhUtanA A pramANe arthAdhikaar che, (tA obhAsai kevaiyaM ) caMdra mane sUrya DeMTalA kSetrane aAzita re che ? mA viSaya saMbaMdhI prazna sUtra yA pramANe che, - (kevaiyaM khettaM ) ityAdi. (tA kevaiyaM khettaM caMdimasUriyA obhAsaMti ujjoveMti taveMti pagAseMti AhitAti ejjA) caMdra sUrya DeMTalA kSetrane avalAsita ure che ? udyotita pure che, tApita re che ? ane prakAzita kare che ? he bhagavan te Apa kaheA. zrI gautamasvAmIne prabhune prazna karavAneA bhAva e che ke-he bhagavan ! pUchavAnA viSayA ghaNA che paraMtu A samaye sUrya caMdranA avabhAsa kSetranA saMbaMdhamAM prazna pUchuM chu te Apa kRpALu sAMbhaLeA A pramANe subuddhimAna vinamra ziSya zrI gautamasvAmI kevaLajJAnathI yukta evA prabhune pUche che ke-he bhagavan keTalA pramANavALA kSetrane candra sUrya mADIMyAM bhUNabhAM yandra sUrya zambhAM (caMdimasUriyA) yA pramANe maDukyanano prayoga zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 383 kiyat-kiyanmAtraM kSetraM candrasUryA ityatra bahuvacananirdezo hi jambUdvIpe candradvayasya sUryadvayasya ca sadbhAvAt catvArazcandrasUryA bhavantIti bodhanArthaH 'caMdimasUriyA' candrasUryAH kiyatkSetram avabhAsayanti udyotayanti tApayanti prakAzayanti AkhyAtAH, ityatra yadyapi catvAri padAni ekArthabodhakAni, tathApi arthadvayabodho mAbhUt iti dRDhIkaraNArtha pRthagabhihitAni, yathA avabhAso nAma jJAnasyApi pratibhAso vyavahiyate atastad vyavacchedArthamAha-udyotayanti sacodyoto'pi yadyapi loke bhedena prasiddho'sti, yathA sUryagata Atapa iti candragataH prakAzo bhavati / yato hi jalagolAtmaka zcandraH sUrya prakAzenaiva prakAzito bhavati candragole prakAzAbhAvAt / tenaiva kAraNena Atapazabda candraprabhAyAmapi prayojyate-yathoktaM koze-'candrikA kaumudIjyotsnA' tathA 'candrAtapaH smRtaH' iti, prakAza zabdazcandraprabhAyAM prakAra bahuvacana kA prayoga kiyA hai so jambUdvIpa meM do candra evaM do sUrya ke sadbhAva hone se candrasUrya cAra hote hai isa prakAra ke bodha hone ke hetu se kahA hai) (caMdimasUriyA) candrasUrya kitane pramANa vAle kSetra ko avabhAsita karatA hai udyotita karatA hai tApita karatA hai evaM prakAzita karatA kahA hai ? yadyapi ye cAroM pada samAna artha bodhaka hai tathApi do artha kA bodha na ho isa prakAra dRDhatA ke hetu se alaga alaga kahe haiM jaise ki avabhAsa nAma jJAna kA pratibhAsa meM bhI prayukta hotA hai ataH usakA vyavaccheda ke hetu se kahate haiM ki udyotita karate haiM yaha udyota bhI loka meM caMdra ke artha meM prasiddha hai jaise ki sUrya kA tejako Atapa isa prakAra tathA candra kA tejako prakAza kahA jAtA hai, jisa prakAra jala kA golArUpa candra, sUrya ke prakAza se hI prakAzita hotA hai| kAraNa ki gola meM prakAza kA abhAva hai usI kAraNa se Atapa zabda candra kI prabhA meM bhI prayukta hotA hai kahA hai ki-(candrikA kaumudI jyotsnA) tathA candrAtapaH karela che, te jaMbudvIpamAM be caMdra ane be sUryane sadbhAva hovAthI cAra caMdra sUrya thAya che the pramANe yA thAya te 424thI tama usa cha, (caMdimasUriyA) - mane sUrya keTalA pramANuvALA kSetrane avabhAsita kare che, udyotita kare che. tApita kare che, ane prakAzita kare che. jo ke A cAre pado samAna arthane bedhaka che te paNa be arthane be na thAya mATe daDhatA thavAnA hetuthI alaga alaga cAra pado kahelA che. jemakeavabhAsa pada jJAnanA pratibhAsamAM paNa prayukta thAya che. tethI tenA nivAraNa mATe kahe che ke-udyotita thAya che. A udyota paNa lekamAM prakAzanA arthamAM rUDha thayela che jema kesUryane taDake e pramANe tathA caMdranI cAMdanIne prakAza e pramANe kahevAya che. jema pANInA goLArUpa caMdra sUryanA prakAzathI ja prakAzita thAya che. kAraNa ke caMdra geLamAM prakAzano sarvathA abhAva che. eja kAraNathI Apa zabda caMdranI prajAmAM prayukta thAya che. 4 -(caMndrikA kaumudI jyotranA) tathA (candrAtapaH smRtaH)ti 12 // 154 yaMdranI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprakSaptisUtra sUryaprabhAyAmapi prayojyate, etacca prAyo bahUnAM supratItam, ata eva etadarthapratipattyartha mubhayasAdhAraNaM bhUyo'pi ekAthikadvayamAha-tApayanti prakAzayanti AkhyAtA iti, ihASetvAt tibAdhantapadenApi saha nAmapadasya samanvayo bhavati, tenAtra pUrvoktaprakAraka mitthamarthayojanA jJAtavyeti bhagavAn vadeta-kathaya bhagavanniti gautamena prazne kRte bhagavAn kevalajJAnavAn gururetad viSayaparatIthikapratipattInAM mithyAbhAvopadarzanArtha prathamataH tA evaM pratipattaya upanyasyati 'tattha imAo bArasa paDivattio pannattAo' tatra imA dvAdaza pratipattayaH prajJaptAH-tatracandrasUryANAM kSetrAvabhAsanaviSaye he gautama ! imAH-vakSyamANaprakArakAH khala dvAdaza pratipattayaH-paratIthikAbhyupagamarUpAH prajJaptA:-kathitAH, tattatparatIthikAnAM matAntarANi prajJaptAsmRtaH iti prakAza zabda candra kI prabhA meM evaM sUrya kI prabhA meM bhI prayukta hotA hai, yaha saba prAyaH bahujana vidita hai, ataeva isa artha kI pratipattikhAtrI hone ke liye donoM meM samAnatA ke liye phira se ekArthika do zabda kahA hai / tApita karatA hai prakAzita karatA hai isa prakAra kahA hai, yahAM para ArSa hone se tibAdi pada ke sAtha bhI nAma pada kA samanvaya hotA hai, ataH yahAM para pUrvokta prakAra se artha yojanA isa prakAra se jAnanA cAhiye so he bhagavan Apa kahiye isa prakAra gautamasvAmI ke prazna karane para kevalajJAnavAn bhagavAn isa viSaya ke saMbaMdha meM paratIrthikoM ke mithyAbhAva ke upadarzana ke liye unake mata kI pratipattiyAM kahate haiM (tattha imAo bArasa paDivattIo paNNattAo) usa viSaya me ye bAraha pratipattiyAM kahI gaI hai, arthAt ye vakSyamANa prakAra kI bAraha pratipattiyAM paratIthikoM ke mata ko pratipAdana karanevAlI kahI gaI hai| mAne paratIrthikoM ke matAntara ko pradarzita kiyA hai| prabhAmAM ane sUryanI prabhAmAM paNa prayukta thAya che, e prAyaH bahujana vidita ja che. tethI ja A arthanI pratipatti arthAt khAtrI thavAne mATe beumAM samAnatA lAvavA mATe pharIthI ekarthika be zabdo kahelA che. tApita kare che, prakAzita kare che, A rIte be zabdo kahyA che. ahIMyAM ArSa hovAthI tibAdi padenI sAthe nAmapadano samanvaya thAya che. tethI ahIMyAM pUrvokta prakAranA kathanamAM artha yejanA A pramANe samajavI. he bhagavAna Apa A viSayanA saMbaMdhamAM kahe A rIte zrI gautamasvAmInA prazna karavAthI kevaLajJAnavAna bhagavAna A viSayanA saMbaMdhamAM paratIthikanA mithyAbhAvanA upadarzana mATe teonA matanI pratipattI arthAt mAnyatAo batAve che. 'tattha imAo bArasa paDivattIo paNNattAo' yo viSayamA 20 mA2 pratipattiyA kahevAmAM Avela che. arthAta A vakSyamANa prakAranI bAra pratipatti paratIthikanA matanuM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 385 nItyarthaH / tadyathA - ' tattha ege evamAhaMsu 1' tatra eke evamAhuH 1 // - tatra - tAsu pratipattiSu dvAdazAnAM paratIrthikAnAM madhye eke prathamA stIrthAntarIyA evaM vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti tadyathA tanmatam 'tA egaM dIvaM egaM samudaM caMdimasUriyA obhAsaMti ujjo - titati pAti, ege evamAhaMsu 1' tAvat ekaM dvIpam ekaM samudraM candrasUryau avabhAsayata udyotayataH tApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 1 // - tAvat-tAsu - dvAdazapratipattiSu prathamasya mataM tAvat zrUyatAm, sa evaM kathayati carantau candrasUryau eka dvIpam ekaM samudram avabhAsayata udyotayataH tApayataH prakAzayata vAraM carata iti / atra sUtre dvitve'pi bahuvacanaM prayuktaM prAkRtatvAt uktaJca - 'bahuvaNeNa duvayaNaM' iti darzanAt, tAttvikaM cAtra dvivacanamavaseyaM, yatohi paratIrthikai rekasya candramasa ekasya ca sUryasyAbhyupagamAt / athAsyaivopasaMhAramAha - eke (tattha ege evamAhaMsa) una pratipattivAdI bAraha paratIrthikoM meM koI eka pahalA paratIrthika isa vakSyamANa prakAra se apane mata ke viSaya meM kahatA hai / vaha isa prakAra se kahatA hai - ( tA egaM dIvaM egaM samudaM caMdimasUriyA obhAsaMti, ujjoveti taveMti pagAseMti ege evamAhaMsu ) 1 una pratipattivAdiyoM meM bAraha paratIrthikoM meM pahalA tIrthAntarIya isa vakSyamANa prakAra se apane mata ko kahate haiM prathama paratIrthika kA mata suno vaha isa prakAra se kahatA hai - gamana karate huve candrasUrya eka dvIpa evaM eka samudra ko avabhAsita karatA hai udyotita karatA tApita karatA evaM prakAzita karatA gamana karate haiN| yahAM sUtra meM dvivacana ke sthAna meM bahuvacana kA prayoga kiyA hai so prAkRta hone se kahA hai kahA bhI hai- (bahuvayaNeNa duvayaNaM) isa prakAra ke pramANa se vaha prayoga yathArtha hI hai / vAstavika to yahAM para dvivacana samajhanA ucita hai kyoMki paratIrthikoM ke mata se eka candra evaM eka sUrya isa prakAra se kahA pratipAdana zvAvAjI Ahesa che. arthAt paratIrthionA bhatAntaro mAvenA che, 'tattha ge evamAhaMsu' me pratipattI vAdI mAra paratIthi amAM a ye prathama paratIrthika A sthyamAna amarathI potAnA bhatanA saMbaMdhAM uDe che. te yA pramANe he che. 'tA evaM dIvaM egaM samuhaM caMdimasUriyA obhAsaMti ujjoveMti taveMti pagAseMti, ege evamAhaMsu' se pratipatti vAdIomAM prathama tIrthAntarIya A phyamANu prakArathI peAtAnA mata pragaTa kare che. arthAt pahelA tIrthAntarIya kahe che ke-gamana karatA caMdra ane sUrya eka dvIpa ane eka samudrane avabhAsita kare che, udyotita kare che. tASita kare che. ane prakAzita kare che. A ThekANe sUtramAM dvivacananA sthAnamAM bahuvacananA prayoga karela che. te prAkRta heAvAthI karela che. dhuM pazu che (bahuvayaNeNa duvayaNaM) mA prahAranA prabhArthI te prayoga yathArtha 4 che. vAstavika te ahIMyAM dvivacana ja samajavuM joie kema ke-paratIthikAnA matathI eka cadra ane eka sUrya ema e kahelA che. have A kathanane upasahAra karatAM kahe che ke zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ - sUryaprAptisUtre prathamAstIrthAntarIyAH-evaM pUrvoktaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti // 'ege puNa evamAsu 2' eke punarevamAhuH 2||--eke-dvitiiyaaH punaH-prathamasya kathanaM zrutvA svamatamevaM-vakSyamANaprakArakamAhuH-'tA tiNNi dIve tiNNi samudde caMdimasUriyA obhAseMti ujjoti taveMti pagAseMti, ege evamAsu 2' trIn dvIpAna trIn samudrAn candrasUryo avabhAsayata, udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 2 ||-taavt-ttr dvitIyasya mataM zrUyatAM sa evaM vadati yat carantau candrasUyauM trIn dvIpAn trIn samudrAn avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH // sarvatra yAvacchabdopAdAnAt avabhAsayata ityanena saha padacatuSTayasya yojanA kartavyeti avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayata itthaM dvAdazasu mateSu prayoktavyam / hai, aba isa kathana kA upasaMhAra karate huve kahate haiM-(ege evamAsu) koI eka pahalA tIrthAntarIya isa pUrvokta prakAra se apane mata kA kathana karatA hai // 1 // (ege puNa evamAhaMsu) koI dUsarA eka paratIrthika prathama matAvalaMbI ke mata ko suna karake vakSyamANa prakAra se vaha unake mata ke viSaya meM kathana karatA hai (tiNi dIve tiNi samudde caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveMti taveMti pagAseMti ege evamAsu 2) tIna dvIpa evaM tIna samudroM ko candra sUrya acabhAsita karate haiM, udyotita karate haiM, tApita karate haiM evaM prakAzita karate hai dUsarA eka paratIrthika ukta prakAra se kahatA hai 2 / kahane kA bhAva yaha hai ki bhagavAna kahate haiM ki maiM dUsare paratIrthika kA mata ke viSaya meM kahatA hUM so suniye, vaha dUsarA paratIrthika kahatA hai ki gamana karanevAle candra sUrya tIna dvIpa evaM tIna samudroM ko avabhAsita karate haiM udyotita karate haiM tApita karate haiM evaM prakAzita karate haiM-sarvatra yAvat zabda ko kahane se avabhAsana zabda ke sAtha cAroM padoM kI yojanA karalenA isa hetu se kahate haiM, avabhAsita karate 'ege evamAsu' me prathama bhatavAdI tIrthAntarIya 20 pUti prathA potAnA matanuM kathana kare che. 1 'ege puNa evamAsu' / bhAna 52matAvara bhI paDadA 52tIthi nA matane sanIne 1kSyabhAra prasArathI senA matanA samayamA thana 42 cha 3-(tiNi dIve tiNi samudde caMdimasUriyA obhAseMti, ujjoti tatheti pagAseMti ege evamAsu 2) dIyA bhane traNa samudrone caMdra sUrya avabhAsita kare che, udyotita kare che, tApita kare che, ane prakAzita kare che. bIjo eka paratIrthika A pramANe pitAne mata jaNAve che, je kahevAne bhAva e che ke-bhagavAn kahe che ke-bIjA matavAdInA matanA saMbaMdhamAM huM kahuM chuM te sAMbhaLo e bIje paratIthika kahe che ke-gamana karavAvALA caMdra ane sUrya traNa dvIpa ane traNa samudrone avabhAsita kare che. udyotita kare che. tApita kare che ane prakAzita kare che. badhe ThekANe yAvat zabda kahevAthI avabhAsa zabdanI sAthe cAre padonI yejanA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 387 eke dvitIyA evaM - pUrvoktaprakArakaM svamatamAhuH || 'ege puNa evamAhaMsa 3' eke punarevamAhuH 3 // - eke- kecana tRtIyAH punarevaM vakSyamANaprakArakaM svamatamAhu: - 'tA addhacautthe dIvasamudde caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveMti taveMti pagAseMti, ege evamAhaMsu 3' tAvat arddhacaturthAn dvIpAn arddhacaturthAn samudrAn candrasUryau avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 3 // - tAvaditi pUrvavat arddhacaturthAn- arddha caturtha yeSAM te arddhacaturthA:- caturthasyArddhamiti yAvat, paripUrNAstrayazcaturthasyArddhamityarthaH sArddhatrayamiti niSkarSaH tena arddhacaturthAn sArddhatrayAn dvIpAn sArddhatrayAn samudrAn candrasUryau avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke - tRtIyA evam - anantaroktaM svamatamAhuH 3 || 'ege puNa evamAhaMsu 4, " udyotita karate hai tApita karate haiM evaM prakAzita karate haiM isa prakAra bAraha matavAdiyoM ke mata ke sAtha samanvaya karalenA isa prakAra dUsarA paramatavAdI pUrvokta prakAra se svamata ke viSaya meM kahatA hai / 2 'ege puNa evamAhaMsu' 3 tIsarA koI matavAdI isa prakAra se apanA mata kahatA hai 3 arthAt koI eka tIsarA isa nimnoktaprakAra se svamata kA kathana karatA hai 'tA addhacautthe dIvasamudde caMdimasUriyA obhAseMti, ujjoveMti, taveMti, pagAseMti ege evamAhaMsu' 3 arddhacaturtha dvIpoMkoM evaM arddhacaturtha samudroM ko candra sUrya avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai, evaM prakAzita karatA hai tIsarA koI eka paramatavAdI isa prakAra se kahatA hai / arthAt ardhacaturtha mAne sADetIna dvIpoM ko arthAt cothe kA AdhA jisameM ho yaha ardhacaturtha yAni tIna purA evaM cothe kA AdhA arthAt sADhetIna dvIpoM ko evaM sADhetIna samudroM ko candra sUrya avabhAsita karate haiM, udyotita karate haiM tApita karate haiM evaM prakAzita karate hai tIsarA koI eka paramatavAdI isa karI levI. e hetuthI kahe che-avabhAsita kare che, udyotita kare che, tApita kare che, ane prakAzita kare che. A pramANe khAre matavAdIyAnA matanI sAthe samanvaya karI leve. A rIte bIje matAvalaMbI pUrvokta prakArathI peAtAnA matanA saMbaMdhamAM kathana kare che (2) 'ege puNa evamAhaMsu' utrIle ardha manya bhatavAhI yA nimnosta prArathI potAnA bhata 8 42 che. (tA addhacautthe dIvasamudde caMdimasUriyA obhAseMti, ujjoveMti, taveMti pagAseMti ege evamAhaMsu' 3 ardhayaturtha dvIpone bhane ardha caturtha samudrone caMdra sUrya avabhAsita kare che, udyotita kare che, tASita kare che, ane prakAzita kare che, trIjo koI eka paramatavAdI A pramANe peAtAnA mata kahe che. arthAt a caturthAM eTale sADA traNa dvIpAne arthAt cAthA dvIpanA ardhA bhAgane ceAthAnA ardhA bhAga jemAM hAya che te a" caturthAM eTale ke traNa purA ane cethA dvIpanA ardhAMbhAga eTale ke sADA traNa dvIpe| ane samudrAne caMdra sUrya avabhAsita kare che. udyotita kare che, tApita kare che, ane prakAzita zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 sUryaprajJaptisUtre eke punarevamAhuH 4 / eke-caturthAH punaH trayANAM mataM zrutvA evam anantarocyamAna prakArakaM svAbhiprAyamAhuH - evamAcakSate / 'tA sattadIve sattasamudde caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveMti taveMti pagAsaiti, 'ege evamAhaMsu 4' tAvat saptadvIpAn saptasamudrAn candrasUryau avabhAsayataH udyotayataH prakAzayataH - eke evamAhuH 4 // - tAvaditi pUrvavat, cAraM carantau candrasUryau saptadvIpAn saptasamudrAn avabhAsayata udyotayata stApayataH - prakAzayataH - eke caturthA eva manantaroktaM svataMvyamAcakSate 4 || 'ege puNa evamAhaMsu 5' eke - paJcamAstIrthAntarIyAH, punaH - caturNAM matazravaNAnantaramevaM vakSyamANasvarUpaM svAbhiprAyamabhidadhati - 'tA dasadIve dasasamudde caMdimasUriyA obhAseti ujjoveMti taveMti pagAseMti, ege evamAhaMsu 5' tAvat dazadvIpAn dazasamudvAn candrasUryau avabhAsayataH udyotayata stApayataH prakAzayataH, -eke evamAhuH 5 // - tAvaditi kathita prakAra se apane mata ke viSaya meM kahate haiM || 3 || 'ege puNa evamAhaMsu' 4 koi caturtha matavAdI pUrvokta tInoM paramatavAdIyoM ke mata ko suna karake anantara kathyamAna prakAra se apane mata ke viSaya meM kathana karatA hai 'tA sattadIve sattasamudde caMdimasUriyA obhAseMti ujjo veMti taveMti pagAseMti ege evamAhaMsu' 4 tInoM anya matavAloM kA kathana sunakara nimna nirdiSTa prakAra se cauthA anya tIrthika apanA mata pradarzita karatA huvA kahane lagA 'tA satadIve sattasamudde caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveMti taveMti pagAseMti ege evamAhaMmu' 4 sAtadvIpa evaM sAtasamudroM ko candrasUrya avabhAsita karate haiM, udyotita karate haiM tApita karatA haiM prakAzita karate haiM caturthamatavAdI isa prakAra apanA mata kA kathana karatA hai 4 / 'ege puNa evamAhaMsu' 5 koi eka pAMcavAM tIrthAntarIya cAroM anya tIrthikoM ke mata ko sunakara ke vakSyamANa prakAra se apanA mata pradarzita karatA huvA kahatA hai 'tA dasadIve dasasamudde caMdimasUriyA obhAseMti, ujjoveMti taveti pagAseti ege evamAhaMsu' 5 dasadvIpoM evaM dasasamudroM ko candra kare che. trIjo koi eka paramatavAdI A kahela prakArathI peAtAnA matanA saMbadhamAM kahe che, (3) 'ege puNa evamAhaMsu' 4 a yathA bhatavAhI uparokta trANe manyatIrtha anA bhata sAMlajIne nAthe uDevAmAM bhAvanAra prahArathI potAno bhata pragaTa urAu che- 'tA sattadIve satta samudde caMdimasUriyA omAseMti ujjoveti taveMti pagAseMti ege evamAhaMsa' 4 sAta dvIpe, ane sAta samudrone caMdra sUryAM avabhAsita kare che. udyotita kare che, tASita kare che, bhane prAzita ure che. yAthA bhatavAhInu A prabhAnu uthana che. 4 'ege puNa evamAsu' 5 pAMyama tArthAntarIya yAre paramatavAdIyonA uthanane sAMbhaNIne vakSyamAzu asthI potAno bhata pragaTa uztA - ( tA dasadIve dasa samudde caMdimasUriyA obhAseMti, ujjoveMti, taveMti, pagAseMti ege evamAhaMsu ) 5 isa dvIpo ne isa samudrone sUrya caMdra avabhAsita kare che, udyotita kare che, tApita kare che ane prakAzita kare che. A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam pUrvavat cAraM carantau candrasUyauM dazadvIpAn dazasamudrAn avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayata ityevaM prakArakaM svavaktavyameke paJcamA bhASayanti 5, 'ege puNa evamAhaMsu 6' eke punarevamAhuH 6||-eke-sssstthaa evaM-vakSmANaprakArakaM svavyAkhyAnamabhijalpanti-'tA bArasadIve bArasasamude caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveMti taveMti pagAseMti, ege evamAsu 6' tAvata dvAdazadvIpAn dvAdazasamudrAn candrasUryo avabhAsayataH-udyotayata stApayataH prakAzayataH-eke evamAhuH 6|-taavditi pUrvavat svakakSAyAM bhramantau candrasUyau~ dvAdazadvIpAn dvAdazasamudrAn avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayata itiSaSThAH jalpantIti 6 / 'ege puNa evamAsu 7' eke punarevamAhuH 7 ||-eke-sptmaastaavdevN bruvanti yat-'tA bAyAlIsaM dIve bayAlIsaM samudde caMdimasUriyA obhAseMti, ujjoveMti taveMti pagAseMti-ege evamAhaMsu 7 tAvat dvicatvAsUrya avabhAsita karatA hai, udyotita karate hai, tApita karate haiM evaM prakAzita karate hai, isa prakAra se pAMcavAM tIrthAntarIya svamata kA kathana karatA hai // 5 / / (ege puNa evamAsu) 6 koI eka chaThA anya tIrthika anantara kathyamAna prakAra se svamata ko pradarzita karatA huvA apane mata kA kathana karatA hai-usakA kathana hai ki (tA bArasa dIve pArasasamudde caMdimasUriyA obhAseMti, ujjoti taveMti pagAseMti ege evamAhaMsu) 6 bAraha dvIpoM evaM yAraha samudroM ko candra sUrya avabhAsita karatA hai udyotita karatA hai, tApita karatA hai, evaM prakAzita karatA hai / isa prakAra chaThA anya matavAdI kahatA hai, kahane kA bhAva yaha hai ki pUrvavat sva sva maryAdA meM bhramaNa karatA huvA sUrya evaM candra bAraha dvIpoM evaM bAraha samudroM ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai, isa prakAra chaThA matavAdI kA jalpana hai / / (ege puNa evamAsu) 7 koI eka sAtavAM anya matavAdI isa prakAra se svamata ke viSaya meM kahate haiM-(tA bAyAlIsaM dIve bAyAlIsaM samudde caMdimasUriyA pAMyI tIrthAntarIya pAtAnA matanA samayamA thana 42 cha. 5 'ege puNa evamAhaMsu' 6 koI eka cho anya matavAdI have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAnA matanuM kathana 42i De sAmya -(tA bArasa dIve bArasasamudde ca dimasUriyA obhAseMti ujjoti, taveMti pagAsaMti ege evamAhaMsu) 6 mA2 dIpo bhane mA2 samudrAne yaMdra sUrya mAsita kare che. udyotita kare che, tApita kare che ane prakAzita kare che. A pramANe chA anya bhatavAhInu 4thana cha. 6 kahevAno bhAva e che ke-pUrvavat piotapotAnI maryAdAmAM bhramaNa karatA sUrya ane caMdra bAra dvIpa ane bAra samudrone avabhAsita kare che. udyotita kare che, tApita kare che ane prakAzita kare che. A pramANe chamatavAdIne baDabaDATa che. dA 'ege puNa evamAsu' 7 4 me sAtamI sanyatIthi 4 pAtAnA bhatanA saMghamA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ 390 sUryaprajJaptisUtre riMzataM dvIpAn dvicatvAriMzataM samudrAn candrasUyau~ avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke evamAhuH 7 ||-taavditi prAgvat svasva vimaNDale bhramantau candrasUryoM dvicatvAriMzataM dvIpAn dvicatvAriMzataM samudrAn avabhAsayata udyotayata stApayataH prakArazayata ityevaM rUpaM svamataM saptamA stIrthAntarIyA bhASante / tataH-'ege puNa evamAhaMsu 8' eke punarevamAhuH 8||-eke-assttmaaH punaH-saptamaparyantAnAM mataM zrutvA evaM vakSyamANaprakArakaM svamatamabhidadhati-'bAvattari dIve bAvattari samudde caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveti taveMti pagAseMti, ege evamAhaMsu 8' dvAsaptati dvIpAna dvAsaptatiM samudrAn candrasUyauM avabhAsayataH udyotayata stApayataH prakAzayataH-eke evamAhuH 8 ||-kaantivRtte sUryovimaNDale candrazceti bhramantau obhAseMti, ujjoti, taveMti pagAseMti ege evamAhaMsu) 7 bayAlIsa dvIpoM evaM bayAlIsa samudroM ko candra sUrya avabhAsita karate haiM, udyotita karate hai, tApita karate haiM evaM prakAzita karate haiM koI eka isa prakAra se kahatA hai / arthAt svasva maMDaloM meM bhramaNa karatA huvA candra evaM sUrya bayAlIsa dvIpoM evaM bayAlIsa samudroM ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai isa prakAra sAtavAM tIrthAntarIya apanAmata pragaTa karatA hai / 7 / tadanantara (ege puNa evamAsu) 8 sAtoM anya tIrthakoM ke mata ko suna karake vakSyamANa prakAra se AThavAM anya tIrthika apanA mata pradarzita karatA hai (bAvattaraM dIve bAvattari samudde caMdimasUriyA obhAseMti, ujjoveti taveMti pagAseMti ege evamAhaMsu) 8 bahattara dvIpa evaM bahattara samudroM ko candra sUrya avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai tApita karatA hai, prakAzita karatA hai / AThaveM paratorthika kA kahane kA hetu yaha hai ki-kAMtivRtta meM sUrya evaM vimaMDala meM candra isa prakAra bhramaNa karate huve candra yA pramANe 4 . (tA bAyAlosaM dIve bAyAlIsaM samudde ca dimasUriyA obhAseMti, ujjo. veMti, taveMti, pagAseMti, ega evamAhaMsu meM tAlIsa dIpo mane tAlIsa samudrIne yaMdrasUrya avabhAsita kare che. udyotita kare che, tApita kare che, ane prakAzita kare che. koI eka A pramANekahe che, arthAt piotapotAnA maMDaLamAM bhramaNa karatA caMdra ane sUrya beMtAlIsa dvIpa ane beMtAlIsa samudrone avabhAsita kare che. udyatita kare che. tApita kare che ane prakAzita kare che. A pramANe sAtame anyatIthika pitAne mata batAve che. (7) te pachI (ega puNa evamAsu) 8 sAta manya bhAgIyAnA matane sAmanIne nIye 4thyamAna prAthI |me| manyatA4i pAtAnA mata tAtai kA sAyo 'bAvattari dIve dhAvattari samudde caMdimasUriyA obhAseMti, ujjoti, taveMti, pagAseMti, ege evamAhaMsu) tera dvIpa ane te samudrone caMdra sUrya avabhAsita kare che, udyotita kare che, tApita kare che ane prakAzita kare che. arthAt AThamAM tIrthottarIyanuM kahevuM ema che ke zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ 391 sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam candrasUyauM dvAsaptatiM dvIpAn dvAsaptatiM samudrAn avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayata ityevaM rUpaM svajalpanamaSTamA stIrthAntarIyAH jalpantIti / 'ege puNa evamAhaMsu 9' eke punarevamAhuH 9||-eke-nvmaaH punaraSTAnAM mataM zrutvA evam-anantarocyamAnasvarUpaM svamantavyaM bhASante-yathA-'tA bAyAlIsaM dIvasayaM bAyAlaM samudasayaM caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveti taveMti pagAseMti, ege evamAhaMsu9' dvicatvAriMzaM dvIpazataM dvicatvAriMzaM samudrazataM candrasUyau~ avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke-evamAhuH 9 ||-taavditi prAgvata dvicatvAriMzatam-dvAcatvAriMzadadhikaM dvIpazataM dvAcatvAriMzadadhikaM samudrazataM cAraM carantau candrasUryo avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayata ityevaMrUpaM svamatam udghopayanti navamAH 9 // 'ege puNa evamAhaMsu 10' eke punarevamAhuH 10||-eke punardazamA evaM jalpantisUrya bahattara dvIpoM evaM bahattara samudroM ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai isa prakAra AThaveM tIrthAntarIya kA svamata ke samarthana meM kathana hai / 8 / (ege puNa evamAhaMsu) 9 AThoM paramatavAdIyoM ke kathana ko sunakara ke navamA tIrthAntarIya svamata ko pragaTa karatA huvA kahane lagA (tA bAyAlIsaM dIvasayaM bAyAlaM samuddasayaM caMdimasUriyA obhAti ujjoveMti taveMti pagAseMti, ege puNa evamAsu 9) eka so bAyAlIsa dvIpoM ko evaM eka so bAyAlIsa samudroM ko candra sUrya avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai, evaM prakAzita karatA hai koI eka navama tIrthAntarIya isa prakAra kahatA hai| arthAt bAyAlIsa adhika somAne eka so bAyAlIsa dvIpoM ko evaM eka so bAyAlIsa samudroM ko gamana karatA huvA candra sUrya avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai 9 isa prakAra navavAM tIrthAntarIya kAMtivRttamAM sUrya ane vimaMDaLamAM candra A rIte bhramaNa karatA karatA tera dvIpa ane tera samudrone avabhAsita kare che. udyotita kare che, tApita kare che, ane prakAzita kare che. A pramANe AThame tIrthAntarIya pitAne mata batAvatAM kathana kare che. te (ege puNa evamAhaMsu) mA 52matavAhiyAnA matane samAjAne nabhI anyamatApamaNI ghAtAnA bhatane pragaTa 42di u ye -(tA bAyAlIsaM dIvamayaM bAyAlIsaM samuisayaM caMdimasUriyA obhAseMti, ujjoveti tarveti pagAseMti ege evamAhaMsu) so tAlIsa dvIpa ane eka beMtAlIsa samudrone caMdra sUrya avabhAsita kare che, udyotita kare che, tApitakare che ane prakAzita kare che, keI eka navame tIrthAntarIya A pramANe pitAne mata darzAve che, arthAt beMtAlIsa adhika se eTale ke eka beMtAlIsa dvIpone ane eka beMtAlIsa samudrone gamana karatA caMdra sUrya avabhAsita kare che, udyotita kare che. tApita kare che ane prakAzita kare che. A pramANe navame anya matAvalambI pitAnA mata viSe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 sUryaprajJaptisUtre 'tA bAbattari dIvasayaM bAvattariM samuddasayaM caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveti taveMti pagAseMti, ege evamAhaMsu 10' tAvat dvAsaptataM dvIpazataM dvAsaptataM samudrazataM candrasUyau~ avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH-eke evamAhuH 10 ||-taavditi pUrvavat dvAsaptataM-dvAsaptatyadhikaM dvIpazataM dvAsaptatyadhikaM samudrazataM candrasUyau~ cAraM carantau avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayata ityevaM prakArakaM svajalpanaM dazamAH jalpanti / / 'ege puNa evamAsu 11' eke punarevamAhuH 11||-eke-ekaadshaa matAntaravAdinaH-dazamaparyantAnAM kathanaM zrutvA evaM-vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuH-bhASante, yathA-'tA vAyAlIsaM dIvasahassaM bAyAlIsaM samudasahassaM caMdimasariyA obhAseMti ujjoveti taveMti pagAseMti, ege evamAhaMsu 11' dvicatvAriMzaM dvIpa apanA mata ghoSita karatA hai / 9 / (ege puNa evamAhaMsu 10) koI eka dazama tIrthAntarIya isa prakAra apanA mata pragaTa karatA hai-(tA bAvattari dIvasayaM bAvattari samuddasayaM caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveti taveMti pagAseMti ege evamAsu) 10 bahattara adhika eka so dvIpoM ko evaM bahattara adhika eka so samudroM ko candra sUrya avabhAsita karate hai, udyotita karate haiM, tApita karate hai, evaM prakAzita karate haiM koI eka isa prakAra kahatA hai / bahattara adhika eka so mAne eka so bahattara dvIpoM ko evaM eka so bahattara samudroM ko candra sUrya gamana karate huve avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai, evaM prakAzita karatA hai isa prakAra se dasavAM tIrthAntarIya apane mata ke bAre meM kathana karatA hai / 10 / (ege puNa evamAhaMsu) 11 gyArahavAM matAntaravAdI dasoM matAntarIyoM ke kathana ko sunakara apanAmata pragaTa karatA huvA kahatA hai ki-(tA bAyAlIsaM dIvasahassaM bAyAlIsaM samuddasahassaM caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveti taveMti, pagAseMti) bayAlIsa adhika eka hajAra dvIpoM ghoSa! 42 cha. 8 / (ege puNa evamAhaMsu) isama matavAsI manyatA pAtAnA bhata zavitai 20 pramANe 4thana 42 che.-(tA bAvattaraM dIvasayaM bAvattari samudasayaM caMdima sUriyA obhAseMti, ujjoti taveMti pagAseMti ege evamAsu) 10 mAMta2 madhila meso dvApAne ane tera adhika e samudrone caMdra sUrya avabhAsita kare che, udyatita kare che, tApita kare che ane prakAzita kare che. keI eka A pramANe kahe che. arthAt tera adhika ekaso eTale ke ekaso tera dvIpa ane eka botera samudrone caMdra sUrya gamana karatAM karatAM avabhAsita kare che, udyotIta kare che, tApita kare che ane prakAzita kare che. A pramANe 4sabhI tIrthAntarIya pAtAnA mata viSa 4thana 42 ch.|10| (ege puNa evamAsu) 2syaarbh| matavAdI dase anyatIthiM kenA kathanane sAMbhaLIne potAno mata pragaTa karatAM kahevA lAge -(tA bAyAlIsaM dIvasahassaM bAyAlIsaM samudasahassaM caMdimasUriyA obhAseMti, ujjoveti taveMti pagAseMti) 11 me tAlIsa adhi4 12 dIpAne mane me tAlIsa madhi4 me 12 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA DhUM0 24 tRtIyaM pAbhRtam dvIpasahasraM dvicatvAriMzaM samudrasahasraM candrasUryo avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH, eke ekmAhuH 11 ||-dvictvaariNshN-dvaactvaariNshddhikN dvIpasahasraM 1042 dvAcatvAriMzadadhikaM samudrasahanaM 1042 svasvamArge bhramantau candrasUyauM atroktaM kSetram avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayata ityevaM bhUtaM svakathanamekAdazA bhASante / 'ege puNa evamAhaMsu 12' eke punarevamAhuH 12 // eke-dvAdazA matAntaravAdinaH punaH-ekAdazaparyantAnAM mataM zrutvA evaM-vakSyamANaprakArakaM svamatamabhidadhati, yathA-'tA bAvattaraM dIvasahassaM bAvattaraM samuddasahassaM caMdimasariyA obhAseMti ujjoti taveMti pagAseMti, ege evamAsu 12" tAvat dvAsaptataM dvIpasahasraM dvAsaptataM samudrasahasraM candrasUyauM avabhAsayata udyotayata stapayataH prakAzayataH eke evaM bayAlIsa adhika eka hajAra samudroM ko candra sUrya avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai koI eka gyArahavAM tIrthAntarIya isa prakAra kahatA hai arthAt bAyAlIsa adhika eka hajAra mAne 1042 eka hajAra bayAlIsa dvIpoM ko evaM 1042 eka hajAra bayAlIsa samudroM ko svasvamAgeM meM bhramaNa karatA huvA candra sUrya isa kathita pramANavAle kSetra ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai, evaM prakAzita karatA hai isa prakAra gyArahavAM tIrthAntarIya apane mata kA kathana karatA hai / 11 / (ege puNa eva mAhaMsu) 12 koi eka bArahavAM tIrthAntarIya nimna nirdiSTa prakAra se svamata ko kahatA hai mAne gyAraha matAntaravAdiyoM ke matako suna karake bArahavAM tIrthAntarIya isa prakAra apanA mata pradarzita karatA hai-(tA bAvataraM dIvasahassaM bAvattaraM samuddasahassaM caMdimasUriyA obhAseMti ujjoveti taveMti pagAseMti ege eva mAhaMsu) 12 bahattara adhika eka hajAra dvIpoM ko evaM bahattara adhika samudrone caMdra sUrya avabhAsita kare che, udyotita kare che, tApita kare che, ane prakAzita kare che. arthAt agIyAramo tIrthAntarIya A pramANe pitAne mata darzAve che ke beMtAlIsa adhika eka hajAra eTale ke 1042 eka hajAra beMtAlIsa dvIpane ane 1042 eka hajAra beMtAlIsa samudrone potapotAnA mArgamAM bhramaNa karatA sUrya ane caMdra A kahela pramANavALA kSetrane avabhAsita kare che, udyatIta kare che, tApita kare che, ane prakAzita 42 cha. 2mA pramANe mAyA2bhI matavAhI potAnA mata viSe 49 cha. 111 (ege puNa eva. mAhaMsu) me bhAbhI tAntarIya nIye ve prA2thA potAnA bhatanu 4thana 42 che. arthAt agIyAra anya tIthinA matane sAMbhaLIne bArame tIrthAntarIya A rIte pAtAnI mata zivi cha.-(tA bAvattara dIvasahassaM bAvattaraM samudda sahassaM caMdimasUriyA obhAseMti. ujjoveti taveMti pagAseMti ero evamAsu) mAMtara adhi4 me 12 dIvAne ane betera adhika eka hajAra samudrone caMdra sUrya avabhAsita kare che, udyatita kare che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 sUryaprajJaptisUtre evamAhuH 12 // - tAvaditi prAgvat pAdapUraNArtho'vyayaH, dvAsaptataM - dvAsaptatyadhikaM dvIpasahasraM 1072 dvAsaptatyadhikaM samudrasahasraM 1072 dvAsaptatyadhikaika sahasrasaMkhyakAn 1072 dvIpAn samudrazcetyarthaH svasvamArge bhramantau bhagaNAn pUrayantau candrasUryau etAvanmAtraM kSetra mavabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayata ityevaM prakArakaM svAbhiprAyaM dvAdazA stIrthAntarIyA bhASante // etAH sarvA api pratipattayo mithyArUpA ayathArthA stasmAdeva etAnyudasya bhagavAn svamataM bhinnameva kathayati - 'vayaM puNa evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH // vayaM punarutpannajJAnacakSuSaH kevalajJAnacakSuSA yathAvasthitaM gamanazIlaM jagadupalabhya sarvajagatAM sthitiM jJAtvA evaM vakSyamANaprakAreNa vadAmaH kathayAmaH, tameva prakAramAha - 'ayaNNaM jaMbuddIve savyadIvasamuddANaM jAva ekahajAra samudroM ko candrasUrya avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai koieka bArahavAM matAntaravAdi isa prakAra svamata ke viSaya meM kathana karatA hai arthAt bahattara adhika eka hajAra mAne 1072 eka hajAra bahattara dvIpoM ko evaM 1072 eka hajAra bahattara samudroMko apane apane mArga meM vicaraNa karatA huvA candra evaM sUrya itane pramANavAlA kSetrako avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai isa prakAra se bArahavAM tIrthAntarIya apanI mAnyatA ko prakaTa karatA hai | 12| ye sabhI pratipattiyAM mAne mAnyatAeM mithyArUpa evaM ayathArtha vastu pratipAdaka hai ataH inako choDakara bhagavAn inake kathana se bhinna prakArakA apane mata ko pragaTa karate huve kahate haiM - ( vayaM puNa evaM vayAmo) utpanna kevala jJAnacakSu tathA kevalajJAna se tattada viSaya jJAnasaMpanna yathAvasthita gamanazIla jagat ko jAnakara ke tathA sabhI jagata kI sthiti ko jAnakara isa vakSyamANa prakAra se apane mata ko isa prakAra se kahatA hUM (ayaNaM jambuddIve tApita kare che, ane prakAzita kare che. koI bAramA tIrthaMntarIya matAntaravAdI A pramANe peAtAnA matanA saMm dhamAM kathana kare che. arthAt AMtera adhika eka hajAra eTale ke 1072 eka hajArane khetera dvIpAne ane 107ra eka hajAra matera samudrone pAtapeAtAnA mArgomAM bhramaNa karatA caMdra ane sUrya ATalA pramANanA kSetrane avabhAsita kare che, ughAtita kare che, tApita kare che, prakAzita kare che. A pramANe khArame tIrthAntarIya peAtAnI mAnyatA pragaTa kare che. 12aa A tamAma pratipattiyA arthAt mAnyatAo mithyA rUpa che, ane ayathAtha vastunI pratipAdaka che. tethI Ane cheDIne bhagavAn A kathanathI judA prakAre potAnA matane pragaTa karatAM 4 che - ( vayaM puNa evaM vayAmo) utpanna jJAnayakSu tathA ThevaNajJAnathI te te viSayAnA jJAnathI yukta yathAvasthita gamana zIla jagatane jANIne tathA badhI jagatanI sthitine jANIne A vakSyabhASNu aarathI bhArobhata mA pramANe hu~ chu (ayaNNaM jaMbuddIve savadIvasamuddANaM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtam / 395 parikkheveNaM pannatte' ayaM khalu jambUdvIpaH sarvadvIpasamudrANAM yAvat parikSepeNa prajJaptaH ||ayN-grnthvrnnit sarvalakSaNapUrNaH-purovartamAnaH khalu jambUdvIpo vartate, yaH khalu sarva dvIpasamudrANAM parikSepeNa paridhinA prjnyptH-kthitH| jambUdvIpavarNanaM jambUdvIpaprajJaptigranthe vistararUpeNa vilokanIyam / sAmAnyavarNana matra yathA-'se NaM egAe jagatIe savvao samaMtA saMparikkhitte' sa khalu etasmin jagatItale samastasaMsAra sarvasammataH-sarvamAnyaH-saptadvIpeSu mUrdhanyarUpo 'stItyevaM sarvaiH saMparIkSitaH-bhUyo bhUyaH samyag jJAtvA nirNIto vartate / athavA sa jambUdvIpa ekayA jagatyA sarvataH samantAt saMparikSipta:-veSTitaH, tathA ca-'sA NaM jagatI taheva jahA jaMbuddIvapannattIe jAva evAmeva sapuvvAvareNaM jaMbuddIve dIve codasasalilAsayasahassA chappanna savvadIvasamudANaM jAva parikkheveNaM paNNatte) yaha jambUdvIpa sarvadvIpasamudroM meM yAvat parikSepa se kahA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki jambUdvIpaprajJapti sUtra Adi zAstra meM varNita sarva lakSaNoM se pUrNa samIpastha yaha jambUdvIpa vartamAna hai, jo sarvadvIpa evaM samudroM meM parikSepa nAma paridhi se kahA hai isa jambUdvIpa kA varNana jambUdIpaprajJapti sUtra meM vistAra se varNita havA hai so ve vahAM se dekha leveN| sAmAnya prakAra se isakA kathana yahAM para karate haiM so isa prakAra se hai-(se NaM egAe jagatIe savao samaMtA saMparikkhitte) vaha isa jagatI nAma pRthvI meM sarva mAnyatA se nirNita hai / arthAt vaha prasiddha jambUdvIpa isa pRthvI meM mAne samasta saMsAra meM sarvamAnya sAtoM dvIpoM meM muguTarUpa hai isa prakAra sabhI ne bArabAra samyaka prakAra se jAna karake nirNita kiyA hai, athavA yaha jambUdvIpa eka jagatI se cAroM ora saMparikSipta nAma veSTita hai| tathA (sA NaM jagatI taheva jahA jaMbuddIvapannattIe jAva evAmeva sapuvvAvareNaM jaMbuddIve dIve codasasalilAsayasahassA chappaNNaM ca jAva parikkheveNaM paNNatte) 24. pUdI5 sadI mane samudrobhA yAvat parikSapathI hesa cha. kahevAne bhAva e che ke-jaMbUDhIpaprajJapti vagere zAmAM varNavela sarva lakSaNathI pUrNa samIpa A jaMbUDhIpa rahela che. je badhA dvIpa ane samudramAM parikSepa nAma paridhirUpa che. A ja buddhIpanuM varNana jabUdvIpaprajJapti sUtramAM savistara varNavela che, te te jIjJAsue tyAMthI jANI levuM. sAmAnya rIte sakSepathI ahIM kahevAmAM Ave che, 2 mA pramANe che, (se NaM egAe jagatIe savvao samaMtA saMparikkhitte) te dI5 mA jagatI arthAt pRthvImAM sarva mAnyatAthI nirNita thayela che, arthAt e pratibaddha jaMbUdvIpa A pRthvImAM arthAt saghaLA saMsAramAM sarvamAnya ane sAta dvIpamAM muguTarUpa che, A rIte badhAe vAraMvAra jANIne nirNaya karela che, athavA A jaMbudvIpa eka jagatIthI yAre ta23 sapazikSipta arthAt vITAyesa cha, tathA (sA NaM jagatI taheva jahA jaMbuddIva. pannattIe jAva evAmeva saputvAvareNaM jaMbudIve dIve codasasalilAsayasahassA chappaNNaM ca zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 sUryaprajJaptisUtra ca salilAsahassA bhavaMtIti makkhAya' sA khalu jagatI tathaiva yathA jambUdvIpaprajJaptau yAvat evameva sapUrvAparaH khalu jambUdvIpo dvIpaH caturdikasalilAzatasahasrANi SaTpazcAzaca salilAsahasrANi bhavantIti AkhyAtaH // sA khalu jagatI tathaiva-tAdRzI eva vartate yathA-yena rUpeNa jambUdvIpaprajJaptau tadAkhyagranthe yAvat-samastarUpeNa varNitA vartate, tadartha jambUdvIpaprajJaptigranthe draSTavyam kimatra granthavistareNa / evameva-tathAbhUtavarNitasvarUpa eva sa jambUdvIpaH pUrvAparaH-pUrvApararUpeNAyAmarUpo dakSiNottareNa vistRtaH khalu jambUdvIpo dvIpaH-sarvadvIpeSu zreSThaH sarvadvIpaprakAzakazceti, asya dvIpasya caturdikSu salilAzatasahasrANi salilAlakSANi tathA paJcazadadhikAni salilAsahasrANi bhavanti taiH parivRtaH sa jambUdvIpo vartate iti AkhyAtaHkathitaH-jambUdvIpaprajJaptau samyagarUpeNa varNita iti / sa ca 'jaMbuddIve NaM dIve paMcacakabhAgasaMThiyA AhitA ti vaejjA' jambUdvIpaH khalu dvIpaH paJcacakrabhAgasaMsthita salilAsahassA bhavaMtIti makkhAyaM) vaha jagatI usI prakAra mAne jaise jambUdvIpaprajJapti sUtra meM yAvat isI prakAra pUrvApara sahita jambUdvIpa nAma kA dvIpa cAroM dizAoM meM eka lAkha chappana hajAra nadIyoM se yukta kahA hai / arthAt vaha jagatI usI prakAra se kahI hai ki jaise jambUdvIpaprajJapti nAmaka sUtra meM samasta prakAra se samyaka varNita hai usakA saMpUrNa varNaka jAnane ke liye jambUdvIpaprajJaptisUtra meM dekhaleve granthavistAra bhaya se vaha varNanaprakAra yahAM para kahA nahIM hai / usa prakAra se uktarUpa se varNita jambUdvIpa pUrva pazcima dizA meM AyAma mAne laMbAyamAna tathA uttara dakSiNa dizA meM vistAra vAlA sarvadvIpoM meM uttama evaM sarvadvIpoM kA prakAzaka jambUdvIpa kahA hai| isa jambUdvIpa kI cAroM dizAoM meM eka lAkha chappana hajAra nadiyAM kahI haiM unase parivrata vaha jambUdvIpa kahA gayA hai isa rUpa se jambUdvIpa prajJaptisUtra meM samyaka prakAra se varNita huvA hai| vaha (jaMbuddIveNaM dIve paMca cakkabhAgasaMThiyA AhitAti salilA sahassA bhavaMtIti makkhAya) 24 tI ye 8 pramANe mAta dIpaprajJapti sUtramAM yAvatu e ja pramANe pUrvApara je bUdvIpa nAmano dvIpa cAre dizAomAM eka lAkha chappana hajAra nadIthI yukta kahela che, arthAt A jagatI e ja pramANe kahela che, ke jema jabUdvIpa prajJapti nAmanA sUtramAM saghaLI rIte sArI rIte samyakRtayA varNavela che. tenuM saghaLuM varNana jANavA mATe jaMbudvIpa prajJaptisUtramAM joI levuM. grantha vistAra bhayathI te varNana prakAra ahIMyAM kahela nathI. e prakAre ukta rIte varNavela jaMbUdvIpa pUrva pazcima dizAmAM AyAma eTale ke labo tathA uttaradakSiNa dizAmAM vistAravALe sarva dvIpamAM uttamaane sarva kapano prakAzaka kahela che. A jaMbudvIpanI cAre dizAmAM eka lAkha chappana hajAra nadI che. tenAthI vIMTaLAyela A jaMbudvIpa DerA cha. me 4Are dIpaprajJaptisUtramA suyA3 zata paNa ta thaye cha, te (jaMbuddIveNaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtam 397 AkhyAta iti vadet ||-evNbhuuto jambUdvIpaH khalu dvIpaH pazcacakrabhAgasaMsthita AkhyAta iti vadet ||-evN bhUto jambUdvIpaH paJcacakravAlabhAgaH paJcasaMkhyakacakrAkArai saMsthita AkhyAtaHmayA kathito varNitazca, iti vadet-svaziSyANAM purataH kathayet // evamukte gurau gautamaH svaziSyANAM purataH spaSTAvabodhanAya bhUyaH pRcchati-'tA kahaM jaMbuddIve dIve paMca cakkabhAgasaMThie AhitA ti vaejjA' tAvat kathaM jambUdvIpo dvIpadvIpaH paJcacakrabhAgasaMsthita AkhyAta iti vadet ||-taavt-sthiiytaaN tAvad bhagavan ! kathaM kena prakAreNa-kayAvopapatyA, jambUdvIpo dvIpaH-sarvadvIpazreSTho'pi jambUdvIpaH paJcacakrabhAgasaMsthitaH-paJcacakravAlabhAgaiH sthitaH, tvayA bhagavatA AkhyAta iti spaSTAzayaH punavadet-ityAzaGkAM zrutvA bhagavAnAha-'tA jayA NaM ete duve sUriyA sababhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraMti tayA NaM jaMbuddIvassa dIvassa vaejjA) jambUdvIpa nAma kA dvIpa pAMca cakrabhAga se saMsthita mAne rahA huvA kahA hai| arthAt uparokta prakAra kA jambUdvIpa pAMca cakravAla bhAgoM se arthAt pAMca cakrAkAra se rahA huvA maine kahA hai| aisA svaziSyoM ko kheN| isa prakAra se bhagavAn ke kahane para svaziSyoM ko spaSTatayA bodha ho isa hetu se zrI gautamasvAmI phira se pUchate haiM-(tA kahaM jaMbuddIve dIve paMca cakrabhAgasaMThie AhitAti vaejA) to jambUdvIpa nAma kA dvIpa pAMca cakrabhAgoM se saMsthita kisa prakAra se kahA hai, so kahie arthAt zrI gautamasvAmI kahate haiM ki he bhagavan kisa prakAra se evaM kisa pramANa se jambUddhIpa nAmaka dvIpa mAne sarvottama jambUdvIpa pAMca cakra vAlabhAgoM se saMsthita hai aisA Apa kahate ho vaha spaSTa pratipatti ke liye Apa kahie / isa prakAra se zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn kahate haiM-'tA jayA NaM ete duve sUriyA savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamitA cAraM caraMti tayA NaM javuddIvassa dIvassa tiNi paMca cau. dIve paMcaca ukkabhAgasaMThiyA AhitAti vaejjA) dIpanAmanI // 15 pAya 23 bhAgethI saMsthita arthAt rahela che. eTale ke uparokta prakArane A jaMbUdvIpa pAMca cakavAla bhAgethI arthAt pAMca cakAkArathI rahela che, tema huM kahuM chuM tema svaziSyone kahevuM. A pramANe bhagavAnazrInA kahevAthI pitAnA ziSyane spaSTa rIte baMdha thAya e hetuthI zrI gautamasvAmI 3rIthI pUcha cha-(tA kahaM jaMbuddIve dIve paMcacakkabhAgasaMThie AhitAti vaejjA) te jabUdIpa nAmane dIpa pAMca cakravAla bhAgothI saMsthita kevI rIte kahela che? te kahe arthAt zrI gautamasvAmI kahe che ke he bhagavana kevI rIte kayA pramANathI A jaMbudvIpa nAmane dvIpa arthAt sarvottama jaMbudvIpa pAMca cakravAla bhAgethI saMsthita che? ema Apa kaho che? tenI spaSTapratipattI thavA mATe Apa kaho. A pramANe zrI gautamasvAmInA 57pAthI te sAmaNIne zrI bhagavAn 4 cha.-(tA jayA NaM ete duve sariyA savvamaMtara maMDalaM uvasaMkamittA cAra caraMti tayA Na jaMbuddIvassa dIvassa tiNNi paMca caukkabhAge obhAsaMti ujjoveMti zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 sUryaprajJaptisUtre tiNi paMca caukkabhAge obhAsaMti ujjoveMti taveMti pabhAsaMti' tAvad yadA khalu etau dvau sUryo sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carata stadA khalu jambUdvIpasya dvIpasya trIn paJcacakravAlabhAgAn avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH, ||-taavt zrUyatAM bhavacchaGkAyAH samAdhAnaM tAvat, yadA-yasmin samaye khalu-iti nizcitam, etau-prasiddhau dvau sUyau~ sarvAbhyantaraM maNDalaM bAhyAbhyantarakrameNa sthiteSu caturazItyadhikazatasaMkhyakeSu maNDaleSu sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya-tanmaNDalamAdAya cAraM carataH-tanmaNDale bhramata stadA-tasmin samaye khalu jambUdvIpasya dvIpasya-sarvadvIpazreSThasya jambUdvIpasya trIn paJcacakravAlabhAgAnpaJcabhAgeSu trIn bhAgAn etau dvau sUyau~ avabhAsayata udyotayata-stApayataH prakAzayata iti // atra kathaM prakAzayata iti anyeSAM praznAvakAzamAzaGkaya punaretadeva vibhAgataH kathayati-'taM jahA egevi ega divaDheM paMcacakkabhAgaM obhAseMti ujjoveti taveti pagAsaMti' eko'pi ekakabhAge obhAseMti ujjoveti taveti pabhAsaMti) jaba ye donoM sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba jaMbUdvIpa nAmake dvIpa kA pAMciyA tIna cakravAlabhAga ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai| arthAt bhagavAn kahate haiM ki he gautama ! tumhAre prazna ke viSaya meM kahatA hUM so suno jisa samaya ye donoM sUrya sarvAbhyantara maMDala meM bAhyAbhyantara kramase sthita ekaso caurAsI maMDaloM meM sarvAbhyaMtara maMDala meM upasaMkramaNa karake mAne usa maMDala meM jA karake gamana karatA hai mAne usa maMDala meM bhramaNa karatA hai taba jambUdvIpa nAmake sarvadvIpoM meM zreSTha dvIpa kA pAMcIyA tIna cakra vAlabhAgoM ko ye do sUrya avabhAsita karatA hai udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai| isa prakAra se kaise prakAzita hote haiN| isa prakAra dUsaroM ko prazna karane kA avakAza kA vicAra karake phirase yahI savibhAga se kahate haiM-(taM jahA egevi egaM dIvaI paMcacakkabhAgaM obhAseMti ujjoveti tati pabhAsaMti) eka sUrya dvayarddha pAMca tati pagAseMti) nyAre 25 me sU sAsyatamamA upasabha zana gati 42 che, tyAre jaMbudvIpa nAmanA dvIpa pAMcIyA traNa cakravAla bhAgone avabhAsita kare che, udyotita kare che, tApita kare che, ane prakAzita kare che, arthAt bhagavAna kahe che ke-he gautama! tamArA praznanA saMbaMdhamAM huM kahuM chuM te tame sAMbhaLe je samaye ane sUrya sabhyantaramaMDaLamAM bAhyAbhaMtara kamathI rahelA ekaso caryAzI maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne eTale ke e maMDaLamAM jaIne gamana kare che. arthAt e maMDaLamAM bhramaNa kare che, tyAre jaMbudvIpa nAmanA sarva dvIpamAM uttama dvIpanA pAMcIyA traNa cakavAla bhAgone A bane sUryo avabhAsita kare che, udyatita kare che, tApita kare che, ane prakAzita kare che. A rIte kema prakAzita thAya che? A pramANeno anyane saMdeha thavAnA avakAzane vicAra karIne zathI vimA saDita samantA 4thana 42 cha.-(taM jahA ege vi ega dIvaDDhe paMcacakabhAgaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TokA sU0 2 tRtIyaM prAbhRtam 399 dvayarddha paJcacakravAlabhAgam avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati // - sUryadvayamadhye raise sUryo jambUdvIpasya dvIpasyaikaM paJcacakravAlabhAgam - paJcamaM cakravAlabhAgaM dvayarddhamiti dvitIyamarddha yasya sa dayaH, pUraNArthI yathA vRttAntabhUta stRtIyo bhAga tribhAgapadavAcyo bhavati, tathaivetyatrApi 'taM' ityanena ayaMceti bhAvArtha: / tena ekaM paJcamaM cakravAlabhAgaM dvitIyasya paJcamasya cakravAlabhAgasya arddhena sahitaM cakravAlabhAgam avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati ceti / / ' egevi evaM divaGkaM paMcacakabhAgaM obhAseMti ujjorveti taveMti bhAta' ekospi evaM dvayarddha paJcacakravAlabhAgaM avabhAsayati udyotayati tApayati pakAzayati ||-eko'pi-apro'pi - dvitIyo'pi sUryaH evaM prathamasUryavadeva - yathA prathamasya sUryasya prakAzanAdikramaH pratipAdita stathaiva dvitIyo'pi sUryaH ekaM paJcamaM cakravAlabhAgaM cakravAlabhAgoM ko avabhAsita karatA hai udyotita karatA hai tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai / bhagavAn ke kahane kA bhAva yaha hai ki do sUryo meM eka sUrya jambUdvIpa nAmake dvIpa kA eka pAMca cakravAlabhAga ko hArddha mAne DeDhapUrNaaMka kA aMtarbhUta tIsarAbhAga vibhAga pada se kahA jAtA hai usI prakAra yahAM para bhI 'taM' isa pada se yaha isa prakAra bhAvArtha kahA hai- 'isa se pAMca cakravAla kA ekabhAga tathA pAMca cakravAla bhAga kA ardhAbhAga mAne deDha cakravAla bhAga ko avabhAsita karatA hai udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai / (ege vi egaM dIvaDUM paMca cakkavAlabhAgaM obhAseMti, ujjoveti tarveti bhAseti) eka sUrya pAMca cakravAla bhAga kA eka dvayaI bhAga ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai / mAne dUsarA eka sUrya pahalA sUrya ke jaisA hI mAne jisa prakAra pahalA sUrya kA prakAzanAdi krama kA pratipAdana kiyA hai usIprakAra dUsarA bhI sUrya eka paMcamAMza cakravAla omAseMti ujjorveti taveMti pagAseMti) ye sUrya dvayadhe yAMya yavAda lagane avalAsita re che. ughAtita kare che, tApita kare che, ane prakAzita kare che. bhagavAnazrInA kahevAnA bhAva e che ke--e sUryAM paikI eka sUrya jaMbUdvIpa nAmanA dvIpanA eka pAMca cakravAla bhAgane drazya eTale ke DADha pUNu ekanA aMtarbhUta trIjo bhAga tribhAgapadathI kahevAmAM Avela che. eja pramANe ahIyAM paNa 'a' A padathI A e rIte bhAvAtha kahela che. tethI pAMca cakravAlanA tathA eka bhAga pAMca cakravAlanA ardho bhAga eTale doDha cakravAla bhAgane avabhAsita 1re che udyotita re che, tApita re che bhane prAzita TesrobhAga obhAseMti ujjoveMti taveMti pagAseMti) hraya bhAgane avabhAsita kare che. dyAtita kare che. che. arthAt khIjo eka sUrya pahelA sUnI jema ja prakAzanAdi kramanuM pratipAdana karela che, eja pramANe zrI suryaprajJapti sUtra : 1 pure che, (ege vi egaM dIvaDUDhaM paMca 5 sUrya pAMtha vAsa lAganA bheDa tApita kare che, ane prakAzita kare arthAt jevI rIte pahelA sUnA khIje sUrya paNa eka paMcamAMza
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 sUryaprazasRptisUtre dvitIyasya paJcamasya cakravAlabhAgasyArddhana sahitaM dvayarddha-dvitIyama dvitIyaH sUrya avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati ubhayaprakAzitabhAgayoH saMyojanena paripUrNa bhAgatrayaM sUryadvayena prakAzyaM bhavati // tadyathAtra bhAvanA-jambUdvIpagataM prakAzyaM cakravAlaM 3660% 61+60=3660 SaSTayadhika patriMzacchatabhAgaM prakalpitaM vartate / etasya paJcamo bhAgaH 36605-732 dvAtriMzadadhikasaptazatapramANaH / asyArddham 73228366 anena sahitaH prakAzyabhAgasya 3660 pazcamAMzaH 732 stadAsAoM bhavet 732+366% 1098 assttaanvtydhikshsrbhaagmaanH| tataH sarvAbhyantare maNDale vartamAna eko'pi sUryaH SaSTayadhika patriMzacchatasaMkhyAnAM 3660 bhAgAnAm aSTAnavatyadhikaM sahasraM prakAzayati, bhAga ko dUsare pAMcaveM cakravAlabhAga kA AdhA sahita mAne yarddha arthAt eka saMpUrNa evaM dUsarA AdhA mAne DeDha bhAga ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai donoM prakAzita bhAga ko milAne se paripUrNa tIna bhAgako do sUrya se prakAzita kiyA jAtA hai| isa kathana kI bhAvanA isa prakAra se hai-jambUdvIpa kA prakAzya cakravAla 3660-614603660 tIna hajAra cha so sATha bhAga kalpita kiyA gayA hai| isakA pAMcavAM bhAga 3660:58732 sAta so battIsa pramANa kA hotA hai isakA AdhA 732:2366 tIna so chiyAsaTha hotA hai, isake sAtha prakAzya bhAga kA 3660 tIna hajAra cha so sATha kA paMcamAMza 732 sArdha sAta so battIsa hotA hai usako milAne se 732+366=1098 / eka hajAra aThAnave hotA hai, tatpazcAt sarvAbhyantara maMDala meM vartamAna eka sUrya 3660 tIna hajAra cha so sATha bhAgoM meM se 1098 eka hajAra aThANave bhAga ko prakAzita karatA hai vaisA hI dUsarA sUrya eka hajAra aThANaveM bhAga ko prakAzita karatA hai, cakravAla bhAgane ane bIjA pAMcamAM cakravAlabhAganA adhabhAga sahita eTale ke kayartha eTale eka pure ane bIjAne ardho bhAga arthAt deDha bhAgane avabhAsita kare che. udyatita kare che, tApita kare che, ane prakAzita kare che. banne prakAzita bhAgane meLavavAthI pUrepUrA traNa bhAgane be sUrya dvArA prakAzita karAya che, A kathananI bhAvanA A rIte sabhApI mUbI5nu prAzya 43pAsa 3660-61+6033860 1 2 chasa sAha bhAga kapila karela che. Ane pAMcamo bhAga 36 60-5=732 sAta batrIsa pramANa thAya cha, tanA mA 7322=386 se| ch|s: thAya che. mAnI sAthe prazya mAnA 3960 traNa hajAra chase sATha bhAgane pAMcame bhAga 732 sAI sAtaso batrIsa thAya che. te meLavavAthI 7325366=1098 eka hajAra ne aNu thAya che te pachI sarvAbhyantaramaMDaLamAM vartamAna eka sUrya 3660 traNa hajAra chase sATha bhAgamAMthI 1098 eka hajArane aDrANu bhAgane prakAzita kare che. e ja pramANe bIjA sUrya paNa bIjA eka hajAra aNumAM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtam dvitIyo'pi aSTanavatyadhikaM sahasramiti / tato dvayormelanena 1098+1098=2196 SaNNavatyadhikAni ekaviMzatiH zatAni prakAzyamAnAni labhyante / tadA ca dvau paJcacakravAlabhAgI rAtri bhavati, tadyathA - eko'pi paJcamo bhAgaH 3660 asya paSTayadhika SaTtriMzacchatabhAgasya 3660/5=732 etAvAn pradezo dvAtriMzadadhikasaptazata bhAgasaGkhyakA rAtriH, apatatspi ekaH paJcamo bhAgaH 732 dvAtriMzadadhikasaptazata bhAgasaMkhyakA rAtririti dvayormelanenettham-732+732= 1464 catuHSaSTyadhikAni caturdazazatAni bhavanti, iyaM ca rAtriH SaSTyadhika SaT triMzacchatabhAgAnAM bhavati / dvayormelanena 2196 + 1464 = 3660 SaSTathadhikAni patriMzacchatAni bhavantIti / atha samprati-taMtra divasarAtripramANamAha - ' tayA NaM uttama patte ukkosa aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI' tadA khalu uttamakASTAprAptaH utkarSakaH aSTAdazamuhUrttI divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrttA rAtri ina donoM ko milAne se 1098 + 1098 = 2196 / do hajAra eka so chiyAnave prakAzya kSetra kA mAna hotA hai / taba do pAMca cakravAla bhAga kI rAtrI hotI hai vaha isa prakAra se samajheM jaise ki eka pAMcavAM bhAga 3660 / isa tIna hajAra cha so sATha bhAga kA pAMca bhAga karo 3660 : 5=732 sAta so battIsa saMkhyA vAlA prakAzakSetra kA rAtrikSetra kA hai dUsarI tarapha kA bhI eka pAMcavA bhAga 732 sAta so battIsa saMkhyAvAlA bhAga rAtri kA hotA hai, donoM ko milAne se 732 + 732 = 1464 caudaha so cosaTha hotA hai, yaha rAtri tInahajAra chaso sATha bhAga kI hotI hai, donoM ko milAne se mAne 2196+1463=3660 tIna hajAra chaso sATha hotA hai / aba vahAM kA divasa rAtri ke pramANa kA kathana karatA hai- 'tayA NaM uttamaagpatte ko aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI) taba uttamakASThAprApta utkarSaka aThAraha muhUrta kA divasa hotA bhAgane prakAzita kare che. A bannene meLavavAthI 1098+1098=2196 e hajAra ekase chantu prakAsya kSetranuM mAna thAya che. tyAre e paMcamAMza cakravAla bhAganI rAtrI thAya che. te AvI rIte samajavI jema ke-eka paMcamAMza bhAga 3660 traNa hajAra chaseA sAdhaDa thAya che. yA tragu hantara chaso sAInA bhAgane pAMyathI bhAga 2 3660/-5=732 te! sAtasA batrIsa Ave che eTaluM sAtaseA khatrIsa bhAga prakAza kSetranI rAtrI hoya che. annene meLavavAthI 732732=1464 caudasA ceAsa thAya che, A zatrI traNa hajAra chaso sATha lAganI hoya che, mannene bheNavavAthI bheTale 2176+1464 = 3660 trAyu hantara chase! sAITha thaI jAya che. 401 have mahInA hivasa rAtrInA prabhANunu athana azvAmAM Ave che. - (tayA NaM uttama. kaTTapate ukkosa aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAIbhavai) tyAre uttama zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 sUryaprajJaptisUtre bhavati ||-tdaa-srvaabhyntrmnnddlsnycrnnsmye khalu-iti nizcitam uttamakASThAprApta:sAyanamithunagataH sUryo bhavati-paramo taradiggato bhavati, tena tatra paramotkarSatAM prApto bhavati, ata eva tatra paramAdhiko'STAdazamuhUrttapramANo divaso bhavati, jaghanyA-sarvAlpikA dvAdazamuhUrtA-dvAdazamuhUrtapramANA rAtri bhavati // sarvAbhyantaramaNDale divasapramANa maSTAdazamuhUrtAtmakaM, rAtripramANaM ca dvAdazamuhUrtAtmaka mityubhayamelanena triMzanmuhUrtAtmakaM paSTighaTikAtulyaM nAkSatramahorAtramiti // 'tA jayA NaM ee duve sUriyA savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM jaMbudIvassa dIvassa doNi cakkabhAge obhAseMti ujoti taveMti pabhAseMti' tAvad yadA khalu etau dvau sUyauM sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carata stadA khalu jambUdvIpasya dvIpasya dvau cakravAlabhAgau avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH // tAvat-tadA dvitIye'horAtre hai tathA jaghanyA bAraha muhUrta pramANa kI rAtrI hotI hai, arthAt sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNa ke samaya meM uttamakASThA prApta mAne sAyana mithuna saMkrAtigata sUrya hotA hai mAne parama uttara dizA ki ora sUrya hotA hai ataH aThAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai| tathA jaghanyA sarva alpA bAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai| sarvAbhyantara maMDala meM divasa kA pramANa aThAraha muhUrta kA tathA rAtri kA pramANa bAraha muhata pramANa hotA kahA hai so donoM ko milAne se tIsamuhUrtAtmaka sATha ghaDitulya nakSatrasaMbaMdhi ahorAtra hotA hai| 'tA jayA NaM ee duve sUriyA savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM jaMbuddIvassa dIvassa doNi cakrabhAge obhAseMti ujjoveti taveMti pagAseMti) jaba ye donoM sUrya sarvabAhya maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karate haiM taba jaMbUdvIpa nAmake dvIpa kA do cakravAlabhAga avabhAsita karatA hai udyotita karatA hai tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai| arthAt kASThA prApta aDhAra muhUrtane utkRSTa divasa hoya che tathA jaghanyA bAra muhUrtanI rAtrI hoya che. arthAt sarvAtyaMtaramaMDaLanA saMcaraNa samayamAM uttamakASThA prApta arthAt sAyana mithunagata sUrya hoya tyAre eTale ke parama uttaradizA tarapha sUrya hoya che tethI aDhAra muhUrta pramANane divasa thAya che. tathA jaghanyA sarva alpa bAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che. sarvAbhyantaramaMDaLamAM divasanuM pramANa aDhAra muhUrtanuM ane rAtrInuM pramANa bAra muhUrtanuM kahela che. A bannene meLavavAthI trIsa muhUrtAtmaka sAITha ghaDi tulya nakSatra saMdhI addaa| thAya che. (tA jayA NaM ee duve sUriyA savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM jaMbuddIvassa dIvassa doNNi cakkabhAge obhAseMti ujjoveMti, taveMti pagAseMti) jyAre A banne sU sarvabAhyamaMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che, tyAre jaMbUdvIpa nAmanA dvIpanA be cakravAla bhAgane avabhAsita kare che. udyotita kare che, tApita kare che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtam 403 sarvAbhyantarAdvitIye maNDale vartamAnaH eko'pi sUryojambUdvIpasya dvIpasya ekaM paJcamaM cakravAlabhAgaM sArddha SaSTyadhika patriMzacchata bhAgasatkabhAgadvayahInaM prakAzayati avabhAsayati udyotayati tApayati ca / itthamaparo'pi sUrya ekaM paJcamaM cakravAlabhAMgaM sArddhaSaSTyadhika SaTtriMzacchata bhAgadvayahInam avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati, tathaiva tRtIye'horAtre tRtIye maNDale varttamAna eko'pi sUrya ekaM paJcamaM cakravAlabhAgaM sArddha SaSTyadhika SaTtriMzacchata bhAgasatkabhAgacatuSTayanyUnam avabhAyati udyotayati tApayati prakAzayati, tataH aparo'pi ekaM paJcamaM cakravAlabhAgaM sArddha SaSTyadhikapaTtriMzacchatabhAgasatkabhAgacatuSTayanyUnam avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati / evaM pratyahorAtram ekaikaH sUryaH SaSTyadhika SaT dUsare ahorAtra meM sarvAbhyantara maMDala ke dUsare maMDala meM vartamAna eka sUrya jambUdvIpa nAma ke dvIpa kA eka paMcama cakravAla bhAga kA chattIsa so sADi - sATha bhAga sahita do bhAga nyUna itane pramANakSetra ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai / isa prakAra dUsarA sUrya bhI eka paMcama cakravAla bhAga kA chattIsa so saDisATha bhAga sahita do bhAga nyUna vAle bhAga se avabhAsita karatA hai udyotita karatA hai tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai / usI prakAra tIsare ahorAtra meM tIsare maMDala meM vartamAna eka sUrya eka paMcama cakravAla bhAga kA chattIsa so safssATha bhAga sahita cAra bhAga nyUna parimANa vAle kSetra ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai evaM dUsarA sUrya bhI eka paMcama cakravAla bhAga ko chattIsa so sADisATha bhAga sahita cAra bhAga nyUna kSetra ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai / isa prakAra prati ahorAtra meM ane prakAzita kare che. arthAt A bIjI aheArAtramAM sarvAbhyaMtaramaMDaLanA bIjA maMDaLamAM vamAna eka sUrya jaMbudrIpa nAmanA dvIpanA eka paMcamAMza cakravAla bhAgane chatrIsase sADisATha bhAga sahita be bhAga nyUna ATalA pramANavALA kSetrane avabhAsita kare che, udyotita kare che, tApita kare che ane prakAzita kare. A pramANe bIjo sUrya paNa eka paMcamAMza cakravAla bhAgane chatrIsase sADisATha bhAga sahita be bhAga nyUnavALA bhAgathI avabhAsita kare che, udyo tita kare che, tApita kare che, ane prakAzita kare che. eja pramANe trIjA aheArAtramAM trIjA maDaLamAM rahelA eka sUrya eka paMcama cakravAla bhAgane chatrIsase sADIsAThe bhAga sahita cAra bhAga nyUna pramANavALA kSetrane avabhAsita kare che, udyotita kare che, tApita kare che ane prakAzita kare che, ane bIjo sUrya paNa eka paMcamAMza cakravAla bhAgane chatrIsase sAhisATha bhAga sahita cAra bhAga nyUna kSetrane avabhAsita kare che, udyotita kare che. tASita kare che ane prakAzita kare che, A pramANe dareka aheArAtramAM eka eka sUrya chatrIsaseA sADisAThe zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 404 sUryapraptisUtre zacchatabhAga satkabhAgadvayamocanena prakAzayan tAvadavaseyo yAvat sarvavAdyaM maNDalaM sarvAbhyantarAnmaNDalAt parataH jyazItyadhikazatatama 183 bhavet / tataH pratimaNDalaM bhAgadvayamocanena yadA sarvabAhye maNDale cAraM carati tadA trINizatAni paSTayadhikAni 360 bhAgAnAM uTayanti, jyazItyadhikasya zatasya dvAbhyAM guNane 18342266 etAvatyAH saMkhyAyA bhAvAt / trINi ca zatAni SaTpaSTayadhikAni 366 paJcamacakravAlabhAgasya 732 asya dvAtriMzadadhikasaptazatabhAgapramANasyAddhaM bhavati 732:2-366 iti, tataH paJcamacakravAlabhAgasyAH paripUrNa tatra maNDale truTayatIti, eka eva paripUrNaH paJcamacakravAlabhAgastatra prakAzyo bhavati / ata evoktam-'tA jayANaM' ityAdi-yadA etau-pravacanavedinAM prasiddhau dvau dvau sUyauM sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carataH sarvabAhyamaNDale gacchata stadA to dvAvapi sUyauM samuditau jambudvIpasya dvIpasya dvau cakravAlabhAgI avabhAsayata udyotayatastApayataH prakAzaeka eka sUrya chattIsa so sADisATha bhAga sahita do bhAga nyUna kSetra ko prakAzita karatA karatA vahAM taka samaje ki jahAM taka sarvabAhyamaMDala se sarvAbhyantara maMDala paryanta meM eka so tirAsI 183 maMDala ho jAya / isa pratimaMDala meM do bhAga choDane se jaba sarvabAhyamaMDala meM gati karatA hai taba tIna so sATha 360 bhAga truTita hotA hai eka so tirAsI ko do se guNA kare to 1834 2=366 itanI saMkhyA ho jAve / arthAt tIna so chiyAsaTha 366 pAMcaveM cakravAla bhAga ke 732 sAta so battIsa pramANa kA AdhA bhAga pramANa hotA hai 732-2%D366 pazcAt pAMcaveM cakravAla bhAga kA AdhA paripUrNa usa maMDala meM truTita hotA hai mAne kama paDatA hai pAMcaveM cakravAla bhAga kA eka bhAga hI vahAM paripUrNa hotA hai ataeva kahA hai (tA jayA NaM) ityAdi jaba yaha prasiddha do do sUrya sarvabAhyamaMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai yAnI sarvabAhyamaMDala meM gamana karatA hai taba donoM sUrya eka sAtha bhAga sahita be bhAga nyUna kSetrane prakAzita kare che, A pramANe tyAM lagI samajavuM ke jyAM sudhI sarva bAhyamaMDaLathI sarvAyaMtaramaMDaLa paryantamAM 183 ekasacyAzI maMDaLe thaI jAya. A rIte pratyeka maMDaLamAM be bhAga cheDavAthI jyAre sarvabAhyamaMDaLamAM sUrya gati kare che, tyAre 360 traNa sATha bhAga truTita thAya che, ekacyAzIne bethI gaNavAmAM Ave te 183+4=366 ATalI saMkhyA thaI jAya che. arthAt 366 traNa chAsaTha pAMcamA cakravAla bhAganA 732 sAtase batrIsa pramANanuM adhuM pramANa thAya che. 732 23366 ane pAMcamA cakalAla bhAganA ardhA paripUrNa e maMDaLamAM ochA thAya che. pAMcamA Asal bhAganA 4 mA tyo paripUrNa thAya cha, meTA bhATe 4dhuMcha (tA jayANaM ityAdi jyAre jagaprasiddha A bane sUrya sarvabAhyamaMDaLamAM upasiMkramaNa karIne gati kare che. arthAt sarvabAhyamaMDaLamAM gamana kare che, tyAre ane sUryo eka sAthe jabUdvIpa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtam 405 yataH // tadyathA - eko'pi sUrya ekaM paJcamaM cakravAlabhAgaM prakAzayataH / tadyathA - eko'pi sUrya ekaM paJcamaM cakravAlabhAgaM prakAzayatItye ko'pi - dvitIyo'pi sUrya ekaM paJcamaM cakravAlabhAgam avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati ceti || ' tA ege vi egaM paMca cakavAlabhAga omAseti ujjoveMti taveMti pagAseMti, egevi ekkaM paMca cakkavAlabhAgaM omAseMti ujjoveMtiM taveMti pagA seMti' tAvat eko'pi ekaM paJcacakravAlabhAgam avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati ko'pi ekaM paJcacakravAlabhAgam avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati ca / pUrva bahudhA vyAkhyAtameva kevalaM chAyAmAtralekhanenAlamiti / 'tayA NaM uttamakaTTapattA ukkosiyA ahArasamuhuttA rAI bhavaI, jahaNae duvAlasamuhutte divase bhavai' tadA khalu uttamakASThAprAptA utkarSikA aSTAdazamuhUrttA rAtrirbhavati, jaghanyo dvAdazajaMbUdvIpa nAma ke dvIpa kA do cakravAla bhAga ko avabhAsita karate haiM udyo tita karate haiM, tApita karate haiM evaM prakAzita karate haiM / jo isa prakAra eka sUrya eka paMcama cakravAla bhAga ko prakAzita karatA hai tathA dUsarA sUrya dUsarA eka paMcama bhAga ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai tApita karatA hai prakAzita karatA hai ( tA egevi egaM paMcamaM cakkavAlabhAgaM obhAseMti, ujjIveMti taveMti pagArseti, ege vi evaM paMcacakkavAlabhAgaM obhArseti ujjoveMti taveMti pagAseMti) eka sUrya eka pAMcama cakravAla bhAga ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai, tathA dUsarA eka sUrya eka dUsare paMcama cakravAla bhAga ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai / pahale samagratayA saba kaha hI diyA hai kevala chAyA mAtra likhakara hI adhunA samApta karatA hUM / (tayANaM uttamakaTTapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNayae dubAlasamuhutte divase bhavai) taba uttamakASThAprApta utkRSThA aThAraha muhUrta pramANa kI nAmanA dvIpanA cakravAla bhAgane avabhAsita kare che. udyotita kare che tApita kare che. ane prakAzita kare che. jo A rIte eka sUrya paheMcamAMza cakravAla bhAgane prakAzita kare che ane khIjo sUrya khIjA eka paMcamAMza bhAgane avabhAsita kare che. udyotita kare che, tApita 12 che, mane aAzita ure che, (tAege vi evaM paMcamaM cakkavAlabhAgaM omAseMti, ujjoveM ti veti pAti, ege vi eka paMcacakkavAlabhAgaM omAseMti ujjoveM, taveti pagAse ti) me sUrya eka paMcama cakravAla bhAgane avabhAsita kare che, udyotita kare che. tApita kare che, ane prakAzita kare che. tathA bIjo sUrya khIjA eka paMcamAMza cakravAla bhAgane avabhAsita kare che, udyotita kare che, tApti kare che, ane prakAzita kare che. pahelAM samagra rIte A sa kathana kahela che. eTale ahIyAM kevaLa chAyA mAtra nirdeza karIne A kathana samApta karU chuM. (tayA NaM uttamaka pattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai) tyAre uttabhASThA prApta utSThA maDhAra muhUrta prabhANuvAjI rAtrI hoya che bhane zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ --- - 406 sUryaprakSaptisUtre muhartoM divaso bhavati ||-tdaa-srvbaahymnnddlgtcaarcrnnkaale uttamakASThAprAptA-paramadakSiNadiggatA-sAyanadhanuraMtagatA utkarSikA-paramAdhikA aSTAdazamuhUrtA-aSTAdazamuhUrtapramANA rAtri rbhavati, tathA ca jaghanyo dvAdazamuhUttoM-dvAdazamuhUrttapramANo divaso bhavati / etena sarvabAhyamaNDalagatacAracaraNakAle-prathamaSaNmAsasyAntimadine divasasya paramAlpatvaM, rAtreH paramAdhikatvaM ca bhavati / tathaiva sarvAbhyantantaramaNDalagatacAracaraNadine-dvitIyaSaNmAsasyAntimadine divasasya paramAdhikatvaM, rAtreH paramAlpatvaM ca bhavatIti niSkarSaH // iha yathA niSkAmatoH sUryayo jambUdvIpaviSayaH prakAzavidhiH krameNa hIyamAna uktaH, tathA sarvabAhyAnmaNDalAdabhyantaraM pravizatoH sUryayoH krameNa jambUdvIpagataH prakAzana vidhi varddhamAno veditavyo bhavatIti yathA-dvitIyasya SaNmAsasya dvitIye'horAtre sarvabAhyAnmaNDalAt akti ne'nantare rAtrI hotI hai jaghanya bAraha muhUrta kA divasa hotA hai / kahane kA bhAva yahI hai kI-sarva bAhyamaMDala ke gamana kAla meM uttamakASThAprAptA mAne parama dakSiNa dizA meM gayA huvA sAyana dhanasaMkrAnti gata sUrya hone se utkRSTA parama adhika aThAraha muhUrta pramANa vAlI rAtrI hotI hai tathA jaghanya bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai / isa kathana se sarvabAhyamaMDala ke caraNa kAla meM arthAt prathama chaha mAsa ke antima dina meM divasa parama alpa mAne choTA hotA hai tathA rAtrimAna parama adhika hotA hai / usI prakAra sarvAbhyantara maMDalagata gamana kAla meM dUsare chaha mAsa kA antima dina meM divasa parama adhika hotA hai tathA rAtrimAna parama alpa hotA hai yaha kathana kA sArAMza hai| yahAM para jaise niSkramaNa karate donoM sUryoM kA jaMbUDhIpa viSayaka prakAza vidhi krama krama se hIyamAna kahI gaI hai| tathA sarvabAhyamaMDala ke abhyantara maMDala meM praveza karate donoM sUryo kI krama krama se jambUdvIpa kI prakAzavidhi baDhatI haI jaghanya bAra muhUrta pramANano divasa hoya che. kahevAne bhAva e che ke sarvabAhyamaMDaLanA gamanakALamAM uttamakAkA prApta arthAt parama dakSiNa dizAmAM gayela sAyanadhana saMkrAntimAM gayela sUrya hovAthI utkRSTA arthAt paramAdhika aDhAra muhUrta pramANavALI rAtrI hoya che. tathA jaghanya bAra muhUrta pramANane divasa hoya che. A kathanathI sarvabAhyamaMDaLanA saMcaraNa samayamAM eTale ke pahelA cha mAsanA antanA divasamAM divasAmAna parama apa eTale ke atyaMta nAnuM hoya che, tathA rAtrimAna parama adhika hoya che. e ja pramANe sarvAtyaMtaramaMDaLanA gamanakALamAM arthAt bIjA cha mAsanA aMtima divasamAM divasamAna parama adhika hoya che, ane rAtrimAna parama alpa hoya che. A kathanane A sArAMza che. ahIMyAM jema niSkramaNa karatA beu sUryonA jaMbudvIpa saMbaMdhI prakAzavidhi kama kamathI hIyamAna kahI che, tathA sarvabAhyamaMDaLanA atyaMtara maMDaLamAM praveza karatAM ane sUryanI jabUdvIpanI prakAzavidhi krama kramathI vadhatI jANavI. jema zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtam 507 dvitIye maNDale vartamAna eko'pi sUryo jambUdvIpasya dvIpasya ekaM paJcamacakravAlabhAgaM 3660 SaSTayadhika SaTtriMzacchatasaMkhyabhAgasatkabhAgadvayAdhikaM prakAzayati tApayati udyotayati avabhAsayati ca / tathaivAparo'pi sUrya ekaM paJcamaM cakravAlabhAga 3660 SaSTayadhika SaT triMzacchata saGkhyabhAgasatkabhAgadvayAdhika kSetramavabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati ca / dvitIyasya SaNmAsasya tRtIye'horAtre sarvabAhyAnmaNDalAdatine'nantare tRtIye'horAtre tRtIye maNDale vartamAna eko'pi sUrya ekaM paJcamaM cakravAlabhAga 3660 SaSTayadhikapatriMzacchatabhAgasaMkhyaka satkabhAgacatuSTayAdhika kSetram avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati ca / tathaivAparo'pi dvitIyo'pi sUryo'parata ekaM paJcamaM cakravAlabhAgaM yathoktabhAga catuSTayAdhikam avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati ca // evaM pratimaNDalam ekaikaH jAna lenI, jaise kI dUsare chaha mAsa ke dUsare ahorAtra meM sarvabAhyamaMDala se pazcAtvarti anantaraveM dUsare maMDala meM rahA huvA eka sUrya jambUdvIpa nAma ke dvIpa kA eka paMcama cakravAla bhAga ko 3660 tIna hajAra chahaso sATha saMkhyaka bhAga sahita do bhAga adhika prakAzita karatA hai, tApita karatA hai, udyotita karatA hai evaM avabhAsita karatA hai, usI prakAra dUsarA sUrya bhI eka paMcama cakravAla bhAga ko 3660 tIna hajAra cha so sATha saMkhyAvAle bhAga sahita do bhAga adhika kSetra ko avabhAsita karatA hai udyotita karatA hai tApita karatA hai prakAzita karatA hai| dUsare chaha mAsa ke tIsare ahorAtra meM sarvabAhyamaMDala ke pazcAtvarti anantaraveM tIsare ahorAtra meM tIsare maMDala meM vartamAna eka sUrya eka paMcama cakravAla bhAga ko 3660 tIna hajAra chaso sATa saMkhyakabhAga sahita cAra bhAga adhika kSetra ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai / usI prakAra dUsarA sUrya bhI dUsarI tarapha eka paMcama cakravAla bhAga ko yathokta rIti se cAra bhAga adhikatA ke bIjA cha mAsanA bIjA aherAtramAM sarvabAhyamaMDaLa pachInA samIpati bIjA maMDaLamAM rahela eka sUrya jaMbudvipa nAmanA dvIpanA eka paMcama cakavAla bhAgane 366- traNa hajAra chase sATha saMkhyAvALA bhAga sahita be bhAga adhikane prakAzita kare che, adyotita kare che, tApita kare che, prakAzita kare che. tathA avabhAsita kare che. e ja pramANe bIje sUrya paNa eka paMcama cakravAla bhAgane 3660 traNa hajAra chase sATha saMkhyaka bhAga sahita be bhAga adhika kSetrane avabhAsita kare che, udyotita kare che. tApita kare che ane prakAzita kare che. bIjA cha mArAnA trIjA ahorAtramAM sarva bAhyamaMDaLanA pachInA samIpati trIjA ahorAtramAM trIjA maMDaLamAM vartamAna eka sUrya eka paMcama cakravAla bhAgane 3660 traNa hajAra chase sATha saMkhyaka bhAga sahita cAra bhAga adhika kSetrane avabhAsita kare che, udyatita kare che, tApita kare che. ane prakAzita kare che. e ja pramANe bIje sUrya paNa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ 408 sUryaprazaptisUtre sUryaH SaSTayadhikaSaTtriMzacchatasaMkhyakabhAgasatkabhAgadvayavarddhanena prakAzayan prakAzayan antarAbhimukhaM gacchan yAvatsarvAbhyantaraM maNDalam ekAntareNodayaM prAptau sUyauM gacchata statraiva ca prathamagatinirodhazca bhavati, (ekagaterabhAve dvitIyagaterutpattiriti siddhAntadarzanAt ) // tena tasmin sarvAbhyantare maNDale dvitIyasya paJcamacakravAlabhAgasyAI paripUrNa bhavati / tadanantaram eko'pi sUryastatra maNDale ekaM paJcamaM cakravAlabhAgaM sArddha jambUdvIpasya dvIparaya prakAzayati tApayati udyotayati avabhAsayati ca, evamaparo'pi sUrya ekaM paJcamaM cakravAlabhAgaM sArddham avabhAsayati udyotayati tApayati prakAzayati ca / tathA cetthameva jambUdvIpa cakravAlabhAgasya dazabhAgAn parikalpya anyatrApItthamevAvaseyamiti / atroktarItyaiva bhAvase avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai| tApita karatA hai, evaM prakAzita karatA hai, isa prakAra pratimaMDala meM eka eka sUrya tIna hajAra cha so sATha saMkhyAvAle bhAga sahita do bhAga kI vRddhi hone se prakAzita karatA karatA andara kI ora jAkara yAvat sarvAbhyantara maMDala meM ekAntaratA se udaya ko prApta karate huve donoM sUrya gamana karate karate vahAM para hI usakI prathama gati kA nirodha ho jAtA hai, (eka gati ke abhAva meM dUsarI gati kI utpatti hotI hai isa prakAra ke siddhAMta meM kahA hai) ataH usa sarvAbhyantara maMDala meM dUsare paMcama cakravAla bhAga kA AdhA paripUrNa hotA hai| tatpazcAt eka sUrya usa maMDala meM eka sAdha paMcama cakravAla bhAga ko jambUdvIpa nAma ke dvIpa ko prakAzita karatA hai tApita karatA hai, udyotita karatA hai, evaM avabhAsita karatA hai, isI prakAra dUsarA sUrya bhI eka sArdha paMcama cakravAla bhAga ko avabhAsita karatA hai, udyotita karatA hai, tApita karatA hai evaM prakAzita karatA hai / tathA isI prakAra se jambUdvIpa ke cakravAla bhAga kA bIjI tarapha eka paMcama cakavAla bhAgane yakta rIte cAra bhAga adhikapaNAthI avabhAsita kare che, udyotita che, tApita kare che ane prakAzita kare che, A rIte pratyeka maMDaLamAM eka eka sUrya traNa hajAra chase sATha saMkhyAvALA bhAga sahita be bhAganI vRddhi thavAthI prakAzita karatA karatA aMdaranI tarapha jaIne yAvat sarvAyaMtaramaMDaLane ekAMtarAthI udayane prApta karIne beu sUryo gamana karatAM karatAM tyAM ja temanI prathama gati rokAI jAya che. (eka gatinA abhAvamAM bIjI gati utpanna thAya che. A pramANe siddhAMtamAM kahela che) tethI e sarvAtyaMtaramaMDaLamAM bIjA paMcama cakravAla bhAgano ardho bhAga paripUrNa thAya che. te pachI eka sUrya e maMDaLamAM eka sArdha paMcama cakravAla bhAgane ane jaMbudvIpa nAmanA dvIpane prakAzita kare che tApita kare che, udyotita kare che avabhAsita kare che. eja pramANe bIje sUrya paNa eka sArdha paMcama cakravAla bhAgane avabhAsita kare che. udyotita kare che tApita kare che ane prakAzita kare che ane e ja pramANe je bUdvIpanA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ 109 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtam nApi deyeti // uktaJca granthAntare'chacceva u dasabhAge jaMbuddIvassa dIvassa dovi divasayarA / tAviti dittalesA abhitara maMDale saMtA // 1 // cattAri ya dasabhAge jaMbuddIvassa dIvassa dovi divasayarA / tAviti saMtalesA bAhirae maMDale saMtA // 2 // chattIse bhAgasae saddhiM kAUNa jaMbuddIvassa / tiriyaM tatto do do bhAge bar3ei hApayai vA // 3 // ityAdi, sU0 24 // 'taiyaM pAhuDaM samattaM' tRtIyaM prAbhRtaM samAptam // itinoTa-24 sUtre dvAdaza matAntaravAdinaH santi, teSAM matasaMgraho yathA-(1) prathamasya mate dvau dvau candrasUyauM ekaM dvIpa mekaM samudraM ca avabhAsayata udyotayata stApayataH prakAzayataH / dasa bhAgoM kI kalpanA karake anyatra bhI isI prakAra se jAna leveM / yahAM para isI prakAra kI bhAvanA kara leveM / granthAntara meM kahA bhI hai chacceva u dasabhAge jaMbuddIvassa dIvassa do vi divsyraa| taviti dittalesA abhitara maMDale saMtA // 1 // cattAri ya dasabhAge jaMbuddIvassa dIvassa dovi divsyraa| tAviti saMtalesA, bAhirae maMDale saMtA // 2 // chattIse bhAgasae saddhiM kAUNa jNbuddiivss| tiriyaM tatto do do bhAge vaDrei hAyahavA // 3 // ityAdi ||suu0 24 // 'taiyaM pAraDaM samattaM' tIsarA prAbhRta samApta // 3 // noTa-24 veM sUtra meM bAraha matAntara vAdI kahe haiM unakA matasaMgraha isa prakAra hotA haicakravAlanA dasa bhAgonI kalpanA karIne anyatra paNa Aja pramANe samajI levuM ahIMyAM paNa Aja pramANenI bhAvanA karI levI. anya granthamAM kahyuM paNa che ke chacceva u dasabhAge, jaMbuddIvassa dIvassa dovi divasayarA / tarviti dittalesA, abhiMtara maMDale saMtA // 1 // catAri ya dasabhAge jaMbuddIvassa divassa dovi divasayarA / tAviti saMtalesA, bAhirae maMDale saMtA // 2 // chattIse bhAgasae saddhiM kAUNa jaMbuddIvassa / tiriyaM vatto do do bhAge vaDDhei hAyaivA / / 3 / / tyAhi // sU0 24 // taiyaM pAhuDaM samattaM-trI prAmRta samApta noTa-24mAM sUtramAM bAra matAnataravAdI kahela che, temanA matane saMgraha A pramANe che-(1) pahelA matavAdInA matamAM babbe caMdra sUrya eka dvIpa ane eka samudrane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre (2) dvitIyasya mate to trIn dvIpAn trIn samudrAn / (3) tRtIyasya mate sArddhatrIn dvIpAn samudrAn, (4) caturthasya mate to saptadvIpAn samudrAn (5) paJcamasya mate to dazadvIpAnsamudrAna, (6) SaSThasya mate dvAdazadvIpAn-samudrAn (7) saptamasya mate dvAcatvAriMzataM dviipaansmudraan|| (8) aSTamasya mate dvAsaptati dvIpAn-samudrAn (9) navamasya mate dvAcatvAriMzaduttara mekaM zataM 142 candrasUryAyavabhAsayataH, (10) dazamasya mate dvAsaptatyuttaramekazataM 172 dvIpAn samudrAn , (11) ekAdazasya mate dvAcatvAriMzadadhikamekasahasraM 1042 dvIpAn-samudrAn , (12) dvAdazasya mate dvAsaptatyadhikasahasraM 1072 dvIpAn samudrAnavabhAsayet / (1) prathamavAdI ke mata meM do do candra sUrya, eka dvIpa evaM eka samudra ko avabhAsita karatA hai udyotita karatA hai, tApita karatA hai prakAzita karatA hai| (2) dUsare ke mata se tIna dvIpoM evaM tIna samudroM ko (3) tIsare ke mata se sADe tIna 2 dvIpa samudroM ko (4) cauthe ke mata se do sUrya sAta sAta dvIpa samudroM ko (5) pAMcaveM ke mata se do sUrya daza dvIpoM daza samudroM ko (6) chaTe ke mata se bAraha dvIpoM tathA bAraha samudroM ko (7) sAtaveM ke mata se bayAlIsa dvIpa samudroM ko (8) AThaveM ke mata se bahattara dvIpa samudroM ko (9) navave ke mata se eka so bayAlIsa 142 candra sUrya avabhAsita karatA hai / (10) dasaveM ke mata se eka so bahattara 172 dvIpa samudroM ko (11) gyArahaveM ke mata se eka hajAra bayAlIsa 1042 dvIpa samudroM ko (12) bArahaveM ke mata se eka hajAra bahattara 1072 dvIpa samudroM ko avabhAsita karatA hai| avabhAsita kare che udyotita tApitA ane prakAzita kare che. (2) bIjAnA matathI traNa dviIpa ane traNa samudrone (3) trIjAnA matathI sADAtraNa sADAtraNa dvIpa ane samudrone (4) cethAnA matathI be sUrya sAta dvIpa samudrone (5) pAMcamAnA matathI be sUrya dasa dvIpa ane dasa samudrone (6) chaTTAnA matathI bAra dvIpa ane bAra samudrone (7) sAtamAnA matathI beMtAlI dvIpa ane samudrone (9) AThamAnA matathI tera dvIpa ane samudrone (9) navamAnA matathI eka beMtAlIsa 142 candra sUrya avabhAsita kare che. (10) dasamAnA matathI ekase tera 172 dvIpa samudrone (11) agIyAramAnA matathI eka hajAra beMtAlIsa 1042 dvIpa ane samudrone (12) bAramAnA matathI eka hajAra ne tera dvIpa samudrone avabhAsita kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam // atha caturtha prAbhRtam // mUlam tA kaheM te seAte saMThiI AhitAti vaejA, tattha khala imA duvihA saMThiI paNNattA, taM jahA - caMdimasUriyasaMThiI ya 1, tAvakkhettasaMThiI ya2 / tA kahaM te caMdimasUriyA saMThiI AhitAti vaejjA, tattha khalu imAo solasapaDivattio paNNattAo, tattha ege evamAhaMsu, tA samacauraMsa saMThiyA caMdimasUriyA saMThiI, ege evamAhaMsu ?, ege puNa evamAhaMsura, tA visamacauraMsasaMThiyA caMdimasUriyA saMThi paNNattA 2 ege evamAhaMsu 2, ege puNa evamAhaMsu3 evaM samacaukkoNasaMThiyA caMdimasUriyA saMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 3, ege puNa evamAhaM 4, tA visamacaukkoNasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu4, ege puNa evamAhaMsu 5 - samacakkavAlasaMThiyA caMdimasuriyasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 5, ege puNa evamAhaMsu visamacakkavAlasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA ege evamAhaMsu6, ege puNa evamAhaMsu 7 - tA cakkadra cakkavAlasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 7, ege puNa evamAhaMsu 8-tA chattAgArasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 8, ege puNa evamAhaMsu 9 -tA gehasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 9, ege puNa evamAhaMsu 10 - tA gehAvaNasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 10, ege puNa evamAhaMsu 19 - pAsAyasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 11, ege puNa evamAhaMsu 12 - tA gopura saMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 12, ege puNa evamAhaMsu 13-tA pekkhAgharasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 13, ege puNa evamAhaMsu 14- tA valabhIsaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 14, ege puNa evamAhaMsu 15tA hampriyatalasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 15, zrI suryaprajJapti sUtra : 1 411
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ 412 sUryaprajJaptisUtre ege puNa evamAhaMsu 16-tA vAlaggapotiyA saMThiyA caMdimasUriya saMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 16 // tattha je te evamAhaMsu tA samacauraMsasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA, eeNaM gaeNaM NeyavvaM Noceva NaM itarehiM / tA kahaM te tAvakkhettasaMThiI AhiyAti, tattha khalu emAo solasapaDivattio pannattAo, tattha NaM ege evamAhaMsu tA gehasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 1, ege puNa evamAhaMsu tA jassaMThie jaMbuddIve tassaMThiyA tAvakkhettasaMThiI pannattA, ege evamAsu 9, ege puNa evamAhasu tA jassaMThie bhArahe vAse tassaMThiI paNNattA 10, evaM ujANasaMThiyA nijANasaMThiyA egato NisahasaMThiyA, duhato NisahasaMThiyA seyaNagasaMThiyA ege evamAhaMsu, ege puNa evamAhaMsu, tA seNagapaTTasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 16, vayaM puNa evaM vayAmo, tA uddhImuhakalaMbuApupphasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI pannattA, aMto saMkuDA bAhiM vitthaDA aMto vaTTA bAhiM pithulA aMto aMkamuhasaMThiyA bAhiM sasthimuhasaMThiyA ubhayo pAseNaM tIse duve bAhAo avaTThiyAo bhavaMti paNayAlIsaM 2 joyaNasahassAI AyAmeNaM, tIse duve bAhAo aNavaTThiyAo bhavaMti taM jahA -savvabhaMtariyA ceva bAhA savvabAhiriyA ceva bAhA, tattha ko heU tti vaejA, tA ayaNNaM jaMbuddove dIve jAva parikkheveNaM, tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM uddhImuhakalaMbuA pupphasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI AhitAti vaejA aMto saMkuDA bAhiM vitthaDA aMto vaTTA bAhiM vithulA aMto aMkamuhasaMThiyA bAhiM satthimuhasaMThiyA, duhao pAseNaM tIse taheva jAva savvabAhiriyA ceva bAhA, tIseNaM savvabhaMtarIyA bAhA maMdarapavayaM teNaM Nava joyaNasahassAI cattAri ya chalasIe joyaNasae Nava ya dasa bhAge joyaNassa parikkheveNaM AhitAti vaejjA, tA se NaM parikkhevavisese kao AhitA ti vaejA, tA je NaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam _____413 maMdarassa pavvayassa parikkheve taM parikkhevaM tihiM guNittA dasahi chittA dasahi bhAge hIramANe esa NaM parikkhevavisese AhitAti vaejjA, tIse NaM savvabAhiriyA bAhA lavaNasamudaM te NaM cauNauti joyaNasahaslAiM aTTha ya aTThasaTe joyaNasae cattAri ya dasa bhAge joyaNassa pari kheveNa AhitAti vaejjA, tA se NaM parikkhevavisese kao AhitAti vaejjA, tA je NaM jaMbUdIvassa dIvassa parikkheve taM parikkhevaM tihiM guNittA dasahiM chettA dasahiM bhAge hIramANe esa NaM parikkhevavisese AhitAti vaejA, tIse NaM tAvakkhette kevaiyaM AyA. meNaM AhitAti vaejjA, tA attari joyaNasahassAI tiNi ya tettIse joyaNasae joyaNatibhAge ca AyAmeNaM AhitAti vaejA, tayA NaM ki saMThiyA aMdhagArasaThiI AhitAti vaejA, uddhImuhakalaMbuA pupphasaMThiyA taheva jAva bAhiriyA ceva bAhA tose NaM savvabhaMtariyA bAhA maMdarapavayaM teNaM chajjoyaNasahassAI tiSiNa ya cauvIse joyaNasae chacca dasa bhAge joyaNassa parikkheveNaM AhitAti vaejjA, tIse NaM parikkhevavisese kao Ahiteti vaejjA, tA je NaM maMdarassa pavyayassa parikkheveNaM taM parikvevaM dohiM guNettA sesaM taheva, tIse NaM savvabAhiriyA bAhA lavaNasamudaM te NaM tevaTrijoyaNasahassAiM doNi ya paNayAle joyaNasae cha dasa bhAge joyaNassa parikkheveNaM AhitAti vaejjA, tA se NaM parikkhevavisese katto Ahiteti vaejjA, tA jeNaM jaMbuddIvassa dovasta parikveve taM parikkhevaM dohiM guNittA dasahiM chettA dasahiM bhAge hIramANe esa NaM parikkhevavisese Ahiteti vaejjA tA se NaM aMdhakAre kevaiyaM AyAmeNaM Ahiteti vaejjA, tA attari joyaNasahassAI tipiNa ya tettIse joyaNasae joyaNatibhAgaM ca AyA. meNaM AhitAti vaejA, tayA NaM uttamakaTThapatte aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, tA jayA NaM sUrie savva zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre bAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM kiM saMThiI tAvakhettasaMThiI AhitAti vaejA, tA uddhamuhakalaMbuyApupphasaMThiI tAvakkhettasaMThiI AhitAti vaejA, evaM jaM abhitaramaMDale aMdhagArasaMThiIe pamANaM taM bAhiramaMDale tAvakkhettasaMTiIe jaM tahiM tAvakkhettasaMThiIe taM bAhira maMDale aMdhagArasaMThiIe bhANiyavvaM jAva tayA NaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTArasamuhuttA rAI bhavai, jahapiNae duvAlasamuhutte divase bhavai, tA jaMbuddIve dIve sUriyA kevaiyaM khettaM ur3e tavaMti kevaiyaM khettaM ahe tavaMti kevaiyaM khetta tiriyaM tavaMti, tA jaMbuddIveNaM dIve sUriyA erga joyaNasayaM urdU tavaMti aTArasajoyaNasayAiM adhe patati sItAlIsaM joyaNasahassAI dunni ya tevaDhe joyaNasae egavIsaM ca saTibhAge joyaNasta tiriyaM tavaMti ||suu0 25 // // cautthaM pAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat kathaM te zvetatAyAH saMsthiti rAkhyAtA iti vadeta, tatra khalu iyaM dvividhAsaMsthitiH prajJaptA, tadyathA-candrasUryasaMsthitistApakSetrasaMsthitizca, tAvat kathaM te candra sUryasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet, tatra khalu imAH SoDazapratipattayaH prajJaptAH, tatra eke evamAhuH tAvat samacaturasrasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 1, eke punarevamAhuHtAvata viSamacaturasrasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 2, eke punarevamAhuHevaM samacatuSkoNasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 3, eke punarevamAhu:tAvat viSamacatuSkoNasaMsthitAcandrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 4, eke punarevamAhu:samacakravAlasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 5, eke punarevamAhuH tAvat viSamacakracAlasaMsthitA candrasUyesasthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 6, eke punarevamAhuH-tAvat cakrArddhacakravAlasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 7, eke punarevamAhuH-tAvat chatrAkArasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 8, eke punarevamAhuH-tAvat gehasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 9, eke punarevamAhuH-tAvad gehApaNasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 10, eke punarevamAhuH-tAvat-prAsAdasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke ekmAhuH 11, eke punarevamAhuH-tAvad gopurasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 12, eke punarevamAhuH-tAvat-prekSAgArasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 13, eke punarevamAhuH-tAvad valabhI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ %3 sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam saMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 14, eke punarevamAhuH-tAvad harmyatalasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 15, eke punarevamAhuH-tAvad vAlAgrapotikA saMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 16 // tatra ye te evamAhuH-tAvat samacaturasrasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, etena nayena netavyam, na caiva khalu itaraiH, tAvat kathaM te tApakSetrasaMsthitirAkhyAtA iti vadeta, tatra khalu imAH SoDazapratipattayaH prajJaptAH, tatra khalu eke evamAhuH-tAvad gehasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, evaM yAvad bAlAgrapotikA saMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 1, eke punarevamAhuH-tAvad yat saMsthito jambUdvIpo dvIpa statsaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 9, ekepunarevamAhuH-tAvad yatsaMsthitaM bhArataM varSa tatsaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA 10, evam udyAnasaMsthitA niryANasaMsthitA, ekato niSadhasaMsthitA, ubhayato niSadhasaMsthitA, zyenaka pRSThasaMsthitA eke evamAhuH, 15, eke punarevamAhuH-tAvat zyenakapRSThasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA eke evamAhuH-16, vayaM punarevaM vadAmaH, UrdhvamukhakalambukapuSpasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, antaH-saMkucitA bahivistRtA, antarvRttA bahiH pRthilA, antaH aGkamukhasaMsthitA, bahiH svastikamukhasaMsthitA, ubhayataH pAzvataH tasyA dve bAhe avasthite bhavataH, pazcacatvAriMzat pazcacatvAriMzad yojanasahasrANi AyAmena tasyAH dve bAhe anavasthite bhavataH / tadyathA-sarvAntarA sarvabAhyA ceti dve bAhe, tatra ko hetu riti vadet / tAvadayaM jambUdvIpo dvIpadvIpo yAvat parikSepeNa, tAvad' yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu UrdhvamukhakalambukapuSpasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH AkhyAtA iti vadet / aMtaH saMkucitA bahirvistRtA antarvRttA bahiH pRthilA, antaH aGkamukhasaMsthitA, bahiH svastikamukhasaMsthitA ubhayataH pAi~na, tasyAstathaiva yAvat sarvabAhyA caiva bAhA tasyAH khalu sarvAbhyantarA bAhA meruparvatAnte khalu navayojanasahasrANi catvAri ca paDazItAni yojazatAni nava ca dazabhAgA yojanasya, parikSeNa AkhyAtA iti vadet / tAvat sa khalu tApakSetravizeSaH kuta AkhyAta iti vadet / tAvad yaH khalu mandarasya parvatasya parikSepastaM parikSepa tribhirguNayitvA dazabhizchitvA dazabhirbhAge hiyamANe eSa khalu parikSepavizeSaH AkhyAta iti vadet / tasyAH khalu sarvabAhyA bAhA lavaNasamudrAnte caturnavati yojanasahasrANi aSTau ca aSTaSaSTiyojanazatAni caturazca dazabhAgAn yojanasya parikSepeNa 9486810 AkhyAtA iti vadet // tAvat sa khalu parikSepavizeSaH kuta AkhyAta iti vadet // tAvad yaH khalu jambUdvIpasya dvIpasya parikSepastaM parikSepaM tribhirguNayitvA dazamizchitvA dazabhirbhAge hIyamANe eSa khalu parikSepavizeSa AkhyAta iti vadet // tAvat tatkhalu tApakSetraM kiyad AyAmamAkhyAtamiti vadet / tAvat aSTasaptati yojnshsraanni-triinni ca trayastriMzatAni yojanazatAni yojanatribhAgaM ca AyAmena AkhyAtamiti vadet / tadA khalu kiM saMsthitA andhakArasaMsthiti rAkhyatA iti vadeta, tAvad UrdhvamukhakalambUkA puSpasaMsthitA tathaiva yAvad bAhyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre ca bAhA, tasyAH khalu sarvAbhyantarA bAhA mandaraparvatAnte Sar3ayojanasahasrANi trINi ca catuviMzatAni yojanazatAni SaT ca dazabhAgAn yojanasya parikSepeNa AkhyAtA iti vadeta, tAvat sa khalu pavikSepavizeSaH kuta AkhyAta iti vadet, tAvat yaH khalu mandarasya parvatasya parikSepa staM parikSepaM dvAbhyAM guNayitvA zeSaM tadeva, tasyAH khalu sarvabAhyA bAhA lavaNasamudrAnte triSaSTiryojanasahasrANi dve ca paJcacatvAriMze yojanazate paT ca dazabhAgAn yojanasya 63245, 60, parikSepeNa AkhyAta itivadet / tAvat sa khalu parikSepavizeSaH kuta AkhyAta iti vadet, tAvad yaH khalu jambUdvIpasya dvIpasya parikSepa staM parikSepaM dvAbhyAM guNayitvA dazabhizchitvA dazabhirbhAge hiyamANe eSa khalu parikSepa vizeSaH AkhyAta iti vadeta, tAvat sa khalu andhakAraH kiyatA AyAmena AkhyAta iti vadeta, tAvat aSTasaptati yojanasahasrANi trINi ca trayastriMzatAni yojanazatAni yojanavibhAgaM ca AyAmena AkhyAta iti vadet / / tadA khalu uttamakASThAprApta utkarSako'STAdazamuhUrto divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati, tAvad yadA khalu sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu kiM saMsthitA tApakSetrasaMsthiti rAkhyAtA iti vadeva, tAvad UrdhvamukhakalambukA puSpasaMsthitA tApakSetrasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet, evaM yadabhyantare maNDale andhakArasaMsthiteH pramANaM tabAhyamaNDale tApakSetrasaMsthiteH yat tatra tApakSetrasaMsthite stad bAhyamaNDale andhakArasaMsthiteH bhaNitavyam, / yAvat tadA khalu uttamakASThAprAptA utkaSikA aSTAdazamuhUrtA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhattoM divaso bhavati, tAvat jambUdvIpe dvIpadvIpe sUyauM kiyat kSetram Urdhva tApayataH, kiyat kSetraM tiryakUtApayataH, tAvat jambUdvIpe khalu dvIpe sUryoM eka yojanazatamardhva tApayataH, aSTAdazayojanazatAni adhastApayataH, saptacatvAriMzad yojanasahasrANi dve ca triSaSTe yojanazate 47263. ekaviMzatiM ca SaSTibhAgAn yojanasya tiryktaapytH||suu.25|| // caturtha prAbhRtaM samAptam // tRtIyaM prAbhRtaM samyagaabhidhAya samprati-caturtha prAbhRtaM prArabhyate-'seyAte kiM te' ityAdi, TIkA-'seyAte kiM te saMThiI' zvetatAyAH kiMte saMsthiti rityetadviSaye praznasUtraM cauthA prAbhRta kA prAraMbha tIsarA prAbhRta samyak prakAra se vyAkhyAta karake aba cauthA prAbhRta prArambha kiyA jAtA hai-(seyA te kiM te) ityAdi / TIkArtha-(seyA te ki te saMThiI) zvetatA ki saMsthiti Apake mata se kisa prakAra se hotI hai isa viSaya ke saMbaMdha meM zrI gautamasvAmI prazna sUtra kahate yathA prAmRtanA praarNbhtrIjI prAbhUtane sArI rIte kahIne have A cethA prAbhUtane prAraMbha karavAmAM Ave cha, (seyA te kiM te) :tyAdi. As :-(seyA te kiM te saMThiI) zvetatAnI sthiti tmaa| bhatathA ! prAnI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam sUtrayati bhagavAn gautamaH-'tA kahaM te seyAni saMThiI AhitAti vaejjA' tAvat kathaM te zve. tatAyAH saMsthiti rAkhyAtA iti vadet // tAvat-zrUyatAM bhagavan ! tAvat tRtIyaprAbhRte sUryacandrayoravabhAsanakSetraviSayaNI vistRtavyAkhyAM zrutvA samprati tAvat-zvetatAyA viSaye praznAn praSTumIhe-kathaM kena prakAreNa kayA vA upapattyA bhagavan ! tvayA zvetatAyA:-prakAzasya-prakAzakSetrasya saMsthiti rAkhyAtA-kathitA-saMsthAnamAkhyAtamiti bhagavAn vadet-kathayet / evaM buddhivizadazAlinA tapasvinA bhagavatA indrabhUtinA gautamena prazne kRte bhagavAn vItarAgo mahAvIrasvAmI Aha-'tattha khalu imA duvihA saMThiI pannattA' tatra khalu iyaM dvividhA saMsthitiH prajJaptA // tara-3vetatAyA viSaye khalu-iti nizcitam iya-vakSyamANasvarUpA dvividhA-dviprakArakA saMsthitiH prajJaptA-AkhyAtA, 'taM jahA'-tadyathA-tAmeva tadyathetyAdinA pratipAdayati, yatohi-tadyathetyatra tacchabdo'vyayam" ato'yamarthazcintanIyaH tadyathA-sA zvetatA haiM-(tA kahaM te seyAni saMThiI AhitAti vaejjA) Apake mata se zvetatA kI saMsthiti kisa prakAra se kahI hai ? so kahIye arthAt gautamasvAmI prazna karate have kahate haiM ki he bhagavan Apane tIsare prAbhRta meM sUrya candra kA avabhAsana kSetra viSaya meM vistAra pUrvaka kathana kiyA hai ataH aba unakI zvetatA ke viSaya meM prazna karatA hUM ki kisa prakAra se yA kisa pramANa se Apane zvetatA kI mAne prakAza kSetra kI saMsthiti kahI hai ? arthAt zvetatA kA saMsthAna kisa prakAra kA kahA hai so Apa kahiye / isa prakAra vizada buddhizAli tapasvI indrabhUti apara nAma vAle gautamasvAmI ke prazna karane para vItarAga bhagavAn mahAvIra svAmI kahate haiM (tattha khalu imA duvihA saMThiI paNNattA) usa zvatatA ke viSaya meM yaha Age kathyamAna prakAravAlI do prakAra kI saMsthiti kahI hai (taM jahA) tadyathA, jo isa prakAra se hai-isa zvatatA kA pratipAdana karate haiM kAraNa kI tadyathA pada meM tat zabda avyayArthaka hai isa se isa prakAra se isa DAya cha 1 me viSayamA sadhamA lagavAnne zrI gautamasvAmI prazna pUche che-(tA kahaM te seyAni saMThiI AhitAti vaejjA) sApanA bhatathI zvetatAnI sasthiti aranI kahela che? te Apa kaho. arthAta gautamasvAmI prazna karatAM kahe che ke he bhagavana Ape trIjA prAbhUtamAM sUrya caMdranA avabhAsa kSetranA viSayamAM vistAra pUrvakathana karela che, tethI have tenI zvetatAnA saMbaMdhamAM prazna karuM chuM ke kevA prakArathI ke kevA pramANathI Ape tatAnI arthAt prakAza kSetranI saMsthiti kahela che ? arthAt tatAnuM saMsthAna kevA prakAranuM kahela che? te Apa kaho A pramANe vizALa buddhivALA tapasvI indrabhUti a52 naamaa|| gautamavAbhIme prazna 42pAthI vAtazA bhagavAn mahAvI20vAmI 4 che, (tatya khalu imA duvihA saMThiI paNNattA) 2 vetatAnA viSayamA 42 mA 4pAmA nA2 se prA2nI sasthiti hI che, (taM jahA) 2 2 // prabhArI che-se zvetatAnu pratipAdana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 sUryaprazaptisUtre yathA-yena prakAreNa dvividhA bhavati tathaivopadazyate-'caMdimasariyasaMThiI ya tAvakkhettasaMThiI ya' candrasUryasaMsthiti stApakSetrasaMsthitizca ||-cndrsuuryyoH saMsthAnavizeSeNa zvetatAyA yA sthiti bhavati sA prathamA, tatazca tayoreva bhramaNavazena yattApakSetra mupapadyate tadvazena zvaitatAyA yA sthiti bhavati sA dvitIyA / kintvatra candrasUryayo vimAnAnAmapi zvetatA vidyate tatsambandhata stApakSetrakRtazvetatApi bhavati, tena zvetatAyogAd ubhayamapi zvetatAzabdenocyate, ata evoktaprakAreNa-zvetatA dvividhA bhavatIti kathanaM yuktiyuktaM pratibhAti / tatazcandrasUryasaMsthitiviSaye praznayati-'tA kahaM te caMdimasUriyAsaMThiI AhitAti vaejjA' tAvata kathaM te candrasUryasaMsthitirAkhyAtA iti vadet ||-taavditi prAgvat kathaM-kena prakAreNa te-tvayA bhagavan candrasUryasaMsthitiH-candrasUryayoH saMsthitirAkhyAtA-kathitA iti bhagavAn vadet, atheha candrasUryavimAartha kA vicAra kareM tadyathA' vaha zvetatA jisa prakAra se vividha mAne do prakAra kI hotI hai vaha dikhalAte huve kahate haiM-(caMdimasUriyasaMThiI ya tAvakkhettasaMThiI ya) candra sUrya kI saMsthiti tathA tApakSetrasaMsthiti candra sUrya ke saMsthAnavizeSa se zvatatA kI jo sthiti hotI hai vaha pahalI saMsthiti kahI hai tadanantara usakA bhramaNavazAt jo tApakSetra hotA hai usase zvetatA kI jo saMsthiti hotI hai vaha dUsare prakAra kI saMsthiti kahI hai| paraMtu yahAM para candra sUrya ke vimAnoM kI bhI zvetatA hotI hai usake saMbandha se tApakSetra se honevAlI zvatatA bhI hotI hai usa zvetatA ke yoga se donoM ko zvatatA zabda se kahA jAtA hai ataeva ukta prakAra se zvatatA do prakAra kI hotI hai yaha kathana yukti yukta hI jJAta hotA hai| ataeva candra sUrya kI saMsthiti ke viSaya meM gautamasvAmI prazna karate haiM (tA kahaM te caMdimasariyA saMThiI AhitAti vaejA) Apake mata se candra sUrya kI saMsthiti kisa prakAra se hotI hai so kahiye, karatAM kahe che-taghathA padane tat zabda atyayArthaka che. AnAthI A pramANe A arthane vicAra kare taghathA e zvetatA je pramANe trividha arthAt be prakAranI thAya che te matAvatai 4 -(caMdimasUriyasaMThiI ya tAvakkhettasaMThiI ya) 'dra sUryanI sthiti bhane tApakSetranI saMsthiti caMdra sUryanA saMsthAna vizeSathI katarAnI je sthiti hoya che, te pahelI saMsthiti che, te pachI tene bhramaNavazAt je tApakSetra thAya che, tenAthI zvetatAnI je saMsthiti thAya che, te bIjA prakAranI saMsthiti kahI che. paraMtu tyAM caMdra sUryanA vimAnI paNa tatA thAya che. tenA saMbaMdhathI tApakSetrathI thavAvALI vetatA paNa thAya che, e vetatAnA yegathI beune zvetatA zabdathI kahevAmAM Avela che. tethI ja ukta prakArathI zvetatA be prakAranI thAya che. A kathana yukti yukta ja che aeva caMdra sUryanA samayamA gautamasvAmI prazna pUche cha-(tA kahaM te caMdimasUriyA saMThiI AhitAti vaejjA) ApanA matathI caMdra sUryanI saMsthiti kevA prakArathI thAya che? te Apa kaho. arthAta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ ______419 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam nAnAM saMsthAnarUpA saMsthitirabhihitaiva, teneha candrasUryayoH saMsthitiH, tayovimAnAnamapi caturNAmapi avasthAnarUpA saMsthitiH praSTavyeti bhagavatA gautamenokte sati bhagavAnetadviSaye paratIthikAnAM yAvatyaH pratipattaya stAvatI rupadarzayati-tattha khalu imAo solasapaDivattIo paNNattAo' tatra khalu imAH SoDazapratipattayaH prajJaptAH // tatra-candrasUye-tad vimAnAnAM saMsthitau vicAryamANAyAM khalu-iti nizcitam imA:-vakSyamANaprakArAH SoDazasaMkhyakAH pratipattayaH prajJaptAH santi 'tattha ege evamAhaMmu-tA samacauraMsasaMThiyA caMdimasariyA saMThiI, ege evamAsu 1' tatra eke evamAhuH-tAvat samacaturasrasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA / tatra-tasyAM candrasUryasaMsthitau tadvimAnasaMsthitau ca eke-prathamAstIrthAntarIyA evam-anantarocyamAnasvarUpaM svamatamAhuH-kathayanti-tadyathA-tAvaditi prAgvat candrasUryatadvimAnAnAM arthAt he bhagavan Apane candra sUrya kI saMsthiti kisa prakAra kI kathita kI hai so spaSTatA se smjhaaiye| jisa prakAra se candra sUrya ke vimAnoM ke saMsthAnarUpa saMsthiti Apane kahI hai usI prakAra yahAM candra sUrya kI saMsthiti unake vimAnoM kI saMsthiti isa prakAra cAroM ke avasthAnarUpa saMsthiti pRSTavya hai mAne ina cAroM ke viSaya meM pUchatA hUM isa prakAra gautamasvAmI ke kahane para bhagavAn isa viSaya meM anyatIrthikoM kI jitanI pratipattiyAM hai usako dikhalAte huve kahate haiM (tattha khalu imAo solasa paDivattIo paNNattAo) bhagavAn kahate haiM ki he gautama ! candra sUrya evaM unake vimAnoM kI saMsthiti ke viSaya meM vicAra karane para ye vakSyamANa prakAravAlI solaha saMkhyAvAlI anyamatarUpa pratipattiyAM kahI gaI hai (tattha ege evamAsu tA samacauraMsasaMThiyA caMdimasUriyA saMThiI ege evamAsu) 1 una matavAdiyoM meM koI eka prathama matavAdI kahatA hai kI samacaturasra saMsthita candra sUrya kI saMsthiti kahI hai arthAt candra he bhagavana Ape caMdra sUryanI saMsthiti kevA prakAranI kahela che? e spaSTatAthI samajAve. je pramANe caMdra sUryanA vimAnanA saMsthAna rUpa saMsthiti Ape kahI che, e ja pramANe ahIMyA caMdra sUryanI saMsthiti temanA vimAnonI saMsthiti e rIte cArenA avasthAna rUpa saMrithati pRSTavya che. arthAt e cArenA saMbaMdhamAM pUchuM chuM A pramANe zrI gautamasvAmInA kahevAthI bhagavAna e viSayamAM anya tIthikanI jeTalI pratipatti kahI che te matAvatA 49 -(tattha khalu imAo solasa paDivattIo paNNattAo) bhagavAn 4 che - he gautama ! caMdra sUrya ane temanA vimAnI saMsthitinA saMbaMdhamAM vicAra karatAM A 1kSyamA 2nI so sabhya anya mata 35 pratipattiyo 4AmA mAsa cha. (tattha ege evamAhaMsu tA samacauraMsasaMThiyA caMdimasUriyAsaMThiI ege evamAhaMsu) 1 ye matavAsIyAmA koI eka prathama matavAdI kahe che ke samacaturasa saMsthita caMdra sUryanI saMsthiti kahI che. zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 sUryaprajJaptisUtre saMsthitiH samacaturasrasaMsthitA vartata iti prajJaptAstIti, samAH-tulyAH catvAraH asrayaHkoNAH, yasya tat samacaturasra-samacatuSkoNakSetra-samAyatamiti, tadvat saMsthitiM-saMsthAnaM yasyAzcandrasUryasaMsthiteH sA tathA samacaturasrasaMsthitA candrasUryasaMsthitiriti / eke-prathamA evamuktaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti 1 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA visamacauraMsasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA-ege evamAsu 2' eke punarevamAhu stAvat viSamacaturasrasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA eke evamAhuH 2 ||-eke-dvitiiyaaH punarevaM vakSyamANaprakAraM svamataM pratipAdayanti-tAvaditi pUrvavad viSamacaturasrasaMsthitA-viSamAyatasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, atrApi prAgvat viSamacaturasraM saMsthAnaM yasyAH sA tatheti vigraho sUrya kI evaM unake vimAnoM kI saMsthiti ke viSaya meM koI eka pahalA tIrthAtarIya anantara kathyamAna prakAra se apanA mata kahatA hai ki candra sUrya evaM unake vimAnoM kI saMsthiti samacaturastra saMsthAna se saMsthita kahI hai arthAt sama mAne tulya hai cAra atraya mAne koNa jisakA vaha samacaturasra mAne samacatuSkoNa vAlA kSetra jaise jo saMsthiti mAne saMsthAna jisa candra sUrya kI saMsthiti kA vaha samacaturasrasasthAnasaMsthiti kahA hai| prathama matavAdI isa pUrvokta prakAra se svamata pragaTa karatA hai // 1 // (ege puNa evamAsu tA visamacauraMsasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAsu) 2 dUsarA koI eka kahatA hai ki viSamacaturasra saMsthAna se candra sUrya kI saMsthiti kahI hai aisA dUsarA anya matavAdI kahatA hai arthAt dusarA paramatavAdI kahatA hai ki viSamacaturasrasaMsthiti mAne viSama AyAma vistAravAlI candra sUryamaMDala kI saMsthiti kahI hai yahAM para bhI pUrva arthAt caMdra sUryanI ane emanA vimAnanI saMsthitinA saMbaMdhamAM koI eka pahele tIrthAntarIya A have pachI kahevAmAM AvanAra svarUpathI pitAne mata kahe che, ke-caMdra sUrya ane temanA vimAnanI saMsthiti samacaturastra saMsthAnathI saMsthita kahela che, arthAt sama eTale tulya che. cAra asaya eTale khuNa jemanA te samacaturasa eTale ke samacatuSkoNa vALuM kSetra jema ke je saMsthiti eTale ke saMsthAna je caMdra sUryanI saMsthitinuM hoya e samacaturasa saMsthAna saMsthita caMdra sUryanI saMsthiti kahela che, pahele matavAdI A pramANe pitAnA matanuM kathana karela che. nA (ege puNa evamAhaMsu tA visamacauraMsasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu)2 mIne me 4 cha / viSama yatu2kha sasthAnavANI 'dra sUryanI sthiti kahI che. A pramANe bIje anya matavAdI kahe che. arthAt bIje paramatavAdI kahe che ke-viSamacaturastra saMsthita eTale ke viSama AyAma vistAravALI caMdra sUrya maMDaLanI saMsthiti kahela che, ahIMyAM paNa pUrva kathana pramANe viSama che cAre khuNunI saMsthiti zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUyajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam vidheyaH 2 // "ege puNa evamAhaMsu-evaM samacaukoNasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI, ege evamAhaMsu 3" eke punarevamAhuH-evaM samatuSkoNasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 3||-tRtiiyaa stIrthAntarIyAH punaH-dvitIyasya mataM zrutvA evam-anantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhuH-evamuktaprakAreNa-apareSAmabhiprAyeNa samacatuSkoNasaMsthitA candrasUryasaMsthiti vaktavyA, atra samAzcatvAraH koNA yatra tat samacatuSkoNaM, tat saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA tatheti vigraho vidheyaH / atra bhujanirdezAbhAvAta koNArizabdayorekArthapratipAdakatvAccetyatrApi samAyata kSetrasyaiva pratipAdanaM bhavatIti prathamasya matenAsya mataM sAmyameveti sidhyati, eke evamAhurityupasaMharati 3 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA visamacaukoNasaMThiyA kathanAnusAra viSama hai cAroM konoM kI saMsthiti jisakI vaha viSamacaturastra saMsthiti hotI hai isa prakAra prAk kathanAnusAra vigraha samaja leveM // 2 // (ege evamAsu evaM samacaukoNasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI ege evamAsu 3) koI tIsarA matAvalambI kahatA hai ki samacatuSkoNa se saMsthita candra sUrya kI saMsthiti kahI hai| arthAt tIsarA tIrthAntarIya dUsarA paramatavAdI ke kathana ko sunakara ke anantara kathyamAna prakAra se svamata kA kathana karatA huvA kahatA hai ki samacatuSkoNa saMsthita candra sUrya kI saMsthiti kahanI cAhiye / yahAM para sama hai catuSkoNa jisakA vaha samacatuSkoNa isa prakAra kA saMsthAna jisakA vaha samacatuSkoNasaMsthiti isa prakAra se vigraha samajha leveM yahAM para bhuja nirdeza nahIM karane se evaM koNa tathA ani zabda samAna artha vAle hone se yahAM para bhI sama Ayata kSetra kA hI pratipAdana hotA hai isa prakAra prathama matavAdI ke sAtha isakA mata samAna hI siddha hotA hai koI eka tIsarA matavAdI isa prakAra svamata ko kahatA hai // 3 // jenI te viSamacaturasa saMsthiti kahevAya che, A pramANe pUrva kathana pramANe Ane vigraha sama devo. // 2 // (ege evamAsu evaM samacaukkoNasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI ege ecamAhaMsu) 3 a trIne bhatApasI 4 che sabhayatu saMsthita dra sUryanI saMsthiti kahI che. arthAt trIje tIrthAntarIya bIjA paramatavAdInA kathanane sAMbhaLIne have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAnA matanuM kathana karatAM kahe che-samacatuSkoNa saMsthita caMdra sUryanI saMsthiti kahevI joIe, ahIMyAM sama che catuSkoNa jenA te samacatuSkoNa AvA prakAranuM saMsthAna jenuM hoya te samacatuSkaNa saMsthiti kahevAya A pramANene vigraha samajI le. ahIMyAM bhuja nirdezana karavAthI eka keNu tathA asi zabda sarakhA arthavALA hovAthI samAna Ayata kSetranuM pratipAdana thAya che. A pramANe pahelA matavAdInA kathananI sAthe A mata sarakho ja siddha thAya che. keI eka trIje matavAdI A pramANe potAnA matanuM kathana kare che. tevA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJapti sUtre caMdimasUriyasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 4' eke punarevamAhuH - tAvad viSamacatuSkoNasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA eke evamAhuH 4 // - eke - caturthAH punarevamAhuH - dvitIyasya matameva kevalaM zabdAntareNa jalpanti - tAvaditi, prAgvat, viSamacatuSkoNa saMsthitA candrasUryasaMsthitirAkhyAtA, atrApi viSamA:- atulyAzcatvAro koNA yatra tat viSamacatuSkoNaM tat saMsthitaM saMsthAnaM yasyAH sA tatheti vigraho vidheyaH / evaM ca asyApi mataM dvitIyasya matena tulyameva, yatohi asrakoNayoreka evArtho bhavatItyupasaMharan - eke evamAhuriti 4 // 'ege puNa evamAhaM - tA samacakavAlasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 5, ' eke punarevamAhuH - tAvat samacakravAlasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH, eke punarevamAhuH - tAvat samacakravAlasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH, 422 ( ege puNa evamAhaMsu tA visamacaukoNasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaM 4) koI eka caturtha matavAdI viSamacatuSkoNasaMsthita candra sUrya kI saMsthiti kahI hai isa prakAra caturtha matavAdI kahatA hai isa caturtha matAvalambI kA kathana dUsarA matavAdi ke mata ko milatA jhulatA hI hai kevala zabdAntara mAtra se alagatA mAtra hai arthAt viSamacatuSkoNa saMsthita candra sUrya kI saMsthitI kahI hai yahAM para viSama mAne atulya hai cAra koNa jisa kA vaha viSama catuSkoNa tathA viSamakoNa vAle jo saMsthAna isa prakAra vigraha samajha leve / atra evaM koNa ekArtha vAcaka hI hai ataH dUsarA matavAdI ke kathanAnusAra hI isa caturtha matavAdIne bhI apanA mata kahA hai isa pUrvokta prakAra se caturtha matavAdI kahatA hai // 4 // ( ege puNa evamAhaMsu tA samacakkavAlasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaM 5 ) koI eka pAMcavAM paramatavAdI kahatA hai ki samacakravAla (eMge evamAhaMsu tA visamaca udyogasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu ) 4 koi eka ceAthe matavAdI viSamacatuSleNa sa Msthita caMdra sUryanI sa Msthiti kahI che A pramANe peAtAnA mata darzAve che. A cethA matavALAnuM kathana khIjA matavAdInA matanemaLatu jhulatuM che kevaLa zabdAntara mAtrathI ja kevaLa judApaNuM jaNAya che. arthAt viSama catuSkaNu sa Msthita caMdra sUryaMnI sa`sthiti :kahI che. ahIyAM viSama eTale atulya che. cAra khUNA jenA te viSama catuSkANu evI rIte viSama kaNavALu je saMsthAna A pramANe vigraha samajI leve. asra ane kANu ekAnA vAcaka ja che, jethI khIjA matavAdInA kathanAnusAra ja A ceAthe matavAdI paNa peAtAnA mata jaNAve che. A pUrvakti prakArathI cAthA matavAdI kahe cheAjA ( ege puNa evamAhaMsu tA samacakkavAlasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege eva mAsu) 5 Doha me yAMgamA bhatAvasaNI uDe che - samaya pAsa saMsthita yandra sUryanI saMsthiti kahela che, koI eka A pramANe kahe che, anyatIki kahe che arthAta pAMcame zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 25 caturthaM prAbhRtam 423 eke - paJcamAstIrthAntarIyAH punaH - caturthAnAM matazravaNAnantaram evaM vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuH - kathayanti tAvaditi prAgvat - samacakravAlaM - samacakravAlasvarUpaM saMsthitaM - saMsthAnaM yasyAH sA tatheti pareSAmabhiprAyeNa candrasUrya saMsthitirastIti jAnIyAt / eke evamAhurityupasaMharati- 'ege puNa evamAhaMsu tA visamacakavAlasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 6' || - eke - SaSThAH punaH evamAhuH - tAvad viSamacakravAlasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH || 6 || eke - SaSThA evamAhuryat candrasUryasaMsthiti viSamacakravAlaM - viSamacakravAlasvarUpaM saMsthitaM - saMsthAnaM yasyAH sA tatheti anyeSAM matena candrasUryasaMsthitirastIti vaktavyA, eke evamAhuH 6 || 'ege puNa evamAhaMsu - tA cakkaddhacakavAlasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 7' eke punarevamAhuH - tAvat cakrArddhacakravAlasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA eke evamAhuH 7 // - punaH SaNNAM mataM zrutvA, eke - saptamAstIrthAntarIyA evaM vakSyamANaprakArakaM svamataM bhinnameva prAhuryat cakrasya - rathAGgasya saMsthita candra sUrya kI saMsthiti kahI hai koI eka isa prakAra kahatA hai arthAt pAMcavAM anyatIrthika kA kahanA hai ki samacakravAla svarUpa saMsthAna jisakA ho isa prakAra kI candra sUrya kI saMsthiti hotI hai isa prakAra pAMcaveM matavAdI kA abhiprAya hai // 5 // (ege puNa evamAhaMsu tA visamacakkavAlasaMThiyA baMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsa) 6 pAMcoM paramatavAdI ke mata ko sunakara chaThAmatavAdI kahatA hai ki viSamacakravAlasaMsthita candra sUrya kI saMsthiti kahI hai, yahAM para viSama hai cakravAlasaMsthiti jisakI aisA vigraha samajha leveM isa prakAra chaThA matAvalambI kahatA hai // 6 // (ege puNa evamAhaMsutA cakkadvacakkavAlasaMTiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA) 7 sAtavAM tIrthAntarIya chahoM anyatIrthikoM ke mata ko sunakara ke apane mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai ki cakra mAne rathAMga kA jo AdhA bhAga cakravAla ke-samacakravAlanA jevuM saMsthAna jenu hAya tevA prakAranI caMdra sUryanI sasthiti heAya che. A pramANe pAMcamA matavAdInA abhiprAya che. pA (ege puNa evamAhaMtA visamacakAlasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) 6 pAMca paramatavAdInA matane sAMbhaLIne chaThTho matavAdI peAtAnA mata jaNAvatA kahe che ke-- viSama cakravAla saMsthita caMdra sUryanI saMsthiti kahela che. ahIyA viSama che cakravAla saMsthiti jenI e rItanA vigraha samajI levA. A pramANe chaThTho matAvalambI kahe che / 6 / / ( ege puNa evamAhaMsu tA cakkaddhacakkavAlasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA) 7 sAtabhA tIrthAntarIya chae. anyatIthi kanA matane sAMbhaLIne peAtAnA mata pragaTa karatAM kahe che zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 __sUryaprasUptisUtre vadarddha cakravAlAkAraM-cakravAlasyArddha-tadrUpaM saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA cakrArddhacakravAlasaMsthitA, candrasUryasaMsthiti rityanyeSAmabhiprAyeNa vaktavyetyupasaMharati-eke evamAhuriti svamataM vizadaM varNayati // 7, 'ege puNa evamAsu-tA chattAgArasaMThiyA caMdimasUriyAsaMThiI paNNattA ege evamAsu 8' eke punarevamAhustAvat chatrAkArasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 8||-sptaanaaN mataM zrutvA eke aSTamAH punarevamAhuH-bhASante yat candrasUryasaMsthitistu chatrAkArasaMsthitA vartate, ityeva manyeSAmabhiprAyeNa prajJaptAstIti loke vaktavyeti 8 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA gehasaMThiyA caMdimasUriyA saMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 9' eke punarevamAhu stAvad gehasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evmaahuH||9 eke-navamAH punarevamAhuH, tAvaditi prAgravat candrasUryasaMsthitistu gehasaMsthitA-gehAkAra saMsthitA-gehasya-vAstuvidyopanibaddhasya gRhasyeva saMsthitaM-saMsthAnaM yasyA, sA tathetya pareSAM ke AkAra kA AdhA usake jaisA saMsthAna jisako ho isa prakAra kI saMsthiti vAle candra sUrya hote haiM, isa sAtavAM matavAdi kA kathana chahoM ke kathana se bhinna prakAra se hI hai, isa prakAra viSada prakAra se sAtavAM matavAdI kA kathana hai // 7 // ___ (ege puNa evamAsu tA chattAgArasaMThiyA caMdimasUriyAsaMThiI paNNattA ege evamAsu) 8 sAtoM matavAdiyoM ke mata ko sunakara AThavAM matavAdI apane mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai ki-candra sUrya kI saMsthiti chatrAkAra rUpa se hotI hai isa prakAra anyAbhiprAya se loka meM kahe isa prakAra AThavA matAvalambI kA kahanA hai // 8 // (ege puNa evamAsu tA gehasaMThiyA caMdimasariyAsaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) 9 koI eka navAM tIrthAntarIya apane mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai ki candra sUrya kI saMsthiti gehasaMsthita mAne vAstuvidhi se bane have graha ke jaise saMsthAnavAlI saMsthiti candra sUrya kI hotI hai navama tIrthAntarIya ke-cakra eTale thAMga-rathanuM paiDuM teno je ardho bhAga cakavAlanA AkArano tenA jevuM saMsthAna jenuM hoya tevA prakAranI saMsthitivALA caMdra sUrya hoya che, A sAtamA matavAdInuM kathana chae anya tIthikanA kathanathI judA prakArathI kahyuM che, A rIte sAtamo matavAdI kahe che. chA ___(ege puNa evamAsu tA chattAgArasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) sAte matAvalInA matane sAMbhaLIne AThame matavAdI pitAnA matane pragaTa karatA te kahe che ke-caMdra sUryanI saMsthiti chatrAkAra rUpe hoya che. A pramANe kahevuM. A rIte AThame matavAdI kahe che. 18 (ege puNa evamAhaMsu tA gehasaMThiyA caMdima sUriyA saMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) keI eka navame anya mAtavAdI AThanA matane jANIne potAne mata pragaTa karatAM kahe che ke-caMdra sUryanI saMsthiti gehAkArathI saMsthita eTale ke vAstavidhi vidhAnathI banelA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam 425 matena candrasUryasaMsthitirvaktavyeti 9 / 'ege puNa evamAhaMsu-tA gehApaNasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu 10' eke punarevamAhustAvad gehApaNasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH // - eke - navamAstIrthAntarIyAH, evaM vakSyamANasvarUpaM svamataM jalpanti, tAvaditi prAgvat, candrasUryasaMsthitistu gehApaNasaMsthitA prajJaptAsti, gRhayuktaApaNo gehApaNaH - vAstuvidyopanibaddhasya gRhasya madhye vAstuzAstrAnukUlo ya ApaNa stasyeva saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA tathetyanyeSAmabhiprAyeNa vastusthitirvaktavyeti dazamasya DiNDimaghoSo'stIti // 10 // ' ege puNa evamAhaMsu -tA pAsAyasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu' eke punarevamAhuH - tAvat prAsAdasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, isa prakAra svamata ko kahatA hai // 9 // ( ege puNa evamAhaMsu tA gehApaNasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu 10) navavAM tIrthAntarIya kA abhiprAya ko suna kara ke dasavAM tIrthAntarIya apane mata ko pragaTa karatA huvA isa vakSyamANa prakAra se apane mata ko kahatA hai ki candra sUrya kI saMsthiti to gehApaNa saMsthiti ke AkAra ke jaisI hai arthAt gRha ke sAtha jo ApaNa vaha gehApaNa kahA jAtA hai, vAstuvidhi vidhAna se racita gRha meM vAstuzAstrAnukUla jo ApaNa mAne haTTa - dukAna isake anusAra saMsthiti jisakI ho isa prakAra ke saMsthiti vAlI sUrya candra kI saMsthiti kahI gaI hai isa prakAra dasaveM tIrthAntarIyaDiMDimaghoSa karatA hai // 10 // ( ege puNa evamAhaMsu tA pAsAyasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsa) koI eka aisA kahatA hai ki prAsAda saMsthita candra sUrya kI saMsthiti kahI hai / arthAt gyArahavAM tIrthAntarIra dasoM kA kathana sunakara ke gharanA jevA saMsthAthavALI caMdra sUryaMnI sasthiti hAya che. navame tIrthAntarIya A pramANe potAnA bhatanu prathana ure che 11 ( ege puNa evamAhaMsu tA gehAvaNasaMThiyA caMdimasUriya saMThiI paNNattA ege evamAhaMsu ) navabhA anyabhatavAhIno mata sAMlaNIne hasabhA anyatIrthi vakSyamANu prakArathI peAtAnA matanuM kathana karatAM kahe che ke- caMdra sUryaMnI sasthiti gehApaNanI sathitinA jevA AkAranI hoya che, arthAt gharanI sAthe je ApaNu-dukAna tene gehApaNu kahevAmAM Ave che. vAstu vidhividhAnathI banAvavAmAM Avela vAstuzAstramAM kahyA pramANe je ApaNu eTale ke hATa-dukAna tenA saMsthAna jevI saMsthiti A pramANe dasame tIrthAntarIya peAtAnuM 'DimavAdya vagADe che. 10na ( ege puNa evamAhaMsu tA pAsAyasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu ) 11 koI eka e pramANe kahe che ke-prAsAda sa Msthita caMdra sUryanI sa Msthiti kahI che, arthAt dase tIrthAntarIyanA kathanane sAMbhaLIne agyArame tIrthAntarIya A pramANe peAtAnA mata zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 sUryaprajJaptisUtre eke evamAhuH 11||-eke-ekaadshaaH evaM vadanti yat-candrasUryasaMsthitiH prAsAdavat saMsthitA varttate, prAsAdo dhaninAM gRhamiti prAsAdasyeva saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA tathetyanyeSAM matena vaktavyetyupasaMharati eke evamAhuH // 11 // 'ege puNa evamAsu-tA gopurasaMThiyA caMdimasUriyAsaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 12' eke punarevamAhu stAvad gopurasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 12 ||-eke-dvaadshsNkhykaastii rthAntarIyAH punarevamAhuryat candrasUryasaMsthiti gaupurasaMsthitA prajJaptAsti, gopuraM nAma dhaninAM gRhasya bahidvAra-puradvAraM, tena gopurasyeva-puradvArasyeva saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA tathetya nyeSAmabhiprAyeNa vaktavyetyupasaMharati-eke evamAhuriti 12 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA pecchAgharasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA, ege evamAsu 13' eke punarevamAhuH tAvat -prekSAgRhasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 13 // punareke trayodaza sthAisa prakAra se kahatA hai ki candra sUrya kI saMsthiti prAsAda ke saMsthAna jaisI hai prAsAda dhanikoM ke graha vizeSa ko kahate haiM, prAsAda ke jaisA saMsthAna hai jinakA vaha prAsAdasaMsthAnasaMsthiti kahI jAtI hai koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai // 11 // (ege puNa evamAhaMsu tA gopurasaMThiyA caMdimasUriyA saMThiI paNNattA ege evamAhaMsu)12 koI eka bArahavAM matavAdI kahatA hai ki gopurAkAra se candra sUrya ko saMsthiti kahI gaI hai, arthAt bArahavAM tIrthAntarIya apanA mata pragaTa karatA huvA kahatA hai ki candra sUrya ko saMsthiti gopurasaMsthita kahI gaI hai, gopura dhanikoM ke gRha kA bahiri ko kahate haiM gopura mAne puradvAra ataH puradvAra meM jaisA saMsthiti hotI hai isa prakAra bArahavAM tIrthAntarIya kA kathana hai // 12 // ___(ege puNa evamAhaMsu tA pecchAghara saMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) 13 koi eka kahatA hai ki sUrya candra kI saMsthiti prekSAgRha viSe kahe che ke-caMdra sUryanI saMrithati prAsAdanA saMrathAna jevI che, prAsAda dhanikenA ghone kahevAmAM Ave che. e prAsedanA jevuM saMsthAna che jenuM te prAsAdasaMsthAna sasthita pAya 2.5 zate pAtAno mata ziva cha. 111 / (ege puNa evamAhaMsu tA gopurasaMThiyA caMdimasUriyAsaMThiI paNNattA ege evamAsu) 12 me maarbh| tIrthotarIya gopurAkArathI caMdra sUryanI saMsthiti kahela che tema kahe che, arthAt bArame tIrthAntarIya pitAne mata darzAvatA kahe che ke-caMdra sUryanI sa sthiti gepuranA saMsthAna jevI kahela che, gepura dhanavAnonA gharanA bahAranA daravAjAne kahe che. gopura eTale ke puradvAra aMtaHpuranA jevI saMsthiti caMdra sUryanI hoya che. A pramANe bAramA manyatIthi nu thana cha. 121 (ege puNa evamAsu tA pecchAgharasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhesu) 13 24 mAt tme| bhatavAhI 4 cha / sUrya yadranI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ 427 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam nIyA stIrthAntarIyA evaM bhASante-nahi nahi eteSAM keSAMcidapi mataM na samIcInaM tAvat zrUyatAM candrasUryasaMsthitistu prekSAgRhasaMsthitA varttate-prekSAgRhaM-pratIkSAlayaH, vAstuvidyopanibaddhasya pratIkSAlayasyeva saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA tathetyanyeSAM matenAbhidhAtavyetyupasaMhAravAkyam, eke evamAhuriti // 13 // ___ 'ege puNa evamAhaMsu-tA valabhIsaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu eke punarevamAhu stAvad valabhIsaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 14 // caturdazasthAnIyA stIrthAntarIyAH punarevaM svAbhiprAyaM jalpayanti yat candrasUryasaMsthitiH balabhIsaMsthitA vattate, gRhasya valabhI, iva-gRhasya agrabhAgamiva saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA tathetyanyeSAM matena vaktavyetyupasaMharannAha-eke evamAhuriti caturdazasthAnIyasya matam / ke jaisI kahI gaI hai / arthAt koI eka terahavAM tIrthAntarIya kahatA hai ki nahIM nahIM ina bArahoM vAdiyoM kA mata samIcIna nahIM hai merA mata suniye candra sUrya kI sthiti prekSAgRha jaisI saMsthita hai, prekSAgRha pratIkSAlaya ko kahate haiM vAstuvidhi se nibaddha pratIkSAlaya ke jaise saMsthAna jisakA ho aisI saMsthiti candra sUrya kI hotI hai isa prakAra anya ke mata se kaha lenA aisA koI eka terahavAM tIrthAntarIya kA kathana hai // 13 // (ege puNa evamAsu tA valabhIsaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAsu) koI eka valabhI jaisI saMsthiti candra sUrya kI kahatA hai / arthAt caudahavoM tIrthAntarIya apanA mata ko prakaTa karatA huvA kahatA hai ki candra sUrya kI saMsthiti valabhI ke AkAra se saMsthita hai valabhI gRha ke agrabhAga ko kahate hai isa prakAra kA saMsthAna jisakA ho vaha valabhI saMsthAnasaMsthita kahA jAtA hai koI eka codahavAM matavAdI isa prakAra se svamata kA kathana karatA hai // 14 // saMsthiti prekSAgRhanI jema saMsthita che, arthAt kaI eka tera tIrthAntarIya kahe che kenahIM nahIM A bAre vAdiyenA mate samIcIna nathI mAre mata sAMbhaLe caMdra sUryanI saMsthiti prekSAgRhanA jevA saMsthAnathI sasthita che prekSagraha pratIkSAlayane kahe che. vAstuvidhividhAnathI banela pratIkSAgRhanI jevI saMsthiti jenI hoya evI saMsthiti caMdra sUryanI hoya che, pramANe anyanA matathI bhagavAna kahe che. Ama koI eka teramA bhatAhInu 43 che. // 13 // (ege puNa evamAhaMsu tA valabhIsaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAsu) 14 adha eka caMdra sUryanI saMsthiti valabhI jevI kahe che. arthAt caudamo tIrthAntarIya pitAnA matane pragaTa karatAM kahe che ke-caMdra sUryanI saMsthiti valabhInA AkAra, jevI saMsthita che, valabhIgharanA agrabhAgane kahe che. AvA prakAranuM saMsthAna jenuM hoya tene valabhI saMsthAna saMsthita kahevAya che. keI eka caudame matavAdI A rIte pitAne mata darzAve che. 14 zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 sUryaprajJaptisUtre 'ege puNa evamAhaMsu -tA hammiyatalasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu 15' eke punarevamA stAvat harmyatalasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA, eke - paJcadazasthAnIyAH punarevaM kathayanti yat candrasUryasaMsthiti harmyatalasaMsthitA varttate - harmya - dhanavatAM gRhaM tasya talamuparitano bhAgastena hayatalasyeva saMsthitaM saMsthAnaM yasyAH sA tathetyanyeSAM matena vaktavyetyupasaMhAravAkyaM jalpanti - eke evamAhuriti ||15|| 'ege puNa evamAhaMsu-tA vAla potiyA saMThiyA caMdimasUriyasaMThiI pannattA ege evamAhaMsu 16' eke punarevamAhu stAvat vAlAgrapotikA saMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA eke evamAhuH ||16|| - eke - poDazasthAnIyA stIrthAntarIyAH punarevaM svamataM kathayanti yat candrasUryasaMsthiti vAlAgrapotikA saMsthitAstIti vAlAgrapotikAzabdaH prAkRtatvAt AkAzataDAgamadhye vyavasthitaM yat krIDAsthAnaM - laghuprAsAdaM tasya vAlAgrapotikA iti nAma, tena vAlAgrapotikAyA iva ( ege puNa evamAhaMsu tA hammiyatalasaMThiyA caMdimasUriyasaMTiI paNNattA ege evamAhaMsa) 15 koi eka isa prakAra kahatA hai ki harmyatala ke jaisI candra sUrya kI saMsthiti kahI hai / arthAt paMdrahavAM anyamatavAdI kahatA hai kI candra sUrya kI saMsthiti harmyatala ke samAna hotI hai / harmya dhanavAnoM ke ghara ko kahate haiM usakA jo tala mAne Upara kA bhAga usa harmyatala ke jaisA saMsthita saMsthAna jinakA ho aisA hotA hai anta meM upasaMhAra rUpa se kahate hai ki koI eka isa prakAra apanA mata kahatA hai // 15 // ( ege puNa evamAhaM tA vAlaggapotiyA saMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsa) 16 koi eka aisA kahatA hai ki vAlAgrapotikA ke jaisA saMsthAna se yukta candra sUrya kI saMsthiti kahI gaI hai / kahane kA bhAva yaha hai ki solahavAM anyatIrthika isa nimna nirdiSTa prakAra se apane mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai ki candra sUrya kI saMsthiti vAlAgrapotikA rUpa ( ege puNa evamAhaMsu tA hammiyatalasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsa) 15 koi eka evI rIte kahe che ke ha talanA jevI cadra sUrya'nI sasthiti kahela che, arthAt paMdarame anyasatavAdI kahe che ke-ha talanA jevI caMdra sUryaMnI sa Msthiti kahela che, arthAt paMdarame anyamatavAdI kahe che ke-caMdra sUryanI sasthiti hatalanA sarakhI hAya che, ha dhanavAnAnA gharane kahe che. enu je tala eTale ke uparanA bhAga e hu talanA jevuM sasthita saMsthAna jevuM hoya tevA prakAranI cadra sUryanI saMsthiti hoya che. kathanane upasa'hAra karatAM kahe che ke-koI eka A pramANe peAtAnA matanuM kathana kare che. 1pA ( ege puNa evamAhaMsu tA vAlaggapotiyAsaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA ege evmAtaMtu) 16 koi eka evuM kahe che ke vAlAgrupAtikAnA jevA saMsthAnathI yukta caMdra sanI sasthiti kahela che. kahevAnA bhAva e che ke seALame anya matavAdI A nIce darzAvela prakArathI peAtAnA matane pragaTa karatAM kahe che ke caMdra sUryanI sasthiti vAlA pAtikAnA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA tathetyaparepAmabhiprAyeNa vaktavyetyupasaMhAravAkyaM yathA-eke evamAhuH // 16 // itthamatra poDazasthAnIyAnAM paravIthikAnAmabhiprAyAn , pratipattirUpAn pratipAdya, punaretAsAM pratipattInAM madhye yAH pratipattayaH samIcInAstA upadarzayati-tattha je te evamAhaMsu-tA samacauraMsasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA' tatra ye te evamAhuH, tAvat samacaturasrasaMsthitA candrasUryasaMsthitiH prajJaptA ||-ttr-tessaaN poDazAnAM matAntaravAdinAM madhye ye te vAdinaH evamAhuryat candrasUryasaMsthitiH samacaturasrasaMsthitA-samAyatavat saMsthiteti prathamasya matamiti, 'eeNaM NaeNaM NeyavvaM No cevaNaM itarehiM' etena nayena netavya se saMsthita hai| vAlagrapotikA zabda prAkRta hone se AkAzatala ke madhya meM vyavasthita jo krIDAsthAna mAne laghuprAsAda unakA vAlAgrapotikA aisA nAma hai / usa vAlAgrapotikA ke jaisA saMsthita mAne rahA huvA saMsthAna jisakA ho vaha vAlAgrasaMsthAnasaMsthita kahA jAtA hai dUsare ke abhiprAya kahate huve upasaMhAra karate kahate hai kI koI eka aisA svamata kA kathana karatA hai // 16 // isa prakAra yahAM para solaha saMkhyaka paratIrthikoM ke abhiprAyarUpa pratipattiyoM kA pratipAdana karake aba ina pratipattiyoM meM jo pratipattiyAM samyaka prakAra ko hai unako kahate haiM (tattha je te ekamAsu tA samacauraMsasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA) unameM jo aisA kahate haiM ki candra sUrya kI saMsthiti samacaturasrAkAra se saMsthita kahI hai arthAt solaha matAntara vAdIyoM meM jo anyatIrthika isa prakAra se kahatA hai ki candra sUrya kI saMsthiti samacaturasra saMsthita hai mAne samAyatavat sthita hai yaha pahalA anyatIrthika kA kathana hai (eeNaM NaeNaM NeyavvaM No ceva NaM itarehiM) isa naya se jAnanA dUsare jevA saMsthAnathI kahela che, vAlIgrapatikA zabda prAkRta hovAthI AkAzatalanI madhyamAM vyavasthita je kIDAsthAna eTale laghuprAsAda tene vAlAgapatikA kahe che. e vAlApitikanA jevuM saMsthita eTale ke raheluM saMsthAna jenuM hoya tene vAlApatikA rasthAnasaMsthita kahevAya che, anyAbhiprAyathI kahIne upasaMhAra karatAM kahe che ke kaI eka A pramANe pitAne mata darzAve che. 16 A pramANe ahIMyAM soLe paramatavAdInA abhiprAya rUpa pratipattinuM pratipAdana karIne have e pratipattimAM je pratipatti samyak prakAranI che tenuM kathana karatAM sUtra412 49 cha.-(tattha je te evamAhaMsu tA samaca uraMsasaMThiyA caMdimasUriyasaMThiI paNNattA) teomAM je ema kahe che ke-caMdra sUryanI saMsthiti samacaturasAkArathI saMsthita kahela che. arthAt seLa matAntaravAdImAM je je anyatIthike evI rIte kahe che ke- caMdra sUryanI saMsthiti samacaturasAkArathI saMsthita che, arthAt samAyetavat rahela che. A pahelA anya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ 430 sUryaprajJaptisUtre na caiva khalu itaraiH // - etena pUrvoktena prathamatIrthAntarIyasya matena nayena - abhiprAyeNa netavyaM - jJAtavyam - asmanmate'pi candrasUryasaMsthiti stathaivAvadheyetibhAvaH, na caiva khalu itaraiH -anyaiH dvitIyAditIrthAntarIyai ruktA candrasUryasaMsthiti vadhAryA, anyeSAmabhiprAyeNa sahamamAbhiprAya na saMmelanIya iti bhAvaH / tathAhi - sarve'pi sUkSma - sthUlabhedA: - mUrttA'mUrtasaMjJakAH yAdi prANA bhedAH kAlavizeSAH supamasupamAdayo yugamUlAH santi, yugasya cAdau zrAvaNe mAse bahulapakSapratipadi prAtarudayasamaye ekaH sUryo dakSiNapUrvasyAM dizi AgneyakoNe sthito bhavati, tadaiva dvitIyo'pi sUryaH pazcimottarasyAM dizi vAyavyakoNe. sthito bhavati, ubhau ca sUryo parasparaM saMmukhasthau bhavataH, tasmin samaye candramasormadhye ekacandramA dakSiNAparasyAM dizi naiRtyakoNe sthito bhavati, dvitIyo'pi candramA uttarase nahIM / kahane kA bhAva yaha hai ki isa pUrvokta prakAra se pahalA tIrthAntarIya ke mata se mAne abhiprAya se jJAtavya hai arthAt mere mata se bhI candra sUrya kI saMsthiti usI kathana ke anusAra hai, dvitIyAdi anyatIrthAntarIya ke kathanAnusAra kI candra sUrya kI saMsthiti mere mantavya se nahIM hai ataH anya matAvalambayoM ke kathana ke sAtha merA abhiprAya sammilita nahIM hai / sabhI sUkSma sthUla bheda mUrtImUtati saMjJaka prANabheda kAla vizeSa suSama suSamAdi yuga kA mUla hai, yuga kI Adi zrAvaNa mAsa meM kRSNapakSa kI pratipadA ke dina prabhAta kAlina sUryodaya ke samaya eka sUrya dakSiNa pUrvadizA meM mAne AgneyakoNa meM sthita rahatA hai / usI samaya dUsarA sUrya bhI pazcima uttara dizA mAne vAyavya koNa meM sthita hotA hai / donoM sUrya paraspara sanmukha ho jAte haiM usa samaya do candra meM eka candramA dakSiNa pazcima dizA mAne bhatavAhInuM sthana che. (eeNaM NaeNaM NeyavvaM No ceva NaM itarehiM) yA nayathI lAvu mInnathI nahIM. kahevAnA bhAva e che ke-A pUrvokta prakArathI pahelA tIrthAntarIyanA matathI eTale ke abhiprAyathI caMdra sUryaMnI sasthiti jJAtavya che. arthAt mArA matathI paNa caMdra sUrya'nI saMsthiti e prathama matavAdInA kathana pramANe che. bIjA vigere seALamA sudhInA paMdara tIrthAMntarIyanA kathanAnusAra caMdra sUryaMnI sasthiti nathI tema mAro mata che. tethI te anya matAvalambIyAnA kathana sAthe mArA abhiprAya maLato Avate nathI. badhA sUkSma sthUla bhe mUrtImUdisaka prANabhedya kALa vizeSa suSamAdi yuganA mULa che, yuganA Adi zrAvaNa mAsamAM kRSNa pakSanA paDavAne divase savAranA sUryAMyanA samaye eka sUrya dakSiNa pUrva dizAmAM eTale ke Agneya koNamAM sthita rahe che. eja samaye khIjo sUrya paNa pazcima uttaradizAmAM arthAta vAyavya koNamAM sthita rahe che. eu sUryAM paraspara sanmukha thaI jAya che. e samaye e ca`dromAM eka cadra dakSiNa pazcimadizA eTale ke naiRtya koNamAM sthita rahe che, ane bIjo caMdra uttaradizAmAM arthAt IzAna zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJamiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam pUrvasyAM dizi IzAnakoNe sthito bhavati, tAvapi parasparaM saMmukharau bhavataH ata eteSu yugasyAdau candrasUryAH samacaturasrasaMsthitAH-samAyatavat vartamAnA dRzyante pRthivyA mukurodarasannibhatvAditi / yattvatra maNDalakRtaM vaiSamyaM bhavati, yathA sUyau~ sarvAbhyantaramaNDa le vatteMte candramasau ca sarvavAhye maNDale bhavata iti, tatkRtaM vaiSamya neti kRtyA, na vivakSyate, tasya vaiSamyasyAtyalpatyAditi / tadevaM yatohi sakala kAlavizeSANAM suSamAmuSamAdirUpANAM sarvAdibhUtasya yugasyAdau samacaturasrasaMsthitAH sUryacandramaso bhavanti, tatasteSAM saMsthitiH samacaturasrasaMsthAnenopavarNitA bhavati / anyathA vA yathA sampradAya samacaturasrasaMsthitiH paribhAvanIyeti / naiva khalu itaraiH-zeSa nayezcandrasUryasaMsthiti tivyA, teSAmabhiprAyaiH saha mamAbhiprAyo na naiRtya koNa meM sthita hotA hai evaM dUsarA candramA uttara pUrva dizA meM mAne IzAnakoNa meM sthita rahatA hai, ve donoM candra bhI paraspara sanmukha hote hai, ataH inameM yuga ke Adi meM candra sUrya samacaturasrasaMsthita hote haiM yAnI samAyata vartamAna dikhate hai, kAraNa kI pRthivI mukurodarAkAra hone se isa prakAra se dikhate hai| jo yahAM para maMDala kI viSamatA hai jisa prakAra donoM sUrya sarvAbhyantara maMDala meM hote haiM evaM donoM candra sarvabAhyamaMDala meM vartamAna hote haiM, isa prakAra kA vaiSamya ginatI meM vivakSita nahIM kiyA gayA haiN| yaha viSamatA ati alpa hone se isase yaha phalita huvA kI-sakala kAla vizeSa jo suSamasuSamAdi svarUpa sarvakAAdi rUpa yuga kI Adi meM samacaturasrasaMsthita sUrya candramA hote haiN| ataH unakI saMsthiti samacaturasrasaMsthAna se upavarNita kI hai| athavA anya prakAra se sampradAyAnusAra caturasrasaMsthiti kI bhAvanA samajha lenI cAhiye / anya isa se bhinna mAnyatA ke anusAra candra sUrya kI saMsthiti khuNAmAM sthita rahe che, e beu caMdro paNa paraspara sanmukha Ave che. jethI yuganI AdimAM caMdra sUrya samacaturabhrasaMsthita hoya che eTale ke samAyata vartamAna dekhAya che. kAraNa ke pRthivI mukudarAkAra hovAthI A pramANe dekhAya che. ahIMyAM je maMDaLanI viSamatA che te A pramANe jema bane sUryo sarjAbhyantaramaMDaLamAM hoya che ane banne candro sarvabAhyamaMDaLamAM vartamAna hoya che. A pramANenuM vaizamya gaNatrImAM vivakSita karela nathI, A viSamatA ati alpa hovAthI e phalita thAya che ke sakaLa kALa vizeSa je suSamAdi svarUpa sarvanA AdirUpa yuganI AdimAM samacaturasa saMsthita sUrya caMdramAM hoya che. tethI temanI saMsthiti samacaturansa saMsthAnathI varNavela che. athavA bIjA prakArathI saMpradAyAnusAra caturasasaMsthitinI bhAvanA samajI levI. bIjI AnAthI judA prakAranI mAnyatA anusAra caMdra sUryanI saMsthitine vicAra kare nahIM zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 sUryaprajJaptisUtre milati, teSAM dvitIyAditaH poDazaparyantAnAmabhiprAyANAM mithyArUpatvAdityabhiprAyaH // tadevaM candrasUryasaMsthitiM pratipAdya samprati-tApakSetrasaMsthitimabhidhAtukAmaH prathamatastadvipayaM praznasUtramAha-'tA kahaM te tAvakkhettasaMThiI AhitAti vaejjA' tAvat kathaM te tApakSetrasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet ||-taavt-taapkssetrsNsthaanvissye zrUyatAM tAvat praznAntarANi kartavyAni vartante, kathaM-kena prakAreNa-kayA vA upapacyA te-tavamate tvayA vA bhagavan ! tApakSetrasaMsthiti rAkhyAtA iti bhagavAn vadeva-kathayet, evamukte ziSye bhagavAn tAvadetadviSaye paratIthikAnAM yAvatyaH pratipattayaH santi tAvatI rupadarzayati-tattha khalu imAo solasapaDivattio paNNattAo' tatra khalu imAH SoDazapratipattayaH prjnyptaaH||-ttr-tsyaaN kA vicAra nahIM karanA. kAraNa ki unake abhiprAya ke sAtha maiM sammata nahIM hotA huuN| ve dUsare anya matavAdI se lekara solahaveM paryanta ke sabhI matAvalambIyoM kA kathana mithyArUpa hai| isa prakAra candra sUrya kI saMsthiti kA pratipAdana karake aba tApakSetra kI saMsthiti kahane kI icchA se aba usa viSaya saMbaMdhI praznasUtra kahate haiM(tA kahaM te tAvakkhettasaMThiI AhitAti vaejjA) Apake mata se tApakSetra kI saMsthiti kisa prakAra kahI hai so kahiye arthAt zrI gautamasvAmI kahate haiM kI he bhagavan anya aneka praznottara hai paraMtu isa samaya tApakSetra ke viSaya meM pUchatA hUM ki kisa prakAra se yA kisa pramANa se Apake mata se tApakSetra kI saMsthiti kahI hai so Apa kahIye isa prakAra gautamasvAmI ke pUchane se bhagavAn tApakSetra ke viSaya meM anyatIrthikoM ke matAntara rUpa jo pratipattiyAM haiM ve dikhalAte haiM-(tattha khala imAo solasa paDivattIo paNNattAo) tApakSetra saMsthiti ke viSaya meM vakSyamANa prakAra kI solaha pratipattiyAM kahI hai| kAraNa ke temanA abhiprAya sAthe huM sammata thatA nathI, e bIjA anya matavAdIthI laIne seLamAM matavALA sudhInA badhA ja matAvalaMbInuM kathana mithyA rUpa ja che. A pramANe caMdra sUryanI saMsthitine vicAra karIne have tApakSetranI saMsthiti kahepaanii 424AthI huve viSaya samadhI praznasUtra vAmAM Ave che. (tA kaha te tAvakkhetta. saMThiI AhitAti vaejjA) mApanA bhatathA tApanI sthiti vA 52nI 4 cha te kahe arthAt zrI gautamasvAmI kahe che ke-he bhagavana anya aneka prazno che paraMtu A vakhate tApakSetranA viSayamAM pUchuM chuM ke kevA prakArathI ane kevA pramANavALI tApakSetranI saMsthiti ApanA matathI kahela che? te Apa kaho. A pramANe zrI gautamasvAmIne pUchavAthI bhagavAna tApakSetranA saMbaMdhamAM anyatIthikanA matAntara rUpa pratipattine windi De cha-(tattha khalu imAo solapsa paDivattIo paNNattAo) patra sasthitinA saMbaMdhamAM A vakSyamANa seLa pratipatti kahela che. arthAt e tApatra saMsthitinA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam tApakSetrasaMsthitau -tApakSepasaMsthitiviSaye khalu - iti nizcitam imAH - vakSyamANasvarUpAHparatIrthikAbhyupagamarUpAH SoDazasaMkhyakAH pratipattayaH - matAntararUpA vicArAH prajJaptAHkathitAH / tadyathA 'tattha NaM ege evamAhaMsu - tA gehasaMThiyA tAvakakhettasaMThiI paNNattA' - tatra teSAM SoDazAnAM paratIrthikAnAM madhye eke tIrthAntarIyAH khalu evamAhuryat candrasUryayostApakSetrasaMsthiti: gehasaMsthitA - vAstuvidyopanibaddhasya gRhasyeva saMsthitaM saMsthAnaM yasyAH sA tathA, tApakSetra saMsthitiH prajJaptA - kathitA varttate / ' evaM jAva vAlAggapotiyA saMThiyA tAvakkhettasaMThiI' evaM yAvad vAlAgrapotikAsaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH / evamanantaroktena prakAreNa candrasUrya sthitigatena prakAreNa vAlAgrapotikA tApakSetra saMsthitirityantaM = gRhasaMsthitAyA Urdhve tAvad vaktavyaM yAvad vAlAggrapotikA saMsthitirnAgacchet / arthAt gehasaMsthitA iti navamasya matam vAlAgra potikA iti SoDazasthAnIyasya tIrthAntarIyasya matam tena navamAt arthAt usa tApakSetra saMsthiti ke viSaya meM ye vakSyamANa svarUpavAlI paratIthiMkoM kI mAnyatArUpa solaha pratipatti mAne matAntara rUpa vicAra kahA hai, jo isa prakAra se hai (tattha NaM ege evamAhaMsu tA gehasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA) ve solaha paratafrthakoM meM eka prathama torthAntarIya isa prakAra se candra sUrya kI tApakSetra saMsthiti ke viSaya meM kahatA hai ki candra sUrya kI tApakSetra kI saMsthiti vAstu vidhi se kiye gaye gRha ke samAna candra sUrya ke tApakSetra kI saMsthiti kahI hai / ( evaM jAva vAlaggapotiyA saMThiyA tAvakakhettaMsAThaI paNNattA) isa prakAra se vAlAgrapotikA saMsthita tApakSetra kI saMsthiti kahI / isa anantara ukta prakAra se mAne candra sUrya saMsthiti meM kahe huve prakAra se vAlAgrapotikA ke jaisI tApakSetra kI saMsthiti kahI hai isa kathana paryanta arthAt gRha saMsthiti ke kathana se lekara vAlAgrapotikA kA kathana paryanta kahaleveM / arthAt gRhasaMsthita saMbaMdhamAM sALa pratipattiyA eTale ke matAntara rUpa vicAra vakSyamANu prakArathI kahe che. 433 (tattha NaM ege evamAhaMsu tA gehasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA) se soNa prtiithiAmAM eka pahelA tIrthAntarIya A pramANe caMdra sUryanA tApakSetranI saMsthitinA sabaMdhamAM kahe che ke caMdra sUryanA tApakSetranI saMsthiti vAstu vidhithI karavAmAM Avela gharanA samAna uDesa che. ( evaM jAva bAlagga potiyA saMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA) A pramANe vAlagrapeAtikAnA sasthAna jevI tApakSetranI sasthiti kahela che, A have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI caMdra sUryanI sasthitimAM kahelA prakArathI vAlAgapeAtikAnA jevI tApakSetranI sasthiti kahela che, A kathana paryanta gRha sasthitinA kathanathI vAlAtha peAtikAnA kathana sudhI kathana karI levuM. arthAt gRhasasthita e pramANe navamA matAntara zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre poDazaM yAvat sarvANi matAntarANi ekAdi krameNa vaktavyAni, tadyathA-'ege puNa eva mAhaMsu tA gehApaNasaMThiyA tAvakkhetasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 2' eke punarevamAhuH-tAvad gehAvaNasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, eke eva mAhuH 2 // 'ege puNa evamAhaMsu tA pAsAyasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA, ege evamAsu 3' eke punareva mAhustAvat prAsAdasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 3 // 'ege puNa eva mAhaMsu-tA gopurasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 4' eke punarevamAhu-stAvad gopurasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA 'eke evamAhuH 4 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA picchAgharasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA, ege evamAsu 5' eke punarevamAhu-stAvat prekSAgRhasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, eke eva mAhuH 5 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA valabhIsaMThiyA tAvayaha navave kA mata hai evaM vAlAgrapotikA yaha solahaveM tIrthAntarIya kA mata hai ataH navaveM se lekara solahaveM matAntara vAdI paryanta ke sabhI matAntara vAdIyoM ke matAntara ekAdi krama se kaha lenA caahiye| jo isa prakAra se haiM-(ege puNa evamAsu tA gehAvaNasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) 1 koI dUsarA isa prakAra kahatA hai ki gehApaNa saMsthita tApakSetra kI saMsthiti kahI hai dUsarA eka isa prakAra kahatA hai, 2 (ege puNa evamAsu tA pAsAyasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAsu 3) koI tIsarA matavAdI kahatA hai ki prAsAdasaMsthita tApakSetra kI saMsthiti kahI hai tIsarA koI isa prakAra kahatA hai / 3 / (ege puNa evamAsu tA gopurasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu 4) koI caturtha matavAdI kahatA hai ki gopura ke saMsthAna jaisI tApakSetra kI saMsthiti kahI hai koI eka isa prakAra kahatA hai (4) (ege puNa evamAhaMsu tA picchAgharasaMThiyA vAdIne mata che. ane vAlAjhapotikA e sALamAM tIrthAntarIyano mata che, tethI navamAthI laIne soLamAM matAntaravAdI paryantanA badhA matAntaravAdInA matAntare ekathI AraMbhIne ubha pUrva hI sevA naye. mA pramANe cha,-(ge puNa evamAsu tA gehAvaNasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) | ye mAnna matAntavAhI mA pramANe 49 ke gehApaNa saMsthita tApakSetranI saMsthiti kahe che. bIjo eka anya matavAdI A pramANe 4 che. 121 (ege puNa evamAhaMsu tA pAsAyasaMThiyA tAvaskhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsa) 4 zrIna anyamatA cha prAsAnIbha sasthita tApanI sthiti hI cha. zrI 15 2 // pramANe pAtAno mata 4 cha. 13 / (ege puNa evamAsu tA gopura saMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege puNa evamAsu) yA matAvalI 49 che ke gapuranA saMsthAna jevI tApakSetranI saMsthiti kahI che, kaI eka A pramANe kahe che : (ege puNa evamAhaMsu tA picchAgharasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) paayauN| zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam 435 kttasaMThiI pannattA, ege evamAhaMsu 6' eke punareva mAhustAvad valabhIsaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA eke evamAhuH 6 / ' ege puNa evamAhaMsu tA - hammiyatalasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA - ege evamAhaMsu 7' eke punarevamAhu stAvad harmyatalasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 7 / 'ege puNa evamAhaMsu - tA vAlaggapotiyA saMThiyA tAvakrakhettasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 8' eke punareva mAhu stAvad vAlAgrapotikA saMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA eke evamAhuH 8 || etAni sarvANyapi padAni prAyo vyAkhyAtAnyeva puna ratra vyAkhyAnenAlam / tena kevalaM chAyAmAtralekhanameva paryApta tAvakkheta saMThiI paNNattA ege evamAhaMsu 5) pAMcavAM tIrthAntarIya kahatA hai ki prekSAgRha ke samAna saMsthita tApakSetrasaMsthiti kahI hai pAMcavAM matAvalambI isa prakAra se svamata kA kathana karatA hai (5) / ( ege puNa evamAhaMsu tA valabhIsaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA egemAsu) 6 chaThA koI eka matAntaravAdI kahatA hai kI valabhI saMsthAna saMsthita tApakSetra kI saMsthiti kahI gaI hai isa prakAra chaThA matavAdI kA mata hai (6) ( ege puNa evamAhaMsu tA hammiyatalasaMThiyA tAvakkhettasaMThii paNNattA eMge evamAhaMsu 7) koI eka sAtavAM tIrthAntarIya kahatA hai ki harmyatala ke jaise saMsthAna se saMsthita tApakSetra kI saMsthiti kahI hai| sAtavAM tIrthAntarIya isa prakAra se kahatA hai (7) (ege puNa evamAhaMsu-tA vAlaggapotiyA saMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu ) 8 koI eka AThavAM tIrthAntarIya kahatA hai ki vAlAgrapotikA saMsthAna se saMsthita tApakSetra kI saMsthiti kahI hai isa prakAra AThavAM matavAdI kA abhiprAya hai (8) ye sabhI kathana prAyaH pahale vyAkhyAta kiye hI hai ataH yahAM para punaH kathana nahIM kiyA hai| vyAkhyAtapUrva anyamatavAdI kahe che. ke prekSAgRhanA saMsthAnanI jema tAkSetranI sa'sthiti kahela che, pAMyabho bhatAvasammI mA pramANe potAnA bhatanu uthana re che. ( ege puNa eva - mAsu tA valabhIsaMThiyA tAvakakhettasaMThiI paNNattA) chaDo artha me bhatavAhI uDe che ! valabhInA saMsthAnanI jema tApakSetranI sasthiti kahela che. A pramANe chaTThA matavAdInA mata che. 6 ( ege puNa evamAhaMsu tA hammiyatalasaMThiyA tAvakakhettasaMThiI paNNattA ege ebamA haMsu ) koi eka sAtame tIrthAntarIya kahe che ke hu talanA jevA sasthAnathI sa`sthita tApakSetranI sasthiti kahela che. sAtamA tIrthAntarIya A pramANe peAtAnA mata kahe che. chA ( ege puNa evamAhaMsu to vAlaggapotiyAsaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu ) koI eka navame anyamatavAdI kahe che ke-vAlAgapotikAnA sasthAnathI sasthita tApakSetranI sasthiti kahI che. A AThamA matavAdIneA abhiprAya che. 18aa A tamAma kcana prAyaH pahelAM kahevAI gayela che. jethI ahIMyAM pharIthI vistRta kathana karela nathI, vyAkhyAta pUrva 5 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre miti dhiyA kevalaM chAyaiva likhitaa| tatra sarveSvapi padeSu vigrahabhAvanA pUrvavadeva bhAvanIyA / 'ege puNa evamAhaMsu-tA jassaMThie jaMbuddIve tassaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 9' eke punarevamAhustAvad yatsaMsthitau jambUdvIpa statsaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, eke eva mAhuH 9 eke navamA stIrthAntarIyAH punaraSTAnAM mataM zrutvA evam anantarocyamAnasvarUpaM svamatamAhu stadyathA tAvaditi prAgvad yat saMsthitaM saMsthAna yasya sa yat saMsthito jambUdvIpadvIpastatsaMsthitA tApakSetrasaMsthiti stathaiva jambUdvIpasaMsthitaM saMsthAnaM yasyAH sA tathA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA jJeyA, jambUdvIpagatasya tApakSetrasyevAnyatrApi bhavamasya matamityupasaharan eke eva mAhuriti / 'ege puNa evamAhaMsu-tA jassaMThie bhArahe vAse tassaM ThiI paNNatA ege evamAhaMsu 10' eke punarevamAhu hone se chAyAmAtra lekhana hI paryApta hai isa vicAra se kevala chAyAmAtra se hI ye matAntara pradarzita kiye haiN| ina sabhI padoM meM pUrva kathAnAnusAra vigraha kI bhAvanA kara lenI cAhiye / (ege puNa evamAhaMsu tA jassaMThie jambUddIve tassaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAsu) 9 koI navavAM tIrthAntarIya isa prakAra se kahatA hai ki jisa prakAra se jambUdvIpa saMsthita hai usa prakAra ke saMsthAna se tApakSetra kI saMsthiti prajJapta kI hai koI eka isa prakAra se kahatA hai arthAt navama tIrthAntarIya AThoM matavAdIyoM ke mata ko sunakara ke anantara kathyamAna prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai navavAM tIrthAntarIya kahatA hai ki jisa saMsthAna se saMsthita jambUdvIpa nAmaka dvIpa kahA hai usa saMsthAna se tApakSetra kI saMsthiti kahI gaI hai arthAt jambUdvIpagata saMsthita saMsthAna jisakA hai vaisI tApakSetra kI saMsthiti kahI hai jambUddhIpagata saMsthiti ke anusAra tApakSetra kI saMsthiti hotI hai yaha navama tIrthAntarIya kA kathana hai 9, aisA hovAthI phakta chAyA mAtra lekhana ja paryApta che e vicArathI kevaLa chAyAthI ja A matAMtarano ahiyAM nirdeza karela che. A tamAma padomAM pUrva kathanAnusAra vigrahanI bhAvanA karIne samajI levA joIe. (ege puNa evamAsu tA jassaMThie jaMbuddIve tassaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evmaasu| me4 navabhI tIrthAntarIya sevA rIte 4 cha vI zata bhuudvIpa saMsthita che, evA ja prakAranA saMsthAnathI tApakSetranI saMsthiti prajJapta karela che. koI eka A pramANe kahe che. arthAt navame tIrthAntarIya AThe matavAdInA matane sAMbhaLIne A have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAne mata pradarzita karatAM kahe che ke- je saMsthAnathI saMsthita ja bUDhIpa nAmane dvIpa kahela che. e saMsthAnathI A tApakSetranI saMsthiti kahela che. arthAt jaMbudvIpanA jevuM saMsthAna jenuM hoya evA prakArathI tApakSetranI saMsthiti kahela che. je bUdvIpanA saMsthAnanI saMsthiti anusAra tApakSetranI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ 437 sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 24 tRtIyaM prAbhRtam stAvad yat saMsthitaM bhArataM varSa tatsaMsthitA saMsthiti prajJaptA, eke evamAhuriti 10 // ekedazamA stIrthAntarIyA evam-anantarocyamAnaprakArakaM svamataM bhASante tadyathAtAvaditi prAgvat yat saMsthitA bhAratavarSasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prakAzakSetrasaMsthitiH prajJaptA vartate, atraivopasaMhAravAkyaM kathayati-eke evamAhuriti 10 / 'evaM ujANasaMThiyA' evam-udyAnasaMsthitA // evam uktaprakAreNa udyAnasaMsthitA tApakSetrasaMsthitirvaktavyetyapareSAmabhiprAyo'sti-yathA-'ege puNa evamAhaMsu-tA ujANasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA, ege evamAsu 11' eke punarevamAhu stAvad udyAnasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 11 // atrodyAnasyeva saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA tathetyaparasyaikAdazasya koI eka kahatA hai (9) (ege puNa evamAhaMsu-tA jassaMThie bhArahe vAse tassaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) 10 koI eka kahatA hai kI jisa saMsthAna se bhAratavarSa saMsthita hai usa saMsthAna se tApakSetra kI saMsthiti kahI hai koI eka isa prakAra se kahatA hai| arthAt koI dasavAM anantara kathyamAna prakAra se apane mata kA pradarzana karatA huvA kahatA hai ki jisa prakAra ke saMsthAna se saMsthita bhAratavarSa hai usa prakAra ke saMsthAna se saMsthita tApakSetra kI saMsthiti kahI hai aisA dasaveM tIrthAntarIya kA abhiprAya hai // 10 (evaM ujjANasaMThiyA) ukta prakAra se udyAna ke jaise saMsthita tApakSetra kI saMsthiti kahI gaI hai isa prakAra se gyArahave tIrthAntarIya apanA mata pradazita karatA hai so hI kahate hai (ege puNa evamAsu tA ujANasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) 11 udyAna jaisA saMsthita saMsthAna jisakA ho isa prakAra se tApakSetra kI saMsthiti kahI hai gyAra hoya che. A rIte navamAM tIrthAntarIyanuM kahevuM che. A pramANe kaI eka matavAdI kahe che. lA (ege puNa ekmAhaMsu tA jassaMThie bhArahe vAse tassaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) 10 / eka kahe che ke jevA saMsthAnathI A bhArata varSa saMsthita che e saMsthAnathI tApekSetranI saMsthiti kahela che. koI eka A pramANe kahe che. arthAt koI dasamo tIrthAntarIya A have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAnA matanuM pradarzana karato thako kahe che kejevA prakAranA saMsthAnathI saMsthita bhAratavarSa che. evA prakAranA saMsthAnathI saMsthita tApakSetranI saMsthiti kahela che. A pramANe dasamA tIrthAntarIyane abhiprAya che, 10 (u ujjANasaMThiyA) 24. Ext prAthI dhAnanA yA saMsthAnakA sasthita patrathA sasthiti kahI che. A pramANe agIyAramo tIrthAntarIya pitAno mata pradazita kare che, eja kahe cha OM (ege puNa evamAhaMsu tA ujjANasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) 11 udyAnanA saMsthAnanI jema saMsthita saMsthAna jenuM hoya evA prakArathI tApakSetranI saMsthiti zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 sUryaprajJaptisUtre matamiti / ' ege puNa evamAhaMsu-tA nijjANasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA, ege evamAha - su 12 ' eke punareva mAhustAvad niryANasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 12 / eke - dvAdazasthAnIyA stIrthAntarIyAH punarevaM vadanti yat candrasUryayostApakSetrasaMsthiti stu niryANasaMsthitA varttate, purasya nirgamanamArgoM niryANamityucyate, tasyeva saMsthitaM - saMsthAnaM yasyAH sA tathetyapareSAmabhiprAyeNa vaktavyeti ||12|| 'ege puNa evamAhaMsu - tA egao NisaghasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 13' eke punarevamAhu stAvad ekato nipadhasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, eke eva mAhuH 13 / eke punastrayodazasthAnIyA matAntaravAdinaH punarevam - anantarocyamAnasvarUpaM svamatamAhuH - kathayanti tAvaditi prAgvat ekataH = rathasyaikasmin pArzve yo nitarAM sahate skandha pRSThe vA samAropito bhAra - havA matavAdI isa prakAra kahatA hai / 11 ( ege puNa evamAhaMsu-tA nijANasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsa) 12 koI eka kahatA hai kI niryANa ke saMsthAna jaise tApakSetra kI saMsthiti kahI hai arthAt koI eka bArahavAM tIrthAntarIya isa prakAra kahatA hai ki candra sUrya ke tApakSetra kI saMsthiti nirmANa ke jaise saMsthita hai / nagara se nikalane kA mArga ko niryANa mArga kahate haiM usake jaise saMsthita jo saMsthAna vaha niryANasaMsthita kahA jAtA hai isa prakAra tApakSetra kI saMsthiti hotI hai isa prakAra bArahavAM matAvalambI kahatA hai | 12 | ( ege puNa evamAhaMsu tA egao NisaghasaMThiyA tAvakrakhettasaMThiI paNNattA ege puNa evamAhaMsu ) koi eka matavAdI ekatAH niSadhasaMsthita tApakSetra saMsthiti kahI hai koI isa prakAra kahatA hai / arthAt terahavAM matAntarIya anantara kathyamAna prakAra se apane mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai ki ekataH mAne ratha ke eka bhAga meM rakhA huvA athavA skaMdha ke eka bhAga meM rakhA uhesa che, agIyArabho bhatavAhI yA pramANe potAnA bhatanu athana ure che, // 11 // ( ege puNa evamAhaM su-tA nijjANasaMThiyA tAvakkhetasaMThiI paNNattA, ege ebamAhaMsu ) ardha u u che ! - nirmANanA saMsthAnanA jevI tApakSetranI sasthiti kahela che arthAt koI eka khArame tIrthaMntarIya evI rIte kahe che ke-caMdra sUryaMnA tApakSetranI saMsthiti nirmANanI jema sa sthita che, nagaramAMthI nIkaLavAnA mArgone nirmANa mA kahe che. tenA jevuM saMsthita je saMsthAna te nirmANusaMsthita kahevAya che. A pramANe tApakSetranI saMsthiti heAya che. A pramANe khArame bhatAvasaMgI he che. 1121 ( ege puNa evamAhaMsu tA egao NisadhasaMThiyA tAbakkhettasaMThiI paNNattA ege puNa evamAhaMsu ) 13 6 4 bhatavAhI Ahe che -staH niSedha saMsthAnathI saMsthita tApakSetranI sasthiti kahI che, koI eka A pramANe kahe che. arthAt terame matAntaravAdI A anantara karthyamAna prakArathI peAtAnA matane pragaTa karatA kahe che ke ekataH eTale ke rathanA eka bhAgamAM rahela ke ska MdhanI eka khAjI rahela bhArane niSadha kahevAya che. eTale ke zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam 439 iti niSadhaH-balIvardastasyeva saMsthitaM saMsthAnaM yasyAH sA ekato niSadhasaMsthitA-balIvAkArA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptetyapareSAM matena vaktavyeti // 13 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA duhato NisahasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA, ege evamAhaMsu 14' eke punareva mAhu stAvat ubhayato niSadhasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA eke eva mAhuH 14 / ekecaturdaza sthAnIyA matavAdinaH punarevaM-cakSyamANaprakArakaM svamataM bhASante tAvaditi prAgvat candrasUryayostApakSetrasaMsthitistu-ubhayato-rathasyobhayoH pArzvayoyauM niSadhau-balIvauM tayo riva saMsthitirvaktavyeti caturdazasthAnIyasya abhiprAyaH 14 / 'ege puNa eva mAhaMsu-tA seNagasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu 15' eke punareva mAhu stAvat zyenakasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH prajJaptA, eke evamAhuH 15 eke-paJcadaza sthAnIyAH huvA bhAra ko niSadha kahate haiM arthAt niSadhamAne baila ke samAna jisakA saMsthAna saMsthita ho vaha ekato niSadha saMsthita arthAt balivarda ke AkAra ke samAna tApakSetra kI saMsthiti kahI hai isa prakAra terahaveM matavAdI kA kathana kA bhAva / 13 / ___'ege puNa evamAhaMsu tA duhao NisahasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) 14 koI eka matavAdI kahatA hai ki ratha ke donoM pArzva bhAga meM rahe huve niSadha ke jaise saMsthAna se tApakSetra kI saMsthiti kahI hai koI eka isa prakAra se svamata ko kahatA hai / arthAt caudahavAM matAntaravAdI yaha anantara kathyamAna prakAra se apane mata kA kathana karatA havA kahatA hai ki candra sUrya kI tApakSetra saMsthiti ratha ke donoM pArzva bhAga meM jo do niSadha mAne do baila hotA hai usake jaisI tApakSetra kI saMsthiti hotI hai, yaha coMdahaveM tIrthAtarIya kA kathana hai / 14 / (ege puNa evamAhaMsu tA seNagasaMThiyA tAvakkhetta saMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) 15 koI eka kahatA hai ki jisa prakAra niSadha eTale baLada tene sarakhuM jenuM saMsthAna saMsthita hoya te ekato niSadha saMsthita eTale ke baLadanA AkAranA sarakhI tApakSetranI sthiti kahI che. A pramANe teramA matavAhIna 4thana che. / 13 / ege puNa evamAsu tA duhao NisahasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) 14 6 me matavAhI 4 3-2thanA bhanne pAva bhAgamA rahela niSadhanA jevA saMsthAnathI tApakSetranI saMsthiti kahela che. keI eka A prakArathI svamatanuM kathana kare che, arthAt caudamA matAntaravAdI A have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI potAnA matanuM kathana karatAM kahe che ke-caMdra sUryanA tApakSetranI saMsthiti rathanA beu bAjunA bhAgamAM je be niSadha eTale ke be baLada hoya che tenA jevI tApakSetranI saMsthiti sAya che. 2pramANe yauhamA taantiyn| mata cha, 14 (ege puNa evamAhaMsu tA seNagasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu) me 4 cha vA zate zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ 440 sUryaprakSaptisatre matAntaravAdinaH, evaM vakSyamANaprakArakaM svamataM kathayanti tAvaditi prAgvat zyenakaHpakSivizeSastasyeva saMsthitaM saMsthAnaM yasyAH sA tathetyapareSAmabhiprAyeNa stApakSetrasaMsthitivaktavyeti paJcadazasthAnIyasya matavAdino'bhiprAyaH, atraivopasaMharati-eke evamAhuH 15 / 'ege puNa evamAhaMsu-tA seNagapaTTasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAsu 16' eke punareva mAhu stAvat zyenakapRSThasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiHprajJaptA eke eva mAhuH 16 / eke-poDazasthAnIyA stIrthAntarIyA evamanantarocyamAnaprakArakaM svakIyaM mataM pratipAdayanti tAvaditi prAgvat-zyenakapRSThasyeva saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA zyenakapRSThasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH-prakAzakSetrasaMsthiti rapareSAmabhiprAyeNa vaktavyeti SoDazasthAnIyasya matAntaravAdino matamiti sarveSAM SoDazaparyantAnAmabhiprAyavAdinAM mata muktvA zyenaka kA saMsthAna hotA hai isa prakAra kI tApakSetra kI saMsthiti hotI hai / arthAt paMdrahavAM matAvalambI vakSyamANa prakAra se apane mata kA kathana karatA havA kahatA hai ki zyenaka nAma ke pakSi vizeSa ke saMsthAna ke jaisI tApakSetra kI saMsthiti hotI hai isa prakAra paMdrahavAM matAvalambI kA kathana hai / 15 / (ege puNa evamAhaMsu tA seNagapaTThasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhaMsu)16 koi eka kahatA hai ki zyenaka kI pITha bhAga ke jaisI tApakSetra kI saMsthiti hotI hai aisA koI eka solahavAM matavAdI kahatA hai / arthAt solahavAM matAvalambo anantara vakSyamANa prakAra se apane mata kA pratipAdana karatA hai, zyenaka pakSi ke pRSTha bhAga kA jo saMsthAna hotA hai usake mAphika prakAzakSetra kI saMsthiti hotI hai / isa prakAra koI eka solahavAM matAntaravAdI kahatA hai / 16 isa prakAra eka se solaha paryanta ke matavAdiyoM ke abhiprAya kA kathana kara ke ye sabhI paramatavAdiyoM kI pratipattIyAM mithyA rUpa hI hai aisA kahakara kanaka nAmanA pakSinuM saMsthAna hoya che. e pramANenI tApakSetranI saMsthiti hoya che. arthAta paMdarame matAvalaMbI A vakSyamANu prakArathI pitAnA matanuM kathana karatAM kahe che ke-venaka nAmanA pakSi vizeSane saMsthAna jevI tApakSetranI saMsthiti hoya che. A pramANe paMdaramAM bhatAramInu 4 cha. // 15 // (ege puNa evamAhaMsu tA seNagapaTThasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA ege evamAhesu) 16 me 4he che venapakSInA pI8 HIN2vI tApakSetranI saMsthiti hoya che, A pramANe kaI eka seLamAM matavAdInuM kathana che. arthAt saLage matAvalambI A kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAnA matanuM pratipAdana kare che. naka pakSinA pIThanA bhAganuM jevuM saMsthAna hoya che tenA jevI prakAzakSetranI saMsthiti hoya che. A pramANe koI eka seLa matAntaravAdI kahe che. 16 A pramANe ekathI soLa sudhInA matavAdInA abhiprAyanuM kathana karIne A badhA paramatavAdInI pratipattI mithyA rUpa ja che. ema kahIne A badhAnA kathanathI alaga zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sUM0 25 caturtha prAbhRtam 41 etAH sarvA api pratipattayo mithyArUpA iti etA vyudasya svamata metAbhyo bhinnameva bhagavAnupadarzayati-'vayaM puNa evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH / vayaM punarutpannakevalajJAnAH, kevalajJAnena ca yathAvasthitaM vastutatvamupalabhya evaM-vakSyamANaprakAreNa vadAmaH-kathayAma:, tameva prakAra mAha-'tA uddhImuhakalaMbuApupphasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA' tAvadUrdhvamukhakalambukapuSpasaMsthitA tApakSetrasasthitiH prajJaptA // Udhvamukhasya kalambukApuSpasyakadambapuSpasyeva saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA tathA, tApakSetrasaMsthitarmayA prajJaptA sA kathaM bhUtetyata Aha--'aMto saMkuDA bAhi vitthaDA aMto vaTTA bAhiM pithulA, ato aMkamuhasaMThiyA bAhiM satthimuhasaMThiyA ubhao pAseNaM tIse dave bAhAo avaDiyAo bhavaMti paNatAlIsa paNayAlIsaM joyaNasahassAI AyAmeNaM tIse duve bAhAo aNavaTThiyAo bhavaMti' antaH saMkucitA bahi vistRtA antarvRttA bahiH pRthulA antaH aGkamukhasaMsthitA bahiH svastikamukha bhagavAn ina saba ke kathana se bhinna prakAra kA apane mata ko prakaTa karatA huvA kahate haiM ki (vayaM puNa evaM vayAmo) meM isa viSaya meM isa prakAra se kahatA huuN| kahane kA bhAva yaha hai ki utpanna kevala jJAnavAle meM kevalajJAna se yathAvasthita vastutatva ko samyaktayA jAnakara ke isa vakSyamANa prakAra ke kahatA huuN| vaha prakAra dikhalAte huve bhagavAn kahate haiM-(tA uddhImuhakalaMbuApupphasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA) urdhvamukha kalaMyukApuSpa ke saMsthAna jaisI tApakSetra kI saMsthiti kahI hai| arthAta bhagavAna kahate haiM ki Upara kI ora jisa kA mukha hai isa prakAra kA jo kalaMbukA puSpa usake AkAra kI prakAzakSetra kI saMsthiti hotI hai| vaha kisa prakAra se hotI hai| dikhalAte huve punaH kahate haiM 'aMto saMkuDA bAhiM vitthaDA aMto vaTTA bAhiM pithulA aMtto aMkamuhasaMThiyA bAhiM satthimuhasaMThiyA ubhao pAseNaM tIse dave bAhAo avaTiyAo bhavaMti paNatAlosaM paNatAlIsaM oyaNasahassAhaM AyAmeNaM tose duve bAhAo avaprAthI pAtAnA matanA samayamA 4thana 42tA cha -(vayaM puNa evaM vayAmo) humA viSayanA saMbaMdhamAM A pramANe kahuM chuM kahevAne bhAva e che ke utpanna kevaLajJAnavALe huM kevaLajJAnathI yathAvasthita vastutatvane sArI rIte jANIne A vakSyamANa prakArathI kahuM chuM se 12 matAvatai sagavAn 4 cha -tA uddhImuhakalaMbuApupphasaMThiyA tAvakkhettasaMThiI paNNattA) va bhu5 4 mu panA sasthAna vA tApakSetranI sthiti hI che. arthAt bhagavAna kahe che ke-upara tarapha jenuM mukha che, evA prakAranuM je kalaMbukA puSpa tenA jevA AkAranI prakAzakSetranI saMsthiti hoya che. A kevI rIte thAya che? te batAvatAM zathI 4 che (aMto saMkuDA bAhiM vitthaDA aMto vaTTA bAhi pithulA aMto aMkamuhasaMThiyA bAhiM satthimuhasaMThiyA ubhao pAseNaM tose duve bAhAo avadriyAo bhavaMti paNatAlIsaM paNatAlIsa joyaNasahassAI AyAmeNaM tIse duve bAhAo aSTriyAo bhavaMti) ma42 sandhita mahArAnI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ 442 sUryaprajJaptisUtre saMsthitA, ubhayataH pAdyena tasyAH dve bAhe avasthite bhavataH, paJcacatvAriMzat pazcacatvAriMzat yojanasahasrANi AyAmena tasyAH dve bAhe avasthite bhavataH / kadambapuSpasya saMsthitiM varNayati antaH-merudizi 'saMkuDA' saMkucitA-kiJcit mlAnA, bahiH lavaNasamudradizi vistRtA-vikasitA, tathA cAntamarudizi vRttA-vRttArddhavalayAkArA, yatohi sarvato vRttamerugatAn trIn dvau vA dazabhAgAn abhivyApya tasyAH vyavasthitarityukta tvAt / bahi:lavaNasamudradizi pRthulA-vistRtA mutkalabhAvena vistAramupagatA / punaretadeva saMsthAnakathanena spaSTaM nirUpayati-antaH-merudizi aGkamukhasaMsthitA-padmAsanopaviSTasyotsaGgarUpo bhAgaH aGka ityucyate-AsanabandhaitiyAvat tasya mukham-agrabhAgo'rddhavalayAkAra stasyeva saMsthita DDiyAo bhavaMti' aMdara saMkucita bAhara vistRta andaravRtta evaM bAhara vistRta andara aMkamukha ke samAna saMsthita evaM bAhara svastika mukha ke samAna saMsthita donoM pAzvoM meM usake do vAhAeM avasthita hote haiM tathA paiMtAlIsa paiMtAlIsa hajAra yojana AyAma se usake donoM pArzva avasthita hote haiN| bhagavAn kadambapuSpa kI saMsthiti ko dikhalAte haiM-aMdara mAne meru parvata kI dizA meM 'saMkuDA' saMkucita-mAne kucha mlAna 'bahiH' bAhara lavaNa samudra kI dizA meM vistRta mAne vikasita tathA aMdara mAne meru kI dizA meM vRtta arddha valayAkAra kAraNa sapa ora merugata tIna do yA dasa bhAgoM ko vyApta karake usakI saMsthiti kahI hai isa kathana se aisA kahA hai, bAhara lavaNasamudra kI dizA meM pRthula mAne vistRta kalI ke rUpa meM vistAra vAlA isa prakAra isI ko spaSTatA ke liye kahate haiM-antaH meru kI dizA meM aGkamukha se saMsthita mAne padmAsana se baiThe have utsaMga rUpa bhAga ko aGka kahate haiM arthAt Asana bandha usakA mukha arthAt arddha valayAkAra agrabhAga jisake haiM usake jaise saMsthita saMsthAna jisakA bAju vistRta aMdara goLa tathA bahAra vistAravALuM aMdara aMka mukhanA jevuM saMsthita ane bahAra svastikanA mukha sarakhuM saMsthita bane bAjumAM tenA be vAhAe avasthita thAya che, tathA pistAlIsa pistAlIsa hajAra ejana AyAmathI enA bane paDakhAo avasthita hoya che. bhagavAna kadaMbanA puSpanI saMsthitine batAve che-aMdara eTale merU parvatanI dizAmAM saMkuDA)saMkucita eTale ke kaMIka karamAyela bahAra lavaNasamudranI dizAmAM vistRta eTale ke vikasita tathA aMdara eTale ke merUparvatanI dizAmAM vRtta eTale ke ardha valayAkAra kAraNa ke badhI bAju merU gata traNa be athavA dasa bhAgone vyApta karIne tenI saMsthiti kahela che. A kathanathI ema kahyuM che ke bahAra lavaNasamudranI dizAmAM pRthula eTale vistAravALe kaLInA rUpamAM vistAravALuM A rIte AnI spaSTatA mATe kahe che kemerUnI dizAmAM aMkamukha pramANe saMsthita eTale ke padmAsanathI beThelAnA kheALArUpa bhAgane aMka kahe che eTale ke Asana baMdha tenuM mukha arthAta ardha valayAkAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam 443 saMsthAnaM yasyAH sA aGkamukhasaMsthitA, bahiH =lavaNasamudradizi svastikamukhasaMsthitA svastika:- zakunajJApakaH supratIta stasya mukham -- agrabhAga stasyeva ativistIrNatayA saMsthitaMsaMsthAnaM yasyAH sA svastimukhasaMsthitA, ubhayapArzvena = meruparvatasyobhayoH pArzvayostasyA stApakSetrasaMsthiteH sUryabhedena dvidhA vyavasthitAyAH pratyekamekaikabhAvena ye dve bhavataste AyAmena=jambUdvIpagatamAyAmamAzritya avasthite bhavataH / sA caikaikA AyAmataH kiM pramANA ityAzaGkAM pariharannAha - paJcacatvAriMzat paJcacatvAriMzad yojanasahasrANi 45000, tasyA stApakSetrasaMsthiteH ekaikasyAH saMsthiteH dve ca bAhe anavasthite bhavataH, tadyathA - 'taM jahA - sanvantariyA caiva vAhA savvabAhiriyA caiva bAhA, tattha ko heU ti vajjA' tadyathA sarvAbhyantarA caiva vAhA, sarvabAhyA caiva vAhA, tatra ko heturiti vadet- 'taM jahA ' tadyathA vaha aGkamukha saMsthita kahA hai / bAhara lavaNasamudra kI dizA meM svastika ke mukha samAna saMsthita svastika zakunajJApaka AkAra jo sarvataH prasiddha hI hai usakA jo mukha mAne agra bhAga usake samAna ati vistRta saMsthAna jisakA ho vaha svastika mukha saMsthita kahA jAtA hai usake samAna mAne meru parvata ke donoM pArzva meM usa tApakSetra ko saMsthiti kA do sUrya hone se sUrya ke bheda se do prakAra se vyavasthita pratyeka meM eka eka kI bhAvanA se jo do hote haiM vaha AyAma se jambUdvIpa kA AyAma ko lekara avasthita hote hai / vaha eka eka ke AyAma kA kyA pramANa hotA hai ? isa zaMkA kA nivAraNa karate hue kahate haiM ki paiMtAlIsa hajAra 45000 paiMtAlIsa hajAra yojana AyAma hai usa tApakSetra saMsthiti kA do vAhA avasthita hotA hai, vaha isa prakAra se hai'taM jahA' jaise kI 'savvabhaMtariyA caiva bAhA savvabAhiriyA ceva bAhA tatha ko heUti vaejjA' eka sarvAbhyantara kI bAhA evaM eka sarvabAhyamaMDala kI agrabhAga tenI mAphaka sasthita sa MsthAna jevu hoya te aMkamukha sa Msthita hevAya che. bahAra lavaNasamudranI dizAmAM svastika sAthiyAnA mukha samAna sthita svastika zakuna jaNAvanAra AkAra je badhe prasiddha ja che. tenu je mukha eTale ke agrabhAga tenI jema vistAravALuM saMsthAna jenuM hoya te svastika sukha saMsthita kahevAya che. tenI jema arthAt merUparyaMtanA banne pArzvaryAMmA e tApakSetranI sasthitinA sUrya e hovAthI e prakArathI vyasthita darekamAM eka ekanI bhAvanAthI je e thAya che. e AyAmathI ja bUDhIpanAM AyAmane laIne avasthita thAya che. e eka eka AyAmanuM zuM pramANa hoya che ? e zakAnuM nivAraNa karatAM sUtrakAra kahe che ke-pistALIsa hajAra 45000 pistAlIsa hajAra 45000 ceAjananA AyAma che e tApakSetra saMsthitinI e vADA avasthita hoya che te bhAvI rIte che (taM jahA) nema u ( savvantariyA ce bA sannabAhiriyA caiva vAhA tattha ko Uti vaejjA ) me sarvAsyAMtaranI mane mIla sarva mAhya zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 sUryapraptisUtre bAhAdvayasya paristhiti nirUpayati-sarvAbhyantarA bAhA-merusame viSkambhamadhikRtya yA bAhA vartate sA sarvAbhyantarA vAhA padena-srotasA ayanena-gamanena ca jJAyate, yA ca jambUdvIpaparyante viSkambhamadhikRtya lavaNasamudradizi bAhA-ayanagatirbhavati sA sarvabAhyA bAhA padena kathyate, AyAmo dakSiNottarAyatatayA, viSkambhaH pUrvAparAyatatayA pratipattavyaH-jJAtavyaH / evamukte gurau punarbhagavAn gautamaH svaziSyANAM spaSTAvabodhanArthaM bhUyaH pRcchati-tatra ko hetu tatra-tasyAm evaMvidhAyAm anantarapratipAditAyAM vastuvyavasthAyAM ko hetuH-kiM kAraNaMkopapattiriti jJAnasAgaro bhagavAn vadet-kathayet / bodhaya bhagavan ! praNataM mAmitiziSyeNokte bhagavAnAha-'tA ayaNaM jaMbuddIve dIve jAva parikkheveNaM tA jayA NaM sUrie savvabbhaMtaraM vAhA usa rIti se vaha vAhA avasthita hone meM kyA kAraNa hai so kahIye ? 'taM jahA' do vAhAoM ke viSaya meM paristhiti kI spaSTatA karate haiM-sarvAbhyantara vAhA meru ke samAna viSkaMbha ko adhikRta karake jo bAhA hotI hai vaha sarvAMbhyantara vAhA kahI jAtI hai vaha bAhA pada se srotasoM ke ayana mAne gamana se jAnI jAtA hai| tathA jo jambUdvIpa ke paryanta meM viSkambha ko adhikRta karake lavaNasamudra kI dizA meM jo bAhA mAne ayanagati hotI hai vaha sarvabAhya pada se kahI jAtI hai| AyAma dakSiNa evaM uttara dizA kI ora lambAyamAna hone se, tathA viSkaMbha pUrvapazcima kI ora dIrghatA se samajha lenA / isa prakAra bhagavAn ke kahane para zrI gautamasvAmI svaziSyoM ko spaSTa pratipatti hone ke hetu se phirase bhagavAn ko pUchate haiM-he bhagavan anantara pratipAdita isa prakAra kI vastuvyavasthA hone meM kyA kAraNa hai ? kyA pramANa hai ? so jJAnasAgara rUpa Apa kahiye isa prakAra gautamasvAmI ke pUchane para bhagavAn kahate haiM (tA ayaNNaM jambUddIve dIve jAva parikkhaveNaM tA jayA NaM sarie savvanbhaMtaraM maMDaLanI vAha te tevI rIte e vAhAe hevAnuM zuM kAraNa che? te kaho be vAhAnI sthitinI 2paSTatA 42di 4 cha (taM jahA) salya-ta2nI pAhA bhe3 samAna line vyApta karIne je vAhA hoya che te sabhyantara vAhA kahevAya che te vAhA parathI, jharaNAene gamanathI jANavAmAM Ave che, tathA je jaMbudvIpanA paryanta bhAgamAM viSkabhane adhikRta karIne lavaNa samudranI dizAmAM je vAhA eTale ke ayanagati thAya che. te sarva bAhI padathI oLakhAya che. AyAma dakSiNa ane uttara dizAnI tarapha laMbAyamAna hovAthI tathA viSka pUrva pazcima taraphanA lAMbApaNAthI samajI levuM. A pramANe bhagavAnanA kahevAthI zrI gautamasvAmI pitAnA ziSyane spaSTa pratipatti thavA mATe pharIthI bhagavAnane pUche che-ke he bhagavAna pUrvokta rIte pratipAdana karela A pramANenI vastu vyavasthA thavAmAM zuM kAraNa che? te jJAnasAgararUpa Apa kaho A pramANe zrI gautamasvAmInA pUchavAthI bhagavAn 4 cha -(tA ayaNNaM jambuddIve dIve jAva parikkheveNaM tA jayA NaM sUrie savva. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUyajJasiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam 445 maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tathA NaM uddhImuhakalaMbuA pupphasaMThiyA tAvakrakhettasaMThiI AhitAti vaejjA, to saMkuDA bAhiM faceDA aMto vaTTA vAhiM vidhulA aMto aMkamuhasaMThiyA bAhi satthamuhasaMThiyA duhao pAseNaM tIse taheba jAva savvabAhiriyA ceva bAhA' tAvadayaM jambUdvIpo dvIpa dvIpaH, yAvat parikSepeNa tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu UrdhvamukhakalambUkapuSpasaMsthitA tApakSetrasaMsthitiH AkhyAtA iti vadet antaH saMkuDA - saMkucitA bahi vistRtA antarvRttA bahiH pRthulA antaH aGkamukhasaMsthitA bahiH svastikamukhasaMsthitA ubhayataH pArzvena tasyA stathaiva yAvat sarvabAhyA caiva vAhA | tAvat - asya vistRtavyAkhyA sAvadhAnena tAvat zrUyatAm tAvadayaM purovarttamAno jambUddhIpadvIpaH sarvadvIpasamudrANAM parikSepeNa - paridhiriva varttamAno varttate idaM jambUdvIpaparaM vAkyaM jambUdvIpa maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM uddhomuhakalaMbuA puSkasaMThiyA tA vakkhettasaMThiI AhitAti vaejjA, aMto saMkuDA bAhiM vitthaDA aMto vahA bAhiM vilA to aMkamuhasaMThiyA vAhiM satthimuhasaMThiyA duhao pAse NaM tIse taheva jAva savvabAhiriyA ceva vAhA' yaha jambUdvIpa nAma kA dvIpa yAvat parikSepa se kahA hai to jaba sUrya sarvAbhyantaramaMDala meM upasakramaNa karake gati karatA hai taba urdhvamukha kalambuka puSpa ke jaise saMsthita tApakSetra kI saMsthiti kahI hai aisA kahe vaha saMsthiti aMdara kI ora saMkucita bAhara kI ora bistRta andara vRtta bAhara pRthula aMdara aGkamukha ke samAna saMsthita evaM bAhara svastika ke mukha ke samAna saMsthita donoM pArzvo meM tApakSetra saMsthiti kA kathana pUrvokta prakAra se hI yAvat sarvabAhya bAhA paryanta kaheM / kahane kA bhAva yaha hai kI bhagavAn kahate haiM ki he gautama! isakI vistRta vyAkhyA sAvadhAnatA maMtaraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uddhImuhakalaMbuA pupphasaMThiyA tAvakkhettasaMThaI AhitAta vajjA, aMto saMkuDA bAhiM vitthaDA aMto vaTTA bAhiM pihulA aMto aMkamukhasaMThiyA bAhiM satthimuha saMThiyA duhao pAseNaM tIse taheva jAva savvabAhiriyA ceva bAhA ) A jAMbudrIpa nAmanA dvIpa yAvat parikSepathI kahela che. te jyAre sUrya sarvAbhyaMtaramaMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gita kare che, tyAre mukha kala`buka puSpanI sasthiti jevI tApakSetranI sasthiti kahela che, tema kahevuM. A saMsthiti aMdaranI tarapha sakucita bahAranI tarapha vistAravALI aMdara vRtta bahAra pRthula aMdara akramukhanI samAna saMsthita ane bahAra svastikanA mukhanI jema saMsthita banne pArzvomAM tApakSetrasasthitinuM kathana pUrvakti prakArathI ja yAvat sarvAMbAhya vAhA panta kahevuM, kahevAnA bhAva e che ke-bhagavAna kahe che ke-he gautama ! A kathananI savistara vyAkhyA tame sAvadhAnatA pUrvaka sAMbhaLo, A samI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 446 sUryaprasUtisUtre prajJaptigranthAd vizeSeNAvaseyam tatra jambUdvIpe yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu tApakSetrasaMsthitiH UrdhvamukhakalambukA puSpasadRzI bhavati, kalambukApuSpaM-kadambakApuSpaM-kadambapuSpaM - nAlikApuSpaM, tasyeva saMsthitaM saMsthAnaM yasyAH sA UrdhvamukhakambukA puSpasaMsthiti stApakSetrasaMsthitiH, sA ca kathaM bhUtA ityata AhaantaH - merudizi 'saMkuDA' saMkucitA kiMzcidamlAnA, vahi:- lavaNasamudradizi, vistRtApraphullamAnA - vistRtaprakAzA, antaH - merudizi - uttarabhAge vRttA- valayAkArA- vRttArddhavalayAkArA, sarvato vRttamerugatAn trIn dvau vA dazabhAgAnabhivyApya tathA vyavasthitatvAditi bhAvaH, se suno yaha samIpastha jambUdvIpa nAma kA dvIpa hai yaha jambUdvIpa sabhI dvIpa samudroM kA parikSepa mAne paridhi rUpa se vartamAna kahA hai / yaha jambUdvIpa saMbaMdhI vAkya jambUdrIpaprajJapti nAmaka sUtra se vizeSa prakAra se samajha leveM / usa jambUdvIpa meM jaba sUrya sarvAbhyantaramaMDala meM upasaMkramaNa karake gamana karatA hai taba tApakSetra kI saMsthiti Urdhvamukha kalaMbukA puSpa ke samAna hotI hai / kalambukA puSpa kadaMbavRkSa ke puSpa ko kahate haiM usake saMsthAna ke samAna saMsthiti jisakI ho vaha Urdhvamukha kalambukA puSpasaMsthiti hai isa prakAra kI tApakSetra kI saMsthiti kahI hai / vaha kisa prakAra se hotI hai so kahate haiM aMdara mAne meru ki tarapha kI dizA meM 'saMkuDA' saMkucita mAne kucha mlAna bAhara mAne lavaNa samudra kI dizA meM vistRta mAne praphullamAna yAnI vistRta prakAza vAlA aMdara meru kI dizA meM mAne uttara bhAga meM vRtta arthAt valayAkAra yAnI arddhavRtta valaya ke samAna AkAravAlA, sarvataH meru kA tIna, do yA dasa bhAga ko vyApta hokara mAne usa prakAra vyavasthita hotA hai / punaH bAhara mAne 5mAM rahela ja khUdrIpa nAmanA dvIpa che, A jaMbUddIpa badhA ja dvIpa samudronA parikSepa eTale ke piSirUpathI rahela kahyo che. A jamUdrIpa sabaMdhI vAkaya jamUddIpaprajJapti nAmanA sUtramAM vizeSatAthI kahela che te tyAMthI samajI levuM. e jamUdrIpamAM jyAre sU sarvAbhyantaramaDaLamAM upasa'kramaNa karIne gamana kare che, tyAre tApakSetranI sasthiti - mukha kalabukA puSpanI jema hAya che. kala`bukA puSpa kadaMba vRkSanA puSpane kahe che. tenA saMsthAnanI sarakhI sasthiti jenI hAya te mukhakala bukA puSpasa sthiti che. AvA prakAranI tApakSetranI saMsthiti kahela che, e kevI rIte thAya che? te kahe che-aMdara eTale bhe3 parvatanI hizAbhAM (saMkuDA) arthAt saGkucita arthAt 4 sAna bhane mahAra eTale ke lavaNusamudranI dizAmAM vistArayukta eTale ke praphulla-vikasela arthAt phelAyela prakAzavALI tathA aMdara merU paryaMtanI dizAmAM eTale ke uttara bhAgamAM vRtta eTale ke valayAkAra arthAt a gALa valayanA sarakhA AkAravALA menI badhI tarapha traNa, be ane dasamA bhAgane vyApta karIne rahe che. arthAt e prakAre vyavasthita thAya che, krIthI mahAra zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ 447 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam bahiH-lavaNasamudradizi dakSiNabhAge pRthulA-mutkalabhAvena vistAramupagatA-vistRtetyarthaH, antaH-merudizi-uttarabhAge (sarveSAmuttarato meruriti bhaugolikasthitidarzanAt) aGkamukhasaMsthitA-padmAsanopaviSTasyotsaGgarUpo bhAgo'GkaH-AsanabandhaH, tasya mukham-agrabhAgo'rddhavalayAkArastasyeva saMsthitaM saMsthAnaM yasyAH sA tatheti, bahiH-lavaNasamudradizi svastikamukhasaMsthitA maGgalasUcakazcihnavizeSaH svastikaH-supratItaH tasya mukham-agrabhAgastasyevAtivistIrNatayA saMsthitaM-saMsthAnaM yasyAH sA tatheti, ubhayataH pArzvana-ubhayapArzvana-meruparvatasyobhayoH pArzvayo stasyAH tApakSetrasaMsthiteH, tathaiva-pUrvavadeva vaktavyA, arthAt sUryabhedena dvidhA vyavasthitAyA stApakSetrasaMsthite pratyekamekaikabhAvena ye dve vAhe-ayanagatI bhaktaste AyAmena-jambUdvIpagatamAyAmamAzrityAvasthite bhavataH, sA caikA AyAmarUpA dvitIyA viSkambharUpA ceti / lavaNasamudra kI dizA meM dakSiNa bhAga meM pRthula arthAt mukulita bhAva se vistAravAlA evaM aMdara kI tarapha meru kI dizA meM mAne uttaradizA meM ( sabake uttara meM meru hotA hai isa prakAra kI bhaugolika sthiti hone se ) aMkamukha jaisA saMsthita arthAt padmAsana se baiThe huve kA utsaMga rUpa bhAga ko aGka kahate haiM mAne Asanavandha usakA jo mukha arthAt agrabhAga arddha valayAkAra usake samAna saMsthita saMsthAna jisakA aisA, tathA bAhara mAne lavaNasamudra kI dizA meM svastikAkAra ke mukha mAne agrabhAga ke samAna saMsthita, svastika mAMgalya sUcaka cihna vizeSa ko kahate haiM, usakA mukha ke samAna ati vistRta saMsthiti tApakSetra kI kahI hai| phira donoM pArzva bhAga meM mAne meruparvata ke donoM pAzcoM meM usa tApakSetra kI saMsthiti kA kathana pUrvokta prakAra se hI kahe arthAt do sUrya hone se sUrya ke bheda se do prakAra se vyavasthita tApakSetra saMsthiti pratyeka meM eka eka rUpa se jo do vAhA mAne ayanagati hotI hai vaha jambUdvIpa kA AyAma ke samAna avasthita rahatA hai usa do vAhA meM eka eTale ke lavaNasamudranI dizAmAM dakSiNa bhAgamAM pRthula eTale ke mukulita bhAgathI vistAra yukta ane aMdaranI tarapha merUnI dizAmAM arthAta uttara dizAmAM (badhAnI uttaramAM merU hoya che. A rItanI bhaugolika sthiti hovAthI) aMkamukhanI jema saMsthita arthAt padmAsanathI beThelAnA ullaMgarUpa bhAgane aMka kahe che. eTale ke AsanabaMdha tenuM je mukha eTale ke agrabhAga adha valayanA AkAra jevuM saMsthita saMsthAna jenuM hoya evuM, tathA bahAra eTale ke lavaNasamudranI dizAmAM svastika mAMgalya sUcaka cihna vizeSane kahe che, tenA mukhanI samAna atyaMta vistAravALI tApakSetranI saMsthiti kahela che, te pachI bane bAjunA bhAgamAM eTale ke merUparvatanI banne bAju e tApakSetranI saMsthitinuM kathana pUrvoktaprakAranuM ja kahevuM arthAta be sUrya hevAthI sUryanA bhedathI be prakArathI vyavasthita tApakSetranI saMsthiti darekamAM eka eka rUpathI je be vAhA arthAt ayana gati thAya che e zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre arthAt merusamIpe viSkambhamadhikRtya yA vAhA - ayanagatirUpA varttate sA sarvAbhyantarA tatra dinamAnasya paramAdhikatvaM bhavati, rAtrimAnasya ca paramAlpatvaM bhavati / yAca vAhA lavaNasamudradizi- paramadakSiNadizi varttate sA ca sarvabAhyA bAhA tatraiva prathamaSaNmAsAnte rAtrimAnasya paramAdhikatva maSTAdazamuhUrtta pramANatvaM bhavati, dinamAnasya ca paramAtpatvaM dvAdazamuhUtmakatvaM bhavatIti, atrApi AyAmo dakSiNottarAyatatayA pratipattavyaH, viSkambhazca pUrvAparAyatatayA jJAtavyaH, viSkambho vyAsaH - vistRtiH, AyAmo dairghyamiti / 'tI se taheba jAva savvavAhiriyA caiva bAhA' iti kathanamAcAryoktaM sAbhiprAyamiti / 'tI se NaM savvabhUtariyA bAhA maMdarapavvayaM teNa Nava joyaNasahassAI cattAri ya chalasIe joyaNasae gava ya dabhAge joyaNassa parikkheveNaM AhitAti vaejjA' tasyAH khalu sarvAbhyantarA vAhA meruAyAma rUpa se evaM dUsarI viSkaMbha rUpa se hotI hai / arthAt meru ke samIpa meM viSkaMbha rUpa se jo bAhA ayanagati rUpa hai vaha sarvAbhyantara hai vahAM dinamAna parama adhika hotA hai evaM rAtrimAna parama alpa hotA hai / tathA jo vAhA lavaNa samudra kI dizA meM mAne dakSiNa dizA tarapha hotI hai vaha sarva bAhya vAhA hai vahAM para prathama chahamAsa ke anta meM rAtrimAna parama adhika mAne aThAraha muhUrta pramANa kA hai evaM dinamAna parama alpa bAraha muhUrtapramANa kA hotA hai / yahAM para bhI AyAma dakSiNa se uttara kI tarapha kA samajhanA tathA viSkaMbha pUrva pazcima kI ora lambAyamAna rUpa se samajha leveM / viSkambha mAne vyAsa vistAra ko kahate haiM evaM AyAma dIrgha ko kahate haiM / 448 (tIse taheva jAva savvabAhiriyA ceva bAhA) yaha AcAryokta kathana sAbhiprAyavAlA hai / (tIse NaM savkabhaMtariyA vAhA maMdarapavyayaMteNa Nava joyaNasahasAI cAri ya chalasIe joyaNasae Nava ya dasabhAge joyaNassa parikkheveNaM jabUDhIpanA AyAmanI jema avasthita rahe che, e e vAhAmAM eka AyAma rUpathI ane khIjI viSNuMbha rUpathI hAya che. arthAt merUnI samIpe viSNubha rUpathI je vAhA ayanagati rUpa che te sarvAbhyaMtara vAhA che, tyAM dinamAna parama meATo hoya che ane rAtrimAna parama nAnA hAya che, tathA vAhA lavaNusamudranI dizAmAM arthAt dakSiNa dizA tarapha hAya che, te sabAhya vAhA che. tyAM pahelA cha mAsanI pachI rAtrimAna parama vadhAre eTale ke aDhAra muhUta pramANunI zatrI hoya che. ane nimAna parama nAnu` arthAt khAra muhUta pramANunu hoya che. ahIMyAM paNa AyAma dakSiNadizAthI uttara dizA tarapha samajave, tathA viSNu Mbha pUrva pazcima tarapha lakhAIpaNAthI samajavA, viSNubha vyAsa vistArane kahe che, AyAma lakhAine kahe che. (tIse taheva jAva sambabAhiriyA caiva vAhA) mA mAyAyegi uDela umti sArthatAvAjI che, (tI se NaM savvarbhatariyA vAhA maMdarapavvayaMteNa Nava joyaNasahassAiM cattAri ya zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam parvatA khalu nava yojanasahasrANi catvAri ca SaDazItAni yojanazatAni nava ca dazabhAgA yojanasya parikSepeNa 9486, AkhyAtA iti vadet // tasyAH - pUrvoktAyA stApakSetrasaMsthite: :khala iti nizcitaM sarvAbhyantarA vAhA - uttarA ayanagatiH meruparvatAnte - meruparvatasamIpe, sA ca parikSepeNa-mandara parvataparidhigatatayA khalu navayojanasahasrANi SaDazItyadhikAni catvAri yojanazatAni nava ca dazabhAgA yojanasya 9486 etanmitA paridhirUpA tApakSetra sthitirAkhyAtA mayA iti vadet-tvayApi svaziSyebhya itthameva kathanIyamiti / evamuke gurI bhagavAn gautamo bhUyaH praznayati- 'tA se NaM parikkhevavisese katto AhitAti vaejjA' tAvat sa khalu tApakSetravizeSaH kuta AkhyAta iti vadet // - tA vaditiprAgvat saH - pUrvoktaH khalu tApakSetrasaMsthitiH parikSepavizeSo mandaraparirayaparikSepaNavizeSaH kutaHkena hetunA - kasmAtkAraNAt evaM pramANa AkhyAtaH ? na cAlpo nAdhikazcetyatra kiM bIjam ? AhitAti bajjA) usa sarvAbhyantara maMDala kI vAhA meruparvata ke anta mAne meruparvata ke samIpa nava hajAra cAraso chiyAsI yojana tathA eka yojana kA nava daza bhAga 9486 / parikSepa se kahA gayA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki pUrvokta tApakSetra saMsthiti kI sarvAbhyantara bAhA arthAt uttarAyaNagati meruparvata ke samIpa navahajAra cAraso chiyAsI yojana tathA eka yojana kA nava daza bhAga 9486 paridhirUpa se mAne mandara parvata kI paridhigata hone se itanA pramANavAlI paridhirUpa tApakSetra kI saMsthiti maiMne kahI hai ataH tuma bhI apane ziSyoM ko isI prakAra samajhAvo / isa prakAra bhagavAn ke kahane se gautamasvAmI phira se prazna karate huve kahate haiM (tA se NaM parivakhevavisese katto ahitAti vaejA) to vaha tApakSetravizeSa kisa kAraNa se usa pramANa se vizeSita kahA hai ? arthAt gautamasvAmI kahate haiM kI pUrvokta tApakSetra saMsthiti kA parikSepavizeSa arthAt maMdaraparvata kA paridhi rUpa parikSepavizeSa kisa kAraNa se itanA chalasIe joyaNasae Natra ya dasa bhAge joyaNassa parikkheveNaM AhitAti vaejjA ) me sarvA bhyantaramaMDaLanI vAhA merUparyaMtanA aMta arthAt merUpa tanI samIpa nava hajAra cArasa chAzI yeAjana tathA eka ceAjananA nava dasa bhAga 9486 9 paridhirUpe eTale ke madaraparyaMtanI pariSipaNAthI hovAthI eTalA pramANanI paridhivALI tApakSetranI sasthiti meM kahela che, tethI tame paNa tamArA ziSyAne e ja pramANe kaheA. A pramANe bhagavAnnA kahevAthI prazna karatAM kahe 3- (tA se parikkheva visese katto Ahiteti vajjA) to me tApakSetra vizeSa zAkaraNathI te pramANathI yukta kahela che ? arthAt zrI gautamasvAmI kahe che ke-pUrvokta tApakSetrasasthitine parikSeSavizeSa eTale ke ma Mdara parvatanA pazyirUpa parikSepa vizeSa zA kAraNathI eTalA pramANavALA kahela che? AnAthI ochu paNa nahIM zrI suryaprajJapti sUtra : 1 449
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ 450 sUryaprajJaptisUtre iti bhagavAn vadet / evaM gautamena ziSyeNa prazne kRte sati vItarAgo bhagavAna mahAvIrasvAmI guruyathoktamuttaraM kathayati-'tA je NaM maMdarassa pavvayassa parikkheve taM parikkhevaM tihiM guNittA dasahi chittA dasahi bhAge hIramANe esa NaM parikkhevavisese AhitAti vaejA' tAvad yaH khalu mandarasya parvatasya parikSepa staM parikSepaM tribhiguNayitvA dazabhizcchitvA dazabhirbhAge hiyamANe eSa khalu parikSepavizeSa AkhyAta iti vadet ||-taavditi prAgvata, yaH khalu mandarasya-meroH parvatasya parikSepaH-parirayaparimANagaNitena siddhaH taM parikSepa tribhirguNayitvA tadanantaraM ca dazabhizchitvA-vibhajya yallabdhaM sa eva parikSepavizeSo bhaveta / atra kopapattiriti ceda ucyate iha sarvAbhyantare maNDale vartamAnaH sUryo jambUdvIpagatasya cakravAlasya yatra tatra pradeze tat tat cakravAlakSetrapramANAnusAreNa trIn dazapramANavAlA kahA hai ? isase alpa bhI nahIM evaM adhika bhI na hone meM kyA pramANa hai so he bhagavan Apa kahe-isa prakAra se zrIgautamasvAmI ke prazna karane para vItarAga bhagavAn mahAvIrasvAmI nimnokta prakAra se pratyuttara dete huve kahate haiM-(tA jeNaM maMdarassa pavvayassa parikkheve taM parikkhevaM tihiM guNittA dasahiM chittA dasahiM bhAge hIramANe esaNa parikkhevavisese AhitAti vaejjA) jo maMdara parvata kA parikSepa hai usa parikSepa ko tina se guNA kara ke dasa se bhAga kare to jo bhAga AtA hai so parikSepavizeSa kA parimANa kahA jAtA hai| aisA kahe-arthAt kahane kA bhAva yaha hai ki itanA mAna meruparvata kA parikSepa hotA hai mAne pariraya kA parimANa gaNita se siddha kiyA hai, usa parikSepa ko tIna se guNA karaneke bAda dasa se bhAga kare to jo bhAga labdha hotA hai vahI parikSepavizeSa kA parimANa kahA jAtA hai / isameM kyA pramANa hai ? aisA kahe to isake liye kahate haiM ki-yahAM sarvAbhyantara maMDala meM vatemAna sUrya jambUdvIpa ke koI pradeza meM usa usa cakravAlakSetra ke pramANAnusAra tIna ane vadhAre paNa na havAmAM zuM pramANa che? te he bhagavana Apa kaho A pramANe zrI gautamasvAmInA prazna karavAthI vItarAga bhagavAna mahAvIrasvAmI nIce jaNAvela prakArathI utta2 // udi 4 cha.-(tA jeNaM maMdarassa pavvayassa parikkheve taM parikkhevaM tihiM guNittA dasahiM chittA dasahiM bhAge hIramANe esa NaM pavikkhevavisese AhitAti vaejjA) he maha2 parvatano parikSepa che, e parikSepane traNathI guNIne dasathI bhAge tene je bhAga Ave te parikSepavizeSanuM parimANa thAya che tema kahevuM. arthAt kahevAno bhAva e che ke eTaluM pramANa merUparvatanA parikSepanuM hoya che, A parirayanuM parimANa gaNitathI siddha karela che, e parikSepane traNathI guNIne dasathI bhAgavA tenuM je bhAgaphaLa Ave eja parikSepa vizenuM parimANa kahevAya che. Ama kahevAmAM zuM pramANa che? ema kahe te mATe kahe che ke ahIMyAM sabhyataramaMDaLamAM vartamAna sUrya jaMbudvIpanA cakravAlane koI pradezamAM te zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam bhAgAn prakAzayati, asmin viSaye prAgeva parirayaparimANavicArAvasare bahudhA vistRtatayA vyAkhyAtameva, samprati mandarasamIpe tApakSetre vicArAzrayIbhUtA kriyamANA cintA varIvarti, tenAtra sukhAvabodhArtha mandaraparirayaH prathamata stribhirguNayitvA dazabhirvibhajyatedazabhizca hriyamANe bhAgaphalaM mandarasamIpe yathoktaM tApakSetraparimANamAgacchati-tathAhimandaraparvatasya viSkambho dazasahasrANi-10000 bhavanti, eteSAM vargoM dazakoTayo bhavanti, 100000000 tAsAM dazabhirguNanena koTizataM bhavati 1000000000 asyAsannavarga mulAnayanena sAvayavAni ekatriMzatsahasrANi kiJcinyUnatrayoviMzatyadhikAni SaTzatAni bhavanti kintu vyavahAradRzA paripUrNAnyeva vivakSyante-31623 eSa rAzi stribhirguNanena31633-94869 jAtAni caturnavatiH sahasrANi ekonasaptatyadhikAni aSTau zatAni, eteSAM dazabhirbhAge hiyamANe 94869-10-94865 jAtAni navayojanasahasrANi dasa bhAga ko prakAzita karatA hai / isa viSaya meM pahale pariraya ke parimANa ke vicArAvasara meM bahIM para vistAra pUrvaka kaha hI diyA hai, ataH ava mandara parvata ke samIpa ke tApakSetra ke vicAra ke saMbaMdha meM vicAra kiyA jAtA hai, ataH yahAM para sukhAvabodha hone ke liye mandara parvata ke pariraya ko pahale tIna se guNAkara ke daza se bhAga kiyA jAtA hai, dasa se bhAga karanepara bhAga phala maMdara samIpa ke tApakSetra kA yathokta parimANa A jAtA hai jaise ki-mandara parvata kA viSkambha 10000 / dasa hajAra yojana kA hotA hai ina kA varga 100000000 / dasa karoDa hotA hai isako dasa se guNA karane se so karoDa hote haiM 1000000000 / eka arba hotA hai isakA Asanna vargamUla lAne se sAvayava ikatIsa hajAra chahaso teisa se kucha nyUna hotA hai, paraMtu vyavahAra dRSTi se paripUrNa hI vivakSita kiyA jAtA hai|-31623| isako tIna se guNA kare to 31623+3=94879 caurANave hajAra AThaso unnAsI hotA hai te cakravAla kSetranA pramANAnusAra traNa dasa bhAgane prakAzita kare che. A viSayamAM pahelA parirayanA pramANanA vicAra samayamAM tyAM savistara kahela che, tethI have maMdara parvatanI najIkanA tApakSetranA vicAranA saMbaMdhamAM vicAra karavAmAM Ave che, tethI ahIMyAM sukhAvabodha thavA mATe maMdara parvatanA parirayane pahelAM traNathI guNIne dasathI:bhAgavAmAM Ave che. dasathI bhAgIne je bhAgaphaLa Ave te maMdara parvatanI samIpanA tApakSetranuM yakta parimANa jANavuM. jema ke-maMdara parvatane vikhaMbha 10,000 dasa hajAra ejanane che tene varga 10,0000000 dasa karoDa thAya che. tene dasathI guNavAthI so karoDa thAya che, 1000000000 eka ajaba thAya che. tenuM Asanna vargamULa lAvavAthI sAvayava ekatrIsa hajAra chase tevIsa kaMika ochA thAya che, paraMtu vyavahAra dRSTithI paripUrNa vivaNita karela cha, u1923 mAne thI guNe t| 31623+3%D84878 yA 2 mA se moga zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 sUryaprajJaptisUtre paDazItyadhikAni catvArizatAni nava ca dazabhAgA yojanasyeti, tata eSa etAvAn-anantaroditapramANaH parikSepavizeSaH-mandaraparirayaparikSepavizeSastApakSetrasaMsthite rAkhyAtaHkathitaH, iti vadeta svaziSyebhya iti / ayamoM'nyatrApi granthAntare'pi ukto yathA(maMdaraparirayarasIiguNe dasa bhAiyaMmi, jaM laddhaM taM hoi tAvakkheta abhitaramaMDale raviNo // 1 // tadevaM sarvAbhyantare maNDale vartamAne sUrye mandarasamIpe tApakSetrasaMsthiteH sarvAbhyantarabAhAyA biSkambhaparimANamuktaM, samprati lavaNasamudradizi jambUdvIpaparyante yA sarvabAhyA bAhA vattate tasyAH bAhAyAH viSkambhaparimANamAha-'tIse NaM sababAhiriyA bAhA lavaNasamuI teNaM cauNauti joyaNasahassAI aTTa ya asaDhe joyaNasae cattAri ya dasabhAge joyaNassa parikkheveNaM AhitAti vaejjA' tasyAH khalu sarvabAhyA bAhA lavaNasamudrAnte khalu caturnavati isako dasase bhAga kare-94879 10-98866, navahajAra AThaso chiyAsI yojana tathA ekayojana kA nava dasa bhAga hote hai| itanA pramANa kA mandara parvata kA parikSepa vizeSa tApakSetra saMsthiti kA kahA hai aisA sva ziSyoM ko kahe / yahI bhAva anya zAstrAntaroM meM bhI kahA hai-jaise ki maMdaraparirayarasIiguNe dasabhAiyaMmi / jaM laddhaM taM hoI tAvakkhettaM abhiMtaramaMDale rvinno||1|| isa prakAra sarvAbhyataramaMDala meM sUrya vartamAna hone para mandara parvata ke samIpa ke tApakSetrasaMsthiti kA sarvAbhyaMtara bAhA ke viSkaMbha kA parimANa kahA hai| aba lavaNa samudra kI dizA meM jambUdvIpaparyanta meM vartamAna jo sarvabAhya vAhA hai usa bAhA ke viSkaMbha kA parimANa kahate haiM-(tIse NaM savvabAhiriyA bAhA lavaNasamuha te NaM cauNauti joyaNasahassAiM aTTha ya aTThasaTTe joyaNasae cattAri ya dasabhAge joyaNassa parikkheveNaM AhitAti vaejA) usakI yAzI thAya che, Ane dasathI bhAgavAmAM Ave te 94879+10=9886 nava hajAra AThase chayAsI jana ane eka jananA nava dasa bhAga thAya che, ATalA pramANavALe maMdara parvatane parikSepavizeSa tApakSetranI saMsthitine kahela che, A pramANe ziSyone kahevuM me mA anya zAstrAntamA 5 Desa cha. ma -(maMdaraparisyarasIiguNe dasabhAiMmi jaM laddhaM taM hoi tAvakkhettaM abhiMtaramaMDale raviNo) // 1 // 2 // pramANe saatyaMtaramaMDaLamAM sUrya Ave tyAre maMdara parvatanI najIkanA tApakSetrasaMsthitinI sarvAtyaMtara. vAhAnA vijhaMbhanuM parimANa kahyuM che. have lavaNasamudranI dizAmAM jaMbudviIpa paryatamAM vartamAna je sarvabAhya vAhI che. yo pAhAnA vi0 manu parimANa 43vAmAM Ave cha,-(tIse NaM savvabAhiriyAvAhA lavaNasamudaMteNaM cauNauttiM joyaNasahasmAI adu ya adusaTe joyaNasae cattAri ya dasamAge joyaNassa parikleveNaM AhitAti vaejjA) tenI sA pAha! pazusabhunA matamA yArA 6012 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptipra kAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam yojnshsraanni aSTau ca aSTa paSTiyA~ janazatAni caturazca dazabhAgAn yojanasya 9486811 AkhyAtAnIti vadet / tasyAH-tApakSetrasaMsthiteH, lavaNasamudrAnte-dakSiNadiggatalavaNasamudrasamIpe sarvabAhyA bAhA-dakSiNAyanagatiH khalu parikSepeNa-jambUdvIpaparirayaparikSepeNa caturnavati yojanasahasrANi aSTaSaSTayadhikAni aSTo yojanazatAni caturazca dazabhAgAn yojanasya 948683 ityetAvatI tApakSetrasaMsthitiryAvadAkhyAtA iti svaziSyebhyo vadeta / punarava spaSTAvabodhanAya praznayati-'tA se NaM parikkhevavisese kato AhitAti vaejjA' sa khalu parikSepavizeSaH kuta AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat saH-etAvAn pUrvapratipAdita pramANaH parikSepavizeSa stApakSetrasaMsthiteH kutaH-kasmAddhetoH-kasmAtkAraNAdAkhyAtaH ? AkhyAtapramANAdalpo'dhiko vA kathaM nAkhyAtaH ? iti bhagavAn vadet itthaM yuktipUrNa ziSyasarvabAhya bAhA lavaNa samudra ke anta meM caurANu hajAra AThaso aDasaTha yojana tathA eka yojana kA cAra dasa bhAga 94868 1. hotA hai aisA sva ziSyoM ko kahe, kahane kA bhAva yaha hai ki-tApakSetra kI saMsthiti kA dakSiNa dizA kI ora lavaNasamudra ke samIpa kI sarvabAhya bAhA mAne dakSiNAyana gati, jambUdvIpa ke pariraya ke parikSepa se corANuhajAra AThaso aDasaTha yojana tathA eka yojana kA cAra dasa bhAMga 948685. itanA pramANavAlI tApakSetra kI saMsthiti kahI hai aisA khe| ___ isa viSaya ko spaSTa rUpa se jAnane ke uddeza se zrIgautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(tA se NaM parikkhevavisese katto ahitAti vaejA) vaha parikSepavizeSa kyoM kahA hai ? so khiiye| kahane kA bhAva yaha hai ki yaha pUrva pratipAdita tApakSetrasaMsthiti kA parikSepavizeSa kA pramANa itanA hI kyoM kahA hai ? arthAt kahe gaye pramANa se alpa athavA adhika kyoM nahIM kahA hai ? so he bhagavana Apa khiye| isa prakAra yuktipUrNa ziSya kA vacana sunakara jJAnasAgara ATha aDasaTha jana tathA eka ejananA cAra dasa bhAga 94868 thAya che. e pramANe pitAnA ziSyone kahevuM. kahevAne bhAva e che ke tApakSetranI saMsthitinI dakSiNa dizA tarapha lavaNasamudranI najadIkanI sarvabAhyavAhA arthAt dakSiNAyanagati, jaMbudvIpanA parirayanA parikSepathI corANuM hajAra AThaso aDasaTha jana tathA eka ejananA cAra dasa bhAga 94868 ATalA pramANanI tApakSetrasaMsthiti kahI che. A viSayane spaSTapaNathI jANavAnA hetuthI zrI gautamasvAmI pharIthI prabhuzrIne prazna 42 cha. (tA se NaM parikkhevavisese katto AhitAti vaejjA) se parikSa5 vizeSa / bhATe kahela che? te kahe. kahevAne bhAva e che ke A pUrva pratipAdana karela tApakSetranI saMsthitinA parikSepavizeSanA pramANunuM eTaluM pramANa zA mATe kahela che? arthAt kahelA pramANuthI thoDuM ke vadhAre pramANa kema kahyuM nathI? te he bhagavAna Apa kaho A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 sUryaprajJaptisUtre vacanaM zrutvA jJAnasAgaraH bhagavAnAha - 'tA jeNaM jaMbuddIvasya dIvassa parikkheve taM parikkhevaM tihiM guNattA dasahiM chettA dasahiM bhAge hIramANe esa NaM parikkhevavisese AhitA ti vaejjA' tAvad yaH khalu jambUdvIpasya dvIpasya parikSepastaM parikSepaM tribhirguNayitvA dazabhizchitvA dazabhirbhAge hriyamANe eSa khalu parikSepavizeSaH AkhyAta iti vadet / tAvaditi pUrvavad yaH khalu jambUdvIpasya dvIpasya parikSeyaH - parizyaparimANAnagaNitaprasiddhaH parikSepa staM parikSepaparidhipramANaM tribhirguNayitvA dazabhizchitvA dazabhirvibhajya punazca bhAgaphalaM dazabhirbhAge hriyamANe yallabdhaM bhavet eSaH khalu - dazabhakto labdhAGka eva, parikSepavizeSa AkhyAto bhavatIti vadet svaziSyebhyaH, tathAhi jambUdvIpasya parikSepaH - 316227 trINi lakSANi SoDazasahasrANi saptaviMzatyadhike dve zate ceti / trINi gavyUtAni 3, aSTAviMzaM dhanuH zataM 128 trayodazAGgulAni ekamarddhAGgulaM ca 133 etAvatA ca yojanamekaM kila kiJcinyUnamiti vyavahArataH paripUrNa vivakSyate, tato'tra 316227 iti sthAne ekAdhiko'Gka, bhagavAn kahate haiM - (tA jeNaM jaMbuddIvassa dIvassa parikkhevaM taM parikkhevaM tihiM guNittA dasahiM chettA dasahiM bhAge hIramANe esa NaM parikkhevavisese AhitAti vajA ) jo jambUdvIpa nAmake dvIpa kA parikSepa ko tina se guNA kara ke daza se cheda kara ke dasa se bhAga kare isa prakAra parikSepavizeSa kA pramANa kahA hai aisA kahe / arthAt jo jambUdvIpa kA parikSepa mAne parizya kA parimANa gaNita se yukta parikSepa usa parikSepa ko mAne paridhi ke pramANa ko tinase guNAkara ke dasa se bhAga kare bhAgaphala kA dasa se bhAga kare jo labdha ho yaha mAne dasa se vibhakta aGka parikSepavizeSa kA parimANa kahA hai| aisA sva ziSyoM ko kahe / jaise kI jambUdvIpa kA parikSepa tIna lAkha solaha hajAra doso satAIsa 316227| yojana kA hotA hai / 3 tIna gavyUti 128 ekaso aThAIsa dhanuSa evaM teraha aMgula tathA eka ardhAMgula itane pramANa eka yojana yukti yukta zrI gautamasvAmInA kathanane sAMbhaLIne jJAnasAgara bhagavAna kahe che ke-(Tr jeNaMtareNaM jaMbuddIvarasa dIvassa parikkheve taM parikkhevaM tihiM guNittA dasahiM chettA dasahi bhAge hIramANe esa NaM parikkheva visese AhitAti baejjA) yUdrIya nAmanA dvIpanA parikSeyane traNathI guNIne darAthI cheda karavA pachI dasathI bhAgavA e rIte parikSepavizeSanu pramANa kahela che tema pAtAnA ziSyAne kahevuM, arthAt je jaMbudvIpanA parikSepa arthAt pariSayanu parimANu gaNita pramANathI yukta parikSepa che te parikSepane eTale ke piidhanA pramANane traNathI guNIne dasathI bhAgavAmAM Ave te arthAt dasathI bhAgela aka parikSepa vizeSanuM parimANu kahela che, e rIte peAtAnA ziSyane upadeza karavA. jema jabudvIpanA pakSeipanu parimANu traNa lAkha seLa hajAra khase satyAvIsa-316227 ceAjananuM thAya che, 3 traNa gabhUti 128 ekasA acAvILa dhanuSa ane tera AMgaLa tathA eka adheryAM AMgaLa ATalu zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturthaM prAbhRtam parigrahItavya iti 316228 tenAyamaGkarAzi svibhirguNanena 316228 X 3=948684, jAtaM guNanaphalaM navalakSANi aSTAcatvAriMzat sahasrANi caturazItyadhikAni SaTzatAni ca / punareteSAM dazabhirbhAge hRte 948684 : 10=948686 caturnavatisahasrANi aSTa SaSTayadhikASTau zatAni caturo dazabhAgAn yojanasyeti yathoktaM jambUdvIpaparyante sarvabAhyAyAH bAhAyA viSkambhaparimANamiti, eSaH-etAvAn-anantaroditapramANaH 94868 parikSepavizeSo jambUdvIpaparirayaH-parikSepavizeSastApakSetrasaMsthite rAkhyAta iti vadet // anyatrApi granthAntare etadevoktaM yathA-'jaMbuddIvapariraye tiguNe dasabhAiyaMmi jaM laddhaM / taM hoi tAvakkhettaM abhitaramaMDale raviNo 1" tadeva jambUdvIpe tApakSetrasaMsthiteH kA hotA hai usameM kucha nyUna hotA hai paraMtu vyavahAra se paripUrNa kI vivakSA kI jAtI hai ataH yahA para 316227 // ke sthAna meM eka kA aGka joDe to 316228 tIna lAkha solaha hajAra doso aThAisa hotA hai isa 316228 ke aGka ko tIna se guNA kare jaise 316228 x 3%3D948684 / nava lAkha aDatAlIsa hajAra chasso caurAsI hote haiM isa ko dasa se bhAga kare 948684 : 10=948686, corANuhajAra AThaso aDasaTha yojana evaM eka yojana kA cAra dasa bhAga kA yathokta jambUdvIpa paryantavarti sarvabAhyavAhA kA viSkama parimANa ho jAtA hai| itanA pramANa 948685 mAne corANuhajAra AThaso aDasaTha yojana tathA eka yojana kA cAra dasa bhAga kA parikSepa vizeSa tApakSetrasaMsthiti kA kahA hai aisA sva ziSyoM ko kheN| anya granthAntaroM meM bhI isI prakAra kahA hai 'jaMbuddIvapariraye tiguNe, dasabhAyaMmi jaM laddhaM / taM hoI tAvakkhettaM, abhitaramaMDale raviNo' // 1 // pramANa eka jananuM thAya che, AnAthI kaMIka ochuM thAya che. paraMtu vyavahArathI pUrepUrAnI vivakSA karavAmAM Ave che, tethI ahIMyAM 316227 nA sthAnamAM eka umere to 316228 traNa lAkha soLa hajAra base aThayAvIsa thAya che. A 316228 nA AMkane trazuthI guzuvAmA yAve bha3 316228+3%D848984 navamA utAvIsa hajara cho caryAzI thAya che. Ane dasathI bhAgavAmAM Ave jema ke 958684-10=94868 4 corANuM hajAra AThase aDasaTha yojana ane eka ejananA cAra dasa bhAga jeTaluM yakta jaMbudvIpa paryatvati sarvabAhya vAhAnA vidhvaMbhanuM parimANa thaI jAya che, ATaluM pramANa 94968 cerANuM hajAra AThaso aDasaTha jana tathA eka yojanAnA cAra dasa bhAga jeTalo parikSepa vizeSa tApakSetra saMsthitinuM kahela che, tema svaziSyane kahevuM. anya grasthAntaromAM paNa Aja pramANe kahela che. jaMbuddIvapariraye tiguNe, dasabhAyaMmi jaM laddhaM / taM hoI tAvakkhettaM, abhiMtaramaMDale raviNo // 1 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 sUryaprazaptisUtre sarvAbhyantarAyAH sarvavAhyAyAzca vAhAyAH viSkambhaparimANamuktam / samprati-sAmastyena AyAmata stApakSetraparimANaM jijJAsu stadviSayaM praznamAha-'tA se NaM tAvakkhette kevaiyaM AyAmeNaM AhitAti vaejjA' tAvat tat khalu tApakSetraM kiyat AyAmamAkhyAtamiti vadet ||taavditi prAgvat tat-tApakSetram-AyAmata:-sAmastyena dakSiNottarAyatatayA kiyat-kiM pramANamAkhyAtamiti bhagavAn vadet / tata staduttaraM bhagavAnAha-'tA attari joyaNasahassAI tiNNi ya tettIse joyaNasae joyaNatti bhAge ca AyAmeNaM Ahiteti vaejjA' tAvat aSTa saptatiyoMjanasahasrANi trINi ca trayastriMzatAni yojanazatAni yojanavibhAgaM ca AyAmena AkhyAtamiti vadet ||-taavt-shruuytaaN bhavatpraznasyottaraM tAvaditi, aSTa saptati yojanasahasrANi, trayastriMzatAni-trayastriMzadadhikAni trINi zatAni yojanavibhAgaM ca 78333 yAvad' AyAmena-dakSiNottarAyatatayA AkhyAtamiti vadeta-svaziSyebhyaH kathayet / tathAhisarvAbhyantare maNDale vartamAnasya sUryasya tApakSetraM dakSiNottarAyatatayA merorArabhya tAvat varddhate isa prakAra jambUdvIpa kI tApakSetra saMsthiti kA tathA sarvAbhyaMtara evaM sarvabAhya bAhA kA viSkambha kA parimANa kahA aba samastarUpa se AyAma se tApakSetra kA parimANa jAnane kI icchA se usa viSaya meM prazna karate haiM(tA se NaM tAvakkhette kevaiyaM AyAmeNaM AhitAti vaejjA) vaha tApakSetra kitanA pramANa ke AyAmavAlA kahA hai ? so kahiye / arthAt vaha tApakSetra AyAma se mAne dakSiNa uttara kI ora dIrghatA se kitane pramANavAlA kahA hai ? so he bhagavan Apa kahiye / isa prazna ke uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tA attari joyaNasahassAiM tiNi ya tettIse joyaNasae joyaNatibhAge ca AyAmeNaM Ahitetti vaejjA) aThahattara hajAra tInaso tetIsa yojana evaM eka yojana kA eka dvitIyAMza 783333 yojana AyAma se mAne dakSiNa uttara dizA kI ora dIrghatA vAlA kahA hai aisA svaziSyoM ko kahe arthAt sarvAbhyantara maMDala meM vartamAna sUrya kA tApakSetra dakSiNa uttara dizA meM A pramANe jaMbudvIpanI tApakSetrasaMsthitinuM tathA sarvAtyaMtara ane sarvabAhya vAhAnA viSkabhanuM parimANuM kahyuM have saghaLA prakArathI AyAmathI tApakSetranuM parimANu tavAnI nikAthI se viSayamA prazna 42vAmAM Ave che,-(tA se NaM vAhA tAvakkhette kevaiyaM AyAmeNaM AhitAti vaejjA) se tApakSetra DeTA pramANunA mAyAbhavANu sa cha ? te kahe arthAta e tApakSetra AyAmathI eTale ke dakSiNa uttaranI tarapha laMbAIthI keTalA pramANuvALuM kahela che, te he bhagavAna Apa kahe, A praznanA uttaramAM bhagavAna kahe che 3-(tA attari joyaNasahassAI tiNNi ya tettIse joyaNasae joyaNatibhAge ca AyAmeNaM AhitAti vaejjA) 254yote2 // 2 aso tetrIsa yona mane 2 yojanA : dvitIyAMza 78333 ejana AyAmathI eTale ke dakSiNa uttara dizAnI tarapha laMbAIvALuM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam yAvallavaNasamudrasya SaSTho bhAgo bhavet, uktazca granthAntare-'merussa majjhabhAgA jAva ya lavaNassa ruNdcchbbhaagaa| tAvAyAmo eso sagaDuddhI saMThio niyamA // 1 // atra merorA. rabhya jambUdvIpaparyantaM yAvat paJcacatvAriMzada' yojanasahasrANi lavaNasamudrasya vistAro dve yojanalakSe tayoH SaSTho bhAga strayastriMzada yojanasahasrANi trINi yojanazatAni trayastriMzadadhikAni yojanasya tribhAgazca 33333 atra gaNitaM yathA-200000-6333333 evaM ca 45000 : 6=7500 / 33333 = 2+-22 tata ubhayamilanena 7500 +3-22500 +1 =22100 -40833, catvAriMzata sahasrANi trayastriMzadadhikAni aSTau zatAni yojanasya tribhAzceti yathoktapramANaM bhavati / ihahi-sarvAbhyantare maNDale vartamAnasya sUryasya lezyA abhyantaraM pravizantI meruNA pratiskhalyate, dIrghatAvAlA meru se Arambha kara ke lavaNasamudra ke SaSThAMza mAne chaThA bhAga paryanta baDhatA hai / granthAntara meM kahA bhI hai merussa majjha bhAgA jAvaya lavaNassa ruNdcchbhaagaa| tAvAyAmo eso sagaDahI saMThio niyamA // 1 // yahAM para meru se Arambha kara ke jambUdvIpa paryanta yAvat paiMtAlIsa hajAra yojana hotA haiM / lavaNasamudra kA vistAra do lAkha yojana kA hai usakA chaThA bhAga 333333 tetIsa hajAra tInaso tetIsa yojana tathA eka yojama kA eka ditIyAMza bhAga hotA hai yahAM para gaNita isa prakAra se haiM-200000 6-3333331 tathA 45000:6 = 7500 / 33333343= 1+1=100000 tadanantara ye donoM ko milAne se 7500+10000 =22500+20030312500% 40833, cAlIsahajAra AThaso tetIsa yojana tathA eka yojana kA eka tRtIyAMza bhAga hotA hai| yahAM sarvAbhyantaramaMDala meM vartamAna sUrya kI lezyA kahela che, tema svaziSyone kahevuM. arthAt sarvAtyaMtaramaMDaLamAM sUryanuM tApakSetra dakSiNa uttara dizAmAM laMbAIvALuM merUthI laIne lavaNasamudranA SaSThAMza eTale ke chaThThA bhAga sudhI 4 che, anya anyAmA 55 cha merumsa majjhabhAgA jAvaya lavaNassa ruNdcchbhaagaa| ___ tAvAyAmo eso sagaiddhI saMThio niyamA // 1 // ahIMyAM merUthI AraMbha karIne jaMbudvIpa sudhI yathAvat pistAlIsa hajAra thAya che. lavaNasamudrane vistAra be lAkha janane che, tene cho bhAga 33333 tetrIsa hajAra traNase tetrIsa jana ane eka ejananA eka dvitIyAMza bhAga jeTalo thAya che, ahIMyAM gaNita 21 pramANe che, 200000=3333339 tathA 45000.17500 33333 31-3-8888+1=100000 2 // zata yathA prabhAe 25 laya cha, 57 mA mAnene bhegAthA 7500x100000=22500+1.... 1 2 2 pu. 408333 yAlIsa 12 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 sUryaprajJaptisUtre yadi punarna pratiskhalyate tadA meroH sarvamadhyabhAgagataM pradezam avadhIkRtya AyAmato jambUdvIpasya paJcAzataM yojanasahasrANi prakAza yet ataevetthaM jambUdvIpasya paJcAzataM yojanasahasrANi prakAzyAni sambhAvya sarvAbhyantare'pi maNDale vartamAne sUrye tApakSetrasya AyAmapramANaM tryazIti yojanasahasrANi trayastriMzadadhikAni trINi zatAni yojanasya tribhAgazceti 833333 ityuktaM zrIpAdaliptamaribhijyotiSkaraNDamUlaTIkAyAmiti / yuktaM caitatsaMbhAvanayA tApakSetrAyAmaparimANam / anyathA jambUdvIpamadhye tApakSetrasya paJcacatvAriMzat sahasramAtraparimANAbhyupagame yathA sUryo bahiniSkrAmati tathA tat pratibaddhaM tApakSetramapi bahiniSkrAmet / tato yadA sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA sarvathA mandarasamIpe prakAzo na prApnoti, atha ca tadApi tatra mandaraparirayaparikSepeNa vizeSapariandara kI tarapha praveza karatI meru se pratiskhalita hotI hai mAne ruka jAtI hai jo rukAvaTa na ho to meru ke madhyagata sabhI bhAgoM ko avadhI kara ke AyAma se jambUdvIpa kA pacAsahajAra yojana pradeza ko prakAzita kare ataeva isa prakAra jambUdvIpa kA pacAsahajAra yojana prakAzita karane kI saMbhAvanA kara ke sarvAbhyantara maMDala meM bhI vartamAna sUrya ke tApakSetra kA AyAma kA pramANa tirAsI hajAra tInaso tetIsa 83333 yojana evaM eka yojana kA eka tRtIyAMza bhAga hotA hai isa prakAra zrIpAdalipta sUrine jyotiSkaraMDa nAmaka grantha kI mUla TIkA meM kahA hai / tApatra kA AyAma parimANa kI saMbhAvanA se yukta hai, anyathA jambUdvIpa ke madhya meM tApakSetra kA paiMtAlIsa hajAra mAtra parimANa milane para jaisA sUrya bAhara nikalatA hai usI prakAra usa se pratibaddha tApakSetra bhI bAhara nikalatA hai tatpazcAt jaba sUrya sarvabAhya maMDala meM jAkara ke gati karatA hai taba sarvathA maMdaraparvata ke samIpa meM prakAza nahIM hotA hai / ataH AThase tetrIsa jana tathA eka ejananA eka tRtIyAMza bhAga thAya che, ahIMyAM sarvAvyaMtaramaMDaLamAM vartamAna sUryanI glezyA aMdaranI tarapha praveza karatI merUthI pratirUddha thAya che arthAta kAI jAya che. je rUkAvaTa na hoya to merUnI madhya badhA bhAgone avadhirUpa karIne AyAmathI jaMbUdvIpanA pacAsa hajAra jana pradezane prakAzavALo kare tethI A rIte ja bUdvIpane pacAsa hajAra yojana prakAzita karavAnI saMbhAvanA karIne sarvAyaMtaramaMDaLamAM paNa vartamAna sUryanA tApakSetranA AyAmanuM pramANa vyAzI hajAra traNase tetrIsa 83333 jana tathA eka ejananA eka tRtIyAMza bhAga thAya che, A pramANe zrIpAda sUrie tiSkaraMDa nAmanA granthanI mUla TIkAmAM kahyuM che, tApakSetra AyAmanA parimANunI saMbhAvanAthI yukta che, athavA jaMbudvIpanI madhyamAM tApakSetranuM pistAlIsa hajAra mAtra parimANa maLavAthI jema sUrya bahAra nIkaLe che eja pramANe tenAthI pratibaddha tApakSetra paNa bahAra nIkaLe che, te pachI jyAre sUrya sarvabAhAmaMDaLamAM jaIne gati kare zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam mANamagre vakSyate / tenAtra zrIpAdaliptasU rivyAkhyAnamapi abhyupagantavyamiti // tadevaM sarvAbhyantaramaNDalamavadhIkRtya tApakSetrasaMsthiti ruktA, samprati-tadeva sarvAbhyantaramaNDalamavadhIkRtya andhakArasaMsthitiM pratipAdayiSustadviSayaM prazna sUtramAha-'tayA NaM kiM saMThiyA aMdhagArasaMThiI Ahiteti vaejjA' tadA khalu kiM saMsthitA andhakArasaMsthiti rAkhyAteti vadet / / tadA-sarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNakAle, ki saMsthitaM saMsthAnaM yasyAH sA tathA, kiM saMsthitA -kimAkArA saMsthitiH ? yadi vA kasyeva saMsthitaM saMsthAnaM yasyAH sA tathA kiM saMsthitA andhakArasaMsthiti rAkhyAteti bhagavAn vadet // itthamukte ziSye bhagavAnAha-'tA uddhImuhakalaMbuApupphasaMThiyA taheva jAva bAhiriyA ceva bAhA' tAvat UrdhvamukhakalambukA puSpasaMsthitA tathaiva yAvad bAhyA ca baahaa| tAvaditi pUrvavat U:mukhakRtakalambukApuSpamaMdara parvata kA pariraya kA parikSepa se vizeSa parimANa Age kheNge| isa prakAra sarvAbhyantara maMDala ko avadhi kara ke tApakSetra kI saMsthiti kahI aba usI sarvAbhyantara maMDala ko avadhirUpa kara ke andhakAra saMsthiti kA pratipAdana karane kI icchA se usa viSaya saMbaMdhI prazna sUtra kahate haiM (tayA NaM ki saMThiyA aMdhagArasaMThiI Ahiteti vaejA) taba andhakAra saMsthiti kisa prakAra se saMsthita kahI hai so Apa kahiye arthAt sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNa kAla meM kisa prakAra ke AkAra kI aMdhakAra saMsthiti athavA kisake saMsthAna jaise saMsthAnavAlI andhakAra saMsthiti kahI hai ? so he bhagavan Apa kahiye / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna karane para bhagavAn uttara dete huve kahate haiM-(tA uddhImuhakalaMghuA puSphasaMThiyA taheva jAva bAhiriyA ceva vAhA) urdhvamukha kalamvukApuSpa ke saMsthAna jaisA saMsthita yAvat bAdyabAhA hotI hai / arthAt UMcA kiye mukhavAlA kalambukA puSpa ke jaise saMsthAna yukta andhche tyAre ekadama aMdaraparvatanI najIkamAM prakAza thato nathI tethI maMdara parvatanA paricayanA parikSepathI vizeSa parimANa AgaLa kahevAmAM Avaze. A rIte sabhyantaramaMDaLanI avadhi karIne tApakSetranI saMsthiti kahI have eja sarvAtyaMtaramaMDaLane avadhirUpa banAvIne aMdhakArasaMsthitinuM pratipAdana karavAnI IcchAthI se viSayanA samayamA praznasUtra 4AmayAve che.-(tayA NaM kiM saMThiyA aMdhagArasaMThiI Ahiteti vaejjA) tyAre 252sa sthiti vI zata sasthita Desa cha, ta mA5 / arthAt sarvAtyaMtaramaMDaLanA saMcaraNakALamAM kevA prakAra AkAranI aMdhakAra saMsthiti athavA kenA saMsthAna jevA saMsthAnavALI aMdhakAra saMsthiti kahI che? te he bhagavAn Apa mane kahe. A pramANe zrI gautamasvAmInA prazna pUchavAthI tene uttara ApatAM bhagavAna kahe cha 3 - (tA uddhImuhakalaMbuA pupphasaMThiyA taheva jAva bAhiriyA ceva vAhA) yA bhubhavANA kalabukA puSpanA saMsthAnanI jema saMsthita yAvat bAhya vAtA hoya che. arthAt uparanI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 460 sUryaprAptisUtre vatsaMsthitA andhakArasaMsthiti rAkhyAtA iti prAgvat vadet / arthAt kiM bhUtA sA andhakArasaMsthiti ritijijJAsAyAM sA ca antarmerudizi viSkambhamadhikRtya 'saMkuDA' saMkucitA, bahilavaNasamudradizi vistRtA-vitathA, tathA cAntamarudizi vRttA-vRttAvalayAkArA, sarvato vRttamerugatau do dazabhAgI vyApya tasyAH vyavasthitatvAt, vahiH lavaNasamudradizi pRthulA vistIrNA / etadeva saMsthAnakathanena spaSTayati-anta: merudizi aGkamukhasaMsthitA, cahiH lavaNasamudradizi svastikamukhasaMsthitA, atra aGkamukhasvastikamukhapadayo AkhyAnaM prAgiva veditavyam / tasyAH-andhakArasaMsthite stApakSetrasaMsthitiM dvaividhyavazAd dvidhAvyavasthitAyA meruparvatasyobhayapArcena-ubhayoH pArzvayoH pratyekamekaikabhAvena ye jambUdvIpakAra kI saMsthiti kahI hai isa prakAra kheN| kahane kA bhAva yaha hai ki vaha aMdhakAra saMsthiti kisa prakAra kI hotI hai aisI jijJAsA meM vaha andara meru ko dizA meM viSkambha ko adhikRta kara ke (saMkuDA) saMkucita evaM bAhara mAne lavaNa samudra ki dizA meM vistRta evaM aMtaH mAne meru kI dizA meM vRtta mAne arddha valayAkAravAlI vRttAkAra kAraNa kI sarvataH vRtta meru ke do dasa bhAga ko vyApta kara ke vyavasthita hone se ardhavalayAkAra kahA hai phira lavaNasamudra kI dizA meM pRthala mAne vistIrNa hotA hai| yahI saMsthAna ke kathana se spaSTa karatA hai meru kI dizA meM aGkamukha saMsthita mAne baddha padmAsana ke jaisI tathA bAhara lavaNa samudra kI dizA meM svastika mukha ke AkAra jaise saMsthita hotA hai yahAM aDramukha evaM svastika mukha kI spaSTatA pUrva kathita prakAra ke jaisA samajha leveN| usa andhakAra saMsthiti evaM tApakSetra saMsthiti isa prakAra do prakAra se hone se vyavasthita meru parvata ke ubhaya pAryoM se dono pAvoM ko bAju khIlelA kalabukA puSpanA jevA saMsthAnavALI aMdhakAranI saMsthiti kahela che, A pramANe svaziSyane kahevuM. kahevAne bhAva e che ke-e aMdhakAra saMsthiti kevA prakAranI hoya che e jIjJAsA thatAM tene mATe kahe che ke te aMdara eTaleke merU pavartanI dizAmAM vimAna adhikRta zane (saMkuDA) 444 sathita bhane mA2 meTo 3 saNasabhudranI dizAmAM vistAravALI tathA aMtaH eTale ke merUparvatanI dizAmAM vRtta arthAt ardha valayanA AkAra jevA AkAravALI kAraNa ke badhI tarapha vatula merUnA be dasa bhAgane vyApta karIne hovAthI ardhavalayAkAra kahela che, pachI lavaNasamudranI dizAmAM pRthala eTale ke vistAravALI hoya che, eja vAta saMsthAnanA kathanathI spaSTa batAve che. merUnI dizAmAM aMkamukha saMsthita arthAt baddha padhAsananA jevI tathA bahAra lavaNa samudranI dizAmAM svastika mukha (sAthiyA)nA AkAranI jema saMsthita hoya che. ahIMyAM aMkamukha ane svastikamukhanI spaSTatA pahelA kahevAmAM Avela prakArathI samajI levI, e aMdhakAranI saMsthiti ane tApakSetranI saMsthiti A pramANe che--be prakAra hovAthI be prakArathI vyava zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam gate vAhe te AyAmena-AyAmapramAgamadhikRtya avasthite bhvtH| tadyathA-paJcacatvAriMda yojanasahasrANi-45000, dve ca bAhe viSkambhamadhikRtya ekasyAH andhakArasaMsthite rbhavataH / tadyathA-sarvAbhyantarA bAhA sarvabAhyA caiva bAhA, etayo vistRtavyAkhyAnaM prAgiva veditavyam / tatra sarvAbhyantarAyAH bAhAyA viSkambhamadhikRtya pramANamabhidhitsurAha-'tIse NaM sababhatariyA bAhA maMdarapacayaMteNaM chajjoyaNasahassAI tiNi ya cauvIse joyaNasae chacca dasabhAge joyaNassa parikkheveNaM Ahiteti vaejjA' tasyAH khalu sarvAbhyantarA bAhA mandaraparvatAnte paDa yojanasahasrANi trINi ca caturviMzatAni yojanazatAni SaT ca dazabhAgAna yojanasya parikSepeNa AkhyAtAni iti vadet ||-tsyaaH-andhkaarsNsthiteH, khalu iti nizcitam sarvAbhyantarA yA bAhA-ayanagatiH mandaraparvatAnte-mandaraparvatasamIpe AhitA yA andhakArasaMsthitiH sA ca Sai yojanasahasrANi caturviMzatyadhikAni trINi zatAni pada ca dazabhAgAn yojanasya 63248 iti, yAvatparikSepeNa-paridhipramANena-parirayaparikSepa gaNitena AkhyAtA iti tA iti vadet / atrApi parikSepagaNitaM pUrvapratipAditaprakriyayaiva pratyeka ko eka eka bhAga se ye jambUdvIpa kI bAhA kA AyAma ke pramANa ko adhikRta kara ke avasthita hote haiN| jo isa prakAra-paiMtAlIsa hajAra yojana 45000 / donoM vAhA kA viSkama ko adhikRta kara ke eka andhakAra saMsthiti kA hotA hai| jo isa prakAra se hai-sarvAbhyantara bAhA evaM sarvabAya vAhA isakA vistRta vyAkhyAna prAgukta prakAra se samajha leveN| usameM sarvAbhyantara vAhA kA viSkambha ko adhikRta kara ke pramANa kahane ke hetu se kahate haiM(tIse NaM savvanbhatariyA bAhA maMdarapavayaMteNaM chajjoyaNasahassAI tiNi ya cauvIse joyaNasae chacca dasa bhAge joyaNassa parikkheveNaM Ahiteti vaenjA) vaha sarvAbhyantarA vAhA mandara parvata ke anta meM cha hajAra tInaso covIsa yojana tathA eka yojana kA cha dasa bhAga 63246. yAvat paridhi ke pramANa se mAne parirayaparikSepa gaNita prakAra se kahA hai aisA kaheM / yahAM para bhI sthita merU parvatanA bane paDakhAnA bhAgone darekane eka eka rIte A jaMbudvIpanI vAhAnA AyAmanA pramANane adhikRta karIne avasthita rahe che, je A rIte 45000 pistAlIsa hajAra ejana banne vADAonA viSkabhane adhikRta karIne eka aMdhakAra saMsthitinA hoya che, te A pramANe sarvAtyaMtara vAhA ane sarva vAhya vAhA Anu savistara kathana pahelA kahelA prakArathI samajI levuM, temAM sarvAtyaMtara vADAnA vikhaMbhane adhikRta karIne pramANe 4vAnA tuthI 4 cha.-(tIse NaM savvabhaMtariyA bAhA maMdarapavvayateNaM chajjoyaNasahassAI tiNi ya cauvIse joyaNasae chacca dasabhAge joyaNassa parikheveNaM AhitAti vaejjA) se sarvAtyaMtara vAhA maMdara parvatanA aMtamAM cha hajAra traNa covIsa yAjana tathA eka janA cha dasa bhAga 6324 yAvata paridhinA pramANathI arthAt pariraya parikSepanA gaNita pramANathI kahela che tema kahevuM ahIMyAM paNa parikSepanuM gaNita pahelA batAvavAmAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 sUryaprajJaptisatre jJeyam / atra punargaNitaprakriyA darzanenAlam / evaM ca punaratraiva amumevArtha sarveSAM spaSTAvabodho yathA bhavet tathA bhagavAn gautamo bhUyaH pRcchati-'tA se NaM parikkhevavisese kao AhitAti vaenA' tAvat sa khalu parikSepavizeSaH kuta AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat tasyA andhakArasaMsthiteH sa:-anantaroditapramANarUpaH-63246 ityuktapramANabhUtaH parikSepavizeSo mandaraparirayaparikSepavizeSaH kutaH-kasmAddhetoH-kasmAt kAraNAt-kasyAH vA upapatyAdhArataH AkhyAtaH kathitaH-kasmAdalpAdhiko noktaH ? iti bhagavAn vadet, evaM buddhimatA ziSyeNa gautamagotrotpannena gautamena prazne kRte sati vItarAgo bhagavAn gurumahAvIrasvAmI taduttaraM spaSTAvabodhanArthamAha-'tA jeNaM maMdarassa panvayassa parikkhevavisese taM parikkhevaM dohiM guNettA sesaM taheva' tAvad yaH khalu mandarasya parvatasya parikSepavizeSa staM parikSepaM dvAbhyAM guNayitvA zeSaM tadeva ||-taavditi prAgavat yaH khalu mandarasya parvatasya parikSepa kA gaNita pUrva pratipAdita prakriyA se samajha leveM / yahAM para phira se gaNita prakriyA kahate nahIM hai / isa kathana kA spaSTa prakAra se jJAna ho isa hetu se phira se gautamasvAmI bhagavAn ko prazna karate haiM-(tA se NaM parikkhevavisese kao AhitAti vaejjA' vaha parikSepavizeSa kisa kAraNa se kahA hai ? so kahiye / kahane kA bhAva yaha hai ki-usa andhakArasasthiti kA usa prakAra se 63246 cha hajAra tInaso covIsa yojana tathA eka yojana kA cha dasa bhAga isa prakAra kA pramANa bhUta parikSepavizeSa kisa kAraNa se kahA hai isa se alpa vA adhika kyoM nahIM kahA hai ? he bhagavan so Apa kahiye isa prakAra buddhimAn gautamagotrotpanna gautamasvAmI ke prazna karane se vItarAga bhagavAn mahAvIrasvAmI usakA uttara spaSTa pratipatti hone ke uddeza se kahate haiM (tA je NaM maMdassa pavvayassa parikkhevavisese taM parikkhevaM dohiM guNettA sesaM taheva) jo mandara parvata kA parikSepa vizeSa hai usa parikSepa Avela prakriyAthI samajI levuM. ahIMyAM pharIthI te gaNita prakriyA kahela nathI, A kathananuM sAthI zAna thAya 2 hetuthI zathI gautamasvAmI sagavAnana. prazna pUche che. (tA seNa parikkhevavisese kao AhitAti vaejjA) se parikSa5 vizeSa // 4ArathI theTasA prabhAvANI kahela che? te Apa kahI batAve. kahevAno bhAva e che ke-e aMdhakAra saMsthitine e prakArano arthAt 63246 cha hajAra traNaso vIsa jana tathA eka yojananA cha dasa bhAga A prakArano pramANavALa parikSepa vizeSa zA kAraNathI kahela che? tenAthI thaDe ke vadhAre kema thatuM nathI ? he bhagavAna te Apa mane kaho. A pramANe buddhimAna gautamagatrAtpanna zrI gautamasvAmInA pUchavAthI vItarAga bhagavAna mahAvIrasvAmI tenI spaSTa pratipatti thAya se tuthI tne| utta2 25i 4 cha -(tA je Na maMdarassa pavvayassa parikkhevavisese taM parikkhevaM dohi guNettA sesaM taheva) ma42 patanI parikSaya vizeSa cha. me parikSayane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam 463 parikSepavizeSaH - prAguktapramANaH parikSepastaM parikSepaM dvAbhyAM guNayitvA zeSaM tadeveti / atha kasmAd dvAbhyAM guNanamiti ceducyate - iha sarvAbhyantare maNDale cAraM caratoH sUryayorekasyApi sUryasya jambUdvIpagatasya cakravAlasya yatra tatra vA pradeze yat tat cakravAlakSetrAnusAreNa dazabhAgAstrayaH prakAzyAH bhavanti, aparasyApi sUryasya trayobhAgAH prakAzyA bhavanti dazabhAgAH / tenobhayamilanena SaDdazabhAgA + teSAM ca trayANAM trayANAM dazabhAgAnAm apAntarAle dvau dvau dazabhAgau rajanI tena dvAbhyAM guNanamiti yukti yuktam // tatazva tau ca dazabhAgAviti dazabhirbhAgaharaNaM zeSam = itaH paraM karttavyakArya tadeva = prAguktavadeva jJeyaM, tadyathA - dazabhizchitvA - dazabhirvibhajya - dazabhirbhAge hriyamANe yallabdhaM bhavet tadeva, yathoktamandhakArasaMsthite mandaraparirayaparikSepaparimANa mAgacchati / tato'tra gaNitaprakriyA yathA-meruko do se guNA kara ke zeSa prAgvat / arthAt jo mandara parvata kA prAkathita pramANavAlA parikSepa hai usa parikSepa ko do se guNAkara ke zeSa pUrvakathita prakAra se samajha leveM / kisa kAraNa se do se guNA kare so kahate haiM yahAM para sarvAbhyantara maMDala meM gamana karatA eka sUrya mAne eka bhI sUrya kA jambUdvIpagata cakravAla kA jisa kisI pradeza meM jisa kisI kSetra ke anusAra daza kA tIna bhAga prakAzya hotA hai, dUsarA sUrya kA bhI dasa kA tIna bhAga prakAzya hotA hai ye donoM ko milAne se chaha dasa bhAga hotA hai usa tIna dasa bhAgoM kA apAntarAla meM do do dasa bhAga rAtrI hotI hai ataH do se guNA karanA yukti yukta hI hai / phira ve do dasa bhAga ko dasase bhAga kare usakA zeSa bhAga parikSepa hotA hai aura kathana prAgvat samaja leveM jo isa prakAra se haiM- dasa se bhAga kara ke jo bhAga nikalatA hai vahI yathokta andhakAra saMsthiti kA manda pariraya parikSepa kA parimANa hotA hai / isa kI gaNita prakriyA isa prakAra se hai- meru methI guNavAthI prAkathita prakArathI zeSa samagra kathana samajI levu' arthAt ma Mdara patanA je pahelAM kahela pramANavALA parikSepa che, te parikSepane bethI guNine zeSa thana pUrvakathita prakArathI samajI levuM, ethI zA mATe guNavA joie te mATe kahe che ke ahIM yAM sarvAMtaramaMDaLamAM gamana karatA eka sUrya arthAt eka sUrya paNa jakhUdvIpanA cakravAlanA je kAI pradezamAM ane je kAI kSetranA anusAra dasanA traNa tathA khIjo sUrya paNa bIjA traNa bhAgane prakAzita kare che. dasa bhAga thaI jAya che. 3=4 e traNa traNa dasa bhAgeAnA apAntarAlamAM e e dasa bhAga rAtrI hAya che tethI ethI guNuvAnuM je kahyuM te yuktisaMgata ja che. pachI e e dasa bhAgane dasathI bhAgavAmAM Ave. tenA je zeSa bhAga rahe te parikSepanu pramANa gaNAya che. anya kathana pahelAnI jemaja samajavu'. je A pramANe che,-dasathI bhAga karavAthI je bhAgaphaLa Ave eja adhakAra sasthitinA ma`dara pariyaparikSepanu yathAkta pramANu thAya bhAga prakAzyamAna rahe che. Ama nene meLavavAthI cha zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 sUryaprajJaptisUtre parvatasya parizyaparimANaM - 31623 ekatriMzad yojanasahasrANi trayoviMzatyadhikAni SaTzatAni ca varttate, prAguktatvAt / etad dvAbhyAM guNanena - 31623x2-63246 jAtAni triSaSTiH sahasrANi SaT catvAriMzadadhike dve ca zate, eteSAM dazabhirbhAge hRte labdhAni - 63246/10-6324 - parayojanasahasrANi caturviMzatyadhikAni trINi zatAni SaT ca dazabhAgA yojanasyeti / tata eSaH - etAvAn - anantaroditapramANo'ndhakArasaMsthiteH parikSepa vizeSo mandarasya parirayaparikSepavizeSa AkhyAtA iti vadet tadevamuktamandhakArasaMsthiteH sarvAbhyantarAyA bahAyA viSkambhaparimANaM bhavatIti / samprati - sarvavAdyAyA bAhAyAH parimANamAhaha- 'tI se NaM savvavAhiriyA bAhA lavaNasamudde teNaM tevadvijoyaNasahassAI doNi ya paNatAle joyaNasae chacca dasabhAge joyaNassa parikkheveNaM Ahiteti vajjA' tasyAH khalu sarvavAdyA vAhAlavaNasamudrAnte tripaSTi yajana sahasrANi dve ca paJcacatvAriMze yojanazate SaT ca dazabhAgAn yojanasyeti - 632456- parikSeSeNa AkhyAta iti vadet // - tasyA:parvata ke parizya kA parimANa 31623 ikatIsa hajAra chahaso tevIsa hotA hai| prAka kathita hone se / isako do se guNA karane se 31623x2=63246 tirasaTha hajAra do so chiyAlIsa hote haiM / isako dasa se bhAga kare to 63246 / 10=6324 cha hajAra tInaso covIsa yojana tathA eka yojana kA cha dasa bhAga hotA hai itanA pramANa andhakAra saMsthiti ke parikSeSa vizeSa mandaraparirayaparikSepa se vizeSa kahA hai, isa prakAra andhakAra saMsthiti ke sarvAbhyantara vAhA kA viSkaMbha parimANa hotA hai / aba sarvabAhya vAhA kA parimANa kahate haiM - (tIse NaM savvabAhiriyA bAhA lavaNasamuddateNaM te vahijoyaNasahassA doNiya paNatAle joyaNasae chacca dasa bhAge joyaNassa parikkheve NaM Ahiteti vajjA) usa sarvabAhya bAhA lavaNa samudra ke anta meM tirasaTha hajAra do so paiMtAlIsa yojana evaM eka yojana kA chaha dasa bhAga 63245 che, AnI gaNitaprakriyA A pramANe che. merU parvatanA parirayanuM pramANa 31623 ekatrIsa hajAra chase| tevIsanuM che. pahelA kahyA pramANe Ane bethI guNuvAthI 31623+2=63246 tresaTha hajAra khase cheMtAlIsa thAya che. tene dasathI bhAgavAmAM Ave 63246:10=2324 cha hajAra traNaso cAvIsa yeAjana tathA eka ceAjananA cha dasa bhAga jeTaluM pramANa aMdhakAra sasthitinA parikSepavizeSa madaraparicayaparikSepathI vizeSa kahela che, A pramANe aMdhakAra sasthitinA sarvAbhya taravAhAnu viSNubhaparimANa thAya che. have sarvamAhya cAhAnu paribhAlu uhevAmAM Ave lavaNasamuddateNaM tevaTTi joyaNasahassAiM doNNi ya paNatAle sa parikkheveNaM Ahiteti vaejjA ) me sarvamAdya vADAno hajAra khase| pistAlIsa yAjana / ane eka caiAjananA cha dasa zrI suryaprajJapti sUtra : 1 che (tIse NaM savvabAhiriyA vAdA joyaNasae chacca dasa bhAge joyasavagusamudranI saMtamAM tresaTha bhAga-63245 4 parikSepa
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TokA sU0 25 caturtha prAbhRtam andhakArasaMsthiteH khalu-iti nizcitaM, sarvavAdyA bAhA lavaNasamudrAnte-lavaNasamudrasamIpe jambUdvIpaparyante tiSThati, sAca parikSepeNa-jambUdvIpaparigyaparikSepeNa na AkhyAtA vartate, sAcaiva-triSaSTi yojanasahasrANi dve dve zate, kiM viziSTe paJcacatvAriMze-paJcacatvAriMzadadhike dve yojanazate, SaTcadazabhAgAn yojanasya 63245 iti yAvat / punaretadeva svaziSyAnavayodhayituM spaSTaM pRcchati gautamaH-'tA se NaM parikkhevavisese katto Ahiteti vaejA' tAvat sa khalu parikSepavizeSaH kuta AkhyAta iti vadet // tAvaditigrAgvat tasyAH-andhakArasaMsthiteH, saH-pUrvoktastAvAn parikSepavizeSaH-jambUdvIpaparikSepaNavizeSaH, kutaH kasmAddhetoH-kasmAt kAraNAt-kasyAH vopapatterAdhArataH AkhyAtaH, atyadhikaH svalpo vA kathaM nokta iti bhagavAna vadet iti gautamena prazne kRte bhagavAn mahAvIrasvAmI punaH kathayati-tA jeNaM jaMbuddIvassa dIvassa parikkheve taM parikkhevaM dohiM guNittA dasahi kA parikSepa kahA hai arthAt usa andhakArasaMsthiti kI sarvabAhya vAhA lavaNa samudra ke samIpa jambUdvIpa paryanta hotI hai vaha vAhA parikSepa se arthAt jambUdvIpa parirayaparikSepa se nahIM kahA hai vaha isa prakAra tirasaTha hajAra do so evaM kucha adhika paiMtAlIsa adhika arthAt tirasaTha hajAra do so paitAlIsa yojana evaM eka yojana kA cha dasa bhAga 63245. kahA gayA hai / isako hI svaziSyoM ko spaSTatA se bodha ho isa hetu se phira se gautamasvAmI pUchate haiM(tA se NaM parikkhevavisese katto ahiteti vaejA) vaha parikSepa vizeSa isI pramANa kA kyoM kahA hai so he bhagavan Apa kahiye arthAt usa andhakAra saMsthiti kA vaha pUrvokta parikSepavizeSa mAne jambUdvIpaparikSepa se vizeSa kisa kAraNa se vA kisa pramANa kA AdhAra se kahA hai ? isa se alpa vA atyadhika kyoM kahA nahIM hai ? he bhagavan so Apa kahiye isa prakAra gautamasvAmI ke prazna karane para uttara meM bhagavAna mahAvIrasvAmI punaH kahate haiM (tA je NaM jNbukahela che, arthAt e aMdhakAra saMsthitinI sarvabAhya vAha lavaNasamudranI najIka jaMbadvIpa sudhI hoya che, te vAhA parikSepathI arthAt jaMbudvIpanA parirayaparikSepathI kahela nathI, te tresaTha hajAra baso pistAlIsathI kaMIka vadhAre eTale ke tresaTha hajAra base pistAlIsa jana ane eka ejananA cha dasa bhAga 63245 jeTale kahela che. A kathanane bhAva potAnA ziSyo spaSTa rIte sabha7 2 stuthI zithI gautamasvAbhI pUche che |-(se NaM parikkheva visese kao ahiteti vaejjA) se parikSa5 vizeSa mA prabhAvAmA ubha kahela che? te he bhagavAna Apa kaho arthAt e aMdhakAra saMsthitine te pUrvokta parikSepavizeSa eTale ke budvIpanA parikSepathI vizeSa zA kAraNathI agara kayA pramANuthI ke AdhArathI kahela che? tenAthI vadhAre ke e che kema kahela nathI ? he bhagavana te Apa mane kaho. A pramANe gautamasvAmIe prazna karavAthI tenA uttaramAM bhagavAna mahAvIrasvAthI pharIthI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre 466 chettA dasahiM bhAge hIramANe esa NaM parivakhevavisese Ahiteti vaejjA' tAvad yaH khalu jambUdvIpasya dvIpasya parikSepastaM parikSepaM dvAbhyAM guNayitvA dazabhizchitvA dazabhirbhAge hiyamANe eSa khalu parikSepavizeSa AkhyAta iti vadet // - tAvaditi prAgvat yaH khalu jambUdvIpasya parikSepaH- paridhiH- prAguktapramANo varttate taM parikSepaM dvAbhyAM guNayitvA - dvAbhyAM saMguNya, dazabhizchitvA - dazabhirvibhajya, dazabhirbhAge hriyamANe yathoktamandhakArasaMsthite jambUdvIpapariraya parikSepapramANamAgacchati / tadyathA- pUrvapratipAditaM jambUdvIpasya parikSepapramANaM316228, trINi lakSANi SoDazasahasrANi aSTAviMzatyadhike dve ca zate iti, idaM dvAbhyAM guNyate 316228x2=632456 jAtAni paD lakSANi dvAtriMzatsahasrANi paT paJcAzadadhikAni catvAri zatAni ceti, eSAM dazabhirbhAge hRte 632456 / 10 =632456, labdhAni triSaSTi yajanasahasrANi paJcacatvAriMzadadhike dve ca zate paT ca dazabhAgA yojaatara dIvassa parikkheve taM parikkhevaM dohiM guNittA dasahi chettA dasahiM bhAge hIramANe esa NaM parikkhevavisese Ahiteti vaejjA) jo jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa kA parIkSepa hai usa parikSepa ko do se guNA kara ke dasa se cheda kara ke punaH dasa se bhAga kare itane pramANa kA parikSepavizeSa kahA gayA hai| aisA ziSyoM ko khe| kahane kA bhAva yaha hai ki jo jambUdvIpa kA parikSepa mAne paridhi pahale kahe pramANa kA kahA hai usa parikSepa ko do se guNAkara ke dasa se vibhakta kara ke phira dasa se bhAga karane para andhakAra saMsthiti kA pramANa yathokta mila jAtA hai / jambUdvIpa ke parizyaparikSepa kA pramANa = 316228 / tIna lAkha solaha hajAra doso aThAisa hotA hai isako do se guNA kare jaise ki 316228+2=632456 / chaha lAkha battIsa hajAra cAraso chappana hote haiM isako dasase bhAga kare 632456 / 10=63245 tirasaTha hajAra doso paiMtAlIsa yojana tathA eka he che (tA jeNaM jaMbuddIvarasa dIvassa parikkheve taM parikkhevaM dohiM guNittA dasahiM chettA dasa hiM bhAge hIramANe esaNaM parikkhevavisese Ahiteti vaejjA ) 4 mUdrIya nAmanA dvIpano ke parikSeya che te pakSeipane be thI guNIne dasathI cheda karIne pharIthI bhAga karavA ATalA pramANanA parikSepa vizeSa thAya che. A pramANe svaziSyAne kahevuM. kahevAnA bhAva e che ke--ja khUdvIpanA je parikSepa eTale ke piridha pahelAM kahela che te pramANuvALA e parikSepane ethI guNuvA ane pachI dasathI vibhakta karavA eTale ke pachI dasathI bhAgavAthI aMdhakArasaMsthitinuM pramANa jamUdrIpanA parirayane parikSepathI AvI jAya che, je A pramANe che-pahelAM pratipAdana karela jaMbUdvIpanA parikSepanuM pramANa 316228 traNa lAkha seALa hajAra khase aThacAvIsa thAya che. tene bethI guNavA. jema ke-316228+2=632456 cha lAkha khatrIsa hajAra cArasA chappana thAya che. ene dasathI bhAgavA 632456-10=63245 tresaTha hajAra khaseA pistAlIsa ceAjana ane eka ceAjananA cha dezAMsa bhAga AvI che, tethI ATalu zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryatiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam nasyeti / ataeva eSaH = etAvAn anantaroditapramANo'ndhakArasaMsthiteH parikSepavizeSa:jambUdvIpaparirayaparikSepaNa vizeSa: AkhyAta iti vadet - svaziSyebhyaH kathayet / itthaM sarvabAyA api bahAyAH viSkambhaparimANamuktvA samprati sAmastyena andhakArasaMsthite rAyamapramANamAha - 'tA se NaM aMdhagAre kevaiyaM AyAmeNaM Ahiteti vaejjA' tAvat sa khalu andhakAraH kiyatA AyAmena AkhyAta iti vadet // - tAvaditi pUrvavat saH - :- pUrvokta:- pUrvapratipAditaH khalu andhakAraH kiyatA - kiyatpramANena AyAmena - dairyeNa AkhyAtaH - kathitaH, iti bhagavAn vadet kathaya bhagavan kRpayeti gautamasya praznaH, idaM cAyAmapramANaM tApakSetrasaMsthitigatAyAmaparimANavat paribhAvanIyam, tayoH samAnabhAvanikatvAt / iti hRdi nidhAya bhagavAn mahAvIrasvAmI ziSyakRtapraznasyottaramAha - 'tA aTTattariM joyaNasahassAI tiNi ya tettIse joyaNasae joyaNattibhAgaM ca AyAmeNaM Ahiteti vaejjA' tAvat aSTasaptati yajanasahasrANi trINi ca trayastriMzatAni yojanazatAni yojana tribhAgaM ca AyAyojana kA cha dazAMsa bhAga labdha hotA hai, ataH itanA pramANa andhakAra saMsthiti kA parikSepavizeSa mAne jambUdvIpaparirayaparikSepavizeSa kA kahA hai aisA svaziSyoM ko kahe / isI prakAra sarvabAhyA vAhA kA bhI viSkambha kA parimANa kaha karake aba sAmastya rUpa se andhakArasaMsthiti ke AyAma kA parimANa kahate haiM - ( tA se NaM aMdhagAre kevaiyaM AyAmeNaM Ahiteti vaejjA) yaha andhakAra AyAma se kitane pramANavAlA kahA hai ? so he bhagavan Apa kahiye / isa prakAra gautamasvAmIne bhagavAna ko prazna kiyA hai to yaha AyAma pramANa tApakSetra saMsthiti ke AyAmaparimANa ke jaisA hI samajanA kAraNa kI donoM hI samAna bhAvavAle hone se isa prakAra se mana meM vicAra kara bhagavAna mahAvIrasvAmI gautamasvAmI ke prazna kA uttara dete huve kahate haiM - ( tA aTThattari joyaNasahassAiM tiSNi ya tettIse joyaNasae joyaNattibhAgaM ca AyAmeNa Ahiteti vajjA) aThahattara hajAra tInaso yojana evaM eka yojana kA ekatrisa pramANu aMdhakArasaMsthitinA parikSepavizeSa eTale ke-jabUdvIpanA pariyaparikSepavizeSanu kahela che. e pramANe peAtAnA ziSyAne kahevu, eja pramANe sabAhyavAhAnA vidhyuMbhanu parimANu kahIne have samasta rIte aMdhakAra saMsthitinA AyAmanuM piramANu kahe che(taa se NaM adhagAre kevaithaM AyAmeNaM AhitAti vajjA) mA aMdhAra sAyAbhathI DeMTalA pramANanA kahela che ? te kaheA. A pramANe gautamasvAmIe prazna karela che. A AyAmanu pramANu tApakSetrasa sthitinA AyAmanA parimANunI jemaja samajavuM kAraNu ke anne samAna bhAvavALA ja che e pramANe vicArIne bhagavAn mahAvIrasvAmI gautamasvAmInA praznanA uttara AyatAM uDe che - ( tA aTThattari joyaNasahassAI tiSNi ya tettIse joyaNasae joyaNattibhAgaM ca AyAmeNaM Ahiteti vaejjA) madhyotera innara trazuso tetrIsa yojana bhane 4 zrI suryaprajJapti sUtra : 1 467
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 sUryaprAptisUtre mena AkhyAta iti vadet, tAvat-tasyAndhakArasyAyAmapramANaM zrUyatAM tAvat, aSTa saptatiyojanasahasrANi trayastriMzadadhikAni trINi zatAni yojanasya tribhAgaM ca 78333 // etatulyapramANamAyAmena-dairyeNa AkhyataH-kathita iti vadet-svaziSyebhya upadizet // athAtraiva sarvAbhyantare maNDale vartamAnayoH sUryayo divasarAtrimuhartapramANamAha-'tayA NaM uttamakaDhapatteadhArasamuhutte divase bhavai, jahaNNie duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tadA khalu divAkaraH uttamakASTAprAptaH utkarSaka: assttaadshmuhtto divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati |tdaa-tsmin kAle-yadA sarvAbhyantaraM maNDalamadhikRtya sUryo bhramatastadA khalu uttamakASThA prApto bhavati-paramottaradiggato bhavati, tena tatra paramotkarSaka:-paramAdhikaH, aSTAdazamuhUrtoM -aSTAdazamuhUrttapramANo divaso bhavati, jaghanyA-paramAlpikA dvAdazamuhUrtA-dvAdazamuhUrtavAM bhAga AyAma se kahA hai aisA ziSyoM ko kahe / bhagavAna kahate haiM ki usa andhakArasaMsthiti ke AyAma ko kahatA hUM so suniye vaha AyAma aThahattara hajAra tInaso tettIsa yojana tathA eka yojana kA tIsarA bhAga 783333 // hotA hai itanA pramANa kI dIrghatA kahI hai aisA svaziSyoM ko upadeza kreN| aba yahI sarvAbhyantaramaMDala meM vartamAna donoM sUrya kA divasa rAtri ke muhUrta kA pramANa kahate haiM-(tayA NaM uttamakaTTapatte aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI) taba uttamakASThAprApta utkRSTa aThAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai tathA jaghanyA bAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai| __kahane kA bhAva yaha hai ki jaba sarvAbhyantaramaMDala ko adhikRta kara ke sUrya bhramaNa karatA hai taba uttamakASTAzApta sUrya hotA hai mAne uttara dizA meM gamana karatA hai ataH vahAM para paramotkarSaka arthAt paramAdhika pramANavAlA yojananA eka vibhAga AyAmathI kahela che. ema ziSyane kahevuM. bhagavAna kahe che ke e aMdhakArasaMsthitinA AyAmanA viSe kahuM chuM. te sAMbhaLe te AyAma aThotera hajAra traNase tetrIsa jana ane eka jananuM ekatRtIyAMza bhAga 783333 thAya che. ATalA pramANanI laMbAI kahela che. A pramANe svaziSyone kahevuM. have A sarvAtyaMtaramaMDaLamAM rahela beu sUryone rAtridivasanA muhUrta nuM pramANa kahe cha-(tayA NaM uttamakaTTapatte advArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI) tyAre uttamakAkA prApta utkRSTaka aDhAra muhUrta pramANane divasa hoya che. tathA jaghanyA bAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che. kahevAne bhAva e che ke jyAre sarvAtyaMtaramaMDaLane vyApta karIne sUrya bhramaNa kare che tyAre uttamakASThA prApta sUrya hoya che. eTale ke-sUrya uttara dizAmAM gamana kare che. tethI tyAM parama utkarSa eTale ke parama adhikapramANavALe, divasa hoya che, tathA jaghanyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturthaM prAbhRtam pramANA rAtri bhavatIti sarvAbhyantaramaNDalasya paristhitimabhidhAya samprati sarvabAhyamaNDalasya sthiti kathayati-'tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM kiM saMThiyA tAvakkhettasaMThiI AhitA tti vaejjA' tAvad yadA khalu sUryaH sarvabAhyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu kiM saMsthitA tApakSetrasaMsthitiH AkhyAteti vadet ||-taavditi prAgvat, yadA yasmin samaye khalu-iti nizcitaM sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya-sarvavAdyaM maNDalamAdAya cAraM carati-tanmaNDale bhramati, tadA khala kiM-kiyatpramANA-kiM svarUpA tApakSetrasaMsthitiH-prakAzakSetrasya paristhiti rAkhyAtA iti bhagavAn vadeva-kRpayA kathaya bhagavanniti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA uddhImuhakalaMbuA pupphasaMThiI tAvakkhettasaMThiI AhitAti vaejjA' tAvadUrdhvamukhakalambukA puSpasaMsthitA tApamAne aThArahamuhUrtapramANa kA divasa hotA hai tathA jaghanyA bAraha muhUrta pramANa kI rAtrI hotI hai| isa prakAra sarvAbhyantara maMDala ki paristhiti ko kahakara ke aba sarvapAhyamaMDala kI sthiti ko kahate haiM-(tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM carai tayANaM kiM saMThiyA tAvakkhetta saMThiI AhitAti vaejjA) jaba sUrya sarvabAhya maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai taba sUrya kA tApakSetra kA saMsthAna kisa prakAra kI saMsthitibAlA kahA hai ? so kahiye / arthAt gautamasvAmI prabhuzrI ko prazna karate haiM ki he bhagavan jisa samaya sUrya sarvavAdyamaMDala meM upasaMkramaNa karake mAne sarvavAhya maMDala ko prApta kara ke gati karatA hai arthAt usa maMDala meM bhramaNa karatA hai taba tApakSetrasaMsthiti kA kyA pramANa hotA hai ? mAne prakAzakSetrasaMsthiti kA kitanA pramANavAlA hotA hai ? so kRpA kara ke kaheM isa prakAra ke prazna ko sunakara isakA uttara dete huve bhagavAn kahate haiM-(tA uddhImuhakalaMbuApupphasaMThiI AhitAti vaejA) Urdhvamukha kalaMcukApuSpa ke saMsthAna jaisA tApakSetra bAra muhUrta pramANuvALI rAtrI hoya che. A pramANe sabhyantaramaMDaLanI paridhine kahIne Dave sAAma janI sthitinu 4thana 42 cha.-(tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uva saMkamittA cAraM carai tayA NaM ki saMThiyA tAvaskhettasaMThiI AhitAti vaejjA) nyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLamAM upasiMkramaNa karIne gati kare che. tyAre sUryanA tApakSetranuM saMsthAna kevA prakAranI saMsthitivALuM kahela che? te Apa kahe. arthAt zrI gautamasvAmI prabhuzrIne prazna pUche che ke-he bhagavAna ! je samaye sUrya sarvabAhyamaMDaLamAM upasaMkramaNa karIne eTale ke sarvabAhyamaMDaLane prApta karIne gati kare che? eTale ke e maMDaLamAM bhramaNa kare che, tyAre tApakSetranI saMsthitinuM keTaluM pramANa hoya che? te Apa kRpA karIne kaho A prabhANenA prazna sAmagIna mAno utta2 patai mAvAn 43 cha / -(tA uddhImuhakalaMbuA puSkasaMThiI AhitAti vaejjA) 4 bhuma muAyanA sathAna panI sthiti zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 470 sUryaprajJaptisUtre kSetrasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet ||-taavditi pUrvavat sarvabAhyamaNDale tApakSetrasaMsthitistu UrdhvamukhakalambukApuSpasaMsthitA saMsthiti yasyAH sA tatheti vadet, antaHsaMkucitA, bahivista tetyAdi pUrvavat, sarvANyapi vizeSaNAnyatra yojyAni, kimatra punarlekhanaprayAseneti / 'evaM jaM abhitaramaMDale aMdhagArasaMThiIe pamANaM taM bAhiramaMDale tAvakkhettasaMThiIe jaM tahiM tAvakkhettasaMThiIe taM bAhiramaMDale aMdhagArasaMThiIe bhANiyabvaM' evaM yadabhyantaramaNDale andhakArasaMsthiteH pramANaM tad bAhyamaNDale tApakSetrasaMsthiteH, yat tatra tApakSetrasaMsthiteH tad bAhyamaNDale andhakArasaMsthiteH bhaNitavyam // evaM-pUrvoktena prakAreNa yat-abhyantaramaNDale-sarvAbhyantaramaNDalagate sUrye andhakArasaMsthiteH pramANamuktam / tadeva bAhyamaNDalekI saMsthiti kahI hai aisA khe| arthAt bhagavAn kahate haiM ki sarvabAhyamaMDalakI tApakSepasaMsthiti UMce mukhavAle jo kalaMdhukApuSpa hotA hai usake saMsthAna jaisI saMsthiti jisakI ho aisI saMsthiti tApakSetra kI hai arthAt aMtarbhAga meM saMkucita bAhara vistAravAlA ityAdi pUrva kathita sabhI vizeSaNoM vAlI tApakSetra kI saMsthiti kahI hai isake saMbaMdha meM sabhI vizeSaNa pUrva meM kahe haiM so yahAM para kaha leveM / punaH yahAM para grantha vistAra bhaya se ve nahiM likhe hai, (evaM jaM abhitaramaMDale aMdhagArasaMThiIe pamANaM taM bAhiramaMDale tAvakkhettasaMThiIe jaM tahiM tAvakkhettasaMThiIe pamANaM taM bAhiramaMDala aMdhagArasaMThiIe bhANiyavaM) evaM jisa prakAra abhyantara maMDala meM aMdhakAra saMsthiti kA pramANa kahA hai usI prakAra bAhya maMDala meM tApakSetra saMsthita kA pramANa smjheN| jo vahAM tApakSetrasaMsthiti kA pramANa hotA hai vaha bAghamaMDala meM andhakAra saMsthiti kA pramANa kahanA cAhiye / arthAt pUrvokta prakAra se jo sarvAbhyantara maMDala meM sUrya hone para andhakAra saMsthiti kA pramANa kahA hai vahI pramANa saMsthAna kahela che, tema kahevuM, athAt bhagavAna kahe che ke sarvabAhyamaMDaLanI tApakSetranI saMsthiti uMcA mukhavALuM je kalaMbukA puSpa tenuM je saMsthAna tenA jevI saMsthiti jenI hoya evI sthiti tA pakSetranI che, eTale ke aMdaranA bhAgamAM saMkecAyela tathA bahAranI tarapha vistAravALI ItyAdi pahelAM kahela badhA ja vizeSaNovALI tApakSetranI saMsthiti kahela che. AnA saMbaMdhamAM tamAma vizeSaNo pahelAM kahevAmAM AvI gayela che te badhA ahIMyAM samajI levA. ahIyAM pharIthI graMthavistArabhayathI kahyA nathI. ___ (evaja abhitaramaMDale aMdhagArasaMThiIe pamANaM taM bAhiramaMDale tAvakkhettasaMThiIe ja tahiM tAvakkhetasaMThiIe pamANaM ta bAhiramaMDale aMdhagArasaMThiIe bhANiyavva) tathA pramANe maasytara maMDaLamAM aMdhakAranI saMsthitinuM pramANa kahyuM che e ja pramANe bAhyamaMDaLamAM tApakSetranI saMsthitinuM pramANa samajavuM. je tyAM tApakSetrasaMsthitinuM pramANa thAya che, te bAhyamaMDaLamAM aMdhakArasaMsthitinuM pramANa kahevuM joIe. arthAt pUrvokta prakArathI je sava zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam sarvabAhyamaNDalagate sUrye tApakSetrasaMsthiteH parimANaM bhaNitavyaM-jJAtavyam, tathaiva tatra-bAhyamaNDale-sarvabAhyamaNDale yat andhakArasaMsthiteH pramANamuktaM, tadabhyantaramaNDale-sarvAbhyantaramaNDale gate sUrye tApakSetrasaMsthiteH parimANaM jJAtavyam / digbhedAt golabhedAccAnyo'nya paristhiteH parivartanaM pratyakSopalabdhireva pramANamiti // athAtra dinarAtrivyavasthAM kathayati'jAva tayA NaM uttamakaTTapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai' yAvat tadA khalu uttamakASThAprAptA utkarSikA aSTAdazabhuhUrtI rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhUttoM divaso bhavati // yAvat-pUrvoktAnAM vizeSaNaparimANAdivAcakAnAM sarveSAM sUtrANAM vAcanaM yAvad bhaNitavyam , tadyathA-'aMto saMkuDA, bAhiM vitthaDA, aMto vaTTA bAhiM vihulA aMto aMkamuhasaMThiyA bAhiM satthimuhasaMThiyA, umao pAseNaM tI se duve bAhAo avaTiyAo bhavaMti, paNatAlIsaM paNatAlIsaM joyaNasahassAI AyAmeNaM, duve ya NaM tIse sarvabAhyamaMDala meM sUrya ke hone para vahAM kI andhakAra saMsthiti kA samajhanA / tathA sarvabAhyamaMDala meM jo aMdhakArasaMsthiti kA pramANa kahA hai vahI pramANa sarvAbhyantara maMDala meM sUrya ke hone para tApakSetrasaMsthiti kA kahA gayA hai| dizA ke bheda se evaM gola ke bheda se anyonya kI paristhiti kA parivartana pratyakSa se upalabdhI hI pramANa hai| aba yahAM para divasarAtri kI vyavasthA ko kahate haiM-(jAva tayA NaM uttamakaTTapattA ukosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavaI) taba uttamakASThA prApta utkarSikA aThArahamuharta pramAmavAlI rAtri hotI hai tathA jaghanyA bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai| yahAM para pUrvokta vizeSaNa evaM parimANAdi vAcaka sabhI kathita sUtrokta padoM kA kathana kaha lenA cAhiye / jo isa prakAra se hai-(aMto saMkuDA bAhiM vitthaDA aMto vaTTA bAhiM vihulA aMto aMkamuhasaMThiyA vAhiM satthimuhasaMThiyA bhyantara maMDaLamAM sUrya pravartamAna hoya tyAre je aMdhakArasaMsthitinuM pramANa kahela che. eja pramANa sabhyantara maMDaLamAM sUrya hoya tyAre tApakSetranI saMsthitinuM kahyuM che. dizAbhedathI ane goLanA bhedathI eka bIjAnI paristhitinuM parivartana pratyakSathI upalabdhI ja pramANa che. have ahIMyA divasa rAtrInI vyavasthAnuM kathana kare che. (jAva tayA Na uttamakaTTapattA ukkosiyA advArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNae duvA. lasamuhutte divase bhavai) tyAre uttama.tara bideg1 ADhA2 bhuta prabhAvANI rAtrI hoya che, tathA jaghanya bAra muhUrta pramANane divasa hoya che. ahIMyAM pUrvokta vizeSaNa evuM parimANAdi vAcaka badhA kathita sUtrokta padanuM kathana ahIMyAM kahI levuM joIe. - ! prabhAeM cha-(aMto saMkuDA bAhiM vitthaDA aMto vaTTA bAhiM pihalA aMto aMkamuha saMThiyA bAhi satthimuhasaMThiyA ubhao pAseNaM tIse duve vAhAo avadviyAo bhavaMti) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 sUryaprajJapti sUtre bAo aNavaTTiyAo bhavaMti, taM jahA- - abbhitariyA caiva vAhA savvavAhiriyA caiva bAhA, tIseNaM savvantariyA bAhA maMdarapavvayaMteNaM chajoyaNasahassAI tiSNi ya cauvIse joyaNasae chacca dasabhAgA joyaNassa parikkheveNaM Ahiyatti vaejjA, tIseNaM parikkhevavisese kao Ahiyatti vaejjA, tA jeNaM maMdarassa pavvayassa parikkheve teNaM dohiM guNittA dasahi chittA dasahiM bhAge hIramANe, esa NaM parikkhevavisese Ahiyatti vaejjA, tA seNaM tAvakkhette kevaiyaM AyAmeNaM Ahiyatti vaejjA, tA tesIe joyaNasahassAiM tiNi tettIse joyaNasae joyaNattibhAgaM Ahiyatti vaejjA, tayA NaM kiM saMThiyA aMdhakArasaMThiI AhiyavijA, tA uDDImuhakalaMbuA pupphasaMThANasaMThiyA Ahiyatti vaejjA, aMto saMkuDA bAhi forest aMta bAhiM bihulA aMto aMtakamuhasaMThiyA bAhiM satthimuhasaMThiyA ubhao pAseNaM tIse duve bAhAo bhavaMti, paNayAlIsaM paNayAlIsaM joyaNasahassAIM AyAmeNaM duve ya tIse bAhAo agavaTThiyAo bhavaMti taM jahA - savvantariyA caiva bAhA savvabAhiriyA veva vAhA, tIse NaM savvantariyA bAhA maMdarapavvayaM teNaM nava joyaNasahassAI cattAri ya chalasIe joyaNasae nava ya dasabhAge joyaNassa parikkheveNaM Ahiyatti vaejjA, tA jeNaM maMdarassa pavvayassa parikkheve taM parikkhevaM tirhi guNittA dasarhi chittA dasahiM bhAge hIraubhao pAseNaM tIse duve bAhAo avaTTiyAo bhavaMti paNatAlIsaM paNatAlIsaM joyaNasahassAI AyAmeNaM duve ya NaM tIse bAhAo aNavaDiyAo bhavati, taM jahA - abhiMtariyA caiva bAhA savvabAhiriyA caiva vAhA, tIse NaM savvarbhatariyA bAhA maMdarapavvayaMteNaM cha joyaNasahassAI tiNNi ya cauvIse joyaNasae chacca dasa bhAgA joyaNassa parikkheveNaM Ahiyatti vaejjA, tIse NaM parikkhevavisese kao Ahiyatti vaejA, tA je NaM maMdarassa pavvayassa parikkheve te NaM dohiM guNittA dasahi~ chintA dasahiM bhAge hIramANe, esa NaM parikkhevavisese Ahiyatti vaejjA, tA se NaM tAvakkhette kevaiyaM AyAmeNaM Ahiyatti ejjA, tA jeNaM te sIe joyaNasahassAiM tiNi tettIse joyaNasae joyatti - bhAgaM Ahiyatti vaejjA, tayA NaM kiM saMThiyA aMdhakArasaMThiI Ahiyatti vaejjA, tA uddhamuhakalaMbu ApuSkasaMThANasaThiyA Ahiyatti vaejjA, aMto saMkuDA bAhi farest aMto vahA bAhiM pilA aMto aMkamuhasaMThiyA bAhi satthimuhasaMThiyA ubhao pAse NaM tIse duve bAhAo bhavati, paNayAlIsaM paNayAlIsa joyaNasahassAI AyAmeNaM duve ya NaM tIse bAhAo aNavaTTiyAo bhavaMti taM jahA - savvabhaMtariyA ceva bAhA savvabAhiriyA caiva vAhA tIse NaM savvabhaMtariyA vAhA maMdarapavvayaMteNaM navajoyaNasahassAI cattAriya chalasIe jaturee navaya dasa bhAge joyaNassa parikkheve NaM Ahiyatti vaejjA, tA jeNaM maMdarassa pavvayassa parikkheve taM parikkhevaM tihiM guNittA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam 473 mANe, esaNaM parikkhevavisese Ahiyatti vaejjA, tIseNaM savvabAhiriyA vAhA lavaNasamuI teNaM cauNauiM joyaNasahassAI aTTa ya aDhe joyaNasae cattAri ya dasa bhAge joyaNassa parikkheveNaM Ahiyatti va ejjA, tA esa NaM parikvevavisese kao Ahiyatti vaejjA, tA jeNaM jaMbuddIvassa dIvassa parikkheve paNNatte taM parikkhevaM tihiM guNittA dasahiM chittA dasahiM bhAge hIramANe esa NaM parikkhevavisese Ahiyatti vaejjA, tIse gaM aMdhakAre kevaie AyAmeNaM Ahie iti vaejjA, tA tesIi joyaNasahassAI tiNNi ya tettIse joyaNasae joyaNatti bhAgaM ca Ahiya ti vaejjA, tayA NaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNie duvAlasamuhutte divase bhavaI' iti // atha tApakSetrasaMsthitau cintyamAnAyAM yad mandaraparirayAdi dvAbhyAM guNyate, tathA-andhakAracintAyAM tat tribhirguNyate, tadanantaraM cobhayatrApi dazabhi vibhajyate, tathA-sarvabAhya maNDale sUryasya cAraM carato lavaNasamudramadhye paJcayojanasahasrANi tApakSetra, tadanurodhAt andhakArazcAyAmato varddhate, tatastryazItiyojanadasahi chettA dasahiM bhAge hIramANe, esa NaM parikkhevavisese Ahiyatti vaejjA, tIse NaM savvabAhiriyA vAhA lavaNasamudaMteNaM cauNauI joyaNasahassAI aTTaya aDhe joyaNasae cattAri ya dasabhAge joyaNassa parikkheveNaM Ahiyatti vaejjA, tA esa NaM parikkhevavisese kao Ahiyatti vaejjA, tA je NaM jaMbuddIvassa dIvassa parikkheve paNNatte taM parikkhevaM tihiM guNittA dasahiM chittA dasahiM bhAge hIramANe esa NaM parikkhevavisese Ahiyatti vaejjA, tIse gaM aMdhakAre kevaie AyAmeNaM Ahie iti vaejjA, tA tesIe joyaNasahassAI tiSNiya tetIse joyaNasae joyaNatibhAgaM ca Ahiyatti vaejjA tayA NaM uttamakaTTapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhatte divase bhavaI' iti tApakSetra kI saMsthiti ke vicAra meM jo maMdara ke parirayAdi do se guNA jAtA hai, usI prakAra andhakAra saMsthiti ki vicAraNA meM mandara parirayAdi ko tIna se guNA kare tatpazcAt donoM jagaha dasa se bhAga kiyA jAtA hai, tathA sarvabAhyamaMDala meM sUrya ke gamana kAla meM lavaNasamudra meM pAMca hajAra yojana tApakSetra kA hotA hai| usake anurodha se andhakAra AyAma se bar3hatA hai ataH eka hajAra tirAsI yojana aisA kahA hai| ItyAdi prakArathI hIdImAM saMpUrNa sUvapada batAvela che te tyAMthI joI samajI levA. tApakSetranI saMsthitinA vicAramAM je maMdara parvatanA parirayAdine bethI gaNavAmAM Ave che eja pramANe aMdhakAra saMrithatinI vicAraNAmAM maMdara parvatanA parirayAdine traNathI guNavA te pachI beu jagyAe dasathI bhAgavAmAM Ave che. tathA sarvabAhya maMDaLamAM sUryanA gamana kALamAM lavaNasamudramAM pAMca hajAra yojana tApakSetranA thAya che. tenA anurodhathI aMdhakAra AyAma pramANathI vadhe che. tethI eka hajAra cAza jana e pramANe kahela che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 474 sUryaprajJaptisUtre sahasrANi ityuktamIti // itthaM tApakSetrasaMsthitiparimANam andhakArasaMsthitiparimANaM coktvA, dinarAgyo ya'vasthAM ca saMvidhAya, samprati pUrvavibhAge'paravibhAge ca yAvardhvamadhazca sUyau~ prakAzayatastat pramANanirUpaNArtha praznamAha-'tA jaMbUhIve dIve sUriyA kevaiyaM khettaM ur3a tavaMti kevaiyaM khettaM ahe tavaMti kevaiyaM khettaM tiriyaM tavaMti' tAvata jambudvIpe dvIpe sUryoM kiyatkSetram Urdhva tApayataH, kiyatkSetram adhastApayataH kiyat kSetraM tiryaka tApayataH ||-taavditi prAgvat pribhaavniiyH| praznasUtramidaM gautamaH pRcchati-tAvadatra jambUdvIpe kiyat-kiyatpramANaM kSetraM sUyauM Urdhva tApayata:-prakAzayataH, kiyatpramANaM kSetraM cAdhastApayataH, tathA kiyatpramANaM kSetraM ca tiryaka-pAzvadeze tApayataH pUrvabhAge'para isa prakAra tApakSetrasaMsthiti ke parimANa evaM andhakArasaMsthiti kA parimANa kahakara tathA divasa rAtri kI vyavasthA ko dikhalAkara aba pUrva vibhAga meM evaM pazcima vibhAga meM jitane Upara yA nIce ke bhAga meM do sUrya prakAza karatA hai usake pramANa kA svarUpa jAnane ke hetu se gautamasvAmI prazna karate haiM (tA jaMbuddIve dIve sUriyA kevaiyaM khettaM uDuM tavaMti kevaiyaM khettaM ahe tavaMti kevaiyaM khettaM tiriyaM taveMti) jambuddhIpa nAma ke dvIpa meM donoM sUrya kitane kSetra ko Upara meM prakAzita karatA haiM kitane kSetra ko nIce meM prakAzita karatA hai, kitane kSetra ko tio prakAzita karate haiM ? gautamasvAmI prazna karate huve bhagavAn ko kahate haiM ki he bhagavan isa jambUdvIpa meM kitane pramANavAle kSetra ko donoM sUrya upara meM prakAzita karate haiM tathA kitane pramANavAle kSetra ko nIce ke bhAga meM prakAzita karatA hai ? evaM tathAca kitane pramANavAle kSetra ko tiryaka mAne pArzvabhAga meM prakAzita karatA hai ? arthAt pUrva bhAga meM A pramANe tApakSetrasaMsthitinuM parimANa ane aMdhakArasaMsthitinuM parimANu kahIne tathA divasarAtrInI vyavasthA batAvIne have pUrva vibhAgamAM ane pazcima vibhAgamAM jeTalA uparanA ke nIcenA bhAgamAM be sUrya prakAza Ape che tenA pramANunuM svarUpa jANavA mATe zrI gautamasvAmI prazna 42 cha. 'tA jaMbuddIve dIve sUriyA kevaiya khettaM uDDha taveMti kevaiyaM khettaM ahe tavaMti kevaiyaM khettaM tiriyaM taveMti) dvIpamA bhanne sUryo / kSetrane uparanA bhAgamAM prakAzita kare che keTalA kSetrane nIcenI bAjumAM prakAza Ape che. ane keTalA kSetramAM tiya bhAgane prakAzita kare che ? zrI gautamasvAmI prazna karatAM bhagavAnane kahe che ke-he bhagavanaA jaMbUdvIpamAM keTalA pramANuvALA kSetrane banne sUrya uparanI tarapha prakAzita kare che. tathA keTalA pramANuvALA kSetrane nIcenA bhAgamAM prakAzita kare che. tathA keTalA pramANuvALA kSetrane tiryaka eTale ke bAjunA bhAgamAM prakAzita kare che? athAt pUrva bhAgamAM pAchaLanA bhAgamAM ane paDakhAnA bhAgamAM keTalA pramANavALA kSetrane sUrya prakAzita kare che ? zrIgautamasvAmIne A praznane sAMbhaLIne tenA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturtha prAbhRtam bhAge ca kiyatpramANaM kSetra tApayata ityarthaH // tato bhagavAnAha-'tA jaMbUhIveNaM dIve sUriyA egaM joyaNasayaM ur3a tavaMti, aTThArasajoyaNasayAI ahe tavaMti, sItAlIsaM joyaNasahassAI dunni ya tevaDhe joyaNasae egavIsaM ca sadvibhAge joyaNassa tiriyaM tavaMti' tAvad jambUdvIpe khalu dvIpe sUyau~ ekaM yojanazatam Urdhva tApayataH, aSTAdazayojanazatAni adhastApayataH, saptacatvAriMzad yojanasahasrANi dve ca triSaSTe yojanazate ekaviMzatiM ca SaSTibhAgAn yojanasya-47263 tiryak tApayataH ||-taavt-asyottrN zrayatAM tAvat-jambUdvIpe dvIpe sarvadvIpasamudrANAM paridhiyata sthite khalu-iti nizcitam imau sUauM pratyekaM svavimAnArdhvam ekaM yojanazataM tApayataH-svavimAnAdUrdhva zatayojanAni prakAzayataH, etAvad yojanapramANamUrdhva tayoH prakAzo gcchtiityrthH| adhaH-svAdhiSThitasthAnAdadhaH, aSTAdazayojanazatAni tApayataH-prakAzayataH-jambUdvIpasthabhUmerUmaSTAdazazatayojanAntare sUyauM pazcAt bhAga meM evaM pArzvabhAga meM kitane pramANa vAle kSetra ko sUrya prakAzita karatA hai| zrIgautamasvAmI ke isa prazna ko sunakara ke isake uttara meM bhagavAna kahate hai-(tA jaMbuddIveNaM dIve sUriyA ega joyaNasayaM uDU tavaMti, aTThArasajoyaNasayAI, ahe tavaMti, sItAlIsaM joyaNasahassAI duniya tevaDhe joyaNasae egavIsaM ca sahibhAge joyaNassa tiriyaM tavaMti) jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM do sUrya ekaso yojana Upara kI ora prakAzita karatA hai tathA aThArahaso yojana nIce kI tarapha prakAzita karatA hai evaM 472631 seMtAlIsa hajAra doso tirasaTha yojana evaM eka yojana kA sAThikA ikkIsa bhAga tiryak kSetra ko prakAzita karatA hai| bhagavAn kahate haiM ki he gautama tumhAre prazna kA uttara isa prakAra se hai sarva dvIpoM meM zreSTha paridhi rUpa jambUdvIpa meM donoM sUrya apane vimAnoM ke Upara ekaso yojana kSetra ko Upara kI ora prakAzita karate haiM, mAne itanA yojana pramANa Upara meM unakA prakAza jAtA hai| tathA unake vimAnoM ke nIce kI ora aThArahaso yojana pramANa kSetra ko prakAzita karatA hai arthAta uttaramA pAna he cha -(tA jaMbuddIveNaM dIve sUriyA eNaM joyaNasaya uDDha tavaMti advArasajoyaNasayAI, ahe tavaMti, sItAlIsa joyaNasahassAI dunni ya tevaDhe joyaNasae egavIsa ca saTThibhAge joyaNassa tiriya tavaMti) yUbI5 nAmanA dvIpabhA meM sUrya meso jana uparanI bAjune prakAzita kare che. tathA aDhArase jana nIcenI tarapha prakAzita kare che. tathA 472632 suDatAlIsa hajAra base tresaTha jana ane eka ejananA sAyiA ekavIsa bhAga tichakSetrane prakAzita kare che. bhagavAna kahe che ke he gautama! tamArA praznano uttara A pramANe che. badhA dvIpamAM uttama ane badhA dvIpanA paridhirUpa jaMbudvIpamAM bane sUryo pitatAnA vimAnI upara ekaso jana kSetrane uparanI tarapha prakAzita kare che, arthAt ATalA jana pramANu uparanI tarapha temane prakAza jAya che, tathA temanA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ 476 sUryaprakSasUptisUtre tiSThata iti phalitArthaH // etaccAdholaukikagrAmApekSayApi jJAtavyaM bhavediti, tathAhiadholaukikagrAmAH samatalabhUbhAgamavadhIkRtyAdho yojanasahasreNa vyavasthitAH, punaratrApi sUryaprakAzaH prasarati tena samatalabhUbhAgasyAdho yojanasahasraM tadUrdhva cASTau yojanazatAni prakAzo gacchatItyubhayamilanenASTAdazayojanazatAni bhavanti, etena cetthaM sidhyati yat samatalabhUbhAgAdupari aSTazatayojanAntara eva sUryasya sthAnamiti / tiryak--pArzvadvaye tayoH prakAza kSetraM tu arthAt svavimAnAt pUrvabhAge aparabhAge ca tayo stApakSetraM saptacatvAriMzadyojanasahasrANi dve ca yojanazate, kathaMbhUte dve yojanazate, triSaSTe-triSaSThayadhike ekaviMzatiM ca paSTibhAgAn yojanasya 472634 etanmitakSetraparyantaM pUrvabhAge aparabhAge ca tayoH sUryayoH jambUdvIpa kI bhUmi ke Upara meM aThArahasoM yojanAntara meM sUrya sthita rahate haiM yaha niSkarSArtha hai / yaha adholokagrAma kI apekSA se bhI jJAtavya hotA hai jaise ki-adholaukikagrAma samatala bhUbhAga ko avadhI kara ke sahasra yojana se vyavasthita hokara phira yahAM bhI sUrya kA prakAza prasarita hotA hai ataH samatala bhUbhAga ke nIce eka hajAra yojana kahA haiM Upara meM ATha so yojana sUrya kA prakAza phailA jAtA hai ataH ye donoM ko milAne se aThAraha so yojana hote haiM, isase isa prakAra siddha hotA hai ki samatala bhUbhAga se Upara ekaso yojanAntara meM hI sUrya kA sthAna hotA hai| tiryaka donoM pArtho meM usakA prakAza kSetra arthAt svavimAna se pUrva bhAga meM evaM apara bhAga meM una donoM sUrya kA tApakSetra saMtAlIsa hajAra doso tirasaTha yojana evaM eka yojana kA sAThiyA ikkIsa bhAga 472633 itanA pramANa kA kSetraparyanta pUrva bhAga meM evaM apara bhAga meM donoM sUrya kA pratyeka kA prakAza gamana pramANa hotA hai / vimAnonI nIcenI tarapha aDhAraso jana pramANanA kSetrane prakAzita kare che. eTale ke jaMbUdIpanI bhUminI upara tarapha aDhArase jana jeTalA aMtaramAM sUrya sthita rahe che. A kathanane A nIcoDa che, A adhalokagrAmanI apekSAthI paNa jANI zakAya che. jemake alaukika grAma samatala bhUbhAganI nIce eka hajAra jana kahela che, tathA uparanI tarapha ATha so yeAjana sUryane prakAza jAya che, tethI A baMnene meLavavAthI aDhAra so jana thaI jAya che. AthI e rIte siddha thAya che ke-samatalabhUbhAgathI upara eka ejananA aMtaramAM ja sUryanuM sthAna hoya che. ticha beu paDakhAmAM temanuM prakAzakSetra eTale ke potAnA vimAnanA pUrva bhAgamAM ane pazcima bhAgamAM e bane sUnuM tApakSetra suDatAlIsa hajAra baso tresaTha jana ane eka ejananA sAThiyA eka visa bhAga 472632 ATalA pramANavALA kSetraparyanta pUrva bhAgamAM ane pAchaLanA bhAgamAM bane sUryanA prakAza gamananuM pramANa thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 25 caturthaM prAbhRtam pratyekaM prakAzagamanapramANaM bhavatItyarthaH / itthamUrdhvAdhastIryag ca prakAzakSetramastIti svaziSyebhyo vadet , itthaM bhagavAn mahAvIrasvAmI bhagavantaM gautamaM ziSyamupadizatIti / / sU0 25 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya'-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM sUryajJapti prakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya caturtha prAbhRtaM samAptam // 4 // isa prakAra Upara meM nIce meM evaM tiryaka meM prakAzakSetra hotA hai aisA svaziSyoM ko kaheM isa prakAra bhagavAna mahAvIrasvAmIne gautamasvAmI ko upadeza rUpa meM kahA haiM |m0 25 // zrIjainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM cauthA prAbhRta samApta // 4 // A pramANe uparanI tarapha tathA nIcenI tarapha ane banne bAjumAM prakAzakSetra thAya che. A pramANe svaziSyone kahevuM. A pramANe bhagavAna mahAvIra svAmIe zrI gautamasvAmIne upadeza rUpe kahela che. te sU0 25 che. zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUrya prakRtisUtranI sUryajJaptiprakAzikA TIkAmAM cothuM prAbhRta samApta che 4 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 478 sUryaprajJaptisUtre // atha paMcamaM prAbhRtam // mUlam - tA kassi NaM sUriyassa lessA pahiyA Ahiyatti vaejA, tattha khalu imAo vomaM pADavattio paNNattAo, tattha ege evamAhaMsutA maMdaraMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lestA paDihayA AhiyAti vapUjA, ege evamAhaMsu 1 // ege puNa evamAhaMsu - tA mehaMsi NaM pavvayaMsi sUriyasa lessA paDihayA AhitAtti vaejA, ege evamAhaMsu 2 || evaM eeNaM abhilAveNa bhANiyavvaM tA manoramaMsi NaM pavvayaMsi, tA sudaMsasiNaM, pavvayasi, tA sayaMparbhasi NaM pavvayaMsi, tA girirAyaMsi NaM pavva yasi tArayaNuccayaMsi NaM pavvayaMsi, tA siluccayaMsi NaM pavvayaMsi, tA loya majjhasi NaM pavvayaMsi, tA loyaNAbhisi NaM pavvayaMsi tA acchaMsiNaM pavvayaMsi tA sUriyAvattaMsi NaM pavvayaMsi tA sUriyAvaraNaMsi NaM pavvayaMsi, tA uttamaMsi NaM pavvayaMsi tA disA dissi NaM pavvayaMsi tA avataMsaMsi NaM pavvasi, tA dharaNikhIlaMsi NaM pavvayaMsi yA dharaNisiMgaMsi NaM pavvayaMsi tA pavvatidasi NaM pavvayaMsi tA pavvayarAyaMsi NaM pavvayaMsi sUriyasa lessA pahiyA AhitAti vaejjA, ege evamAsu ||20|| vayaM puNa evaM kyAmo-tA maMdare vi pavuccar3a jAva pavvayarAyA vuccai, tA jeNaM puggalA sUriyassa lesaM phusaMti, te NaM puggalA sUriyasa lessaM phusaMti, te NaM puggalA sUriyassa lessaM paDihaNaMti, adiTThAviNaM poggalA sUriyassa lessaM paDihaNaMti carimale saMtaragayA vi NaM poggalA sUriyasa lestaM pariNati ||sU0 26 // " , || sUriyapaNNattIe bhagavatIe paMcamaM pAhuDaM samattaM // chAyA - tAvat kasmin khalu sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet / tatra khalu imAH viMzatiH pratipattayaH prajJaptAH / tatra eke evamAhu stAvat mandaraparvate khalu sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet / eke evamAhuH 1 || eke punarevamAhu stAvat merau khala paryate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet, eke evamAhuH 2 || evam etena abhilApena bhaNitavyam / tAvad manorame khalu parvate 3, tAvat sudarzane khalu parvate 4, zrI sUryaprakSati sUtra : 1
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ 479 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 26 paJcamaM prAbhRtam tAvat svayaMprabhe khalu parvate 5 / tAvad girirAje khalu parvate 6 / tAvad ratnoccaye khalu parvate 7 // tAvat ziloccaye khalu parvate 8 // tAvad lokamadhye khalu parvate 9 // tAvad lokanAbhau khalu parvate // 10 // tAvad acche khalla parvate // 11 // tAvat sUryAvarne khalu parvate // 12 // tAvat sUryAvaraNe khalu parvate // 13 // tAvaduttame khalu parvate // 14 // tAvat digAdau khalu parvate // 15 // tAvad avataMsake khalu parvate // 16 // tAvad dharaNIkIle khalu parvate // 17 // tAvaddharaNizraGge khalu parvate // 18 // tAvat parvatendre khalu parvate // 19 // tAvata parvatarAje khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet eke ekmAhuH // 20 // vayaM punarevaM vadAmaH, / tAvad mandare'pi procyate yAvat parvatarAje ucyate, tAvad ye khalu pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti te khalu pudgalAH sUryasya lezyAM pratighnanti, adRSTA api khalu pudgalAH sUryasya lezyAM pratighnanti / caramalezyAntaragatA api pudgalAH sUryasya lezyAM pratighnanti ||suu0 26 // sUryaprajJaptau bhagavatyAM paJcamaM prAbhRtaM samAptam // TIkA-caturthe prAbhRte tApakSetrasaMsthiti mandhakArakSetrasaMsthitiM ca samyag vivicya samprati-'kahiM paDihayA lesA' iti nAmakaM paJcamaM prAbhRtaM kasmin sUryasya pratihatAlezyeti arthAdhikAraviSaye sUryale zyApratihataviSaye praznasUtramAha-"tA kassi NaM sUriyasa lessA paDihayatti vaejjA' tAvat kasmin sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet // zrUyatAM bhagavan ! sUryalezyA pratihataviSaye asmAkaM praznastAvat / pUrva pratipAditA bhagavatA, yad abhyantaramaNDale sUryasya lezyA prasarati, bAhye ca maNDale sA saMkocamupayAtIti, tarhi kasmin pAMcaveM prAbhRta kA prAraMbhacauthe prAbhRta meM tApakSetrasaMsthiti tathA andhakArakSetrasaMsthiti ko samyak prakAra se varNita kara ke aba (kahiM te paDihayA lesA) isa kathanAnusAra lezyA pratighAta nAma kA arthAdhikAra ke viSaya meM mAne sUrya kI lezyA kA pratighAta ke saMbaMdha meM sUtrakAra prazna sUtra kahate haiM-(tA kassi NaM sUriyassa lessA paDihatti vaejA) tAvat sUrya kI lezyA kahAM para pratihata hotI hai mAne rukatI hai ? isa prakAra lezyA ke pratighAta ke saMbaMdha meM zrIgautamasvAmI bhagavAna ko prazna karate huve kahate haiM ki he bhagavan Apane pahale pratipAdita kiyA hai ki pAMcamA prAbhUtane prAraMbha cothA prAbhUtamAM tApakSetrasaMsthiti tathA aMdhakArakSetrasaMsthitine sArI rIte varNavIne have (kahiM te paDihayA lesA) // 4thana pramANe vezyA pratidhAta nAmanA madhiranA viSayamAM arthAt sUryanI vezyAnA pratighAtanA saMbaMdhamAM sUtrakAra prazna pUche che- (tA kassi NaM sUriyassa lessA paDihayatti vaejjA) tAvat sUryanI azyA yA pratihata thAya che? arthAt kyAM rokAya che? A rIte lesthAnA pratighAtanA saMbaMdhamAM zrI gautama zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 480 sUryaprajJaptisUtre sthAne sUryalezyA pratihatA-parAvartanazIlA AkhyAtA-kathitA iti bhagavAn vadet-kathayet arthAt-gativizeSa sthAnavizeSe ca sUryasya lezyA prasarati saMkucati ca, tatra sarvAbhyantaramaNDalAbhimukhaM pravizantI sUryalezyA kasmin sthAne pratihatA ityupagantavyam 1, yato hi sarvAbhyantare maNDale sarvabAhye ca maNDale jambUdvIpagataM tApakSetramAyAmataH pazcacatvAriMzadyojanasahasrapramANameva 45000 AkhyAtam, etacca sarvAbhyantaramaNDagate sUrye lezyA pratihatimantareNa nopapadyate / , anyathA niSkrAmati sUrye tat prativaddhasya tApakSetrasyApi niSkramaNa bhAvAta, sarvabAhye'pi maNDale cAraM carati sUrya hInamAyAmato bhavet, na ca pUrva hInamuktam, ato'vasIyate yat kyApi lezyApratighAtamupayAti, tata stadavagamAya prazna iti / evaM bhagaAbhyantaramaMDala meM sUrya kI lezyA prasArita hotI hai tathA sarvabAhyamaMDala meM saMkacita hotI hai to kisa sthAna meM sUrya kI lezyA parivartita hotI hai mAne pIche loTatI kahI gaI hai so he bhagavan Apa kahiye arthAta gativizeSa meM tathA sthAnavizeSa meM sUrya kI lezyA vistRta hotI hai tathA saMkucita hotI hai? sarvAbhyantara maMDala meM praveza karatI sUryalezyA kisa sthAna meM ruka jAtI jAnanI cAhiye ? karaNa kI sarvAbhyantaramaMDala meM evaM sarvabAhyamaMDala meM jambUddIpagata tApakSetra AyAma se paiMtAlIsa hajAra yojana pramANa kA 45000 / kahA hai isa prakAra sUrya ke sarvAbhyantaramaMDala meM pravezita lezyA ke pratighAta ke vinA nahIM hotA hai / anyathA sUrya ke niSkramaNa karate samaya usake pratibaddha tApakSetra kA bhI niSkramaNa ho sakatA hai tathA sarvabAhya maMDala ke saMcaraNa kAla meM AyAma se hInatA ho jAtI / pUrva meM hIna nahIM kahA hai / ataH aisA jJAta hotA hai kI kahIM para lezyA kI rukAvaTa hotI hai ataH usako jAnane ke liye prazna kiyA hai / isa prakAra se gautamasvAmI ke prazna karane para bhagavAn svAmI bhagavAnane prazna pUchatAM kahe che ke-he bhagavAna ! Ape pahelAM pratipAdana karela ke- AtyaMtaramaMDaLamAM sUryanI vezyA prasArita thAya che tathA sarvabAhyamaMDaLamAM saMkocAya che to kyA sthAnamAM sUryanI vezyA parivartita thAya che eTale ke pAchI phare che te che bhagavAna Ape te viSe kahe. arthAta gativizeSamAM tathA sthAnavizeSamAM sUryanI vezyA vistAra pAme che, tathA saMkecAya che? sarvAtyaMtaramaMDaLamAM praveza karatI sUryanI glezyA kayA sthAnamAM kAtI jANavI joIe kAraNa ke sarvAtyaMtaramaMDaLamAM jabUdvIpanuM tApakSetra AyAmathI pistAlIsa hajAra janapramANanuM 45000 kahela che A pramANe sUryane sarvAtyaMtaramaMDaLamAM praveza lezyAnA pratighAta vagara thato nathI. anyathA sUryanA niSkramaNa karatI vakhate tenAthI pratibaddha tApakSetranuM paNa niSkramaNa thaI zake che, tathA sarvabAhyamaMDaLanA saMcaraNakALamAM AyAmathI hInatA thaI jAya che, pahelAM hIna kahela nathI. tethI evuM jaNAya che ke-kayAMka lezyAnI rUkAvaTa thAya che, tethI te jANavA mATe A prazna karela che. A zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 26 paJcamaM prAbhRtam 481 vatA gautamena prazne kRte sati bhagavAn mahAvIrasvAmI etadviSaye yAvatyaH paratIthikAnAM pratipattayastAvatI rUpadarzayati-'tattha khalu imAo vIsaM paDivattio paNNattAo' tatra imAH khalu viMzatiH pratipattayaH prajJaptAH // tatra-sUrya lezyApratihativiSaye, khala iti nizcitam, imAH-vakSyamANaprakArAH, viMzatiH pratipattayaH-matAntararUpAH prjnyptaa:-kthitaaH|| 'tattha ege evamAsu-tA maMdaraMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA AhiyA ti vaejjA' tatra eke evamAhu stAvat mandare khalu pavete sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet // tatra sUryale zyApratihatavAdaviSaye, teSAM viMzatiparatIthikAnAM matAntaravAdinAM madhye ekeprathamA ratIrthAntarIyA evam-anantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti-tAvaditi prAgavat / mandare-mandarAkhye khalu parvate sUryasya lezyA-saMzleSaNakAriNI-AtmavRttibhAvanA vizeSarUpA, pratihatA parAvartanazIlA AkhyAtA iti vadeta, sarvatra vadediti teSAM teSAM mahAvIrasvAmI isa viSaya ke saMbaMdha meM jitanI paratIrthikoM ki pratipattiyAM kahI ve dikhalAte huve bhagavAna kahate haiM-(tattha khalu imAo vosaM pativattIo) paNNattAohasa sUrya kI lezyA ke pratighAta ke viSaya meM ye kathyamAna prakAravAlI vIsa pratipattiyAM mAne matamatAntara rUpa mAnyatAyeM kahI gaI hai jo isa prakAra se haiM-(tattha ege evamAsu-tA maMdaraMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDiyA Ahiyatti vaejjA) una pratipattivAdiyoM meM koi eka isa prakAra se kahatA hai ki maMdara parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI kahI hai aisA kheN| kahane kA bhAva yaha hai ki sUrya kI lezyA ke pratighAtavAda ke saMbaMdha meM una vIsa paratIrthika mantAntara vAdiyoM meM pahalA matAntaravAdI anantara kathyamAna prakAra se apane mata ko kahatA huvA vaha kahatA hai ki-mandara nAma ke parvata meM sUrya kI lezyA mAne AtmavRttibhAvanA vizeSa rUpa lezyA pratihata arthAt parAvartana pramANe zrI gautamasvAmIe prazna karavAthI bhagavAna mahAvIra svAmI A viSayanA saMbaMdhamAM jeTalI paratIthi kenI pratipatti kahela che te batAvatAM bhagavAna kahe che ke (tattha khalu imAo vIsaM paDivattIo paNNattAo) sUryanI sezyAnA pratiyAtanA sdhamAM A kahevAmAM AvanAra prakAravALI vIsa pratipattiyA eTale ke matAntare rUpa mAnyatAo kahela che. je A pramANe che. (tattha ege evamAsu tA maMdaraMsi NaM pavvayaMsi sUriyasa lessA paDihayA AhitAtti ausjhA) e pratipattivAdimAM kaI eka e pramANe kahe che ke-maMdaravartamAM sUryanI glezyA pratihata thatI kahela che. tema kahevuM kahevAno bhAva e che ke--sUryanI vezyAnA pratighAtanA vAda vivAdanA saMbaMdhamAM e vIsa paratIthi ke arthAt matAMtaravAdImAM pahele matAMtara vAdI A have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAnA matane kahete thako te kahe che ke-maMdara nAmanA parvatamAM sUryanI lezyA arthAt AtmavRttibhAvanA vizeSarUpa vezyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 482 sUryaprakSaptisUtre paratIthikAnAM mUlabhUtaM svaziSyaM pratyupadezaH / atraivopasaMhAramAha-eke evamAhuriti prathamasyAbhiprAyaH // 1 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA merusi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA AhiyAti vaejjA ege evamAsu 2' eke punarevamAhu stAvad merau khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vaden, eke evamAhuH 2 // eke puna dvitIyAH evaM vadanti yad merau parvate khalu sUryasya lezyA pratihatA-parAvartanazIlA bhavatIti svaziSyebhyo vadet eke evamAhuriti dvitIyasyAbhiprAyaH 2 // evam eeNaM abhilAveNaM bhANiyavvaM' evam etena abhilApena bhaNitavyam / evaM-pUrvoktena prakAreNa-eke evamAhuH, eke punarevamAhu rityAdi rUpeNa, etena-vakSyamANena pratipattivizeSabhUtena AlApakena zeSapratipattijAtaM bhaNitavyaM-sarvatra pUrvApararUpeNa padena netavyam, tAneva pratipattivizeSabhUtAnAlApakAn darzayati-"ege puNa evamAhaMsu-tA manoramaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA AhizIla kahI hai aisA ziSyoM ko kahe mAne una una paratIrthikoM ke mUlabhUta svaziSyoM ke prati upadeza hai koI eka prathama tIrthAntarIya isa prakAra apanA mata kahatA hai (1) (ege puNa evamAhaMsu tA merusi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA ege evamAhaMsu)2 dUsarA koI eka anyamatavAdI isa prakAra kahatA hai ki meru parvata meM sUrya kI lezyA pratihata kahI hai mAne parAvatita hotI hai aisA apane ziSyoM ko kaheM koi eka dUsarA matavAdI isa prakAra se apanA abhiprAya dikhalAtA hai (2) (evaM eeNaM abhilAveNaM bhANiyavvaM) isa prakAra kathita abhilApa se kaha leveM / arthAt pUrvokta prakAra se koI eka isa prakAra kahatA hai ityAdi prakAra se vakSyamANa pratipatti vizeSarUpa AlApakoM se avaziSTa pratipattiyAM sarvatra pUrvApara rUpa pada se kaha leveM usI patipatti bhUta AlApaka vizeSa ko dikhalAte huve kahate haiM-(ege puNa evamAhaMsu-tA mnorpratihata arthAt parAvartanazIla kahela che, e pramANe ziSyone kahevuM. eTale ke te te paratIthikenA mULabhUta ziSyanI pratye upadeza che, keI eka pahele tIrthAntarIya A pramANe pitAne mata darzAve che. nA (ege puNa evamAsu tA mekaisi gaM pavvayaMsi sUriyasa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA ege ebamAhaMmu) bhInna ase anyamatavAsI 2 pramANe 4 cha 3-35vatamA sUryanI lezyA pratihata thatI kahela che. eTale ke parAvartita thAya che. e rIte potAnA ziSyone kahevuM. keI eka bIje matavAdI A pramANe pitAne abhiprAya darzAve che. rA (gvuM ee NaM abhilAveNaM bhANiyavya) 2 pramANenA athita malidAya vizeSathI lI se arthAt pUrvokta prakArathI koI eka A pramANe kahe che. vigere prakArathI kacchamAna pratipatti vizeSarUpa AlApathI bAkInI pratipatti badhe pUrvApara rUpa padathI kahI levI. eja pratipratibhUta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 26 paJcamaM prAbhRtam 483 yatti vaejA, ege evamAhaMsu 3" eke punarevamAhu stAvad manorame khala parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet ||-eke puna stRtIyA evaM kathayanti yat tAvaditi prAgvat sarvatra bhAvanIyam, manorame atisurUpatayA devAnAmapi manAMsi ramayatIti manorama stasmin manorame khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA-avaruddhA bhavatIti AkhyAtA iti svaziSyebhya upadizediti tRtiyasyAbhijalpanamiti // 3 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA sudaMsaNaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA 4' eke punarevamAhu-stAvat sudarzane khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadeta, eke evmaahuH||-eke punazcaturthA evaM jalpanti yat nahi khalu tAvad manorame parvate sUryasya lezyA pratihatA bhavati, kintu sudarzanezobhanadarzane vajraratnabahulatayA jAmbUnadamayatayA ca mano nirvRttikaraM zobhanaM darzanaM yasyA sau maMsi NaM paJvayaMsi sUriyasa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA, ege mAhaMsu) 3 koI eka tIsarA matavAdI isa prakAra kahatA hai ki manorama nAma ke parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI kahI hai| arthAt tIsarA matavAdI kahatA hai ki manorama mAne ati suMdara AkAra hone se devoM ke mana ko bhI AnaMdita karate haiM ataH manorama kahA jAtA hai, usa manorama parvata meM sUrya kI lezyA pratihata mAne avaruddha hotI kahI hai aisA svaziSyoM ko kahe / isa prakAra tIsare matavAdI kA abhiprAya hai / / (ege puNa evamAhaMsu tA sudaMsaNaMsi gaM pavayaMsi sUriyassa lessA paDihayA AhitAti vaejjA) 4 koI eka caturtha matavAdI isa prakAra kahatA hai ki sudarzana nAmaka parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI kaho gaI hai aisA svaziSyoM ko kahe aisA koI eka kA abhiprAya hai| arthAta koI eka mAne caturtha matavAdI isa prakAra se jalpana karatA hai ki usa manorama parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI haiM paraMtu sudarzana mAne suMdara darzana mAsA54 vizeSa satAvatai 4 cha. (ege puNa evamAhaMsu tA manoramasi Na pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA) me zrI bhatavAhI ! pramANe 4 che -manorama nAmanA parvatamAM sUryanI glezyA pratihata thati kahI che. arthAt trIje matavAdI kahe che ke-atyaMta suMdara AkAra levAthI denA manane paNa AnaMdita kare che. tethI manorama kahevAmAM Ave che. e mane rama parvatamAM sUryanI glezyA pratihata eTale ke avarUddha thatI kahela che, e rIte ziSyone kahevuM. A pramANe trIjA matavAdIne abhiprAya che. 3 (ege puNa evamAhaMsu tA sudasaNaMsi NaM pavvayaMti sUriyassa lessA paDihayA AhitAti vaejjA) koI eka cothe matavAdI A pramANe kahe che ke-sudarzana nAmanA parvatamAM sUryanI glezyA pratihata thatI kahela che. A pramANe ziSyane kahevuM. A pramANe koI ekano abhiprAya che, arthAt koI eka eTale ke-ce matavAdI A pramANe baDabaDATa kare che, ke manarama parvatamAM sUryanI vezyA pratihata thatI nathI. paraMtu sudarzana arthAt suMdara che darzana jenuM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 sUryaprajJaptisUtre sudarzana stasmin sudarzane khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA bhavatIti svaziSyebhya upadizediti caturthasya prajalpanam, eke evamAhuH 4 // 'ege puNa evamAhaMsu tA sayaMpahaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA, ege evamAhaMsu 5' eke punarevamAhu-stAvata svayaMprabhe khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadeta, eke evamAhuH 5 ||-eke-pnycmaaH evaM bhASante yat svayaMprabhe-svaprakAzye, svayam-AdityAdi prakAza nirapekSa sUryakAnta-candrakAnta-sphaTikAdi ratnabahulatayA prabhA-prakAzo yasya sa svayaM prabhastasmin svayaMprabhe khala parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA-kathitA iti svaziSyebhyo vadeta-kathayediti paJcamasya matam, eke evamAhuriti 5 // 'ege puNa evamAsu-tA girirAyasi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti cae jjA, ege jisakA hai arthAt vajraratnoM kI bahulatA se tathA jambUnada kI bahulatA se mana ko AnaMdita karanevAlA suMdara darzanavAle sudarzana nAma ke parvata meM sUrya kI lezyA kA pratighAta hotA hai aisA svaziSyoM ko upadeza kareM / koi eka caturtha matavAdI apane mata viSaka isa prakAra se jalpana karatA hai / 4 / (ege puNa evamAsu tA sayaMpahaMsi NaM pavvayaMsi sariyassa lessA paDiyA Ahiyatti vaejjA, ege ebamAsu) 5 koi eka isa prakAra se kahatA hai ki svayaMprabha parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI kahI hai aisA svaziSyoM ko kaheM / koi eka aisA kahatA hai| pAMcavAM tIrthAntarIya isa prakAra kahatA hai kI svayaMprabha arthAt svayaM prakAzamAn mAne sUrya kA prakAza kI apekSA ke vinA hI sUryakAMta, candrakAMta sphaTikAdi ratna kI bahalatA hone se usako jo prabhA mAne prakAza jisakA ho vaha svayaMprabha usa svayaMprabha parvata meM sUrya ko lezyA pratihata kahI hai isa prakAra svaziSyoM ko kaheM, isa prakAra pAMcaveM matavAdI eTale ke vA ratnonI adhikatAthI tathA jaMbUnadanA adhika paNAthI manane AnaMdita karavAvALA suMdara darzanavALI sudarzana nAmanA parvatamAM sUryanI vezyAne pratighAta thAya che, e pramANe ziSyane upadeza kare. koI eka cothe matavAdI pitAnA matanA samayamA * pramANe 465na 42 che. 141 (ege puNa evamAsu tA sayaMpahaMsi Na pavvayaMsi sUriyasa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA ege evamAsu) a 4 mA pramANe 4 che ke- svayaMprabha nAmanA parvatamAM sUryanI vezyA pratihata thatI kahela che, e pramANe svazi. ne kahevuM arthAt keI eka arthAt pAMcamo tIrthAntarIya e rIte kahe che ke-svayaMprabha arthAt svayaM prakAzamAna eTale ke sUryanA prakAzanI apekSA vagara ja sUryakAMta caMdrakAMta sphaTikAdi rananI bahulatA hovAthI tenI je prabhA eTale ke prakAza tenA jevo prakAza jene hoya e svayaMprabha parvatamAM sUryanI vezyA pratita thatI kahela che. A rIte pitAnA ziSyAne he. 2 rIte pAMyamA matavAhinu ch.|| (ege puNa evamAsu tA girirAyasi NaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TokA sU0 26 paJcamaM prAbhRtama 485 evamAsu 6' eke punareva mAhustAvad girirAje khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet, eke evamAhuH // 6 // eke punaH SaSThAstIrthAntarIyA evaM kathayantiyada girirAje, sarveSAmapi tIrthakarANAM janmAbhiSekatayA AzrayatayA ca, tathA-sarveSAmapi girINAm uccastvenAnyavastujAtena ca rAjA girirAja stasmin girirAje khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA bhavati-pratiruddhA bhavatIti svaziSyebhya upadizeta eke ekamAhaH // 6 // 'ege puNa evamAsu tA rayaNuccayaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA, ege evamAsu' eke punarevamAhu stAvad ratnoccaye khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet / eke evamAhuH ||7||-eke punaH saptamAH evaM prajalpanti kA kahanA hai / 5 / (ege puNa evamAsu tA girirAyaMsi NaM paJcayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti va ejA, ege evamAsu) 6 koI eka chaThA tIrthAntarIya isa prakAra se kahatA hai ki girirAja parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI hai aisA svaziSyoM ko kahe koI eka isa prakAra se kahatA hai arthAt chaThA tIrthAntarIya isa prakAra kahatA hai ki girirAja mAne sabhI tIrthaMkaroM kA janmAbhiSeka hone se tathA AzrayabhUta hone se tathA sabhI parvatoM meM uccatA vAlA hone se tathA anya vastusamUha vAlA hone se rAjA ke samAna ho vaha girirAja usa girirAja nAmaka parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI hai mAne ruka jAtI hai aisA svaziSyoM ko kahe / 6 / (ege puNa evamAhaMsu tA rayaNuccayaMsiNaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejA ege evamAhaMsu) koI eka isa prakAra kahatA hai ki ratnoccaya nAmaka parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI hai isa prakAra svaziSyoM ko kaheM koI eka isa prakAra kahatA hai, koI eka sAtavAM tIrthAntarIya kA kathana hai pavyayasi sUriyasa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA ege puNa evamAsu) ge se pramANe kahe che ke-cho tIrthAntarIya A pramANe kahe che ke-girirAja eTale ke--badhA tIrthakarenA jamAbhiSeka thavAthI tathA AzrayabhUta hovAthI ane badhA parvatemAM uMcAIvALA hovAthI tathA anya vastu samUha rUpa hovAthI rAjAnA samAna hoya te girirAja e girirAja nAmanA parvatamAM sUryanI vezyA pratihata thAya che. eTale ke rokAI jAya che, se zate 21ziSyAne 4. / / (ege puNa evamAsu tA rayaNuccayaMsi NaM pavvayaMsi sUriyasta lessA paDihayA AhitAti vaejjA ege evamAhaMsu) 5 se 22 pramANe he cha -2tnI zcaya nAmanA parvatamAM sUryanI vezyA pratihata thAya che. A pramANe svaziSyone kahevuM koI eka A pramANe kahe che, arthAt keI eka sAtame tIrthAntarIya kahe che ke-ratnoccaya nAmanA parvatamAM rana maNi mANeka veDUrya vigere aneka prakAranA ratnanA adhikapaNAno je caya eTale ke upacaya arthAt Dhagale jyAM hoya te ratnazcaya kahevAya che, e ratnazcaya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 sUryaprajJaptisUtre yad ratnoccaye khalu parvate - tannAmake parvate, ratnAnAM - mANikyavaiDUryAdi nAnAvidhAnAm, utprAbalyena cayaH - upacayo yatra sa ratnoccaya stasmin ratnoccaye khala parvate sUryasya lezyA pratihatA - parAvarttanagatikA bhavatIti AkhyAtA - kathitA iti svaziSyebhyo vadediti saptamasyAbhiprAyaH, eke evamAhurityupasaMharatIti ||7|| 'ege puNa evamAhaMsu - siluccayaMsi NaM pavvayaMsi sUriyasa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA, ege evamAhaMsu 8' eke punarevamAhu stAvat ziloccaye khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet, eke evamAhuH ||8|| - eke punaraSTamA stIrthAntarIyA evaM bhASante yat ziloccaye - zilAnAM - pANDukambalagairikAdizilAkhaNDAnAmut UrdhvaM zirasaH - upari cayaH sambhavo yatra sa ziloccayaH - tannAmakaparvatavizeSa stasmin ziloccaye khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA ki ratnoccaya nAma ke parvata meM ratnamaNi mANikya vaiDUryAdi anekavidha maNiyoM ke ut nAma adhikatA kA caya nAma upacaya jahAM ho, vaha ratnoccaya kahA jAtA hai usa ratnoccaya parvata meM sUrya kI lezyA pratihata mAne parAvartana gativAlI hotI hai aisA svaziSyoM ko kaheM aisA sAtaveM matAvalambI kA abhiprAya hai koI eka isa prakAra kahatA hai isa prakAra upasaMhAra hai | 7| (ege puNa evamAhaM silavayaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vajA, ege evamAhaMsu ) 8 / koI eka isa prakAra se kahatA hai ki ziloccaya nAmaka parvata meM sUrya kI lezyA pratihata kahI hai aisA svaziSyoM ko kaheM koI eka isa prakAra se kahatA hai || 8 | arthAt AThavAM tIrthAntarIya isa prakAra se kahatA hai ki ziloccaya arthAt pAMDu, kambala, gairikAdi zilAkhaNDoM ke Upara upara kA DhigalA kA saMbhava jahAM ho aisA jo ziloccaya mAne usa nAma vAlA parvata vizeSa usa ziloccaya parvata ke Upara sUrya kI lezyA pratihata hotI hai aisA svaziSyoM ko upadeza kare koI eka isa prakAra kahate hai patamAM sUryaMnI lezyA pratihata arthAt parAna gativALI thAya che e pramANe ziSyAne kahevuM A pramANe sAtama! matAvalaMbIne! abhiprAya che. koI eka A pramANe peAtAne abhiprAya he che. 171 ( ege puNa evamAhaMsu siluccayaMsi NaM paJvayaMsi sUriyassa lessA paDiyA AhitAtti vaejjA ege evamAhaMsu ) ardha me bhevI rIte Ahe che zidobhyaya nAmanA parvatamAM sUryanI lezyA pratihata thatI kahI che. ema svaziSpAne kahevuM. koI eka A pramANe kahe che, arthAt AThame tIrthAntarIya A pramANe kahe che ke-zilezcaya eTale ke pAMDuka bala airikAdi zilAkhaDAnI upara uparanA DhagalAne jyAM saMbhava heAya evA je zileAzrcaya eTale ke-e nAmanA parvata vizeSa e zileAzrcaya parvatanI upara sUryaMnI lezyA pratihita thAya che e pramANe ziSyAne upadeza ApavA koi eka A zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ 487 sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 26 paJcamaM prAbhRtam bhavatIti AkhyAteti svaziSyebhya upadize dityupasaMharati-eke evamAhurityaSTamasya matamiti // 8 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA loyamajhaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA, ege evamAhaMsu 9' eke punarevamAhu stAvallokamadhye khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet, eke evamAhuH ||9||-eke punarnavamAH, evaM prajalpanti-yad bhavatAM sarveSAM mata manASem, ASa ca mama mataM tAvat zrayatAM-sUryasya lezyA tu lokamadhye khalu parvate-lokasya-tiyaglokasya-samastasya bhUlokasya madhye tiSThati yaH sa lokamadhyastasmin lokamadhye khalu parvate pratihatA-pratiruddhagatikA bhavatIti prAmANika mama mataM sva ziSyebhya upadize dityupasaMharati-eke evamAhuriti // 9 // 'ege puNa evamAhaMsu -tA loganAbhiMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejA, ege evaisa prakAra AThaveM matAvalambI kA abhiprAya hai / 8 / (ege puNa evamAhaMsu-tA loyamajjhasi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA ege evamAsu) 9 / koi eka isa prakAra se kahatA hai ki lokamadhya nAma ke parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI kahI hai aisA svaziSyoM ko kaheMe koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai arthAt koI eka navavAM tIrthAntaroya isa prakAra kahatA hai Apa sabhI kA mata anArSa hai mAne asamIcIna hai merA mata hI ArSa mAne samyak prakAra kA hai merA mata isa prakAra kA hai ki-sUrya kI lezyA lokamadhya nAma ke parvata meM loka mAne tiryakloka arthAt samasta bhUloka ke madhya meM jo rahe vaha lokamadhya usa loka madhya parvata meM sUrya kI lezyA pratiruddha gativAlI hotI hai isa prakAra kA merA mata prAmANika hai vaisA svaziSyoM ko upadeza kare isakA upasaMhAra karate hue kahate haiM ki koI eka isa kathita prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai / / 9 / (ege puNa evapramANe 4 cha, rIte 18 bhatAsIna abhiprAya che. 8 (ege puNa eva mAsu tA loyamajhasi gaM pavvayaMsi sUriyasa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA ege evamAhaMmu) 8 me se prbhaae| 4 cha somadhya nAmanA patamA sUryanI lezyA pratihata thatI kaDI che ema ziSyone kahevuM. koI eka A pramANe kahe che. arthAta koI eka navamo tIrthAntarIya A pramANe kahe che. tame badhAne mata anArSa eTale ke asamIcIna che. mAre mata ja ArSa eTale ke samyapha prakAranuM che. mAre mata A pramANe che ke-sUryanI vezyA lekamadhya nAmanA parvatamAM leka eTale tiryaleka arthAta saghaLA bhUlekamAM je rahe te lekamadhya e lamadhya nAmanA parvatamAM sUryanI lezyA pratiruddha gativALI thAya che, A pramANe mAre mata prAmANika che. A rIte pitAnA ziSyone upadeza kare. Ane upasaMhAra karatAM kahe che ke--koI eka A kahela prakArathI pitAne mata prazita :re cha. / / (ege puNa evamAhaMsu tA loganAbhiMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 sUryaprajJaptisUtre mAsu 10' eke punarevamAhu stAvat lokanAbhau khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet , eke evamAhuH // 10 // eke punardazamAH svorastADanapUrvaka mevaM prajalpanti yat bhavatAM keSAMcidapi kathanaM na samIcInaM, prAmANikaM mama mataM tAvat zrRyatAm-lokanAbhautannAmake parvate, lokasya tiyeglokasya sthAlaprakhyasya nAbhiriva-sthAlamadhyagata samunnata vRttacandraka iva vartate yaH sa lokanAbhi stasmin lokanAbhI khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA bhavatIti svaziSyebhya upadize dityupasaMharati-eke evamAhuriti // 10 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA acchaMsi NaM pavvayaMsi mUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejAege evamAhaMsu 11' eke punarevamAhu stAvad acche khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet, eke evamAhuH 11||-eke punarekAdazasthAnIyA stIrthAntarIyA evaM mAhaMsu tA loganAbhisi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA, ege evamAsu // 10 / koI eka isa prakAra se kahatA hai ki lokanAbhI nAma ke parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI kahI gaI hai aisA svaziSyoM ko kahe koI eka isa prakAra kahatA hai| arthAt dazavAM tIrthAntarIya apanA Uru ko Thokate huve apanA jalpana karatA hai kI Apa koI kA kathana samIcIna nahIM hotA hai, merA hI mata prAmANika hai usako suniye-lokanAbhI nAma ke parvata meM mAne tiryakloka kA sthAlAkAra madhyagata samunnata gola candra ke samAna bhAga hotA hai jisako lokanAbhi kahate haiM usa lokanAbhi nAma ke parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI hai aisA apane ziSyoM ko upadeza kareM koi eka isa prakAra kahatA hai / 10 / (ege puNa evamAhaMsu tA acchaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA ege evmaasu|11| koi eka kahatA hai ki accha nAma ke parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI kahI hai aisA svaziSyoM ko kaheM / koi eka isa prakAra kahatA hai / arthAt gyArahavAM paDihayA Ahiyatti vaejjA, ero evamAhaM su) 3 2 se prabhAye De cha nAlI nAmanA parvatamAM sUryanI vezyA pratita thatI kahI che e pramANe ziSyone kahevuM. kaI eka A pramANe kahe che, arthAt dasamo tIrthAntarIya pitAnI jAMghane ThekIne pitAne baDabaDATa karatA kahe che ke tame koIne mata samIcIna nathI mAro mata ja pramANayukta che te tame sAMbhaLo lekanAbhI nAmanA parvatamA eTale ke tiryaka lokane sthAlAkAra madhyane je samunnatagaLa candranA je bhAga hoya che ke jene lekanAbhI kahe che, e lekanAbhI nAmanA parvatamAM sUryanI vezyA pratihata thAya che, A pramANe pitapatAnA ziSyone upadeza 4zva adha me 2 // pramANe 4 che. 101 (ege puNa evamAsu tA acchaMsi NaM pavvayaMsi sUriyasta lessA paDihayatti vaejjA ege evamAhaMsu) 1. me cha ?-127 nAmanA parvatamAM sUryanI vezyA pratita thatI kahI che, ema svaziSyone kahevuM. koI eka zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 26 paJcamaM prAbhRtam vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuH kathayanti yat 'nahiM nahi' bhavatAM keSAMcidapi mataM na samIcInaM, mama mataM tAvat zrayatAm-sUryasya lezyAtu acche-acchAkhye khalu parvate pratihatA bhavati, acchaH-jAmbUnadAdiratnabahulatvAt munirmalo yo'cchastasmin acche khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA bhavati, iti svaziSyebhya upadizet-eke evamAhu rityupasaMharati / / 11 / / 'ege puNa evamAhaMmu-tA sUriyAvattaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejA, ege evamAhaMsu' ||12||-eke punarevamAhu stAvat sUryAvaH khalu parvate sUryasya lezyA pratihanA AkhyAtA iti vadet, eke evamAhuH 12 ||-eke punarvAdazasthAnIyA evaM kathayanti yat sUryAvarne khalu parvate-sUryaH pradakSiNamAvartate yasyeti, atra sUrya ityupalakSaNaM candrAdigrahanakSatratArakAzca pradakSiNamAvartante yasya saH sUryAvarttastasmin khalu tIrthAntarIya isa kathyamAna prakAra se apane mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai ki nahIM nahIM Apaloka ke kathana meM kisI kA bhI mata samocIna nahIM hai mere mata ko Apa loka suniye sUrya kI lezyA accha nAma ke parvata meM pratihata hotI hai accha parvata meM jambUnadAdi ratno kI utkaTatA hone se evaM sanirmalatA ke kAraNa accha parvata kahA jAtA hai usameM sUrya kI lezyA pratihata hotI hai aisA svaziSyoM ko upadiSTa kareM isa prakAra koi eka kahatA hai / 11 / (ege puNa evamAsu tA sUriyAvasi NaM pavvayaMsi priyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA ege evamAsu / 12 / koI eka kahatA hai ki sUryAvarta nAma ke parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI hai aisA apane ziSyoM ko kaheM koI eka isa prakAra kahatA hai / bAharavAM tIrthAntarIya kahatA hai ki sUryAvarta nAma ke parvata meM sUrya pradakSiNa rUpa se ghUmatA hai yahAM para sUrya yaha upalakSaNa hai ataH candrAdi graha nakSatra tArAoM kA bhI Avartana samaja leveM isa prakAra Avarta ke A pramANe pitAnA matane pragaTa karatAM kahe che. arthAt agIyArame tIrthAntarIya A have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAnA matane pragaTa kare che. ke nahIM nahIM to badhAnA kathanamAM koIne paNa mata samyapha prakAra nathI, mAro mata tame sAMbhaLe sUryanI lezyA a7 nAmanA parvatamAM pratihata thAya che. a7 parvatamAM jabUnada vigere ratnonI utkRSTatA hevAthI sunirmaLapaNathI tene a7 parvata kahevAmAM Ave che, temAM sUryanI lezyA pratiData thAya che tema potAnA ziSyane upadeza kare A pramANe keI eka kahe cha. 11 / (ege puNa evamAhaMsu tA sUriyAyattasi NaM pavvayaMsi sUriyasa lessA paDihayatti vaejjA, ege evamAsu) 12 me 4 ch| sUryAsta nmn| yatima sUryanI vezyA pratihata thAya che. A pramANe potAnA ziSyone kahevuM A rIte keI eka kahe che, bArame anya matAvalambI kahe che ke sUryAvarta nAmanA parvatamAM sUrya pradakSiNa rUpathI brimaNa kare che, ahIMyAM sUrya e pada upalakSaNa che. tethI caMdra vigere graha nakSatra ane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 sUryaprajJaptisUtre sUryAvarta parvate sUryasya lezyA pratihatA bhavatIti svaziSyebhya upadize dityupasaMharati-eke evamAhuriti // 12 // 'ege puNa evamAsu tA sUriyAvaraNaMsiNaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejA, ege evamAsu // 13 // eke punarevamAhu stAvat-sUryAvaraNe khalu parvate sUyesya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadeta, eke evmaahuH||13||-eke punatrayodazasthAnIyAH dvAdazaparyantAnAM mataM zrutvA evaM kathayanti yat sUryasya lezyAH sUryAvaraNe-tanAmake parvate khalu pratihatA bhavati, atrApi sUryetyupalakSaNametat candrAdigrahanakSatratArAbhizca samaMtataH paribhramaNazIle rAtriyatesma-veSTayate smeti sUryAvaraNa stasmin sUryAvaraNanAmake parvate khalu sUryasya lezyA pratihatA bhavatIti svaziSyebhyo vadet-kathayedityupakAraNa isakA nAma sUryAvarta kahA jAtA hai usa sUryAvarta parvata meM sUrya kI lezyA kA pratighAta mAne rukAvaTa hotI hai aisA apane ziSyoM ko kaheM / isa prakAra koi eka bArahavAM matavAdI kA kathana hai / 12 / (ege puNa evamAsu tA sUriyA varaNaMsi NaM pacvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejA ege evamAhaMsu) 13 / koi eka isa prakAra se kahatA hai ki sUryAvaraNa parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI hai aisA apane ziSyoM ko kahe koI eka isa prakAra kahatA hai| arthAta terahavAM tIrthAntarIya bArahoM tIrthAntarIyoM ke kathana ko sUna karake apane matako prakaTa karatA huvA isa prakAra kahatA hai ki sUrya kI lezyA sUryAvaraNa nAmavAle parvatameM pratihata hotI hai| yahAM para sUrya yaha pada upalakSaNamAtra he ataH candrAdi grahanakSatra tArAoMke sAtha sabhI paribhramaNa zIlavAloM kA grahaNa ho jAtA hai, veSThita hone ke kAraNa AvaraNa kahA jAtA hai sUrya ko veSTita karane se sUryAvaraNa kahate hai so sUryAvaraNaparvata meM sUrya kI tArAonuM bhramaNa paNa samajI levuM. A prakAranA AvartananA kAraNe A parvatanuM nAma sUryAvarta kahevAmAM Ave che, e sUryAvarta parvatamAM sUryanI lesthAne pratighAta thAya che, eTale ke tyAM tenI kAvaTa thAya che, A rIte pitAnA ziSyone kahevuM A pramANe kaI se bhArI matavAdI potAnA bhata havi cha. 1121 (ege puNa evamAsu tA sUriyAvaraNaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA. ege evamAhaMsu) 13 au me evI rIte pitAnA mata saMbaMdhamAM kahe che ke-sUryAvaraNa parvatamAM sUryanI vezyA pratihata thAya che. A pramANe ziSyane kahevuM. koI eka A pramANe kahe che, arthAt terame tIrthAnta rIya bAre tIrthAntarInA kathanane sAMbhaLIne pitAnA matane prakaTa karatAM kahe che ke sUryanI lezyA sUryAvaraNa nAmanA parvatamAM pratita thAya che, ahIMyAM paNa sUrya e pada upalakSaNamAtra ja che. tethI caMdrAdi graha, nakSatro, ane tArAo e badhA paribhramaNa zIlavALAonuM grahaNa thaI jAya che, veSTita hovAthI AvaraNa kahevAya che, sUryane veSTita karavAthI sUryAvaraNa kahevAya che, e sUryAvaraNa parvatamAM sUryanI vezyA zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 26 paJcamaM prAbhRtam saMharati-eke evamAhuriti // 13 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA uttamaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA ege evamAhaMmu 14' eke punareva mAhustAvat uttame khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet-eke evamAhuH // 14 // eke punazcatudezasthAnIyAH kathayanti yat uttame parvate khalu-uttamanAmake parvate, giriSu girINAM vA uttamo yaH sa uttamastasmin uttame khala parvate sUryasya lezyA pratihatA bhavatIti svaziSyebhya upadizediti caturdazasthAnIyasyAbhiprAyaH, eke evamAhuriti // 14 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA disAdissiNaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA AhiyA tti vaejjA, ege evamAhaMsu 15' eke punarevamAhustAvat digAdau khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadeta, eke evamAhuH ||15||-eke punaH paJcadazasthAnIyA evamAhuryat digAdau merau khalu parvate, dizAmAdiH-prabhavo yaH sa digAdi stasmin digAdau khalu parvate, tathAhilezyA pratihata hotI hai aisA apane ziSyoM ko kahe koI eka isa prakAra kahatA hai // 13 // 'ege puNa evamAsu tA-uttamaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDiyA Ahiyatti vaejjA ege evamAsu 14 koI eka isa prakAra kahatA hai ki uttama nAmake parvata meM mAne parvatoM meM jo zreSTha vaha uttama isa prakAra ke parvata vizeSa meM sUrya kI lejhyApratihata hotI hai isa prakAra apane ziSyoM ko kahe isa prakAra caudahaveM tIrthAntarIya kA abhiprAya hai // 14 // 'ege puNamAhaMsu-tA disAdissiNaM pavvayaMsi sariyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA ege evamAhaMmu' 15 koi eka isa prakAra se kahatA hai ki digAdi nAmake parvata meM sUrya kI lezyA pratihata kahI gaI hai aisA svaziSyoM ko kahe koi eka isa prakAra se kahatA hai // 15 // paMdrahavAM matAvalambI isa prakAra pratihata thAya che e rIte potAnA ziSyone kahevuM. koI eka A pramANe potAno mabhiprAya De che. 1131 (ege puNa evamAhaMsu tA uttamaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDiyA Ahiyatti vaejjA, ege evamAsu)14 me sevAzate 4 cha / uttama nAmanA parvatamAM sUryanI vezyA pratihata thAya che. e rIte potAnA ziSyone samajAvavuM. arthAt caudame anya matAvalaMbI kahe che ke-uttama nAmanA parvatamAM sUryanI lezyA prati hatA thAya che. eTale ke-parvatemAM je che te uttama e pramANe kahevAya che. A prakAranA parvata vizeSamAM sUryanI vezyA pratihata thAya che, e rIte pitAnA ziSyone kahevuM. A pramANe yauhamA tIrthAntarIyo abhiprAya he che. 1141 (ege puNa evamAhaMsu tA disA. dissi NaM pavvayaMsi sUriyasa lesA paDihayA Ahiyatti vaejjA ege evamAhaMsu) 15 A pramANe kahe che ke digAdi nAmanA parvatamAM sUryanI glezyA pratihata thatI kahevAmAM Avela che. e rIte pitAnA ziSyone kahevuM, kaI eka A pramANe pitAne mata kahe che. 15 paMdaramo matAvalambI e rIte kahe che ke-digAdi nAmanA merU parvatamAM eTale zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre rUcakAd dizAM vidizAM ca prabhavo yaH saH rucakazcASTapradezAtmako merumadhyavartI pradezavizeSastena merurapi digAdirityucyate, tasmin merau khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA bhavatIti svaziSyebhya upadizedityupasaMharati-eke evamAhuriti // 15 // 'ege puNa evamAhaMsu-'tA avatasasi NaM pavyayasi sUriyassa lessA paDihayA Ahiya tti vaejjA, ege evamAhaMsu 16' eke punarevamAhustAvat avataMse khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet eke evamAhuH ||16||-eke punaH SoDazasthAnIyA evaM kathayanti yat avataMseavataMsanAmake parvate khalu, giriSu girINAM vA avataMsa iva tiSThatItyavataMsaH, avataMsaH ziroveSTanaM ziro bhUSaNaM vA ityucyate tena sarveSAM girINA mavataMsarUpe avataMsaparvate khalu sUryasya lezyA pratihatA bhavatIti svaziSyebhya upadizet-kathayet, eke evmaahurityupsNhaarH||16|| kahatA hai ki digAdi nAmaka meru parvata meM arthAt dizAoM kA Adi utpatti sthAna jo ho so digAdi mAne digAdi parvatameM kAraNa kI rucakaparvata se dizA evaM vidizAoM kI utpatti hotI hai aisA vaha rucaka parvata ATha pradezavAlA meru kA madhyavarti pradezavizeSa hai ataH meru bhI digAdi aisA kahA jAtA hai usa meru parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI hai isa prakAra svaziSyoM ko upadezakareM isa prakAra koi eka paMdrahaveM matAlambIkA kathana hai // 15 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA avataMsaMsi NaM pavvayaMsi sUriyasa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA, ege evamAsu' // 16 / / koi eka isa prakAra kahatA hai ki avataMsa nAmake parvata meM sUrya kI lezyA pratihata kahI hai aisA svaziSyoM ko kheN| arthAt solahavAM matAntara vAdI kA kathana hai ki avataMsa, nAmavAle parvata meM arthAt parvatoM ke avataMsa ke samAna jo ho so avataMsa avataMsa mastakakA veSTana yA zira ke bhUSaNa ko kahate hai ataH sabhI parvatoM ke avataMsarUpa mAne ke dizAonuM Adi utpattisthAna je hoya te dizAdi e didi parvatamAM kAraNa ke rUcaka parvatathI dizA ane vidizAonI utpatti thAya che, eve e rUcaka parvata ATha pradeza vALA merUnI madhyamAM Avela pradeza vizeSa che tethI merU paNa digAdi e pramANe kahevAya che, e merU parvatamAM sUryanI vezyA pratihata thAya che. A pramANe potAnA ziSyane upadeza kare, A pramANe koI eka paMdaramA matAvalaMbIne abhiprAya che 1pa (m puNa evamAhaMsu tA avataMsaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDiyA Ahiyatti vaejjA ege evamAsu) 164 mevI zate 4 cha -avatasa nAmanA 5tamA sUrya nI sezyA pratihata thatI kahela che, e pramANe ziSyane samajAvavuM, arthAt soLamA matAvalambInuM kahevuM che ke-avataMsa nAmanA parvatamAM eTale ke parvatenA avataMsa samAna je hoya te mAthAnA veSTana athavA mastakanA AbhUSaNane avaMtasa kahe che, tethI badhA parvatonA avataMsa rUpa arthAt bhUSaNa rUpa je parvata hoya tevA avataMsa nAmanA parvatamAM sUryanI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazasiprakAzikA TokA sU0 26 paJcamaM prAbhRtam 493 athAtra SoDazaparyantAnA mamIpAM pratipattisahAyabhUtAnAM sahAyarUpe jambUdvIpaprajJaptiprasiddha saMgrAhike ime gAthe pratyudhriyete-yathA-'maMdaramerumanoramasudaMsaNasayaMpabhe ya girirAyA / rayaNoccae siloccaya majjhe logarasanAbhI ya // 1 // acche ya sUriyAvatte, sUriyAvaraNe iya / uttame ya disAI ya, vaDiMse iya solase // 2 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA dharaNikIlaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiya tti vaejjA, ege evamAhaMsu 17' eke punarevamAhustAvad dharaNikIle khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet, eke evamAhuH ||17||-eke punaH saptadazasthAnIyA evaM vadanti yat dharaNikIle parvate-dharaNyAH-pRthivyAH kIlaka iva-madhyavarti mApadaNDa iva bhUSaNa rUpa jo parvata aise avataMsa parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI kahI hai aisA svaziSyoMko upadeza kareM koI eka isa prakAra kahatA hai // 16 // ___yahAM para ina solaha paryantake ki jo solaha pratipittiyoM meM sahAya bhUta hai una ke nAma ko batAnevAlI do gAthAyeM jambUdvIpaprajJapti nAmaka prasiddha zAstra meM kahI hai so yahAM para kahI jAtI hai-jo isa prakAra se hai maMdaramerUmanorama sudaMsaNasayaMpame ya giriraayaa| rayaNoccae siloccaya, majjhe logarasanAbhI ya // 1 // acche ya sUriyAvatte, sUriyAvaraNe iya / uttame ya disAI ya, vaDiMseiya solase // 2 // ___'ege puNa eva mAhaMsu-tA dharaNikIlaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA, ege evamAsu // 10 // koI eka isa prakAra kahatA hai ki dharaNI kIla nAmake parvata ke Upara sUrya kI lezyA pratihata hotI kahI hai koI eka isa prakAra se kahatA hai / arthAt satrahavAM tIrthAntarIya lezyA pratihata thatI kahI che. e pramANe pitAnA ziSyane upadeza kare e pramANe kaI eka matAvalaMbI potAne abhiprAya jaNAve che. 16 ahIMyAM A soLa pratipattimAM sahAya rUpa thAya te hetuthI teonA nAmo batAvanArI be gAthAo jaMbudvIpa prajJapti nAmanA zAstramAM kahela che, te atre batAvavAmAM bhAva cha, 2 // pramANe cha, maMdaramerumanorama sudaMsaNa sayaMpabhe ya girirAyA / rayaNoccae siloccaya, majjhe logassa nAbhI ya // 1 // acche ya sUriyAvatte, sUriyAvaraNe iya / / uttame ya disAIya, vaDiMsei ya solase // 2 // ___(ege puNa evamAsu tA dharaNikIlaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayatti varajjA, ege evamAhaMsu) 17 35 se 20 pramANe 4 cha / 527 // 8 nAmanA patanI 52 sUryanI lezyA pratihata thAya che. keI eka e pramANe kahe che. arthAt sattaramo anya matAvalaMbI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ 494 sUryaprajJaptisUtre varttate yaH sa dharaNikIlaka stasmin dharaNikIlake - tannAmake parvate khalu sUryasya lezyA pratihatA bhavati - pratiruddhA bhavatIti svaziSyebhya upadize dityupasaMharati - eke evamAhuriti ||17|| 'ege puNa evamAhaMsu-tA- dharaNisiMgaMsi NaM pavvayaMsi sUriyasa lessA pahiyA Ahiyati vajjA, ege evamAhaMsu 98 ' eke punarevamAhu stAvad dharaNizrRGge khala parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet, eke evamAhuH ||18|| - eke punaraSTAdazasthAnIya evaM kathayanti - vakSyamANaprakAraM vadanti tAvaditi sarvatra prAgvat bhAvanIyam / dharaNizRGge - dharaNyA - pRthivyAH zrRGgamiva varttate yaH dharaNizRGga stasmin dharaNizRGge khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA bhavatItyAkhyAteti vadet - svaziSyebhyaH kathayedityupasaMharati - eke Sanga || 18 || 'ge puNa evamAhaMsu - tA pavvaiMdaMsi NaM pavvayaMsi sUriyasa lessA kahatA hai kI dharaNIkIla mAne dharaNI mAne pRthivI usakA kIlaka rUpa mAne madhyavarti mApa daMDake samAna jo ho so dharaNIkIlaka usa dharaNIkIlaka nAma ke parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI hai mAne pratiruddha hotI hai aisA svaziSyoM ko samajhAveM koi eka isa prakAra se apanA mata dikhalAtA hai ||17|| 'ege puNa evamAhaMsu tA dharaNisiMgaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA pahiyA Ahiyatti vaejA, ege evamAhaMsa) 18 koI eka isa prakAra karatA hai ki dharaNi zRGga nAma ke parvata ke Upara sUrya kI lezyA pratihata kahI hai aisA apane ziSyoM ko kahe koI eka isa prakAra apane mata ko kahatA hai / arthAt aThArahavAM matalabI vakSyamANa prakAra se kahatA hai ki dharaNIzRGga mAne dharaNI mAne pRthivI usake sIMga ke samAna jo ho vaha dharaNIzRGga usa dharaNIzRGga parvata meM sUrya kI leiyA pratihata hotI hai aisA sva ziSyoM ko kahe isa prakAra koI eka aThArahaveM matAvalambI apanA mata pragaTa karatA hai || 18 || (ege puNa eva kahe che ke dharaNIkila eTale ke--dharaNI eTale pRthvI tenA kalaka rUpa eTale ke madhyamAM Avela mApa daMDanA jevA je hoya te dharaNI kilaka kahevAya che, e dharakilaka nAmanA patamAM sUryanI lezyA pratihata thAya che. eTale ke rAkANavALI thAya che tema peAtAnA ziSyAne samannavavu prabhA potAno bhata matAve che. 17 (ege puNa evamAhaMsu tA dharaNisiMgaMsi NaM pavvayaMsi sUriyasa lessA pahiyA Ahiyatti vaejjA ege evamAhaMsa) 18 me A pramANe uDe cheDe dharaNIcaM nAbhanA parvatanI upara sUryanI lezyA pratihata thatI kahela che, e pramANe potAnA mata darzAve che, arthAt aDhArame matAvalaMbI A AgaLa kahevAmAM AvanAra prakArathI potAnA mata viSe kahe che ke-dharaNI zrRMga eTale ke dharaNI eTale pRthvI tenA zikharanA sarakhu je hAya te dharaNIzrRMga e dharaNIzuM gapa tamAM sUryanI lephyA pratihata thAya che. e pramANe peAtAnA ziSyAne kahevu. yA pramANe ardha 4 maDhAramA bhatAvasajI potAno bhata harzAce che, 1181 ( ege puNa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJamiprakAzikA TIkA sU0 26 paJcamaM prAbhRtam 425 paDiyA Ahiyati vajjA, ege, evamAhaMsu 19' eke punarevamAhustAvat parvatendre khala parvate - sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet, eke evamAhuH ||19|| - eke puna rUnaviMzati sthAnIyA evaM vadanti tAvatparvatendre khalu parvate - parvatAnAmindraH parvatendra stasmin parvatendre tannAmake khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA bhavatIti AkhyAtA - kathiteti vadetsvaziSyebhya upadize dinyupasaMharati - eke evamAhu riti // 19 // ' ege puNa evamAhaMsu tApavyayaMsi NaM pavvayaMsi sUriyasa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA, ege evamAhaMsu 20' eke punareva mAhu stAvat parvatarAje khala parvate sUryasya lezyA pratihatA AkhyAtA iti vadet, eke evamAhuH || - eke puna viMzatitamAH prativAdina evaM vakSyamANaprakArakaM svamantavyaM kathayanti, tAvaditi prAgvat parvatarAje - parvatAnAM rAjA parvatarAja stasmin parvata mAsu-tA pavaIsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA AhitAti vajA, ege evamAhaMsu || 19|| koI eka isa prakAra kahatA hai ki parvatendra nAma ke parvata para sUrya kI lezyA pratihata hotI hai aisA svaziSyoM ko kaheM, koI eka isa prakAra apane mata kA kathana karatA hai / arthAt unnIsaveM matAvalambI kahatA hai kI parvatendra nAmake parvata meM mAne parvatoM kA jo indra parvatendra usa parvatendra nAmake parvata meM sUrya kI lezyA pratihata hotI kahI gaI hai isa prakAra svaziSyoM ko upadeza kareM aisA koI eka kahatA hai // 19 // ( ege puNa evamAhaMsu - tA pavvayarAyaMsi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA pahiyA Ahiyatti vajA, ege evamAhaMsu ||20|| koI eka isa prakAra kahatA hai ki parvata rAja nAmake parvata meM sUrya kI leiyA pratihata hotI kahI hai aisA svaziSyoM ko kahe aisA koI eka kahatA hai / arthAt vIsaveM matAvalambI isa vakSyamANa prakAra se svamatako kahatA hai parvatarAja mAne parvatoM kA jo rAjA evamAhaMsu tA pavvasi NaM pavvayaMsi sUriyassa lemsA pahiyA AhitAti vajjA ege eva mAsu ) 19 a sevI rIte he che -parvatendra nAmanA parvata para sUryanI sezyA pratihata thAya che, e pramANe svaziSyAne kahevu, koI eka A pramANe peAtAnA mata viSe thana kahe che. arthAt ogaNIsamA matAvalambI kahe che ke patendra nAmavALA parvatamAM eTale ke pa tAmAM je IMdra samAna heAya te patendra evA e patendra nAmanA parvatamAM sUnI lezyA pratihata thatI kahela che, A pramANe peAtAnA ziSyAne upadeza ApavA e zate ardha me potAno bhata harzAve che. 1961 ( ege puNa evamAhaMsu tA pavvayarAyasi NaM pavvayaMsi sUriyassa lessA paDihayA Ahiyatti vaejjA, ege evamAhaMmu) a me4 mevI rIte kahe che ke pUtarAja nAmanA parvatamAM sUryanI lezyA pratihata thatI kahela che, pramANe peAtAnA ziSyAne kahevu' e pramANe koI eka kahe che, arthAta vIsame matavAdI A kahevAmAM AvanAra prakArathI potAnA matanA saMbaMdhamAM kathana kare che ke parvatarAja eTale ke zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 sUryaprajJaptisUtre rAje-tannAmake khalu parvate sUryasya lezyA pratihatA bhavatIti AkhyAtA-kathiteti vadetsvazipyebhya upadize dityupasaMharati-eke evamAhuriti // 20 // itthaM viMzatiprativAdInAM matAni santi, para me teSAM prativAdinAM mateSu sarva'pi mandarAdayaH zabdAH paramArthata ekArthavAcakA eva santi, tathApi atra bhinnabhinnAbhiprAyatayA pravRttA vartante / tenAtroktAH prAktanAH sarvA api pratipattayo mithyArUpA eva santItyavagantavyAH / yAca puna lezyA pratihatiH sA ca mandare'pi asti anyatrApi cAsti, tathA cAha-'vayaM puNa evaM vayAmo-tA maMdare vi pavuccai jAva pavvayarAyA vi vuccaI' vayaM punarevaM vadAma stAvat mandare'pi procyate yAvatparvatarAje'pi ucyate // vayaM kevalajJAnaniSThAH kevalajJAnena yathAvadavastutattvamavagamya punarevaM vastutattvaM vadAmo yat tAvaditi prAgvat yA lezyA mandare parvate'sti saiva vaha parvatarAja usa parvatarAja nAmaka parvata ke Upara sUrya kI lezyA pratihata hotI hai aisA svaziSyoM ko samajhAveM koI eka isa prakAra se apanA mantavya dikhalAtA hai // 20 // isa prakAra vIsa prativAdiyoM kA mata hai, paraMtu ina matAntaravAdiyoM ke mata meM mandarAdi sabhI parvatoM ke nAmabodhakazabda vAstavika rIti se ekArthaka hI hai tathApi yahAM para alaga alaga abhiprAya se kathita kiye gaye haiM ataH yahAM para kahe huve pUrvanirdiSTa sabhI pratipattiyAM mithyArUpa hai aisA jAnanA cAhiye / jo lezyA kI pratihatI hai vaha maMdara parvatameM bhI hai evaM anyatra bhI hotI hai-ataH (vayaM puNa evaM vayAmo tA maMdare vi pabuccai jAva pavvayarAyA vi buccai) maiM isa viSaya meM isa prakAra se karatA hUM ki vaha lezyA pratihati mandara parvatameM bhI hotI hai evaM parvatarAja meM bhI hotI hai, bhagavAn kahate haiM ki kevalajJAnaniSTha kevalajJAna se yathAvasthita vastutatva ko jAna karake isa viSaya ke bAremeM vastutatva ko isa prakAra se kahatA hUM ki parvatene je rAjA te parvatarAja e parvatarAja nAmanA parvatanI upara sUryanI vezyA pratihata thAya che e pramANe svaziSyone samajAvavuM. keI eka A pramANe pitAnuM mantavya batAve che. rivA A rIte visa prativAdinA mata che paraMtu A matAntaravAdiyenA matomAM maMdara vigere badhA parvatanA nAmane darzAvanArA je alaga alaga zabdo che te vAstavika rIte ekArthaka ja che, te paNa ahIMyAM judA judA abhiprAyathI kahevAmAM Avela che. ahIMyAM kahelI pUrvokta badhI pratipattI mithyArUpa che, tema jANavuM joIe. je vezyAnI rUkAvaTa cha, ta maha2 patamA paNa cha, bhane anyatra 5 thAya che, tethI (vayaM puNa evaM vayAmo tA maMdarevi pavuccai jAva pavvayarAyAvi vuccai) mA viSayanA sabhA mevI zata kahuM chuM chuM ke A legyA pratihati maMdara parvatamAM paNa thAya che, ane pavatarAjamAM paNa thAya che, bhagavAna kahe che ke-kevalajJAna niSTha kevaLajJAnathI yathAvasthita vastutatvane jANIne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sUM0 26 paJcamaM prAbhRtam 497 parvatarAje'pyasti, yAvaditi - parvatarAjaM yAvat - mandarAdi parvatarAjaM yAvat sarveSvapi sthaleSu saitra lezyA astIti jJAtavyA, na ca kutrApi kAcid vizeSatA varttate ityarthaH // 'tA jeNaM puggalA sUriyassa lessaM phusaMti te NaM puggalA sUriyassa lessaM pati, aAivi poggalA sUriyassa lessaM paDihaNati, carimale saMtaragatA viNaM poggalA sUriyasa lessaM paDihaNati' tAvad ye khala pudgalA, sUryasya lezyAM spRzanti te khalu pudgalAH sUryasya lezyAM pratighnanti, adRSTA api pudgalAH sUryasya lezyAM pratighnanti, caramalezyAntargatA api khalu pudgalAH sUryasya lezyAM pratighnanti // - tAvaditi prAgvat, ye khalu pudgalAH - merutaTa bhittisaMsthitAssantaH sUryasya lezyAM spRzanti, te eva pudgalAH sUryasya lezyAM pratighnanti ca, arthAt abhyantaraM pravizantyAH sUryalezyAyAstaiH pudgalaiH pratiskhalanaM bhavati / ye'pi pudgalAH - merutaTabhittijo lezyA maMdaraparvata meM vidyamAna hai vahI lezyA parvatarAja meM bhI hai / parvatarAja mAne maMdarAdi parvatArAja arthAt kahane kA bhAva yaha hai ki sabhI sthala meM vahI lezyA hotI hai vaisA jAne kahIM para kucha vizeSatA nahIM hai (tA jeNaM puggalA sUriyasa lessaM phusati te NaM puggalA sUriyassa lessaM pahiti aTThA fa poggalA sUriyasa lessaM pasihaNati, carimalessaMtaragatA viNaM poggalA sUriyasa lessaM paDihaNaMti) jo pudgala sUrya kI lezyA ko sparza karatA hai vahI pudgala sUrya kI lezyA ko rukAvaTa karatA hai / adRSTa pudgala bhI sUrya kI lezyA ko pratihata karate haiM, caramalezyA ke antargata pudgala bhI sUrya kI lezyA ko pratihata karate haiM, arthAt jo pudgaleM merutaTa kI divAla meM saMsthita hokara sUrya kI lezyA kA sparza karate haiM vahI pudgaleM sUrya kI lezyA ko pratihata karate haiM arthAt aMdara kI ora pravezita hotI huI sUrya kI lezyA una pudgaloM se pratiskhalika mAne parAvartita hotI hai, tathA jo pudgala merutaTa A viSayanA saMm dhamAM vastutatvane evI rIte kahu khru ke je lesyA maMdarapa tamAM vidyamAna che, eja lezyA patarAjamAM rahela che. parvatarAja eTale ke madarAdri paryaMtamAM rAjA samAna kahevAne bhAva e ke badhA ja sthaLAmAM eja lezyA hoya che, tema samajavuM uyAMya yAgu ardha vizeSatA nathI. (tA jeNaM puggalAsUriyamsa lessaM phusaMti te NaM phuggalA sUriyassa lessaM pasihati adAvi poggalA sUriyasa lessaM paDihaNaMti carimalerasaMtaragatAviNaM pomgalA sUriyasa lehasaM paDihaNaMti) ne yuddago sUryanI yezyAno sparza' are che. metra yudgateo sUryanI lezyAne rUkAvaTa kare che. adRSya pudgalA paNa sUryanI lezyAne pratihata kare che. caramalezyAnA aMta ta pudgale paNa sUnI lezyAne pratihata kare che, arthAt je pudgalA merU taTanI divAlamAM saMsthita thaIne sUnI lezyAnA sparzI kare che, eja pudgalA sUryaMnI lezyAne pratihatakare che, arthAt aMdaranI tarapha praveza karatI sUnI lezyA e pudgalethI pratiskhalita zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 sUryaprakSaptisUtre saMsthitAste'pi dRzyamAnapudagalAntargatAssantaH sUkSmatvAt cakSuHsparza nopayAnti, ataste adRSTAH kathyante, adRSTAste pudgalA sUyalezyAM pratighnantyeva, abhyantaraM pravizantyAH sUryalezyAyAstairapi pudgalaiH svazaktyanurUpaM pratiskhalyamAnatvAt / ye'pi mero ranyatrApi caramalezyAntaragatAH-caramalezyAvizeSasaMsparzinaH pudgalAste'pi sUryalezyAM pratighnanti, tairapi caramalezyAsaMsparzitayA caramalezyAyAH pratihanyamAnatvAt // sU0 26 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-bAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM _zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJapti prakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM paJcama prAbhRta samAptam // 5 // bhitti meM hote haiM ve bhI dRzyamAna pudagalAntargata hote huve sUkSma hone se cakSugocara nahIM hote haiM, ataH ve adRSTa kahe jAte haiM, adRSTa ve pudgala sUrya kI lezyA ko pratibaddha karate hI haiM, aMdara praviSTa hotI haI sUrya kI lezyA kA unI pudagaloM se svazakti ke anusAra pratiskhalana hone se, jo meru se anyatra caramalezyAntargata mAne caramalecyA vizeSa ko saMsparza karanevAle pudgala hote haiM ve bhI sUrya kI lezyA ko pratihata karate haiM kAraNa kI ve pudgaloM se caramalezyA kA saMsparza hone se caramalezyA kI rukAvaTa hotI hai ||suu0 26 // zrIjainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM pAMcavAM prAbhRta samApta // 5 // eTale ke parAvartita thAya che. tathA je pudgala merUtaTanI bhiMtamAM hoya che e paNa dekhAtA pidugalonI aMtargata thaIne sUkama hovAthI cahyugocara thatA nathI, tethI tene adaSTa kahevAmAM Ave che. adaSTa te pugalo sUryanI vezyAne pratibaddha kare ja che aMdara praveza karatI sUryanI vezyAnuM eja pudgalathI pitAnI zakti pramANe pratikhalana thavAthI tema thAya che. je merUthI anyatra carama lezyAntargata eTale ke carama lezyA vizeSane saMsparza karavALA pudgale hoya che e paNa sUryanI vezyAne pratihata kare che. kAraNa ke e pudgalathI caramalezyAne saMsparza thato hovAthI carama vezyAnI rUkAvaTa thAya che. lasU0 26 zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUrya prajJaptisUtranI sUryajJaptiprakAzikA TIkAmAM pAMcamuM prAbhRta samApta che pa. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam atha SaSThaM prAbhRtaM prArabhyate mUlam-tA kahaM te oyasaMThiI AhiyA ti vaejA, tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattio paNNattAo, tattha ege evamAhaMsu-tA aNusabhayameva sUriyassa oyA aNNA uppajje, aNNA avei, ege evamAhaMsu // 1 // ege puNa evamAhaMsu-tA-aNumuhuttameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu // 2 // eeNaM abhilAveNaM yavvA, tA-aNurAiMdiyameva, tA aNupakkhameva, tA aNumAsameva, tA tA aNuuumeva, tA aNuayaNameva, tA aNusaMvaccharameva, tA aNuyugameva, tA aNuvAsasayameva, tA aNuvAsasahassameva, tA-aNuvAsasayasahassameva, tA aNuputvameva, tA aNupuvasayameva, tA aNuputvasahassameva, tA aNupuvvasayasahassameva, tA aNupaliovamameva, tA aNupaliovamasayameva, tA aNupaliovamasahassameva, tA aNupaliovamasayasahastameva, tA aNusAgarovamameva, tA aNusAgarovamasayameva, tA aNusAgarovamasayasahassameva, ege evamAhaMsu-tA-aNuussappiNImeva sUriyassa oyA aNNA uvavajjei aNNA avei, ege evamAhaMsu, / / vayaM puNa evaM cayAmo, tA tIsaM tIsaM muhutte sUriyassa oyA avaTThiyA bhavai, teNa paraM sUriyassa oyA aNavaTThiyA bhavai, chammAse sUrie oyaM NibuDDhei ti, chammAse rie oyaM abhivaDDe, NikkhamamANe sUrie desaM NivuI, pavisamANe sUrie desaM abhivuDDei, tattha ko heUtti vaejA, lA ayaNNaM jaMbuddIve dIve savvadIvasamudANaM jAva parikkheveNaM, tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhattA rAI bhavai, se NikkhamamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM mUrie abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai; zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ E 500 sUryaprajJaptisUtre tayA gaM egeNaM rAidieNaM egaM bhAgaM oyAe divasakhittassa NivuDDittA rayaNikkhettassa abhivaDDittA cAraM carai, maMDalaM aTThArasahiM tIsehiM saehiM chittA, tayA NaM aTThArasamuhutte divase bhavai, dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM UNe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, dohi egadvibhAgamuhuttehiM ahiyA, se NikkhamamANe sUrie doccaMsi ahorasi abhitarataccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM sUrie abhitarataccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM dohiM rAiMdiehiM do bhAge oyAe divasakhettassa NivuDDittA rayaNikhittassa abhivaDhettA cAraM carai, maMDalaM aTThArasahiM tIsehiM saehiM chettA tayA NaM aTThArasamuhutte divase bhavai, cauhiM egaTThibhAgamuhuttehiM UNe duvAlasamuhattA rAI bhavai, cauhiM egaTThibhAgamuhattehiM ahiyA, evaM khalu eeNuvAeNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe egamege maMDale egamegeNaM rAiMdieNaM egamegeNaM do bhAgaM oyAe divasakhettassa NivuDDemANe NivuDDamANe rayaNikhetassa abhivuDDemANe abhivuDDemANe savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM sUrie savvabhaMtarAo maMDalAo sabvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAreM carai, tayA NaM sababhaMtaraM maMDalaM paNihAya egeNaM tesIteNaM rAiMdiyasaeNaM egaM tesItaM bhAgasayaM oyAe divasakhettassa NivuDDhettA syaNikhettassa abhivuDvettA cAraM carai, maMDalaM aTThArasahiM tosehiM chettA, tayA NaM uttamakaTTapattA ukkosiyA aTArasamuhuttA rAI bhavai jahapiNae duvAlasamuhutte divase bhavai, esa NaM paDhamacchamAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajavasANe, se pavisamANe sUrie doccaM chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorasi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM sUrie bAhirANataraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM egeNaM rAiMdieNaM egaM bhAgaM oyAe rayaNikkhettassa Nivu. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam DvettA divasakhettassa abhivuDDhettA cAraM carai, maMDalaM aTArasahiM tIsehi chettA, tayA NaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM UNA, duvAlasamuhutte divase bhavai, dohiM egaTribhAgamuhuttehiM ahie, se pavi. samANe sUrie doccaMsi ahorattaMsi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai, tA jayA NaM sUrie bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM dohiM rAidiehiM dobhAe oyAe rayaNikkhettassa NivuDDhettA, divasakhettassa abhivuDDhettA cAraM carai, maMDalaM aTThArasahiM tIsehiM saehiM chettA, tayA NaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai cauhiM egaTibhAgamuhuttehiM UNA, duvAlasamuhutte divase bhavai carahiM egadvibhAgamuhuttehiM ahie, evaM khallu eeNuvAeNaM pavisamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe egamegeNaM rAidieNaM egamegeNaM bhAgaM oyAe rayaNikkhettassa NivuDDhemANe NivuDDhemANe divasakkhettassa abhivaDDhemANe abhivaDemANe sabbabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tA jayA NaM sUrie savvabAhirAo maMDalAo savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM savvabAhiraM maMDalaM paNihAya egeNaM tesIteNaM rAidiyasaeNaM egaM tesItaM bhAgalayaM oyAe rayaNikkhettassa NivuDDhettA divasakhettassa abhivaDDhemANe cAraM carai, maMDalaM aTThArasa tIsehiM saehi chettA, tayA NaM uttama. kaTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, esa NaM docce chammAse esa NaM doccassa chammAsassa pajavasANe esa NaM Adicce saMvaracchare esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajjavasANe // sU0 27 // ||chttuN pAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat kathaM te ojasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet / tatra khalu imAH paJcaviMzatiH pratipattayaH prajJaptAH / tatra eke evamAhu stAvat anusamayameva sUryasya ojo'nyadupapadyate zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 sUryaprajJasUtisUtre anyadapaiti, eke evamAhuH 1 / eke punarevamAhu stAvad anumuhUrtameva sUryasya ojaH anyadupapadyate anyadapaiti 2, etena abhilApena netavyam / tAvadanurAtrindivameva 3, tAvadanupakSameva 4, tAvadanumAsameva 5, anuRtumeva 6, anuayanameva 7, anusamvatsarameva 8 / anugame 9 | anuvameva 10, anuvarSazatameva 11, anuvarSasahasrameva 12, anuvarSazatasahasrameva 13, anupUrvameva 14, | anupUrvazatameva 15 / anupUrvasahasrameva 16 / anupUrvazatasahasrameva 17 / anupalyopamameva 18 / anupalyopamazatameva 19 / anupalyopamasahasrameva 20 / anupalyopamazatasahasrameva 21 / anusAgaropamameva 22 | anusAgaropamazatameva 22 / anusAgaropamasahasrameva 23 | anusAgaropamazatasahasrameva 24 / eke evamAhuH || anUtsarpiNyavasarpiNyeva sUryasya ojaH anyadupapadyate anyadapaiti eke evamAhuH 25 // vayaM punarevaM vadAmaH, tAvat triMzataM triMzataM muhUrttAn sUryasya ojaH avasthitaM bhavati / tena paraM sUryasya ojaH anavasthitaM bhavati, SaNmAsAn sUryaH ojo nirvartayati, SaNmAsAna sUryaH ojaH abhivarddhayati, niSkrAman sUryo deza nirvarddhayati, pravizan sUryaH dezamabhivarddhayati, tatra ko hetu ritivadet / tAvadayaM jambUdvIpo dvIpa dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM yAvat parikSepeNa khalu yAvat yadA khala sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttama - prAptaH utkarSako'STAdazamuhUrttI divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrttA rAtri rbhavati, sa niSkrAman sUryaH navaM sambatsaramayan prathame'horAtre abhyantarAnantaramaNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu ekena rAtriMdivena ekaM bhAgam ojasaH divasakSetrasya nirvarddhayitvA rajanikSetrasyAbhivarddhayitvA cAraM carati, maNDalamaSTAdazabhistriMzacchatai zchitvA tadA khala aSTAdazamuharttI divaso bhavati dvAbhyAmekapaSThibhAgamuharttAbhyAmUnaH dvAdazamuharttA rAtri rbhavati, dvAbhyAmekapaSTibhAgamuhUrttAbhyAmadhikA, sa niSkrAman sUryo dvitIye'horAtre abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tAvad yadA khalu sUryaH abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu dvAbhyAM rAtriM divAbhyAM dvau bhAgau ojasA divasakSetrasya nirvaddharajanikSetrasya abhi cAraM carati, maNDalamaSTAdazabhistriMzadbhiH zarteM richatvA tadA khala aSTAdazamuhUrttI divaso bhavati caturbhirekaSaSTibhAgamuhUrterUnaH, dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati caturbhirekaSaSTibhAgamuhUrtteradhikA / evaM khalu etenopAyena niSkrAman sUryastadanantarAttadanantaraM maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman ekaikasmin maNDale ekaikena rAtrindivena ekaikamekaikaM bhAgam ojaso divasakSetrasya nirvarddhayan nirvaddhayan rajanikSetrasyAbhivarddhayan abhivarddhayan sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tAvad yadA sUryaH sarvAbhyantarAnmaNDalAt sarvabA maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu sarvAbhyantaraM maNDalaM praNidhAya ekena tryazItena rAtriMdivazatena ekaM tryazItaM bhAgazatam ojasA divasakSetrasya nirvaddhaye rajanikSetrasya abhivarddhArtha cAraM carati, maNDalam aSTAdazabhi triMzadbhiH zataizchitvA tadA khalu uttamakASThAprAptA utkarSikA aSTAdazamuharttA rAtrirbhavati, jaghanyo dvAdazamuhUrttI divaso bhavati, eSa khalu zrI suryaprajJapti sUtra : 1 ,
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ 503 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam prathamaH SaNmAsaH, eSa khalu prathamasya paNmAsasya paryavasAnam, saH pravizan sUryoM dvitIyaM SaNmAsamayan prathame'horAtre bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tAvad yadA khalu sUryoM bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu ekena rAtrindivena eka bhAgam ojasA rajanikSetrasya nirvaddhartha divasakSetrasya abhivaddhartha cAraM carati, maNDala maSTAdazabhistriMzadbhiH zataizchitvA, tadA khalu aSTAdaza muhUrtA rAtri bhavati dvAbhyAmekapaSTibhAgamuhUrttAbhyA mUnA, dvAdazamuhUrtoM divaso bhavati dvAbhyAmekapaSTibhAgamuhUrtAbhyAmadhikaH, saH pravizan sUryo dvitIye'horAtre bAhyaM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tAvad yadA khala sUryaH bAhya tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu dvAbhyAM rAtrindivAbhyAM vo bhAgau ojasaH rajanikSetrasya nirvaddhartha divasakSetrasya abhivaddharya cAraM carati maNDalamaSTAdazabhi striMzadbhiH zatai zchitvA, tadA khalu aSTAdazamuhartA rAtri bhavati catubhirekaSaSTibhAgamuhattai rUnA, dvaadshmuhtto divaso bhavati caturbhirekapaSTibhAgamuhattaradhikaH / evaM khalu etenopAyena pravizan sUryastadanantarAttadanantaraM maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman ekaikena rAtrindivena ekaikaM bhAgam ojaso rajanikSetrasya nirvarddhayan nirvarddhayan divasakSetrasya abhivarddhayan abhivarddhayan sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tAvat yadA khalu sUryaH sarvabAhyAnmaNDalAt sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu sarvabAhya maNDalaM praNidhAya ekena tryazItena rAtrindivazatena ekaM vyazItaM bhAgazatam ojasaH rajanikSetrasya nirvaddharya divasakSetrasya abhivaddhartha cAraM carati, maNDalamaSTAdazabhi striMzadbhiH zatai zchitvA, tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSakaH aSTAdazamuhUttau divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati, eSa khalu dvitIyaH SaNmAsaH, eSaH khalu dvitIyasya SaNmAsasya paryavasAnaH, eSaH khalu AdityaH saMvatsaraH eSaH khalu Adityasya saMmbatsarasya paryavasAnaH // sU0 27 // SaSThaM prAbhRtaM samAptam // TIkA-paJcame prAbhRte sUryalezyA viSayakaparisthiti samyaka pratipAdya samprati-SaSThaM prAbhRtam 'kahiM te oyasaMThiI kathaM te ojasaH saMsthiti rityetadviSayakapraznasUtramAha-'kahaM te oyasaMThiI AhiyAtti baejjA' tAvat kathaM te ojaH saMsthiti rAkhyAtA iti vadet // chaThA prAbhRta kA prAraMbha pAMcaveM prAbhRta meM sUrya kI lezyA viSayaka paristhiti ko samyaka prakAra se pratipAdita kara ke aba isa chaThA prAbhRta meM (kahiM te oyasaMThiI) Apa ke mata se sUrya kI prakAzasaMsthiti kisa prakAra kI kahI hai isa viSaya chA prAbhUtane prAraMbha pAMcamAM prAbhUtamAM sUryanI vezyA saMbaMdhI paristhitinuM sArI rIte pratipAdana karIne ve mA cha! prAmRtabhA (kahiM te oyasaMThiI) sapanA bhatathI sUryanI prazasthiti vA prA2nI usa cha ? yA viSayanA samayamA praznasUtra vAmAM Ave cha,-(kahaM te oya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ 504 sUryaprajJaptisUtre __ tAvat-sUryasya prakAzasaMsthitau mama praznanivedanaM tAvat zrUyatAm, kathaM-kayA rItyAkena prakAreNa, kiM sarvakAlamekarUpAvasthAyitayA tiSThati, uta anyathA saMsthiti rojasaH prakAzasya saMsthitiH-saMsthAnam-AkhyAtA iti vadet-bhagavAn kathayet // evamukte bhagavati gautame ziSye bhagavAnetadviSaye paratIthikAnAmetadviSaye yAvatyaH pratipattayaH sambhavanti prathamaM tAvatI rupadarzayati-'tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattio paNNattAo' tatra khalu imAH paJcaviMzatiH pratipattayaH prjnyptaaH||-ttr-suuryprkaashsNsthiti viSaye-ojasaH saMsthitau, khalu iti nizcitam imAH-vakSyamANaprakArAH paJcaviMzatisaMkhyA tulyAH pratipattayaH-paramatarUpAH bhinna bhinna svarUpAH prajJaptA pratipAditAH santi / tadyathA-'tatthaege eva mAhaMsutA aNusamayameva sUriyassa oyA aNNA uppajje, aNNA avei, ege eva mAhaMsu 1' tatra eke viSayaka praznasUtra kahate haiM-(kahaM te oyasaMThiI Ahiyatti vaejjA) Apa ke abhiprAya se sUrya kI prakAzasaMsthiti kisa prakAra kI kahI gaI hai so khiye| ___ kahane kA bhAva yaha hai ki sUrya kI prakAzasaMsthiti ke viSaya meM merA nivedana suniye kisa prakAra se yA kisa rIti se kyA ojasasaMsthiti sarva kAla eka rUpa se rahatI hai agara anya prakAra ke prakAza kI saMsthiti kahI hai so he bhagavan Apa kahIye ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke pUchane para isa viSaya meM jitanI anya matavAdIyoM kI pratipattiyAM yAnI mAnyatAeM hai unako bhagavAn prathama nirdiSTa karate huve kahate haiM-(tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattIo paNNattAo) isa viSaya meM ye vakSyamANa prakAravAlI pacIsa pratipattiyAM kahI gaI hai| arthAt sUrya ke prakAza kI saMsthiti ke viSaya meM ye vakSyamANa prakAravAlI pacIsa saMkhyAvAlI pratipatti mAne bhinna bhinna prakAra vAlI mAnyatAaiM kahI gaI hai / jo isa prakAra se haiM-(tattha ege ebamAhaMsu tA aNusamayameva sUriyassa oyA aNNA uppajje, aNNA avei,ege evamAhaMsu)1 saMThiI Ahiyatti vaejjA) mApana bhatathA sUryanI sthiti ! prAnI vAma Avela che. te kahe kahevAne bhAva e che ke sUryanI prakAzasaMsthitinA saMbaMdhamAM mArUM A kathana sAMbhaLe kevA prakArathI agara kaI rIte ojasa saMsthiti sadAkALa eka rUpathI rahe che? athavA bIjA koI anya prakArathI prakAzasaMsthiti kahelI che? te he bhagavAna Apa kaho A pramANe zrI gautamasvAmIe pUchavAthI A viSayamAM anya matavAdInI jeTalI pratipatti eTale ke mAnyatAo che tene bhagavAna pahelA batAvatA thakA kathana 43 cha, (tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattIo paNNattAo) mA viSayamA nAye kahevAmAM AvanAra prakArathI pacIsa pratipatti kahela che, arthAt sUryanA prakAzanI saMsthitinA saMbaMdhamAM vaphTamANa prakAranI pacIsa saMkhyAtmaka pratipatti eTale ke judA / prA2nI mAnyatAmA 4vAmAM Ave che. re 2 pramANe cha.-(tatya ege evamAsu zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam evamAhu stAvat anusamayameva sUryasya ojo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH // 1 // tatra-teSAM matAntaravAdinAM madhye-paJcaviMzataH paratIthikAnAM madhye, eke-prathamAH matAntaravAdinaH evam-anantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhuH-kathayanti, tAvaditi prAgavat anusamayameva-pratikSaNameva sUryasya ojaH-prakAzaH anyat-bhinna prakArakam upapadyate-pratikSaNavilakSaNasvarUpaM dRzyate, tathA ca anyad bhinnasvarUpam apaiti-vinazyati arthAt pratikSaNaM sUryasya ojaH prAktanabhinnapramANaM vinazyatIti, evaM cAnyadeva-prAktanapramANameva ojaH utpadyate / prAkRtatvA dArSatvAdvA sUtre ojaH zabdasya 'oyA' iti strItva nirdezo bhavet / anopasaMhAra:-eke evamAhu riti prathamasyAbhiprAyaH 1 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA-aNumuhuttameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei 2, ege evamAhaMsu 2' eke punarevauna pacIsa anpatIrthikoM meM koI eka isa prakAra se kahatA hai ki-anusamaya meM arthAt kSaNakSaNa meM sUrya kA prakAza bhinna prakAra kA dikhatA hai tathA bhinna bhinna prakAra se vinAzita hotA hai| koI eka isa prakAra se kahatA hai / / kahane kA bhAva yaha hai kI una matAntaravAdiyoM meM koI eka prathama matAvalambI Age kathyamAna prakAra se apanA mata pradarzita karatA huvA kahatA hai ki anusamaya mAne pratikSaNa meM mAne kSaNa kSaNa meM sUrya kA oja yAnI prakAza bhinna prakAra utpanna hotA hai arthAt pratikSaNa meM vilakSaNa svarUpavAlA dikhatA hai| tathA bhinna svarUpa meM vinAzita hotA hai arthAt pratikSaNa meM sUrya kA ojasa pUrva kathitAnusAra bhinna prakAra se vinAza ko prApta hotA hai, evaM prAkathita pramANa se hI oja utpanna hotA hai / sUtra meM ojasa zabda ko (oyA) isa prakAra strIliGga se nirdiSTa kiyA hai so prAkRta hone se yA ArSe hone se aisA nirdiSTa kiyA hai| upasaMhAra karate huve kahate haiM ki koI eka pahalA matavAdI isa prakAra se apanA abhiprAya pradarzita karatA hai / / tA aNusamayameva sUriyassa oyA aNNA uppajje aNNA avei, ege evamAhaMsu) 1 me pAsa matavAdIyomAM kei eka evI rIte kahe che ke-anusamayamAM sUryane prakAza judA prakArane dekhAya che. tathA bhinna prakArathI nAza pAme che, koI eka e rIte pitAne mata kahe che. kahevAne bhAva e che ke-e badhA matAntaravAdIomAM koI eka pahele matAvalabI vakSyamANa prakArathI pitAne mata darzAvatAM kahe che ke-anusamaya eTale ke pratyeka kSaNamAM arthAt kSaNa kSaNamAM sUryane prakAza athar ojasa bhinna prakArathI utpanna thAya che, eTale ke kSaNe kSaNe vilakSaNa prakAranuM dekhAya che, tathA bhinna prakArathI vinAzita thAya che ane prAthita prAthI A4-541aspana thAya che. sUtramA A4sa zahane (oyA) 2mA pramANe strIliMgapaNAthI kahela che. te prAkRta hovAthI athavA ArSa hovAthI te pramANe kahela che. upasaMhAra karatAM kahe che ke-kaI eka pahele matavAdI A pramANe potAno mata darzAve che. 1 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 sUryaprajJaptistre mAhustAvad anumuhUrtameva sUryasya ojaH anyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH 2, eke punardvitIyA evaM kathayanti yat sUryasyaujaH anumuhUrtameva-pratimuhUrtameva anyadupaiti-utpadyate, anyacca-prAktanamavaiti-vinazyati, eke ecamAhuH 2 // 'eeNaM abhilAveNaM NeyavvA" etena abhilApena netavyam / etena-uktaprakAreNa vakSyamANena pratipattivizeSabhUtena abhilApena zeSa pratipattijAtaM netavyam-jJAtavyam sarvatra vAkyayojanA pUrvavadeva karaNIyA arthAt pratipattisUcakaM vAkyaM madhye nidhAya eke evamAhuH, eke punarevamAhu ritikrameNa sarveSu pratipattivAkyeSu yojyamityabhiprAyaH |-taanevaabhilaapvishessaan darzayati-'ege puNa eva__ (ege puNa evamAhaMsu-tA aNumuhuttameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAsu) 2 koI eka isa prakAra se kahatA hai ki anumuhUrta meM sUrya kA prakAza anya hI utpanna hotA hai evaM anya mAne pahale utpanna honevAlA kA vinAza hotA hai| koi eka isa prakAra se apanA mata dikhalAtA havA kahatA hai ki-sUrya kA oja-prakAza anumuharta meM mAne pratimuhUrta meM anya hI utpanna hotA hai tathA anya mAne pUrvotpanna kA vinAza hotA hai koI eka isa prakAra se koI eka arthAt dUsarA matAvalambI apanA mata pradarzita karatA hai / 2 / (eeNaM abhilAveNaM NeyavvA) isa prakAra ke abhilApa se jJAtavya hai arthAt isa prakAra vakSyamANa prakAra kI pratipatti vizeSa rUpa abhilApa se zeSa sabhI pratipattiyAM jAna leveM, sarvatra vAkya yojanA pUrva prakAra se hI kara lenA arthAt pratipatti sUcaka vAkya ko madhya meM rakhakara koI eka isa prakAra kahatA hai, koI eka isa prakAra kahatA hai isa prakAra ke krama se sabhI pratipatti darzaka vAkyoM meM prayoga kara kaha leveM isa prakAra abhiprAya hai| usI abhi (ege puNa pavamAsu-tA aNumuhuttameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu) 2 4 me savArIte 4 cha -manubhutabhA sUryanI praza manya / utpanna thAya che ane anya eTale ke pahelA utpanna thayela vinAza thAya che. koI eka A pramANe pitAne mata jaNAve che. arthAt bIje matAvalambI e pramANe potAne mata batAvatAM kahe che ke sUryane eja eTale ke prakAza anumuhUrtamAM eTale ke pratimuhUrtamAM anya ja utpanna thAya che tathA anya eTale ke pahelA utpanna thayelA vinAza thAya che. keI eka arthAt bIje matAvalaMbI A pramANe pitAne mata pradazita kare che. purA (eeNaM abhilAveNaM Neyavva) 2 pramANe nA mamiyI jJAtavya che. arthAt // pramANe vayamANa prakAranI pratipattirUpa abhilApathI bAkInI badhI pratipatti samajI levI badhe vAkya janA pahelA kahela prakArathI ja karI levI arthAt pratipatti sUcaka vAkyane madhyamAM rAkhIne keI eka A pramANe kahe che keI eka AvI rIte kahe che A zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ 507 sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam mAhaMsu-tA aNurAiMdiyameva sUriyassa oyA aNNA upajai, aNNA avei, ege evamAsu 3' eke punarevamAhustAvad anurAtriMdivameva sUryasya ojaH anyadupapadyate, anyadapaiti, eke evamAhuH 3 ||-taayditi prAgvat paribhAvanIyam / eke-tRtIyAstIrthAntarIyA evaM kathayanti yat anurAtrindivameva-pratirAtrindivameva (rAtrindivamanu-anurAtrindivam) sUryasya ojaH-prakAzaH anyadutpadyate anyacca-prAktanabhinnamevApaiti-vinazyati / pratikSaNe bhinnabhinnasvarUpaka eva sUryaprakAzo bhavati, yaH pUrvakSaNe na sa vartamAnakSaNe, yazcavartamAnakAliko'sti na so'parakSaNa ityrthH| ___ 'ege puNa evamAhaMsu-tA-aNupakkhameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai, aNNA avei, ege evamAsu' 4 // eke punarevamAhu stAvad anupakSameva sUryasya ojo'nyadupapadyate anyadapaiti eke evamAhuH 4 ||-eke punazcaturthA matavAdinaH evaM prajalpanti yad anupakSamevalApa vizeSoM ko pradarzita karate huve kahate haiM (ege puNa evamAhaMsu tA aNurAidiyameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai, apaNA avei ege evamAhaMsu) 3 koi eka isa prakAra se kahatA hai ki prati rAtri divasa meM sUrya kA ojasa anya hI utpanna hotA hai evaM anya vinAzita hotA hai koi eka isa prakAra se kahatA hai arthAt tIsarA koI anya matavAdI kahatA hai ki pratyeka rAtri divasa meM sUrya kA prakAza anya hI utpanna hotA hai evaM anya hI mAne pUrva utpanna vinaSTa hote haiN| pratikSaNa meM bhinna bhinna svarUpavAlA hI sUrya kA prakAza hotA hai, jo pUrvekSaNa meM nahIM hotA so vartamAnakSaNa meM hotA hai evaM jo vartamAna kAla meM hotA hai vaha pIche ke kSaNa meM nahIM hotA aisA bhAva samaja leve / 3 / (ege puNa evamAhaMsu-tA aNupakkhamegha sUriyassa oyA aNNA uppajjaha aNNA avei, ege evamAhaMsu) 4 koI eka isa prakAra se kahatA hai prakAranA kAmathI badhA pratipatti sUcaka vAkano prayoga karI levuM. A pramANe A kathanano abhiprAya che. me manilA5 vizeSane tAtai 4 cha -(ege puNa evamAiMsu tA aNurAidiyameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai, aNNA avei, ege pavamAsu) 3 4 4 A pramANe kahe che ke pratyeka rAtadivasamAM sUryane eja anya ja utpanna thAya che ane anya vinaSTa thAya che. keI eka A pramANe kahe che. arthAt trIjo anya matAvalaMbI kahe che ke- dareka rAtri divasamAM sUryane prakAza anya ja utpanna thAya che ane anya ja eTale ke pUrvotpanna vinAza thAya che. je dareka kSaNe judA judA svarUpavALo ja sUryane prakAza hoya che. je prakAza pUrva kSaNamAM nathI hote te vartamAna kSaNamAM hoya che. ane je vartamAnakSaNamAM hoya che te pachInI kSaNamAM heta nathI. A pramANe abhiprAya samaja, 13 / (ege puNa evamAhaMsu tA aNupakkhameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA aveDa, ege evamAsu)4 7 me mevI rIta 49 che 3-424 pakSamA sUryana prA anya pAna zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ 508 sUryaprajJaptisUtre pratipakSameva sUryasya ojaH-prakAzaH anyat-anyathA-upapadyate-utpadyate, anyacca-pUrvabhinnameva apaiti-vinazyati, arthAt nAnumuhUrtAdau sUryasya prakAze pArthakyaM bhavati, kintu pratipakSameva prakAze bhinnatvamupalabhyata iti caturthasyAbhiprAyaH / eke ekmAhuH 4 / 'ege puNa evamAhaMsu-tA aNumAsameva sUriyassa oyA aNNA upajjai aNNA avei ege evamAhaMsu 5' eke punarevamAhustAvat anumAsameva sUryasya ojo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH 5 ||-taavditi prAgvat eke punaH pazcamAH kathayanti yat-anumAsameva pratimAsameva sUryasyaujaH-prakAzaH, anyat--anyathA-bhinna prakArakamupapadyate-utpadyate, anyaccApaiti-vinazyati, pratimAsameva sUryasya tejasi pArthakyaM pratibhAtIti paJcamasya ki pratipakSa meM sUrya kA prakAza anya hI utpanna hotA hai evaM anya hI vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai / 4 / kahane bhAva yaha hai ki-cauthA matAvalambI isa prakAra se jalpana karatA hai ki pratipakSa meM sUrya kA prakAza anya hI utpanna hotA hai tathA pUrva se bhinna prakAra se hI vinaSTa hotA haiN| arthAt anumuhartAdi meM sUrya ke prakAza meM pRthakatA nahIM hotI hai paraMtu pratipakSa me hI prakAza meM bhinnatva hotA hai aisA caturtha matAvalambI kahatA hai koi eka isa prakAra se svamata kahatA hai / 4 / (ege puNa evamAhaMsu tA anumAsameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai, aNNA avei ege evamAsu) 5 koi eka isa prakAra se kahatA hai ki pratimAsa meM sUrya kA prakAza bhinna prakAra se utpanna hotA hai evaM anyahI vinAzita hotA hai koI eka isa prakAra se svamata kA kathana karatA hai| arthAt pAMcavAM matavAdI apane abhiprAya kA kathana karatA huvA kahatA hai ki pratimAsa meM sUrya kA ojasa anyathA mAne bhinna prakAra se utpanna hotA hai tathA bhinna prakAra se thAya che ane anya ja nAza pAme che. koI eka A pramANe potAno abhiprAya kahe che. kahevAne bhAva e che ke-cothe anyatIrthika pitAne mata batAvatAM evI rIte baDabaDATa kare che ke-dareka kSaNamAM sUryane prakAza anya ja utpanna thAya che ane pUrve utpanna thavAthI judA prakAre vinAzita thAya che. arthAt anumuhUrnAdimAM sUryanA prakAzamAM judApaNuM hotuM nathI paraMtu dareka kSaNamAM ja judApaNuM hoya che. A pramANe cothe mAtA mI 49 cha. 4 me 2 // rIte potAnA bhata zava cha. 141 (ege puNa evamAhaMsu-tA anumAsameva sUriyarasa oyA aNNA uppajjai, aNNA avei, ege evamAhesu) 5 64 A pramANe kahe che ke- dareka mahine sUrya prakAza bhinna prakArathI utpanna thAya che ane anyano vinAza thAya che. keI eka A pramANe pitAnA matanuM kathana kare che. arthAta pAMcamo matAvalambI pitAne abhiprAya batAvatAM kahe che ke dareka mAsamAM sUryane ojasa anya arthAt bhinna prakArathI utpanna thAya che ane bhinna prakArathI vinAzita thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ 509 sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam matamiti, eke evamAhurityupasaMharatIti 5 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA-aNu uu meva sUriyassa oyA aNNA upajjai aNNA avei, ege evamAhaMsu 6,' eke punarevamAhustAvat anuRtumeva sUryasyaujo'nyadupapadyate, anyadapaiti, eke ekmaahuH6|| atrApi tAvaditi prAgvat eke SaSThAH kathayanti yat anuRtumeva-pratiRtumeva sUryasyaujaH-prakAzaH anyadutpadyate anyaccApaiti, eke evamAhuriti 6 // 'ege puNa evamAsu-tA-aNu ayaNameva sUriyassa oyA aNNA uppajai aNNA avei, ege evamAhaMsu 7' eke punarevamAhustAvat anuayanameva sUryasyaujo'nyadupapadyate, anyadapaiti, eke evamAhuH // 7 // tAvaditi prAgvat eke-saptamaH pratipAdayanti yat anu ayanameva-pratyayanameva-pratiSaNmAsameva sUryasyaujasi bhinnatva mutpadyate, na pratiRtAviti vinaSTa hotA hai / pratimAsa meM hI sUrya ke teja meM pRthaktA pratibhAsita hotA hai isa prakAra se pAMcaveM matAntara vAdI kA mata hai koI eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA isa prakAra UpasaMhAra hai|5| (ege puNa evamAsu-tA aNu uu meva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei, ege evamAsu) 6 koI eka isa prakAra kahatA hai ki prati Rtu meM sUrya kA ojasa anya hI utpanna hotA hai tathA anya hI vinAzita hotA hai koI eka isa prakAra kahatA hai / 6 / arthAt koi chaThA matAntaravAdI kahatA hai ki prati Rtu meM sUrya kA ojasa mAne prakAza anya hI utpanna hotA hai evaM anya hI vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra apanA mata pradarzita karatA hai|6| (ege puNa evamAsu tA aNu ayaNameva sUriyassa oyA aNNA uppajjaha aNNA aveha, ege evamAsu) 7 / koI eka isa prakAra se kahatA hai ki prati ayana meM sUrya kA ojasa anya hI utpanna hotA hai evaM anya hI vinaSTa hotA hai| arthAt koI eka sAtavAM matavAdI apane mata kA dareka mahine ja sUryanA tejamAM alagapaNuM pratibhAsita thAya che. A pramANe pAMcamA matAntaravAdIne mata che. koI eka A pramANe potAne mata pradarzita kare che. A pramANene upasaMhAra che. pi (ege puNa evamAsu tA aNu uu meva sUriyassa oyA aNNA uppajjai, aNNA avei ege evamAhaMsu) 6 27 2mA pramANe 49 cha 3-624 RtumA sUrya ne| mAsa anya 24 utpanna thAya che ane anya ja vinAza pAme che, keI eka A pramANe pitAne mata kahe che. arthAt kaI eka cha matavAdI kahe che ke-dareka RtumAM sUryane ojasa eTale ke prakAza anya ja utpanna thAya che ane anya ja nAza pAme che. keI eka A pramANe potAnA mata prahazita 42 cha. / / (ege puNa evamAhaMsu tA aNubhayaNameva sUriyarasa oyA aNNA uppajjai, aNNA avei ege evamAhaMsu) * 35 vI rIte 4 cha / pratye ayanamAM sUryanuM ojasa anya ja utpanna thAya che ane anya ja vinaSTa thAya che. arthAt zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ ramFEEcAra sUryaprajJaptisUtre saptamasyAbhiprAyaH, eke evamAhuriti // 7 // 'ege puNa evamAsu-tA-aNusaMvaccharameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu 8' eke punarevamAhustAvad anusamvatsarameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH 8 ||-taavditi prAgvat, eke-aSThamAH kathayanti yat anusaMvatsarameva-pratisamvatsarameva sUryasyaujaH-prakAzaH, anyadutpadyate anyaccApati, prativarSameva tejasi pArthakyaM bhavatItyaSTamAH prajalpanti, eke evamAhuriti // 'ege puNa evamAhaMsu-tA-aNujugameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu 9' eke punarevamAhuH stAvat anuyugameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH 9 // eke-navamAH prajalpanti yat anuyugameva-pratiyugameva sUryasya pratipAdana karatA huvA kahatA hai ki pratiayana meM mAne chaha mAsa meM sUrya ke prakAza meM bhinnatA dikhatI hai prati Rtu meM nahIM isa prakAra se sAtaveM matavAdI kA abhiprAya hai koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai / 7 / (ege puNa evamAhaMsu tA aNu saMvacchara meva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu) 8 koI eka isa prakAra kahatA hai ki prati saMvatsara meM sUrya kA prakAza anya hI utpanna hotA hai evaM anya hI vinaSTa hotA koI eka isa prakAra se kahatA hai| arthAt koI eka AThavAM tIrthAntarIya kahatA hai ki prati saMvatsara meM sUrya kA prakAza anya hI utpanna hotA hai tathA anya hI vinAza ko prApta hotA mAne pRtha hotA hai isa prakAra AThaveM matavAdI kA prajalpana hai koI eka isa prakAra kahatA hai // 8 // (ege puNa evamAsu tA aNujugameva sUriyassa oyA aNNA uppajai aNNA avei ege evamAhaMsu)9 koI eka isa prakAra kahatA hai ki pratiyuga meM sUryakA ojasa anya utpanna hotA haiM tathA anya hI vinaSTa hotA hai koI eka kaI eka sAtame matavAdI potAnA matanuM pratipAdana karatAM kahe che ke- dareka ayanamAM mAne cha cha mahine sUryanA prakAzamAM judAI dekhAya che, dareka tumAM nahIM. A pramANe sAtamA matavArIne abhiprAya che. koI eka A pramANe pitAnA matanuM kathana 42 cha. [75 (ege puNa evamAhaMsu tA aNusaMvaccharameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu) 8 me se rIte 4 cha 3-424 saMvatsaramA sUryane prakAza anya ja utpanna thAya che ane anya ja vinAza pAme che. koI eka A pramANe kahe che arthAta kaI eka AThame anya matavAdI kahe che ke dareka saMvatsaramAM sUryane prakAza anya spanna thAya che ane anya nAza pAme che, eTale ke alaga thAya che. A pramANe AThamA matavAdInuM jalapana che, keI eka A pramANe potAno mata 4 che. 181 (ege puNa evamAsu tA aNujugameva sUriyasa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhesu) 9 me mevI rIta 4 cha 3-424 yugamA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam ojaH-prakAzo'nyadupapadyate-utpadyate anyaccApaiti-vinazyati, pratiyugameva sUryasya prakAze bhinnatvamutpadyate natu tatpUrvamiti navamasya prajalpanamiti eke evamAhurityupasaMharati / 'ege puNa evamAhaMsu-tA aNuvAsasayameva sUriyassa oyA aNNA uppajai aNNA avei ege evamAhaMsu 10' eke punarevamAhu stAvat anuvarSazatameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyadapaiti eke evamAhuH 10 // tAvaditi pUrvavat eke punardezamAH kathayanti yat anuvarSazatameva-pratizatavarSameva sUryasyaujaH-prakAzo'nyadupapadyate-utpadyate, anyaccApaiti-vinazyati, pratizatavarSameva prakAze bhinnatva mutpadyata iti dazamasya prajalpanamiti eke evamArityupasaMharati / 'ege puNa evamAhaMsu-tA aNuvAsasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajai aNNA avei, ege isa prakAra apanA mata pradarzita karatA hai // 9 // arthAt navAM kA prajalpana hai ki pratiyuga meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai mAne pratiyuga meM sUryake prakAza meM bhinnatva utpanna hotA hai usake pahale nahIM koI eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai // 9 // (ege puNa evamAhaMsu tA aNuvAsasayameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAsu // 10 // koI eka isa prakAra se kahatA hai ki pratisovarSa meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai evaM anya hI vinaSTa hotA hai koi eka isa prakAra kahatA hai // 10 // arthAt koI dasavAM tIrthAntarIya kahatA hai ki prati so varSa meM sUryakA prakAza anya hI utpanna hotA hai evaM anya hI vinaSTa hotA hai mAne prati so varSa meM prakAza meM bhinnatA dikhatI hai isa prakAra dasaveM matAvalambI kA prajalpana hai koI eka isaprakAra se apanA mata pradarzita karatA hai // 10 // (ege puNa evamAsu tA aNuvAsasahassameva mUriyassa oyA aNNA sUryanuM ojasa anya utpanna thAya che ane anya vinAza pAme che. koI eka evI rIte pitAno mata darzAve che, 9 athavA navame anya matAvalI evuM prajalpana kare che ke-dareka yugamAM sUryane prakAza anya utpana thAya che ane anya nAza pAme che, eTale ke dareka yugamAM sUryanA prakAzamAM judApaNuM utpanna thAya che tenI pahelAM nahIM e pramANe ye potAno mata prazita 43 cha. / (ege puNa evamAhaMsu tA aNuvAsasayameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNAavei ege evamAhaMsu) 10 me mevA zata kahe che ke dareka se varSe sUryane prakAza anya utpanna thAya che. ane anya vinAza pAme che, koI eka A pramANe kahe che, arthAt koI dasame anya matavAdI kahe che kedareka se varSamAM sUryane prakAza anya ja utpanna thAya che ane anya nAza pAme che. eTale ke dareka se varSe prakAzamAM judAI dekhAya che. A pramANe dasamA matAvalInuM 465na cha, 4 mAvI zata pAtAnI mata prazita 42 cha. 10 / (ege puNa evamAhaMsu tA aNuvAsasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei, ege zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 sUryaprazaptisUtre evamAhaMsu 11' eke punarevamAhu stAvat anuvarSasahasrameva sUryasyaujo'nyadupapadyate, anyadapaiti eke evamAhuH 11 ||-eke-ekaadshsthaaniiyaa stIrthAntarIyAH kathayanti yat anuvarSasahasrameva-pratisahasravarSameva sUryasyaujo'nyadupaiti anyaccApaiti, pratisahasravarSeSu sUryasya prakAze pArthakyamiti tasyAbhiprAyaH eke evamAhuH 11 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA aNuvAsasayasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu 12' eke punarevamAhustAvat anuvarSazatasahasrameva sUryasyaujo'nyadupapadyate, anyadapaiti, eke evamAhuH 12 // -eke-punarvAdazasthAnIyAH kathayanti tAvannaivaM sadA sUryaprakAze pArthakyamupajAyate, kintu anuvarSazatasahasrAnte-lakSavarSAnte sUryasya tejasi bhinnatvamutpadyante iti dvAdazasthAnIyasya uppajjai aNNA avei, ege evamAhaMsu // 11 // koI eka isaprakAra se kahatA hai ki pratihajAra varSa meM sUryakA prakAza anya hI utpanna hotA hai tathA anya vinaSTa hotA hai koI eka isaprakAra se svamata kA kathana karatA hai| arthAt gyArahavAM tIrthAntarIya kahatA hai ki prati eka hajAra varSameM sUryakA prakAza anya hI utpanna hotA hai anya hI vinaSTa hotA hai yAnI prati eka hajAra varSa meM sUryakA prakAzameM pRthaktA hotI hai isa prakAra se usakA abhiprAya hai koI eka isaprakAra se kahatA hai // 11 // (ege puNa evamAhaMsu-tA aNuvAsasayasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAsu) 12 koI eka isaprakAra se apanA mata kahatA hai ki prati sohajAra varSa meM sUryakA prakAza bhinna utpanna hotA hai evaM bhinna rUpase vinaSTa hotA hai koI eka isaprakAra se svamata kA kathana karatA hai arthAt bArahavAM tIrthAntarIya kahatA hai ki isaprakAra sadA sUrya ke prakAza meM bhinnatA nahIM hotI hai paraMca eka lakSavarSa meM sUrya ke teja meM bhinnatA Ati evamahaMsa) 11 au mevI zata 49 cha 4-424 12 1 sUryana prA. manya 1 utpanna thAya che ane anya nAza pAme che, keI eka A pramANe svamatanuM kathana kare che. arthAta agyArame tIrthAntarIya kahe che ke-dareka eka hajAra varSe sUryane prakAza anya utpanna thAya che ane anya nAza pAme che. eTale ke dareka eka hajAra varSe sUryanA prakAzamAM judAI Ave che A pramANe agIyAramA matAvalIne abhiprAya che. keI eka A pramANe he che. 11 // (ege puNa evamAhaMsu tA aNuvAsasasayasahassameva sUriyasa oyA aNNA upajjai aNNA avei ege evamAhaMsu) me 2mA pramANe pAtAnA mata cha :dareka se hajAra varSe sUryano prakAza bhina rUpe utpanna thAya che ane bhinna rUpe vinAza pAme che, koI eka A pramANe pitAnA matanuM kathana kare che, arthAt bArame tIthantarIya kahe che ke-AvI rIte sadA sUryanA prakAzamAM bhinapaNuM hotuM nathI. paraMtu eka lAkha varSe sUryanA tejamAM judApaNuM Ave che. A pramANe bAramA tIrthAntarIya mata che. koI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam matAntaravAdino'bhiprAyaH, eke evamAhurityupasaMharati // 'ege puNa evamAhaMsu-tA aNupuvvameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu 13' eke punarevamAhu stAvat anupUrvameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH 13 ||-eke punastrayodazasthAnIyAH kathayanti tAvad anupUrvameva pUrvamanu anupUrva-pUrvakSaNabhinnasvarUpaM sUryasyaujo'nyadeva upapadyate anya devApatIti trayodazasthAnIyasya matamiti eke evamAhuH // 'ege puNa evamAhaMsu-tA aNupuvvasayameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu 14' eke punarevamAhu stAvat anupUrvazatameva sUryasyaujo'nyadupapadyate, anyadapaiti eke evamAhuH 14 ||-eke-punshcturdshsthaaniiyaaH prajalpanti tAvad anupUrvazatameva-zatamuhUrtapUrvapUrvAntaraM-zatamuhUrtAntare sUryasyaujo'nyadupapadyate anyaccApaiti-vinazyati, pratizatahai isaprakAra thArahaveM tIrthAntarIya kA mata hai koi eka isa prakAra se kahatA hai / 12 / (ege puNa evamAhaMsu tA aNuputvameva sUriyassa oyA aNNA uppajaha aNNA avei ege evmaahNsu)|13| koi eka isa prakAra se kahatA hai ki anupUrva hI sUrya kA ojasa anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra se kahatA hai / arthAt terahavAM matavAdo kahatA hai ki anupUrva mAne pUrva ke anu mAne pazcAt jo ho so anupUrva arthAt pUrva se bhinna svarUpa sUrya kA prakAza anya hI utpanna hotA hai evaM anya hI vinaSTa hotA hai isa prakAra terahaveM matavAdI kA kathana hai koI eka isa prakAra se kahatA hai / 13 / (ege puNa evamAsu tA aNuputvasayameva sUriyassa oyA aNNA uppajjA aNNA avei ege evamAhaMsu) 14 koI eka isa prakAra se kahatA hai ki anupUrvazatamuharta meM sUrya kA ojasa utpanna hotA hai evaM anya hI vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra se kahatA hai / arthAt koI eka caudahavAM tIrthAntarIya me 21 pramANe 4 cha. 1121 (ege puNa evamAhaMsu tA aNupuvvameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evahaMsu)13 05 vI zata 4 cha -manupUrva bhAga sUryana ojasa anya utpanna thAya che ane ane anya vinAza pAme che, koI eka A pramANe kahe che. arthAt teramo matavAdI kahe che ke-anupUrva eTale ke pUrvanI anu eTale pAchaLa je hoya te anupUrva arthAta pUrvekSaNathI bhinna svarUpavALa sUryane prakAza anya ja utpanna thAya che ane anya ja vinAza pAme che. A pramANe teramAM matapaahiin 3thana cha. 4 me mA pramANe he che. 1 (ege puNa evamAsu tA aNuputvasayameva sUriyasso aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAsu) 14 koI eka evI rIte kahe che ke-anupUrva se muhUrtamAM sUryanuM ojasa anya utpanna thAya che ane ane anyane vinAza thAya che. koI eka A pramANe kahe che. arthAt kaI eka caudamo tIrthAntarIya kahe che-anupUrvazata arthAta so muhUrto pachI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ 514 sUryaprajJaptisUtre muhUrtAntare sUryasya prakAze pArthakyaM bhavati nAnyatheti tasyAbhiprAyaH / eke evamAhurityupasaMharati // // 14 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA aNupuvvasahassameva sariyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei, ege evamAhaMsu // 15 eke punarevamAhu stAvat anupUrvasahasrameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH 15 // eke punaH paJcadazasthAnIyA evaM vadanti tAvad anupUrvasahasrameva pUrvapUrvApekSayA sahasramuhUrtAntare sUryasyaujo'nyadutpadyate anyaccApaiti, eke evamAhuH // 'ege puNa evamAhaMmu-tA-aNupuvvasayasahassabheva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei, ege evamAsu 16' eke punarevamAhu stAvad-anupUrvazatasahasrameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke ekmAhuH 16 ||-eke punaH kahatA hai ki anupUrvazata arthAt sau muhUrta ke anantara sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai| arthAt prati sau muharta ke pazcAt sUrya ke prakAza meM bhinnatA hotI hai anya prakAra se nahIM isa prakAra koI eka matAntaravAdI kA kathana hai / 14 / (ege puNa evamAsu tA aNupuvvasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajAi aNNA avei ege evamAhaMsu) 15 koI eka isa prakAra se kahatA hai ki anupUrvasahasra meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai eka anya vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra se kahatA hai / arthAt koI eka paMdrahavAM matAntaravAdI isa prakAra se kahatA hai ki anupUrvasahasra mAne pUrva pUrva kI apekSA sahasra muharta ke pazcAt sUrya kA prakAza anya hI utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai 15 / (ege puNa evamAhaMsu tA aNupuTavasayasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajai aNNA avei ege evamAsu) 16 koi eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai ki anupUrva so hajAra muhUrta meM sUrya kA sUryane prakAza anya utpanna thAya che ane anyane nAza thAya che. arthAt dareka so muha pachI sUryanA prakAzamAM bhinnatA thAya che. anya rIte nahI. A pramANe koI eka bhavAntavAhInu 4thana cha. 114 / (ege puNa evamAsu tA aNupuvvasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA aveI ege evamAhaMsu) 15 me mevI zata cha -manupUrva hajAra muhUrtamAM sUryane prakAza anya utpanna thAya che ane anya vinaSTa thAya che. koI eka A pramANe kahe che. arthAt koI eka paMdaramo matAntaravAdI e rIte kahe che keanusahasa eTale ke pUrva pUrvanI apekSAthI hAramuhUrta pachI sUryano prakAza anya utpanna thAya che ane anya nAza pAme che. koI eka A pramANe pitAne mata kahe che. 15 (ege puNa evamAsu tA aNuputva sayasahastameSa sU reyassa oyA aNNA utpanjai aNNA avei ege evamAhaMsu) 16 au sevI rIta pAtAnI mata prahazata 42 cha 3-manu pUrva sa hajAra muhUrtamAM sUryane prakAza anya utpanna thAya che ane anyane nAza thAya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___515 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam SoDazasthAnIyAH prativAdino truvate tAvad anupUrvazatasahasrameva-pUrvapUrvakrameNa lakSamuhUrtAntarameva sUryasya ojo'nyadutpadyate anyaccApaiti, eke evamAhu rityupasaMharatiH 16 ||-'ege puNa evamAhaMsu-tA-aNupaliovamameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai, aNNA avei, ege evamAhaMsu 17' eke punarevamAhu-stAvad anupalyopamameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH 17 ||-eke punaH saptadazasthAnIyAH prativAdinaH kathayanti tAvad anupalyopamameva-kizcinyUnapalyopamasaMkhyAtulyameva sUryasya ojo'nyadutpadyate anyaccApaiti, pratipalyopamasaMkhyAsu sUryasya prakAze vailakSaNyamutpadyate iti saptadazasthAnIyasya matamityupasaMharati-eke evamAhuriti 17 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA-aNupalyopamasayameva sUriyassa prakAza anya hI utpanna hotA hai evaM anya hI vinaSTa hotA hai arthAt solahaveM matAvalambI kA kahanA hai ki anupUrva zatasahasra arthAt pUrva pUrva ke kramAnusAra eka lAkha muharta ke pazcAt sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai tathA utpanna huve kA vinAza hotA hai koI eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai / 16 / (ege puNa evamAhaMsu tA aNupaliovamameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAsu) 17 koI eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai ki anupalyopama meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai koi eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai| arthAt satrahavAM tIrthAntarIya kahatA hai ki anupalgopama mAne kucha nyUna palyopama saMkhyA tulya kAla meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai arthAt prati palyopama saMkhyA meM sUrya kA prakAza meM vilakSaNatA utpanna hotI hai isa prakAra satrahaveM matAntaravAdI kA kathana hai koi eka isa prakAra se kahatA hai / 17 / (ege puNa evche. koI eka A pramANe pitAne mata pradarzita kare che, arthAt koI eka paMdaramo matA naravAdI pitAno mata pradarzita karate thako evI rIte kahe che ke anupUrva hajAra eTale ke pUrvanI apekSAthI hAra muhUrtanI pachI sUryano prakAza ane utpanna thAya che. ane manyano nAza thAya cha, 4 me 21 pramANe 23 cha. 1 (ege puNa evamAhaMsu tA aNupaliovamameva sUriyasa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu) 17 eka evI rIte pitAne mata jaNAve che ke anupamamAM sUryane prakAza anya utpanna thAya che ane anyane vinAza thAya che, keI eka A pramANe pitAne mata kahe che. arthAt sattaramo matAntaravAdI kahe che ke anupama eTale ke kaMIka ochA palyopama samAna kALamAM sUryane prakAza anya utpanna thAya che ane anyane nAza thAya che, arthAt palyopama saMkhyakakALamAM sUryanA prakAzamAM vilakSaNatA utpanna thAya che A pramANe sattaramAM bhatAntavAhIna 4thana cha. 4 2 // pramANe 4 cha / 17 / (ege puNa evamAhaMsu tA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre oyA aNNA uppajai aNNA avei ege evamAhaMsu 18' eke punarevamAhuH, tAvad anupaliopamazatameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH 18 ||-eke-punrssttaadshsthaaniiyaaH kathayanti tAvat anupalyopamazatameva, palyamanu-anupalyaM-kizcinyUnapalyopamasaMkhyAtulyaM, padmAdhikasaMkhyAsu palyopamamityekA saMkhyA bhavati tasyAH kizcinnyUnA saMkhyA anupalyopamA kathyate tasyAH punaH zatamiti anupalyopamazatamityarthaH / tAsveva saMkhyAsu sUryasyaujo'nyadutpadyate anyaccApaiti, eke evamAhurityupasaMharati 18 // 'ege puNa evamAsu-tA-aNupaliovamasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai, aNNA avei ege evamAhaMsu 19' eke punarevamAhustAvad anupalyopamasahasrameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyamAhaMsu-tA aNupaliovamasayameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAsu) 18 koi eka isa prakAra se kahatA hai ki anupalyopamazata samaya meM sUrya kA prakAza anya hI utpanna hotA hai, evaM anya hI vinaSTa hotA hai koi eka isa prakAra se kahatA hai| arthAt koI aThArahavAM tIrthAntarIya apane mata ko pradarzita karatA huvA kahatA hai ki anupalyopamazata mAne kucha nyUna palyopama saMkhyA tulyakAla meM arthAt padmAdhika saMkhyA meM eka palyopama saMkhyA hotI hai usase kucha nyUna saMkhyA ko anupalyopama kahate hai anupalyopama kA jo so vaha anupalyopamazata kahA jAtA hai utanI saMkhyAvAle kAla meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai isa prakAra koI eka anya matavAdI kahatA hai / 18 / (ege puNa evamAhaMsu tA aNupaliovamasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppa jai aNNA avei ege evmaasu)|19| koI eka isa prakAra se kahatA hai ki anupalyopama sahasra kAla meM sUrya kA prakAza bhinna utpanna hotA hai evaM vinaSTa hotA hai koI aNupaliovamasayameva sUriyasa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu) 18 koI eka e pramANe kahe che ke anupalyopamazata samayamAM sUryano prakAza anya ja utpanna thAya che ane anyane vinAza thAya che, keI eka A pramANe kahe che. arthAt kaI aDhArame tIrthottarIya potAnA matane jaNAvate kahe che ke-anupalyopamazata eTale kekaMika ochA palyopama saMkhyA samAna kALamAM arthAt pavathI vadhAre saMkhyAnI eka palyopama saMkhyA thAya che. tenAthI kaMIka ochI saMkhyAne anupalyopama kahe che, anupalyopamanA je che te anupalyopamazata kahevAya che, ATalI saMkhyA samAnakALamAM sUryane prakAza anya utpanna thAya che ane anya vinAza thAya che. A pramANe ke eka anya matavAdI kahe che. 18 (ege puNa evamAiMsu tA aNupaliovamasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu) 19 au pramANe 43 cha -manupakSyo5ma saharamA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ 517 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam dapaiti eke evamAhuH 19 // - eke punarUnaviMzati sthAnIyAH prativAdinaH kathayanti tAvad anupalyopamasahasrameva- anupalyopamasaMkhyAyAH sahasrameva - sahasrAnupalyopamasaMkhyA tu sUryaerrisnyadutpadyate anyaccApaiti, uttasaMkhyAsu kAleSu sUryasyaujasi vailakSaNyamutpadyata iti ekonaviMzaterabhiprAya ityupasaMharannAha - eke evamAhuriti // 19 // ' ege puNa evamAhaMsu-tA aNupalio masayasa hastameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu 20' eke punarevamAhu stAvad anupalyopamazatasahasrameva sUryasya jo'nyadupapadyate'nyadapaiti, eke evamAhuH 20 // - eke punarviMzatisthAnIyAH pratipAdayanti tAvad anupalyopamazatasahasrameva - anupalyopamasaMkhyAyAH zatasahasraM - lakSamanupalyopamameva sUryasyaujo'nyadutpadyate, anyaccAeka isa prakAra se apane mata kA kathana karatA hai / arthAt unnIsavAM anya tIrthika apane mata kA kathana karatA huvA kahatA hai ki anupalyopama sahasra saMkhyaka kAla meM mAne kucha nyUna palyopama sahasra saMkhyAvAle kAla meM sUrya ke prakAza meM vilakSaNatA utpanna hotI hai evaM pUrvasthita prakAza vinaSTa hotA hai / isa prakAra unnIsa matAvalambI kA kathana hai / isa prakAra upasaMhAra karate hue kahate haiM ki koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai | 19| (ege puNa evamAsu tA aNupaliovamasaya saharasameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu) 20 koi eka isa prakAra se kahatA hai ki anupalyopama zata sahasra samaya meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai tathA anya hI vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai | 20 | arthAt vIsavAM anyatIrthika apane mata ko pradarzita karate hue kahate haiM ki anupalyopamazatasahasra mAne anupalyopama saMkhyA kA jo zatasahasra mAne eka lAkha anupalyopama kAla meM sUrya kA prakAza bhinna hI utpanna hotA hai evaM sUryanA prakAza bhinna utpanna thAya che ane anyanA nAza thAya che. kei eka A pramANe peAtAnA mata darzAve che. arthAt ogaNIsamA anyatIthika peAtAnA matanuM kathana karatAM kahe che ke anupalyeApama sahasra saMkhyAvALA kALamAM eTale ke kaMika nyUna lyeApamasahasra sakhyAvALA kALamAM sUryanA prakAzamAM vilakSaNatA utpanna thAya che. ane anyane nAza thAya che, A pramANe ogaNIsamA matAvalaMbInu kathana che. Ane upasaMhAra karatAM kahe cheDA pramANe potAnA bhatanu uthana ure che. 18| (ege puNa ebamAsu tA aNupalIo mahameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA abei ege evamAhaMsu ) koi eka evI rIte peAtAnA mata kahe che ke-anupalyeApamazatasahasra samayamAM sUryanA prakAza anya utpanna thAya che, tathA anyanA vinAza thAya che, keAI eka A pramANe peAtAne mata jaNAve che. 201 arthAt vIsamA anya matAvalI peAtAnA matanuM sama na karatAM kahe che ke--anupalcApamazatasahasra eTale ke anupalyeApama saMkhyAnuM je zatasahasra zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ 518 sUryaprajJaptisUtre paiti - vinazyatIti viMzati sthAnIyasya matamityeke evamAhurityupasaMharati || ' ege puNa eva - mAsu-tA- aNusAgarovamameva sUriyasa oyA aNNA uppajjai aNNA avei, ege evamAsu 21' eke punarevamAhu stAvad anusAgaropamameva sUryasya jo'nyadupapadyate, anyadapaiti, eke evamAhuH 21 // - eke punarekaviMzati sthAnIyAH kathayanti tAvat anusAgaropamamevasAgaropamamanu, anusAgaropamam, sAgaropamasaMkhyAtaH kiJcinyUnasaMkhyAyA nAma anusAgaropamamiti, tatsaMkhyAtulyakAle sUryasyojo'nyadutpadyate anyadapaiti, eke evamAhu rityekaviMzatisthAnIyasya matam || 'ege puNa evamAhaMsu - tA - aNusAgarovamasayameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avera ege evamA 22' eke punarevamAhustAvad anusAgaropamabhinna vinaSTa hotA hai isa prakAra vIsaveM matavAdI kA kathana hai koI eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai | 20 | ( ege puNa evamAhaMsu tA aNusAgamameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu ) 21 koi eka isa vakSyamANa prakAra se apanA mata pradarzita karate huve kahate haiM ki anusAgaropama kAla meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai evaM anya hI niSTa hotA hai koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai / arthAt ekavIsavAM tIrthAntarIya apane mata ke saMbaMdha meM kahatA hai ki anusAgarApama kAla meM arthAt sAgaropama meM anu mAne nyUna vaha anusAgaropama mAne sAgaropama saMkhyaka kAla meM kucha nyUna kAla ko anusAgaropama kahate haiM / usa saMkhyA ke tulya saMkhyAvAle kAla meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai aisA ikkIsaveM matAntaravAdI kA kathana hai | 21 | ( ege puNa eva - mAhaMsu tA aNusAgarovamasayameva sUriyassa oyA aNNA upajai aNNA avei ege evamAhaMsa) 22| koI eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai ki eTale ke eka lAkha patyeApamakALamAM sUryanA prakAza anya ja utpanna thAya che ane anyane vinAza thAya che, A pramANe vIsamA matavAdInuM kathana che. koI eka A pramANe peAtAnA bhata viSe uthana ure che, 1201 (ege puNa evamAhaMsu tA aNusAgarotramameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsa) 21 me mA vakSyamANu prArathI potAno mata batAvatAM karyu che ke--anusAgaropamakALamAM sUryanA prakAza anya utpanna thAya che ane anyane vinAza thAya che, koI eka A pramANe potAnA mata batAve che, arthAt ekavIsamA anyamatavAdI potAnA mata viSe kahe che ke sAgaropamamAM anu arthAt nyUna te anusAgaropama arthAt sAgaropama jeTalA kALamAM kaMIka AchA kALane anusAgaropama kahe che. e saMkhyAnI khAkhara saMkhyAvALA kALamAM sUryanA prakaza anya utpanna thAya che. rAne anya nAza yAme che. |21| ( ege puNa evamAhaMsu aNusAgarovamasayameva sUriyassa oyA aNNA upajjai, aNNA avei ege evamAhaMsu) 22 artha meDa sevI rIte potAno bhata zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam zatameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyadapaiti eke evamAhuH 22 ||-eke punaviMzatisthAnIyAH prajalpanti yad anusAgaropamazatameva-anusAgaropamasaMkhyAyAH zatameva anusAgaropamasaMkhyAtulye kAle sUryasyaujo'nyadutpadyate, anyaccApaiti, eke evamAhuH / / 'ege puNa evamAhaMsu-tA-aNusAgarovamasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei, ege evamAhaMsu 23' eke punarevamAhustAvad' anusAgaropamasahasrameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH 23 ||-eke punastrayoviMzatisthAnIyA evamAhuryat anusAgaropamasahasrameva-anusAgaropamasaMkhyAyAH sahasrameva sUryasyaujo'nyadutpadyate anyaccApati, eke anusAgaropamazata samaya meM sUrya kA prakAza bhinna utpanna hotA hai evaM bhinna vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra se apanA mata nirdiSTa karatA hai| arthAt bAvIsavAM matAntaravAdI apane mata kA prajalpana karate huve kahatA hai ki anusAgaropamazata saMkhyaka kAla meM mAne zata saMkhyAvAle sAgaropama se kucha nyUna saMkhyAvAle kAla meM sUrya kA prakAza anya hI utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra kahatA hai / 22 / (ege puNa evamAhaMsu tA aNusAgarovama sahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evmaahNsu)|23| koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai ki anusAgaropamasahastra kAla meM sUrya kA oja anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai / 23 / arthAt teIsavAM tIrthAntarIya apane mata ke viSaya meM kahatA hai ki anusAgaropama sahasra mAne eka hajAra sAgaropama meM kucha nyUna saMkhyA vAle kAla meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra se apanA mata saMbaMdha meM kathana karatA hai / 23 / (ege puNa evamAsu jaNAve che ke-anusAgaropamazata samayamAM sUryane prakAza bhinna utpanna thAya che ane bhinna nAza thAya pAme che. koI eka A rIte potAne mata batAve che. arthAt bAvIsame tAntaravAdI pitAnA mata viSe baDabaDATa karatAM kahe che ke anusAgaropamazatA saMkhyAvALA kALamAM sUryane prakAza anya utpana thAya che ane anyane vinAza thAya cha. o me 241 pramANe 4 cha. 122 / (ege puNa evamAsu tA aNusAgarovamasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu) 23 a se ye rIte pAtAnA mata jaNAve che ke- anusAgaropamasahasakALamAM sUryane prakAza anya utpanna thAya che ane anyane nAza thAya che, keI eka A pramANe potAne mata jaNAve che. riyA arthAt tevIsamA tIrthAntarIya pitAnA matanA saMbaMdhamAM kahe che ke-anusAgaropamasahasa eTale ke eka hajAra sAgarepamamAM kaMIka ochA kALamAM sUryane prakAza anya utpanna thAya che ane anyano nAza thAya che. keI eka A pramANe pitAnA matanA viSayamAM kathana kare che. riyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre evamAhurityupasaMharati / 23 ' ege puNa evamAhaMsu-tA aNusAgarovamasayasahassameva sUriyasa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu 24 ' eke punarevamAhu stAvat anusAgaropamazatasahasrameva sUryasyaujo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH 24 // - eke punazca - turviMzatisthAnIyAH kathayanti tAvad anusAgaropamazatasahasra meva-anusAgaropamasaMkhyAyAH lakSameva tattulye kAla eva sUryasyajo'nyadutpadyate, anyaccApaiti, prakAzabhedo bhavati, eke evamAhuriti, 'ege puNa evamAhaMsu-tA- aNu ussappiNi osappiNimeva sUriyassa oyA aNNA upajjai aNNA avei, ege evamAhaMsu 25' eke punarevamAhustAvad anRtsarpiNyavasarpiNyeva sUryasyajo'nyadupapadyate anyadapaiti, eke evamAhuH 25 / / - eke punaH paJcatA anusAgarovamasya saharasameva sariyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu) 24 | koI eka isa prakAra se apanA mata pragaTa karatA hai ki anusAgaropama zata sahasra kAla meM sUrya kA ojasa anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra apanA mata kahatA hai | 24| arthAt covIsavAM tIrthAntarIya apane mata ke viSaya meM kahatA hai ki anusAgaropamazatasahasra mAne kucha nyUna lakSa saMkhyAvAle sAgaropama kAla meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai mAne itane samaya meM prakAza kI bhinnatA hotI hai aisA koI eka apane mata ke viSaya meM kathana karatA hai | 24| (ege puNa evamAhaMsu tA aNuussappiNiosappiNimeva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA aveha ege evamAhaMsa) 25 koI eka isa prakAra se kahatA hai anuutsarpiNI avasarpiNI kAla meM sUrya kA prakAza anya utpanna hotA hai evaM anya vinaSTa hotA hai koI eka isa prakAra se svamata kA kathana karatA hai | 25 | kahane kA bhAva yaha hai ki koI eka pacIsavAM matAntara 520 ( ege puNa evamAhaM tA aNusAgarovamasayasahassameva sUriyassa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu ) 24 me prabhA De - anusAgaropamazatasahasrANabhAM sUryanA prakAza anya utpanna thAya che ane anyane nAza thAya che. koI eka A pramANe peAtAnA mata kahe che, 24! arthAt cAvIsame tIrthAntarIya peAtAnA matanA saMbaMdhamAM kare che keanusAgarApamazatasahasra eTale ke kaIka AchA eka lAkha sakhyaka sAgare pamakALamAM sUryanA prakAza anya utpanna thAya che. ane anyanA vinAza thAya che, eTale ke eTalA samayamAM prakAzanI bhinnatA thAya che. A pramANe koI potAnA mata viSe kathana kare che. |24| (ege puNa evamAhaMsu tA aNuussappiNi osappiNimeva sUriyarasa oyA aNNA uppajjai aNNA avei ege evamAhaMsu ) 25 a ye me prabhA De che - anuutsarpiNI vyavasa piNI kALamAM sUryanA prakAza anya utpanna thAya che. ane anyanA nAza thAya che. keI eka A pramANe peAtAnA matanu kathana kare che. 2pA kahevAne bhAva e che ke koI eka zrI suryaprApti sUtra : 1
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam viMzatisthAnIyAH kathayanti tAvat anUtsarpiNyavasarpiNyeva-utsarpiNImanu anUtsarpiNIkiJcinyUnotsarpiNIkAlaH, yatra dharmAdInAM hAsaH so'nRtsarpiNIkAlaH, yatra ca dharmAdInAmupacayaH so'ndhavasarpiNIkAlastasmin anUtsarpiNIkAle avasarpiNIkAle ca sUryasya ojo'nyadutpadyate anyaccApaiti-vinazyati, kAlAvimau samUhavAcakau, natu saMkhyAvAcakau dharmAdInAM hAsavRddhidarzanAt // tena hAsakAle vRddhikAle vA sadaiva sUryasyaujasi bhinnatvamutpadyata eveti paJcaviMzatitamasya matamityarthaH // eke evamAhurityupasaMharati 25 // itthaM pazcaviMzatisaMkhyAkAni matAntarANi upadarzitAni, kintu etAni sarvANyapi mithyArUpANi, tenaitepAmapohena bhagavAn svamatamupadarzayati-'vayaM puNa evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH / vAdI apane mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai ki anuutsapiNI kAla meM mAne kiMcit nyUna jo utsarpiNI kAla jahAM dharmA dI kA hAsa hotA hai aise kAla ko anUtsapiNI kAla kahate haiM evaM jahAM dharmAdi kI vRddhi ho vaha anuavasarpiNI kAla kahA jAtA hai aise anUtsarpiNI evaM avasarpiNI kAla meM sUrya kA prakAza bhinna utpanna hotA hai evaM bhinna vinaSTa hotA hai ye donoM kAla samUha vAcaka hai saMkhyAvAcaka nahIM hai kAraNa kI dharmAdi kI hAsavRddhi kahI gaI hai isa se yaha sAra dikhA jAtA hai| ataH hAsa kAla meM evaM vRddhi kAla meM sadA sUrya ke oja nAma prakAza meM bhinnatva utpanna hotA hI hai isa prakAra pacIsaveM matAntaravAdI kA abhiprAya hai koI eka isa prakAra se svamata kA kathana karatA hai isa prakAra upasaMhAra hai|25| isa prakAra pacIsa saMkhyaka matAntara vAdIyoM ke matAntara kahe gaye hai paraMtu ye sabhI matAntaravAdIyoM kA kathana mithyA prarUpaNa rUpa hai ataH saba matavAlo ke kathana ko haTAkara ke mAne tyAga kara ke bhagavAn apanA mata pragaTa karate pacIsamo matAntaravAdI pitAnA matane pragaTa karatAM kahe che ke anuutsarpiNI kALa eTale kaMIka ochI je utsarpiNI avasarpiNI kALa ke jyAM dharmAdine hAsa thAya che. evA kALane anansarpiNI kALa kahe che. ane jyAM dharmadInI vRddhi thAya che tevA kALane anuavasarpiNakALa kahevAya che. tevA anutsarpiNI ane avasarpiNI kALamAM sUrya prakAza bhinna utpanna thAya che ane bhinna vinAza pAme che. A banne kALa samUhavAcaka che. saMkhyAvAcaka nathI, kAraNa ke dharmAdInI hAsavRddhI kahelA che. tethI e sAra jaNAya che tethI hAsakALamAM ane vRddhikALamAM sadA sUryanA ojasa eTale prakAzamAM bhinapaNu utpanna thAya ja che. A pramANe pacIsamAM matAntaravAdIno abhiprAya che. keI eka A pramANe pitAnA matanuM kathana kare che, A pramANe upasaMhAra kahela che ripA A pramANe pacIsa matAntaravAdInA matAntare kahela che. kAraNa ke A badhA matAntavAdInuM kathana mithyAprarUpa jevuM che, tethI badhA matavAdInA kathanane dUra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ 522 sUryaprajJaptisUtre vayaM punaH kevalajJAnenopalabdhakaratalakalitAmalakacat sakalazAstratatvAvalokanajJAnavantaH punarevaM-vakSyamANaprakAreNa vdaamH-vstutttvmuppaadyaamH| tameva prakAramAha-'tA-tIsaM tIsaM muhutte sariyassa oyA avaTiyA bhavai, teNa paraM sUriyassa oyA aNavaTThiyA bhavai' tAvat triMzataM triMzataM muhUrtAn sUryasyaujo'vasthitaM bhavati, tena paraM sUryasyaujo'navasthitaM bhavati // tAvaditi prAgvat jambUdvIpe prativarSa paripUrNatayA triMzataM triMzataM muhUrtAn yAvat sUryasyaujaHprakAzo'vasthitaM-sthira mekarUpaM bhavati / arthAt saurasamvatsaraparyante yadA sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA sUryasya jambUdvIpagatamojaH paripUrNapramANaM triMzataM muhUrtAn yAvat bhavati / tena paraM-tataH paraM-sarvAbhyantarAnmaNDalAtparaM sUryasyaujo'navasthitaM-caJcalaM bhavati / kathamanavasthitamiti jijJAsAnivRtyarthamAha-'chammAse sarie oyaM Nivur3ei chammAse sarie oyaM abhivur3ei' SaNmAsAn sUrya ojo nirvarddhayati, SaNmAsAn sUrya ojo'bhivarddhahuve kahate haiM-jo isa prakAra se hai-(tA tIsaM tIsaM muhutte sUriyassa oyA avaTThiyA bhavai teNa paraM sUriyassa oyA aNavahiyA bhavaI) tIsa tIsa muhUrta paryanta sUrya kA oja mAne prakAza avasthita rahatA hai / tatpazcAt sUrya kA prakAza anava sthita hotA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki jaMbUdvIpa meM prativarSa meM paripUrNatA se tIsa muhUrta paryanta sUrya kA prakAza avasthita mAne sthira eka rUpa se rahatA hai, arthAt saurasaMvatsara paryanta meM jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM jAkara ke gati karatA hai taba jaMbUdvIpa meM gayA huvA sUrya kA teja paripUrNa tIsa muhUrta pramANa kA hotA hai tatpazcAt mAne sarvAbhyantaramaMDala ke pazcAt sUrya kA prakAza anavasthita mAne asthira arthAt caMcala hotA hai anavasthita kisa kAraNa se hotA hai ? isa jijJAsA kI nivRtti ke liye sUtrakAra kahate haiM-(chammAse sarie oyaM NivuDDei chammAse sUrie oyaM abhivaDDei) chaha mAsa paryanta sUrya kA prakAza nyUna hotA hai evaM chahamAsa sUrya kA prakAza vRddhiMgata hotA hai| zana lagavAn potAnA bhata pragaTa 42di cha :-(tA tIsaM tIsaM muhutte sUriyassa oyA avaThiyA bhavai teNa paraM sUriyasa oyA aNavaThiyA bhavaI) trIsa trIsa muDUta 5yanta sUryane ja arthAt prakAza avasthita rahe che. te pachI sUryane prakAza anavasthita thAya che. kahevAne bhAva e che ke- jaMbudvIpamAM prativarSe paripUrNa rIte trIsa muhUrta paryata sUryane prakAza avasthita eTale ke sthira ekarUpe rahe che, arthAt saura varSa saMvatsara sudhImAM jyAre sUrya sabhyantaramaMDaLamAM jaIne gati kare che, tyAre jabUdvIpamAM gayela sUryanuM teja pUrepUrUM trIsa muhUrta pramANunuM hoya che, te pachI eTale ke sabhyantaramaMDaLanI pachI sUryane prakAza anavasthita arthAt asthira caMcaLa thAya che, anavasthita sh| |24thii thAya che se jJAsAnI nivRtti mATe sUtra42 4 cha-(chammAse sUrie oyaM NivuDDhei chammAse sUrie oyaM abhivaDDhei) cha bhAsa paryanta sUrya nA 41 nyUna thAya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam yati // yatohi sarvAbhyantarAnmaNDalAtparataH prathamAn sUryasamvatsarasatkAn SaNmAsAn yAvat sUryoM jambUdvIpagatamojaH-prakAzaM pratyahorAtramekaikasya triMzadadhikASTAdazazatasaMkhyabhAgasatkasya bhAgasya hApanena nirveSTayati-hApayati, tadanantaraM dvitIyAn paNmAsAn sUryasamvatsarasatkAn yAvat sUryaH pratyahorAtramekaikatriMzadadhikASTAdazazatasaMkhya 1830 satkabhAgavarddhanenaujaHprakAzamabhivarddhayati, ityevaM rUpaM pratyakSopalabdhA pristhitiH| saiva vyaktaM vyAcaSTe-'NikkhamamANe sUrie desaM Nibur3ei, pavisamANe sUrie desaM abhivur3ei' niSkrAman sUryodezaM nirvarddhayati, pravizan sUryo dezamabhivarddhayati |-nisskraamn-abhyntraanmddlaad bahirgacchan sayoM deza-triMzadadhikAnAmaSTAdazazatasaMkhyAnAM bhAgAnAM satkaM pratyahorAtramekaikabhAgarUpaM deza-pradeza nivarddhayati--hApayanti, itthameva pravizan-bAhyamaNDa lebhyo'ntarAbhimukhaM gacchan sUryoM dezatriMzadadhikAnAm aSTAdazazatasaMkhyAnAM bhAgAnAM satkaM pratyahorAtramekaikabhAgarUpaM pradezamabhikAraNa kI sarvAbhyantara maMDala se para prathama sUrya saMvatsara saMbaMdhI chahamAsa yAvat sUryakA jambUdvIpa meM rahA havA prakAza prati ahorAtra kA aThArahaso tosa saMkhyAvAle bhAga kA nyUnatA se nirveSTita karatA hai| tatpazcAt dUsare saMvatsara saMbaMdhI chahamAsa meM mAne sUrya saMvatsarasaMbaMdhI chahamAsa meM yAvat sUrya prati ahorAtra meM aThArahaso tIsa 1830 saMkhyaka bhAga kI vRddhi hone se prakAza kI vRddhI hotI hai, isa prakAra pratyakSaparisthiti upalabdha hotI hai| yahI vaktavya sUtrakAra pragaTa karate haiM-'NikkhamamANe sarie desaM Nibur3ei, pavisamANe sUrie desaM abhivuDDhei' niSkramaNa karatA huvA sUrya deza bhAga ko kamakaratA hai, tathA praveza karatA sUrya deza bhAga ko baDhAtA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki abhyatara maMDalase bAhara nikalatA sUrya deza bhAga mAne aDhArahaso tIsavAle bhAga saMbaMdhI prati ahorAtra kA eka eka bhAgarUpa deza bhAgako nyUna karatA hai tathA isI prakAra bAhyamaMDala se abhyaMtara maMDalAbhimukhagamana karatA sUrya deza mAne che. ane cha mAsa sUrya prakAza vadhatuM rahe che, kAraNa ke-sarvAtyaMtaramaMDaLa pachI sUrya saMvatsara pachI pahelA cha mAsa yAvat sUryane jaMbUdvIpamAM rahela prakAza dareka ahorAtrane aDhAraso trIsa saMkhyaka bhAganuM nyUnapaNuM batAve che. te pachI bIjA saMvatsara saMbaMdhI cha mAsamAM yAvat sUrya dareka ahorAtramAM aDhArase trIsa 1830 saMkhyaka bhAganI vRddhi thavAthI prakAzano vadhAro thAya che. A pramANe pratyakSa paristhiti prApta thAya che, e ja 14taya 48 42ta sU2 4 cha-(NikkhamamANe sUrie desaM NivuDDhei, pavisamANe sUrie desaM abhivuDDhei) nimA 42te| sUrya dezamAne nyUna. 42 cha, tathA praveza 42tesUrya dezabhAgane vadhAre che. kahevAno bhAva e che ke-atyaMtaramaMDaLathI bahAra nikaLate sUrya dezabhAga eTale ke aDhAraso trIsavALA bhAga saMbaMdhI prati aherAtranA eka eka bhAga rUpa deza bhAgane nyUna kare che, tathA eja rIte bAhyamaMDaLathI atyaMtaramaMDalAbhimukha zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ 524 sUryaprajJaptisUtre varddhayati / etenaivoktaM yat sarvAbhyantare maNDale paripUrNatayA triMzataM muhUrttAn yAvadavasthitaM sUryasyauja stataH paramanavasthitaM bhavati sUryasya oja iti / puna retadeva vaitatyena vibhAvayiSuH praznasUtramupanyasyannAha - 'tattha ko heUtti vaejjA' tatra ko heturiti vadet // tatra - praveze niSkramaNe ca arthAt niSkrAman sUryo yathoktarUpaM dezaM nirveSTayati, pravizannabhivarddhayatItyetasmin viSaye ko hetu : ? - kiM kAraNam ? - kopapatti ritivadeda, tato bhagavAnAha - 'tA ayaNNaM igerd dIve saoratadIvasamuddANaM jAva parikkheveNaM' tAvadayaM jambUdvIpo dvIpadvIpaH samudrANAM yAvat parikSepeNa // - vAkyamidaM jambUdvIpaparaM tadvarNanaM jambUdvIpaprajJaptisUtrAdavaseyam, sarvadvIpasamudrAH yasya paridhivat pradakSiNAM kurvanta iva varttante, so'yaM sarvadvIpaaThArahaso tIsa bhAgasaMbaMdhI prati ahorAtra kA eka eka bhAga rUpa pradeza ko bar3hAtA hai / isa kAraNa se kahA hai ki sarvAbhyantara maMDala meM paripUrNa tIsa muhUrta sUrya kA prakAza avasthita rahatA hai tatpazcAt sUrya kA prakAza anavasthita hotA hai mAne asthira hotA hai yahI viSayako saralatA se samajhAne ke uddezase prazna sUtra kahate huve kahate haiM- 'tattha ko Utti vaejA' isameM kayA kAraNa hai| so kahiye arthAt praveza karane meM evaM nikalane meM yathokta prakAra se nyUnAdhika karatA hai arthAt nikalane meM dezako nyUna karatA hai evaM praveza karate huve baDhAtA hai isa viSaya meM kyA kAraNa hai ? kyA pramANa hai ? so kahiye isa prakAra zrIgautamasvAmI ke pUchane para bhagavAn uttara dete huve kahate haiM- 'tA ayaNaM jaMbuddIve doghe savvaddIvaddIvasamuddANaM jAva parikkheveNaM' yaha jaMbUdvIpa nAmakA dvIpa dvIpa sabhI dvIpa samudroM meM yAvat parikSepa se kahA hai, yaha vAkya - jambUdvIpaviSayaka hai usakA varNana jambUdvIpaprajJapti sUtra se jAnaleveM, sabhI dvIpasamudra jisa ko paridhi ke samAna pradakSiNA karate gamana karatA sUrya deza eTale aDhArase trIsa bhAga sabaMdhI prati aheArAtranA eka eka bhAga rUpa pradezane vadhAre che. A kAraNathI kahyuM che ke sarvAbhyaMtaramaMDaLamAM pUrepUrA trIsa muhUta sUryanA prakAza :avasthita rahe che, te pachI sUryane prakAza anavasthita thAya che, eTale ke asthira thAya che. yA viSayane saraNatAthI samanlavavAnA uddezathI anasUtra uDetA thA use che - (tattha ko heUnti baejjA) tebhAM zu N zu che ? te ho arthAt praveza zvAmAM ne nizNavAmAM yathokta prakAranA dezane nyUnAdhika kare che. arthAt nikaLavAmAM nyUna kare che, ane praveza karatAM vadhAre che, Ama thavAmAM zuM kAraNa che? zuM pramANa che ? te kaheA. A pramANe zrI gautamasvAmIe pUchvAthI zrIbhagavAn uttara bhApatA che - (tA ayaNaM jaMbUdIve dIghe savvadIva dIvasamuddANaM jAva parikkheveNaM) yA maMjUdIya nAmano dvIpa madhA dvIpa samudrobhAM yAvat parikSepathI Ahesa che, A vAkaya ja budvIpa sabaMdhI che, tenu varNana jamUddIpaprajJapti sUtrathI jANI levuM badhA dvIpa samudra jaine paridhinI jema pradakSiNA karatA heAya te pramANe rahe che, evA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam 525 samudrANAM madhyavarttI jajbUdvIpo'yaM varttate iti // - ' tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTTapatte ukosae aTTArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuttA rAI bhavaI' tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khala uttamakASThAprApta utkarSako'STAdazamuhUrttI divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrttA rAtrirbhavati || tAvat-tatra jambUdvIpe yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya- tanmaNDalamAdAya cAraM carati, - sarvAbhyantare maNDale bhramati, tadA tasmin dine sUrya uttamakASThAprApto bhavati - paramottaradiggato bhavati - sAyanamithunAntA'horAtraM vRttagato bhavati, tena tatrotkarSakaH - paramAdhiko'STAdazamuhUrttAtmako divaso bhavati / jaghanyA - sarvApikA dvAdazamuhUrttAtmikA rAtri bhavati || - ' se kkhimamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorasi abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' saH- niSkrAman sUryo nava saMvatsaraho isa prakAra se rahate haiM vaha yaha sabhI dvIpasamudroM ke madhyavartti yaha jambUdvIpa vartamAna hai 'tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttama patte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavaha, jahaNNiyA duvAlasamuhutta rAI bhavai' jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba uttamakASThAprApta utkarSaka aThAraha muhUrtakA divasa hotA hai tathA jaghanyA bAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai / kahane kA bhAva yaha hai ki jambUdvIpameM jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa karake mAne usamaMDalako prApta karake gati karatA hai yAnI sarvAbhyantaramaMDala meM bhramaNa karatA hai usa samaya sUrya uttamakASThAprApta hotA hai arthAt parama uttaradiggata mAne sAyanamithunAnta ahorAtra vRttagata hotA hai ataH utkarSaka mAne parama adhika aThArahamuhUrta, pramANa kA divasa hotA hai tathA jaghanyA mAne paramalaghvI bAraha muhUrta pramANa kI rAtrI hotI hai / 'se NikakhamamANe sUrie NavaM saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi A adhA dvIpa samudonI bhavyabhAM rahesa mAjUdvIya rahesa he (tA jayA NaM surie savvabyaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) nyAre sarvAlyAMtarabha uNamA upasabharIne sUrya gati kare che. tyAre uttamakASThA prApta utkarSIka aDhAra muhUtanA divasa thAya che, tathA jaghanyA bAra muhUrta pramANavALI rAtrI hoya che, kahevAnA bhAva e che ke ja bhUdvIpamAM jyAre sUryAM. sarvAbhya Mtara maDaLamAM upasakramaNa karmone eTale ke e maMDaLane prApta karIne gati kare che, arthAt sarvAMbhyutarama DaLamAM bhramaNa kare che, e samaya sUrya uttamakASThAprApta thAya che, arthAt parama uttara dizAmAM rahela eTale sAyana mithunAnta aheArAtra vRttamAM gayela hoya che; tethI utkarSa ka eTale ke parama adhika aDhAra muhUta pramANanA divasa hoya che, tathA bhaghanyA bheTale Ge parabha nAnI mAra muhUrta prabhavANI rAtrIsoya che, ( se NikkhamamANe sUrie zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 526 sUryaprajJaptisUtre mayamAnaH prathame'horAtre abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati ||-sH-prsiddhH sUryoM niSkrAman-sarvAbhyantarAnmaNDalAd bahinigacchan navaM-nUtanaM saMvatsaraM-sauravarSa mayamAnaHAdadAnaH prathame'horAtre-nUtanasaMvatsarasya prathame'horAtre abhyantarAnantaraM-sarvAbhyantarAnmaNDalAd' bahirmukhamaktinaM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-dvitIyamaNDale bhraman dRSTo bhavatItyarthaH ||-'taa jayA NaM sUrie abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM egeNaM rAIdieNaM egaM bhAgaM oyAe divasakkhi tassa NibuTTittA rayaNikkhettassa abhivadbhittA cAraM carai' tAvad yadA khalu sUryaH abhyantarAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu ekena rAtriMdivena ekaM bhAgam ojasaH divasakSetrasya nirvarddhayitvA rajanikSetrasya abhivarddhayitvA cAraM carati ||-taavt-ttr-srvaabhyntraanntrdvitiiymnnddlsnycrnnkaale, ekena ahorattaMsi abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' usa prakAra niSka maNakaratA sUrya nayA saMvatsarako prApta karake prathama ahorAtra meM abhyantarAnantara maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai| arthAt sarvAbhyantara maMDala se bAhara nikalatA huvA vaha sUrya navIna saMvatsara mAne sora saMvatsarako prApta karake prathama ahorAtra meM mAne navIna saMvatsara ke prathama ahorAtra meM sarvAbhyantaramaMDala se bAhara kA samIpastha dUsare maMDala ko prApta karake gati karatA hai mAne dUsare maMDala meM bhramaNa karatA huvA dRSTigocara hotA hai / 'tA jayA Na sUrie abhitarANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tathA NaM egeNaM rAI dieNaM egaM bhAgaM oyAe divasakkhittassa NibuDittA rayaNikkhittassa abhivattiA cAraM carai' jaba sUrya abhyantara maMDalake anantarace maMDalameM upasaMkramaNa karake gati karatA hai taba ekarAtri divasa se divasakSetra ke prakAza kA eka bhAgako nyUna karake evaM rAtrikSetra ke eka bhAga ko vaDhAkarake gati karatA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki sarvAbhyantara maMDalake anantaraveM dUsare maMDala ke saMcaNava saMvaccharaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi abhiMtarANaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM carai) e pramANe niSkramaNa karato sUrya navA saMvatsarane prApta karIne gati kare che. arthAt sarvAvyaMtaramaMDathI bahAra nIkaLatA e sUrya navIna saMvatsara eTale ke saura saMvatsarane prApta karIne pahelA ahorAtramAM eTale navA saMvatsaranA pahelA aherAtramAM sarvAtyaMtaramaMDaLanI bahAra najIkanA bIjA maMDaLane prApta karIne gati kare che. eTale ke bIjA maMDaLamAM bhramaNa 42to STigoya2 thAya che. (tA jayA NaM sUrie amitarANaMtaraM maMDala uvasaMkamittA cAra carai tayA NaM egaNaM rAidieNaM ega bhAgaM oyAe divasakkhittassa abhivaDhittA cAraM carai) nyAre sUrya atyaMtaramaMDaLanI pachInA maMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che, tyAre eka rAtri divasathI divasakSetranA prakAzanA eka bhAgane nyUna karIne ane rAtrikSetranA eka bhAgane vadhArIne gati kare che. kahevAno bhAva e che ke-sarvAtyaMtaramaMDaLanI pachInA bIjA maMDaLanA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam 527 rAtrindivena-sarvAbhyantaramaNDalagatena, prathamakSaNAdRvaM zanaiH zanaiH kalAmAtra kalAmAtranivarddhanena-hApanena ahorAtraparyante kAle ekaM bhAga mojasaH-prakAzasya divasakSetrasya nirvarddhayitvA-hApayitvA, tameva caikaM bhAgaM rajanikSetrasya abhivarddhayitvA cAraM carati sUryaH / athAtra punaH kiyat pramANaM bhAgaM divasakSetrasya prakAzasya hApayitvA rajanikSetrasya ca varddhayitvA cAraM caratItyetadviSayamAha-'maMDalaM aTThArasahiM tIsehiM saehiM chittA' maNDalamaSTAdazabhiH trizaiH zataizchitvA // maNDalaM-sarvAbhyantarAnmaNDalAd bahirmukhamaktinaM dvitIyaM maNDalamaSTAdazabhistriMzaiH zataiH-triMzadadhike raSTAdazabhiH zataizchitvA-vibhajya / / atretaduktaM bhavati,dvitIyamatinaM maNDalamaSTAdazabhi striMzadadhikai A~gazatai vibhajya tat satkabhAgamekaM bhAgamekaM bhAgamityarthaH / atra puna maNDalasyASTAdazazatAni triMzadadhikAni bhAgAnAM kathaM parikalpyante ?, atrocyate-yatohi-ekaikaM maNDalaM dvAbhyAM sUryAbhyAm ekenAhorAtreNa svasvabhramaNagatyA prapUryate, ahorAtrazca triMzanmuhUrtapramANo bhavati, pratisUryazcAhorAtragaNane paramAraNa kAla meM sarvAbhyantaramaMDalavati eka rAtridina se prathama kSaNa ke pazcAt dhIre dhIre kalAmAtra kalAmAtra kAla ko kama karatA huvA ahorAtra paryantakAla meM divasakSetra ke prakAzakA eka bhAga ko nyUna karake UsI rAtrikA eka bhAga ko baDhAkarake gati karatA hai / aba divasakSetra ke prakAzakA kitane pramANa vAle bhAga ko baDhA karake gati karatA hai isa viSaya meM sUtrakAra kahate haiM 'maMDalaM aTThArasahiM tIsehi saehiM chittA' aThArahasau tIsase vibhakta karake arthAt sarvAbhyantara maMDalase bahirvati samIpastha dUsare maMDala ko aThArahasau tIsa se bhAga karake yahAM para isa prakAra kahanA cAhiye-arvAktana dUsare maMDala ko aThArahaso tIsase vibhakta karake jo bhAga Ave usa bhAga saMbaMdhI eka bhAga samajhanA caahiye| yahAM para maMDalake aDhArahaso tIsa bhAgoM kI kalpanA kisa prakArase kI jAtI hai, isa viSaya meM kahate haiM-eka eka maMDala do saMcaraNa kALamAM sarvAtyaMtara maMDaLavatti eka rAtri divasathI prathama kSaNanI pachI dhIre dhIre kaLAmAtra kaLAmAtra kALane kAma karIne aherAtra sudhInA kALamAM divasa kSetranA prakAzanA eka bhAgane nyUna karIne ane e ja rIte rAtrikSetranA eka bhAgane vadhArIne gati kare che. have A divasa kSetranA prakAzanA keTalA pramANa vALA bhAgane nyUna karIne ane rAtri kSetranA keTalA pramANanA bhAgane vadhArIne gati kare che? e viSayamAM sUtrakAra kathana kare cha-(maMDalaM aTThArasahiM tIsehiM chittA) 21DhArase zrIsathI mAthIne arthAt satyata2 bhathI bahAranA najIkanA bIjA maMDaLane aDhArase trIsathI bhAgIne ahIMyAM A pramANe kahevuM joIe ke-najIkanA bIjA maMDaLane aDhAra se trIsathI bhAgI je bhAga Ave e bhAga saMbaMdhI eka bhAga samaje. ahIMyAM maMDaLanA aDhArase trIsa bhAgenI kalpanA kaI rIte karavAmAM Ave che e viSayamAM kahe che-eka eka maMDaLa be sUryothI pitApitAnI bhramaNa gatithI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 528 sUryaprajJaptisUtre thato dvAvahorAtrau bhavataH, dvayozcAhorAtrayoH paSTirmuhartA bhavanti, tenAtra prathamato maNDalaM SaSTayA bhAgai vibhajyate, niSkrAmantau ca sUyauM pratyahorAtraM pratyekaM dvau dvau muhartakaSaSTibhAgau hApayataH, pravizantau cAbhivarddhayataH, yauca dvau muhUrttakapaSTibhAgau , tau samuditau, yathaikaH sArddhatriMzattamo bhAgaH 1-OM, tataH SaSTirapi bhAgAH sArddhayA triMzatA yadi guNyante, tadA jAtAni triMzadadhikAni aSTAdazazatAni 1830 / bhAgAnAmiti / evaM niSkrAman sUryaH pratimaNDala triMzadadhikASTAdazazatasaMkhyAnAM bhAgAnAM satkamekaka bhAga divasakSetrasya prakAzasya hApayan hApayan, rajanikSetrasya cAbhivarddhayannabhivarddhayan, itthaM tAvadvaktavyaM yAvat sarvabAhyemaNDale vyazItyadhikaM bhAgazataM 183 prapUryeta, divasakSetrasya prakAzasya hApayitA rajanikSetrasyacAbhivarddhayitA bhavet / evaM sati tryazItyadhikaM ca bhAgazataM 183 triMzadadhikAnA maSTAdazasUryo se apanI apanI bhramaNa gati se eka ahorAtra se pUrNa hotI hai / ahorAtra tIsamuhUrta pramANakA hotA hai prati sUrya kA ahorAtra gaNanAse vAstavika rIti se do ahorAtra hote haiN| do ahorAtrakA sATha muhUrta hote haiM ataH yahAM para pahale maMDala ko cha se vibhakta kiyA jAtA hai, niSkramaNa karate hae donoM sUrya pratyeka ahorAtra meM do do muhUrta kA ikasaThiyA do bhAga kama karate haiM evaM praveza karate huve baDhAtA hai jo do muhUrta ke ikasaThiyA do bhAgale donoM milAveM / jaise eka sADitIsa kA bhAga 1: pazcAt sATha ke bhAga ko sADitIsa se guNA jAya to aThArahaso tIsa 1830 ho jAte hai / isa prakAra niSkramaNa karatA sUrya pratyeka maMDala meM aThAraha so tIsa bhAgoM meM se divasa kSetra ke prakAza kA eka eka bhAga ko kama karate hai, tathA rAtri kSetra ke bhAga ko baDhAte hai / yahAM isa prakAra se kahanA cAhiye-sarvabAhya maMDala meM ekaso tirAsI 183 pUrNa karatA hai, jo divasakSetra ke prakAza ko kama karanevAlA tathA rAtrikSetra ko bar3hAne vAlA hotA hai| isa prakAra hone para ekasotirAsI eka ahorAtramAM pUrI thAya che. ahorAtra trIsa muhurta pramANano hoya che. prati sUryanI ahorAtrInI gaNanAthI vAstavika rIte be ahorAtra hoya che. be ahorAtrInA sAITha muhurta thAya che. tethI ahIMyAM pahelA maMDaLane cha thI bhAgavAmAM Ave che. niSkramaNa karatA ane sUryo dareka aherAtramAM banne muhUrtane ekasaThiyA be bhAga nyUna kare che ane praveza karatI vakhate vadhAre che. jo be muhUrtanA ekasaThIyA be bhAga 2 ne meLavavAmAM Ave jema ke eka sADItIne bhAga 164=4 pachI sAIThanA bhAgane sADItrIsathI gaNavAmAM AmAM te aDhAra so trIsa 1830 thaI jAya che. A pramANe niSkramaNa karate sUrya dareka maMDaLamAM aDhAra se tIsa bhAgamAMthI divasa kSetranA prakAzanA eka eka bhAgane ochA kare che. ane rAtrikSetranA bhAgane vadhAre che. ahIMyAM A pramANe samajavuM, joIe. je divasa kSetranA prakAzane kAma karavAvALA ane rAtrikSetrane vadhAranAra hoya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ 529 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam zatAnAM dazamo bhAgo bhavati / yathA 1830 : 18310 tena sarvAbhyantarAnmaNDalAt sarvabAhye maNDale jambUdvIpacakravAlasya dazabhAgasTayati, rajanikSetrasya cAbhivarddhate iti yatpUrvamabhihitaM tata sarvathA samIcInaM jaatmityrthH|| evamabhyantaraM pravizan pratimaNDalamaSTAdazazatabhAgAnAM triMzadadhikAnAM satkamekaikaM bhAgamabhivarddhayan tAvadvaktavyo yAvatsarvAbhyantare maNDale tryazItyadhikaM bhAgazataM divasakSetragatasya prakAzasyAbhivarddhayati rajanikSetrasya ca hApayati, vyazItyadhikaM ca bhAgazataM jambUdvIpacakravAlasya dazamo bhAgo bhavati, tatazca sarvabAhyAnmaNDalAta sarvAbhyantare maNDale divasakSetragatasya prakAzasyeko dazamazcakravAlabhAgo'bhivarddhate, rajanikSetrasya ca tAvanmitaM truTayatIti yat prAgavAdi tatsarvathopapatti siddham // 'tayA NaM aTThArasamuhatte divase bhavai dohiM egadvibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI 183 / kA bhAga aThArahaso tIsa kA dasavAM bhAga hotA hai / jaise kI 18310 vaha sarvAbhyantaha maMDala se sarvabAhya maMDala paryanta meM jambUdvIpa cakravAla kA dasa bhAga kama paDatA hai, tathA rAtrikSetra kA bhAga ko baDhAtA hai isa prakAra jo prathama kahA hai vaha sarva prakAra se yogya hI hai| isa prakAra abhyantara maMDala meM praveza karatA sUrya pratyeka maMDala meM aThArahaso tIsa bhAga kA eka eka bhAga ko baDhAtA havA vahAM taka kahe kI jahAM taka sarvAbhyantaramaMDala meM divasakSetra ke prakAza ke bhAga ko baDhAtA hai tathA rAtrikSetra ke bhAga ko kama karatA hai| ekaso tirAsIvAM bhAga, jambUdrIpa cakravAla kA dazamA bhAga hotA hai taba sarvabAhya maMDala sarvAbhyantaramaMDala meM divasakSetra ke prakAza kA eka dasavAM cakravAla bhAga ko baDhAtA hai itanA rajanIkSetra meM kama hotA hai / isa prakAra jo pahale kahA hai vaha sarvathA pramANa siddha hI hai| (tayA NaM aTThArasamuhutte divase bhavai, dohiM egahibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavaI A pramANe thavAthI eka se yAzI 183 ne bhAga aDhAraso tIsane dasamo bhAga thAya che. jema ke-183+10 sarvAyaMtara maMDaLathI sarvabAhya maMDaLa sudhImAM jaMbudvIpanA cakravAlanA dasa bhAgane kAma kare che. tathA rAtrikSetranA bhAgane vadhAre che. A pramANe je pahelAM kahela che. te sarvathA egya ja che. A pramANe atyaMtara maMDaLamAM praveza karate sUrya dareka maMDaLamAM aDhAra so tIsa bhAganA eka eka bhAgane vadhAratA vadhAratA tyAM sudhI kahevuM ke jyAM sudhI sarvAtyaMtara maMDaLamAM divasakSetranA prakAzanA bhAgane vadhAre che. ane rAtrikSetranA bhAgane ochA kare che. eka so vyAzIme bhAga jaMbudvIpa cakravAlane dasamo bhAga thAya che, tyAre sarvabAhya maMDaLamAMthI sarvAtyaMtara maMDaLamAM divasa kSetranA prakAzane eka dasamA cakravAla bhAgane vadhAre che, ATalA rAtrIkSetramAM AchA thAya che. mA mamAe re paDasA ta cha. te sarvathA sapramAera 1 che. (tayA NaM advArasamuhatta divase bhavai, dohiM egavibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 530 sUryaprajJaptisUtre bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM ahiyA' tadA khalu aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyA mUnaH, dvAdazamuhartA rAtribhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrttAbhyAmadhikA // tadA-sarvAbhyantarAdvitIyamaNDalasaJcaraNakAle khalu iti nizcitaM dvAbhyAmekapaSTibhAgamuhUrtAbhyA muuno'ssttaadshmuhuuttto divaso bhavati / tathA ca dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhU bhyAmadhikA dvAdazamuhartA rAtrirbhavati / 'se NikkhamamANe sUrie doccaMsi ahorattasi abhitarataccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM caraI' sa niSkrAman sUryoM dvitIye ahorAtre abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati // sa prasiddhaH sUryoM niSkrAman-bahirgacchan dvitIye'horAtre-prathamasya SaNmAsasya dvitIye'horAtre abhyantaraM tRtIyaM-sarvAbhyantarAttRtIyaM maNDalamupasaMkramya-tRtIyamaNDalamAdAya cAraM carati-tRtIyamaNDale bhramati // 'tA jayA NaM sarie abhitarataccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA Na dohiM rAIdiehiM do bhAge oyAe divasakkhettassa NivuDittA rayaNikkhittassa abhivuDittA cAraM carai' tAvad yadA khalu sUryaH abhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu dvAbhyAM rAtriMdivAbhyAM dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM ahiyA) taba mAne sarvAbhyantara maMDala ke dUsare maMDala ke saMcaraNa samaya meM ikasaThiyA do muhUrta bhAga nyUna aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai, tathA ikasaThiyA do muharta bhAga adhika bAraha muhUte pramANavAlI rAtrI hotI hai| (se NikkhamamANe marie doccaMsi ahorattasi abhitaraM tacca maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) vaha sUrya usa dUsare maMDala se niSkramaNa karatA huvA mAne usa maMDala se bAhara nikalatA huvA prathama chahamAsa ke dUsare ahorAtra meM sarvAbhyaMtara maMDala ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa kara ke mAne usa maMDala ko prApta kara ke gati karatA hai arthAt tIsare maMDala meM bhramaNa karatA hai / (tA jayA NaM sarie abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM dohiM rAidiehiM do bhAge oyAe divasakhettassa NivudbhittA rayaNikkhittassa abhivuDittA cAraM carai) usa samaya mAne sarvAbhyantaramaMDala ke ahiyA) tyAre mele meM sAlyAta2 bhAna saMya29 samayamA sasahiyA me bhuta bhAga nyUna ahAra muhUrtane divasa hoya che, tathA ekasaThiyA be muhUrtabhAga adhika bAra bhuta pramANunI rAtrI hAya che. (se NikkhamamANe sUrie doccasi ahorattaMsi abhitaraM saccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) mIta mathI nibhA rte| ye sUrya arthAt e maMDaLathI bahAra nikaLate sUrya pahelA cha mAsanA bIjI ahorAtrImAM sarvAtyaMtara maMDaLanA trIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne eTale ke e maMDaLane prApta karIne gati 42 cha. arthAt trIta bhaumA abhae 42 cha. (tA jayA NaM sUrie abhitaraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM dohiM rAIdiehiM do bhAge oyAe divasakhettassa NivuDhittA rayaNikkhittassa abhivaDhittA cAraM carai) se samaye yo satya ta2 bhanI zrIna zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam dvau bhAgau ojasA divasakSetrasya nirvaddharya rajanikSetrasyAbhivaddhartha cAraM carati // tAvat-tatra dvitIye ahorAtre yadA-yasmin samaye khalu-iti nizcitaM sUryo'bhyantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-abhyantare tRtIye maNDale bhramati tadA khalu dvAbhyAM rAtriMdivAbhyAMdvayoH rAtridivasayoH dvau bhAgo ojasA-prakAzena divasakSetrasya nirvaddhartha-hApayitvA rajanikSetrasya abhivaddhaya cAraM carati-bhramati // ___maMDalaM aTThArasatIsehiM sarahiM chettA' maNDala maSTAdazabhistriMzadbhiH zataizchitvA // asya vistRtavyAkhyA pUrva vyAkhyAtaiva / 'tayA NaM aTThArasamuhutte divase bhavai cauhiM egahibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai cauhiM egaTThibhAgamuhuttehiM ahiyA' tadA khalu aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati caturbhirekaSaSTibhAgamuhUrtarUnA, dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati catubhirekaSaSTibhAgamuhUrteradhikA // tadA-tRtIyamaNDalabhramaNadine tAdRze prakAzakSetre dinarAtritIsare maMDala ke bhramaNa kAla meM do rAtri divasa se divasa kSetra ke do bhAga ko kama kara ke evaM rAtri kSetra ke do bhAga ko baDhAkara ke gati karatA hai| arthAt vahAM para dUsare ahorAtra meM jisa samaya sUrya abhyantara maMDala ke tIsare maMDala meM upasaMkramaNa karake gati karatA hai mAne abhyaMtaramaMDala meM bhramaNa karatA hai, taba do rAtri divasa kA do bhAgoM ko divasakSetra ke prakAza se kama karake tathA rAtrikSetra ke do bhAgoM baDhAkara ke gati karatA hai| (maMDalaM aTThArasatIsehiM saehiM chettA) maMDala ko aThAraha so tIsa se vibhakta kara ke ityAdi prakAra se pUrvokta kathanAnusAra samaja leveN| isa kathana kI tistRta vyAkhyA pahale kaha hI dI hai ataH vahAM para dekha leveN| (tayA NaM aTThArasamuhutta divase bhavaI cAhiM egaTThibhAgamuhattehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai, cauhiM egahibhAgamuhuttehiM ahiyA) tIsare maMDala ke bhramaNa kAla meM usa prakAra ke tApakSetra meM dinamAna ikasaThiyA cAra muhUrta bhAga nyUna aThAraha muhUrta kA divasa hotA hai| tathA ikmaMDaLanA bramaNa kALamAM be rAta divasathI divasa kSetranA be bhAgane kAma karIne ane rAtri kSetranA be bhAgone vadhArIne gati kare che arthAt tyAM bIjI ahorAtrImAM jyAre sUrya atyaMtara maMDaLanA trIjA maMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che, eTale ke atyaMtaranA trIjAmaMDaLamAM bhramaNa kare che. tyAre be rAta divasanA be bhAgane divasa kSetranA prakAzathI kama karIne tathA rAtrikSetranA be bhAgane vadhArIne gati kare che. (maMDalaM aTThArasatIsehiM saehiM chettA) bhane 25412 so trIsathI mAgIna dhyAha prakArathI pUrvokta kathana pramANe samajI levuM. A kathananI vyAkhyA savistara rUpathI pahelAM hevAmA 2AvI Aye cha. tethI tyai MS sabha7 se. (tayA NaM advArasamuhutte divase bhavai cauhiM egadvibhAgamuhuttehiM UNe, duvAlasamuhuttA rAI bhavai, cauhiM egadvibhAgamuhuttehiM ahiyA) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 532 __sUryaprajJaptisUtre pramANamitthaM bhavati-caturbhirekaSaSTibhAgamuhUttai rUno'STAdazamuhUrtapramANo divaso bhavati, tathA ca caturbhirekaSaSTibhAgamuhUttairadhikA dvAdazamuhUrttapramANA rAtri bhavati iti // 'evaM khalu eeNubAeNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe egamege maMDale egamegeNaM rAidieNaM egamegeNaM egamegeNaM bhAgaM oyAe divasakkhettassa Nibur3e mANe NivuDDhemANe rayaNikkhettassa abhivaDDhemANe abhivaDDhemANe savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' evaM khalu etenopAyena niSkrAman sUryastadanantarAttadanantaraM maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman ekaikasmin maNDale ekaikena rAtrindivena ekaikamekaikaM bhAgam ojaso divasakSetrasya nirvaddhayan nirvayan rajanikSetrasya abhivarddhayan abhivarddhayan sarvavAdyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati / etena-pUrvapratipAditena upAyena-yuktyA upapattyA ca niSkrAman-antarAdvahirmukhaM gacchan sUryastadanantarAttadanantaraM tRtIyamaNDalAccaturtha maNDala, caturthamaNDalAcca pazcama maNDalaM punazca tasmAt SaSThaM tatazca saptamamityevaM krameNa ekasmAnmaNDalAdanyad maNDalAntaraM saMkrAman saMkrAman-tattanmaNDale niyamakrameNa bhraman ekaisaThiyAcAra muharta bhAga adhika bAraha muharta pramANa vAlI rAtrI hotI hai| (evaM khalu eeNuvAe NaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe egamege maMDale egamege NaM rAiMdieNaM egamegeNaM bhAgaM oyAe divasakkhettassa NibuDemANe NivuDemANe rayaNikkhettassa abhivar3emANe abhivaDemANe savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) isa prakAra isa mAne pUrva pratipAdita prakAra se niSkamaNa karatA havA mAne dUsare maMDala se bAhara nikalatA havA sUrya tadanantara maMDala se tadanantaraveM maMDala meM arthAt tIsare maMDala se cauthe maMDala meM, cauthe maMDala se pAMcaveM maMDala meM, pAMcaveM maMDala se chaTe maMDala meM, chaThe maMDala se sAtaveM maMDala meM isa prakAra krama krama se eka maMDala se dUsare maMDalAntara meM trIjA maMDaLanA bhramaNa kALamAM e prakAranA tApakSetramAM dinamAna ekasaThiyA cAra muhUrta bhAga nyUna aDhAra muhUrtane divasa hoya che ane ekasaDiyA cAra muhUrtabhAga adhika bAra bhuDUta pramANa vANI rAtrI hAya che. (evaM khalu eeNuvAeNaM NikkhamamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamamANe saMkramamANe egamege maMDale egamegeNaM rAidieNaM egamegeNaM egamegeNa bhAgaM oyAe divasakkhettassa NivuDDhemANe NivuDDhemANe rayaNikkhettassa abhivaDDhemANe abhivaDDhemANe savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) mA pramANe puurvpratipAdita prakArathI niSkramaNa kare eTale ke-bIjA maMDaLamAMthI bahAra nikaLate sUrya tadanaMtara maMDaLathI tadanaMtaranA maMDaLamAM eTale ke-trIjA maMDaLathI cethA maMDaLamAM cothA maMDaLathI pAMcamA maMDaLamAM pAMcamA maMDaLathI chaThTha maMDaLamAM chaThThA maMDaLathI sAtamAM maMDaLamAM A pramANe krama kamathI eka maMDaLathI bIjA maMDaLAntaramAM e e maMDaLamAM saMkramaNa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ %3 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam kasmin maNDale-pratimaNDale ekaikena ekaikena rAtrindivena pratyahorAtreNa ojasaH-prakAzasya ekaikamekaikaM bhAgaM-vibhAjanakrameNa pUrvapratipAditopapacyA nirdiSTamekaikaM vibhAga, divasakSetrasya nirvarddhayan nivarddhayan-hApayan hApayan , tathA ca rajanikSetrasya-rAtrivibhAgasya abhivartayan abhivarddhayan , yAvat sarvavAhya-vyazItyadhikazatatama maNDalamupasaMkramya cAra carati, sarvabAhye maNDale bhramatItyarthaH 'tA-jayA NaM sUrie savyabbhaMtarAo maMDalAo sabbabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayANa savvabbhaMtaraM maMDalaM paNidhAya egeNaM tesI teNaM rAiMdiyasa eNaM egaM tesItaM bhAgasayaM oyAe divasakkhettassa NibuDDhettA rayaNikkhettassa abhivuDDhettA cAraM carai' tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarAnmaNDalAt sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu sarvAbhyantaraM maNDalaM praNidhAya ekena vyazItena rAtrindivazatena ekaM vyazItaM bhAgazatam ojasA divasakSetrasya nirvarddhaya rajanikSetrasya abhivarddhaya cAraM carati ||-taavt-ttr sUryasaJcaraNavicAre yadA khalu sUryaH sarvAbhyantarAnmaNDalAt sarvabAhyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-yazItyadhikazatamaNDalaM usa usa maMDala meM saMkramaNa karate karate mAne usa usa maMDala meM niyamAnusAra krama se bhramaNa kara ke eka eka maMDala meM eka eka rAtri divasa se arthAt ahorAtra se prakAza kA eka eka bhAga kA vibhAga krama se pUrva pratipAdita rIti se kahe have divasakSetra ke eka eka bhAga ko kama kara ke tathA rAtri vibhAga ke eka eka bhAga ko baDhAkara ke sarvabAhyamaMDala ke ekaso tirAsIveM maMDala meM jAkara gati karatA hai, mAne vahAM para bhramaNa karatA hai / (tA jayA NaM mUrie savvambhatarAo maMDalAo sabvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM savvabhaMtaraM maMDalaM paNidhAya egeNaM tesIteNaM rAiMdiyasaeNaM ega tesotaM bhAgasayaM oyAe divasakkhettassa NibuDvettA rayaNikkhettassa abhivuDetA cAraM carai) sUrya ke saMcaraNa kAla ke vicAraNA meM jaba sUrya sarvAbhyantara maMDala se sarvabAhyamaMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai mAne usa maMDala karatAM karatAM eTale ke te te maMDaLamAM niyamAnusAra kramapUrvaka bhramaNa karIne eka eka maMDaLamAM eka eka rAta divasathI eTale ke ahorAtrIthI prakAzanA eka eka bhAganA vibhAga kramathI pUrva pratipAdita paddhatithI kahela divasa kSetranA eka eka bhAgane ochA karIne ane rAtri vibhAganA eka eka bhAgane vadhArIne sarvabAhyamaMDaLanA eka so nyAzImA mamA ne gati 42 cha, meTale tyA pramANu 43 cha. (tA jayA NaM sUrie sababhatarAo maMDalAo savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkabhittA cAraM * carai tayA Na sababhataraM maMDalaM paNidhAya egeNaM tesIteNaM rAIdiyasaraNaM ega tesItaM bhAgasaya oyAe divasakkhettassa NivaDDhettA rayaNikkhettassa abhivaDDhettA cAraM carai) sUryana saya2) AnI viyAemA jyAre sUrya sabhyatara maMDaLamAMthI sarvabAhya maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ 534 sUryaprajJaptisUtre vrajati-yAvatA kAlena etatsaMkhyAtulyaM maNDalaM vrajati, tadA khalu-tatkAlAvacchinnakAle khalu sarvAbhyantaraM maNDalaM praNidhAya-avadhIkRtya, ekena tryazItena-vyazItyadhikena rAtrindivazatena-183 vyazItyadhikazatasaMkhyakena ahorAtreNa, ekaM tryazItaM bhAgazataM-tryazItyadhikasya zatasyaikaM vyazItyadhikazatabhAgam ojasA-svaprakAzena divasakSetrasya nirvaddharya-hApayitvA rajanikSetrasya abhivarya cAraM carati // 'maMDalaM aTThArasahiM tesItehiM saehiM chittA' maNDalamaSTAdazabhi striMzadbhiH zataizchitvA / / maNDalaM 1830 vibhAga vibhajya / asya vistRtavyAkhyA pUrvamasminneva sUtre sopapattikA vyAkhyAtaiva / / 'tayA NaM uttamakaTTapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhutte divase bhavai' tadA khalu uttamakASThAprAptA utkarSikA aSTAdazamuhartA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhUttoM divaso bhavati // tadA-sarvabAhyamaNDalasaJcaNasamaye khalu-iti nizcitaM sUryaH uttamakASThAprApto bhavati-paramadakSiNadiggato meM bhramaNa karatA hai mAne jitane samaya meM ekaso tirAsIveM maMDala meM gamana karatA hai, usa kAla meM sarvAbhyantara maMDala ko avadhI kara ke ekaso tirAsI 183 rAtridina se mAne ekaso tirAsI ahorAtra se ekaso tirAsI ke eka ekaso tirAsIveM bhAga kA apane prakAza se divasakSetra ko nyUna kara ke tathA rAtrikSetra ke ekaso tirAsI ke eka bhAga ko baDhAkara ke gati karatA hai| (maMDalaM aTThArasahiM tesItehiM saehiM chittA) maMDala ko aThArahaso tIsa 1830 vibhAgoM se vibhakta kara ke ityAdi prakAra se isakA vistRta kathana isI sUtra meM sapramANa kaha hI diyA hai ataH vahAM se samaja leveM grantha vistAra bhaya se evaM piSTapeSaNa nyAya se punaH yahAM para nahIM kahA hai / (tayA NaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhutte divase bhavai) sarvabAhyamaMDala ke saMcaraNa samaya meM sUrya uttamakASThAprApta hotA hai mAne dakSiNa dizA meM pravRtta hotA hai arthAt dhana saMkrAnti ke ahorAtra vRtta meM jAtA eTale ke e maMDaLamAM bhramaNa kare che arthAt jeTalA samayamAM eka so gyAzInA maMDaLamAM gamana kare che. e kALamAM sarvAtyaMtara maMDaLane avadhi karIne eka se vyAzI 183 rAtri divasathI eTale ke eka se vyAzI ahorAtrIthI eka vyAzInA eka eka vyAzImA bhAgane pitAnA prakAzathI divasakSetrane nyUna karIne ane rAtrikSetranA eka so ghyAzInA se lAne vAzane gati 42 che. (maMDalaM advArasahiM tesItehiM saehiM chittA) bhajane 1830 mA so trIsa vibhAgAthA va yAne tyA prAthI bhAnu vistArapUrvaka kathana A sUtramAM pahelA sapramANa kahI dIdhela che. tethI te tyAMthI samajI levuM. grantha vistAra bhayathI tathA piSTapeSaNa nyAyathI ahIMyA pharIthI kahela nathI. (tayA NaM uttamakaTupattA ukkosiyA advArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhutte divase mava6) sarvabAhya maMDaLanA saMcaraNa samayamAM sUrya uttama kASThA prApta hoya che. eTale ke zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam 535 bhavati-dhanurantAhorAtravRttagato bhavati, tenotkarSikA-sarvAdhikA aSTAdazamuhartA-aSTAdazamuhUrttapramANA rAtri bhavati, jaghanyAH-sarvAlpako dvAdazamuhUtoM-dvAdazamuhUrtapramANo divaso bhavati // 'esa NaM paDhamacchamAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajavasANe' epa khala prathamaH SaNmAsaH eSa khalu prathamasya SaNmAsasya paryavasAnaH / eSaH-pUrvoktalakSaNaviziSTaH khalu kAla: prathamaH SaNmAso bhavati, tatrApi eSaH-paramAdhikarAtrimAna-paramAlpadinamAnaviziSTaH samayastu prathamaSaNmAsasya paryavasAnabhUtaH kAlo bhavati-paNmAsAvasAne eva rAtrimAnasya paramAdhikatvaM bhavatItyarthaH / 'se pavisamANe sUrie doccaM chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaisi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' sa pravizan sUryo dvitIyaM SaNmAsamayamAnaH prathame'horAtre bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati ||-sH prasiddhaH sUryo bhraman-pravizan-sarvabAhyamaNDalAnnivRtyAntarmukhaM gacchan dvitIyaM SaNmAsamayamAnaHdvitIyaM SaNmAsamAdadAnaH, prathame'horAtre-dvitIyaSaNmAsasya prathame'horAtre, bAdyAnantaraMhai ataH utkRSTA mAne sarvAdhika aThAraha muhUrta pramANa kI rAtrI hotI hai evaM jaghanya sarvalaghu mAne ekadama choTA bAraha muharte kA divasa hotA hai (esaNaM paDhamacchamAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajavasANe) pUrvokta lakSaNa se viziSTa mAne yukta jo kAla hotA hai vaha pahalA chahamAsa hai usa meM bhI yaha parama adhika rAtrimAna evaM parama alpa divasamAna vAlA samaya pahale chaha mAsa ke anta kA kAla hotA hai| arthAt prathama chahamAsa ke anta meM hI rAtrimAna parama adhikatAvAlA hotA hai| (se pavisamANe sarie doccaM chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahorattaMsi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) vaha sUrya sarvAbhyantara maMDala meM bhramaNa kara ke dUsare maMDala meM jAkara dUsare chahamAsa ko prApta kara ke dUsare chahamAsa ke prathama ahorAtra meM sarvabAhyamaMDala se anantaravAM dUsare maMDala meM jAkara mAne dUsare maMDala ko prApta karake gati dakSiNa dizAmAM pravRtta thAya che. arthAta dhanasaMkrAtinA ahorAtra vRttamAM jAya che. tethI utkRSTA eTale ke sarvAdhika aDhAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che ane jaghanya savalpa bheTa 44bha nAno mA2 mutano hisAya che. (esa gaM paDhamanchamAse esa NaM paDhamassa chammAsassa pajjavasANe) pUrvarita sakSathI yukta DAya cha, te paDasA cha mAsa che. temAM paNa A parama adhika rAtrimAna ane parama alpa divasamAnavALo samaya pahelA cha mAsanA aMtane kALa hoya che. arthAt pahelA cha mAsanA aMtamAM ja rAtrimAna 52ma adhiratA pANu DAya che. (se pavisamANe sUrie docca chammAsaM ayamANe paDhamaMsi ahoratasi bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai) se praveza 42tesUrya salya ta2 maMDaLanuM bhramaNa karIne bIjA cha mAsanA pahelI ahorAtrImAM sarvabAhyamaMDaLamAMthI te pachInA bIjA maMDaLamAM jaIne arthAt bIjA maMDaLane prApta karIne gati kare che. arthAt bIjA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ 536 sUryaprajJaptisUtre sarvabAhyAnantara maktinaM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya-dvitIyamaNDalamAdAya cAraM caratidvitIyaSaNmAsasya prathame'horAtre sarvavAdyAnantaradvitIyamaNDale bhraman sUryo dRSTo bhavatItyarthaH // 'tA jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM egeNaM rAIdieNaM egaM bhAgaM oyAe rayaNikkhettassa NivuDDhettA divasakkhettassa abhivuDDhettA cAraM carai' tAvat yadA khalu sUryoM bAhyAnantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu ekena rAtrindivena ekaM bhAgam ojasA rajanikSetrasya nirvaddhartha divasakSetrasya abhivaddhartha cAraM carati ||-taavditi prAgvat yadA-yasmin dine khalu sUryo bAhyAnantaraM-sarvabAhyAnantaramantarAbhimukhaM dvitIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tasmin dine khalu ekena rAtridivenaekenAhorAtreNa eka bhAgam ojasaH-svaprakAzasya, rajanikSetrasya-rAtrivibhAgasya nirvaddharthahApayitvA, divasakSetrasya-dinavibhAgasyai bhAgam abhivarya cAraM carati-svamArge bhramati, arthAt dvitIyaSaNmAsasya prathamadinAdeva zanaiH zanaiH prathamapratipAditabhAgakrameNa dinamAnaM varddhayan rAtrimAnaM hApayan sUryaH svakakSAyAM gacchatItyarthaH / / karatA hai / arthAt dUsare chahamAsa ke pahale ahorAtra meM sarvabAhyamaMDala ke dUsare maMDala meM sUrya dRSTigocara hotA hai| (tA jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM egeNaM rAidieNaM egaM bhAgaM oyAe rayaNikkhettassa NibuDuttA divasakkhettassa abhivur3ettA cAraM carai) jisa dina meM sUrya upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai usa divasa meM eka ahorAtra se mAne eka rAtri divasa se apane prakAza se rAtrikSetra ke eka bhAga ko kama kara ke tathA divasakSetra ke eka bhAga ko baDhAkara ke gati karatA hai mAne apane mArga meM bhramaNa karatA hai| arthAt dUsare chahamAsa ke prathama divasa se hI dhIre dhIre pahale pratipAdita kiye gaye bhAga ke krama se dinamAna ko baDhAkara evaM rAtrimAna kama kara ke sUrya apanI kakSA meM jAtA hai mAne apanI gati se bhramaNa karatA hai| cha mAsanA pahelA ahorAtramAM sarvabAhyamaMDaLanA bIjA maMDaLamAM sUrya daSTigocara thAya cha. (tA jayA NaM sUrie bAhirANaMtaraM maMDalaM ughasaMkamittA cAraM carai tayA Na egeNaM rAidieNaM egaM bhAgaM oyAe rayaNikkhittassa NivaDDhettA divasakkhettassa abhivaDDhettA cAraM carai) re divase sUrya bAhyamaMDaLanI aMdaranA bIjA maMDaLamAM upasaMkramaNa karIne gati kare che, te divase eka ahorAtramAM arthAt eka rAtri divasathI potAnA prakAzathI rAtri kSetranA eka bhAgane kema karIne tathA divasa kSetranA eka bhAgane vadhArIne gati kare che. eTale ke-potAnA mArgamAM bhramaNa kare che. arthAt bIjA cha mAsanA pahelA divasathI ja dhIre dhIre pahelA pratipAdana karela bhAganA kamathI divasamAnane vadhArIne ane rAtrimAnane ochuM karIne sUrya pitAnI kakSAmAM jAya che. arthAt pitAnI gatithI bhramaNa kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam 537 'maMDalaM aTThArasahiM tIsehiM chettA' maNDalam aSTAdazabhistriMzadbhiH zataizchitvA ||-mnnddlN -pratyekamaNDalamaSTAdazabhistriMzadbhiH-triMzadadhikai raSTAdazabhiH zataiH-1830 bhAgaizchitvAvibhajya / / kathametAvadbhireva bhAgai vibhajyate iti zaGkAparihAraH prathamameva datta iti // 'tayA NaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai dohiM egadvibhAgamuhuttehiM uNA, duvAlasamuhutte divase bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM ahie' tadA khalu aSTAdazamuhUrtA rAtri bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrttAbhyAmUnA, dvAdazamuhUttoM divaso bhavati dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmadhikaH // tadAsarvabAhyAnantarAtinadvitIyamaNDalabhramaNakAle khalu iti nizcitaM dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhartAbhyAmUnA aSTAdazamuhartA rAtri bhavati, tathA ca dvAbhyAmekaSaSTibhAgamuhUrtAbhyAmadhiko dvAdazamuharttapramANo divaso bhavati, dinamAnaM vRddhayunmukhaM, rAtrimAnaM ca kSayonmukhaM bhavatItyarthaH, 18--rAtrimAnam / 12 +3 dinamAnamiti // 'se pavisamANe surie doccaMsi ahorattaMsi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' saH pravizan sUryoM dvitIye'horAtre (maMDalaM aTThArasahiM tIsehiM saehiM chettA) maMDala ko aThArahaso tIsa se vibhakta kara ke mAne pratyeka maMDala ko 1830 aDhAraso tIsa se vibhakta kara ke ityAdi pUrvakathita prakAra se samaja leveM itanA hI pramANa se kyoM vibhakta kiyA jAya isa zaMkA kA spaSTatA se vahAM ke prakaraNa meM kathana kara hI diyA hai| (tayA NaM aTThArasamuhattA rAI bhavai dohiM egaTThibhAgamuhuttehiM UNA, duvAlasamuhatte divase bhavai dohiM egahibhAgamuhattehiM ahie) sarvAbhyantara maMDala ke dUsare maMDala ke bhramaNa kAla meM ikasaThiyA do muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai tathA isasaThiyA do muhUrta bhAga adhika bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai arthAt dinamAna kI vRddhi hotI hai evaM rAtrimAna hAsa ke ora hotA hai| 183 rAtrimAna 12 3 dinamAna hotA hai (se pavisamANe sUrie doccaMsi ahorattasi bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM (maMDalaM advArasahiM tIsehiM saehiM chettA) bhane mAsA jIsathI mAmIna meTara dareka maMDaLanA 1820 aDhArase trIsa bhAga karIne ItyAdi pahelAM kahela prakArathI samajI levuM. ATalA ja pramANanA kema bhAga karavAmAM Ave che? e zaMkAnI spaSTatA mATe tyAM spaSTatA karelI ja che. (tayA gaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai dohiM egadvibhAgamuhuttahiM UNA duvAlasamuhutte divase bhavai dohiM egadvibhAgamuhuttehiM ahie) sAlyAtaramanA mI bhAbhA mesiyA be muhUrta bhAga nyUna aDhAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che. tathA ekasaDiyA be muhUrta bhAga vadhAre bhAra muhUrta pramANane divasa hoya che. arthAt dinamAnanI vRddhi thAya che. ane rAtrimAna nyuna thAya che. 186 rAtrImAna 12 dinamAna thAya che, eTale ke hinamAna vA ta23 bhane rAtrimAna ghaTayA ta23 DAya che. (se pavisamANe sUrie doccaMsi zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ 538 sUryaprajJaptisUtre bAhya tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati / saH - prasiddhaH sUryaH pravizan - antarAbhimukhaM gacchan dvitIye'horAtre - dvitIyaSaNmAsasya dvitIye'horAtre, bAhya tRtIyaM maNDalaM-sarvabAhyAnantaraM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya-tRtIya maNDalamAdAya cAraM carati tRtIyamaNDale bhramati // 'tA - jayA NaM sUrie bAhiraM tacca maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM dohiM rAIdie hiM do bhAe oyAe rayaNikkhettassa NivuGkettA divasakkhettassa abhivaGkettA cAraM carai' tAvad yadA khalu sUryo bAhya tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu dvAbhyAM rAtrindivAbhyAM dvau bhAgau ojasaH rajanikSetrasya nirvaddhartha divasakSetrasya abhivaddhartha cAraM carati // tAvaditi pUrvavat yadA khalu sUryo bAhyaM tRtIyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khala dvAbhyA rAtrindivAbhyAm - ahorAtrAbhyAM dvau bhAgau - pUrvapratipAditau bhAgau, ojasa:prakAzasya rajanikSetrasya - rAtrivibhAgasya nirvaddharya - hApayitvA divasakSetrasya - dinavibhAgasya abhivaddha cAraM carati - svakakSAyAM bhramati // 'maMDala - aTThArasahiM tIsehiM sarahiM chettA' maNDalamaSTAdazabhi striMzadbhiH zataizchitvA // maNDalaM - tamapi tRtIyaM maNDalam aSTAdazabhi striMzadbhiH - triMzadadhikairaSTAbhiH zataizchitvA - vibhajya - tatpramANaM bhAgaM vidhAyetyarthaH // ' tayA carai) sarvabAhya maMDala ke tIsare maMDala meM praveza karatA sUrya andara kI ora gamana kara ke dUsare chahamAsa ke dUsare ahorAtra meM sarvabAhya maMDala ke tIsare maMDala ko prApta kara ke gati karatA hai arthAt usa tIsare maMDala meM bhramaNa karatA hai / (tA jayA NaM sUrie bAhiraM taccaM maMDala uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM dohiM rAIdiehiM do bhAe oyAe syaNikkhettassa gibvattA divasakrakhettassa abhivaTTettA cAraM carai) jaba sUrya sarvabAhyamaMDala ke tIsare maMDala ja jAkara gati karatA hai, taba do rAtri dina se mAne do ahorAtra se pUrva pratiprAdita rAtrikSetra ke prakAza ke do bhAga ko kama kara ke tathA divasakSetra ke prakAza ke do bhAga ko baDhAkara ke gati karatA hai mAne vahAM para apanI kakSA se bhramaNa karatA hai / (maMDalaM aTThArasahiM tIsehiM saehiM chettA) usa tIsare ahorattaMsi bAhiraM taccaM maMDala uba saMkamittA cAraM carai) sarvamAhyamaMDajanA trIna maMuNamAM praveza karateA sUrya aMdaranI taraphe gamana karIne bIjA cha mAsanA bIjA aheArAtramAM sabAhyumaDaLanA trIjA maDaLane prApta karIne gati kare che, arthAt e trIjA maMDaLamAM bhramaN 52. (to jayA NaM sUrie bAhiraM taccaM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM dohiM rAIdiehi do bhAe oyAe rayaNikkhettassa NivuDDhettA divasakhettassa abhivadettA cAraM carai) nyAre sUrya sakhAhyamaMDaLanA trIjA maMDaLamAM jaIne gati kare che. tyAre rAtadivasathI eTale ke e aheArAtrIthI pahelAM pratipAdana karela rAtrikSetranA prakAzanA be bhAgane kama karIne tathA divasakSetranA prakAzanA be bhAgAne vadhArIne gamana kare che. arthAt tyAM peAtAnI kakSAmAM zrabhathu re che, (maMDalaM aTThArasahiM tIsehiM sarahiM chettA) se trIna maMDajane mahAraso zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam NaM aTThArasamuhuttA rAI bhavai cauhiM egadvibhAgamuhuttehiM UNA, duvAlasamuhutte divase bhavai cauhiM egadvibhAgamuhuttehiM ahie' tadA khalu aSTAdazamuhartA rAtri bhavati caturbhirekaSaSTibhAgamuhUrterUnA, dvAdazamuhUrtoM divaso bhavati caturbhirekaSaSTibhAgamuhUrteradhikaH / tadA-sarvabAhyAnantaratRtIyamaNDalasaJcaraNasamaye khalu caturbhirekaSaSTibhAgamuhUrtarUnA aSTAdazamuhUrtapramANA rAtri bhavati, tathA caturbhirekapaSTibhAgamuhUrodhika dvAdazamuhUrtapramANo divaso bhavati, 18-rAtrimAnam / 12 +=dinamAna mityarthaH // 'evaM khalu eeNaM uvAeNaM pavisamANe sUrie tayANaMtarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDalaM saMkamANe saMkamamANe egamegeNaM rAidieNaM egamegaM bhAgaM oyAe rayaNikkhettassa NivuDremANe Nivur3emANe divasakhittassa abhivaDemANe abhivaDemANe sayabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai' evaM khalu etenopAyena pravizan sUrya stadanantarAttadanantaraM maNDalAnmaNDalaM saMkrAman saMkrAman ekaikena rAtrindivena ekaikaM bhAgam ojasaH rajanikSetrasya nirvarddhayan nirvarddhayan divasakSetrasya abhivardayan abhivarddhayan sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati ||-evN khalu pUrvapratipAditaniyamena khalu, etenopAyena-rAtridivasayoH hAsavRddhikramadarzanabhUtenopAyena pravizan sUrya-antaramaMDala ko bhI aThArahaso tIsa se vibhakta kara ke mAne utane pramANavAle bhAga kara ke ityAdi pUrvavat / (tayA NaM aTThArasamuhattA rAI bhavaI cauhiM egahibhAga muhuttehiM UNA, duvAlasamuhutte divase bhavai cauhiM egadvibhAgamuhuttehiM ahie) sarvabAhyamaMDala ke tIsare maMDala ke saMcaraNa kAla meM ikasaThiyA cAra muharta bhAga se nyUna aThAraha muharta pramANavAlI rAtrI hotI hai evaM ikasaThiyA cAra muhUrta bhAga adhika bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai| 189 rAtrimAna 12 dinamAna hotA hai| ___ (evaM khalu eeNaM uvAeNaM pavisamANe sarie tayANaMtarAo tayANaM taraM maMDalaM saMkamamANe saMkamamANe egamegeNaM rAidieNaM egamegaM bhAgaM oyAe rayaNikkhettassa NivuDDhemANe NivuDDhemANe, divasakkhettassa abhivaDDhemANe abhivaDDhemANe savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai) isa pUrva pratizrIsathI bhI meTa sevA prabhAna vizane tyA pUrvavat samanyu (tayA NaM advArasamuhuttA rAI bhavai cauhi egavibhAgamuhuttehi ahie) samAdhama nA trI mana saMcaraNakALamAM ekasaThiyA cAra muhUrtabhAga nyUna aDhAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che. ane ekasaDiyA cAra muhUrta bhAga vadhAre bAra muhUrta pramANane divasa hoya che. 18 rAtrimAna 12 dinamAna thAya che. (evaM khalu eeNaM uvAeNaM pavisamANe sUrie tayANatarAo tayANaMtaraM maMDalAo maMDala saMkamamANe saMkamamANe egamegeNaM rAidieNaM egamegaM bhAgaM oyAe rayaNikkhettassa NivuDDhemANe NivuDDhemANe divasakhettassa abhivaDhemANe abhivaDDemANe savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA caraM carai) zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ 540 sUryaprajJaptisUtra maNDalAbhimukhaM gacchan sUryaH tadanantaraM-tRtIyamaNDalAcaturtha maNDalaM, caturthamaNDalAtpazcama maNDalamityevaM krameNa maNDalAnmaNDalam-ekasmAnmaNDalAd maNDalAntaraM saMkrAman saMkrAman-tatra tatra gacchan gacchan ekaikena rAtrindivena-ekaikenAhorAtreNa ekaikaM bhAgaM-pUrvapratipAditahAsa. vRddhikramanirUpitaM bhAgam ojasa:-prakAzasya, prakAzasyaiva tAdRzanirUpitaM bhAgamityarthaH, rajanikSetrasya-rAtrivibhAgasya nirvayana nirvayan-hApayan hApayan divasakSetrasya ca abhivardayan abhivartayan krameNAntarAbhimukhaM gacchan sarvAbhyantaraM maNDalaM-caturazItyadhikazatasaMkhyakeSu maNDaleSu sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-bhramatIti // 'tA jayA NaM sarie savvabAhirAo maMDalAo sababbhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM sababAhiraM maMDalaM paNihAya egeNaM tesI teNaM rAiMdiyasaeNaM ega tesItaM bhAgasayaM oyAe pAdita niyama se isa upAya se mAne rAtri divasa ke hAsa evaM vRddhi krama ke darzana bhUta upAya se maMDala ke andara praveza karatA sUrya tadanantara maMDala se tadanantaraveM maMDala meM arthAt tIsare maMDala se cauthe maMDala meM cauthe maMDala se pAMcaveM maMDala meM isa prakAra ke krama se eka maMDala se dUsare maMDala meM saMkramaNa karatA huvA mAne eka maMDala se dUsare maMDala meM jAtA huvA sUrya eka eka rAtri divasa se mAne eka eka ahorAtra se eka eka bhAga ko arthAt pUrva pratipAdita hAsavRddhi ke krama ko nirdiSTa karanevAle prakAza ke usa prakAra ke nirUpita rAtrivibhAga ke bhAga ko nyUna karatA karatA tathA divasa kSetrake prakAzakSetra ko baDhAtA baDhAtA krama krama se aMdara meM jAkara ke sarvAbhyantara maMDala ke ekaso caurAsI saMkhyAvAle maMDaloM meM sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gamana karatA hai mAne usa maMDala meM bhramaNa karatA hai / (tA jayA NaM sUrie savvabAhirAo maMDalAo savvabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM savvabAhiraM maMDalaM paNihAya egeNaM tesIteNaM rAiMdiyasaraNa egaM tesItaM bhAgasayaM A pUrva pratipAdita niyamathI A upAyathI arthAt rAtadivasanA hAsa ane vRddhikramanA kahelA upAyathI maMDaLanI aMdara praveza karato sUrya tadanaMtaramaMDaLathI tadanaMtaramaMDaLamAM arthAt trIjA maMDaLathI cethA maMDaLamAM cethA maMDaLathI pAMcamA maMDaLamAM A prakAranA kramathI eka maMDaLathI bIjA maMDaLamAM saMkramaNa karato eTale ke eka maMDaLathI bIjA maMDaLamAM gamana karate sUrya eka eka rAta divasathI eTale ke eka eka ahorAtrithI eka eka bhAgane arthAt pahelA pratipAdana karela hAsa vRddhinA kamane batAvanAra prakAzanA e prakAre nirUpita karela rAtri vibhAganA bhAgane kama karatA karatA tathA divasakSetranA prakAzakSetranA bhAgane arthAt prakAzakSetrane vadhAratA vadhAratA krama kramathI aMdara jaIne sarvAyaMtaramaMDaLanA eka cAryAzI saMkhyAvALA maMDaLamAM sarvAtyaMtaramaMDaLamAM upasiMkramaNa karIne gamana kare che. arthAta se bhabha prabhA 42 che. (tA jayA NaM sUrie savvabAhirAo maMDalAo sababhataraM maMDalaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam 541 rayaNikkhettassa Nivur3e tA divasakkhettassa abhivaDDattA cAraM carai' tAvad yadA khalu sUryaH sarvabAhyAnmaNDalAt sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu sarvabAhyaM maNDalaM praNidhAya ekena vyazItena rAtriMdivazatena ekaM vyazItaM bhAgazatam ojasaH rajanikSetrasya nirvaddhartha divasakSetrasya abhivaddharya cAraM carati ||-suurysy sarvabAhyAnmaNDalAt sarvAbhyantaramaNDalasaJcaraNakAle kiyAn samayo vyatIto bhavatItyetannidarzayati tAvaditi prAgvata yadA khalu sUryaH sarvabAhyAnmaNDalAt sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati-sarvabAbAtsarvAbhyantaraM maNDalaM yAvatA kAlena gacchati, tadA khalu-tAvanmite samaye khalu sarvavAdyaM maNDalaM praNidhAya-avadhIkRtya, arthAt antarAbhimukhagamane sarvabAhyamaNDalamavadhisthAne bhavati, bahirmukhagamane ca sarvAbhyantaraM maNDalamavadhisthAne bhavatItyarthaH / ekena vyazItena tryazItyadhikena ekena rAtrindivazatena-183 ahorAtreNa ekaM tryazItaM bhAgazata-tryazItyadhikazatabhAgam-183 tamaM bhAgam ojasa:-prakAzasya, prakAzasyaiva 183 tamaM bhAgamityarthaH rajanikSetrasya-rAtrivibhAgasya nirvaddhartha-hApayitvA divasakSetrasva-prakAzavibhAgasya abhivaddharya cAraM carati oyAe syaNikkhettassa NivuDDhettA, divasakhettassa abhivaDhettA cAraM carai) sUrya ke sarvabAhya maMDala se sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNa kAla meM kitanA samaya bItatA hai so dikhalAte huve kahate haiM-jaba sUrya sarvabAhya maMDala se sarvAbhyantara maMDala meM upasaMkramaNa kara ke gati karatA hai arthAt sarvabAhya maMDala se sarvAbhyantara maMDala meM jitane kAla meM gamana karatA hai utanA pramANa ke kAla meM sarvabAhya maMDala ko avadhI kara ke arthAt andara kI ora gamana karate samaya meM sarvabAhyamaMDala avadhi rUpa hotA hai evaM bAhara kI ora gamana kAla meM sarvAbhyantara maMDala avadhirUpa hotA hai| ekaso tirAso rAtri divasa se 183 mAne ekaso tirAsI ahorAtra se 183 ekaso tirAsI 183 ke eka bhAga ko mAne prakAza kA 183 ekaso tirAsIveM bhAga ko rAtri vibhAga se kama uva saMkamittA cAraM carai, tayA NaM savvabAhira maMDalaM paNihAya egeNaM tesItega rAIdiyasaeNaM egaM tesItaM bhAgasayaM oyAe rayaNikkhettassa NivuDDhettA divasakhettassa abhivaDDhettA cAra carai) sUryanA sarvabAhyamaMDaLathI sarvAtyaMtaramaMDaLanA saMcaraNakALamAM keTale samaya lAge che te batAvatAM kahe che jyAre sUrya sarvabAhyamaMDaLathI sarvAyaMtaramaMDaLamAM upasakramaNa karIne gati kare che. arthAt sarvabAhyamaMDaLathI sarvAtyaMtaramaMDaLamAM jeTalA kALamAM gamana kare che, eTalA pramANamAM kALamAM sarvabAhyamaMDaLane avadhI rUpa karIne arthAt aMdaranI tarapha gamana karatI vakhate sarvabAhyamaMDaLa avadhirUpa thAya che, ane bahAranI tarapha jatI vakhate sarvAtyaMtara maMDaLa avadhirUpa thAya che, eka vyAzI rAtri divasathI 183 eTale ke ekaso gyAzI ahorAtrathI 183 eka yAzInA eka bhAgane arthAt prakAzanA 183 eka glAzImA bhAgane rAtri vibhAgathI ochA karIne tathA divasa vibhAganA prakAzakSetrane vadhArIne gamana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 542 sUryapraptisUtre svakakSAmaNDale bhramatIti // 'maMDalaM aTThArasahiM tIsehiM sarahiM chittA' maNDalamaSTAdazabhistriMzadbhiH zataizchitvA // asya vyAkhyA prAgvadeva / 'tayA NaM uttamakaTThapatte ukkosae aTThArasamuhutte diva se bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI tadA khalu uttamakASThAprAptaH utkarSaka: aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati ||-tdaa-srvaabhyntrmnnddlsnycrnnkaale khalu-iti nizcitam, sUryaH uttamakASThAprApto bhavati-paramottaradiggato bhavati-sAyanamithunAntAhorAtravRttagato bhavati, tenotkarSakaH-paramAdhiko'STAdazamuharttapramANo divaso bhavati, tathA ca jaghanyA-sarvAlpikA dvAdazamuhUrttapramANA rAtribharvati iti // 'esa NaM docce chammAse esa NaM doccassa chammAsassa pajjavasANe, esa NaM Adicce saMvacchare, esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajjavasANe' etat khalu dvitIyaM SaNmAsam, etat khalu dvitIyasya paNmAsasya paryavasAnam eSa khalu AdityaH saMvatsaraH, etatkhalu Adityasya saMvatsarasya paryavakara ke tathA divasa vibhAga ke prakAzakSetra ko baDhAkara ke gamana karatA hai mAne apanI kakSA meM bhramaNa karatA hai| (maMDalaM aTThArasahiM tIsehiM saehiM chittA) maMDala ko aThAraha so tIsa se vibhakta kara ke ityAdi pUrva kahe anusAra samajha leveM / (tayA NaM uttamakaTTapatte ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI) taba mAne sarvAbhyataramaMDala ke saMcaraNa kAla meM sUrya uttamakASThA prApta hotA hai mAne uttaradizA meM gamana karane se sAyana mithuna saMkrAnti gamana karanevAle hotA hai ataH utkarSaka mAne parama adhika aThAraha muharta kA divasa hotA hai evaM jaghanyA mAne sarva se choTI bAraha muhUrta pramANa kI rAtrI hotI hai / (esa NaM docce chammAse esa NaM doccassa chammAsassa pajavasANe, esa NaM Adicce saMvacchare, esa NaM adiccassa saMvaccharassa pajavasANe) isa prakAra se dUsarA chahamAsa hotA hai evaM yahI dUsare chahamAsa kA paryavasAna mAne anta hotA hai / yahI AdityasaMvatsara kahA hai tathA yahI 2 cha. arthAt meTI 4kSAmA zrama 42 cha. (maMDalaM aTThArasahi tosehi saehiM chittA) maMDaLane aDhAraso trIsathI vibhakta karIne ItyAdi pahelAM kahyA pramANe samajI levuM, (tayA NaM uttamakaTupatte ukkosae aTThArasa muhutte dilasebhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) te vakhate eTale ke sarvAtyaMtaramaMDaLane saMcaraNakALamAM sUrya uttamakAkA prApta hoya che, eTale ke e dizAmAM gamana karavAthI sAyanamithuna saMkrAMtimAM gamana kare che. tethI ukarSaka eTale ke parama adhika aDhAra muhUrtane divasa hoya che ane jaghanyA mAne sama nAnI mA2 bhuGkata pramANunI 2||trii DAya cha, (esa NaM docce chammAse esa NaM doccassa chammAsAsa pajjavasANe, esa NaM adicce saMvacchare esa NaM Adiccassa saMvaccharassa pajjavasANe) A pramANe bIjA cha mAsa thAya che, eja bIjA cha mAsanuM paryavasAna arthAt aMtakALa che, ane ene ja AdityasaMvatsara kahe che, tathA Aja AdityasaMvatsaranuM paryavasAna hoya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 27 SaSThaM prAbhRtam 543 sAnam / antarAbhimukhakAyeM khalu-itinizcitaM dvitIyaSaNmAsaM bhavati-dvitIyaSaNNamAse bhavatItyarthaH arthAt prathamaSaNNamAse bAhyAbhimukhagamanaM bhavati, dvitIyaSaNNamAse cAntarAbhimukhagamanaM sUryasya bhavatItyarthaH tatrApi dinamAnasya paramAdhikatvaM rAtri mAnasya ca paramAlpatvaM tu dvitIyaSaNmAsya paryavasAne antimadine bhavati tenoktam 'esa NaM doccassa chammAsassa pajjavasANe' iti, punaratra navavidhakAlamAneSu ko'yaM kAla iti jijJAsAnivRttaye kathayati-eSa khalu AdityaH saMvatsaraH-sauravarSaH-sUryacAreNa sUryabhagaNasaMca. raNakAlaH / punazca spaSTayati-etam khalu Adityasya saMvatsarasya paryavasAnaM-sauravarSasyAntimo divasa:-sUryabhagaNapUrtikAlaH // yato hi sUryasaJcAravazataH pUrvapratipAditopapattiH siddhayati, tena pratisUryasaMvatsaraM sUryasaMvatsaraparyante sarvAbhyantare maNDale triMzataM AdityasaMvatsara kA paryavasAna hotA hai / antarAbhimukha gamana kAla meM dUsarA chahamAsa hotA hai mAne dUsare chahamAsa meM aMdara kI ora gamana karatA hai / arthAt prathama chahamAsa meM bAyAbhimukha gamana hotA hai, tathA dUsare chahamAsa meM sUrya andara kI ora gamana karatA hai| usa samaya meM bhI dinamAna parama adhika pramANa vAlA hotA hai, evaM rAtrimAna parama alpa pramANa vAlA hotA hai dUsare chahamAsa ke anta samaya meM mAne antima samaya meM isa prakAra rAtri divasa meM hotA hai / ataH kahA hai-(esa NaM doccassa chammAsassa pajavasANe) iti punaH yahAM nava prakAra ke kAla mAna meM yaha kaunasA kAla hai ? isa saMzaya ke nivRtyartha kahate haiM-yaha AdityasaMvatsara mAne sauravarSa mAne sUrya kI bhagaNa gati se sUrya kA saMcaraNa kAla hai| phira se vizeSa spaSTatA karate huve kahate haiMyaha kAla AdityasaMvatsara kA paryavasAna mAne sauravarSe kA antima divasa arthAt sUrya bhagaNa kA pUrti kAla hai| kAraNa kI sUrya saMcAra ke vazIbhUta che. aMdaranI tarapha gamanakALamAM bIjA cha mAsa thAya che. arthAt bIjA cha mAsamAM aMdaranI tarapha gamana kare che, eTale ke pahelA cha mAsamAM bahAranI tarapha gamana thAya che. tathA bIjA cha mAsamAM sUrya aMdaranI tarapha gamana kare che. e samaye paNa dinamAna parama adhika pramANavALuM hoya che. ane rAtrimAna atyaMta alpa hoya che. bIjA cha mAsanA aMta samayamA merale chedasA hisabhAmA pramANe thAya che. tethI 4thu cha -(esa NaM doccassa chammAsassa pajjavasANe) izathI 2maDIyo nava prA2nA bhAnamA 4 // cha ? se saMdehanI nivRtti mATe kahe che ke A AdityasaMvatsara eTale ke sauravarSa arthAta sUryanI phAgaNa gatithI sUryane saMcaraNakALa kahela che, pharIthI vizeSa spaSTatA karatAM kahe che A kALa AdityasaMvAranuM paryavasAna athata sauravarNIne chelle divasa che. eTale ke sUrya bhagaNano pati kALa che. kAraNa ke sUryanA saMcaraNane vaza thaIne pUrva pratipAdita paddhati zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 544 sUryaprajJaptisUtre triMzataM muhUrtAn yAvat paripUrNamavasthita mojo bhavati, tataH paraM ca anavasthitaM bhavati, sarvAbhyantare'pi ca maNDale triMzataM muhartAn yAvata paripUrNamojo'vasthitaM bhavati, tataH parazcAnavasthitaM bhavati vyavahArataH / nizcayataH paramArthatazca punaratrApi prathamakSaNAdRvaM zanai hiMyamAnaM bhavatItyavaseyam / prathamakSaNAdarza sUryasya sarvAbhyantarAnantaradvitIyamaNDalAbhimukha cAracaraNaM bhavatIti kAraNAt / itthaM sarvamavaseyaM bhAvanayA / / sU0 27 // // iti SaSThaM prAbhRtaM samAptam // atha saptamaM prAbhRtam mUlam-tA ke te sUriyaM varaMti Ahietti vaejjA ? tattha khallu imAo vIsaM paDivattio paNNattAo, tattha ege evamAhaMsu-tA maMdare NaM paThavae sUriyaM varaMti Ahietti vae jA, ege evamAsu // 1 // ege puNa evamAsu tA-meruNaM paThavae sUriyaM vareMti Ahietti vaejjA, evaM eeNaM abhilAveNaM NeyavvaM jAva pavayarAeNaM paThavae sUriyaM varaMti Ahietti vaejA, taM ege evamAhaMsu vayaM puNa evaM kyAmo tA maMdare vi pavuccai taheva jAva pavvayarAe vi pavuccai, tA je gaM poggalA hokara pUrvapratipAdita paddhati siddha hotI hai| ataH pratyeka sUrya saMvatsara meM sUryasaMvatsara paryanta sarvAbhyataramaMDala meM tIsa tIsa muhUrta pramANa kA paripUrNa prakAza avasthita hotA hai| tatpazcAt anavasthita asthira hotA hai sarvAbhyantara meM bhI tIsa muhUrta paryanta avasthita prakAza hotA hai tatpazcAt anavasthita hotA hai / yaha vyavahAra se kahA hai / nizcaya matAnusAra vAstavi katA se yahAM para bhI prathama kSaNa ke pazcAt dhIre dhIre dInamAna hotA hai aise jAnanA cAhiye / kAraNa kI prathama kSaNa ke pazcAt sUrya kA sarvAbhyantara maMDala ke anantaraveM dUsare maMDala meM gamana hotA hai| isa prakAra sarva samajha leveM sU.27 // chaThA prAbhRta samApta // 6 // siddha thAya che. tethI dareka suryasaMvatsaramAM sUryasaMvatsara paryanta savabhaMtaramaMDaLamAM trIsa trIsa muhUrta pramANune paripUrNa prakAza avasthita rahe che. te pachI anavasthita-asthira prakAza thAya che, sarvAtyaMtaramaMDaLamAM paNa trIsa muhUrta paryata prakAza avasthita rahe che, te pachI anavasthita thAya che. A vyavahArathI kahela che. nizcaya matAnusAra vAstavikapaNAthI ahIMyAM paNa prathama kSaNanI pachI dhIre dhIre hAyamAna thAya che, tema samajavuM kAraNa ke-prathama kSaNanI pachI sUryanuM gamana sabhyataramaMDaLanI pachInA bIjA maMDaLamAM thAya che, A pramANe samajavuM sUtra rahA che chatu prAbhRta samApta che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 28 saptamaM prAbhRtam 545 sUriyassa lessa phusai te poggalA sUriyaM varayaMti, adiTThA viNaM poggalA sUriyaM varayaMti caramalesaMtaragayA vi paMpoggalA sUriyaM varayaMti ||suu028|| // sattamaM pAhuDaM samattaM // chAyA-tAvata kaste sUya varayati AkhyAta itivadeta / tatra khalu imAH viMzatiH pratipattayaH prajJaptAH, tatra eke evamAhastAvanmandaraH khalu parvataH sUrya varayati AkhyAta iti vadet , eke evamAhuH 1 // eke punarevamAhustAvad meruH khalu parvataH sUrya varayati AkhyAta iti vadet , evam etena abhilApena netavyam-yAvat parvatarAjaH khalu parvataH sUrya varayati AkhyAta iti vadeta , eke evamAhuH vayaM punarevaM vadAmastAvad mandaro'pi procyate tayaiva yAvat parvatarAjo'pi procyate, tAvat ye khalu pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti te pudgalAH sUrya varayanti, adRSTA api khalu pudgalAH sUrya varayanti caramalezyAntargatA api khalu pudgalAH sUrya varayanti // sU0 28 // // saptamaM prAbhRtaM samAptam // TIkA-SaSThe ojasasaMsthitiviSayavicAramabhidhAya samprati-'ke sUriyaM varayaMte' ke pudgalAH sUrya varayanti // iti nAmakasya saptamaprAbhRtasyArthAdhikAra ucyate-'tA ke te sariyaM' ityAdinA prazna sUtramAha-'tA ke te sUriyaM vareMti AhiyA tti vaejjA' tAvat kaste marya varayati AkhyAta iti vadet ||-shruuytaaN tAvat bhagavan ! mama praznaH, te-tava matena kA padArthaH vyaktivizeSo vastuvizeSo vA sUrya varayati-sUryalezyAsaMsRSTo bhavati-svaprakAzakatvena sAtavAM prAbhRta prAraMbha TIkArtha-chaThe prAbhRta meM ojasa kI saMsthiti viSayaka vicAra kahakara ke aba (ke sariyaM varayaMte) kona se pudgala sUrya ko saMspRSTa hote haiM isa kathanAsmaka sAtaveM prAbhRta kA adhikAra se (tA ke te sUriyaM) ityAdi prazna sUtra kahate haiM (tA ke te sUriyaM varaMti AhiyAtti vaejA) Ara ke mata se kauna sUrya kA varaNa karatA hai ? arthAta zrIgautamasvAmI kahate haiM ki he bhagavan merA yaha prazna hai ki Apa ke mata se kauna padArtha yA vyakti vizeSa sUrya kA varaNa karatA hai ? arthAt sUrya kI lezyA se saMspRSTa hotA hai, mAne apane ko prakAzita karane sAtamA prAbhRtane prAraMbha artha :-chA prAmRtama sAsanI sthiti viSanu 4thana rIne ve (ke sUriyaM varayaMte) yA padAsA sUrya thI sa2pRSTa thAya che / 4thana sabhI sAtamA prAkRtanA mAdhisAthI (tAva ke te sUriya) patyAhi praznasUtra 4 cha, (tAva ke te sUriye varaMti Ahi. yAtti vaejjA) mApanA bhatathI sUryanu 129 Ae 42 cha ? arthAt zrI gautamasvAbhA kahe che ke-he bhagavAna ! mAre e prazna che ke ApanA matathI karyo padArtha athavA kaI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ 546 ___ sUryaprajJaptisUtra svIkaroti, 'vara ipsAyaM' ityanena svaprakAzakatvena svIkurvan-Aptumicchan AkhyAta iti vadet-bodhaya bhagavan ! praNataM mAmityeva mukte gautame bhagavAn mahAvIrasvAmI prathamametad viSayA yAvatyaH paratIthikAnAM pratipattayaH santi tAvatIH kathayati, 'tattha khalu imAo vIsaM paDivattio paNNattAo' tatra khalu imAH viMzatiH pratipattayaH prajJaptAH ||-ttr-suury prativaraNaviSaye khalu iti nizcitamimA:-vakSyamANaprakArAH viMzatiH-viMzatisaMkhyakAH pratipattayaH-paramatarUpAH prajJaptAH-kathitAH santi, tadyathA prathamasya matam-'tattha ege ecamAsu-tA maMdareNaM pavvae sUriya varaMti Ahie tti vaejjA ege evamAsu 1' tatra eke evamAhu-stAvanmandaraH khalu parvataH sUrya varayati AkhyAta iti vadet, eke evamAhuH ||-ttr teSAM viMzate: paratIthikAnAM madhye eke-prathamAstIrthAntarIyAH evam-anantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhuH-kathayanti, tadyathA-mandaraH khalu parvataH sUrya varayati-svaprakAzakatvena svIvAle sUrya haiM isa prakAra svIkAra karatA hai ? (vara ipsAyaM) Apa ko prakAzita pane se svIkAra karate haiM ? so he bhagavan praNAma karate huve mujhe kahiye isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna karane para usake uttara meM bhagavAna mahAvIrasvAmI pahale isa viSaya ko prakAzita karane vAlI paratIrthikoM kI jo pratipattiyAM haiM ve kahate haiM-(tattha khalu imAo vIsaM paDivattIo paNNattAo) isa viSaya meM ye vIsa pratipattiyAM kahI gaI hai arthAta sUrya ke varaNa viSaya meM ye vakSyamANa prakAra vAlI vIsa saMkhyAtmaka paramata kI mAnyatA rUpa pratipattiyAM kaho gaI hai| unameM prathama pratipatti isa prakAra se haiM-(tattha ege evamAhaMsu-tA maMdare pavvae sUriyaM varaMti Ahiyatti vaenjA ege evamAsu) 1 una vIsa paratIthikoM meM koi eka mAne pahalA paratIthika yaha Age kathyamAna prakAra kA apanA mata pragaTa karatA hai jo isa prakAra hai vaha kahatA hai ki maMdara parvata sUrya kA varaNa karatA hai mAne apanA prakAzaka pane se svIkAra karatA hai| kAraNa vyakti vizeSa sUryanuM varaNa kare che? arthAt sUryanI legyAthI saMskRSTa thAya che? eTale pAtAne prozita 42vApaNA cha / pramANe svI2 cha 1 (vara ipsAyaM) arthAt pAtAne prA. zita karanAra tarIke svIkAre che? te he bhagavAna mane kahe A pramANe zrI gautamasvAmIe prazna pUchavAthI tenA uttaramAM bhagavAna mahAvIrasvAmI A viSayamAM pahelAM anyatIthinI bhAnyatA 35 pratipattiyAnu4thana 42 cha.-(tattha khalu imAo vIsaM paDivattIo paNNattAo) A viSayamAM A vakSyamANa prakAranI vIsa anya matAvalambIyAnI mAnyatA rUpa pratipattI hepAbhA yAveta cha. temA palI pratipattivAhIno mata 2 // pramANe che.-(tattha ege evamAhaMsu tA maMdareNaM pavvae sUriyaM varaMti Ahiyatti vaejjA, ege evamAsu) 1 me vIsa 52tIthi amai keI eka eTale ke-pahele paratIrthika A have pachI kahevAmAM AvanAra prakArathI pitAne mata pradarzita kare che je A pramANe che, te kahe che ke-maMdara parvata sUryanuM varaNa-svIkAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJamiprakAzikA TIkA sU0 28 saptamaM prAbhRtam 547 karoti, yatohi maNDalabhramyA sUryeNa sarvato mandaraparvataH prakAzyate, tena mandaro'pi sUrya svaprakAzakatvena svIkaroti- varayatItyucyate // atropasaMhAramAha - eke evamAhuriti // 'e puNa evamAhaMsu - tA meruNaM pavvae sUriyaM varei Ahie tti vaejjA, ege evamAhaMsu' eke punarevamAhu stAvanmeruH khalu parvataH sUrya varayati AkhyAta iti vadet // - eke punardvitIyAH kathayanti yat meruH parvataH sUryavarayati-sUrya svaprakAzakatvena svIkurvannAkhyAta iti vadet 2' 'evaM eeNaM amilAveNaM NeyacvaM jAva pavvayarAeNaM pavvae sUriyaM varei Ahie tti vaejjA, taM ege evamAhaMsu' evam etena abhilApena netavyaM yAvat parvatarAjaH khalu parvataH sUrya varayati AkhyAta iti vadet, tat eke evamAhuH - evam pUrvoktena prakAreNa - lezyA pratihatikI maMDala bhramaNagati se sUrya saba ora se maMdara parvata ko prakAzita karatA hai ataH mandaraparvata sUrya ko apanA prakAzaka pane se svIkAra karatA hai / upasaMhAra karate kahate haiM ki koi eka isa prakAra se apanA mata prakaTa karatA hai 1 / (ege puNa evamAhaMsu tA meru NaM paJcae sUriyaM varei AhiyAti vaejjA, ege evamAhaMsa) dUsarA eka matavAdI kahatA hai kI meru parvata sUrya ko varaNa karatA hai / aisA kahe arthAt dUsarA matAntaravAdI kahatA hai ki meruparvata sUrya ko apane prakAzaka pane se svIkAra karatA hai aisA kahe |2| ( evaM eeNaM abhilAvaNaM yacvaM jAva pavayarAe NaM paJcae sUriyaM varei Ahiyatti vaejjA taM ege evamAhaMsa) isa prakAra ke abhilApa se jAne yAvat parvatarAja parvata sUrya ko apane prakAzaka pane se svIkAra karatA kahA hai / koi eka isa prakAra se kahatA hai / isa pUrvokta prakAra se lezyA pratihati viSaya ke kathanAnusAra isa prakAra ke abhilApa se mAne pUrva meM lezyA pratihati prakaraNa ke anusAra vAkyoM kI kare che, eTale ke pAtAnA prakAzaka tarIke svIkAre che, kAraNa ke maMDaLanI bhramaNa gatithI sUrya badhI tarapha ma ra parvatane prakAzita kare tethI sadara parvata sUryane peAtAnA prakAzaka tarIke svIkAre che, upasaMhAra karatAM kahe che ke koI eka pahelA tIrthAntarIya A pramANe pAtAnA mata darzAve che. 15 (eMge puNa evamAhaMsu tA merUNaM pavtrae sUriyaM varei Ahiyatti vaejjA ege evamAhaMsu ) bIe anya matavAdI kahe che ke-merUparyaMta sUryaMnuM varaNa kare che. tema kahevu' arthAt bIjo matAntaravAdI kahe che ke-merUparyaMta sUryane peAtAnA prakAzaka tarIke svIkAre che, tema kahevu aha me jIle bhatavAhI yA pramANe potAno bhata bhAve che |2| ( evaM eeNaM abhilAveNaM yavvaM jAva pavvayarAyeNa pavvae sUriyaM varei Ahiyatti vaejjA taM ege evamAhaMsu ) bhA pramANenA abhilApathI samajI levu' yAvat patarAja paryaMta sUryane peAtAnA prakAzaka tarIke svIkAre che, koI eka A pramANe kahe che, A rIte pUrvokta prakArathI lezyAnI pratihati viSayamAM kahela kathana pramANe A pramANenA abhilApathI eTale ke pahelAM lezyA pratihati zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 548 sUryapraptisUtre viSayaviprativat , etena abhilApena-pUrvoktavad vAkyayojanayA tAvannetavyaM yAvat parvatarAjaH khalu parvataH sUrya varayan AkhyAta iti vadet eke evamAhuriti / atraitaduktaM bhavatipUrva paJcamaprAbhRte lezyA pratihativiSaye yathA viMzatiH pratipattayo yena krameNoktA stathaivAtrApi vaktavyAH, sUtrapAThakramo'pi tatpratipattigatapAThakrameNaiva saMyojya svayaM paribhAvanIyaH / tadyathA-eke punarevamAhustAvat manoramaH khalu parvataH sUrya varayati AkhyAta iti vadet eke evamAhuH 3 iti tRtIyaM maNDalam / eke punarevamAhu stAvat sudarzanaH khala parvataH sUrya varayannAkhyAta iti vadet , eke evamAhuriti caturtham 4 // eke punarevamAhustAvat svayaMprabhaH khalu parvataH sUrya varayannAkhyAta iti vadet , eke evamAhuriti paJcamam yojanA karake vahAM paryanta kaheM kI jahAM taka parvatarAjaparvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se kahA hai koi eka isa prakAra se kahatA hai / yahAM para isa prakAra se kahAjAtA hai-pahale pAMcaveM prAbhRta meM lezyApratihati ke bAre meM jisa prakAra vIsa pratipattiyAM jisa krama se kahI gaI hai usI prakAra yahAM para bhI ve kaha leveN| sUtrapATha kA krama bhI una pratipattiyoM ke kramAnusAra yojanA kara ke svayaM samaja leveM / ve isa prakAra se hai-koI eka isa prakAra se kahatA hai kI manorama parvata sUrya ko apane prakAzakapane se svIkAra karatA kahA hai koi eka isa prakAra se kahatA hai isa prakAra tIsare matavAdI kA kathana hai / 3 / koi eka isa prakAra se kahatA hai ki sudarzana parvata sUrya ko sva prakAzaka pane se svIkAra karatA kahA hai aisA kahe-koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai isa prakAra caturtha matavAdI kA kathana hai|4| koi eka kahatA hai ki svayaMprabhaparvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se kahA hai aisA svaziSyoM ko kahe koI eka isa. prakaraNamAM kahyA pramANe vAkayonI cejanA karIne yAvat parvatarAja parvata sUryane pitAnA prakAzaka tarIke svIkAre che e kathana sudhI kahI levuM. koI eka A pramANe kahe che. ahIMyAM A pramANe kahevAmAM Ave che,-pahelAM pAMcamA prAbhUtamAM lezyA pratihatinA viSayamAM je pramANe vIsa pratipatti je kama pramANe kahevAmAM Avela che. eja prakAranA kramathI ahIMyAM paNa te kahI levuM, sUtrapAThane krama paNa e pratipattinA krama anusAra jIne svayaM samajI levuM. te prakAra A pramANe che keI eka A pramANe kahe che ke manorama parvata sUryane pitAnAM prakAzaka tarIke svIkAre che, koI eka A pramANe kahe che, A pramANe trIje matavAdI pitAne mata jaNAve che. kA keI eka A rIte kahe che ke-sudarzana parvata sUryane pitAnA prakAzaka rUpe svIkAre che. tema svaziSyone kahevuM keI eka A pramANe pitAne mata pradarzita kare che, A pramANe cothA matavAdInuM kathana che. jo koI eka kahe che ke svayaMprabha parvata sUryane pitAnA prakAzaka rUpe svIkAre che tema svaziSyone kahevuM. koI eka A pramANe kahe che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 28 saptamaM prAbhRtam 5 // eke punarevamAhu stAvad girirAjaH khalu parvataH sUrya varayannAkhyAta iti vadet eke evamAhuH, iti SaSTham 6 // eke punarevamAhu stAvat ratnoccayaH khalu parvataH sUrya varayannArUyAta iti vadet , eke evamAhuriti saptamaM matam 7 // eke punarevamAhu stAvat ziloccayaH salu parvataH sUrya varayannAkhyAta iti vadet , eke evamAhuH, iti aSTamam 8 // eke punarevamAhustAvad lokamadhyaH khalu parvataH sUrya varayanAkhyAta iti vadeta , eke evamAhuH iti navamam 9 // eke punarevamAhustAvat lokanAbhiH khalu parvataH sUrya varayannAkhyAta iti vadet , eke evamAhuH, iti dazama matam 10 // eke punarevamAhu stAvat acchaH khalu parvataH sUrya prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai / yaha pAMcaveM matavAdo kA kathana hai / / koI eka kahatA hai ki girirAja parvata sUrya ko apane prakAzakatvena kahatA hai aisA svaziSyoM ko kaheM koi eka chaThA matavAdI isa prakAra se apane mata kA kathana karatA hai|6| koI eka isa prakAra kahatA hai ki ratnoccaya parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai aisA svaziSyoM ko kahe / koi eka sAtavAM matavAdI isa prakAra se svamata ko pragaTa karatA hai / 7 / koI eka isa prakAra se kahatA hai ki ziloccaya parvata sUrya ko apane prakAzaka pane se svIkAra karatA hai aisA kahe koI eka isa prakAra se apane mata kA kathana karatA hai yaha AThaveM matavAdI kA kathana hai / 8 / koI eka isa prakAra se kahatA hai, ki lokamadhya parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai aisA svaziSyoM ko kahe isa prakAra navave matavAdI kA kathana hai / 9 / koi eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai ki lokanAbhi nAma kA parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai aisA svaziSyoM ko kahe isa prakAra dasaveM matavAdI kA kathana hai / 10 / koI eka isa prakAra kahatA hai ki accha nAma kA A pramANe pAMcamA matavAdInuM kathana che. pA koI eka kahe che ke girirAja parvata sUryane pitAnA prakAzakapaNAthI kahe che e rIte potAnA ziSyone kahevuM. keI eka cho matavAdI A pramANe kahe che. koI eka e rIte kahe che ke - roya parvata sUryane pitAnA prakAzaka tarIke svIkAre che tema pitAnA ziSyone samajAvavuM ke eka sAtame matavAdI A pramANe pitAne mata pragaTa kare che. chA kaI eka A pramANe kahe che ke zizcaya parvata sUryane pitAnA prakAzaka tarIke svIkAre che e pramANe svaziSyane kahevuM. keI eka A pramANe kahe che, A AThamA matavAdInuM kathana che. koI eka evI rIte pitAne mata jaNAve che ke lokamadhya nAmane parvata sUryane pitAne prakAzaka tarIke svIkAre che tema svaziSyone kahevuM. A pramANe navamA matavAdInuM kathana che. huM koI eka e rIte pitAno mata jaNAve che ke lekanAbhi nAmane parvata sUryane pitanA prakAzaka tarIke svIkAre che tema potAnA ziSyone kahevuM. A pramANe koI eka dasa mi matAvalambI kahe zrI suryaprajJami sUtra: 1
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ 550 sUryaprajJaptisUtre varayannAkhyAta iti vadet , eke evamAhuriti ekAdazam 11 // eke punarevamAhu stAvat sUryAvartaH khalu parvataH sUrya varayannAkhyAta iti vadet , eke evamAhuriti dvAdazam 12 // eke punarevamAhu stAvat-sUryAvaraNaH khalaH parvataH sUrya varayannAkhyAta iti vadet , eke evamAhuriti trayodazam 13 // eke punarevamAhu stAvat uttamaH khalu parvataH sUrya varayannAkhyAta iti vadet eke ekmAhu riti caturdazam 14 // eke punarevamAhu stAvad digAdiH khalu parvataH sUye varayannAkhyAta iti vadet , eke evamAhu riti paJcadaza matam 15 // eke punarevamAhuH tAvad avataMsaH khalu parvataH sUrya varayannAkhyAta iti vadet , eke evamAhuriti parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa meM svIkAra karatA kahA hai koi eka gyArahavAM matavAdI isa prakAra se svamata kA kathana karatA hai / 11 / koi eka isa prakAra se kahatA hai ki sUryAvarta nAma kA parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai aisA svaziSyoM ko kahe koI eka bArahavAM matavAdI isa prakAra se svamata ko pragaTa karatA hai / 12 / koI eka isa prakAra se kahatA hai ki sUryAvaraNa nAma kA parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai isa prakAra svaziSyoM ko kahe yaha terahaveM matAntara vAdI kA kathana hai / 13 / koI eka isa prakAra se apanA mata kahatA hai ki uttama nAma kA parvata sUrya ko prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai aisA svaziSyoM ko kaheM isa prakAra koi eka caudahavAM matavAdI apane mata kA kathana karatA hai / 14 / koI eka isa prakAra se kahatA hai ki digAdi nAma kA parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai aisA svaziSyoM ko kaheM isa prakAra koi eka pandrahaveM matavAdI kA kathana hai / 16 / koi eka isa prakAra se kahatA hai ki avataMsa che. 10 keI eka evI rIte potAno mata pradazita kare che ke acha nAmane parvata sUryane pitAnA prakAzaka tarIke svIkAre che, e rIte svaziSyane kahevuM. koI eka agIyArame matavAdI A pramANe pitAnA matanuM kathana kare che. tenA keI eka A pramANe kahe che ke-sUryAvarta nAmane parvata sUryane pitAnA prakAzaka tarIke svIkAre che tema svaziSyane kahevuM koI eka bArame anyatIthiMka A pramANe potAnA matane pragaTa kare che, 12aa keI eka e pramANe kahe che ke sUryAvaraNa nAmane parvata sUryane pitAnA prakAzaka tarIke svIkAre che. A pramANe ziSyone kahevuM A pramANe koI eka teramA matavAdInuM kathana che, 13 kaI eka A rIte kahe che ke uttama nAmano parvata sUryane pitAnA prakAzaka tarIke svIkAre che e pramANe keI eka caudamo matAvalaMbI pitAnA matanuM kathana kare che. 14 keI eka A pramANe kahe che ke-digAdi nAmano parvata sUryane pitAnA prakAzaka tarIke svIkAre che tema potAnA ziSyone kahevuM. A pramANe keI eka paMdaramo matavAdI kahe che. 15 kaI eka e pramANe kahe che ke-avata sa nAmane parvata zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 28 saptamaM prAbhRtam 551 SoDazaM matam 16 / / eke punarevamAhu stAvad dharaNikilaH khala parvataH sUrya varayannAkhyAta iti vadet, eke evamAhuriti saptadazaM matam 17 // eke punarevamAhu stAvat dharaNizRGgaH khalu parvataH taH sUrya varayannAkhyAta iti vadet, eke evamAhu riti aSTAdazaM matam 18 // eke punarevamAhu stAvat parvatendraH khalu parvataH sUryaM varayannAkhyAta iti vadet, eke evamAhurityekonaviMzatitamaM matam 19 // eke punarevamAhu stAvat parvatarAjaH khalu parvataH sUryaM varayannAkhyAta iti vadet, eke evamAhuriti viMzatitamaM matam 20 // nAma kA parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai aisA svaziSyoM ko kaheM isa prakAra solahaveM matavAdI kA kathana hai |16| koi eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai ki-dharaNIkila nAma kA parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai isa prakAra svaziSyoM ko kaheM koI eka satrahavAM matavAdI isa prakAra svamata kA kathana karatA hai |17| koi eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai ki dharaNIzRGga nAma kA parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karatA kahA hai aisA svaziSyoM ko samajAveM isa prakAra koi eka aThArahavAM matavAdI kahatA hai | 18| koI eka isa prakAra se apanA mata pragaTa karatA hai ki parvatendra nAma kA parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai aisA svaziSyoM ko kaheM koi eka unnIsavAM matavAdI isa prakAra se svamata kA kathana karatA hai | 19| koi eka isa prakAra se kahatA hai ki parvatarAja nAma kA parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai aisA svaziSyoM ko kaheM vIsavAM matAbalambI epane mata ko isa prakAra kahatA hai | 20 | sUryane peAtAnA prakAzaka tarIke svIkAre che. e pramANe svaziSyAne kahevu. A pramANe koI eka seALamA matAntaravAdI pAtAnA mana kahI batAve che. 16aa koI eka A pramANe potAnA mata pradarzita kare che, ke-dharaNIdela nAmaneA paryaMta sUryane peAtAnA prakAzaka tarIke svIkAre che. A pramANe svaziSyAne kahevuM. keAI eka sattarame matavAdI A pramANe peAtAnA matanuM kathana kare che. 1aa koi eka A pramANe potAnA mata pradarzita kare che ke dharaNIzRMga nAmanA pata sUryane potAnA prakAzakapaNAthI svIkAre che. A pramANe potAnA ziSyAne samajAvavuM. A pramANe koI eka aDhAramA matavAdI peAtAnA matanuM kathana kare che. 18 koi eka A pramANe peAtAnA mata kahI batAve che ke-padegtendra nAmanA paryaMta sUryane potAnA prakAzaka tarIke svIkAre che e rIte peAtAnA ziSyAne kahevu kAI eka egaNIsame matAvalaMbI A pramANe peAtAnA mata viSe kahe che. 19aa koI eka A pramANe kahe che ke-patarAja nAmanA paryaMta sUrya ne peAtAnA prakAzaka tarIke svIkAre che. A pramANe peAtAnA ziSyAne kahevuM. A pramANe kaI eka vIsamA matAvalI pAtAnA mata kahI batAve che. Arana zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 552 sUryaprAptisUtre athaiSAM parvatAnAM yathAkrameNa nAmAni-mandaraH (1) meruH (2) manoramaH (3) sudarzanaH (4) svayaMprabhaH (5) girirAjaH (6) ratnoccayaH (7) ziloccayaH (8) lokamadhyaH (9) lokanAbhiH (10) accha: (11) sUryAvartaH (12) sUryAvaraNaH (13) uttamaH (14) digAdiH (15) avataMsaH (16) dharaNikIlaH (17) dharaNizrRGgaH (18) parvatendraH (19) parvatarAjaH (20) eteSAM parvatanAmnAM vyutpattivAkyAni paJcamaprAbhRte 26 sUtraTIkAyAM samyag vyAkhyAtAnyeva punaratrapiSTapeSaNenAlam // tadeva muktAH paratIrthikapratipattayaH samprati bhagavAn svamatamupadarzayati-'vayaM puNa evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH // vayaM-kevalajJAnAH vayaM punarevaM-vakSyamANaprakAreNa vadAmaHkathayAmaH / tameva prakAramAha-'tA maMdare vi pavuccai taheva jAva pavvayarAevi pavRccai' ___ upara meM kahe gaye anya matavAdI ke kahe huve parvatoM ke kramAnusAra nAma kahate haiM-maMdara (1) meru (2) manorama (3) sudarzana (4) svayaMprabha (5) girirAja (6) ratnoccaya (7) ziloccaya (8) lokamadhya (2) lokanAbhi (10) accha (11) sUryAvarta (12) sUryAvaraNa (13) uttama (14) digAdi (15) avataMsa (16) dharaNIkila (17) dharaNizRGga (18) parvatendra (19) parvatarAja (20) ina parvatoM kI vyutpattidarzakavAkyapaddhati pAMcaveM prAbhRta ma0 26 kI TIkA meM samyaka prakAra se kahI gaI hai ataH yahAM para punaH kathana karake piSTapeSaNa nahIM karate haiN| pUvoMkta prakAra se paratIbhikoM ke matadarzana rUpa pratipattiyAM kahI aba bhagavAn isa viSaya meM svamata kA kathana karate haiM-(vayaM puNa evaM vayAmo) maiM isa viSaya meM isa prakAra se kahatA hUM arthAt kevalajJAnadhArI maiM isa vakSyamANa prakAra se isa viSaya meM kahatA huuN| vahI prakAra ko dikhalAte huve kahate haiM-(tA maMdarevi pavuccai taheva jAva pavayarAevi pavuccaI) mandara parvata bhI A pUrvokta anya matAvalambIyAe kahelAM parvatanA krama pramANenA nAmo kahevAmAM Ave che, maha2 (1) bhe3 (2) manorama (3) suzana (4) svayaMsa (5) () ratnogyaya (7) zivyaya (8) samaya (6) sonAli (10) 2527 (11) sUryAvata (12) sUryA125] (13) uttama (14) hA (15) yavata sa (16) Disa (17) ghara (18) 5. tendra (19) parvatarAja (20) A parvatanI vyutpattidazaka vAkyapaddhati pAMcamAM prabhUta sUtra 26 nI TIkAmAM sArI rIte kahela che. tethI ahIyAM pharIthI kahIne piSTapeSaNa karela nathI. pUrvokta prakArathI paratIthikanA mata pradarzana rUpa pratipatti kahI have bhagavAna mA viSayamA potAnA matapata 4thana 42 cha-(vayaM puNa evaM vayAmo) hu~mA viSayamA A pramANe kahuM chuM arthAt kevaLajJAnane dhAraNa karanAra huM A vAkyamANa prakArathI A viSayamA chu-se 12 paqni 4 cha-(tA maMdarevi pavuccai taheva jAva pavvayarAyevi pavuccai) bha.42 parvata 4 cha bhane yAvat 5 t2|14 54 he cha, arthAta he yA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 28 saptamaM prAbhRtam 553 tAvanmandaro'pi procyate tathaiva yAvat parvatarAjo'pi procyate ||-taavditi-praagvt yo'sau parvataH sUrya varayannAkhyAtaH sa mandaro'pi procyate, merurapi procyate, manoramo'pi ucyate, sudarzano'pi ucyate evaM yAvat parvatarAjo'pi ucyate // yatohi sarve'pi mandarAdayaH zabdAH paramArthata ekArthavAcakA eva santi tathApi atra bhinnabhinnAbhiprAyatayA pravRttA vartante tenAtroktAH prAktanAH sarvA api pratipattayo mithyArUpA eva santItyavagantavyA ityabhiprAyaH // 'tA-jeNaM poggalA sUriyassa lessaM phusaMti te poggalA sUriyaM varaMti adihAvi NaM poggalA sUriyaM varaMti, caramale saMtaragayA viNaM poggalA sUriyaM varaMti' tAvat ye khalu pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti te pudgalAH sUrya varayanti, adRSTA api khalu pudgalAH sUrya varayanti, carama lezyAntargatA api pudgalAH sUrya varayanti // tAvaditi prAgavat paribhAvakahatA hai evaM yAvat parvatarAja bhI kahatA hai arthAt jo ye parvata sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karate kahe haiM vaha mandara parvata bhI kahatA hai, merU parvata bhI kahatA hai tathA manorama parvata bhI isa prakAra se kahatA hai sudarzana parvata yAvat parvatarAja parvata bhI sUrya ko apane prakAzaka rUpa se kahatA hai| kAraNa kI mandarAdi ye sabhI parvata ke nAmavAcaka zabda vAstavika rUpa se eka artha kA hI bodha karAne vAle haiM, to bhI bhinna bhinna abhiprAya se kahe gaye haiM ataH yahAM para kahI gaI pUrvokta sabhI pratipattiyAM mithyAbhAva pradarzaka kahI hai aisA jAna leveM yahI isa kathana kA abhiprAya hai| ___ (tA je NaM poggalA sUriyassa lessaM phusati te poggalA sUriyaM varaMti, adiTrAdhi NaM poggalA mRriyaM varaMti, caramalesaMtaragayA viNa poggalA sariyaM varaMti) jo pudgala sUrya kI lezyA kA sparza karate haiM, ve pudagala sUrya ko apane prakAzaka pane se svIkAra karate haiM, adRSTa pudgala bhI sUrya ko svIkAra karate haiM, carama lezyAtargata pudgala bhI sUrya ko svIkAra karate haiM, tAvat mAne pUrvokta prakAra se parvate sUryane potAnA prakAzaka tarIke svIkAre che, te pramANe maMdara parvata paNa kahe che, ane merUparvata paNa kahe che, tathA manorama parvata paNa kahe che, sudarzanaparvata paNa kahe che yAvatuM parvatarAjaparvata paNa sUryane potAnA prakAzaka tarIke kahe che, kAraNa ke maMdaraparvatA vigere A badhA parvatonA nAma jaNAvatA zabdo vAstavika rIte eka arthane ja jaNAvanArA che, te paNa judA judA abhiprAyathI kahelA che tethI ahIMyAM kahevAmAM Avela pUrvokta badhI ja pratipatti mithyAbhAva pradarzaka ja che. tema samajavuM. eja A kathanane bhAva che. (tA je Na poggalA suriTamsa legsaM phusati te poggalA sUri varaMti adivAvi NaM poggalA sUriyaM varaMti, cammale saMtaragayA bi poggAlA sUriyaM varaMti) pugt| sUryanI veshyaane| sparza kare che. te pudgale sUryano svIkAra kare che, adRSTa pudgale paNa sUryane svIkAra kare che. carama lezyAntargata pudagalo paNa sUryane potAnA prakAzaka tarIke svIkAre che e sarva pUrvokta prakArathI samajI levuM. athAt je pudgale merUmAM rahela hoya ke zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 554 sUryaprakSaptisUtre nIyam , ye pudgalA:-merugatA amerugatAH yatra kutrApi sthitA vA pudgalAH sUryalezyAM spRzanti, te-te sarve'pi pudgalAH svaprakAzakatvena sUrya varayanti ca, IpsitaM hi sUryeNa prakAzyate, tato lezyA pudgalaiH saha sambandhAt paramparayA te eva pudgalAH sUrya svIkurvantItyucyate, ye ca prakAzyamAnapudgalaskandhAntargatAH merugatA amerugatA vA carmacakSuSA adRSTAH kintu sUryaprakAzena prakAzitA api sUkSmatvAt cakSuHsparza nopagacchanti te'pi pudgalAH pUrvoktayuktyA sUrya varayantyeva, ye'pi ca caramalezyAntargatAH-svacaramalezyAvizeSasparzinaH pudagalAste'pi sUrya varayanti-teSAmapi sUryeNa-sUryaprakAzena prakAzyamAnatvAditi ||suu. 28 // // iti saptamaM prAbhRtaM samAptam // samajha leveM / arthAt jo pudgala merugata ho yA amerugata mAne meru se bhinna parvatagata ho jahAM kahIM rahe huve pudagala sUrya kI lezyA ko spRSTa hote haiM ve sabhI pudagala apane prakAzaka rUpa se sUrya ko svIkArate haiM / Ipsita rUpa se ye sabhI sUrya ke dvArA prakAzita kiye jAte haiM, lezyA evaM pudagaloM ke eka sAtha sambandha hone se tathA paraMparA se ve sabhI pudgala sUrya ko sva prakAzaka rUpa se svIkArate haiN| jo prakAzamAna pudgalaskandha ke antargata ho ve meru meM sthita ho yA meru bhinna ameru meM rahe huve ho carmacakSu se adRSTa hone para bhI sUrya ke prakAza se prakAzita hote huve bhI sUkSma hone se cakSugocara nahIM hote haiM, ve pudgala bhI pUrvokta yukti se sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karate hI hai / jo pudgala carama lezyAntargata ho mAne sva carama lezyA vizeSa ko sparza karanevAle ho, ve bhI sUrya ko apane prakAzaka rUpa se svIkAra karate hI haiM, kAraNa kI ve bhI sUrya ke prakAza se prakAzamAna hote haiM ||suu0 28 // sAtavAM prAbhRta samApta // 5 // amerUgata arthAt merUthI anya parvatamAM rahela hoya, jyAM tyAM rahelA pudgale sUryanI lezyAne pRSTa thAya che. e badhA pudgale pitAnA prakAzaka tarIke sUryane svIkAre che. isita rUpathI A badhA parvate sUrya dvArA prakAzita karAya che, legyA ane pudgalene eka sAthe saMbaMdha hovAthI tathA paraMparAthI e badhA pagalo sUryane potAnA prakAzaka tarIke svIkAre che. je prakAzamAna pudgalaskaMdhanI aMtargata heya te merUmAM rahyA hoya athavA merUthI judA amerUmAM rahelA hoya te carmacakSuthI adaSTa hovA chatAM paNa sUryanA prakAzathI prakAzita thavA chatAM paNa sUkSma hevAthI daSTigocara thatAM nathI tevA pudgale paNa pUrvokta yuktithI sUryane potAnA prakAzaka tarIke svIkAre che. je pudagale caramalezyAntargata hoya eTale ke pitAnI caramalezyA vizeSano sparza karavAvALA hoya teo paNa sUryane potAnA prakAzaka tarIke svIkAre che, kAraNa ke teo paNa sUryanA prakAzathI prakAzamAna thAya che sU0 28 che sAtamuM prAkRta samApta che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam // athASTamaM prAbhRtam // mUlam-tA kahaM te udayasaMThiI Ahiyatti vaejA. tattha khalu imAo tiNNi paDivattio paNNattAo, tatthege evamAsu-tA jayA NaM jaMbudIve dIve dAhiNaDe aTThArasamuhutte divase bhavai tayA NaM uttaraDevi aTArasamuhutte divase bhavai, jayA NaM uttaraDDhe aTThArasamuhutte divase bhavai tayA NaM dAhiNa''vi aTArasamuhutte divase bhavai, jayA NaM jaMbuddove dIve dAhiNar3e sattarasamuhutte divase bhavai tayA NaM uttaraDevi sattarasamuhutte divase bhavai, jayA NaM uttaraDDe sattarasamuhatte divase bhavai, tayA NaM dAhiNaDDe vi sattarasamuhatte divase bhavai, evaM parihAeyavaM, solasamuhutte divase paNNarasamuhutte divase cauddasamuhutte divase terasamuhutte divase jAva NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe bArasamuhutte divase, tayA NaM uttaraDDe'vi bArasamuhutte divase bhavai, jayA NaM uttarar3e bArasamuhutte divase bhavai tayANaM dAhiNa''vi bArasamuhutte divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDe bArasamuhutte divase bhavai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaJcasthimeNaM sayA paNNarasamuhutte divase bhavai, tayA paNNarasamuhuttA rAI bhavai, avaTiyANaM tattha rAiM diyA paNNattA samaNAuso, ege eva mAhaMsu 1' ege puNa evamAhaMsu-jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDe aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavai tayANaM uttaraDDevi aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavai, jayA NaM uttaraDDe aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavai, tayA NaM dAhiNaDe'vi aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavai, evaM parihAveyavvaM, sattarasamuhuttANaMtare divase bhavai, solasamuhuttANaMtare divase bhavai, paNNarasamuhuttANatare divase bhavai, codasamuhuttANaMtare divase bhavai, terasamuhuttANatare divase bhavai, jayA NaM jaMbuddIve dove dAhiNaDDe bArasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM uttaraDDU'vi bArasamuhuttANaMtare divase bhavai, jayA NaM uttaraDDhe bArasamuhuttANaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ 556 sUryaprajJaptisUtre tare divase bhavai tathA NaM dAhiNadevi vArasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDhe vi bArasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdra rassa pavvayassa purasthimapaJca sthimeNaM No sayA paNNarasamuhutte divase bhavai, No sayA paNNarasamuhuttA rAI bhavai, bhaNabaTTiyA NaM tattha rAI diyANaM samaNAuso ! ege evamAhaMsu 2 / ege puNa evamAhaMsu - tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe aTThArasahune divase bhavai tathA NaM uttaraDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM uttaraDDe aTTArasamuhutte divase bhavai tathA NaM dAhiNaDDhe dubAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM dAhiNaDDhe aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavai tayANaM uttaraD Dhe bArasa muhu ttA rAI bhavai, jayA uttaraD Dhe aTThArasa muhuttANaMtare divase bhavai tathA NaM dAhiNa bArasamuhuttA rAI bhavai, evaM NeyavvaM sagalehiya aNaMtarehiya eke ke do do olAvA, sarbAhi dubAlasamuhuttA rAI bhavai, jAva tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe bArasamuhuttANaMtare divase bhavai tathA NaM uttaraDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai jayA NaM uttaraDUDhe duvAlasamuhuttAnaMtare divase bhavai, tayA NaM dAhiNaDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purasthimapaJccatthimeNaM Nevasthi paNarasamuhutte divase bhavai, Nevasthi paNNarasamuhuttA rAI bhavai, vocchi paNANaM tattha rAiMdiyA paNNattA samaNAuso ! ege evamAhaMsu 3 // vayaM puNa evaM vayAmo, tA jaMbuddove dIve sUriyA udINapAINa muggacchaMti pAIdAhiNamAgacchaMti, pAINadAhiNamuggacchaMti dAhiNapaDINa mAgacchaMti dAhiNapaDINamuggacchati, paDINaudINamAgacchaMti paDINaudINa muggacchaMti udINapAINamAgacchati, tA-jayA NaM jaMbuddove dIve dAhiNaDDhe divase bhavai tathA NaM uttaraDhe divase bhavai, jayA NaM uttaraDhe divase bhavai, tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puratthimapaccatthimeNaM rAI bhavai, tA jayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purasthimeNaM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam 557 divase bhavaI tayA NaM paccadhimeNa vi divase bhavai, jayA NaM paccatthimeNa divase bhavai tayA NaM jaMbuddove dIve maMdarassa pavvayassa uttaradAhiNe NaM rAI bhavai tA jayA NaM dAhiNaDDhe vi ukkosae aTThArasamuhatte divase bhavai. jayA NaM uttaraDDe tayA NaM jaMbuddIve maMdarassa pavvayassa purasthimeNaM jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, tA jayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puracchiseNaM ukosae aTThArasamuhatte divase bhavai, tayANaM paccasthimeNa vi ukkosae aTThArasamuhatte divase bhavai, jayA | paccasthimeNaM ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai tayA NaM jaMbuddIve dove maMdarassa pavvayasla uttaradAhiNeNaM jahaNiyA duvAlasamuhattA rAI bhavai, evaM eeNaM gameNaM NeyavvaM, aTThArasa puhuttANatare divase sAtiregaduvA. lasamuhuttA rAI bhavai, sattarasamuhutte divase terasamuhuttA rAI, sattarasamuhattANatare divase bhavai, sAtiregaterasamuhuttA rAI bhavai, solasamuhatte divase bhavai codasamuhuttA rAI bhavai, solasamuhuttANaMtare divase bhavai sAtiregacodasamuhuttA rAI bhavai, paNNarasamuhatte divase paNNa. rasamuhattA rAI, paNNarasamuhattANaMtare divase sAtiregapaNNarasamuhattA rAI bhavai, cauddasamuhatte divase solasamuhattA rAI, codasamuhattANaMtare divase sAtiregasolasamuhattA rAI, terasamuhutte divase sattarasamuhuttA rAI, terasamuhuttANatare divase sAtiregasattarasamuhattA rAI, jahaNie duvAlasamuhutte divasa bhavai ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, evaM bhAgiyadhvaM, tA-jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNa DDhe vAsANaM paDhame samae paDivajjai, tayA Na uttarar3e vi vAsANaM paDhame samae paDivajaha jayA NaM uttarar3e vAsANaM paDhame samae paDivajjai tayA NaM jaMbuDhIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM aNaMtarapurakkhaDakAlasamayasi vAsANaM paDhame samae paDivajjai, tA-jayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavyayassa puracchimeNaM vAsANaM paDhame samae paDivajjai tayANaM paccatthimeNa vi vAsANaM paDhame zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprakSaptisatre samae paDivajjai, jayA NaM paccatthimeNaM vAsANaM paDhame samae paDivajjai, jaMbuddIve dIve maMdaradAhiNeNaM aNaMtarapacchAkayakAlasamayaMsi tayA NaM vAsANaM paDhame samae paDivaNNe bhavai,jahA samao evaM AvaliyA ANApANU thove lave muhutte ahoratte pakkhe mAse uU, evaM dasa AlAvagA jahA vAsANaM evaM hemaMtANaM gimhANaM ca bhANiyabvA, tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e paDhame ayaNe paDivajjai, tayANaM uttarar3e vi paDhame ayaNe paDivajjai, jayA NaM uttaraDDe paDhame ayaNe paDivajjai tayANaM dAhiNaDDe vi paDhame ayaNe paDivajjai, jayA NaM uttaraDDe paDhame ayaNe paDivajjai tayA NaM jaMbuhIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM aNaMtarapurakkhaDakAlasamayasi paDhame ayaNe paDivajjai, tA jayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pabvayassa purathimeNaM paDhame ayaNe paDivajjai, tayA NaM paccatthimeNa vi paDhame ayaNe paDivajjai, jayA NaM paccatthimeNaM paDhame ayaNe paDivajjai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pabbayassa uttaradAhiNeNaM aNaMtarapacchAkaDakAlasamayaMsi paDhame ayaNe paDivaNNe bhavai, jahA ayaNe tahA saMvacchare juge vAsasae evaM vAsasahasse vAsasayasahasse puvvaMge puve evaM jAva sIsapaheliyA paliyovame sAgarovame, tA-jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDe ussappiNI paDivajjai, tayA NaM uttarar3e vi ussappiNI paDivajjai, jayA NaM uttarale ussappiNI paDivajjai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM Nevatthi osappiNI Neva asthi ussappiNI avaTThieNaM tattha kAle paNNatte samaNAuso, evaM ussappiNI vi, tA jayA NaM lavaNe samudde dAhiNate divase bhavai, tayA NaM lavaNasamudde uttaraDe divase bhavai, jayA NaM uttarale divase bhavai tayANaM lavaNasamudde purathimapaccatthimeNaM rAI bhavai, jahA jaMbuddIve dIve taheva jAva ussappiNI, tahA dhAyaisaMDeNaM dIve sUriyA odINa taheva, tA jayA NaM dhAyaisaMDe dIve dAhiNaDDe divase bhavai tayA NaM uttaraDDe vi divase bhavai, jayA NaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam uttaraDre divase bhavai, tayA NaM dhAyaisaMDe dIve maMdarANaM pavvayANaM purasthimapaccatthimeNaM rAI bhavai, evaM jaMbuddIve dIve jahA taheva jAva ussappiNI, kAloeNaM jahA lavaNe samudde taheva, tA abhaMtarapukkhasdreNaM sUriyA udINapAINamuggacchaMti, taheva tA jayA NaM abbhatarapukkharaddheNaM dAhiNaddhe divase bhavai tayA NaM uttaraddhe vi divase bhavai, jayA NaM uttaraddhe vi divase bhavai, tayA NaM abhitarapukkharaddhe maMdarANaM pavvayANaM purathimapaccatthimeNaM rAI bhavai, sesaM jahA jaMbuddIve taheva jAva ussappiNIo sappiNIo // sU0 29 // // aTThamaM pAuDaM samattaM // chAyA-tAvat kathaM te udayasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet, tatra khalu imAstisraH pratipattayaH prajJaptAH, tatra eke evamAhu stAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe dakSiNArddha aSTAdaza - muhattoM divaso bhavati tadA khalu uttarArddha'pi aSTAdazamuhattoM divaso bhavati, yadA khalu uttarAH assttaadshmuhuutto divaso bhavati tadA khalu dakSiNArddha'pi aSTAdazamuhUrtoM divaso bhavati, yadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe dakSiNArddha saptadazamuhattau divaso bhavati tadA khalu uttarAddhe'pi saptadazamuhUtrto divaso bhavati, yadA khalu uttarArddha saptadazamuhUrto divaso bhavati tadA khalu dakSiNA'pi saptadazamuhattoM divaso bhavati / evaM parihAtavyam / SoDazamuhattoM divasaH, paJcadazamuhUrtoM divasaH, caturdazamuhUttoM divasaH, trayodazamuhUttoM divasaH, yAvat khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe dakSiNA dvAdazamuhattoM divaso bhavati, tadA khalu uttarAdde'pi dvAdazamuhattoM divaso bhavati, yadA khalu uttarArddha dvAdazamuhUttoM divaso bhavati tadA khalu dakSiNArdai'pi dvAdazamuhattau divaso bhavati, tadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM ca khalu sadA paJcadazamuhUrto divaso bhavati, sadA paJcadazamuhUrttA rAtri bhavati, avasthitAni khalu tatra rAtrindivAni prajJaptAni, he zramaNAyuSman ? eke evamAhuH, eke punarevamAhuH-yadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe dakSiNAH aSTAdazamuhAnantaro divaso bhavati tadA khalu uttarArddha'pi aSTAdazamuharttAnantaro divaso bhavati, yadA khalu uttarArddha aSTAdazamuhartAnantaro divaso bhavati tadA khalu dakSiNAddhe'pi aSTAdazamuhUrtAnantaro divaso bhavati / evaM parihAtavyam / saptadazamuhUrttAnantaro divaso bhavati, poDazamuhUrttAnantaro divaso bhavati, paJcadazamuhUrtAnantaro divaso bhavati, caturdazamuhUrtAnantaro divaso bhavati, trayodazamuhUrtAnantaro divaso bhavati, yadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe dakSiNArddha dvAdazamuhUrttAnantaro divaso bhavati, tadA khalu uttarArde'pi dvAdaza muhUrtAnantaro divaso bhavati, yadA khala uttarArddha dvAdazamuhUrtAnantaro zrI suryaprajJami sUtra: 1
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ 560 sUryaprazaptisUtre divaso bhavati tadA khalu dakSiNAddhe'pi dvAdazamuhUrttAnantaro divaso bhavati, tadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimasyAM khalu na sadA paJcadazamuhUttoM divaso bhavati, na sadA paJcadazamuhartA rAtri bhavati, anavasthitA khalu tatra rAtrindivAni khalu he zramaNAyuSman ! eke evamAhuH 2 // eke punarevamAhu stAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe dakSiNAH aSTAdazamuhattoM divaso bhavati taya khalu uttarArddha dvAdazamuhartA rAtribhavati, yadA khalu uttarArddha assttaadshmuhuuttto divaso bhavati tadA khalu dakSiNA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati, yadA khalu dakSiNAH aSTAdazamuhUttInantaro divaso bhavati tadA khalu uttarArdai dvAdazamuhatI rAtri bhavati, yadA khalu uttarArddha aSTAdazamuhUrtAnantaro divaso bhavati tadA khalu dakSiNArddha dvAdazamuhartA rAtrirbhavati, evaM netavyaM sakalebhyazca anantarebhyazca ekaikasmin dvau dvau AlApako, sarvatra dvAdazamuhartA rAtri bhavati yAvat, tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe dakSiNArdai dvAdazamuhUrttAnantaro divaso bhavati tadA khalu uttarArddha dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati yadA khalu uttarArdai dvAdazamuhUrtAnantaro divaso bhavati tadA khalu dakSiNA? dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati, tadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu naivAsti paJcadazamuhattoM divaso bhavati naivAsti paJcadazamuhartA rAtri bhavati, vyucchinnAni khalu tatra rAtrindivAdi prajJaptAni, he zramaNAyuSman ! eke evamAhuH // 3 // vayaM punarevaM vadAmaH, tAvat jambUdvIpe dvIpadvIpe sUryo udIcInaprAcInamudgacchataH, prAcInadakSiNamAgacchataH prAcIna dakSiNamudgacchataH dakSiNapratIcInamAgacchataH, dakSiNapratIcIna mudgacchataH pratIcInamudIcInamAgacchataH, pratIcInamudIcInamudgacchataH udIcInaprAcInamAgacchataH, tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe dakSiNAH divaso bhavati tadA khalu uttarArddha divaso bhavati, yadA khalu uttarArddha divaso bhavati tadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu rAtri bhavati, tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM khalu divaso bhavati tadA khalu pazcimAyAmapi divaso bhavati yadA khalu pazcimAyAM khalu divaso bhavati tadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe mandarasya parvatasya uttaradakSiNe khalu rAtri bhavati, tAvad yadA khalu dakSiNA.'pi utkarSaka: aSTAdazamahattoM divaso bhavati tadA khalu uttarArddha utkarSaka: assttaadshmuhtto divaso bhavati, yadA uttarArdai aSTAdazamuhUttau divaso bhavati tadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM khalu jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati, tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM khalu utkaSaka: aSTAdazamuha to divaso bhavati tadA khalu pazcimAyAmapi utkarSaka: aSTAdazamuhUtoM divaso bhavati, yadA khalu pazcimAyAM khalu utkarSaka: aSTAdazamuhattoM divaso bhavati tadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe mandarasya parvatasya uttaradakSiNe khalu jaghanyA dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati evam-etena gamena netavyam , aSTAdaza muhartAnantaro divasaH, sAtireka dvAdazabhuhUrtA rAtri bhavati, saptadazamuhattoM divasaH, trayodazamuhartA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam rAtriH, saptadazamuharttAnantaro divaso bhavati, sAtirekatrayodazamuhartA rAtri bhavati, ssoddshmuhRtto divaso bhavati caturdazamuhartA rAtri bhavati, poDazamuhUrttAnantaro divaso bhavati sAtirekacaturdazamuhartA rAtri bhavati, paJcadazamuhattoM divaso bhavati paJcadazamuhartA rAtri bhavati, paJcadazamuhUrttAnantaro divaso bhavati, sAtireka paJcadazamuhUrttA rAtri bhavati, caturdazamuhattoM divaso bhavati SoDazamuhartA rAtri bhavati, caturdazamuhartAnantaro divaso bhavati, sAtireka poDazamuhartA rAtri bhavati, trayodazamuhattau divaso bhavati saptadazamuhUrtA rAtri bhavati, trayodazamuhUrttAnantaro divaso bhavati, sAtireka saptadazamuhartA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhattoM divaso bhavati utkarSikA aSTAdaza muhUrtA rAtri bhavati, evaM bhaNitavyaM, tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpIpe dakSiNAddhaM varSANAM prathama: samayaH prativrajati tadA khala uttarArddha'pi varSANAM prathamaH samayaH prativrajati, yadA khalu uttarArddha varSANAM prathamaH samayaH prativrajati, tadA khalu jambUdvIpe dvIpadvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu anantarapuraskRtakAlasamaye varSANAM prathamaH samayaH parivrajati, tAvad yadA khala jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM khalu varSANAM prathamaH samayaH prativrajati, tadA khalu pazcimAyAmapi varSANAM prathamaH samayaH prativrajati, yadA khalu pazcimAyAM varSANAM prathamaH samayaH prativrajati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandaradakSiNe khalu anantarapazcAtkRtakAlasamaye varSANAM prathamaH samayaH pratipanno bhavati, yathA samayaH evam AvalikA AnaprANau stokaH lavaH muhUrtaH ahorAtraM pakSaH mAsaH RtuH, evaM daza AlApakAH, yathA varSANAm evaM hemantAnAM grISmANAM ca bhaNitavyAH / tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNAH prathamam ayanaM prativrajati tadA khala uttarArddha'pi prathamam ayana prativrajati, yadA khalu dakSiNArddha prathamamayanaM prativrajati tadA khalu dakSiNArddha'pi prathamamayanaM prativrajati, yadA khalu uttarArddha prathamamayanaM pativrajati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu anantarapuraskRtakAlasamaye prathamamayanaM prativrajati, tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM khalu prathamamayanaM prativrajati, tadA khalu pazcimAyAmapi prathamamayanaM prativrajati, yadA khalu pazcimAyAM prathamamayanaM prativrajati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya uttaradakSiNe khalu anantarapazcAtkRtakAlasamaye prathamamayana pratipanna bhavati, yathA ayane tathA sambatsare, yuge varSazate, evaM varSasahasra varSazatasahasre, pUrvAGge pUrva evaM yAvat zIrSaprahelikA palyopamaM sAgaropamaM, tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNA utsarpiNI prativrajati, tadA khalu uttarArddha'pi utsarpiNI prativrajati, yadA khalu uttarArddha utsarpiNI prativrajati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu naivAsti avasarpiNI naivAsti utsarpiNI avasthitaH khalu, tathAkAlaH prajJaptaH, he zramaNAyuSman ? / evam utsarpiNI api / tAvad yadA khalu lavaNe samudre dakSiNA divaso bhavati tadA khalu lavaNasamudre uttarArddha divaso bhavati / yadA khalu uttarArddha divaso bhavati tadA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 sUryaprajJaptisUtre khala lavaNasamudre pUrvasyAM pazcimAyAM khala rAtri bhavati yathA jambUdvIpe dvIpe tathaiva yAvad utsarpiNI, tathA dhAtakIkhaNDe khalu dvIpe sUryo udIrNau tathaiva, tAvad yadA khalu dhAtakIkhaNDe dvIpe dakSiNA divaso bhavati tadA khalu uttarArddhe'pi divaso bhavati, yadA khala uttarArddhe divaso bhavati tadA khalu dhAtakIkhaNDe dvIpe mandarANAM parvatAnAM pUrvasyAM pazcimAyAM khalu rAtri bhavati, evaM jambUdvIpe dvIpe yathA tathaiva yAvad utsarpiNI, kAlode khalu yathA lavaNe samudre tathaiva tAvad abhyantarapuSkarArddha khala sUryo udIcInaprAcInamudgacchataH tathaiva tAvad yadA khalu abhyantarapuSkarArddha khalu dakSiNArDe divaso bhavati, tadA khalu uttarArddhe'pi divaso bhavati yadA khalu uttarArddhe'pi divaso bhavati tadA khalu abhyantarapuSkarArddha mandarANAM parvatAnAM pUrvasyAM pazcimAyAM khala rAtri bhavati, zeSaM yathA jambUdvIpe tathaiva yAvad utsarpiNyavasarpiNyau iti / / sU0 29 / / // aSTamaM prAbhRtaM samAptam // TIkA - saptame prAbhRte kaH padArthaH sUrya svaprakAzakatvena varayati ityetad viSaye vistRta - vicAramabhidhAya samprati- 'kahaM te udayasaMThiI' bhagavan ! kathaM te-tavamate sUryasyodayasaMsthitiriti nAmakasyASTamasya prAbhRtasyArthAdhikAraH procyate- 'tA kahaM te' ityAdi, 'tA kahaM te udayasaMThi hiyA tti vaejjA' tAvat kathaM te udayasaMsthiti rAkhyAtA iti vadet || - tAvat-sUryasyodayasaMsthitiviSaye mama praznaH zrUyatAM tAvat kathaM kena prakAreNa kayA vA yuktyA sUryasyodayasaMsthitiH - sUryaprakAzasya kSetrasaMsthitiH, te tvayA bhagavan ! , AThavAM prAbhRta prAraMbha TIkA - sAtaveM prAbhRta meM kaunasA padArtha sUrya ko apanA prakAzaka rUpa se svIkAra karatA hai isa viSaya meM vistAra pUrvaka vicAra karake aba (kahaM te udayasaMTiI) he bhagavAna Apake mata se sUrya kI udayasaMsthiti kisa prakAra kI hai ? isa viSaya ko nirdeza karane vAlA AThaveM prAbhRta kA ardhAdhikAra kahA jAtA hai - ( tA kahaM te) ityAdi (tA kahaM te udayasaMThiI Ahiyatti varajA) Apake mata se sUrya kI udayasaMsthiti kisa prakAra se kahI gaI hai so he bhagavan Apa kahiye / arthAt zrI gautamasvAmI sUrya ke udayasaMsthiti ke viSaya meM prazna AThamA prAbhRtane prAraMbha sAtamA prAbhUtamAM karyA padArtha sUryane peAtAnA prakAzaka tarIke svIkAre che, e viSayabhAM vistAra pUrva vicAra aharzitIne have (kahaM te udayasaMThiha) he bhagavAn bhApanA matathI sUryaOnI uDDayasa Msthiti kevA prakAranI che? e viSayane batAvanAra AThamA prAbhUtanA arthAdhikAra hevAmAM Ave che, (tA kahaM te) tyahi (tA kahaM te udayasaMThii Ahiyatti vaejjA) ApanA matathI sUryanI uDDayasa Msthiti kevI rItanI kahela che? te he bhagavAn Apa mane kaheA ? arthAt zrI gautamasvAmI sUryaMnI uddayasaMsthitinA viSayamAM prazna karatAM kahe che ke zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam 563 AkhyAtA-kathitA iti vadet-vistRtarUpeNa mAM bodhayet , evamukte gautame bhagavavAn mahAvIrasvAmI etadviSaye yAvatyaH pratipattayaH tAvatIH upadarzayati-tattha khalu imAo tiNNi paDivattio paNNattAo' tatra khalu imAstisraH pratipattayaH prjnyptaaH||-ttrtsyaa mudayasaMsthitiviSaye tisraH pratipattayaH matAntararUpA:-paratIthikAbhyupagamarUpAH prajJaptA:-pratipAditAH santi / tadyathA-'tattha ege evamAsu-tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaddhe aTThArasamuhutte divase bhavai tayA NaM uttarar3e vi aTThArasamuhutte divase bhavai' tatra eke evamAhu-stAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNAH aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati tadA khalu uttarArddha'pi aSTAdazamuhattoM divaso bhavati // tatra-teSAM trayANAM matAntaravAdInAM paratIthikAnAM madhye eke-prathamAH tIrthAntarIyA evaM-vakSyamANaprakArakaM svamatamAhuH-kathakarate huve kahate hai kI he bhagavan kisa prakAra se yA kisa prakAra kI yukti se sUrya kI udayasaMsthiti mAne sUrya ke prakAza kI kSetrasaMsthiti Apane kahI hai ? so kahiye mAne vistArapUrvaka mujhe bodhita kareM isa prakAra se zrIgautamasvAmI ke prazna karane para bhagavAn mahAvIrasvAmI isa viSaya meM jitanI paramatavAdiyoM kI pratipattiyAM mAne anyamatAvalambIyoM kI mAnyatAeM haiM ve dikhalAte huve kahate haiM-(tattha khalu imAo tiSiNa paDivattio paNNattAo) isa viSaya meM ye tIna pratipattiyAM kahI gaI haiM-arthAt sUrya kI udakasaMsthiti ke viSaya meM anyamatAntararUpa tIna pratipattiyAM pratipAdita kI gaI hai jo isa prakAra hai-(tattha ege evamAhaMsu tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDe aTThArasamuhutte divase bhavai, tayA NaM uttaraDDe vi aTThArasamuhutte divase bhavai) una matAntaravAdIyoM meM koI eka isa prakAra se kahatA hai ki-jaba jambUdvIpa nAma ke dvIpa ke dakSiNArddha meM aThArahamuhUrta kA divasa hotA hai, taba uttarArddha meM bhI he bhagavAna kayA prakArathI athavA kevA prakAranI yuktithI sUryanI udayasaMsthiti eTale ke sUryanA prakAzana kSetrasaMrithati Ape kahela che? te Apa kaho, eTale ke vistArapUrvaka A viSaya Apa samajAve. A pramANe zrI gautamasvAmIe prazna pUchavAthI bhagavAn mahAvIrasvAmI A viSayamAM paramatavAdiyenI jeTalI pratipatti eTale ke anya bhatAvasammAyanI mAnyatAmA che te matapatai cha (tattha khalu imAo tiNNi paDivattIo paNNattAo) 2viSayamA trazu pratipattiyo vAmAM Ave che. arthAt sUryanI udayasaMsthitinA viSayamAM anya matAntara rUpa traNa pratipattI pratipAdita karela che 2 . pramANe che-(tattha ege evamAhaMsu-tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe advArasamuhutte divase bhavai tayA NaM uttaraDhevi aTThArasamuhutte divase bhavai) se bhatAntavAhiyAmA hai eka evI rIte kahe che ke-jyAre jaMbudvIpane dakSiNArdhamAM aDhAra muhUrtane divasa thAya che. tyAre uttarArdhamAM paNa aDhAra muhUrtane divasa thAya che. arthAt e traNa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryapraptisUtra yanti, tadyathA-tAvaditi pUrvavata yadA-yasmin samaye khalu iti nizcitam asmin jambU dvIpe dvIpe dakSiNArddha-dakSiNadigavibhAgArdai aSTAdazamuhUrttapramANo divaso bhavati, tadAtasminneva samaye uttarArddha'pi-uttaradigavibhAgArdai'pi aSTAdazamuhartapramANo divaso bhavati, evamatra dakSiNArddhaniyamenottarArddhaniyamaH pratipAditaH, samprati uttarArddhaniyamena dakSiNAddhaniyamamAha-'tA jayA NaM uttarar3e aTThArasamuhatte divase bhavai tayA NaM dAhiNar3e pi aTThArasamuhutte divase bhavai' tAvad yadA khalu uttarArddha aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati tadA khalu dakSiNA'pi aSTAdazamuhattau divaso bhavati ||-taavditi prAgavat yadA khalu uttarArdu-jambUdvIpasyottaravibhAgAH aSTAdazamuhUrtapramANo divaso bhavati, tadaiva jambUdvIpasya dakSiNavibhAgArddha'pi aSTAdazamuhUttau divaso bhavati / punastadeva hrAsakrameNa pratipAdayati'tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDe sattarasamuhutte divase bhavai tayA NaM uttaraDevi sattarasaaThAraha muhUrta kA divasa hotA hai| arthAt una tIna matavAdIyoM meM pahalA tIrthAntarIya vakSyamANa prakAra se apanA mata pradarzita karatA huvA kahatA hai ki-jisa samaya isa jambUdvIpa nAmaka dvIpa ke dakSiNArddha mAne dakSiNa digvibhAga ke arddha bhAga meM aThAraha muharta pramANa vAlA divasa hotA hai, usI samaya uttarArddha mAne uttara dizA ke arddha bhAga meM bhI aThAraha muharta pramANa vAlA divasa hotA hai| isa prakAra yahAM para dakSiNArddha ke niyama se uttarArddha kA niyama pratipAdita kiyA hai| aba uttarArddha ke niyama se dakSiNAI kA niyama kahate haiM-(tA jayA NaM uttarar3e aTThArasamuhutte divase bhavai tayA NaM dAhiNaDe vi aTThArasamuhutte divase bhavai) jisa samaya uttarArddha meM mAne jambUdvIpa ke uttara vibhAga ke arddha bhAga meM aThArahamuhate pramANa kA divasa hotA hai, usI samaya jambUdvIpa ke dakSiNavibhAga ke addha bhAga meM bhI aThAraha muhUrta pramANa vAlA divasa hotA hai / aba unakA hrAsa mAne nyUnatA ke krama se pratipAdana karate huve kahate haiM-(tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e sttrsmatAntaravAdImAM pahele tIrthAntarIya A kathyamAna prakArathI pitAno mata pragaTa karatAM kahe che ke jyAre A jaMbUdvIpamAMnA dakSiNArdhamAM eTale ke dakSiNa digvibhAganA adha bhAgamAM aDhAra muhUrta pramANano divasa hoya che tyAre uttarArdha eTale ke uttara dizAnA ardhA bhAgamAM paNa aDhAra muhUrta pramANane divasa hoya che. A rIte ahIMyAM dakSiNArdhanA niyamathI uttarArdhano niyama pratipAdita karela che. have uttarArdhanA niyamathI dakSiNArdhanA niyamanu 4thana 42 cha, (tA jayA NaM uttaraDDhe aTThArasamuhutte divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDhe vi aTThArasamuhutte divase bhavai) nyAre uttarAdha bhI meTa dIpanA uttara bhAganA ardhabhAgamAM aDhAra muhUrta pramANane divasa hoya che tyAre je bUdvIpanA dakSiNa ardhabhAgamAM paNa aDhAra muhUrtane divasa hoya che. have tene hAsa eTale ke nyUnatAnA kamathI prati. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam 565 muhutte divase bhava' tAvat yadA khala jambUdvIpe dvIpe dakSiNA saptadazamuhUrttA divaso bhavati tadA khala uttarArddhe'pi saptadazamuhUrtI divaso bhavati || - tAvaditi prAgvat yadAkhalu iti nizcitaM jambUdvIpasya dakSiNArthe saptadazamuhUrtta pramANo divaso bhavati tasminneva samaye uttarArddhe'pi saptadazamuhUrtta pramANo divaso bhavati / evaM dakSiNArddhaniyamenoktvA punaruttarArddhaniyamenAha - 'tA- jayA NaM uttaraDe sattarasamuhutte divase bhavai tathA NaM dAhiNaDDhe vi sattarasamuhutte divase bhavai' tAvad yadA khalu uttarArddha saptadazamuhUrttI divaso bhavati tadA khalu dakSiNArddhe'pi saptadazamuhUrttI divaso bhavati / tAvaditi prAgvat yadA khalu uttarArddhejambUdvIpasyottara vibhAgAdeM saptadazamuhUrtta pramANo divaso bhavati, tadaiva dakSiNavibhAgArDeSpi muhUrtta pramANAtmako divaso bhavati || ' evaM parihAveyavvaM' evaM parihAtavyam // evaM pUrvoktaprakAreNa ekaikamuhUrtahAnyA parihAtavyaM krameNa hAni vidheyA / parihAnimeva krameNa darzayati- 'solasamuhute divase bhavai, paNNarasamuhutte divase bhavai, caudasamuhutte divase muhutte divase bhavai tathA NaM uttaraDevi sattara samuhutte divase bhavai) jaba jambUdvIpa ke dakSiNArddha meM sataraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai, usI samaya uttarArddha meM bhI satraha muhUrta pramANa vAlA divasa hotA hai, isa prakAra / dakSigAI kA niyamAnusAra kathana kahakara ke uttarArddha ke niyamAnusAra kahate haiM(tA jayA NaM uttaraDDhe sattarasamuhutte divase bhavai tathA NaM dAhiNaDDe vi sattarasamuhutte divase bhavaha) jaba uttarArddha meM mAne jambUdvIpa ke uttara dizA ke arddha bhAga meM satraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai, usa samaya dakSiNa dizA ke arddha bhAga meM bhI satraha muhUrta pramANa vAlA divasa hotA hai / ( evaM parihAdesi) isa pUrvokta prakAra se eka eka muhUrta kI nyUnatA ke krama se hrAsa mAne nyUnatA jAna leveM / aba usa nyUnatA ko kramAnusAra pragaTa karate haiM - (solasamuhutte divase pAhana zyAmAM Ave che. - ( tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe sattarasamuhute divase bhavai, tayA NaM uttaraDDhe vi sattarasamuhutte divase bhavai) nyAre maMjUdIpanA dakSiNArdhabhAM sattara muhUta pramANanA divasa hAya che, te vakhate uttarAmAM paNa sattara murhuta pramANanA divasa hAya che, A pramANe dakSiNAnA niyama pramANe kathana karIne have uttarAdhanA niyamAnusaa2 4thana 42 che, - (tA jayA NaM uttaraDDhe sattarasamuhutte divase bhavai, tayA dAhiNaDDhe vi sattarasamuhutte divase bhavai) nyAre uttarArdhabhAM bheTale De maMjUdIpanI uttara dizAnA ardhA bhAgamAM sattara muhUta pramANanA divasa hAya che, tyAre dakSiNadizAnA adha bhAgamAM paNa sattara muhUrta prabhANunA divasa hoya che. ( evaM parihAveya) mA pUrvota athanAnusAra zreSTha zre muhUrtanI nyUnatAnA kramathI hAsa eTale ke nyUnatA samajI levI. have the nyUnatAnA ubha pramANe pragaTa uratAM uDe che.- ( solasamuhutte divase bhavai, paNNa zrI suryaprApti sUtra : 1
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ 566 sUryaprajJaptisUtre bhavai, terasamuhutte divase bhavai, jAva NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDe bArasamuhutte divase bhavai tayA NaM uttarar3e vi bArasamuhutte divase bhavai' SoDazamuhUttau divaso bhavati, paJcadazamuhUttoM divaso bhavati, caturdazamuhUrto divaso bhavati, trayodazamuhUrtoM divaso bhavati, yAvat khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha dvAdazamuhattoM divaso bhavati tadA khalu uttarArddha'pi dvAdazamuhattoM divaso bhavati ||-golaarddhdvye jambUdvIpasya vibhAgArddhadvaye sahaiva SoDazamuhartapramANo divaso vaktavyaH, paJcadazamuhartAtmako divaso vaktavyaH, caturdazamuhartatulyo divaso vaktavyaH, trayodazamuhUrtAtmako divaso vaktavyaH, evaM krameNa tAvad vaktavyo yAvatkhalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha dvAdazamuharta pramANo divaso bhavet / tadaiva khalu uttarArddha'pi dvAdazamuhUrta pramANAtmako divaso bhavet / eteSAM sUtrapAThakramo yathA-'jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e solasamuhutte divase bhavai tayA NaM uttaraDve vi solasamuhutte divase bhavai, jayA NaM uttaraDDe solasamuhutte divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDe vi sola samuhutte divase bhavai' / ityAdi dvAdazamuhUrtabhavai, paNNarasamuhutte divase bhavai, cauddasamuhutte divase bhavai, terasa muhatte divase bhavai, jAva NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e vArasamuhutte divase bhavai, tayA NaM uttaraDevi bArasamuhutte divase bhavai) jambUdvIpa ke uttaragolArddha evaM dakSiNagolArddha isa prakAra ke do vibhAga ke arddha meM eka sAtha hI solaha pramANavAlA divasa hotA hai, pandraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai, caudaha muhUrta tulya divasa hotA hai, teraha muhUrtAtmaka pramANa kA divasa hotA hai / isa prakAra ke krama se vahAM taka kahe ki jahAM taka jambUdvIpa nAma ke dvIpa ke dakSiNAI meM bAraha muhUrta pramANa vAlA divasa ho jAya, usI samaya uttarArddha meM bhI bAraha muhUrta pramANAtmaka divasa hotA hai| isa kathana kA sUtrapATha kA krama isa prakAra se hai-(jayA NaM javuddIve dIve dAhiNar3e solasamuhutte divase bhavai, tayA NaM uttaraDevi solasamuhutte divase bhavai, jayA NaM uttarar3e solasamuhutte divase bhavai tayA NaM dAhiNaDevi solasamuhutta divase bhavai) ityAdi rasamuhutte divase bhavai, cauddasamuhutte divase bhavai, terasamuhutte divase bhavai jAva NaM jaMbuddIve dIve dAhigaDDhe bArasamuhutte divase bhavaI) dIpanA uttara godAmane ikSiNa golA mArItanA be vibhAganA ardhAmAM eka sAthe ja soLa muhUrta pramANane divasa hoya che. paMdara muhUrta pramANane divasa hoya che. cauda muhUrta pramANane divasa hoya che. tera muhUrta pramANane divasa hoya che. A rItanA kramathI tyAM sudhI kahevuM ke jyAM sudhI jaMbudvIpanA dakSiNArdhamAM bAra muhUrta pramANane divasa thAya. e vakhate uttarArdhamAM paNa bAra muhUrta pramANane divasa thAya che. mA 4thananA suutrpaatthne| 34 2 // pramANe cha.-(jayA meM jaMbuDhIve dIve dAhiNaDDhe solasamuhutte divase bhavai, tayA NaM uttaraDDhe vi solasa muhutte divase bhavai, jayA NaM uttaraDDhe solasamuhutte divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDhe vi solasamuhutte divase bhavai) tyAhArathI ubha sama zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam pratipAdakaM sUtraM sAkSAt svayamAha-'tA jayA NaM uttarar3e bArasamuhatte divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDe vi vArasamuhutte divase bhavai, jayA NaM dAhiNaDDe bArasamuhutte divase bhavai tayA NaM uttarar3e vi bArasamuhutte divase bhavaI' tAvad yadA khalu uttarArddha dvAdazamuhattau divaso bhavati tadA khalu dakSiNAH'pi dvAdazamuhUrtoM divaso bhavati, yadA khalu dakSiNArdhe dvAdazamuhUrtoM divaso bhavati, tadA khalu uttarArdai'pi dvAdazamuhattoM divaso bhavati, iti // ___'tA-jayA NaM dAhiNaDDe bArasamuhutte divase bhavai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puracchimapaccatthimeNaM sayA puNNarasamuhutte divase bhavai sayA paNNarasamuhuttA rAI bhavai, avaTThiyA NaM tattha rAiMdiyA paNNattA samaNAuso !, ege evamAhaMsu 1 // tAvad yadA khalu dakSiNA dvAdazamuhattoM divaso bhavati, tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu sadA paJcadazamuhUttau divaso bhavati, sadA paJcadazamuhUrtI rAtrirbhavati, prakAra se krama samaja leveM bArahamuhUrta pramANa pratipAdaka sUtra svayaM kahate haiM(tA jayA NaM uttarar3he bArasamuhutte divase bhavaha tayA NaM dAhiNaDDevi bArasa muhutte divase bhavai, jayA NaM dAhiNaDe bArasa muhutte divase bhavai tayA NaM uttaraDevi bArasamuhutte divase bhavai) jaba uttarArddha meM bArahamuhUrta pramANa kA divasa hotA hai taba dakSiNAI meM bhI bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai, jaba dakSiNArddha meM bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai taba uttarArddha meM bhI bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai| __ (tA jayA NaM dAhiNaDDhe bArasamuhatte divase bhavai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puracchimapaccatthimeNaM sayA paNNarasamuhutte divase bhavai, sayA paNNarasamuhattA rAI, bhavai, avaTiyA NaM tattha rAiMdiyA paNattA samaNAuso ege evamAhaMsu) jaba dakSiNArddha meM bAraha muhUrta kA divasa hotA hai, taba jaMbudvIpa nAmaka dvIpa meM mandara parvata kI pUrva evaM pazcimadizA meM sadA paMdraha sevA mA2 bhuta pratipA64 sUtra54 saya pragaTa 42i cha-tA jathA NaM uttaraDaDhe bArasa muhutte divase bhavai, tayA NaM dAhiNaDUDhe vi bArasamuhutte divase bhavai, jayA Na dAhiNaDUDhe bArama muhutte divase bhavai, tayA NaM uttaraDUDhe vi bArasamuhutte divase bhavai) kyAre uttarAdhamAM bAra muhUrta pramANane divasa hoya che, tyAre dakSiNArdhamAM paNa bAra muhUrta pramANane divasa hoya che, ane jyAre dakSiNArdhamAM bAra muhUrta pramANane divasa hoya che tyAre uttarArdhamAM 5 mA2 bhuta pramANunI havasa kAya che. (tA jayA NaM dAhiNaDDhe bArasamuhutte divase bhavai tayA Na jaMbuddIve maMdaramsa pavvayassa puracchimapaccasthime NaM sayA paNNarasamuhutte divase bhavai, sayA paNNarasamuhuttA rAI bhavai, avaTThiyA NaM tattha rAiMdiyA paNNattA samaNAuso ege evamAsu) 1 nyAre dakSiNa bhAM mA2 bhutanI hivasa DAya che tyAre pUdI5 nAmanA dvIpamAM maMdara parvatanI pUrva ane pazcimadizAmAM sadA paMdara muhUrtane divasa hoya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ 568 sUryaprajJaptisUtre avasthitAni khalu tatra rAtriMdivAni prajJaptAni zramaNAyuSman ? eke evamAhuH 1||-taavtttr sthale yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha-dakSiNavibhAgArdai dvAdazamuhUrtapramANo divaso bhavati tadA khalu jambUdvIpasyottarArddha'pi dvAdazamuhartapramANo divaso bhavati tathA ca yadA uttarArddha dvAdazamuhUrttapramANo divaso bhavati, tadA dakSiNA'pi dvAdazamuhUrtAtmako divaso bhavati, tadA ca aSTAdazAdi divasakAle jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM ca dizi sadA-sarvadA-sarvakAle paJcadazamuhUttoM divaso bhavati, tathA ca sarvadeva paJcadazamuhartA rAtri bhavati, kuta iti jijJAsAnivRtyarthamAha-avasthitAni-ekarUpANisakalakAlamekapramANAni khalu iti nizcitaM tatra-mandaraparvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM ca dizi rAtrindivAni-rAtridivasapramANAni tulyAni prajJaptAni-kathitAnIti he zramaNa ! he AyumAn ! etacca prathamAnAM paratIthikAnAM mUlabhUtaM svaziSyaM prati AmantraNa vAkyam / atropamuhUrta kA divasa hotA hai evaM pandraha muhUrta kI rAtrI hotI hai| vahAM para rAtridivasa avasthita kahA hai he zramaNAyuSman koI eka isa prakAra se kahatA hai / kahane kA bhAva yaha hai ki jaba jaMbudvIpa ke dakSiNArddha meM mAne dakSiNa vibhAga ke ardha bhAga meM bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai taba jaMbUdvIpa ke uttarArddha meM bhI bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai / tathA jaba uttarArdha meM bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai, taba dakSiNArdha meM bhI bAraha muhUrta pramANa kA divasa hotA hai, usa samaya aThAraha muharta pramANa ke divasa kAla meM jaMbUdvIpa ke maMdaraparvata kI pUrva dizA meM tathA pazcima dizA meM sarva kAla paMdraha muhUrta kA divasa hotA hai tathA sarvadA paMdraha muhUrta kI rAtrI hotI hai yaha kisa prakAra hotA hai ? isa jijJAsA kI nivRtti ke liye kahate haiM-avasthita rUpa se mAne sakala kAla eka pramANavAlA rAtri divasa hotA hai| kAraNa kI maMdara parvata ko pUrva evaM pazcima dizA meM rAtridivasa kA pramANa tulya kahA hai, he ane paMdara suhutanI rAta hoya che, tyAM rAtri divasa avasthita eTale ke sthira kahela che. he zramanuM AyuSyana kei eka A pramANe kahe che, kahevAno bhAva e che ke-jyAre jabUdvIpanA dakSiNArdhamAM eTale ke dakSiNa vibhAganA ardhA bhAgamAM bAra muharta pramANano divasa hoya che tyAre jaMbUdvIpanA uttarArdhamAM paNa bAra muhUrta pramANane divasa hoya che, tathA jyAre uttarArdhamAM bAra muhUrta pramANano divasa hoya che, tyAre dakSiNArdhamAM paNa bAra muhUrta pramANane divasa hoya che. aDhAra muhUrta pramANunA divasakALamAM je bUdvIpanA maMdaraparvatanI pUrva dizAmAM tathA pazcima dizAmAM sadAkALa paMdara muhUrtane divasa hoya che. tathA sadA paMdara muhUrtanI rAtrI hoya che, A kevI rIte thAya che? e jIjJAsAnI nivRtti mATe kahe che ke avasthita rUpathI eTale ke sadAkALa eka sarakhA pramANanI rAtri hoya che, kAraNa ke maMdaraparvatanI pUrva ane pazcima dizAmAM rAtri divasanuM pramANa samAna kahela che. te Ayuzmana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam saMhAramAha-eke evamAhuH 1 // 'ege puNa evamAhaMsu-tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM uttaraDe vi aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavai, jayA NaM uttaraDDhe aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM dAhigaDDhe vi aTThArasamuhuttANatare divase bhavai, evaM parihAveyavvaM' eke punarevamAhu stAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha aSTAdazamuhUrtAnantaro divaso bhavati tadA khalu uttarArddha'pi aSTAdazamuhUrtAnantaro divaso bhavati, yadA khalu uttarArdai aSTAdazamuhartAnantaro divaso bhavati tadA khalu dakSiNAde'pi aSTAdazamuhatInantaro divaso bhavati / evaM parihAtavyam ||-eke punardvitIyA stIrthAntarIyAH kathayanti yat zrUyatAM tAvanmama mataM yadA-yasmin samaye khalu-iti nizcitaM jambUdvIpe dvIpe dakSiNAH-dakSiNa vibhAgA? aSTAdazamuharttAnantara:-aSTAdazabhyo muhUrtebhyo'nantaram-kizciddhIno hInataro vA-yAvat saptadazabhyo muhartebhyaH kiJcit samadhikapramANo divaso bhavati tadA uttarArddha'pi-uttare'sminna,'pi aSTAdazamuhUrttAnantaro divaso bhavati, AyuSmAn zramaNa yaha prathama paratIrthika kA svaziSyoM ke prati AmantraNa vAkya hai upasaMhAra karate hue kahate haiM-koi eka prathama matavAdI isa prakAra se apanA mata kahatA hai / 1 / (ege puNa evamAhaMsu tA jayA NaM jaMbuddIye dIve dAhiNaDDe aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavai, tayA NaM uttaraDDhe vi aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavai, jayA NaM uttarar3e aTThArasamuhattANaMtare divase bhavai, tayA NaM dAhiNar3e vi aTTArasamuhuttANaMtare divase bhavai, evaM parihAveyabvaM) pahale matavAdI kA mata ko sunakarake koi eka dUsarA matavAdI kahane lagA kI mere mata ko sunojaba jambUdvIpa nAma ke dvIpa ke dakSiNArddha meM mAne dakSiNavibhAga ke arddha bhAga meM aThArahamuhUrtAnantara mAne aThAraha muhUrta pramANa meM kucha nyUna yA nyUnatara yAvat satraha muharta se kucha adhika pramANa kA divasa hotA hai taba uttarArddha meM bhI aThArahamuharttAnantarakA divasa hotA hai| evaM jaba uttarArddha meM zramaNa ! A pramANe pahelA paratIthikanuM svaziSya pratyenuM AmaMtraNa vAkya che, upasaMhAra karatAM kahe che ke keI eka pahele matavAdI A pramANe pitAno mata jaNAve che. tenA (ege puNa evamAsu tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDUDhe aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavaha, tayA NaM uttaraDUDhe vi advArasamuhuttANaMtare divase bhavai jayA NaM uttaraDhe advArasamuhuttANatare divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDhe vi advArasamuhuttANaMtare divase bhavai, evaM parihAve yavya) paDasA bhatavAhInA bhatane sAlaNAne me jAne matavAdI 43vA hAnyo ke mAre mata sAMbhaLe jyAre jaMbudvIpa nAmanA dakSiNArdhamAM eTale ke dakSiNa vibhAganA ardhabhAgamAM aDhAra muhUrtAnatara eTale ke aDhAra muhUrta pramANamAM kaMIka ochA athavA nyUnatara yAvat sattara muhUrtathI kaMIka vadhAre pramANane divasa hoya che. tyAre uttarArdhamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ 570 sUryaprazaptisUtre evaM yadA cottarArddha aSTAdazamuhAnantaro divaso bhavati tadA dakSiNA 'pi aSTAdazamuhartAnantaro divaso bhavati, evam-anena prakAreNa parihAtavyam-ekaikamuhartakrameNa hAniH kAryA / tameka parihAni prakAramAha-sattarasamuhuttANaMtare divase bhavai, solasamuhuttA NaMtare divase bhavai, paNNarasamuhuttANatare divase bhavai, codasamuhuttANatare divase bhavai, terasamuhuttANaMtare divase bhavai' saptadazamuhUrtAnantaro divaso bhavati, SoDazamuharttAnantaro divaso bhavati, paJcadazamuhartAnantaro divaso bhavati, caturdazamuhUrtAnantaro divaso bhavati, trayodazamuharttAnantaro divaso bhavati ||-ydaa jambUdvIpe dvIpe dakSiNArdai saptadazamuhUrttAnantaro divaso bhavati tadA uttarArdra'pi saptadazamuhAnantaro divaso bhavati, evamekaikamuharta hAnyA golArddhadvaye--jambadvIpasya dakSiNottarArddhakrameNa poDazamuharttAnantaro divaso vaktavyaH, tataH paJcadazamuharttAnantaro divaso vaktavya stadantaraM catudezamuhAnantaro divaso vaktavya statazca trayodazamuhAnantaro aThArahamuhUrtAnantara kA divasa hotA hai, taba dakSiNArddha meM bhI aThArahamuhUrtAnantara kA divasa hotA hai isa prakAra se eka eka muhUrta kI nyUnatA ke krama se kahaleveM / aba usa parihAni mAne nyUnatA ke prakArakA sUtrakAra kathana karate haiM-(sattarasamuhuttANatare divase bhavai, solasamuhuttANatare divase bhavai, paNNarasamuhuttANaMtare divase bhavai, codasamuhattANaMtare divase bhavai, terasamuhuttANaMtare divase bhavai) jaba jambUdvIpa nAmake dvIpa ke dakSiNArddha meM satraha muhUrtAnantara kA divasa hotA hai taba uttarArddha meM bhI satraha muhUrtAnantarakA divasa hotA hai / isa prakAra eka eka muhUrta kI nyUnatA se donoM golArdha meM mAne jambUdvIpake dakSiNa golArdha evaM uttaragolArdha ke kramase solahamuhartA nantarakA divasa kahanA caahiye| tatpazcAt paMdrahamuhartAnantara kA divasa kaha leveM tadanantara caudahamuhartAnantara kA divasa kahe tatpazcAt teraha muhUrtAnantara paNa aDhAra muhUrtAnantarane divasa hoya che. ane jyAre uttarArdhamAM aDhAra muhUrtAnaMtarane divasa hoya che tyAre dakSiNArdhamAM paNa aDhAra muhUrtAnaMtarano divasa hoya che, A pramANe eka eka muhUrtanI nyUnatAnA kramathI kathana karI levuM. have se parihAni seTave nyUnatAnA prA2nu suutr||2 4thana 42 cha.-'sattAsa muhuttANaMtare divase bhavai, solasamuhuttANaMtare divase bhavai, paNNarasamuhuttANatare divase bhavai, codasamuhuttANatare divase bhavai) nyAre pUdI5 nAmAnA dIpanA kSiAmA satta2 muDU. tanaMtarane divasa heya che tyAre uttarArdhamAM paNa sattara muhUrtAnatarane divasa hoya che. A pramANe eka eka muhurtanI nyUnatAthI beu gelArdhamAM eTale ke jaMbudvIpanA dakSiNa gelAImAM ane uttara goLArdhane kramathI seLa muhUrtAnaMtarane divasa kahe joIe te pachI paMdara muhUrtanaMtarano divasa kahe te pachI tera muhUrtAnaMtarane divasa kahI le. pUrepUrA aDhAra muhUrtane divasa hotuM nathI. tathA pUrepUrA sattara muhUrtane paNa divasa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam divaso vaktavyaH / na paripUrNASTAdazamuhUtau divaso na ca paripUrNa saptadazamuhUrtoM na ca paripUrNa SoDazamuhattoM divaso bhavati iti dvAdazamuhattaiparimANaM yAvannetavyamiti, eteSAM matena hi kadAcidapi paripUrNamuharttapramANo divaso na bhvti,| yato hi sarvatrAnantarazabdaprayogo dRzyate / atha dvAdazamuhUrtAnantara sUtramupadarzayati-'tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e vArasamuhuttANatare divase bhavai tayA NaM uttarar3e vi bArasamuhuttANaMtare divase bhavai, jayA NaM uttarar3e bArasamuhattANaMtare divase bhavai tayA NaM dAhiNar3e vi bArasamuhuttAgaMtare divase bhavai, tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaJcatthimeNaM No sadA paNNarasamuhutte divase bhavai, No sadA paNNarasamuhuttA rAI bhavai' tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNAH dvAdazamuhUrtAnantaro divaso bhavati, tadA khalu uttarA'pi dvAdazamuhUrttAnantaro divaso bhavati, yadA khalu uttarArddha dvAdazamuhUrtAnantaro divaso kA divasa kahaleveM, paripUrNa aThAraha muhartakA divasa nahIM hotA hai athavA paripUrNa satraha muhartakA divasa bhI nahIM hotA hai, evaM paripUrNa solahamuhUrta kA bhI divasa nahIM hotA isa prakAra bAraha muhUrta pramANa vAlA divasa paryanta kathana karaleveM, isa matAntaravAdI ke mata se kabhI bhI paripUrNa muharttAtmaka divasa nahIM hotA hai, kAraNa kI sarvatra anantara zabda kA prayoga hone se kucha nyUna aisA hI ullekha hotA hai| aba bArahamuhUrtAnantara sUtra kA kathana karate haiM (tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e bArasamuhattANaMtare divase bhavai tayA NaM uttaraDhe vi bArasamuhattANaMtare divase bhavai jayA NaM uttaraDUDhe bArasamuhattANaMtare divase bhavai tayA NaM dAhiNar3e vi bArasamuhattANaMtare divasa bhavai, tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM No sadA pannarasamuhutte divase bhayai, No sadA paNNarasamuhattA rAI bhavai) jambUdvIpa nAma ke dvIpa ke dakSiNArddha meM jaba bAraha muhUrtAnantara kA divasa hotA hai taba uttarArdha meM bhI bAraha muhUrtAnantarakA heta nathI. athavA pUrepUrA soLa muhUrtane paNa divasa hotuM nathI. A rIte bAra muhUrta pramANavALA divasanA kathana sudhI kathana karI levuM. A matAntaravAdInA matathI kayAreya paripUrNa muhUrtavALo divasa hoto nathI, kAraNa ke sarvatra anaMtara zabda prayoga karela che. tethI kaMIka nyuna e pramANe ja samajavAnuM che. ve mAra bhutAna ta2 sUtranu thana 42vAmAM Ave che.-(tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe bArasamuhattANatare divase bhavai, tayA NaM uttareDDhe vi bArasamuhattANatare divase bhavai, jayA NaM uttaraDDhe bArasamuhuttANaMtare divase bhavai dAhiNaDDhe vi bArasamuhuttANaMtare divase bhavai, tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM No sadA paNNarasamuhune divase bhavai, No sadA paNNarasamuhuttA rAI bhavai) dI5 nAmanA dIpanA kSiyamamA nyAre bAra muhUrtAnaMtarane divasa hoya che, tyAre uttarArdhamAM paNa bAra muhUrtAnaMtarane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre 572 bhavati tadA khalu dakSiNA'pi dvAdazamuhUrttAnantaro divaso bhavati / tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khala na sadA paJcadazamuhUrtto divaso bhavati, na sadA paJcadazamuhUrttA rAtri bhavati // - tAvad-tatra jambUdvIpe dvIpe dakSiNArje yadA dvAdazamuhUrttAnantaro divaso bhavati, tadA khala uttarAddhe'pi tathaiva dvAdazamuhUrttAnantaro divaso bhavati, evaM ca yadottarArddhe dvAdazamuhUrttAnantaraH- dvAdazabhyo muhUrtebhyaH kiJci nyUnaH ekAdazabhyo muhUrtebhyo'dhiko divaso bhavati tadA dakSiNA'pi tathaiva bhavati / atha tadA - aSTAdazAdi divasakAle jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAmaparasyAM ca dizi na naiva, sadA-sarvasmin samaye - sarvakAlaM paJcadazamuhUrttapamANo divaso bhavati, nApi ca sarvadA paJcadazamuhUrttA rAtri bhavati / kathameva mityAzaGkAM pariharannAha - 'aNavaTTiyA NaM tattharAiMdiyANaM samaNAuso ! ege evamAhaMsu 2' anavasthitAni khalu tatra rAtrindivAni he zramaNAyuSman ! eke evamAhuH || - anavasthitAni - aniyatapramANAni khalu tatra - mandaraparvatasya pUrvasyAmaparasyAM dizi rAtriMdivAni - rAtridivasapramANAni - rAtrindivapramANAni aniyatAnIti prajJaptAni - pratipAditAni he zramaNa ! he AyuSmabhityupasaMharati eke evamAhuH 2 || divasa hotA hai, evaM jaba uttarArdha meM bAraha muhUrtAnantarakA mAne bArahamuhUrta meM kucha nyUna gyAraha muhUrta se adhika kA divasa hotA hai taba dakSiNArdha meM bhI usI prakArakA divasa hotA hai, aThAraha muhUrtAdi divasa kAla meM jambUdvIpa ke mandara parvata ke pUrva evaM pazcima dizA meM sarva kAla pandrahamuhUrttapramANAtmaka divasa nahIM hotA hai / tathA sarvakAla pandraha muhartapramANAtmakarAtri bhI nahIM hotI hai, isa prakAra se kyoM hotA hai / isa zaMkA kI nivRtti ke liye kahate haiM - 'aNavaDiyA NaM tattha rAIdiyA NaM samaNAuso ege evamAhaMsu' 2 mandaraparvata kI pUrva pazcima dizA meM rAtri divasa kA pramANa aniyata prakAra kA kahA hai / upasaMhAra karate hue kahate hai he zramaNa AyuSman koi eka isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai // 2 // - divasa hAya che. ane jyAre uttarArdhamAM bAra muhUrtana'taranA divasa hAya che arthAt khAra muhUrtImAM kaIka eche. ane agyAra muhUtathI vadhAre pramANanA divasa hoya che tyAre dakSiNAmAM paNa eja pramANenA divasa hoya che. aDhAra mudipramANanA visakALamAM jaMbUDhIpanA ma MdarapatanA pUrva ane pazcima dizAmAM saDhAkALa paMdara muhUta pramANanA divasa hoto nathI. tathA sadAkALa paMdara muhUrta pramANanI rAtrI paNa nathI hatI A pramANe aibha thAya che ? me zaManI nivRtti bhATe aDDe cheDe -(aNavaDiyA NaM tattha rAIdiyA NaM samAuso ege evamAhaMsu ) 2 maharaparvatanI pUrva pazcimahizAmAM rAta divasa prabhANu aniyata prakAranu hAya che. have kathananA upasaMhAra karatAM kahe che, huM zramaNa AyuSman ! koi eka A pramANe peAtAnA mata jaNAve che. rA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ 573 sUryakSaptiprakAzikA TokA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam 'ege puNa evamAhaMsa-tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDraDhe aTArasamahatte divase bhavai tayA NaM uttaraDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM uttaraiDhe aTThArasamuhutta divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDhe bArasamuhuttA rAI bhavai, jayA Na dAhiNaDDhe aTThArasamuhuttANaMtare divase bhavai, tayA NaM uttaraDUDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavaI' eke punarevamAhu-stAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNAH aSTAdazamuhattau divaso bhavati, tadA khalu uttarArddha dvAdazamuhartA rAtri bhavati, yadA khalu uttarArddha aSTAdazamuhUttoM divaso bhavati tadA khalu dakSiNA dvAdazamuhUttoM rAtrirbhavati, yadA khalu dakSiNArdai aSTAdazamuhUrtAnantaro divaso bhavati tadA khalu uttarArdai dvAdazamuhUrttA rAtrirbhavati-eke puna stRtIya matavAdinaH evaM kathayanti-yathA-tAvaditi prAgvat yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArdai aSTAdazamuhattau divaso bhavati tadA khalu uttarArdai dvAdazamuhartapramANA rAtri bhavati, evaM ca yadA-yasmin samaye uttarArddha-uttaravibhAge aSTAdazamaharttapramANo divaso bhavati tadA tasminnapi samaye dakSiNAH-dakSiNavibhAgAH dvAdazamuhartapramANA rAtri bhavati, evaM ca yadA khalu dakSiNa vibhAgArddha aSTAdazamuhAnantaraH-aSTAdazabhyo muhartebhyo'nantara:-kiJciddhIna:-manAgnyUna:-hInaH hInataro vA, tadA-tasminnapi samaye uttarArddha-uttaravibhAgAH tu dvAdazamuhUrtapramANA rAtri bhavati na tatra kAcinnyUnAdhi__ (ege puNa evamAhaMsu-tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDe aTThArasamuhutte divase bhavai, tayA NaM uttaraDre duvAlasamuhuttA rAI bhavai jayA NaM uttaraDhe aTThArasamuhatte divase bhavai, tayA NaM dAhiNaDDhe bArasamuhattA rAI bhavai jayA NaM dAhiNaDDhe aTThArasamuhattANaMtare divase bhavai, tayA NaM uttaraDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavaI' jaba jambUdvIpa nAma ke dvIpa ke dakSiNArdha meM aThAraha muharta kA divasa hotA hai, taba uttarArddha meM bAraha muhUrta pramANa vAlI rAtri hotI hai| evaM jisa samaya uttara vibhAga meM aThArahamuhUrta pramANa kA divasa hotA hai usa samaya dakSiNa vibhAga ke ardha bhAga meM bAraha muhUrta pramANa vAlI rAtrI hotI hai| evaM jaba dakSiNa vibhAga ke AI bhAga meM aThArahamuhartAnantara mAne aThArahamuhUrta meM kucha nyUna iSat nyUna yA nyUnatara divasa hotA hai (ege puNa evamAhesu-tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiDDhe aTThArasamuhutte divase bhavai tayA NaM uttaraDUDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM uttaraDDhe advAra samuhutte divase bhavai, tayA NaM dAhiNADDhe bArasamuhattA rAI bhavai, jayA NaM dAhiNaDDhe aTThArasamuhuttANatare divase bhavai, tayA NaM uttaraDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai) nyAre dvI5 nAmanA dIna! ikSiA bho mAra muhUrtane divasa hoya che, tyAre uttarArdhamAM bAra muhUrta pramANunI rAtrI hoya che. ane jyAre uttara vibhAgArdhamAMaDhAra muhUrta pramANane divasa hoya che tyAre dakSiNa vibhAganA ardhabhAgamAM bAra muharta pramANanI rAtrI hoya che. ane jyAre dakSiNa vibhAganA ardhabhAgamAM aDhAra muhartA naMtara eTale ke aDhAra muhUrtamAM kaMika nyUna ISat myuna yA nyUnatara divasa hoya che tyAre zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ 574 sUryaprajJaptisUtre aar bhavatIti / yadA cottarArddha aSTAdazamuhUrttapramANA rAtristadA dakSiNA dvAdazamuhUrttapramANo divaso bhavati yadA cottarArddha aSTAdazamuhUrttAnantaro divaso bhavati tadA dakSiNA dvAdazamuhUrtta pramANa eva rAtri bhavati, arthAt sarvatra rAtrimAnaM sthiramekarUpa mityanutamapi UhanIyam || ' evaM yavvaM sakalehiya aNaMtarehiya ekkekke do do AlAvagA, savvahiM duvAlasamuhuttA rAI bhavai' evaM netavyaM sakalaizca anantaraizca yAvat ekaikasmin dvau dvau Aaryat, sarvatra hi dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati // - evaM pUrvoktaprakAreNa netavyaMjJAtavyaM - tAvad vaktavyaM yAvat trayodazamuhUrttAnantaradivasavatavyatA samAgacchet, ekaikasmizca saptadazAdike saMkhyA vizeSe sakale muhUrteranantaraiva kiJcinnyUnai dvau dvau AlApako - tadarthapratipAdakavAkyavizeSau vaktavyau, sarvatra hi dvAdazamuharttA rAtri bhavati // tadyathA-AlApakAH - 'jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDe sattarasamuhutte divase bhavai tayA NaM usa samaya uttara vibhAgArdha meM bAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai / jaba uttarArddha meM aThAraha muhUrtapramANavAlI rAtrI hotI hai taba dakSiNArdha meM bAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai jaba uttarArddha meM aThAraha muhUrtAnantara kA divasa hotA hai taba dakSiNArdha meM bAraha muhUrta pramANakI hI rAtri hotI hai arthAt sarvatra rAtrimAna sthira eka rUpa hai yaha nahIM kahane para bhI samajha leveM / ( evaM yavaM sakalehiya aNaMtarehiya ekke ke do do AlAvagA samvahiM duvAlasamuhuttA rAI bhavai) isa pUrvokta prakAra se jAna leveM / isa prakAra kA kathana vahAM taka kahe ki jahAM taka teraha muhUrtAntara divasa kA kathana A jAya eka eka satraha : saMkhyA vizeSa samagra muhUrta ke anantara kucha nyUna do do AlApaka mAne usake artha ko pratipAdaka vAkya vizeSa kaha leveM / sarvatra bArahamuhUrta pramANa vAlI rAtrI hotI hai / usakA AlApaka prakAra isa prakAra se - ( jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaiDhe sattarasamuhutte divase bhavai tathA NaM uttaravibhAgAdha mAM Ara muhUrta mamANunI rAtrI hoya che, temAM kaMI paNa nyUnAdhika pramANunI rAtrI hAtI nathI. jyAre uttarArdhamAM aDhAra muhUta pramANanI rAtrI hoya che, tyAre dakSiNA mAM khAra muhUrta pramANanA divasa hAya che. jyAre uttarAmAM aDhAra muhUrtana taranA divasa hAya che tyAre dakSiNA mAM bAra muhU pramANavALI rAtrI hoya che. arthAt badhe ja rAtrimAna sthira 435 4 mA udyA vagara pazu samala sevu (evaM NeyavvaM sakalehiya aNaMtareddiya ekke ke do do AlAvA savvahiM duvAlasamuhuttA rAI bhavai) mA pUrvota asthI sama levuM. A prakAranuM kathana tyAM sudhI kahevuM ke jyAM sudhI tera muhUrtAna'tara divasanuM kathana AvI jAya. eka eka sattara sakhyA vizeSa samagra muhUrtanI pachI kaMIka nyUna abje AlApa eTale ke te kathanane pragaTa karatAM vAkayarvizeSa kahI levA. badhe ja khAra muhUrtaprbhaannunii rAtrI ha!ya che, rono khAsA ahAra A prabhAle che. (jaya NaM jaMbuddIve dIve zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ ____ 575 sUryazaptiprakAzikA TIkA sR0 29 aSTamaM prAbhRtam uttarar3e duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM uttaraDDhe sattarasamuhutte divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDe sattarasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM uttaraDe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayANaM uttaraDUDhe sattarasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai' yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha saptadazamuhattoM divaso bhavati tadA khalu uttarArdai dvAdazamuhartA rAtri bhavati, yadA khalu uttarArdai saptadazamuhUrtoM divaso bhavati tadA khalu dakSiNA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati, yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNAH saptadazamuhartAnantaro divaso bhavati tadA khalu uttarArddha dvAdazamuhUttI rAtri bhavati, yadA khalu uttarArddha saptadaza muhUrtAnantaro divaso bhavati, tadA khalu dakSiNA dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati, evaM SoDazamuhUrta-SoDazamuhUrtAnantara, paJcadazamuhUrta-paJcadazamuhUrttAnantara, caturdazamuhUrta, caturdazamuhUrtAnantara, trayodazamuhUrtta- trayodazamuhartAuttaraDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA Na uttaraDDhe sattarasamuhutte divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM uttaraDDhe sattarasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA Na dAhiNaDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai) jaba jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa ke dakSiNAI bhAga meM satraha muhUrta kA divasa hotA hai taba uttara digvibhAgArdha meM bAraha muhUrta pramANa kI rAtrI hotI hai, jaba uttarArddha meM satraha muhUrta kA divasa hotA hai taba dakSiArdha bhAga meM bAraha muharta pramANa kI rAtrI hotI hai, jaba jambUdvIpa ke dakSiNAI bhAga meM satraha muhUrtAnantara divasa hotA hai taba uttarArdha meM bArahamuhUrta pramANa kI rAtrI hotI hai, jaba uttarArdha meM satraha muhUrtAnantara kA divasa hotA hai, taba dakSiNArdha meM bAraha muharta kI rAtri hotI hai| isI prakAra solaha muhate solaha muhUrtAnantara, pandraha muhUrta pandraha muhUrtAnantara, caudaha muhUrta caudaha muhUrtAnaMtara, teraha muhUrta dAhiNaDDhe sattarasamuhutte divase bhavai, tayA NaM uttaraDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM uttaraDDhe sattarasamuhutte divase bhavai tayA NaM dAhiNaDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA Na jaMbuddIve dIve dAhiNaDaDhe sattarasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM uttaraDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM uttaraDDhe sattarasamuhuttANatare divase bhavai, tayA NaM dAhiNaDaDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai) nyAre dI5 nAmanA dIpanA kSirAdha mAmA satta2 muhUta ne hivasa hAya che. tyAre uttara digvibhAgamAM bAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che. ane jyAre uttarArdhamAM sattara muhUrtane divasa hoya che, tyAre dakSiNArdhamAM bAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che. jyAre jaMbudvIpanA dakSiNAdhabhAgamAM sattaramuhUrtAnaMtarane divasa hoya che, tyAre uttarArdhamAM bAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che. jyAre uttarArdhamAM sattara muhUrtAnaMtarane divasa hoya che, tyAre dakSiNArdhamAM bAra muhUrta pramANunI rAtrI hoya che, e ja pramANe soLa muhUrta, seLa muhUrtAnatara, paMdara muhUrta paMdara muhUrtAnaMtara, cauda muhUrta caudamuhurtAnaMtara, terA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ 576 sUryaprazaptisUtre nantara dvAdazamuhartagatA api nava AlApakA bhaveyu steca pUrvavat vaktavyAH kimatragranthagauravena ||-dvaadshmuhaanntrgtm AlApakaM tu svayameva tIrthAntarIyo vakti-'tA jayA NaM jaMbudIve hIve dAhiNar3e duvAlasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM uttarar3e duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM uttaraDhe duvAlasamuhuttANaMtare divase bhavai tathA NaM dAhiNaDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tAvat yadA khalu jaNbUdvIpe dvIpe dakSiNAI dvAdazamuhUrtAnantaro divaso bhavati tadA khalu uttarArdai dvAdazamuhUrttAnantaro divaso bhavati yadA khalu uttarArddha dvAzamuhUrtAnantare divaso bhavati, tadA khalu dakSiNArddha dAdazamuhartA rAtri bhavati ||-taavditi prAgvat yadA-yasmin samaye khalu-iti nizcitaM jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha-dakSiNavibhAgA dvAdazamuharttAnantaraH-dvAdazabhyo muhartebhyo'nantaraH-kizcinyUna:-manAgnyUnapramANo divaso bhavati tadApi uttarArddha-uttaravibhAgArddha dvAdazamuhartapramANA rAtri bhavati / evaM ca yadottarArddha dvAdazamuharttAnantaro divaso bhavati tadA-tasyAmapi avasthAyAM dakSiNAH dvAdazamuhUrtapramANA teraha muhUrtAnaMtara, bAraha muhUrta taka kA nava AlApaka hote haiM, ve pUrva kathanAnusAra kaha leveM grantha gaurava bhaya se unakA yahAM ullekha nahIM kiyA hai, bAraha muhartAnantara kA AlApaka svayaM tIrthAntarIya kahate haiM-(tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe duvAlasamuhuttANatare divase bhavai tayA NaM uttaraDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM uttaraDDhe duvAlasamuhuttANaMtare divase bhavai tathA NaM dAhiNaDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai) jisa samaya jambUdvIpa nAma ke dvIpa ke dakSiNArdha meM mAne dakSiNa digvibhAgArdha bhAga meM bAraha muhartAnantara arthAt bAraha muhUrta meM kucha nyUna pramANavAlA divasa hotA hai taba uttara vibhAgArdha meM bAraha muhUrta pramANa kI rAtri hotI hai| evaM jaba uttarArdha bhAga meM bAraha muhUrtAnantara divasa hotA hai taba usa avasthA meM bhI dakSiNArdha bhAga meM pAraha muhUrta pramANa kI rAtrI hotI hai / arthAt isa tIsare matavAdI ke muhUrta teramuhUrtAnaMtara, bAra muhUrtagata kALanA kathana paryanta nava AlApake thAya che. te pUrva kathanAnusAra kahI levA grantha gaurava bhayathI tene ahIMyAM ullekha OMresa nathI. pA2 mushtaantrne| 2 54 25ya tIrthAntarIya 4 cha. ma 3-(tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe duvAlasamuhuttANatare divase bhavai, tayA NaM uttaraDDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai, jayA NaM uttaraDhe duvAlasamuhuttANatare divase bhavai tayA NaM dAhiNaDaDhe duvAlasamuhuttA rAI bhavai) nyAre dI5 nAmanA dvIpanA dakSiAmA arthAt dakSiA haGARNnA ardhA bhAgamAM bAra muhUrtAnaMtara eTale ke bAra muhUrta mAM kaMIka ochA pramANane divasa hoya che, tyAre uttara vibhAgAdhabhAgamAM bAra muhUrta pramANunI rAtrI hoya che ane jyAre uttarAdhabhAgamAM bAra muhUrtAnaMtarane divasa hoya che, e avasthAmAM paNa dakSiNArdha bhAgamAM bAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che, arthAt A trIjA matavAdInA matathI dinamAna game zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam va rAtri bhavati / arthAdasya mate dinamAnaM yathA tathA vA bhavatu tadviparItagolArddhe rAtrimAnaMtu sarvatra dvAdazamuhUrttapramANameva bhavatIti jJeyam / 'tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puratthimapaccatthimeNaM Nevasthi paNNarasamuhutte divase bhavai, Nevatthi paNNarasamuhuttA rAI bhavara, vocchiNNA NaM tattha rAIdiyA paNNattA, samaNAuso ! ege evamAhaMsu 3' tadA khala jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu naivAsti paJcadaza muhUrtto divaso bhavati, naivAsti paJcadazamuhUrttA rAtrirbhavati, vyavacchinnAvi khalu tatra rAtrindivAni prajJaptAni, he zramaNAyuSman ! eke evamAhuH 3 // - tadA - aSTAdaza muhUrttAnantarAdi divasakAle, jambUdvIpe dvIpe mandarasya pavatasya pUrvasyAmaparasyAM ca dizi naivastyetat naivAsti pUrvapratipAdito niyamaH, yaduta tatra khalu paJcadazamuhUrttI divaso bhavati, naivAstyetat - naivAsti dvAdazamuhUrttA rAtriH, kintu paJcadazamuhUrttA rAtri bhavati / kathameva mityAha - 'vocchiNNANaM' vyavacchinnAni - sadaikarUpANi khalu tatra - mandaraparvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM ca dizi, rAtridivAni - rAtrindivapramANAni khalu prajJaptAni - pratipAditAni, he zramaNa ! he AyuSman ! atraiva upasaMhAramAha-eke evamAhu riti trayANAM pratipattivAdinAM matAni pratipAditAni, mata se dinamAna koI bhI prakAra kA bhale hI ho paraMtu usase anya golArdha meM rAtrimAna to sarvatra bAraha muhUrta pramANa kA hI hotA hai / (tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa ssa puratthimapaccatthime NaM Navatthi paNNarasamuhutte divase bhavai, vatthi paNNarasamuhuttA rAI bhavai, vocchiNNA NaM tattha rAiMdiyA paNNattA samaNAuso ! ege evamAhaMsu) 3 aThAra muhUrtAnantarAdi divasa kAla meM jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM maMdara parvata kI pUrva evaM pazcimadizA meM pUrva pratipAdita niyama nahIM hai, paraMca vahAM para paMdraha muhUrta kA divasa nahIM hotA hai / tathA bAraha muhUrta pramANa vAlI rAtri bhI nahIM hotI hai yaha kisa prakAra se hotA hai ? so dikhalAte huve kahate haiM - (vocchiNA NaM) vyavacchinna mAne sadA kAla eka rUpa vahAM mAne maMdaraparvata kI pUrva pazcima dizA meM rAtri divasa kA pramANa kahA hai | upasaMhAra karate kahate hai hai zramaNa ! AyuSman ! koi eka tIsarA te prakAranuM bhale hoya paraMtu tenAthI bhinna gAlAmAM rAtrimAna te badhe ja khAra muhUrta prabhANunu ? hoya che, (tathA NaM jaMbuddIva dIve maMdarassa pavvayassa puratthimapaccatthimeNaM vatthi paNNarasamuhutte divase bhavai Navatthi paNNarasamuhuttA rAI bhavai, vocchiNNA NaM tattha iMdiyA paNNattA samAuso ege evamAhaMsu ) 3 madAra muhUrtAnaM tarAhi divasaaNamAM yUdvIpa nAmanA dvIpamAM ma MdarapadegtanI pUrva ane pazcimadizAmAM pUrva pratipAdita niyama nathI, paraMtu tyAM paMdara muhUrtonA divasa hettA nathI tathA khAra muhU`pramANanI rAtrI paNa hatI nathI, te thAya che ? te atAvatAM uDe che - ( vocchiNNANaM) vyavacchinna meTale sadAkALa eka rUpa maMdarapadegtanI pU.pazcima dizAmAM rAtadivasanuM pramANa kahela che, zrI suryaprajJapti sUtra : 1 577
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 sUryaprajJaptisUtre kintu etAstisro'pi pratipattayo mithyArUpAH santi yatohi etAH sarvA bhagavato'nanumatAH santi / tatrApi ye tRtIyamatavAdino te sadaiva dvAdazamuhUrttapramANAM rAtri micchanti, teSAM mate tu pratyakSa eva virodho dRzyate, yato hi nyUnAdhikakrameNa rAtre manaM pratyakSa mupalabhyate / tato hi samprati bhagavAn tAttvikaM svamata mupadarzayati- 'vayaM puNa evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH // - kevalajJAnenopalabdhasakalazAstramarmajJAH vayaM punarevaM vakSyamANarUpaM svavaktavyaM vadAmaH - pratipAdayAmaH // tameva prakAramAha- 'tA jaMbuddIve dIve sUriyA udINapAINamuggacchaMti pAINadAhiNamAgacchaMti, pAINadAhiNamuggarchati dAhiNapaDINamAgacchati dAhiNapaDINamuggacchaMti, paDINa udINamAgacchaMti, paDINaudINamuggaccheti udINapAINamAgacchaMti' tAvat matAvalambI isaprakAra apanA mata pradarzita karatA hai | 3 | pUrvokta prakAra se tInoM pratipattivAdiyoM ke bhinna 2 prakAra se matAntara kahe gaye hai kintu ye tInoM matAvalambiyoM ke mata mithyA rUpa hI hai kAraNa kI ye sabhI mAnyatAeM bhagavAna ko anumata nahIM hai mAne bhagavAn ke dvArA svIkRta nahIM hui hai / una meM bhI jo tIsarA matavAdI ki jo sadA bAraha muhUrta pramANa kI rAtri kahatA hai unake mata meM to pratyakSatA se hI virodha dikhatA hai, kAraNa kI rAtri kA nyUnAdhikamAna to pratyakSa se hI dikhatA hai / aba bhagavAn yathArtha svarUpavAlA apane mata kA kathana karate haiM - ( vayaM puNa evaM vayAmo) kevalajJAna se sakala zAstroM ke marma ko prApta karanevAle meM isa viSaya meM isa prakAra se kahatA hUM vahI prakAra dikhalAte huve kahate haiM- (tA jaMbuddIve dIve sariyA udINapAINa muggacchati, pAINa dAhiNamAgacchaMti, pAINadAhiNa muggacchati, dAhiNapaDINa mAgacchaMti, dAhiNapaDINa muggacchaMti, paDINaudINa mAgacchaMti, paDINaudINa muggacchati, udINapAINa mAgacchaMti) jambUdvIpa nAma upasaMhAra karatAM kahe che, he zramaNa AyuSman ! keI eka trIjo matAvalammI A pramANe pAtAnA mata pradarzita kare che. 35 o pUrvokta prakArathI traNe pratipattIvADhiyAnA judA judA prakAranA matAntara kahevAmAM Avela che, paraMtu A traNe matavADhiyAnA mata mithyArUpa ja che, kAraNa ke A badhI mAnyatAo bhagavAnane saMmata nathI. arthAt bhagavAne tenA svIkAra karela nathI. temAM paNu trIjA matavAdI ke je sadA khAra muhUrta pramANanI rAtrI hAvAnu kahe che tenA matamAM te pratyakSathI ja virodha dekhAya che, kAraNa ke rAtrinuM echuM vattu pramANa te pratyakSathI paNa dekhAya che huve bhagavAn yathArtha sva3pavANA potAnA bhatanu athana ure che, - (vayaM puNa evaM kyAmo) kevaLajJAnathI sakaLa zAstrAnA mane prApta karavAvALA hUM. A viSayamAM A pramANe kahuM dhyuM te prakAra tAvatA uDe che-(tA jaMbuddIve dIve sUriyA udINapAINa muggacchaMti, pAINa dAhiNa mAgacchaMti pAINa dAhiNa muggacchaMti, dAhiNapaDIga mAgacchaMti dAhi NapaDINa mummAcchaMti, paDINauddINa mAgacchaMti, paDINaudINa mumAcchaMti, udINapAINamA gacchaMti) zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ 579 sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam jambUdvIpe dvIpe sUyauM udIcInaprAcInamudgacchataH prAcInadakSiNamAgacchataH, prAcInadakSiNamudgacchataH, dakSiNaprAcInamAgacchataH, dakSiNapratIcInamudgacchataH prAcInamudInamAgacchataH, pratIcInamudIcInamudgacchataH udIcInapratIcInamAgacchataH, tAvaditi pUrvavat, jambUdvIpe dvIpe sUryoM maNDalaparibhramaNena yathAyogaM bhramantau merorudIcInanAcyAm-udakazAcyAm-uttarapUrvasyAM dizi-IzAnakoNe udgacchataH-uditau bhavataH, tatra codgatya-udayaM prApyaprAcInadakSiNaM-pAgadakSiNasyAM-dakSiNapUrvasyAm-AgneyakoNe AgacchataH-tatra vajantau dRSTau bhavataH, tatra bharatAdi kSetrApekSayA prAcInadakSiNa-prAradakSiNasyAM-dakSiNapUrvasyAM dizi udgatya dakSiNapratIcIna-dakSiNApAcyAM-dakSiNAparasyAM dizi-nairRtyakoNe AgacchataH, tatrApi ca dakSiNapratIcInaM dakSiNAparasyAM dizi-naiRtyakoNe aparavidehakSetrApekSayA udgatya pratIcInamudIcInam-apAgudIcyAm-aparottarasyAM dizi AgacchataH, tatrApi pratIcInamudIcInam-aparottarasyAM-vAyavyakoNe airAvatAdi kSetrApekSayA tatrodgatya prAcInamudIcInam-udakazAcyAm-uttarapUrvasyAM dizi-IzAnakoNe AgacchataH, tathaiva pratIcInamudIcIna mudgacchataH, udIcInapratIcInamAgacchataH, / evaM tAvat sAmAnyato ke chopa meM donoM sUrya maNDala paribhramaNa krama se yathAyogya bhramaNa karate huve meru kI uttara pUrva dizA meM mAne IzAna koNa meM udita hote hai aura vahAM udita hokara ke pUrva evaM dakSiNa dizA meM mAne AgneyakoNa meM Ate huve dRSTigocara hote haiM / vahAM para bharatAdi kSetra kI apekSA se pUrva dakSiNa dizA meM udita hokara ke dakSiNa pazcima dizA meM mAne naiRtyakoNa meM Ate haiM, yahAM para bhI dakSiNapazcima dizA meM mAne naiRtyakoNa meM aparavideha kSetra kI apekSA se udita hokara ke pazcima uttara dizA meM mAne vAyavya dizA meM Ate haiM vahAM para bhI mAne vAyavyakoNa meM bhI airavatAdi kSetra kI apekSA se udita hokara uttara pUrva dizA meM mAne IzAnakoNa meM Ate haiN| usI prakAra pazcima uttara dizA mAne vAyavya koNa meM udita hokara uttarapazcima dizA meM mAne jabUdvIpa nAmanA dvIpamAM bane sUrya maMDaLa paribhramaNanA kamathI yathAyogya bramaNa karatA karatA merUnI uttara pUrva dizAmAM eTale ke IzAna khuNAmAM udita thAya che. ane tyAM udaya pAmIne pUrva ane dakSiNa dizAmAM eTale ke agni khUNAmAM AvatA daSTigocara thAya che, ahIMyA bharatAdi kSetranI apekSAthI pUrva dakSiNa dizAmAM udaya pAmIne dakSiNa pazcimadizAmAM arthAt naivatyakeNamAM Ave che. ahIMyAM paNa dakSiNa pazcimadizAmAM eTale ke naiRtyakoNamAM apara videDa kSetranI apekSAthI udita thaIne pazcima uttaradizAmAM eTale ke vAyavya dizAmAM Ave che, ahIyAM paNa arthAta vAyavya dizAmAM paNa aravatAdi kSetranI apekSAthI udita thaIne uttara pUrva dizAmAM eTale ke IzAna khuNAmAM A che. e ja pramANe pazcima uttara dizA arthAt vAyavya dizAmAM udita thaIne uttara pUrva eTale ke IzAna koNamAM Ave che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ 580 sUryaprajJaptisUtre dvayorapi sUryayo rudayavidhi rupadarzitaH, vizeSatazca punarayaM yadaikaH sUryaH pUrvadakSiNasyA mudagacchati tadA dvitIyaH sUryo'parottarasyAM dizi samudgacchati, dakSiNapUrvodagatazca sUryo bharatAdIni kSetrANi merodakSiNadiga vibhAgavartIni svamaNDalabhrAmyA paribhraman tattat kSetraM prakAzayati, aparo'parottarasyAmudgataH san tata Urdhva maNDalaparibhrAmyA paribhraman airAvatAdIni kSetrANi meroruttaradigvibhAgavartIni kSetrANi prakAzayati, bhAratazca sUryo dakSiNAparasyAmAgacchataH san aparavidehakSetrApekSayA udayamAsAdayati, airAvatazca sUrya: punaruttarapUrvasyAmAgato bhavati, pUrvavidehApekSayA samudgacchati, tato dakSiNAparasyA mudgataH san tata Urdhva pradeza maNDalaparibhrAmyA paribhraman aparavidehAn prakAzayati, uttarapUrvasyAm vAyavya koNa meM udita hokara uttara pUrva mAne IzAna koNa meM Ate haiM / isa prakAra sAmAnya rIti se donoM sUrya kA udaya prakAra kahA hai vizeSataH prakAra kathana isa prakAra se haiM jaba eka sUrya pUrva dakSiNa dizA mAne AgneyakoNa meM udita hotA hai taba dUsarA sUrya pazcima evaM uttara dizA meM udita hotA hai tathA dakSiNa pUrva meM udita huvA sUrya bharatAdi kSetroM ko ki jo meru ke dakSiNa dizA meM rahe hai unako apanI maMDala gati ke paribhramaNa se paribhramaNa karate have una una kSetroM ko prakAzita karate haiM / tathA dUsarA pazcima uttara dizA meM udita hokara vahAM se Upara maMDala paribhramaNa gati se bhramaNa kara ke meru ki uttara dizA meM vartamAna airavatAdi kSetroM ko prakAzita karatA hai / bharatakSetra meM vartamAna sUrya dakSiNa pazcima dizA meM Akara ke aparavideha kSetra kI apekSA se udaya ko prApta karate hai| tathA airavata kSetra meM vartamAna sUrya phira se uttara pUrva dizA meM AtA hai tathA pUrva videha kSetra ko apekSA se udita hotA hai tatpazcAt dakSiNa pazcima dizA meM udita hokara ke maMDala paribhramaNa gati se usake Upara ke pradeza meM paribhramaNa kara ke apara videha kSetra ko prakA A pramANe sAmAnya prakArathI banne sUryane udaya prakAra kahyo che. vizeSataH kathana A pramANe che.-jyAre eka sUrya pUrvadakSiNa dizA eTale ke AgneyaNamAM udita thAya che, tyAre bIjo sUrya pazcima ane uttara dizAmAM udita thAya che. tathA dakSiNapUrvamAM udita thayela sUrya bharatAdi kSetrane ke je merUnI dakSiNa dizAmAM rahela che, tene potAnI maMDaLa gatinA paribhramaNathI paribhramaNa karIne merUnI uttara dizAmAM rahelA aravatAdi kSetrone prakAzita kare che. bharatakSetramAM vartamAna sUrya dakSiNa pazcima dizAmAM AvIne aparavideha kSetranI apekSAthI udaya prApta kare che. tathA eravatakSetramAM rahela sUrya pharithI uttarapUrva dizAmAM Ave che, tathA pUrvavideha kSetranI apekSAthI udita thAya che. te pachI dakSiNa pazcima dizAmAM udita thaIne maMDaLa paribhramaNa gatithI tenI uparanA pradezamAM paribhramaNa karIne aparavidehakSetrane prakAzita kare che. tathA uttarapUrvamAM udita thate sUrya tenI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam udgatastu tata Urdhva pradeza maNDalaparibhramaNagatyA caran pUrvavidehAn avabhAsayati, tatazcaiSaH pUrvavidehaprakAzakaH sUryo bhUyo dakSiNapUrvasyAM bharatAdi kSetrApekSayA udayamAsAdayati, aparavidehaprakAzakastu aparottarasyA mudeti / tadevaM jambUdvIpe dvIpe bhAratairavatayoH sUryayo rudayavidhiH pratipAditaH, yathA jambUdvIpe tathaiva zeSeSu dvIpeSvapi paribhAvanIyaH, samprati kSetravibhAgena divasarAtrivibhAgamAha 'tA-jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e divase bhavai tayA NaM uttarar3e divase bhavai, jayA NaM uttaraDDhe jaMbuddIve dIve divase bhavai tayANa maMdarassa pavvayassa purathimapaJcatthimeNaM rAI bhavai' tAvat yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha divaso bhavati tadA khalu uttarArdu divaso zita karatA hai / tathA uttara pUrva meM udita honevAlA sUrya unake Upara ke pradeza meM maMDalaparibhramaNa gati se bhramaNa kara ke pUrva videhAdi kSetroM ko prakAzita karatA hai| tadanantara pUrvavidehakSetra ko prakAzita karane vAlA sUrya phira se bharatakSetra kI apekSA se dakSiNa pUrvadizA meM udaya ko prApta hotA hai / apara videhakSetra ko prakAzita karane vAlA sUrya phira se bhAratakSetra kI apekSA se dakSiNapUrva dizA meM udaya ko prAptakaratA hai aparavideha ko prakAzita karane vAlA sUrya pazcima uttara dizA meM udita hotA hai / isa prakAra jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM bharata evaM airavatakSetra ke sUryoM kI udadyAvasthA kI vidhi kA pratipAdana kiyA hai| jisa prakAra jambUdvIpa meM kahA hai, usI prakAra se zeSa sabhI dvIpoM meM bhI bhAvita kara leveN|| aba kSetra vibhAga se divasarAtri ke vibhAga kA kathana karate haiM 'tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe divase bhavai tayA NaM uttaraDDhe divase bhavai, jayA NaM uttaraDDhe jaMbuddIve dIve divase bhavai tayA NaM maMdassa pavayassa purathimapaccatthimeNaM rAI bhavai) sUrya ke udaya vibhAga ke vicAra meM jisa samaya jambUdropa ke dakSiNa dizA ke ardha vibhAga meM divasa hotA hai uparanA pradezamAM maMDaLa paribhramaNa gatithI bhramaNa karIne pUrva videha kSetrane prakAzita kare che. te pachI pUrva videha kSetrane prakAzita karavAvALe sUrya pharIthI bharatakSetranI apekSAthI dakSiNapUrva dizAmAM udaya pAme che. aparavidehane prakAzita karavAvALe sUrya pazcima uttara dizAmAM udita thAya che. A pramANe jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM bhArata ane aravata kSetranA sUryonI udayAvarathAnI vidhInuM pratipAdana karela che. je pramANe jaMbudvIpamAM kahyuM che eja pramANe bAkInA badhA dvIpamAM paNa bhAvanA samajI levI. Dave kSetravimAthI visarAtanA vibhAganu 4thana 42vA Ave che. (tA jayA Na jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe divase bhavai, tayA NaM maMdaramsa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM rAI bhavai) sUrya na haya vimAna viyAmA nyAre yUdvIpamA dakSiNa dizAna ma zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ 582 sUryaprajJaptisUtre bhavati, yadA khalu uttarArddha jambUdvIpe dvIpe divaso bhavati tadA khalu mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu rAtri bhavati ||-taavt-ttrodyvibhaagvicaare yadA-yasmin samaye khalu-iti nizcitaM jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha-dakSiNavibhAgArddha divaso bhavati tadAtasmin samaye khalu uttarArddha-uttaravibhAge'pi divaso bhavati, yato hi ekasya sUryasya dakSiNadizi paribhramaNasambhave dvitIyasya sUryasyAvazyamuttaradizi paribhramaNasambhavo bhavedeva, 'dvayoH SaNmAsAntare sthitatvAt' yadA cottarArddha'pi divasastadA jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM ca dizi rAtri bhavati, tadAnI mekasyApi sUryasya tatra sthiti na bhavatIti / / 'tA jayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM divase bhavai tayA NaM paccatthimeNa vi divase bhavai, jayA NaM paJcatthimeNaM divase bhavai tayA NaM jaMbu. hIve dIve maMdarassa pavvayassa uttaradAhiNaNaM rAI bhavai' tAvada yadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM khalu divaso bhavati tadA khalu pazcimAyAM khalvapi divaso bhavati, taba mAne usa samaya uttaradizA ke vibhAgArdha meM bhI divasa hotA hai / kAraNa kI eka sUrya kA dakSiNa dizA meM paribhramaNa kA sambhava hone para dUsare sUrya ke paribhramaNa kA saMbhava uttara dizA meM avazya hI hotA hai / kAraNa kI donoM sUrya chahamAsa ke antara meM hI sthita hote haiN| tathA jaba uttarArdha meM bhI divasa hotA hai taba jambUdvIpa meM maMdara parvata kI pUrva pazcima dizA meM rAtri hotI hai kAraNa kI usa samaya vahAM para eka bhI sUrya hote nahIM hai| (tA jayA NaM jaMbuddIve dIve madarassa pavvayassa purathimeNaM divase bhavai, tayA NaM paccathimeNa vi divase bhavai, jayA NaM paccatthimeNaM divase bhavai, tayA NaM jaMbudIve dIve maMdassa pavvayassa uttaradAhiNeNaM rAI bhavai) isa prakAra vahAM ke dinarAtri ke vicAra meM jaba jambUdvIpa meM maMdara parvata kI pUrva dizA meM divasa hotA hai, taba pazcima dizA meM bhI divasa hotA hai / evaM jaba pazcima dizA meM vibhAgamAM divasa hoya che. e samaye uttara dizAnA vibhAgArdhamAM paNa divasa hoya che. kAraNa ke eka sUryane dakSiNa dizAmAM paribhramaNane saMbhava hoya tyAre bIjA sUryanA paribhramaNano saMbhava uttara dizAmAM jarUra hoya che. kAraNa ke bane sUryo cha mAsanA aMtaramAM ja sthita hoya che. tathA jyAre uttarArdha mAM paNa divasa hoya che tyAre jaMbUdvIpamAM maMdara parvatanI pUrva pazcima dizAmAM rAtrI hoya che. kAraNa ke te samaye tyAM eka paNa sUryana vidyamAnapADAtu nathI. (tA jayA gaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM divase bhavai, tayA NaM paccasthimeNa vi divase bhavai jayA gaM paccatthimeNa divase bhavai, tayA jaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttaradAhiNe NaM rAI bhavai) mA zate tyAMnA rAtridivasanA vicAramAM jyAre jaMbudvIpamAM maMdara parvatanI pUrva dizAmAM divasa hoya che, tyAre pazcima dizAmAM paNa divasa hoya che, ane jyAre pazcima dizAmAM divasa hoya che, tyAre zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam 583 yadA khalu pazcimAyAM khalu divaso bhavati tadA khalu jambUdvIpe dvISe mandarasya parvatasya uttaradakSiNe khalu rAtri bhavati / / tAvat-tatra dinarAtrivicAre yadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM dizi divaso bhavati tadA khalu pazcimAyA mapi dizi divaso bhavati, yato hi tatraikasya sUryasya pUrvadig vibhAgasambhave sati aparaspa sUryasyAparasyAM dizi sambhavo'vazyaM bhAvI, 'tayoH paimAsAntare sthitatvAta' yadA ca pazcimAyAM dizi divaso bhavati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasyottaradakSiNe-uttarato dakSiNatazca rAtri rbhavati, tadAnIM tatraikasyApi sUryasya sthite rabhAvAta // 'tA jayA NaM dAhiNaDDhe vi ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai tayA NaM uttaraDDhe ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai' tAvad yadA khalu dakSiNAdde'pi utkarSako'STAdazamuhattoM divaso bhavati tadA khalu uttarArdai utkarSako'STAdazamuhattoM divaso bhavati, tAvat-tatra jambUdvIpe dvIpe yadA-yasmin samaye khaludizA meM divasa hotA hai, taba jambUdvIpa nAmake dvIpa meM maMdara parvata ke uttara dakSiNameM rAtri hotI hai kAraNa kI vahAM para eka sUrya kA pUrva dizA ke vibhAga meM saMbhava hone para dUsare sUrya kA pazcima dizA meM avazyaMbhAvi saMbhava hotA hai| kAraNa kI donoM sUrya chahamAsa ke antara meM hote hai| jaba pazcima dizA meM divasa hotA hai, taba jambUdvIpa meM mandara parvata ke uttara dakSiNa dizA meM mAne uttara dizA meM evaM dakSiNa dizA meM rAtri hotI hai, kAraNakI usa samaya vahAM para eka bhI sUrya kI sthitikA abhAva hai mAne eka bhI sUrya vahAM para vidyamAna nahIM hote| 'tA jayA NaM dahiNaDDhe vi ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai tayA NaM uttaraDDhe ukkosae aTTharasamuhatte divase bhavai' usa jambUdvIpa nAmake dvIpa meM jisa samaya dakSi dizAke vibhAgAdha meM utkarSaka mAne parama adhika aThAraha muharte pramANakA divasa hotA hai taba usa samaya uttara vibhAga meM bhI parama prakRSTa aThArahamuhUrta pramANa kA divasa hotA hai / sarvAbhyantara maMDala meM sNcjaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM maMdara parvatanI uttaradakSiNamAM rAtri hoya che, kAraNa ke eka sUryane pUrva dizAnA vibhAgamAM saMbhava hoya tyAre bIjA sUryane saMbhava pazcima dizAmAM avazyameva hoya ja che, kAraNa ke bane sUryo cha mAsanA aMtaramAM hoya che. ane jyAre pazcima dizAmAM divasa hoya che tyAre jaMbudvIpamAM maMdara parvatanI uttaradikSaNadizAmAM eTale ke uttara dizAmAM ane dakSiNa dizAmAM rAtri hoya che. kAraNa ke te vakhate tyAM eka paNa sUryanuM astitva hatuM nathI. eTale ke e samaye tyAM eka paNa sUryanI sthiti hotI nathI. (tA jayA NaM dAhiNaDDhe vi ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, tayA NaM uttaraDDhe ukkosae advArasamuhutte divase bhavai) me sudIpa nAmana dvIpamA nyAre dakSiNa hizAnA ardhA vibhAgamAM utkarSaka eTale ke parama adhika aDhAra muhUrta pramANane divasa hoya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 584 sUryaprajJaptisUtre iti nizcitaM dakSiNArdai-dakSiNavibhAgArdai utkarSaka:-paramAdhiko'STAdazamuhUrtapramANo divaso bhavati, tadA-tasmin samaye uttaravibhAgA'pi paramaprakarSako'STAdazamuhUrtapramANo divaso bhavati, sarvAbhyantaramaNDale saJcaraNazIlatvAt , tatra ca yadaikaH sUryaH sarvAbhyantaramaNDalasaJcArI bhavati tadA dvitIyo'pi nizcayaM tat samaye zreNyA sarvAbhyantaramaNDalasaMcArI bhavatyeva tena dakSiNArdai utkRSTadivasasaMbhave uttarArde'pi sarvotkRSTadivasasambhavo'vazyaM bhAvIti // 'tA jayA NaM uttaraDhe aTThArasamuhutte divase bhavai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puratthimeNaM jahaNiyA dubAlasamuhuttA rAI bhavai' tAvad' yadA khalu uttarArdai aSTAdazamuhattoM divaso bhavati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM khalu jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati ||-taavditi prAgvat yadA khalu uttaravibhAgArddha sarvotkRSTo'STAdazamuhUrtapramANo divasau bhavati, tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAmaparasyAM ca dizi khalu jaghanyA-sarvAlpikA dvAdazamuhUrtapramANA rAtri bhavati, yato hi tadA sarvAbhyantare maNDale cAraM caratoH sUryayoH sarvatrApi dvAdazamuhartapramANAyAH rAtrereva sadabhAvo bhavati // 'tA jayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM ukosae aTThArasamuhutte. raNa zIla hone se / vahAM para jaba eka sUrya sarvAbhyantara maMDala meM saMcaraNavAlA hotA hai taba dasarA sUrya bhI nizcaya se usa samaya kI azreNI se sarvAbhyantara maMDala meM saMcaraNavAlA hotA hai| ataH dakSiNArdha meM utkRSTa prakAra se divasa kA saMbhava hone para uttarArdha meM bhI sarvotkRSTa se divasakA sambhava avazya hI hotA hai| (tA jayA NaM uttaraDe aTThArasamuhutta divase bhavai tayA NaM jaMbuddIve hIne maMdarassa pavvayassa purasthimeNaM jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavaI) jaba uttara vibhAgArdha meM sarvotkRSTa aThAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai taba jambuddhIpa meM maMdara parvata kI pUrva pazcimadizA meM jaghanyA-sarvAlpA bAraha mAharta pramANavAlI rAtrI hotI hai| kAraNa kI sarvAbhyantara maMDala meM donoM sUrya kA saMcaraNa hone se bAraha muhUrta pramANavAlI hI rAtri kA sadbhAva rahatA hai| (tA jayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM ukkosae aTThArasa tyAre uttara vibhAgamAM paNa parama prakRSTa aDhAra muhUrta pramANane divasa hoya che. sarvolyu. tara maMDaLamAM saMcaraNa hovAthI tyAM jyAre eka sUrya sarvAtyaMtara maMDaLamAM saMcaraNa kare che. tyAre bIjo sUrya paNa nizcayathI te samayanI azreNIthI satyaMtara maMDaLamAM saMcaraNazIla hoya. tyA uttarAdhamA 54 sAlakRSTa hiksanA sa mavazya DAya che. (tA jayA NaM uttaraDaDhe aTrArasamuhutte divase bhavai. tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) nyAre utta2 vimAmA saTi aDhA2 bhuta pramANane divasa hoya che tyAre jabUdvIpamAM maMdara parvatanI pUrva pazcima dizAmAM jaghanyAsavA bAra muhurta pramANanI rAtrI hoya che. kAraNa ke sarvAtyaMtara maMDaLamAM beu sUryonuM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam 585 divase bhavai tayA NaM paccatthimeNa vi ukkosae aTThArasamuhatte divase bhavai, jayA NaM paccasthimeNaM ukosae aTThArasamuhutte divase mavai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttaradAhiNaNaM jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM khalu utkarSako'STAdazamuhUtau divaso bhavati tadA khalu pazcimAyAM khalvapi utkarSako'STAdazamuhUtoM divaso bhavati, yadA khalu pazcimAyAM khalu utkarSaka: aSTAdazamuhattoM divaso bhavati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya uttaradakSiNe khalu jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati ||-taavditi prAgvat yadA jambUdvIpe dvIpe mandaraparvatasya pUrvasyAM dizi sarvAdhiko'STAdazamuharttapramANo divaso bhavati, tadA mandaraparvatasyAparasyAmapi dizi paramotkarSako'STAdazamuhartapramANo divaso bhavatyeva / (dakSiNottarArddhagataM praguktaM kAraNa matrApi anusaraNIyam) yadA ca mandaraparvatasya pazcimAyAmapi dizi paramotkarSako'STAdazamuhartapramANo divaso bhavati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandaraparvatasyottarato dakSiNatazca jaghanyA-sarvAlpikA rAtri bhavati-dvAdazamuhUrtapramANA bhavati / atrApi pUrvapazcimArddhamuhutta divase bhavai tayA NaM paccatthimeNaM ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai jayA NaM paccatthimeNaM ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai tayA NaM jaMbuddIvedIve maMdarassa pavvayassa uttaradAhiNeNaM jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) jaba jaMbUdvIpa meM maMdara parvata kI pUrva dizA meM sarvAdhika aThAraha muharta pramANakA divasa hotA hai taba maMdara parvata kI pazcima dizA meM bhI paramotkarSaka aThAraha muhUte pramANa kA divasa hotA hai, dakSiNottarAddhaMgata prathama kahA huvA kAraNa yahAM para bhI samajalenA / jaba maMdara parvata kI pUrva pazcima dizA meM paramotkarSaka aThAraha muhUrta pramANa kA divasa hAtA hai taba jambUdvIpa meM maMdara parvatakI uttara evaM dakSiNa dizA meM jaghanyA-mAne sabase choTI bAraha muhUrta pramANavAlI rAtrI hotI hai| yahAM para bhI pUrva pazcima saMya25 pAthI 2 bhuta prabhAnI rAtrino sahalA 2 che. (tA jayA NaM jabuddIve dIve maMdarassa pavva yarasa purathimeNaM ukkosae aTThArasa muhutte divase bhavai, tayA NaM paccatthi meNavi ukkosae aTThArasamuhutta divase bhavai, jayA NaM paccatthimeNaM ukkosae advArasamuhutte divase bhavai, tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdaramsa paya yassa uttaradAhiNeNaM jahaNiyA TuvAlasa muhuttA rAI bhavai) nyAre dIyamA bha2 5'tanI pUrva dizAmA sarvAdhi: 2madAra bhuta pramANano divasa hoya che, tyAre maMdira parvatanI pazcima dizAmAM paNa paramotkarSaka aDhAra muhUrta pramANuno divasa hoya che, (dakSiNa uttarArdha saMbaMdhI pahelAM kahela kAraNa ahIMyAM paNa samajI levuM) jyAre maMdira parvatanI pUrva pazcima dizAmAM paramatkarSaka aDhAra mahartA pramANane divasa hoya che tyAre ja budvIpamAM maMdara parvatanI uttara ane dakSiNa dizAmAM jaghanyA eTale ke sauthI nAnI bAra muhUrta pramANanI rAtrI hoya che. ahIyAM paNa pUrva pazcima ardha vibhAga ja rAtrinA saMbaMdhamAM kAraNa che tema samajavuM. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ 586 sUryaprAptisUtre rAtrigataM prAguktameva kAraNamanusaraNIyam // 'evaM eeNaM gameNaM NeyavvaM' evam-etena gamena netanyam , evaM-pUrvoktena prakAreNa-vibhAgArddhadvayavibhAgena bhAvanAvizeSeNa khalu etenaanantaroditena, gamena-AlApakena-AlApakagamena, netavyaM vakSyamANaprakAraH UhanIyaH, kaH sa vakSyamANaprakAra iti darzayati-'aTThArasamuhuttANaMtare divase sAtirega duvAlasamuhuttA rAI bhavaI' aSTAdazamuhUrttAnantaro divasaH, sAtireka dvAdazamuhUrttA rAtri bhavati // --yadA khalu mandarasya parvatasya dakSiNottarArddhayoH pUrvapazcimayorvA aSTAdazamuhartAnantaraH -aSTAdazabhyo muhUrtebhyaH kizcidUnaH saptadazabhyo muhUrttabhyo'dhikaH-kizcinnyUnaH aSTAdazamuhUrttapramANo divaso yadA syAttadA pUrvapazcimayo dakSiNottarArddhayorvA sAtireka dvAdazamuhartA-kizcidadhika dvAdazamuhartapramANA rAtri bhavati // evaM vakSyamANAni zeSANyapi padAni paribhAvanIyAni, sUtrapATho'pi pUrvoktAlApakagamAnusAreNa vibhaavniiyH| evameva saptadazamuhUrtadivasAdi pratipAdakA api sUtrAlApakAH paribhAvanIyAH dvAdazamuhUrtaadha vibhAga hI rAtri ke saMbaMdha meM kAraNa smjleveN| (evaM eeNaM gameNaM NeyatvaM' isa pUrvokta prakAra se mAne do goladha ke vibhAga kI bhAvanA vizeSa se vakSyamANa gama se mAne AlApaka prakAra se samajalece, vaha vakSyamANa AlApaka prakAra pradarzita karate huve kahate haiM-(aTThArasamuhattANaMtare divase sAtirekaduvAlasamuhattA rAI bhavaha) jaba maMdara parvata ke dakSiNa uttarArdha meM evaM pUrva pazcima ke ardha bhAga meM aThAraha muhUrtAnantara mAne aThAraha muhUrta meM kucha nyUna tathA sataraha muhUrta se adhika arthAt aThAraha muhUrta pramANa se kucha nyUna divasa hotA hai taba pUrva pazcima dizA meM yA dakSiNa uttara dizA meM kucha adhika bAraha muhUrta pramANavAlI rAtri hotI hai| isa prakAra se vakSyamANa anya padoM kI bhAvanA bhI samajaleveM tathA isakA sUtrapATha krama bhI pUrvokta AlApaka ke kathanAnusAra hI bhAvita kara smjleveN| isI prakAra satrahamuhUrta pramANa ke divasAdi pratipAdaka sUtrAlApaka bhI (evaM eeNaM gameNaM Neyavva) mA pUrvarita 2thI mele ke bhanne godAnI bhAvanA vizeSathI vakyamANagamathI arthAt AlApaka prakArathI samajI levuM. e vaphTamANa AlApaka 52 prazita 2i De cha-(advArasamuhuttANatare divase sAtiregaduvAlasamuhuttA rAI mavara) jyAre maMdira parvatanA dakSiNArdha ane uttarArdhamAM ane pUrva pazcimArdha bhAgamAM aDhAra muhUrtAnaMtara eTale ke aThAra muhUrtamAM kaMIka ochA tathA sattara muhUrtathI vadhAre arthAta aDhAra muhUrta pramANathI kaMIka ocho divasa hoya che, tyAre pUrva pazcima dizAmAM athavA dakSiNa uttaradizAmAM kaMIka vadhAre bhAra muhUrtanI rAtrI hoya che. A rIte vakyamANa bAkInA padonI bhAvanA paNa samajI levI. tathA AnA sUtrapAThane kama paNa pahelAM kahela AlApakanA kathana pramANe ja bhAvita karIne samajI le. Aja pramANe sattara muhartA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ 587 sUryatiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam parisamAptiM yAvaditi || mUlasUtrANi yathA - 'sattarasamuhutte divase terasamuhuttA rAi' yadA saptadazamuhUrttI divasastadA trayodazamuhUrttA rAtriH // 'sattarasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM sAtiregaterasamuhuttA rAI bhavai' yadA saptadazamuhUrttAnantaro divaso bhavati tadA sAtirekatrayodazamuhUrttA rAtri bhavati || 'solasamuhutte divase bhavas codasamuhuttA rAI bhavai, solasamuhuttANaMtare divase bhavai, tayA NaM sAtirega codasamuhuttA rAI bhavai' yadA poDazamuhUrtto divaso bhavati tadA caturdazamuhUrttA rAtri bhavati yadA poDazamuhUrttAnantaro divaso bhavati tadA sAtireka caturdazamuhUrttA rAtri bhavati || ' jayA paNNarasamuhutte divase bhavai tathA paNNarasamuhuttA rAI bhavai' yadA paJcadazamuhUrtI divaso bhavati tadA paJcadazamuhUrttA rAtri bhavati // 'jayA paNNarasamuhUttANaMtare divase bhavai tayA sAtiregapaNNarasamuhUttA rAI bhavai' yadA pazcabArahamuhUrta kI parisamApti paryanta bhAvita karaleveM, mUla sUtrapATha isa prakAra se hai - ( sattarasamuha divase terasamuhuttA rAI) jaba satraha muhUrta kA divasa hotA hai taba teraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / ( sattarasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM sAtiregaterasamuhuttANaM rAI bhavai) jaba satraha muhUrtAnaMtara kA divasa hotA hai taba sAtireka kucha adhika teraha muhUrta ko rAtrI hotI hai / (solasamuhutte divase bhavai, cohasamuhuttA rAI bhavai, solasamuttANaMtare divase bhavai; tayA NaM sAtiregacoddasamuhuttA rAI bhavara) jaba solaha muhUrta kA divasa hotA hai taba caudaha muhUrta kI rAtrI hotI hai tathA jaba solaha muhUrtAnaMtara kA divasa hotA hai taba sAtireka mAne kucha adhika caudaha muhUrta kI rAtrI hotI hai / (jayA NaM paNNarasamuhutte divase bhavai, tayA paNNarasamuhuttA rAI bhavai) jaba paMdraha muhUrta kA divasa hotA hai taba paMdraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / (jayA paMdarasamuhuttANaMtare divase bhavai, tayA pramANanA divasa vagere * pratipAdaka sUtranA AlApaka paNa khAra muhUrtInI samApti paryaMnta lASita urI samaka sevA. bhUNa sUtrapATha A pramANe aDesa che - ( sattarasamuhutte divase terasa muhuttA rAI) nyAre sattara bhungktne| hivasa hoya chetyAre tera muhUrtanI rAtrI hoya che. (sattarasamuhuttANaMtare divase terasamuhuttA rAI ) nyAre sattara muhUrta thI OM nyUna prabhANunA hivasa hoya, tyAre tera bhuhUrta'nI rAtrI hoya che. ( sattarasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA NaM sAtirega terasa muhuttA rAI bhavai) nyAre sattara bhuhUrtAnaMtarano divasa hoya che. tyAre sAtire' arthAt OM ivadhAre tera bhuhUrtanI rAtrI hoya che, (solasa muhutte divase bhavai, codasamuhuttA rAI bhavai, solasamuhuttANaMtare divase codasamuhuttA rAI bhavai) nyAre soja muhUrta no hivasa hAya che tyAre cauda muhUta nI rAtrI hoya che, tathA jyAre sALa muhUrtAnataranA divasa hoya che, tyAre sAtire bheTale 466 vadhAre yauha muhUrtanI rAtrI hoya che. (jayA NaM pannarasamuhutte divase bhavai tayA paNNarasamuhuttA rAI bhavai) nyAre paMDhara bhuhUrta nA hivasa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 588 sUrya prajJaptisUtre dazamuhUrttAnantaro divaso bhavati tadA sAtireka paJcadazamuharttA rAtri rbhavati || ' jayA caudasadivase bhavatayA solasamuhuttA rAI bhavai' yadA caturdazamuhUrtI divaso bhavati tadA SoDazamuhUrttA rAtri bhavati 'jayA coddasamuhuttANaMtare divase bhavai tathA sAtirega solasamuhuttA rAI bhava' yadA caturdazamuhUrttAnantaro divaso bhavati tadA sAtireka poDazamuhUrttA rAtri bhavati || ' jayA terasamuhutte divase bhavai tayA sattarasamuttA rAI bhavai' yadA trayodazamuhUrtI divaso bhavati tadA saptadazamuhUrttA rAtri bhavati || ' jayA terasamuhUrttANaMtare divase bhavai tayA sAtirega sattarasamuhUttA rAI bhavai' yadA trayodazamuhUrttAnantaro divaso bhavati tadA sAtireka saptadazamuhUrttA rAti bhavati || ' jahaNNae dubAlasamuhutte divase bhavai ukkosiyA advArasamuhuttA rAI bhavai' jaghanyo dvAdazamuhUrttI divaso bhavati utkarSikA aSTAdazamuhUrttA sAtirega paNNarasamuhuttA rAI bhavai' jaba paMdraha muharttAnaMtara kA divasa hotA hai taba kucha adhika paMdraha muhUrta kI rAtri hotI hai| (jayA cauddasamuhutte divase bhava, tayA solasamuhattA rAI bhavai) jaba caudaha muhUrta kA divasa hotA hai taba solaha muhUrta kI rAtri hotI hai / (jayA cauddasamuhuttANaMtare divase bhavai, tayA sAtirega solasamuhuttA rAI bhavai) jaba caudaha muhUrtAnaMtara divasa hotA hai taba kucha adhika solaha muhUrta kI rAtrI hotI hai (jayA terasa muhutte divase bhavai tathA sattarasa muhuttA rAI bhavai) jaba teraha muhUrta kA divasa hotA hai taba satraha muhUrta kI rAtrI hotI hai, (jayA terasamuhuttANaMtare divase bhavai tayA sAtiregasattara samuhuttA rAI bhavai) jaba teraha muhUrtAnaMtara kA divasa hotA hai taba sAtireka satraha muhUrta kI rAtrI hotI hai / (jahaNNae dubAlasamuhutte divase bhavai, ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai) jaghanya bArahamuhUrtakA divasa hotA hai taba utkRSTA aThAraha muhUrta kI rAtrI hotI hai ( evaM hoya he tyAre paMDhara bhuhUrtanI rAtrI hoya che. ( jayA paMNNarasamuhuttANaMtare divase bhavai tathA sAtirega paNNarasamuhuttA rAI bhavai) nyAre paM42 muhUrtAnAMtarano divasa hoya tyAre 4644 vadhAre paMDhara bhuhUrtanI rAtrI hoyA che. (jayA caraddasamuhutte divase tathA solasamuhuttA rAI bhavai) nyAre yaha muhUrta no divasa hoya he tyAre soNa muhUrtanI rAtrI Doya che. tathA (jayA caudasa muhuttANaMtare divase bhavai, tathA sAtirega solasamuhuttA rAI bhavai) jyAre cauda muhUrtAna taranA divasa hAya che tyAre kaIMka adhika seALa muhUta'nI rAtrI hAya che. (jayA terasamuhutte divase bhavai, tayA sattarasamuhuttA rAI bhavai) nyAre tera muhUrta nA dvivasa hoya che tyAre sattara bhuhUrtanI rAtrI hoya cha ( jayA terasamuhuttANaMtare divase bhavai tathA sAtirega sattarasamuhuttA rAI bhavai) nyAre tera muhUrtAnaMtarano dvivasa hoya che tyAre sAtire! arthAt 466 vadhAre sattara muhUrtanI rAtrI hoya . ( jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai ) dhanya mAra muhUrta no hivasa hoya che zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TokA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam rAtri bhavati, // 'evaM bhANiyavvaM' evaM bhaNitavyam // evaM-pUrvoditaprakAraM bhaNitavyaM-vibhAvanIyam, dakSiNottaravibhAgA'pi evameva jJeyamiti / samprati samayanirUpaNamAha-'tAjayA NaM jaMbuddIve dIve dAhigar3e vAsANaM paDhame samae paDivajjai tayA NaM uttaraDUDhe vi vAsANaM paDhame samae paDivajjai' tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNA varSANAM prathama: samayaH prativrajati tadA khalu uttarArddha'pi varSANAM prathamaH samayaH prativrajati // tAvaditi prAgvat, yadA yasmin samaye khalu-iti nizcitaM jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha-dakSiNa vibhAgArdai varSANAM-varSAkAlasya prathamaH samayaH-prArambhakAlaH prativrajati-pratipadyate-prArambhasamayo bhavati, tadaivottarArddha'pi varSAkAlasya prArambhasamayo bhavati / tAdRzasvabhAvAt 'jayA NaM uttaraDDhe vAsANaM paDhame samae paDivajjai tayA NaM jaMbuddIve dIve madarassa pavvayassa purasthimapaJcatthimeNaM aNaMtara purakkhaDakAlasamayaMsi vAsANaM paDhame samae paDivajjai' yadA khalu uttarArddha varSANAM prathamaH samayaH parivrajati tadA khala jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu anantarapuraskRtakAlasamaye varSANAM prathamaH samayaHparivrajati ||-ydaa bhANiyavvaM) isa prakAra se samajha leveM arthAt dakSiNArddha evaM uttara vibhAgArddha meM bhI isI prakAra se kathana samaja leveM / aba samaya kA nirUpaNa kiyA jAtA hai-(tA jayA NaM javuddIve dIve dAhipar3e vAsANaM paDhame samae paDivajai, tayA NaM uttaraDDe vi vAsANaM paDhame samae paDivajai) jaba jambUddhIpa ke dakSiNavibhAga ke arddha meM varSAkAla kA prathama samaya mAne prArambha kAla hotA hai, usI samaya uttarArddha meM bhI varSAkAla kA prAraMbha samaya hotA hai, usI prakAra parivartana svabhAva mAne prakAra hone se aisA kahA jAtA hai / (jayA NaM uttarar3e vAsANaM paDhame samae paDivajai, tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccasthimeNaM aNaMtara-purakkhar3akAla samayaMsi vAsANaM paDhame samae paDivajai) jaba uttarArdha meM varSAkAla kA prathama samaya hotA hai, taba jambUdvIpa meM maMdara parvata kI pUrva dizA evaM pazcima tyAre 4 aDhA2 mutanI rAtrI ya che.(evaM bhANiyavyaM) 2. pUrvAta prathI samala levuM arthAt dakSiNA ane uttara vibhAgArdhamAM paNa A ja prakAranuM kathana samajavuM. ve samayanu ni354 32vAmA mAve che, (tA jayA NaM jambuddIve dIve dAhiNaDDhe vAsA paDhame samae paDivajjai, tayA paM uttaraDDe vi vAsANaM paDhame samae paDivajjai) jyAre jabUdvIpanA dakSiNa ardha bhAgamAM varSAkALane prathama samaya arthAt prAraMbhakALa hoya che, eja smate udharArdhamAM paNa varSAkALano AraMbha hoya che. e ja pramANe parivartana svabhAva vAtha tema 4AmA mAda cha. (jayA NaM uttaraDDhe vAsANaM paDhame samae paDivajjai, tayA NaM jaMbuddIve dIve :maMdarassa pavvayarasa purathimapaccatthimeNaM aNaMtarapurakkhaDakAlasamayasi vAsANaM paDhame samae paDivajjai) lyAre uttarAdhamA varSAMnI prathama samaya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ 590 sUryaprazaptisUtra cottarArddha varSAkAlasya prathamaH samayo bhavati tadA jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAmaparasyAM ca dizi anantarapuraskRtakAlasamaye-anantaram-avyavadhAnena puraskRta:-agre dhRto yaH kAlaH so'nantarapuraskRtaH kAlaH, atrAnantarapadavAcyo dvitIyaH kAla iti / tasmin kAle, punaratra samayaH saGketAdirapi bhavati atastavyavacchedArtha kAlagrahaNaM, kAlazcAsau samayazceti, tatra varSAkAlasya prathamaH samayaH pratipadyate prathamaH samayo bhavati-tadaiva varSAkAlasya prArambho bhavatIti / atraitaduktaM bhavati-yasmin samaye dkssinnaayottraarddhyo varSAkAlasya prathamaH samayo bhavati tasmAdUrdhvamanantare dvitIye samaye pUrvapazcimayo varSAkAlasya prathamaH samayo bhvtiityrthH|| 'tA jayA Na jaMbuddIve dIve maMdarassa pavyayassa puracchimeNaM vAsANaM paDhame samae paDivajjai tayA NaM paJcatthimeNa vi vAsANaM paDhame samae paDivajjai, jayA NaM paJcatthimeNaM vAsA NaM paDhame samae paDivajjai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdaradAhiNeNaM aNaMtarapacchAkayakAladizA meM anantara puraskRta kAla samaya meM arthAt anantara vyavadhAna rahita jo Age kAla vaha anantara puraskRta kAla kahA jAtA hai yahAM anantara pada se dUsarA kAla aisA samajanA cAhiye / usa dUsare kAla meM samaya pada saMketAdi artha meM bhI hotA hai aMtaH usakA parihAra ke liye kAla pada kA grahaNa kiyA gayA hai| kAla aisA jo samaya yaha varSAkAla kA prathama samaya hotA hai| varSAkAla ke prathama samaya meM hI varSAkAla kA prArambha hotA hai| yahAM para isa prakAra se kahanA cAhiye-jisa samaya dakSiNArdha evaM uttarArdha meM varSAkAla kA prathama samaya hotA hai, usake anantara mAne pazcAddhati dUsare samaya meM pUrva pazcima meM varSAkAla kA prathama samaya hotA hai (tA jayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavayassa puracchime NaM vAsANaM paDhame samae paDivajai, tayA NaM paccatthimeNa vi vAsANaM paDhame samae paDivajai,jayA NaM paccatthimeNaM vAsANaM paDhame samae paDivajai, tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdaradAhiNe NaM annNtrpcchaakykaalhoya che, tyAre jabUdvIpamAM maMdara parvatanI pUrva ane pazcima dizAmAM anaMtarapuraskRtakALa samayamAM eTale ke vyavadhAna rahita arthAt AMtarA vinAne je AgaLane kALa te anaMtara puraskRta kALa samaya kahevAya che, ahIMyAM anaMtara padathI bIjo kALa e pramANe samaja vAnuM che, e bIjA kALamAM samayapada saMketAdi arthamAM paNa prayukta thAya che tethI tenA parihAra mATe kALapada grahaNa karela che, arthAt kALa e je samaya e varSAkALano prathama samaya hoya che, varSAkALanA prathama samayamAM ja varSAkALane prAraMbha thAya che. ahIyAM A rIte kahevuM joIe jyAre dakSiNArdha ane uttarArdhamAM varSAkALano prathama samaya hoya che. tenA pachInA bIjA samayamAM pUrva pazcimamAM varSAkALane prathama samaya hoya che. (tA jayA NaM jaMbuddove dIve maMdarassa pavvayassa puracchime NaM vAsANaM paDhame samaye paDi rajja i tayA NaM paccatthimeNa vi vAsANaM paDhame samae paDivajjai, jayA gaM paccatthimeNaM vAsANaM paDhame zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29, aSTamaM prAbhRtam 591 samayasi vAsANaM paDhame samae paDivaNNe bhavai' tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM khalu varSANAM prathamaH samayaH pratibajati tadA khalu pazcimAyAmapi varSANAM prathamaH samayaH prativrajati, yadA khalu pazcimAyAM khalu varSANAM prathamaH samayaH prativrajati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandaradakSiNe khalu anantarapazcAtkRtakAla samaye varSANAM prathamaH samayaH pratipanno bhavati ||-taavt-ttr yadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandaraparvatasya pUrvasyAM dizi varSAkAlasya prathamaH samayo bhavati-yadA varSAkAlaH pratipadyate tadA-tasmin samaye pazcimAyAmapi dizi varSAkAlasya prathamaH samayaH pratipadyate, yadA ca khalu mandaraparvatasya pazcimAyAM dizi varSAkAlasya prathamaH samayaH pratipadyate-tadA jambUdvIpe dvIpe mandaraparvatasya dakSiNe uttare ca-uttarato dakSiNatazca anantarapazcAkRtakAlasamaye-anantaraH-avyavadhAnena pazcAtkRto'nantarapazcAtkRtaH tasmin kAlasamaye-anantarapazcAtkRtakAlasamaye varSAkAlasya prathamaH samayaH pratipadyate-bhavati-parisamApto bhavati, iha-yasmin samaye dakSiNAH uttarArdai ca varSAkAlasya prathamaH samayo bhavati tadanantare samaye pUrvapazcimayo varSANAM prathamaH samayo samayaMsi vAsANaM paDhame samae paDivaNNe bhavai) jaba jambUdvIpa meM maMdara parvata kI pUrva dizA meM varSAkAla kA prathama samaya hotA hai arthAt varSAkAla prAraMbha hotA hai, usa samaya pazcima dizA meM bhI varSAkAla kA prathama samaya hotA hai tathA jaba maMdara parvata kI pazcima dizA meM varSAkAla kA prathama samaya hotA hai, taba jaMbUdvIpa meM maMdara parvata ke dakSiNa dizA meM evaM uttara dizA meM mAne uttara dizA se evaM dakSiNa dizA se anantara pazcAt kRta kAla samaya meM mAne vyavadhAna rahita jo pazcAtvati kAla vaha anantara pazcAtkRta kAla kahA jAtA hai usa kAla samaya meM arthAt anantarapazcAtkRtakAla samaya meM varSAkAla kA prathama samaya pari samApta hotA hai| yahAM para jisa samaya dakSiNArdha evaM uttarAdha meM varSAkAla kA prathama samaya hotA hai, tadanantaraveM samaya meM pUrvapazcima meM samae paDivajjai, tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdaradAhiNeNaM aNaMtarapacchAkayakAlasamayaMsi vAsANaM paDhame samae paDivaNNe bhavai) nyAre pUdImA maha2 patanI pUrva dizAmA varSAkALano prathama samaya hoya che, eTale ke varSAkALano prAraMbha thAya che, e samaye pazcima dizAmAM paNa varSAkALane prathama samaya hoya che. tathA jyAre maMdara parvatanI pazcima dizAmAM varSAkALano prathama samaya hoya che, tyAre jaMbudvIpamAM maMdara parvatanI dakSiNadizAmAM ane uttara dizAmAM arthAt uttaradizA ane dakSiNadizAthI aMnatarapazcAtakRtakAlasamayamAM eTale ke vyavadhAna vagarane je pachIne samaya te anantarapazcAt kRtakALasamaya kahevAya che, e kALa samayamAM eTale ke anaMtarapazcAta kUtakALasamayamAM vaSakALane prathama samaya samApta thAya che. ahIMyAM jyAre dakSiNamAM ane uttarArdhamAM varSAkALane prathama samaya hoya che, te pachInA samayamAM pUrva pazcimadizAmAM paNa varSAkALane prathama zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ 592 sUryapraptisUtre bhavatIti / etAvanmAtrotAvapi yasmin samaye pUrvapazcimayo varSAkAlasya prathamaH samayo bhavati tato'nantare pazcAd bhAvini samaye dakSiNottarArddhayo varSAkAlasya prathamaH samayo bhavatIti gamyate tat kimartha masyopAdAnamiticet ! tadarthamucyate-iha kramotkramAbhyAM pratipAdito'rthaH prapazcitajJAnAM ziSyANA mati sunizcito bhavati, atasteSAmanugrahAya tathoktamityadoSaH // 'jahA samao evaM AvaliyA ANApANU thove lave muhutte ahoratte pakkhe mAse uU, evaM dasa AlAvagA jahA vAsANaM evaM hemaMtANaM gimhANaM ca bhANiyavyA' yathA samayaH evaM AvalikA prANApAnau stokaH lavaH muhUrtaH ahorAtraH pakSaH mAsaH RtuH, evaM dazaAlApakAH yathA varSANAm evaM hemantAnAM grISmANAM ca bhnnitvyaaH||-ythaa-yen pUrvotana prakAbhI varSAkAla kA prathama samaya hotA hai / isa prakAra se kahane se bhI jisa samaya pUrva pazcima meM varSAkAla kA prathama samaya hotA hai yaha jAnA jAtA hai, to yahAM para phira se yaha kyoM kahA ? isa zaMkA se samAdhAnArtha kahate haiM ki yahAM para krama evaM utkrama se pratipAdita artha jijJAsu ziSyoM ko samyak prakAra se bodha ho isa kAraNa unake anugraha ke liye isa prakAra ke spaSTatayA nirdeza kiyA hai ataH vaha doSAvaha nahIM hai, (jahA samao evaM AvaliyA ANA pANU thove lave muhutte ahoratte pakkhe mAse uU, evaM dasa AlAvagA jahA vAsANaM evaM hemaMtANaM gimhANaM ca bhANiyavvA) jisa prakAra se samaya kA kathana kiyA gayA hai usI prakAra se samaya se kucha adhika kAla kA bodha karAnevAlI AvalikA samaja leveM, tadanantara prANa, apAna, tadanantara stoka, saMjJaka tatpazcAt lava saMjJaka tatpazcAt muhUrta saMjJaka pazcAt ahorAtra, pazcAt pakSa tadanantara mAsa pazcAt Rtu ye saba kAla paryAya vAcaka zabda varSAkAlina prakAra se kaha lenA samaya hoya che. A rIte kahevAthI paNa jyAre pUrva pazcimamAM varSAkALane prathama samaya hoya che. tenI pachIthI AvatA samayamAM dakSiNArdha ane uttarArdhamAM varSAkALano prathama samaya hoya che. tema jaNAya che. te ahIyAM pharIthI A pramANe kema kahyuM ? A zaMkAnA samAdhAna mATe kahe che ke ahIyA krama ane utkamathI pratipAdana karela artha jIjJAsu ziSyane sArI rIte samajavAmAM Ave e hetuthI ziSyanA anugraha mATe A pramANe spaSTa rIte nirdeza cha, tathI toSAvaDa nathI. (jahA samao evaM AvaliyA ANA pANU thove lave muhutte ahoratte pakkhe mAse UU, evaM dasa AlAvagA jahA vAsANaM evaM hemaMtANaM gimhANaM ca bhANiyavA) je pramANe samayanuM kathana karavAmAM Avela che eja pramANe samayathI kaMIka vadhAre kALane badhA karAvanAra AvalikA, samajavI, te pachI Ana te pachI prANu, pAna, te pachI teka saMjJaka te pachI lava saMjJaka te pachI muhUrta saMjJaka te pachI ahorAtra pachIthI pakSa, te pachI mAsa te pachI tu A badhA kALanA paryAya vAcaka zabda che. te varSAkAlanA prakArathI kahI levA. tathA samaya saMbaMdhI AlApaka pahelAM kahIne pachI A AlApaka samaja. je udAharaNAI be zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam 593 reNa samayo bhavati, tena yathAsamayaH uktaH-pratipAdita stathaiva samayAt kiJcidadhikabodhikA AvalikA jJeyA, tatazca prANApAnau, tatastokAkhyaH tatazca lavaH tato muhatta statazcAhorAtra: pakSaH mAsaH Rturiti sarva kAlaparyAyavAcakAH zabdAH prAvRDAdirUpAH vaktavyAH, evaM samayagatamAlAyakam Adi kRtvA dazaAlApakAH paribhAvanIyAH, te ca samayagatAlApakarItyeva svayamahanIyAH / tadyathA-digdarzanamAtra mAlApakadvayaM yathA-'jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe vAsANaM paDamA AvaliyA paDivajjai tayA NaM uttaraDhe vi vAsANaM paDhamA AvaliyA paDiva jai' yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha varSANAM prathamA AvalikA prativrajati, tadA khalu uttarArddha'pi saiva varSANAM prathamA AvalikA prativrajati // 'jayA NaM uttaraDDhe vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivajjai tayANaM jaMbuddIve dIve mandarassa pavvayassa puracchimapaJcatthimeNaM aNaMtarapurakkhaDakAlasamayaMsi vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivajjai' yadA khalu uttarArdai varSANaM prathamA AvaliyA prativrajati, tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu anantarapuraskRtakAlasamaye varSANAM prathamA AvalikA prativrajati // tathA samaya gata AlApaka ko prathama kaha kara ke dasa AlApaka samajha leveN| ve sabhI samayagata AlApaka ke kathita prakAra se hI svayaM samaja leveM, jo mAtra udAharaNArtha mAtra ke liye do AlApaka yahAM para kahate haiM jo isa prakAra se haiM-(jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivajaha tayA NaM uttarar3e vi vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivajai) jaba jaMbUdvIpa ke dakSiNArdha meM varSARtu kI pahalI AvalikA kA prAraMbha hotA hai taba uttarArddha meM bhI vahI varSA Rtu kI prathama AvalikA prAraMbha hotA haiM / (jayA NaM uttarar3e vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivajjai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puracchimapaccatthimeNaM aNaMtarapurakkhaDakAlasamayaMsi vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivajjai) jaba uttarArdha meM varSAkAla kI pahalI AvalikA hotI hai taba jambUdvIpa meM maMdara parvata kI pUrva pazcima dizA meM anantara puraskRta kAla samaya meM varSAkAla kI pahalI AvalikA hotI hai| (tA jayA NaM mAtA maDIyAM vAmamA cha, ta 2 pramANe cha. (jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDhe vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivajjaI, tayA NaM uttaraDDhe vi vAsA NaM paDhamA AvaliyA paDivajjai) jyAre jaMbudvIpanA dakSiNArdhamAM varSARtunI pahelA AvalikAne prAraMbha thAya che tyAre uttarArdhamAM 55 4 varSARtunI 53dI bhApasinA prArama thAya che. (jayA NaM uttaraDDhe vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivajjai tayA NaM jabuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puracchimapaccasthime NaM atara. purakkhaDakAlasamayasi vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivajjai) nyAre uttarAdha mA l kALanI pahelI AvalikA thAya che tyAre jaMbUdvIpamAM maMdara parvatanI pUrva pazcima dizAmAM sanata2 122kRta 8 samayamA pAnI pahelI mAlita khAya che, (tA jayA NaM jabu. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ 594 sUryaprajJaptisUtre 'tA jayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayamsa purathimeNaM vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivajjai tayA NaM paccatthimeNaM paDhamA AvaliyA paDivajai' tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM khalu varSANAM prathamA AvalikA prativrajati tadA khalu pazcimAyAM khalu prathamA AvalikA prativrajati // 'tayA NaM jaMbuddIve dIve madarassa pavvayassa uttaradAhiNeNaM aNaMtarapacchAkaDakAlasamayasi vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivannA bhavai' tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya uttaradakSiNe khalu anantarapazcAtkRtakAlasamaye varSANAM prathamA AvalikA pratipannA bhavati |-atr pratipannA bhavati-paripUrNA bhavatItyanyat sarva mUlasUtre vyAkhyAtameva / chAyAta evaitepAmarthAH suspaSTAzca santi / evaM prANApAnAdikA api AlApakA bhaNitavyAH // 'jahA vAsANaM evaM hemaMtANaM' ityAdi, yathA-yena prakAreNapUrvoditaprakAreNa AlApakena-AlApakavat varSANAM-varSAkAlavat, ete-anantaroditAH samajaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM vAsANaM paDhamA AvaliyA paDi vajjai, tayA NaM paccatthime NaM paDhamA AvaliyA paDivajjai) jaba jambUdvIpa meM maMdara parvata kI pUrva dizA meM varSAkAla kI pahalI AvalikA hotI hai taba pazcima dizA meM bhI pahalI AvalikA hotI hai / (tayA gaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttarar3e dAhiNe NaM aNaMtarapacchAkaDakAlasamayaMsi vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivaNNA bhavai) jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM mandara parvata kI uttara dakSiNa dizA meM anantara pazcAtkRta kAla samaya meM varSAkAla kI prathama AvalikA pratipanna hotI hai mAne paripUrNa hotI hai| mUlasUtra meM sarva vyAkhyAta hai so chAyA se hI artha suspaSTa ho jAtA hai ataH vizeSa vyakhyA nahIM kI gaI hai| isI prakAra prANa apAnAdi kA AlApaka kaha leveM / (jahA vAsA NaM evaM hemaMtANaM) jisa prakAra pUrvokta prakAra ke AlApaka se varSAkAla kA kathana kahA usI prakAra ye varSAkAla kathanAnusAra anantara kathita samayAdigata AlApaka hIve dIve maMdarassa pavvayassa puratthimeNaM vAsANaM paDhamA AvaliyA paDivajjai, tayA of paccatthimeNaM paDhamA AvaliyA paDivajjai) yAre dIpabhA ma2 5 tanI pUrva dizAmA pahelI AvalikA hoya che, tyAre pazcima dizAmAM paNa pahelI AvalikA hoya che. (tayA NaM jaMbuddIve maMdarassa pavvayassa uttaradAhiNeNaM aNaMtarapacchAkaDakAlasamayaMsi vAsANaM paDhamA AbaliyA paDivaNNA bhavai) yUdIya nAbhanA dvIpama maha25 tanI utta26kSiA hizAma anaMtara pazcAt kRtakAla samayamAM varSAkALanI pahelI AvalikA pratipanna thAya che arthAt paripUrNa thAya che, mUla sUtramAM samyak prakArathI vyAkhyAta thayela che jethI chAyA mAtrathI artha spaSTa thaI jAya che tethI vizeSa vyAkhyA karela nathI. Aja pramANe AnaprANa vigerenA mAtA hI sevA. (jahA vAsANaM evaM hemaMtANa) 2 pramANe pUrita 85 mAthI vaSakALa saMbadhI kathana karela che, e ja pramANe arthAta vaSakALanA kathanAnusAra te pachI kahela zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam yAdigatAH AlApakAH hemantAdAvapi bhaNitavyAH-yathAsamaye daza AlApakA stathaiva hemante -zItakAle, grISme-grISmakAle-uSNakAle, evaM pratyekasmin samayAdi gatA daza AlApakA bhaNitavyAH-saMyojya vaktavyAH, ayanagatamAlApakaM tu svayameva kathayati-'tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e paDhame ayaNe paDivajjai tayA NaM uttarar3e vi paDhame ayaNe paDivajjai, jayA NaM uttaraDDe paDhame ayaNe paDivajjai tayANaM dAhiNaDe vi paDhame ayaNe paDivajai' tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha prathamam ayanaM prativrajati tadA khalu uttarA'pi prathamamayanaM prativrajati, yadA khalu uttarArddha prathamamayanaM prativrajati tadA khalu dakSiNArddha'pi prathamamayanaM prativrajati ||-taavt-ttr khalu jambUdvIpe dvIpe yadA-yasmin samaye dakSiNArdai -dakSiNavibhAgArddha prathamamayana-yAmyAyanaM-dakSiNAyanaM prativrajati-pratipadyate, tadA-tasminneva samaye uttarArddha'pi-uttaravibhAgA?'pi prathamamayanaM pratipadyate yugapadeva vibhAgadvaye prathamasyAyanasya pravRttirityarthaH / evameva yadottarArddha prathamamayanaM pratipadyate tadaiva dakSihemaMtAdi kAla viSaya meM bhI kaha leveM / jisa prakAra samaya meM daza AlApaka kahe tadanusAra hemanta mAne zItakAla saMbaMdhI evaM grISma mAne uSNakAla viSaya pratyeka ke viSaya meM samaya meM kahe anusAra dasa AlApaka kaha kara samaja leveN| ayana viSayaka AlApaka svayaM hI kahate haiM- (tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e paDhame ayaNe paDivajai, tayA NaM uttarar3e vi paDhame ayaNe paDivajjai) jambUdvIpa meM jisa samaya dakSiNa digvibhAgAdha meM prathama ayana mAne dakSiNAyana hotA hai, usI samaya uttarArdha meM bhI mAne uttara vibhAgArdha bhAga meM bhI prathama ayana hotA hai| arthAt dakSiNArdha evaM uttarArdha donoM vibhAga meM prathama ayana mAne dakSiNAyana pravRtta hotA hai| aisA hI jaba uttarArdha meM dakSiNAyana hotA hai usI samaya dakSiNArdha meM bhI prathana athana mAne dakSiNAyana pravartamAna hotA hai mAne jisa prakAra dakSiNA samayAdinA AlApa hemaMtAdikALa viSayamAM paNa kahI levA. eTale jevI rIte samayanA saMbaMdhamAM dasa AlApake kahyA eja pramANe hemaMta eTale ke zItakALa saMbaMdhI ane grISmakALa saMbaMdhI darekanA saMbaMdhamAM samayamAM kahyA pramANenA dasadaza AlApako kahIne sabha sevA. bhayananA samadhanI 2 5 2vaya 49 che. (tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDhe paDhame ayage paDivajai, tayA NaM uttaraDUDhe vi paDhame ayaNe paDivajjai, jayA NaM uttaraDDhe paDhame ayaNe paDivajjai tayANaM dAhiNaDaDhe paDhame ayaNe paDivajjai) nyAre bhUdvIpamA dkssinndigvibhAganA arthamAM prathama ayana eTale ke dakSiNAyana hoya che eja vakhate uttarArdhamAM paNa eTale ke uttaradigvibhAgArdhamAM paNa prathama ayana hoya che. eTale ke dakSiNArdha ane uttarArdha banne vibhAgamAM prathama ayana eTale dakSiNAyana pravartita thAya che, e ja pramANe jyAre uttarArdhamAM dakSiNAyana hoya che, e ja vakhate dakSiNArdhamAM paNa prathama ayana eTale ke zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 596 sUryaprajJaptisUtre NA'pi prathamasyAyanasya pravRttiH, yathA dakSiNArddha tathaivottarAdde'pIti // 'jayA NaM uttaraDe paDhame ayaNe paDivajjai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM aNaMtarapurakkhaDakAlasamayaMsi paDhame ayaNe paDivajjai' yadA khalu uttarArddha prathamamayanaM pratipadyate tadA khala jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM ca khalu anantarapuraskRtakAlasamaye prathamamayanaM pratipadyate ||-prthmmynN-dkssinnaaynm / anyatsarva chAyayaiva spaSTam // 'tA jayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM paDhame ayaNe paDivajjai' tayANaM paccatthimeNa vi paDhame ayaNe paDivajjai' tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM khalu prathamamayanaM prativrajati tadA khalu pazcimAyAM khalvapi prathamamayanaM prativrajati ||-taavditi prAgvad yadA jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM dizi dakSiNAyanaM bhavati tadaiva khalu pazcimAyAmapi dizi dakSiNAyanaM bhavati, natvanayoH kimapi antaraM patatItyarthaH // 'jayA NaM paJcatthimeNaM paDhame ayaNe paDivajjai tayA NaM jaMbuddI ve dIve bhaMdarassa pavvayassa uttaradAhiNeNaM aNaMmeM usI prakAra uttarArdha meM bhI hotA hai yahI bhAva hai / (jayA NaM uttarar3e paDhame ayaNe paDivajjai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM aNaMtarapurakkhaDakAlasamayaMsi paDhame ayaNe paDivajjai) jaba uttarArdha meM prathama ayana hotA hai taba jambUdvIpa meM maMdara parvata kI pUrva pazcima dizA meM anantara puraskRta kAla samaya meM prathama ayana mAne dakSiNAyana prApta hotA hai| chAyA se hI artha spaSTa hai ataH vizeSa vyAkhyA nahIM kahI hai / (tA jayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM paDhame ayaNe paDivajjai, tayA NaM paccasthimeNa vi paDhame ayaNe paDivajjai) jaba jambUdvIpa nAmaka dvIpa meM maMdara parvata kI pUrva dizA meM dakSiNAyana hotA hai usI samaya maMdara parvata kI pazcima dizA meM bhI dakSiNAyana hotA hai| ina donoM meM koI aMtara hotA nahIM hai| (jayA NaM paccasthimeNaM paDhame ayaNe paDivajjai tathA NaM javuddIve dIve maMdarassa dakSiNAyana heya che, arthAt je pramANe dakSiNAyanamAM thAya che e ja pramANe uttarArdhamAM paNa thAya cha tabha mA sabho . (jayA NaM uttaraDDhe paDhame ayaNe paDivajjai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthime NaM aNaMtarapurakkhaDasamayaMsi paDhame ayaNe paDivajjai) jyAre uttarArdhamAM prathama ayana hoya che tyAre jaMbudvIpamAM maMdaraparvatanI pUrva pazcima dizAmAM anantara puraskRta kALa samayamAM paheluM ayana eTale ke dakSiNAyana prApta thAya cha. chAyAthI / ma 25Ta bAthI vizeSa ase 428 nathI. (tA jayA NaM jaMbuddIve dIve bhaMdarassa pavvayasta purathimegaM paDhame ayane paDibajjai, tayA NaM paccatthimeNa vi paDhame ayaNe paDivajjai) nyAre bhUdI nAmana dvIpamA maha25 tanI pUrva zAma dakSiNAyana hAya che, tyAre maMdara parvatanI pazcima dizAmAM paNa dakSiNAyana hoya che. A bannemAM kaMI aMtara zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam tarapacchAkaDakAlasamayaMsi paDhame ayaNe paDivaNNe bhavai' yadA khalu pazcimAyAM khalu prathama mayanaM prativrajati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya uttaradakSiNe khalu anantarapazcAtkRtakAlasamaye prathamamayanaM pratipannaM bhavati ||-ysmin samaye mandaraparvatasya pazcimAyAM dizi prathamamayanaM-dakSiNAyanaM parivrajati-pratipadyate-pracalativA, tadA-tasmin samaye mandaraparvatasyottare dakSiNe ca prathamamayanaM pratipannaM-paripUrNa bhavati // 'jahA ayaNe tahA saMvaccha re juge vAsasae evaM vAsasahasse vAsasayasahasse puvvaMge putve evaM jAva sIsapaheliyA paliovame sAgarovame' yathA ayane tathA saMvatsare yuge varSazatam evaM varSasahasraM varSazatasahasraM pUrvAGga pUrvam evaM yAvat zIrSaprahelikA palyopame sAgaropame-yathA-yenaiva prakAreNa ayane-ayanakrame AlApako bhaNita stathaiva krameNa saMvatsare'pi bhaNitavyaH, yugevakSyamANasvarUpe cAndrAdi saMvatsarapaJcavArSike, varSazate, varSasahasre, varSazatasahasra pUrvAGge pUrve evaM yAvat-yAvatkaraNAt amUnyapAntarAle padAni praSTavyAni, yathA-"tuDiyaMge tuDie aDaDaMge aDaDe avavaMge abave hUhUyaMge hahUye uppalaMge uppale paumaMge paume naliNaMge pavvayassa uttaradAhiNe NaM aNaMtarapacchAkaDakAlasamayaMsi paDhame ayaNe paDivaNNe bhavaI) jaba maMdara parvata kI pazcima dizA meM prathama ayana mAne dakSiNAyana pravartita hotA hai, usa samaya maMdara parvata kI uttara dizA meM evaM dakSiNa dizA meM prathama ayana paripUrNa hotA hai| (jahA ayaNe tahA saMvacchare juge vAsasae evaM vAsasahasse vAsasayasahasse puvaMge pubve evaM jAva sIsapahe. liyA paliovame sAgarovame) jisa prakAra se ayana ke viSaya meM AlApaka prakAra kahA gayA hai, usI prakAra ke krama se saMvatsara ke viSaya meM bhI kahanA cAhiye / tathA yuga mAne vakSyamANa svarUpavAlA candrAdi paMca saMvatsarAtmaka varSa meM sau varSa ke viSaya meM hajAra varSa ke saMbaMdha meM, lAkha varSa ke saMbaMdha meM, pUrvAGga ke bAre meM evaM yAvat apAntarAla meM AlApaka pada pUchakara kaha leveM jaise kI (tuDiyaMge tuDie aDaDaMge aDaDe avaaMge avave hadayaMge huye uppalaMge uppale paumaMge DAtu nathA (jayA NaM paccatthimeNaM paDhame ayaNe paDivajjai tayA NaM jaMbuddIve dIve bhadarasta pavva yAsa uttaradAhiNeNaM aNaMtarapacchAkaDakAlasamayaMsi paDhame ayaNe paDivaNNe bhavai) nyAre 42 parvatanI pazcimadizAmAM prathama ayana eTale ke dakSiNAyana pravarte che, e samaye maMdara parvatanI uttaradizAmA bhane dakSiNa dizAmA prathama gayana pUrNa thAya cha, (jahA ayaNe tahA saMvacchare juge vAsasae evaM vAsasahasse vAsasayasahasse puncaMge pugve evaM jAba sIsapaheliyA paliovame sAgarovame) 2 pramANe ayananA samayamA mA54 2 yatAvaza che, merI prA2nA kamathI saMvatsaranA viSayamAM paNa kahevuM joIe tathA yuga eTale ke-vaphTamANa svarUpavALA caMdrAdi paMca saMvatsarAtmaka varSamAM, sevarSanA saMbaMdhamAM, hajAra varSanA saMbaMdhamAM, lAkha varSanA saMbaMdhamAM, pUrvAganA viSayamAM ane yAvat apAtarAla saMbaMdhI AlApaka pada zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre naliNe atthaNiuraMge atthaNiure auyaMge aue nauaMge naue cUliyaMge cUlie sIsapaheliyaMge' ityete sarve saMkhyAbodhakAH zabdAH santi, sarvAsu saMkhyAsu AlApakAH yojanIyAH, zIrSaprahelikAM yAvaditi,-atra caturazIti varSalakSANyekaM pUrvAGgam, caturazItiH pUrvAGgalakSANi ekaM pUrvam, eva meva pUrvaH pUrvorAzizcaturazItilaguNita uttarottaro rAzi bhavati, yAvaccaturazItiH zIrSaprahelikAGga lakSANi ekA zIrSaprahelikA, etAvAn rAzi gaNitaviSayo'ta UrzvagaNanAtItaH, sa ca palyopamAdiH, palyopame, sAgaropame anayoH svarUpaM saGgrahaNI TIkAyAmuktaM, sarvatrAlApakAstu svayamUhanIyAH-tatra tatra saGghaTaya vaktavyAH / avasarpiNyutsarpiNI viSayamAlApakaM tu sAkSAt svayamevAha-'tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDe ussappiNI paDivajjai tayA NaM uttarar3e vi ussappiNI paDivajjai' tAvad paume naliNaMge naliNe atthaNiuraMge atthaNiure auyaMge auye nauaMge naue cUliyaMge cUlie sIsapaheliyaMge) saMkhyA bodhaka ye saba zabda hai ye sabhI saMkhyA viSayaka AlApaka kI yojanA kara ke kaha lene cAhiye, ve AlApaka zIrSaprahelikA paryanta kaha leveN| vahAM para corAsI lAkha varSa kA eka pUrvAGga hotA hai, tathA corAsI lAkha pUrvAGga kA eka pUrva hotA hai, isI prakAra pUrva pUrva kI rAzI corAzI lAkha se guNita karane se uttarottara rAzI kI saMkhyA hotI hai yAvat corAsI lAkha zorSaprahelikAga kI eka zIrSaprahelikA hotI hai / yahAM taka hI gaNita kA viSaya hai isake pazcAt gaNanAtIta hotA hai / vaha kAla palyopamAdi kA hotA hai / palyopama evaM sAgaropama kA svarUpa saMgrahaNI TIkA meM kahA hai, ina saba kA AlApaka prakAra svayaM hi udbhAvita kara samaja leveN| avasarpiNI evaM utsarpiNI viSayaka AlApaka sAkSAt svayaM hI kahate haiM-(tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDe ussappiNI paDivajai tayA NaM uttaraDDe vi prazna pUchIne 4ii sevA. bha. 3-(tuDiyaMge tuDie aDaDaMge aDaDe avavaMge avave hUhUyaMge hUhUe uppalaMge uppale paumaMge paume naliNaMge naliNe atthaNiuraMge atthaNiure aThayaMge auye nauyaMge naue cUliyaMge cUlie sIsa paheliyaMge) 2 yA zo sadhyAvAya cha, 2mA yA saMkhyAvAcaka zabdonA AlApakanI jana karIne kahI levA joIe. A AlApake zIrSa. prahelikA sudhI kaDI levA. corAzI lAkha varSanuM eka pUrvaga thAya che tathA corAsI lAkha pUrvAganuM eka pUrva thAya che. A pramANe pUrva pUrvanI rAzIne corAsI lAkhathI guNavAthI pachI pachInI rAzInI saMkhyA thaI jAya che, yAvatu corAsI lAkha zIrSa prahelikAnI eka zIrSa prahelikA thAya che, ATalA sudhI gaNita viSaya che. AnA pachI gaNanAtIta hoya che. e kALa palyopamAdino hoya che, palyopama ane sAgaropamakALanuM svarUpa saMgrahaNI TIkAmAM kahela che. e badhAnA AlApaka prakAra svayaM banAvIne samajI levA. avasarpiNI ane utsapi saMdhI mAdA54 savaya 47 cha, (tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDUDhe ussappaNI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam 599 yadA khala jambUdvIpe dvIpe dakSiNArje utsarpiNI prativrajati tadA khalu uttarArddhe'pi utsapiMNI prativrajati // - tAvat-tatra jambUdvIpe mandarasya parvatasya dakSiNArthe utsarpiNI prati - vrajati - pratipadyate - paripUrNo bhavati tasminneva kAle - samaye mandaraparvatasyottarArddhe'pi utsapiMNI pratipadyate, tathA yadottarArddhe utsarpiNI pratipadyate tadaiva dakSiNArddhe'pi utsarpiNI pratipadyate // - 'jayA NaM uttaraDDhe ussappiNI paDivajjai tathA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayasa purasthamapaccatthimeNaM Neva asthi osappiNI ussappiNI avadviteNaM tattha kAle paNNatte samaNAuso' yadA khala uttarArddhe utsarpiNI parivrajati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu naivAsti avasarpiNI naivAsti khalu utsarpiNI, avasthitaH khalu tatra kAlaH prajJaptaH he zramaNAyuSman // - yadottarA utsarpiNI pratipadyate tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyA maparasyAM dizi naivAsti avasarpiNI naivAsti utsarpiNI, kuta ityata Aha-avasthitaH khalu tatra pUrvasyA maparasyAM ca dizi kAla: - samayo mayA prajJaptaH - pratipAditaH zeSaizva tIrthakarai bhinna eva mayokta ityarthaH he zramaNa ! he AyuSman ! arthAt tatra avasarpiNyutsarpiNyau iti bhAvaH || ' evaM ussappiNI vi' evam ussappiNI paDivajjai) usa jambUdvIpa meM maMdara parvata ke dakSiNArdha meM utsafrpaNI kAla pravartita hotA hai usI samaya maMdaparvata ke uttarArdha meM bhI utsafruit pravartita rahatA hai / jaba uttarArdha meM utsarpiNI hotI hai usI samaya dakSiNArdha meM bhI utsarpiNI hotI hI hai| (jayA NaM uttaraDe ussappiNI paDivajai tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puratthimapacatthimeNaM Neva asthi osapiNI va atthi ussappiNI avaTThite NaM tattha kAle paNNatte samaNAuso !) jaba uttarArdha meM utsarpiNI pravartita hotI hai usa samaya jaMbUdvIpa meM maMdaraparvata kI pUrva pazcima dizA meM avasarpiNI nahIM hotI evaM utsarpiNI bhI nahI hotii| aisA kyoM hotA hai| isa zaMkA ke samAdhAnArtha kahate haiM ki vahAM pUrva pazcima dizA meM avasthita kAla maiMne kahA hai hai zramaNa AyuSman vahAM para paDivajjai tayANaM uttaraDUDhe vi ussappiNI paDivajjai) me yUdvIpamA bhaMDharaparvatanI dRkssiAmAM utsarpiNIkALa pravRtta thAya che tyAre maMdaraparvatanA uttarArdhamAM paNa utsarpi`NI pravarte che, jyAre uttarAmAM utsarpiNI hAya che tyAre dakSiNAmAM paNa utsarpiNI hoya che, (jayA NaM uttaraDUDhe ussappiNI paDivajjai, tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM va atthi osappiNI Neva atthi ussappiNI avaTTiteNaM tattha kAle paNNatte samaNAuso) nyAre uttarArdhabhAM utsarpiNI avartamAna hoya che tyAre mUdrIyabhAM bhaMDara paryaMtanI pUrva pazcima dizAmAM avasarpiNI hotI nathI, temaja utsarpiNI hotI nathI. A pramANe kema hAya che ? e za MkAnA samAdhAna nimitta kahe che ke tyAM pUrva pazcima dizAmAM avasthita kALa hoya che tema meM kahela che. he zramaNu AyuSmana tyAM avasarpiNI ke zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ D 600 sUryaprajJaptisUtre utsapiNyapi ||-evm-ukten prakAreNa utsarpiNyapi-utsarpiNyAlApako'pi vaktavyaH tadyathA-'tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNar3e pahamA ussappiNI paDivajjai tayA NaM uttarar3e vi paDhamA ussappiNI paDivajjai jayA NaM uttarar3e vi paDhamA osappiNI paDivajjai tayA gaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM Neva atthi avasappiNI Neva atthi ussappiNI avaTieNaM tattha kAle paNNatte samaNAuso !' tAvad yadA khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha prathamotsarpiNI prativrajati tadA khalu uttarArddha'pi prathamA utsarpiNI prativrajati, yadA khalu uttarArddha'pi prathamA avasarpiNI prativrajati tadA khalu jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrvasyAM pazcimAyAM khalu naivAsti avasarpiNI naivAsti utsarpiNI, avasthitaH khalu tatra kAlaH prajJaptaH, he zramaNa ! he AyuSman ! // asyArthaH suspaSTa eva // tadevaM jambUdvIpaviSayavaktavyatA pratipAditA, samprati lavaNasamudravaktavyatAmAha-'tA jayA NaM avasarpiNI utsarpiNI nahIM hotii| (evaM ussappiNi vi) isI prakAra se utsarpiNI viSayaka AlApaka bhI kaha leveM jo isa prakAra se haiM-(tA jayA NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaDDe paDhamA ussappiNI paDivajjai tayA NaM uttaraDDevi paDhamA ussappiNI paDivajjai, jayA NaM uttaraDevi paDhamA osappiNI paDivajjai, tayA NaM jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM Neva asthi avasappiNI Neva atthi ussappiNI avaTTieNaM tattha kAle paNNatte samaNA uso) jaba jambUdvIpa ke dakSiNArdha meM prathama utsarpiNI hotI hai taba utarArdha meM bhI pahalI utsarpiNI hotI hai jaba uttarArdha meM prathama avasarpiNI hotI hai taba jaMbUdvIpa meM maMdara parvata kI pUrva pazcima dizA meM avasarpiNI nahIM hotI hai evaM utsarpiNI bhI nahIM hotI hai, he zramaNa AyuSman usa samaya vahAM para avasthita mAne eka rUpa kAla kahA gayA hai| isa prakAra isa kA artha suspaSTa hI hai isa prakAra jaMbUdvIpa viSayaka kathana kA pratipAdana kiyA aba lavaNasamudra sivilI hotI nathI. (evaM ussappiNI vi) 204 pramANe utsavinA samayamA mAtApachI 4DI sevA 2 pramANe cha-tA jayA NaM jaMbuddove dIve dAhiNaDhe paDhamA usamapiNI paDivajjai tayA NaM uttaraDDhe vi paDhamA ustappiNI paDivajjai, jayA NaM uttaraDhe vi paDhamA osa ppiNI paDivajjai, tayA NaM jaMbuddove dIve maMdarassa pavvayassa purathimapaccatthimeNaM Neva atthi avasappiNI Neva asthi utsappiNI avavieNaM tattha kAle paDivaNNe samaNAuso) kyAre 24 dIpanA kSiAmA prathama utsapiNI DAya cha tyAre uttarAdha bhAM paNa pahelI utsarpiNI hoya che. ane jayAre uttarArdhamAM pahelI utsarpiNI hoya che, tyAre jaMbadvIpamAM maMdara parvatanI pUrva pazcima dizAmAM avasarpiNI hotI nathI. tathA utsarpiNI paNa hotI nathI ha zramaNa AyuSyan ! te samaye tyAM avasithata arthAt ekarUpa kALa kahelA che, A rIte A kathanano artha spaSTa ja che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam 601 lavaNe samudde dAhiNa divase bhavai tathA NaM lavaNasamudde uttara divase bhavai jayA NaM uttara divase bhavai tathA NaM lavaNasamudde puratthimapaccatthimeNaM rAI bhavara' tAvad yadA khalu lavaNasamudre dakSiNA divaso bhavati tadA khalu lavaNasamudre uttarArddha divaso bhavati, yadA khalu uttarA divasa mati tadA khalu lavaNasamudre pUrvasyAM pazcimAyAM khalu rAtri bhavati // - tAvaditi prAgvat yadA - yasmin samaye lavaNasamudrasya dakSiNA divaso bhavati tadaivottarA'pi divaso bhavati, na tatra kimapi pArthakyaM bhavati / kintu yadA lavaNasamudrasyottarArddha divaso bhavati tadA jambUdvIpe dvIpe mandaraparvatasya pUrvasyA maparasyAM ca dizi rAtri bhavati / / 'jahA jaMbuddI dIve tava ussappiNI, tahA dhAyaisaMDeNaM dIve sUriyA udIrNa0 taheva' yathA jambUdvIpe dvIpe tathaiva utsarpiNI tathA dhAtakIkhaNDe khalu dvIpe sUryA udINa0 bhavanti tathaiva // - yathA yena prakAreNa jambUdvIpe dvIpe udgamaviSaye AlApakAH pratipAditA stathaiva lavaNasamudre'pi utsarpiNI - utsarpiNyA AlApakAH vaktavyAH // te caitram- 'lavaNeNaM sUriyA uINa pAINamugaccheti pAINa- dAhiNa mAgaccheti pAINadAhiNa muggaccheti dAhiNapAINa viSayaka kathana karate haiM - ( tA jayA NaM lavaNe samudde dAhiNaDDe divase bhavai, tayA NaM lavaNasamudde uttaraDhe divase bhavai, jayA NaM uttaraDhe divase bhavai, tathA NaM lavaNasamudde puratthimapaccatthimeNaM rAI bhavai) jisa samaya lavaNasamudra ke dakSiNArdha meM divasa hotA hai usa samaya uttarArddha meM bhI divasa hotA hai, usa meM kucha bhI bhinnatA nahIM hai, paraMtu jaba lavaNasamudra ke uttarArdha meM divasa hotA hai usa samaya jambUdvIpa meM maMdara parvata kI pUrva pazcima dizA meM rAtrI hotI hai / (jahA aMbuddIve dIve taheva ussappiNI tahA dhAiyasaMDeNaM dIve sUriyA udINa tava ) jisa prakAra se jaMbUdvIpa meM sUya ke udaya ke viSaya meM AlApaka kahe gaye haiM, usI prakAra se lavaNasamudra meM utsarpiNI ke viSaya meM AlApaka kahane cAhiye / ve isa prakAra se haiM- (lavaNe NaM sariyA uINapAINa muggacchaMti, pAINadAhiNa mAgacchati, pAINadAhiNa muggacchati dAhiNapAINa mAgacchaMti, dAhiNa A rIte jAMbudrIpa sakhadhI kathananu pratipAdana karIne have lavaNusamudra saMbaMdhI athana zvAmAM Ave che.- ( tA jayA NaM lavaNe samudde dAhiNaDaDhe divase bhavai, tayA NaM lavaNa samudde uttaraDDhe va divase bhavai jayA NaM uttaraDhe divase bhavai tayA NaM lavaNasamudde purathimapaccatthimegaM rAI bhavai) nyAre savalu samudranA dakSiNArdhabhAM divasa hoya che, tyAre uttarAdha mAM paNa divasa heAya che. temAM kaMi ja bhinnatA nathI, paraMtu jyAre lavaNasamudranA uttarArdhAmAM divasa hoya che tyAre ja khUdvIpamAM ma Mdara parvatanI pUrva pazcima dizAmAM rAtrI hoya che, (jahA jaMbuddIve dIve taddeva ussappiNI tahA dhAiyasaMDeNaM dIve sUriyA udINa0 taddeva) ne pramANe dvIpamA sUryanA udayanA saMbaMdhabhAM AsAya udyA che, prabhA lavaNusamudramAM utsarpiNInA viSayamAM AlApaka kahevA joie je A pramANe che (gaLeLa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ 602 sUryaprazaptisUtre mAgacchaMti dAhiNapAINa muggacchaMti pAINauINa mAgacchaMti, pAINauINa muggacchaMti uINapAINa mAgacchaMti' idaM ca sUtraM jambUdvIpagatAgamasUtravat paribhAvanIyam , pUrva taddarzitameva, kimatra lekhabAhulyena granthavistRtyA ceti, navaramatra kizcit kevalaM sUryAzcatvAro veditavyAH , 'cattAri ya sAgare lavaNe' itivacanadarzanAt / te ca jambUdvIpagata sUryAbhyAM saha samazreNyA pratibaddhAH bhavanti, tadyathA-dvau sUyauM ekasya jambUdvIpagatasya sUryasya zreNyA pratibaddhau dvau dvitIyasya jambUdvIpagatasya sUryasya, tatra yadaikaH sUryo jambUdvIpe dakSiNapUrvasyA mudgacchati tadA tat samazreNyA pratibaddhau dvau sUryoM lavaNasamudre tasyA meva dakSiNapUrvasyA mudayamAgacchata stadeva jambUdvIpagatena sUryeNa saha tat samazreNyA pratibaddhau dvAvaparau lavaNasamudre aparottarasyAM dizi udayamAsAdayataH, tata udayavidhirapi dvayopAINa muggacchaMti, pAINauINa mAgacchaMti, pAINauINa muggacchaMti uINa pAINa mAgacchati) yaha sUtra jaMbUdvIpa meM kahe gaye udaya viSayaka sUtra ke samAna samaja leveM pahale yaha kaha hI diyA hai ataH lekha bAhulya karane se evaM grantha vistAra se kyA prayojana hai| yahAM para vizeSatA kevala itanI hI hai ki yahAM para cAra sUrya kahe haiM / (cattAri ya sAgare lavaNe) yaha Agama vacana se jJAta haiN| ve cAra sUrya jambUdvIpa meM rahe huve do sUryo ke sAtha samazreNI se pratibaddha hote haiM / tathA do sUrya jambUdvIpa meM rahe huve dUsare sUrya kI zreNI se prati baddha hote haiM / vahAM para jaba eka sUrya jambUdvIpa meM dakSiNa pUrva meM udita hotA hai taba usa kI samazreNI se pratibaddha do sUrya lavaNasamudra meM usI dakSiNa pUrva dizA meM udita hote hai| taba jambUdvIpa meM rahe huve sUrya ke sAtha usakI samazreNI se pratibaddha do sUrya lavaNasamudra meM usI dakSiNa pUrva dizA meM udita hote hai| taba jambUdvIpa meM rahe huve sUrya ke sAtha usakI samazreNI se prAtabaddhaM dUsare do sUrya lavaNasamudra meM uttarapazcima dizA meM udaya ko prApta sUriyA uINapAINa muggacchaMti, pAINadAhiNamAgacchaMti, pAINadAhiNamuggacchaMti dAhiNapAINa mAgacchaMti, dAhiNapAINamuggacchaMti, pAINauINamAgacchati, pAINa uINa mugagacchaMti uINa pAINa mAgacchaMti) A sUtra bhUmI vAmAM Avesa ya saMdhI sUtranI samAna samajI levuM. A pahelAM kahI ja dIdhuM che, jethI lekha bAhulya bhayathI ane granthavistArathI zuM prajana che ? ahIMyAM vizeSatA kevaLa eTalI ja che ke ahIMyAM cAra sUryo DApAnu cha, (cattAri sUriyA sAgare lavaNe) mA mAgama kyanathI / pAta siddha che, e cAra sUryo jabUdvIpamAM rahelA be sUryonI sAthe samazreNIthI pratibaddha thAya che. jemake be sUryo jaMbUdvIpamAM rahelA eka sUryanI zreNIthI pratibaddha thAya che arthAt rekAya che. tathA be sUrya jaMbudvIpamAM rahelA bIjA sUryanI zreNIthI pratipaddha thAya che, tyAM jyAre eka sUrya jaMbUdvIpamAM dakSiNa pUrvamAM udita thAya che tyAre tenI samazraNathI pratibaddha zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29, aSTamaM prAbhRtam 603 IyoH sUryayo jambUdvIpasUryayoriva bhAvanIyaH, tena divasarAtri vibhAgo'pi kSetravibhAgena saha tathaiva paribhAvanIyo bhavatIti draSTavyaH / 'tA jayA NaM dhAyaisaMDe dIve dAhiNaDDe divase bhavai tayA NaM uttarar3e vi divase bhavai, jayA NaM uttarar3e divase bhavai tayA NaM dhAyaisaMDe dIve maMdarANaM pavvayANaM purathimapaccatthimeNaM rAI bhavai' tAvat yadA khalu dhAtakI khaNDe dvIpe dakSiNA divaso bhavati tadA khalu uttarArddha'pi divaso bhavati, yadA khalu uttarArddha divaso bhavati tadA khalu dhAtakIkhaNDe dvIpe mandarANAM parvatAnAM pUrvasyAM pazcimAyAM khalu rAtri bhavati ||-taavt-ttr dhAtakIkhaNDanAmake dvIpe jambUdvIpavat divasarAtrivyavasthAM zrRNu tAvat-yadA khalu dhAtakIkhaNDadvIpasya dakSiNAH divaso bhavati tadaiva khalu uttaravibhAgAH'pi divaso bhavati / yadA cottaravibhAgArdai divaso bhavati tadA dhAtakIkhaNDadvIpe mandarapUrvasyAM dizi pazcimAyAM ca dizi rAtri bhavati, niyamo'yaM jambUdvIpavat ghaTate tadeva svayaM cApi vakti sUtrakAra:-'evaM jabuddIve dIve jahA taheva jAva osappiNI' evaM jambUkarate haiN| usakI vidhi bhI do do sUrya kA jambUdvIpa ke sUrya ke samAna bhAvita kara samaja leveM / isa prakAra dina rAtri kA vibhAga bhI kSetra vibhAga ke sAtha usI prakAra se jJAtavya hai aisA samajeM / (tA jayA NaM dhAyaisaMDe dIve dAhiNaDe divase bhavai tayA NaM uttarar3e vi divase bhavai, jayA NaM uttaraDe divase bhavai, tayA NaM dhAyaisaMDe dIve maMdarANaM pavvayA NaM purathimapaccatthimeNaM rAI bhavai) jaba dhAtakIkhaMDa nAma ke dvIpa meM jaMbUdvIpa ke jaisI divasarAtrI kI vyavasthA kahI jAtI hai so suniye-jaba dhAtakIkhaMDa dvIpa ke dakSiNArdha meM divasa hotA hai, usI samaya uttara vibhAgArdha meM bhI divasa hotA hai, tathA jaba uttaravibhAgArdha meM divasa hotA hai taba dhAtakIkhaMDa dvIpa meM mandara parvata kI pUrva dizA meM evaM pazcima dizA meM rAtrI hotI hai / yaha kathana jaMbUdvIpa ke samAna thayela be sUryo lavaNasamudramAM eja dakSiNa pUrva dizAmAM udita thAya che, tyAre jabUdvIpamAM rahelA sUryanI sAthe tenI samagraNIthI rokAyela bIjA be sUye lavaNasamudramAM uttara pazcima dizAmAM udayane prApta kare che. tenI udayavidhi paNa babbe sUryanI jaMbudvIpanA sUryanI samAna bhAvita karIne samajI levI, e rIte divasarAtane vibhAga paNa kSetra vibhAganI sAthe ja pramANe jANI levA. joIe tema samajavuM (tA jayA NaM dhAyaisaMDe dIve dAhiNaDhe divase bhavai, tayA NaM uttaraDhe vi divase bhavai, jayA NaM uttaraDhe divase bhavai, tayA NaM dhAyaisaMDe dIve maMdarANaM pavvayANaM purathimapaccatthimeNaM rAI bhavaI) ve ghAtI ' nAmanA dIpama dvIpanA 2vI rAtri hivasanI vyvsthA kahevAmAM Ave che-te sAMbhaLo jyAre ghAtakIkhaMDa dvIpanA dakSiNArdhamAM divasa hoya che tyAre uttara vibhAgAdha mAM paNa divasa hoya che, tathA jyAre uttara vibhAgAdhamAM divasa hoya che tyAre dhAtakIkhaMDa dvIpamAM maMdara parvatanI pUrva dizAmAM ane pazcimadizAmAM rAtrI zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 604 sUryaprAptisUtre dvIpe dvIpe yathA tathaiva yAvat utsarpiNI ||-evN-puurvokten prakAreNa yathA yena prakAreNa jambUdvIpe dvIpe dinarAvyAdi vyavasthA yathA bhavati tathaiva utsarpiNI kAlabhAvAnAM yAvad vibhAvanIyam , navaramatra kimapi // 'kAloeNaM jahA lavaNe samudde taheva' kAlode khalu yathA lavaNasamudre tathaiva ||-lvnnsmudre yathA dinarAtri niyamo vartate tathaiva khalu kAlode-kAlodanAmake'pi tathaiva divasarAtrivyavasthA paribhAvanIyA bhavati, arthAt yadA kAlode dakSiNA divaso bhavati tadottarArddha'pi divaso bhavati yadottarArdai divaso bhavati tadA kAlode mandarANAM parvatAnAM pUrvasyAM pazcimAyAJca dizi rAtri bhavati ityarthaH // 'tA abbhatarapukkharaDeNaM sUriyA udINapAINa muggacchaMti taheva' tAvat abhyantarapuSkarA? khalu sUyauM udIcInaprAcIna mudgacchatastathaiva // tAvat-tatra abhyantarapuSkarArddha-tanAmake dvIpakhaNDe khalu sUryoghaTita hotA hai vahIM svayaM sUtrakAra kahate haiM (evaM jaMbuddIve dIve jahA taheva jAva osappiNI) jisa prakAra jaMbUdvIpa meM kathana kiyA hai usI prakAra yAvat utsarpiNI paryanta kaha leveN| kahane kA bhAva yaha hai ki-pUrvokta prakAra se jisa prakAra jambUdvIpa meM divasa rAtri kI vyavasthA pragaTa kI gaI hai usI prakAra utsarpiNI kAla ke kathana paryanta kathana samaja leveM yahAM para kucha vizeSatA nahIM hotI hai (kAloe NaM jahA lavaNe samudde taheva) lavaNasamudra meM jisa prakAra divasarAtri kA niyama kahA hai, usI prakAra kAloda nAma ke samudra meM bhI divasarAtrI kI vyavasthA hotI hai aisA sAbita kara leveM / arthAt jaba kAlodasamudra ke dakSiNArdha meM divasa hotA hai taba uttarArdha meM bhI divasa hotA hai, evaM jaba uttarArdha meM divasa hotA hai taba kAlodasamudra meM mandara parvata kI pUrva evaM pazcima dizA meM rAtrI hotI hai| (tA abbhaMtarapukkharar3e NaM sUriyA udINapAINa muggacchaMti) taheva) abhyaMtarapuSkarAdha nAma ke dvIpa meM hoya che. A kathana jaMbUDhIpanI jema ghaTita thAya che, eja ravayaM sUtrakAra kahe che-(guM jaMbuddIve dIve jahA taheva jAva osappiNI) he pramANe bhUdvIpamA 4thana 42da cha. eja pramANe vAvat utsarpiNI paryanta kahI levuM. kahevAno bhAva e che ke-pUrvokta prakArathI je pramANe jaMbudvIpamAM divasa rAtrinI vyavasthA pragaTa karela che, eja pramANe utsarpiNI kALanA kathana paryantanuM kathana samajI levuM. ahIMyAM kaMI ja vizeSatA nathI. (kAloeNaM jahA lavaNe samuhe taheva) saNa samudramA ke pramANe hivasa zatanA niyama kahyo che, e ja pramANe kAleda nAmanA samudramAM paNa divasa rAtanI vyavasthA thAya che, tema bhAvanA samajavI, arthAt jyAre kAleda samudranA dakSiNArdhamAM divasa hoya che, tyAre uttarArdhamAM divasa hoya che, tyAre kAleda samudramAM maMdara parvatanI pUrva ane pazcima dizAmAM rAtrI ya cha, (tA abhaMtarapurakharaDDhe gaM sUriyA udINapAINa mugacchaMti taheva) 244'ta2 puSkarArdha nAmanA dvIpamAM bhAratavarSane ane eravatakSetravati ema banne sUryo je pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam bhAratIyairavatIyau prasiddhau sUyau~ yathA-yena prakAreNa udIcInaprAcInam-udaka prAcyAm-IzAnakoNe udgacchataH-udayaM vrajataH tathaiva-tenaiva niyamakrameNa kAlodadhau lavaNasamudrAdAvapi udayaM gacchata iti bhAvanA subhAvanIyA ityrthH|| 'tA jayA NaM abbhatarapukkharaDreNaM dAhiNar3e divase bhavai tayA NaM uttaraDDe vi divase bhavai, jayA NaM uttaraDe divase bhavai tayA NaM abbhaMtarapukkharar3e maMdarANaM pavyayANaM purathimapaccatthimeNaM rAI bhavaI' tAvad yadA khalu abhyantarapuSkarAddhaM khalu dakSiNAddhe divaso bhavati tadA khalu uttarArddha'pi divaso bhavati, yadA khalu uttarArddha divaso bhavati, tadA khalu abhyantarapuSkarArddha mandarANAM parvatAnAM pUrvasyAM pazcimAyAM khalu rAtri bhavati ||-taavditi prAgavat , atrArthastu spssttH| vizeSastu ayameva abhyantarapuSkArArddha dvAsaptatiH sUryAH santi, tatra SaTtriMzat dakSiNadikcAribhi jambUdvIpAdigataiH sUryaH saha samazreNyA pratibaddhAzcaranti, patriMzaccottaradikacAribhiH sUryaiH saha samazreNyA pratibhAratavarSIya evaM airabatakSetravarti donoM sUrya jisa prakAra uttara pUrva dizA mAne IzAnakoNa meM udita hote haiM usI prakAra kAlodadhi samudra evaM lavaNa Adi samudra meM udaya ko prApta hote haiN| isa prakAra kI bhAvanA bhAvita kara leveM / _ (tA jayA NaM abbhatarapukkharar3e NaM dAhiNaDDhe divase bhavai tayA NaM uttarar3e vi divase bhavai, jayA NaM uttarar3e divase bhavai, tayA NaM abhaMtarapukkharaDDhe maMdarANaM pavvayANaM purathimapaccasthimeNaM rAI bhavaI) jaba abhyaMtarapuSkarArdha ke dakSiNArdha meM divasa hotA hai, taba uttarArdha meM bhI divasa hotA hai, evaM jaba uttarArdha meM divasa hotA hai taba abhyaMtarapuSkarAdha meM maMdara parvata kI pUrva pazcima dizA meM rAtri hotI hai| isa prakAra artha spaSTa hai| yahAM para vizeSatA yaha hai ki abhyantara puSkarArdha meM bahattara sUrya kahe haiM, una meM chattIsa sUrya dakSiNa dizA meM saMcaraNa karate huve jambUddhIpAdigata sUrya ke sAtha samazreNI se pratibaddha hokara gati karate haiN| tathA chattIsa sUrya uttara dizA uttara pUrva dizA eTale ke IzAna khUNAmAM udita thAya che, eja pramANe kAledadhi samudra ane lavaNa vigere samudramAM udayane prApta thAya che. A pramANenI bhAvanA bhAvita karI levI. (tA jayA NaM abhaMtarapukkharaDDheNaM dAhiNaDUDhe divase bhavai, tayA NaM uttaraDDhe vi divase bhavai, jayA NaM uttaraDaDhe divase bhavai tayA NaM abbhatarapukkharaDDhe maMdarAga pavvayANaM purasthimapaccatthimegaM gaI bhavai) nyAre manyata2 542rAdhanA kSiAmA hivasa kAya cha, tyAre uttarArdhamAM paNa divasa hoya che ane uttarArdhamAM divasa hoya che, tyAre atyaMtarapuSkarA rdhamAM maMdara parvatanI pUrva pazcimadizAmAM rAtrI hoya che. A rIte Ane artha spaSTa ja che. ahIMyAM vizeSatA e che ke atyaMtarapuSkarArdhamAM botera sUryo kahyA che te paikI chatrIsa sUrya dakSiNa dizAmAM saMcaraNa karIne jaMbUdvIpanA sUryanI sAthe samazreNIthI pratibaddha thaIne gati kare che. tathA chatrIsa sUryo uttara dizAmAM saMcaraNa karavAvALA sUryanI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ 606 sUryapraptisUtre baddhAssantazcaranti, tatrodayavidhi dinarAtrivibhAgazca kSetravibhAgena pUrvavadeva paribhAvanIyaH, nyUnAdhiko nAsti, kevalamatra jambUdvIpe dvIpe iti sthAne abhyantarapuSkarAdhaiM iti yojanIyaH // lavaNasamudrasya bhAvanAvasare 'lavaNasamudde' iti vaktavyam / dhAtakIkhaNDasya bhAvanAyAM 'dhAtakIkhaNDe' iti vaktavyam // kintu dhAtakIkhaNDe dvAdaza sUryAssanti, 'dhAyaisaMDe dIve bArasa caMdA ya sUrA ya' iti pramANadarzanAt / tatra pada sUryAH dakSiNadika-cAribhiH sUryaiH jambUdvIpagatalavaNasamudragataiH saha samazreNyA pratibaddhAssantazcaranti, SaT ca sUryAH uttaradika cAribhiH sUryaiH saha jambUdvIpagatalavaNasamudragataH sahazreNyA pratibaddhAH santazcarantiH / tatrApi kSetravibhAgenaiva divasarAtri vibhAgo bhavati, sacoktaH prAka // sarvatrApi bhAvanA viSayastu jambUdvIpagatabhAvanAviSayavadeva bhAvanIyo bhavati, tacca tAvat yAvat utsameM saMcaraNa karane vAle sUrya ke sAtha samatreNI se pratibaddha hokara saMcAra karate haiN| vahAM para udaya vidhi evaM divasarAtri kA vibhAga kSetravibhAga ke kathanAnusAra pUrva ke kathanAnusAra bhAkti krleveN| una se nyUnAdhika nahIM hai| kevala jambUdvIpa ke sthAna meM AbhyaMtarapuSkarAdha isa prakAra yojanA kara kaha leveN| ___ lavaNasamudra kI bhAvanA karate samaya (lavaNasamudde) isa prakAra kaheM tathA dhAtakI khaMDa ke kathanAvasara meM (dhAtakI khaMDe) isa prakAra se kheN| paraMtu dhAtakI khaMDa meM bAraha sUrya hote haiM kAraNa kI (dhAyaisaMDe dIve bArasacaMdA ya sUrA ya) isa prakAra se AgamapramANa kahA hai / una bAraha sUrya meM chaha sUrya dakSiNa dizA meM saMcAra karane vAle jambUdvIpa meM rahe have evaM lavaNasamudra meM rahe huve sUryo ke sAtha samazreNI se pratibaddha hokara saMcAra karate haiM, tathA chaha sUrya uttara dizA meM saMcAra karanevAle jambUdvIpagata evaM lavaNa samudra gata sUrya ke sAtha samatreNI se pratibaddha hokara saMcAra karate haiN| vahAM para bhI kSetra vibhAga se rAtridivasa kA vibhAga hotA hai| vaha vibhAga kA kathana pahale nirdiSTa kara kaha diyA hai| evaM sarvatra jambUdvIpa meM kathita bhAvanA ke samAna bhAvanA sAthe samazreNIthI pratibaddha thaIne saMcaraNa kare che, tyAM udayavidhi ane divasa rAtrinA vibhAga, kSetra vibhAganA kathana pramANe pahelAnA kathana pramANe samajI levuM. tenAthI nyUnAdhika kaMI ja nathI, kevaLa jabuddhIpanA sthaLe atyaMtarapuSkarAI e rIte pejanA karI levI. saNasamudranI bhAvanA 42tI mate (lavaNasamudde) mA pramANe pu. tathA ghAtI manA 4thana samaye (dhAtakIkhaMDe) se pramANe 43, patu dhAtrI umA bhA2 sU hAya cha, araNa (dhAyaisaMDe dIve bArasa caMdA ya sUriyA) 2mA pramANe yAmanu pramANa che ye bAra sUryomAM che sUrya dakSiNa dizAmAM saMcAra karIne jaMbudvIpamAM rahelA ane lavaNa samudramAM rahelA sUryonI sAthe samazreNIthI pratibaddha thaIne saMcAra kare che, tyAM paNa kSetra vibhAgathI rAta divasane vibhAga thAya che, te vibhAganuM kathana pahelAM kahevAmAM AvI zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 29 aSTamaM prAbhRtam 607 piNyAlApaka: haH syAt / kAlode samudre ca lavaNasamudravad bhavati, tatra dvicatvAriMzat sUryAsanti, tatraikaviMzati dakSiNadikcAribhiH sUryaiH saha jambUdvIpalavaNasamudradhAtakI khaNDagataiH saha samazreNyA sambaddhAH santaH caranti, ekaviMzatizcottaradikacArimi jambUdvIpalavaNasamudradhAtakIkhaNDagataiH saha samazreNyA sambaddhAssanta caranti / tatrodaya vidhi-divasarAtra vibhAgazca kSetravibhAgenaiva bhavatItyukta eva pUrva kimadhikena / 'sesaM jahA jaMbuddIve taheba jAva ussappiNI osappiNIo' zeSaM yathA jambUdvIpe tathaiva yAvat utsarpiNyavasarpiNyau ||shessm - avaziSTaM-yeSu dvIpeSu samudreSu vA kimapi noktam, tatra sarvatra yathA jambUdvIpe sarvamazeSamuktaM tathaiva jJeyaM paribhAvanIyaM ca / yAvadutsarpiNyavasarpiNyau kAlau sApekSya pratipAdakau nAyAtastAvadeva vaktavya ityarthaH / yatra dharmAdInA mutkarSaH sa utsarpiNInAmakaH kAlaH kara samaja leveM vaha prakAra yAvat utsarpiNI ke AlApakathana paryanta meM kaha leveM / kAlodasamudra meM lavaNasamudra ke kathanAnusAra kathana hotA hai, vahAM para bayAlIsa sUrya kahe haiM / una meM ikkIsa sUrya dakSiNa dizA meM saMcAra karanevAle sUrya ke sAtha jambUdvIpa meM rahe huve, tathA lavaNasamudra dhAtakI khaMDa gata sUrya ke sAtha samazreNI se sambaddha hote haiM, tathA ikkIsa uttara dizA meM saMcAra karane vAle jambUdrIpa lavaNasamudra tathA dhAtakIkhaMDa meM rahe huve sUrya ke sAtha samazreNI se sambaddha hokara saMcAra karate haiM vahAM para udadyavidhi evaM divasarAtrI kA vibhAga kSetravibhAga se hI hotA hai vaha pahale kaha hI diyA hai ataH adhika kahane se kyA prayojana / (sesaM jahA jaMbuddIve dIve taheva jAva ussappiNI osappiNIo) avaziSTa jo dvIpa viSayaka evaM samudra viSayaka kucha kathana anukta ho vaha saba kathana jaMbUdvIpa meM kahe anusAra hI kathana kara samaja leveM vaha kathana utsarpiNI avasarpiNI kAla paryanta kathana kara leveM / jahAM para o gayela che. ane badhe ja jamUdrIpamAM kahela bhAvanA pramANe bhAvanA karIne samajI levuM e prakAra yAvat utsarpiNInA AlApakanA kthana paryanta kahI levA, kAleAda samadramAM lavaNu samudranA kathana pramANe kathana karI levuM. tyAM khe'tAlIsa sUryAM kahyA che, temAM ekavIsa sUryAM dakSiNa dizAmAM saMcAra karanArA sUryanI sAthe ja khUdvIpamAM rahIne tathA lavaNusamudra dhAtakI khaMDamAM rahela sUryanI sAthe samazreNIthI saMbaddha thAya che, tathA ekavIsa sUryAM uttara dizAmAM saMcAra karIne ja khUdvIpa, lavaNusamudra tathA dhAtakI khAMDamAM rahelA sUryanI sAthe samazreNIthI saMkhaMdha thaIne saMcAra kare che, tyAM yavidhi ane divasarAtrinA vibhAga kSetravibhAgathI ja thAya che. e pahelAM kahela che. jethI vizeSa kahevAnu` pratyeAjana nathI. (sesaM jahA jaMbuddIve dIve taheva jAva ussappiNIM osappiNIo) mADInu dvIpa saMmadhI ke samudra saMbaMdhI kaI paNa kathana kahyA vagaranu hAya te tamAma kathana jamRdvIpamAM kahela kathana pramANe ja kathana karIne samajI levuM. e kathana utsarpiNI avasarpiNIkALa paryaMnta zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtra samayo vA, yatra ca dharmAdInAmapakarSaH so'vasarpiNI nAmavizeSakaH kAlo bhavati / / tadavadhi yAvat bhAvanA bhAvanIyeti // sU0 29 // itizrI vizvavikhyAta-jagadavallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM __ zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJapti prakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM // aSTamaM prAbhRtaM samAptam // dharmAdI kA utkarSa ho vaha kAla utsarpiNI nAma kA kAla hai evaM jahAM para dharmAdi kA apakarSa mAne hrAsa ho vaha avasarpiNI nAma kA kAla vizeSa hai yahAM paryanta bhAvanA bhAvita kara samaja leveM // sU0 29 // zrIjainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM // AThavAM prAbhRta samApta // 8 // kathana karI levuM. jyAM dharmAdino utkarSa hoya te utsapiNI nAmane kALa che ane jyAM dharmAdine apakarSa eTale ke hAsa heya te avasarpiNI nAmane kALa che, ATalA sudhI bhAvanA bhAvita karIne samajI levuM. sU0 29 zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUrya prajJaptisUtranI sUryajJaptiprakAzikA TIkAmAM che! AThamuM prAbhRta samApta che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ 609 sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 30 navamaM prAbhRtam 609 atha navamaM prAbhRtam / mUlam-kai kaTuM te sUrie porisichAyaM Nivattei Ahitti vaejjA, tattha khalu imAo tiNi paDivattIo paNNattAo, tattha ege evamAhaMsu-tA je NaM poggalA sUriyassa lessaM phusaMti te NaM poggalA saMtapyaMti, te NaM poggalA saMtappamANA tadaNaMtarAiM bAyarAiM poggalAI saMtAveMtIti saNaM se samite tAvakkhette, evamAhaMsu // 1 // ege puNa evamAsu- tA je NaM poggalA sUriyassa lessaM phusaMti te NaM poggalA no saMtappati te NaM poggalA asaMtappamANA tadaNaMtarAI bAhirAI poggalAiM jo saMtAti ti, esa NaM se samite tAvakkhette ege evamAhaMsu2 // ege puNa evamAsu tA je NaM poggalA sUriyaspta lessaM phusaMti te gaM poggalA atthegaiyA jo saMtappaMti atthegaiyA saMtappaMti, tattha atthegaiyA saMtapSamANA tadagaMtarAI bAhirAiM poggalAI atthegaiyAI saMtAti, atthegaiyAiM jo saMtAti, esa NaM se samie tAvakkhette, ege evamAhaMsu3 // vayaM puNa evaM vayAmo tA jAo imAo caMdimasUriyA devANaM vimANehiMto lesAo bahittA 'ucchRDhA' abhiNisaTThAo patAti, eyAsiNaM lesANaM aMtaresu aNNatarIo chiNNaleslAo saMmucchaMti, taeNaM tAo chiNNalessAo saMmucchiyAo samAgIzro tadaNaMtarAI bAhirAiM poggalAI saMtAveMtIti esa NaM sma samite tAvakAvette // sU0 30 // chAyA-tAvat katikASThAM te sUryaH pauruSI chAyAM nivartayati AkhyAta iti vadet , tatra khala imAstisraH pratittayaH prajJaptAH, tatra eke evamAhuH-tAvad ye khalu pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti te khalu pudgalAH santapyante te khalu pudgalAH santapyamAnA stadanantarAn bAhyAn pudgalAn santApayanti, etat khalu tasya samitaM tApakSetram , eke evamAhuH 1 // eke punarevamAhuH-tAvad ye khalu pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti te khalu pudgalAH na santapyante te khalu pudgalAH asantapyamAnAstadanantarAn bAhyAn pudgalAn na santApayantIti, etat khalu tasya samitaM tApakSetram , eke evamAhuH 2 // eke punarevamAhustAvad zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ 610 sUryaprajJaptisUtre ye khalu pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti te khalu pudgalAH santyekakAH na santapyante santyekakAH santapyante, tatra santyekakAH santapyamAnA stadanantarAn bAhyAn pudgalAn santyekakAn santApayanti, santyekakAn na santApayanti etat khalu tasya samitaM tApakSetram, eke evamAhuH 3 // vayaM punarevaM vadAmaH - tAvad yA imAndrasUryANAM devAnAM vimAnebhyo lezyAH bAhyA ucchUDhAH abhiniHsRtAH pratApayanti etAsAM khalu lezyAnAm antareSu anyatarAH chinnalezyAH saMmUrcchanti, tataH khalu tAzchinnalezyAH saMmUcchitAH samitAstadanantarAn bAhyAn pudgalAn santApayanti, etat khalu tasya samitaM tApakSetram // sU0 30 // TIkA - sUryodaya saMsthAnaviSayamaSTamaM prAbhRtaM samyag vivicya samprati - ' kai kaTTA porisIcchAyA' katikASThA pauruSIcchAyA ityetadviSayaM praznasUtramAha- 'tA kaikaTThe te ' ityAdi - 'tAka karUM te sUrie porisicchAyaM Nivateti - Ahiteti vaejjA' tAvat katikASThAM te sUryaH pauruSa chAyAM nivarttayati AkhyAta iti vadet // tAvat - udayasaMsthAnaviSayakaM samIcInaM vivecanaM zrutaM puna: paurupicchAyAviSayako mama praznaH zrUyatAM tAvat katikiM pramANA kASThA-prakarSo yasyAH sA katikASThA tAM katikASThAM kiM pramANAM te tavamate sUryaH pauruSIM - puruSe bhavA pauruSI tAM pauruSIM chAyAM nivarttayati - paribhrAmayati-nivarttayana-paribhrAmayannAkhyAtaH - kathita iti vadet kathayet / arthAt kiM pramANAM pauruSIM chAyAM samutpAdanavavA prAbhRta kA prAraMbha - TIkArtha- sUrya kA udaya saMsthAnaviSayaka AThavAM prAbhRta samyak prakAra se kathita kara ke aba (kaI kaTThA porisIcchAyA) pauruSI chAyA kitanI prakarSa vAlI hotI hai isa viSaya saMbaMdhI prazna sUtra kahate haiM - ( tA kaha kahate ) ityAdi (tA kai kahate sarie porisichAyaM Nivattetti Ahiteti vaejA) he bhagavana sUrya ke udayasaMsthAna viSaya meM samyak prakAra se vivecana sunA aba puruSa kI chAyA ke viSaya meM merA prazna hai so Apa suniye kisa prakAra kI prakarzavAlI mAne kitane pramANavAlI puruSa kI chAyA ko sUrya paribhraNaNa karatA hai ? isa viSaya meM ApakA mata kahiye / arthAt kisa pramANavAlI puruSa chAyA ko sUrya navamA prAbhUtanA prAraMbha TIkA :-sUryanA udaya ane saMsthAnanA saMbaMdhamAM AThamA prAbhUtanu' sArI rIte athana arIne have (kaI kaTThA porisIchAyA ) pauruSI chAyA DeMTalA prabhuSavANI hai! che yA viSayanA saMbaMdhayAM prazna sUtra vAmAM Ave che, (tA kai kaTuMte) tyAhi (tA kaikaTThe te sUrie porisichAyaM Nivattetti Ahiteti vaejjA) he bhagavAn sUryanA udayasaMsthAnanA sabaMdhamAM sArI rIte vivecana sAMbhaLyuM have purUSa chAyAnA prakavALI eTale ke keTalA pramANavALI purUSanI chAyAnu sUrya paribhramaNa kare che ? A viSayamAM ApanA mata kahI saMbhaLAvo. arthAt kevA pramANavALI purUSanI chAyAne sUrya utpanna kare che ? e viSayamAM zrI suryaprApti sUtra : 1
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 30 navamaM prAbhRtam yan sUryastvayA bhagavannAkhyAta iti vadediti tAtparyArthaH / evaM bhagavatA gautamena prazne kRte sati bhagavAn mahAvIrasvAmI saMkSepatastadviSaye yAvantyaH pratipattayaH paratIthikAnAM santi tAvatI rupadarzayati-'tattha khalu imAo tiNNi paDivattIo paNNattAo' tatra khalu imAstisraH pratipattayaH prajJaptAH / tatra-tasyAH pauruNyA zchAyAyAH pramANAnveSaNacintAyAM prathamatastAvat imAH-vakSyamANasvarUpA stApakSetraviSayasvarUpAzca khalu-iti nizcitaM-tisraHprakAra trayasvarUpAH pratipattayaH-matAntarabhUtAH prajJaptAH-AkhyAtA:-kathitAH santi 'tattha ege evamAhaMsu-tA je NaM poggalA sUriyassa lessaM phusaMti te NaM poggalA saMtappaMti, teNaM poggalA saMtappamANA tadaNaMtarAI bAyarAiM poggalAI saMtAveMtIti esa NaM se samite tAvakkhette' tatra eke evamAhustAvat ye khalu pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti te khalu pudgalAH saMtapyante te khala pudgalAH santapyamAnA stadanantarAn bAhyAn pudgalAn santApayanti, etat khalu tasya samitaM tApakSetram ||-ttr-tessaaN trayANAM matAntaravAdinAM paratIthikAnAM madhye eke-prathamAstIrthAntarIyAH evam-anantarocyamAnasvarUpaM svamatamAhuHutpanna karatA hai isa viSaya meM he bhagavan Apa kA mata kahie isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna karane para bhagavAna mahAvIra svAmI isa viSaya saMbaMdhI paramata kI mAnyatA rUpa pratipattiyAM hai, unako saMkSepa se kahate haiM-(tastha khalu imAo tinni paDivattIo paNNattAo) pauruSIchAyA ke pramANa viSaya meM ye vakSyamANa svarUpavAlI tApakSetra viSaya meM ukta svarUpA tIna prakAra kI anya matAntara rUpa pratipattiyAM kahI gaI hai| jo isa prakAra hai (tattha ege evamAsu-tA je NaM poggalA sUriyassa lessaM phusaMti teNaM poggalA saMtappaMti, te NaM poggalA saMtappamANA tadaNaMtarAiM bAyarAI poggalAI saMtAveMtIti, esa NaM samite tAvakkhette) una tIna matAntaravAdIyoM meM pahalA tIrthAntarIya isa anantara kathyamAna svarUpavAlA svamata kA kathana karatA havA kahatA hai ki jo pudgala sUrya kI lezyA ko sparza karate hai, ve hI pudagala he bhagavAna Apane mata amane kaho. A pramANe zrI gautamasvAmInA pUchavAthI bhagavAna mahAvIrasvAmI A viSayamAM anya matavAdInI mAnyatA rUpa pratipatti saMkSepanI kahe che (tattha khalu imAo tinni paDivattIo paNNattAo) pothI chAyAnA prabhAna sabhA A kamAna svarUpavALI tApakSetranA viSayamAM kahelI traNa prakAranI anya matAntara rUpa pratipatti kahevAmAM Avela che, te A pramANe che (tattha khalu ege evamAhaMsu-tA je NaM poggalA sUriyasa lessaM phusaMti te gaM poggalA saMtappaMti, te NaM pogAlA saMtappamANA tadanaMtarAI bAyarAiM poggalAI saMtAveMtIti esa NaM samitte tAvakkhette) se traera matAntaravAhIyAma paDato tIrthAntarIya 2 // ve pachI ahavAmA AvanAra svarUpavALA pitAnA matanuM kathana karatAM kahe che ke-je pugale sUryanI vezyAnA zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ 612 sUyaprajJaptisUtre kathayanti tadyathA-tAvaditi pUrvavat khala-iti nizcitaM ye pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti te eva pudgalAH sUryasya lezyA saMsparzataH saMtapyante-santApamanu bhavanti, karmakartari prayoge saMtapyante iti bhavati / te ca pudgalAH santapyamAnAH santastadanantarAn-teSAM santapyamAnAnAM pudgalAnAm avyavadhAnena sthitAH ye pudgalAste tadanantarAH pudgalAH tAn tadanantarAn bAhyAn-bahiHsthitAn pudgalAn saMtApayanti-sabhyagupNayanti prAkRtatvAt sUtra npuNsktvnirdeshH| prastutavaktavyatAparisamAptisUcaka iti zabdazca paribhAvanIyaH / etata-evaM svarUpam-itthaM bhUtaM khalu-iti nizcitam 'se' tasya-sUryasya samita-samutpanna tApakSetraM-prakAzasthAnam , atropasaMharamAha-'ege evamAsu eke evamAhuH ||-eke-prthmaaH evaM pUrvoktaprakArakaM svamatamAhuH-pratipAdayanti, puna dvitIyasya matamAha-'ege puNa evamAhaMsu-tA je NaM poggalA sUriyassa lessaM phusaMti te NaM poggalA no saMtappaMti, te NaM poggalA asaMtapyamANA tadaNaMtarAI vAhirAI poggalAI No saMtAtIti esa NaM se samite sUrya kI lezyA ke saMsparza se saMtApita hote haiM, vehI pudgala saMtapyamAna hokara ke unake anaMtara ke mAne saMtapyamAna pudaloM ke avyavadhAna se rahe huve jo pugala hai ve tadanantara pudgala kahe jAte hai aise bahirvati pudgaloM ko saMtApita karate haiM, mAne samyak prakAra se uSNa karate haiM / prAkRta hone se sUtra meM napuMsaka rUpa se kahe haiN| sUtra meM iti zabda' kahA hai vaha prastuta vaktavyatA kI parisamApti batAne ko sUcita kiyA hai isa prakAra bhAvanA kara leveM / isa prakAra se (se) usa sUrya kA samutpanna tApakSetra mAne prakAza sthAna hotA hai| (ege evamAsu) prathama tIrthAntarIya isa prakAra se svamata kA pratipAdana karatA hai / 1 / ___ aba dUsarA matavAdI apanA mata pradarzita karatA hai-(ege puNa evamAhaMsu tA je gaM poggalA asaMtappamANA tadaNaMtarAI bAhirAI poggalAI No saMtAveM sparza kare che, eja pugale sUryanI lezyAnA saMparzathI saMtApita thAya che. te pugale saMtapita thaIne eTale ke uSNa thaIne tenA pachInA eTale ke saMtapyamAna pudgalenA avyavadhAnathI rahelA je pagale che, e tadanaMtara pudgale kahevAya che. evA bahAra rahelA pudgalene saMtApita kare che arthAt sArI rIte uSNa kare che. prAkRta hovAthI mUlapAThamAM napuMsakapaNAthI kahela che, sUryamAM je Iti zabda kahela che, te prastuta kathananI samApti batAvavA mATe sUcita karela che, te pramANe bhAvanA samajavI. A pramANe (2) se sUrya tApakSetra arthAt prasthAna DAya che. (ge evamAhaMsu) paDato tIrthAntarIya mA pramANe pAtAnA bhatanu 4thana 43 cha. (1) Dave bhI matavAhInA bhatana samayamA vAmAM Ave che-(ege puNa evamAhaMsu-tA jeNaM pogAlA sUriyassa lessaM phusaMti te NaM poggalA no saMtappaMti, te NaM poggalA asaMtamANA tadaNaMtarAI bAhirAipoggalAI No saMtAveMtIti esa NaM se samite tAvakkhette, ege evamAsu)2 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 30 navamaM prAbhRtam / tAvakkhette, ege evamAhaMsu 2' eke punarevamAhustAvad ye khalu pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti te khalu pudgalAH na saMtapyante, te khalu pudgalA asantapyamAnA stadanantarAn bAhyAn pudgalAn na santApayantIti, etat khalu tasya samitaM tApakSetram / eke evamAhuH 2||-eke punadvitIyA stIrthAntarIyA evaM-vakSyamANaprakArakaM svamataM prastuvanti tadyathAtAvaditi pUrvavat khalu-iti vAkyAlaGkAraH ye pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti te pudgalAH na santapyante-na santApamanu bhavanti, tarhi kathaM pIThaphalakAdiSu samupalabhyata ityata Ahayazca pIThaphalakAdInAM sUryalezyA saMspRSTAnAM santApa upalabhyate sa tadAzritAnAM sUryalezyA pudgalAnAmeva svarUpabhedenopalabhyate natu pIThaphalakAdigatAnAM pudgalAnAM santApa iti pratyakSoelabdhyA na virodhaH samupajAyata iti / te ca asantapyamAnAH pudgalAstadanantarAn -tadvahibhUtAn bAhyAn pudgalAn na santApayanti-noSNI kurvanti svatasteSAmasantaptatvAditi / prastutavAkyaparisamAptisUcaka iti zabdasya taatpryaarthH| etat khalu-evaM svarUpaM khalu 'se' tasya sUryasya tApakSetra samita-samutpannamiti, punaratropasaMharanAha-eke evatIti esa NaM se samite tAvakkhette, ege evamAhaMmu)2 koI eka dUsarA matAntara vAdI isa vakSyamANa prakAra se svamata pragaTa karatA huvA kahatA hai ki jo pudagala sUrya kI lezyA ko sparza karate haiM ve pudagala saMtApita nahIM hote haiM to pIThaphalakAdi meM kisa prakAra uSNatva dikhatA hai ? isa zaMkA nivRtti ke liye kahate haiM-sUrya kI lezyA ke saMsparza se jo pITha phalakAdi kI saMtaptatA dikhatI hai vaha unake AzrayabhUta sUrya lezyA ke pudagaloM kA hI svarUpa bheda se dikhatA hai, pITha phalakAdi meM rahe huve pudgaloM kA sataptatva nahIM hai isa prakAra pratyakSa se upalabdhi hone se usa kathana meM virodha nahIM hai, ve nahIM tape huve pudagala rasa ke bahirbhUta bAhya pudagaloM ko satApita nahIM karate haiM, mAne uSNa nahIM karate haiN| kAraga kI ve svataH asaMtapta hai| isa kathana kA samApti sUcaka iti zabda kahA hai| isa prakAra se (se) vaha sUrya kA tApakSetra samutpanna keI eka bIjo matAntaravAdI A nIce darzAvela kathana pramANe pitAnuM kathana karatAM kahe che ke-je pudgale sUryanI vezyAne sparza kare che, te pudgale saMtApita thatA nathI. te pITha phalakAdimAM uNapaNuM zI rIte dekhAya che? A zaMkAnA samAdhAna mATe kahe che ke-sUryanI glezyAnA saMparzathI je pITha phalAdimAM saMtaptapaNu dekhAya che, te temAM Azraya bhUta sUryanI vezyAnA pudgale svarUpa bhedathI jaNAya che. paThaphalAdimAM rahelA pudgalenuM saMtaptapaNuM nathI, A rIte pratyakSathI upalabdhi thavAthI e kathanamAM virodha jaNAtuM nathI. e na tapelA pudgale tenAthI bahAranA pudgalene saMtApita karatA nathI arthAt uSNa nathI karatA, kAraNa kepoteja tapta thayela hotA nathI. A kathananI samApti sUcaka iti zabda kahela che, A pramANe (2) e sUryanuM tApakSetra hoya che, A kathanane upasaMhAra karatAM zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre mAhuriti, 'ege puNa evamAhaMsu-tA je NaM poggalA sUriyassa lessaM phusaMti te Na poggalA atthegaiyA No saMtappaMti atthegaiyA saMtappaMti tattha atthegaiyA saMtappamANA tadaNaMtarAI bAhirAI poggalAI atthegaiyAiM saMtAveMti atthegaiyAiM No saMtAveMti, esa NaM se samite tAvakkhette, ege evamAsu 3' eke punarevamAhustAvad ye khalu pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti te khalu pudgalAH santyekakAH na santapyante santyekakAH santapyante, tatra santyekakAH santapyamAnAstadanantarAn bAhyAn pudgalAn santyekakAn santApayanti santyekakAn na santApayanti, etat khalu tasya samitaM tApakSetram , eke evamAhuH / eke punastRtIyA stIrthAntarIyAH evam-anantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhuH-kathayanti, tadyathA-tAvaditi prAgavata, Namiti vAkyAlaGkAre ye pudgalAH sUryasya lezyAM spRzanti-sparzamanu bhavanti te khalu pudgalAH, astItyatra prAkRtatvAnnipAtatyAdvA santi ekakAH kecana pudgalAH--ye sUryalezyA saMsparzataH santapyante-saMtApamanu bhavanti, tathA santyekakAH kecana pudgalAH ye na santapyante, tatra ye santyekakAH santapyamAnAste tadanantarAn-tadabahirbhUtAn bAhyAn pudgalAn astyetat yat ekakAn kA~zcit saMtApayanti astyetat yadekakAn kaoNzcinna santAhotA hai / isa kathana kA upasahAra karate huve kahate haiM koI eka dUsarA anya matAvalambI isa prakAra se svamata kA kathana karatA hai / 2 / (ege puNa evamAsu-tA je NaM poggalA sUriyassa lessaM phusati te NaM poggalA atthegaiyA No satappaMti atthegaiyA saMtappaMti tattha atthegaiyA saMtappamANA tadaNaMtarAI bAhirAI poggalAI atthe gaiyAiM saMtAveMti atthe gaiyAI No saMtAveMti esa NaM se samite tAvakkhette ege evamAhaMsu) 3 koI eka tIsarA tIrthAntarIya nimnokta prakAra se svamata kA kathana karatA huvA kahatA hai-ki jo pudgala sUrya kI lezyA kA sparza karate haiM vaise kitaneka pudgala hote haiN| ki jo sUrya kI lezyA ke saMsparza se saMtapta hote haiN| tathA kitaneka pudala aise hote haiM jo saMtApita nahIM hote haiN| unameM jo saMtapyamAna pudgala hote haiM, ve unake anantara ke mAne bahirbhUta kitaneka pudgaloM ko saMtApita kahe che ke-koI eka bIje matAntaravAdI A pramANe potAnA mata viSe kathana kahe che. (2) (ege puNa evamahasu-tA je NaM poggalA sUriyasa lessaM phusaMti, teNaM poggalA atthegaiyA No saMtapaMti atthegaiyA saMtappaMti tattha atthegaiyA saMtappamANA tadaNaMtarAI bAhirAI poggalAI anthe gaiyAI saMtAveti atthegaiyAI No saMtAti, esa Na samite tAvakkhette ege evamAhaMsu) 3 24 zrI matAntaravAhI nIye vesa prA2yI pAtAnA matanuM kathana kare che, te kahe che ke-je pudgale sUryanI vezyAne sparza kare che evA keTalAka pugalo hoya che, ke je sUryanI glezyAnA saMparzathI saMtApita thAya che, tathA keTalAka pudgalo evA hoya che ke je saMtapta thatA nathI, temAM je saMtapyamAna pudgale zrI suryaprajJami sUtra: 1
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 30 navamaM prAbhRtam payanti, atrApIti zabdArthastu prAgavat prastutavAkyaparisamAptisUcakaH / etat-evaM svarUpam 'se' tasya sUryasya samitaM-samupapannaM tApakSetraM-prakAza kSetram , punaratraivopasaMharannAha-eke evamAhuriti // 3 // eteSAM trayANAM matAntaravAdinAM matAni upadaya tAni sarvANyapi matAntarANi mithyArUpANi tAni udasya bhagavAn bhinnameva svamatamAha-'vayaM puNa' ityAdi, 'vayaM puNa evaM vyAmo-tA jAo imAo caMdimasUriyANaM devANaM vimANehito lessAo bahittA 'ucchUDhA' abhiNisaTThAo patAveMti' vayaM punarevaM vadAmastAvad yA imAzcandrasUryANAM devAnAM vimAnebhyo lezyAH bAhyAH ucchUDhA abhiniHsRtAH pratApayanti |-kyN punaH kevala. jJAnenana karatalakalitAmalakavat sakalabhUvanAlokanasamarthAH evaM-cakSyamANaprakArakaM sadasad vivekapUrNa yathArthavastutatvaM vadAmaH-kathayAmaH-tAvaditi pUrvavat , yA imAH-pratyakSata upalabhyamAnA zcandrasUryANAM devAnAM satkebhyo vimAnebhyo lezyA ucchUDhAH, etadeva saralI karate haiM, tathA kitaneka pudgaloM ko saMtApita nahIM karate haiN| yahAM para bhI iti zabda samApti sUcaka hai| isa prakAra se (se) usa sUrya se samutpanna tApakSetra mAne prakAza kSetra hotA hai| koI eka tIsarA matavAdI isa prakAra se svamata kA karatA hai|3| ina tInoM matavAdIke matAntara ko kaha karake ve sabhI matAntara mithyArUpa hI hai ataH inako tyAga karake unase bhinna prakAra se apane matakA kathana karate have (vayaM puNa) ityAdi vAkya se bhagavAn kahate hai (vayaM puNa evaM vayAmo imAo caMdimasUriyANaM devANaM vimANehiMto lessAo bahittA 'ucchUDhA' abhiNisiTThAo patAti) kevalajJAnako dhAraNakaranevAlA evaM karatala meM rahe huve AMvaleke samAna sakala bhuvanake apalokana meM samartha meM isa vakSyamANa prakArase sadaasat viveka se pUrNa yathArtha vastutatvako kahatA hUM ki jo yaha pratyakSya dRzyamAna candra sUrya devoM ke vimAnoM kI lezyA (ucchUTa) mAne hoya che te tenI pachInA eTale ke bahAranA keTalAka pudgalone ratApita karatA nathI, ahIMyAM paNa iti zabda samApti sUcaka che. A pramANe () e sUryathI utpanna thayela tApakSetra eTale ke prakAzakSetra hoya che, keI eka trIjo matAvalaMbI A pramANe pitAne bhata vi cha. (3) A traNe matavAdInA matAntarane jaNAvIne A badhA ja matAntaro miththArUpa ja che. tathA tenA tyA parIne tanAthA // 2 potAnA bhatanu 4thana 42di (vayaM puNa) tyA pAyathA mApAna 4 cha,-(vayaM puNa evaM vayAmo imAo caMdimasUriyANaM devANaM vimANehito lessAo bahittA 'ucchUDhA' abhiNisiTTAo patAveti) vaNazAnane dhA265 karavAvALA ane hAthamAM rahela AmaLAnI jema badhA bhuvananA evalekanamAM samartha huM A viSayamAM A vakSyamANu prakArathI sadasa vivekathI pUrNa yathArthavastutatvane kahuM chuM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ 616 sUryaprajJaptisatre karoti abhiniHsRtAH - sarvato vistRtAstA eva lezyAH pratApayanti - bAhyamAkAzavartti yathocitaM prakAzyaM kSetraM vastujAtaM ca prakAzayantIti / etAsAM cetthaM vimAnebhyo niHsRtAnAM lezyAnA manantareSu - apAntarAleSu - anyatarA chinnalezyAH saMmUrcchanti, tatastAH mUlacchinnAH lezyAH saMmUcchitAH satya stadanantarAn bAhyAn pudgalAn santApayanti, etadevoktaM mUlasUtre - 'eyAsi NaM sANaM aMtaremu aNNatarIo chiNNalessAo saMmucchaMti, tae NaM tAo chiNNa sAo samucchiyAo samANIo tadaNaMtarAI vAhirAI poggalAI saMtAveMtIti' etAsAM khalu lezyAnAm antareSu anyatarA richannalezyAH saMmUrcchanti, tataH khalu tAzchinnalezyAH saMmUcchinAH samitA stadanantarAn bAhyAn pudgalAn santApayanti // - sannihita pUrvameva vyAkhyAtamidaM spaSTam / iti zabdastu pUrvavadeva prastuvAkyaparisamAptibodhakaH || 'esa NaM se samite tAvakakhette' etat khalu tatra samitaM tApakSetram // etat evaM svarUpam ' se ' nikalatI hai arthAt sarvatra hotI hai vahI lezyA, bAhya AkAzavarti yathocita prakarayakSetra ko tathA vastu samUhako prakAzita karate haiN| vimAnoM se nikalI huI ina lezyAoM ke apAntarAla meM anya chinna lezyAeM hotI hai ataH ve mUla se chinna lezyA saMmUcchita hotI huI mAne prakAzita hokara bAhya pudgaloM ko saMtApita karatI haiM / yahI mUlasUtra meM kahA hai jo isa prakAra se haiM - ( eyAsi NaM sANaM aNaMtaresu aNNatarIo chinnalesAo samucchaMti, tae NaM tAo forlessAo samucchiyAo samANIo tadanaMtarAI bAhirAI poggalAI saMtatIti) ina lezyAoM ke pazcAtvati anya chinnalezyA hotI hai, tataH veM chinnalezyA saMmUcchita - prakAzita hokara samita utpanna hokara unake pazcAt bati bAhyapudgaloM ko saMtApita karate haiM / iti zabda pUrvavat vAkyasamAi sUcaka samajanA cAhiye / ( esa NaM se samite tAvakakhette ) isa prakAra kA (se) ne mA pratyakSa dekhAnAza caMdra hevAnA vibhAnonI bezyA 'ucchUDhA' arthAt jIuNe che eTale ke satra hoya che, eja lezyA bahAranA AkAzamAM rahela yathAcita prakAzakSetrana tathAvastu samUhane prakAzita kare che. vimAneAmAMthI nIkaLela A lezyAenA apAntarAlamAM chinna lezyAA hAya che. tethI e mULathI chinna lezyA. samUti thaine eTale ke prakAzita thaine khAhya pudgalAne satApita kare che. eja vAta sUtrapAThamAM kahela che je A pramANe che.- (eyAsi NaM letANaM aNaMtaresu aNNatarIo chinnalessAo samucchaMti, tae NaM tAo chiNNalessAo saMmucchiyAo samANIo tadaNaMtarAi bAhirAI poggalAi saMtAveMtIti) me bezyA enI pAchaLanI bIjI chinnalezyAe hAya che, tethI e chinnalezyA sa'mUrcchi ta eTale ke prakAzita thaine samita arthAt utpanna thaine tenI pachInA bAhya pudgalAne satApita kare che. prati zaha pUrvavat vAdhya samApti sUya samanvo (esa NaM se samite tAvakkhette ) A pramANenu (te) e sUryanuM samita arthAt utpanna thayela tApakSetranA sambhava utpatti zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryatiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam tasya sUryasya samitam upapannaM tApakSetramiti tApakSetrasvarUpasambhavo vAcya ityevAsmAkaM siddhAnta matamiti // sU0 30 // mUlam --kA kai kaTe te sUrie horilIca chAyaM Nivateti Ahiteti vaejjA / tattha khalu imAo paNavIsaM paDikttIo paNNattA o, tatthege ebamAhaMsu-tA aNusamayameva sUrie silacchAyaM Nivattei Ahiteti vejaa| ege emAhaMsu 1 // ege puNa evamAsu-tA aNumuhuttameva sUrie porimicchAyaM Nivatteti Ahiteti vaejjA ege evamAhasu 2 / eeNaM abhilAveNaM NeyavvaM, tA jAo ceva oyasaMThiie 'paNuvIsaM paDibattio tAo ceva NeyanAo, jAva aNuusmappiNImeva mUrie pori. sIecchAyaM Nivatteti Ahi teti vaejaH, ege evamAsu 5 // vayaM puNa evaM vayAmo tA sUriyaslaNaM uccattaM na lessaM ca paDucca chAuddese uccattaM ca chAyaM ca paDuca lesudde se lesaM ca chAyaM ca paDucca uccanodese, tattha khalu imAo duve paDibattio paNNattAo natthege ekamAsu tA asthi Na se dibase jaMsi NaM divasaMsi sUpi e corisicchAyaM Nivattei, asthi NaM se divase miNaM divasaMsi mUrie duparisicchAyaM Nivatteti ege evamAhasu 1 // ege puNa evamAhaMsu tA asthi Na se divase jaMsi NaM divasaMsi sUrie duporisiccha yaM Nivatteti, asthi NaM se divase jaMsi divasaMsi sUrie No kici porisicchAyaM Nivattei, tattha je te evamAhaMsu tA asthi NaM se dibase jaMsi NaM divasaMsi sUrie ca uporisIyaM chAyaM Nivatteti asthi NaM se divase siNaM divasaMsi sUrie do porisIyaM chAyaM Nivattei te eva mAiMsu tA jayA NaM savamanaraM maNDalaM utsaMka mittA cAraM gi tayA NaM uttamakaTTapatte ukAsie aTThAra samuhutte divase usa sUryakA samita mAne utpanna huvA tApakSetrake svarUpakA sambhava samajanA isa prakAra se yaha merA siddhAnta hai so siddhAntAnukUla rUpase kahA hai |suu030| samave. A pramANe A mAro siddhAnta che eja siddhAMta anukULa rUpa kahela che. sU0 30 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ 618 sUryaprajJaptisUtre bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai, tesiM ca NaM disaMsi sUrie cauporisIyaM chAyaM Nivatteha, tA uggamaNamuhurtasi ya asthamaNamuhuttaMsi ya lessaM abhivaDDemANe No ceva NaM NivuDDemANe, tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM ubasaMkamitA cAraM carai tathA NaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai jahaNNae duvAlasamuhutte divase bhavai, tasi ca NaM divasaMsi sUrie duporisIyaM chAyaM Nivattei, taMsi ca of divasaMsi uggamamuhuttami ya atthamaNamuhusi ya, lessaM abhivaDemANe No ceva paMNibuDDemANe , tattha NaM je te evamAhaMsu tA asthi NaM se divase si NaM diva saMsi sUrie duporisiyaM chAyaM Nivattei asthi NaM se divase jaMsiNaM divasaMsi sarie No kiMci porisiyaM chAyaM Nivattei te evamAsu, tA jayA NaM mUrie savvabhaMtaraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTThapatte ukkosie aTThArasamuhutte divase bhavai jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai. tasi ca NaM divasaMsi sUrie duporisiyaM chAyaM Nivattei, taMsi ca NaM divasaMsi uggamaNamuhuttaMsi astha. maNamuhattasi ya lessaM amivaDDemANe No ceva NaM gibuTTemANe, tA jayA NaM sarie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayANaM uttamakaTThapattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA gaI bhavai, jahaSNae duvAlasamuhutte divase bhavai, taMsi ca divasaMsi sUrie jo kici porisIe chAyaM Nivattei, tasi ca NaM divasaMsi uggamaNamahattaMsi ya asthamaNamuhuttaMsi ya No ceva NaM lessaM abhivuDDemANe vA zivuDDhemANe vA. tA kai kaTuMte sUrie porisiyaM chAyaM givattei Ahiya ti paejjA, tattha imAo chANaui paDivattio paNNatAo, tatthege eva mAhaMsu-asthi NaM te se dese jaMsi NaM desaMsi sUrie egaporisIyaM chAyaM Nivattei ege ecamAhasu tA asthi NaM se dese jaisi desaMsi sUrie duporisIyaM chAyaM Nivattei, evaM eeNaM abhilAveNaM NeyavvaM jAva raNauiM porisIyaM chAye Nivattei, tattha jete zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ DeceDER3333D sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 31 navamaM prAbhRtam evamAsu-tA asthi NaM se dese jaMli gaM desaMsi sarie egaporisIyaM chAyaM Nivattei te eva mAhaMsu-tA sUriyassa NaM sabaheTThimAo sUrappaDihio bahitA abhiNisaTTAhi lessAhiM tADijjamANohiM imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusAmaramaNijjAo bhUmibhAgAo jAvaiyaM sUrie uDDhe uccatteNaM evaiyAe egAe addhAe egeNaM chAyANumANappa. mANeNaM u mAe tattha se sUrie egayorisIyaM chAyaM Nivattei, tattha je te eka mAsu tA asthi NaM se dese jasiNaM desaMsi sUrie duporisiM chAyaM Nivattei-te eva mAhaMsu-tA sariyassa NaM savvaheTThimA yo sUriyapaDighI zrI bahitA amiNidvayAhiM lessAhiM tADijjamANIhiM imIse rayaNappabhAya puDhavoe bahasamaramaNijAo bhUmibhAgAo jAvaliyaM sUrie uTheM uccatteNaM evatiyAhi dohiM adAhiM dohiM chAyANumANapamANehiM umAe ettha NaM se sUrie duporimIyaM chAyaM Nivattei, evaM NeyadhvaM jAva tattha je te evamAhaMsu tA-asthi NaM se dese jaMsi gaM desaMsi sUrie chaNNautiM porisIyaM chAyaM Nivattei te evamAhaMsu-tA sUriyassa NaM sa bahiTThimAo sUrappaDidhIo bahitA abhiNisaTThAhiM lessAhiM tADijjamANIhiM imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo jAvatiyaM sUrie ur3e uccatteNaM evatiyAhiM chaNNavatIe chAyANumANappamANehiM ubhAe ettha NaM se sUrie chaNNAti porisIyaM chAyaM Nivattei ege evamAhaMsu / vayaM puNa evaM vayAmo-sAtirega auNadviporisINaM sUrie porisa chAyaM Nivattei, abaddhaporisINaM chAyA-divasassa kiM gate vA sese vA ?, tA ti bhAge gate vA sese vA tA porisINaM chAyA divasassa kiM gae vA sese vA?, tA caubhAge gae vA sese vA, tA divaddhaporisINaM chAyAdivasassa kiM gae vA sese vA! tA paMcabhAge gae vA sese vA, evaM addhaporisiM choDhaM pucchA divasassa bhAgaM choDhuM vA karaNaM jAva tA addha auNasaTThiporisI chAyAdivasassa kiM gae vA sese vA ? tA egUNavIsasayabhAge gae vA sesevA, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ 620 sUryaprajJaptisUtre tA auNasaTThiporisINaM chAyAdivasamsa kiM gae vA sese vA bAvIsasahassabhAge gae vA sese vA, tA sAtirega auNasaTTiporipINaM chAyAdivasassa kiM gae vA sese vA ?, tA Natthi kiMci gae vA sese vA, tattha khalu imA paNavIsaNiviTThA chAyA SaNNatA, taM jahA-khaMbhacchAyA rajjucchAyA pAgAracchAyA pAsAyacchAyA uvagacchAyA uccattacchAyA aNulomacchAyA ArUbhittA samApaDihayA khIlacchAyA pakkhacchAya: purao udayApurimakaMThabhA uvagayA pacchimakaMThabhA uvagayA chAyANuvAiNI kiTThANuNaiNI chAyA gADhalagolacchAyA chAyacchAyA (golacchAyA tattha NaM golacchAyA aTThavihA) paM0 ta0 golacchAyA avaddhagolacchAyA gADhalagolacchAyA avaddhagADhalagolacchayA golAvalicchAyA AddhagolAvalicchAyA golapuMjacchAyA avaddhagolapuMjacchAyA ||suu031|| chAya-tAvat kati kASThAM te sUryaH pauruSI chAyAM nivartayati AkhyAta iti padeta, tatra khala imAH paJcaviMzatiH pratipattayaH prajJaptAH, tatra eke evamAhu stAvat anusamayameva sUryaH pauruSIcchAyAM nivartayati AkhyAta iti vadet eke evamAhuH 1, eke punarevamAhu stAvat anumuhUrtameva sUryaH pauruSIcchAyAM nivattayati AkhyAta iti vadet, etena abhilApena netavyam tAvad yAzcaiva ojasaMsthitau paJcaviMzatiH pratipattaya stAvaccaiva netavyAH, yAvad anuutsarpiNImeva sUryaH pauruSIcchAyAM nivartayati AkhyAta iti vadet, eke ekmAhuH / vayaM punarevaM vadAma stAvat sUryasya khalu uccatvaM ca lezyAM ca paripatantI ca chAyoddezaH uccatvaM ca chAyAM ca paripatantIM ca lezyoddezaH lezyAM ca chAyAM ca paripatantI ca uccatvodezaH, tatra ime dve pratipattI prajJapte, tatra eke evamAhu-stAvat asti khalu sa divaso yasmin khala divase sUrya zcatuH pauruSI chAyAM nivartayati, asti khalu saH divaso yasmin khalu divase sUryoM dvipauruSI chAyAM nivartayati, ekeevamAhuH, eke punarevamAhu stAvat asti khalu saH divaso yasmin khalu divase sUryoM dvipauruSI chAyAM nivartayati, asti khalu saH divaso yasmin khalu divase sUryaH na kAzcit pauruSI chAyAM nivartayati 2 // tatra ye te evamAhu stAvat asti khalu saH divaso yasmin khalu divase sUryaH catuH pauruSI chAyAM nivartayati, asti khalu saH divaso yasmin khalu divase sUryoM dvipaurupi chAyAM nivartayati te epamAhu stAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu 3 tamakASTAprApta utkarSako'STAdaza muhatoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdaza puhartA rAtri bhavati / / tasmizca divase sUryazcatuSpauruSI chAyAM nivartayati, tAvadudgamanamuhUrte ca astamanamuhUrte ca zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam lezyA mabhivarddhayati na caiva nivartayati, tAvad yadA khalu sUryaH sarvabAhyaM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThAprAptA utkaSikA aSTAdazamuhartA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhattoM divaso bhavati, tasmizca khalu divase sUryo dvipauruSI chAyAM nivartayati, taM jahA-tasmiMzca divase khalu udgamanamuharte ca astamanamuharte ca lezyAmabhivarddhayati na caiva khalu nirveSTayati 1, tatra khalu yete evamAhu stAvat asti khalu saH divaso yasmiMzca divase sUryoM dvipAruSI chAyAM nivartayati, asti khalu saH divaso yasmiMzca divase sUryo na kAMzcita pauruSI chAyAM nivartayati-te evamAhu stAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati, tadA khalu uttamakASThA prApta utkarSako'STAdazamuhatto divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati, tasmiMzca khalu divase sUryoM dvipauruSI chAyAM nivartayati taM0-tasmiMzca khalu divase udgamanamuharte astamanamuharte ca lezyAmabhivarddhayati, na caiva khalu nirveSTayati, tAvat yadA khalu sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThAprAptA utkarpikA aSTAdazamuhartA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhattoM divaso bhavati, tasmiMzca khalu divase sUryaH na kAzcit pauruSI chAyAM nivartayati, taM0-tasmiMzca khalu divase udgamanamuhaH ca astamanamuharta ca na caiva khalu lezyAmabhivarddhayati vA nirdeSyati vA, tAvata kati kASThAM te sUryaH pauruSI chAyAM nivartayati AkhyAta iti vadet ?, tatra imAH SaNNavatiH pratipattayaH prajJaptAH / tatra eke evamAhuH, ati khalu saH dezo yasmizca khalu deze sUryaH ekapauruSI chAyAM nivarttayati, eke evamAhuH, eke punarevamAhu stAvat asti khalu saH dezo yasmiMzca deze sUryoM dvipauruSI chAyAM nivartayati, evam etena khalu abhilApena netavyaM, yAvat SaNNavatiM pauruSI chAyAM nivartayati, tatra yete evamAhu-stAvat asti khalu saH dezo yasmiMzca khalu deze sUryaH ekapauruSI chAyAM nivettayati, te evamAhu-stAvat sUryasya khalu sarvAdhastanAt sUryapratidhe bahirabhiniHsmRtAH lezyA stADayamAnAH asyAH ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramagIyAd dhUmibhAgAta gAvati sUryaH Urva muccaistvena etAvatA etena adhvanA ekena chAyAnumAnapramANena anumIyate, tatra saH sUrya ekapauruSI chAyAM nivattayati, tatra yete ebamAhustAvan asti khalu sa dezo yasmizca deze sUryoM dvipauruSI chAyAM nivattayati te evamAhu stAvat sUryasya khalu sarvAdhastanAt sUryapratidhe bahirabhiniHsRtAH lezyA stADayamAnAH asyA ratnaprabhAyAH pRthivyA bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAd yAvati sUryaH Urdhvamuccaistvena etAvadbhayAM dvAbhyAs addhAbhyAM dvAbhyAM chAyAnumAnapramANAbhyAm avamita evaM khalu saH sUryaH dvipauruSI chAyAM nivartayati, evaM netavyaM yAvat tatra yete evamAhustAvad asti khalu saH dezo yasmiMzca khalu deze sUryaH SaNNavatiM pauruSyazchAyAH nirvatayati, te evamAhu-stAvat sUryasya khalu sarvAdhastanAt sUryapratidhe bahiraminiHsRtAH lezyA stADayamAnA asyA ratnaprabhAyAH pRthivyA bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAd yAvati sUrya Urdhvamuccatvena etAvadbhiH SaNNavatibhiH chAyAnumAnapramANaiH, avamitaH, evaM khalu sa sUryaH SaNNavati pauruSya zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ 622 sUryapraptisUtra zchAyAH nirvatayati, eke evamAhuH // vayaM punarevaM vadAmaH sAtirekaikonaSaSTiH pauruSyazchAyAH sUryo nivartayati, apArddha pauruSicchAyA divasasya kiM gate vA zeSe vA ?, tAvat tribhAge gate vA zeSe vA, tAvat pauruSI khalu chAyA divasasya kiM gate vA zeSe vA ? tAvat caturbhAge gate vA zeSe vA, tAvad dvayarddha pauruSI khalu chAyA divasasya kiM gate vA zeSe vA ?, tAvat paJcabhAge gate vA zeSe vA, evam arddhapauruSI chAyAM kSiptvA kSiptvA pRcchAdivasasya bhAgaM kSiptyA vyAkaraNaM yAvat tAvad aauMnaSaSTi paurupicchAyA divasasya kiM gate vA zeSe vA, tAvad ekonaviMzati zatabhAge gate vA zeSe vA, tAvat ekonapaSTipaurupI khalu chAyA divasasya kiM gate vA zeSe 1, dvAviMzati sahasra bhAge gate vA zeSe vA, tAvat sAtirekonaSaSTi pauruSI khalu chAyA divasasya kiM gate vA zeSe vA, tAvata nAsti kiJcid gate vA zeSe kA, tatra khalu imAH paJcaviMzati vidhAH chAyAH prajJaptAH, taM.-tasmiMzca khalu divase khambhacchAyA rajjucchAyA prAkAracchAyA prAsAdacchAyA udgamacchAyA uccatvacchAyA anulomacchAyA ArambhitA samA pratihatA khIlacchAyA pakSacchAyA pUrvata udayAt pUrvakaNThabhAgopagatA pazcimakaNThabhAgopagatA chAyAnuvAdinI kiyatyAnuvAdinyAccchAyAyAH golacchAyA, tatra khalu golacchAyA aSTavidhA prajJaptA, taM0-tasmiMzca khalu divase golacchAyA apArddhagolacchAyA golAvalicchAyA apArddhagolAvalicchAyA golapuJjacchAyA apAddhaMgolapuJjacchAyA // sU0 31 // // navama prAbhRta samAptam / / TIkA-'kai kaTThA porisIcchAyA' ityetasya navamaprAbhRtasya triMzattame sUtre tApakSetrasya svarUpasambhavamuktvA samprati kiM pramANAM pauruSicchAyAM nivartayatItyetadviSayakaM praznasUtram'tA kai kaDhe te mUrie' ityAdinA bodhukAmaH pRcchannAha-'tA kai kaTaM te sUrie porisicchAyaM nivattei Ahiyatti vaejA?' tAvat katikASThAM poruSI chAyAM te sUryo nirvatayati AkhyAta iti vadet / / tAvat-paurupicchAyAviSaye mama praznaH zrUyatAM tAvat kati-kiM TIkArtha-(kai kaTThA porisIchApA) paurUpI chAyA kitane prakarSavAlI kahI gaI hai ? isa viSaya saMbaMdhI navaveM prAbhRta ke tIsaveM sUtra meM tApakSetrakA svarUpa kaha kara ke aba kisa pramANavAlI pauruSIchAyA ko nivartita karatA hai ? isa viSaya meM prazna sUtra karate haiM-(tA kai kaTuMte sarie porisicchAyaM nivattei Ahiyati vaejjA) pauruSIchAyA ke viSaya meM merA prazna hai so sUniye kitane pramANakA 22 :-(kai kahU~ te porisochAyA) pauruSI chAyA sA pravANI 49sa cha ? A viSayanA saMbaMdhamAM navamA prAbhRtanA rasamAM sUtramAM tApakSetranuM svarUpa kahIne have keTalA pramANuvALI pauruSI chAyAne sUrya nivartita kare che? arthAt utpanna kare che? e viSaya *dhI praznasUtra cha (tA kai kaTuMte sUrie porisI chAyaM nivatei Ahiyatti vaejjA) poSI chAyA saMbaMdhI mAro prazna che te Apa sAMbhaLe keTalA pramANanA prakarSavALI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ 623 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam pramANA kASThA-prakarSoM yasyAH sA kati kASTA tAM katikASThAM-kiM pramANAM te-tavamate bhagavan ! sUryaH pauruSI puruSe bhavA pauruSI tAM pauruSI chAyAM nibartayani-nivartayannAkhyAtaHpratipAditastvayA iti vadeta-kathayet // evamukte bhagavati gautame bhagavAn mahAvIrasvAmI prathamato lezyAsvarUpaviSaye yAvantyaH paratIthikAnAM pratipattaya stAvatI rupadarzayati-tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattio' tatra khalu imAH paJcaviMzatiH pratipattayaH prajJaptAH ||ttr-tsyaaN pauruSyAM chAyAyAM viSaye lezyA madhikRtya tat svarUpaviSaye khalu-iti vAkyAlaGkAre imA-vakSyamANasvarUpAH paJcaviMzatiH-paJcaviMzati saMkhyakAH pratipattyaH-paramatasvarUpAH prajJaptA:-pratipAditAssanti, tadyathA-'tatthege evamAhaMsu-tA aNusamayameva sUrie porisicchAyaM Nivattei Ahitetti vaejA' tatra eke evamAhu-stAvad anusamayameva sUryaH poruSI chAyAM nivartayati, AkhyAta iti vadet , tatra-teSAM paJcaviMzateH paramatavAdinAM paratIthikAnAM madhye eke-prathamA stIrthAntarIyA evam-anantarocyamAnasvarUpaM svakIyaM mantavyamAhuH-kathayanti-tAvaditi prAgavat (iha-atra lezyAvazataH pauruSIcchAyA bhavatItyataH kAraNe kAryopacArAt pauruSicchAyetyanena lezyA jJAtavyA) anusamayameva-pratikSaNameva sUryaH prakarSavAlI pauruSI mAne puruSa saMbandhI chAyAko sUrya nivartita karatA kahA hai ? so he bhagavan Apa kahiye isa prakAra se zrIgautamasvAmI ke prazna karane para bhagavAn mahAvIrasvAmI prathama lezyA ke svarUpa viSayaka jitanI paratIrthikoM kI mAnyatArUpa pratipattiyAM hai usakA kathana karate huve kahate haiM-(tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattio) pauruSI chAyAke viSaya meM lezyA ke prakaraNameM kahe anusAra vakSyamANa prakarakI pacIsa pratipattiyAM matAntararUpa kahI gaI hai, ve isa prakAra se haiM-(tatthege evamAhaMsu-tA aNusamayameva sarie porisicchAyaM Nivattei Ahiteti vaejA) una pacIsa paramatavAdiyoM meM koI eka prathama matAntaravAdI vakSyamANa prakAra se apanA mata ko prakAzita karate haiM(lezyA ke vazavati pauruSI chAyA hotI hai ataH kAraNa meM kArya kA upacAra hone virUSI chAyA arthAt purUSanI chAyAne sUrya nivartita kare che? eTale ke utpanna kare che? he bhagavAn te viSe Apa kaho A pramANe zrI gautamasvAmInA prazna karavAthI bhagavAna mahAvIrasvAmI pahelAM lezyAnA svarUpa saMbaMdhI jeTalI paratIthikanI mAnyatA rUpa pratipttiyo cha, tenu thana 42di che-(tattha khalu imAo paNavIsaM paDivattI mo) pau3SI chAyAnA saMbaMdhamAM lezyAnA prakaraNamAM kahyA pramANe vaphTamANa prakAranI pacIsa pratipatti mero matAntarI 4 cha, te mA pramANe che. (tatthege evamAhaMsu-tA aNusamayameva sUrie porisicchAyaM Nivattei Ahiteti vaejjA) se pacIsa 52matavAdIyomA se prathama matAravAdI vaphTamANa prakArathI pitAne mata pragaTa kare che, (paurUSI chAyA lazyAnA vazavati hoya che, tethI kAraNamAM kAryane upacAra hovAthI paurUSI chAyA kahevAthI vezyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 sUryaprajJaptisUtre pauruSa chAyAM puruSe bhavA pauruSI tAM pauruSIM chAyAM nirvarttayati - nirvarttayannAkhyAta iti vadetsvaziSyebhyaH pratibodhayet / atraitadukaM bhavati - svakakSAyAM bhraman sUryaH pratikSaNamanyAmanyAM lezyAM nirvarttayati - nirvarttayannAkhyAta iti vadedityarthaH / ataevopasaMharannAha - eke evamAhuriti / 'ege puNa evamAhaMsu-tA aNumuhuttameva sUrie porisicchAyaM Nivattei Ahitetti vaejjA' eke punarevamAhu-stAvat anumuhUrttameva sUryaH porupIM chAyAM nirvarttayati AkhyAta iti vadet // - eke punardvitIyA stIrthAntarIyA evam anantarocyamAnaprakArakaM svamatamAhuH - kathayanti tAvaditi pUrvavat, anumuhUrttameva-pratimuhUrttameva sUrya: pauruSIM chAyAM puruSe bhavA pauruSIti vyutpattiH sarvatra samaiva, lezyAvazataH pauruSI chAyA bhavatItyapi sarvatra tulyaiva; tAM pauruSIM chAyAM nirvartayati - nirvarttayannAkhyAta iti vadet - svaziSyebhya upadizet || 'ee NaM abhilAveNa NeyacaM' etena abhilApena netavyam // - evam anantaroditena prakAreNa se pauruSa chAyA kahane se lezyA samajanA cAhiye) anusamaya mAne pratikSaNa meM sUrya pauruSI chAyA mAne puruSa saMbaMdhI chAyA ko utpanna karatA hai aisA svaziSyoM ko kheN| yahAM para isa prakAra se kahA jAtA hai ki svakakSA meM bhramaNa karatA sUrya pratikSaNa meM anya anya leiyA ko nivartita karatA hai aisA svaziSyoM ko kaheM isa kathana kA upasaMhAra karate huve kahate haiM koi eka paramatavAdI isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai (1) (ege puNa evamAhaMsu-tA aNumuhuttameva sarie porisicchAyaM nivatteha Ahitetti bajA) dUsarA koI eka torthAntarIya isa kathyamAna prakAra se svamata kA kathana karatA hai ki pratimuhUrta meM sUrya puruSa saMbaMdhI chAyA ko nivartita karatA kahA hai aisA svaziSyoM ko kahe isa prakAra dUsarA matavAdI kA kathana hai 2 (ee abhilAveNaM NeyabvaM) anantara kathyamAna abhilApa vizeSa se mAne sUrya ke pATha namaka se sarvatra yathAvat pATha kA krama kI yojanA karake samaja samajavI) anusamaya eTale ke pratyeka kSaNamAM sU paurUSI chAyA ke purUSanI chAyAne utpanna kare che, e rIte potAnA ziSyAne kahevu'. ahIMyAM A pramANe kahevAmAM Ave che ke--sva kakSAmAM bhramaNa karatA sUrya pratyeka kSaNamAM bIjI bIjI lezyAne utpanna kare che. arthAt parAvartita kare che, e rIte peAtAnA ziSyAne kahevuM. A kathananA upasaMhAra karatAM kahe che ke-koI eka paramatavAdI A pramANe peAtAne mata pragaTa kare che. (1) (ege puna ebamAsu tA aNumuhuttameva sUrie porisI chAyaM nivattei Ahitetti vaejjA ) bIjo koI eka tIrthAntarIya A have pachI kaMDavAmAM AvanAra prakArathI potAnA matanuM kathana kare che ke-pratyeka muhUrtamAM sU purUSa sabaMdhI chAyAne nivRti ta kare che, e rIte peAtAnA ziSyane kahevuM, A pramANe bIjo matavAdI kahe che. (1) (eeNaM abhilAveNaM yAM) mA vepachI vAmAM bhAvanAra abhidAya vizeSathI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam 625 etena-anantaroditena abhilApena sUryapAThagamena netavyaM-sarvatra yathAvat pAThakrama saMyojya jJAtavyam arthAt yA eva ojaH saMsthitau paJcaviMzatiH pratipattayaH prajJaptAssanti tA eva pratipattaya stenaiva krameNa atrApi netavyAH, kramAlApakAstAvannetavyAH yAvaccaramapratipattipratipAdakamidaM sUtram (ege puNa ekmAhaMsu-tA aNuosapiNI ussappiNImeva sUrie) ityAdi, madhyamA stvAlApakA evaM jJAtavyAH 'ege ezmAsu-ege puNa evamAhaMmu' ityAdikaM sarvatra yojyam , utazca mUlasUtre-'tA jAo ceva oyasaMThiie paNuvIsaM paDivattio tAo ceva NeyavvAgo jAba aNuustappiNImeva sUrie porisIe chAyaM Nivattei AhiyAtti vaejjA, ege evamAsu tAvata yAvaccaiva ojaH saMsthitau paJcaviMzatiH pratipattaya stAvaccaiva netavyAH yAvadanu utsarpiNImeva sUryaH pAruSI chAyAM nivartayati AkhyAta iti vadet , eke evamAhuH // leveM / arthAt prakAza kI saMsthiti ke viSaya meM pahale jo pacIsa pratipattiyAM kahI gaI hai ve sabhI pratipattiyAM usI krama se yahAM para bhI kaha leveN| inake krama kA AlApaka usI prakAra kA hai pacIsavIM jo antima pratipatti hai usako pratipAdana karane vAlA sUtrapATha isa prakAra se haiM-(ege puNa evamAhaMsu-tA aNuosappiNI ussappiNImeva sArie) ityAdi madhya ke AlApaka isa prakAra se kahanA (ege evamAhaMsu-ege puNa evamAsu) ityAdi prakAra se sarvatra kaheM, mUlasUtra meM isa prakAra se kahA hai-(tA jAo ceva oyasaMThiie paNavIsaM paDivattio tAo ceva NeyavAo jAva aNuussappiNImeva sUrie porisie chAyaM Nivattei AhiyAtti vaejA ege evamAhaMsu) jo ojasa saMsthiti mAne prakAza saMsthiti ke viSaya meM pacIsa pratipattiyAM yAvat anuutsapi paryanta sUrya pauruSI chAyA ko nivartita karatA hai aisA svaziSyoM ko kahe koI eka eTale ke sUryanA sUtrapATha rUpa gamakathI badhe ja yathAvat pAThane krama banAvIne samajI levuM, arthAt prakAzanI saMsthitinA viSayamAM pahelAM je pacIsa pratipatti kahevAmAM AvI gaI che, te tamAma pratipatti eja pramANenA kamathI ahIMyAM paNa kahI levI. tenA kamane AlApaka prakAra eja pramANe che. pacIsamI pratipattinuM pratipAdana karavAvALe sUtra54 2 // pramANe -(ege puNa evamAsu-taH aNu osappigI uslappiNo meSa sUrie) tyA bhayanI mAtA54 2mA pramANe he| (ero evamAsu-ege puNa evama hNsu| tyAdi 542thI 154 mAdApamA 4ii se, bhUsasUtramA ! pramANe 5.4 4ii che.- tA jAo ceva oyasaMThiie pagavIsaM paDibattio tAo ceva NeyavyAo jAdha aNu ussappiNI meva sUrie pArisIe chAyaM Nivattei, AhiyAni tapanA page eNamAsu sAsa sthitinA viSayamA eTale ke prakAzanI saMsthitinA saMbaMdhamAM pacIsa pratipatti kahala che e badhI ja ahIMyAM paNa kahI levI e pratipatti yAvat anutsarpiNI paryata sUrya paurUrI chAyAne nivartita kare che ema svaziSyane kahevuM. koI eka A pramANe pitAne mata jaNAve che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 626 sUryaprajJaptisUtre pUrva SaSThe prAbhRte 27 saptaviMzatitame sUtre vyAkhyAtamidaM sarvamiti' tadevaM lezyA viSayAH paratIrthikapratipattirUpAH / tadyathAkrameNAlApakA:anusamayameva sUryaH pauruSI chAyAM nivartayatianumuhUrtameva sUryaH pauruSI chAyAM nivartayatianurAtrindimeva sUryaH anupakSameva sUryaH anumAsameva sUryaH anuRtumeva sUryaH anuayanameva sUryaH anusamvatsarameva sUryaH isa prakAra se apanA mata pradarzita karatA hai / pahale chaThe prAbhRta meM sattAIsa 27 veM sUtra meM yaha saba vyAkhyAta kiyA hai, ataH vahAM se samaja leveN| lezyA viSayaka paratIrthikoM kI pratipattiyAM isa prakAra se haiM kramAnusAra AlApaka prakAra (1) anusamaya sUrya pauruSI chAyA ko nivartita karatA hai| (2) anumuhUrta sUrya pauruSI chAyA ko nivartita karatA hai (3) anu rAtridivasa sUrya (4) anu pakSa sUrya (5) anu mAsa sUrya (6) anu Rtu sUrya (7) prati ayana sUrya pahelAM cha prAkRtamAM satyAvIsamAM 27 mA sUtramAM A tamAma pratipattinuM kathana karela che. tethI tyAMthI te samajI levuM, vezyA saMbaMdhI paratIthinI pratipatti A pramANe che kramAnusAra AlApaka prakAra (1) anusamaya sUrya parUSi chAyAne nivartita kare che, (2) anumuhUrta sUrya paurUSi chAyAne nivartita kare che, (3) manuvi hivasa sUrya(4) anu 51 sUrya(5) manu bhAsa sUrya(6) manu Rtu sUrya(5) prati ayana sUrya zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ 627 (13) (14) (16) (17) (18) sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 nayama prAbhRtam anuyugameva sUryaH anuvarSazatameva sUyaH anuvarSasahasrameva sUryaH " " anuvarSazatasahasrameva sUryaH anupUrvameva sUryaH anupUrvazatameva sUryaH anupUrvasahasrameva sUryaH anupUrvazatasahasrameva sUryaH , anupalyopamameva sUryaH , anupalyopamazatameva sUryaH , (8) prati saMvatsara sUrya (9) prati yuga sUrya (10) prati varSa zata meM sUrya (11) prati varSa sahasra meM sUrya (12) prati lAkha varSa meM sUrya (13) prati pUrva meM sUrya (14) prati so pUrva meM sUrya (15) prati hajAra pUrva meM sUrya (16) prati eka lAkha pUrva meM sUrya (17) prati palyopamaHmeM sUrya (18) prati so palyopama meM (8) prati saMvatsa2 sUrya(8) prati yuga sUrya(10) prati varSa zatamA sUrya(11) prati 12 mA sUrya(12) prati sama mA sUrya(13) prati pUrvamA sUrya(14) prati so pUrva bhI sUrya(15) prati 12 pUrvamA sUrya(16) prati me 85 pUrva bhAM sUrya(17) prati 5zyopamamA sUrya(18) prati sepakSyA5mamA sUrya- , zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 27 anupalyopamasahasrameva sUryaH anupalyopamazatasahasrameva sUryaH,, anusAgaropamameva sUryaH anusAgaropamazatameva sUryaH anusAgaropamasahasrameva sUryaH anusAgaropamazatasahasrameva sUrya:,, anutsarpiNyevasarpiNyeva sUryaH 25 "" 55 iti pUrvokta paJcaviMzati prativAdinAM mate chAyAnirvartanakAlaH vayaM punarevaM vadAmaH... sadRza eva iti // 93 77 99 zrI suryaprajJapti sUtra : 1 97 " 39 "" samprati tadviSayaM svamatamAha - 'vayaM puNa evaM vayAmo-tA sUriyassa NaM uccattaM ca lessaM ca paDucca chaudese uccattaM ca chAyaM ca paTucca lemuddese lessaM ca chAyaM ca paDucca uccattodese' vaya (19) prati hajAra palyopama meM sUrya (20) prati eka lAkha palyopama meM sUrya (21) prati sAgaropama meM sUrya (22) prati so sAgaropama meM sUrya (23) prati hajAra sAgaropama meM sUrya (24) prati eka lAkha sAgaropama meM sUrya (25) prati utsarpiNI avasarpiNI meM sUrya 55 59 isa prakAra pacIsa prativAdiyoM ke mata se chAyA kA nivartana kAla kahA hai / aba bhagavAn isa viSaya meM apanA mata pradarzita karate huve kahate haiM - (vayaM puNa evaM vayAmo-tA sUriyassa NaM uccattaM ca lessaM ca paDucca chauddese uccattaM ca chAyaM ca paDacca lessuddese lessaM ca chAyaM ca paDucca uccantodde se ) kevala jJAna " "" 29 "" 95 33 " "J 55 55 " 19 (18) prati hunnara yobha sUrya(20) prati me sAtha payobhAM sUrya(21) prati sAgaropamabhAM sUrya(22) prati seo sAga ropabhabhAM sUrya(23) prati hunnara sAga ropabhabhAM sUrya(24) prati se sAtha sAgaroyabhamAM sUrya-,, (25) prati utsarpilI avasarpi zubhAM sUrya-,, 22 19 A pramANe paccIsa prativAdiyAnA matathI chAyAnA nivanakALa kahela che, have agavAn mA viSayamA potAnA matane pragaTa uratAM he che, (vayaM puNa evaM vacAmo-tA sUriyarasaNaM uccattaM ca lessaM ca paDucca chauddese uccattaM ca chAyaM ca paDucca lessudese lessaM ca 99 "" (19) (20) (21) (22) (23) (24) (25) 39 "" 77 255 sUryaprajJaptisUtra "" 3539 95
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam 629 punarevaM vadAma-stAvat sUryasya khalu uccatvaM ca lezyAM ca paripatantIM ca chAyoddezaH, uccatvaM ca chAyAM ca paripatantIM ca lezyoddezaH, lezyAM ca chAyAM ca paripatantIM ca uccastroddezaH // - vayaM kevalajJAnAH, kevalajJAnenopalabdha sakalavastutaccAvagAhanakuzalAH vayaM punarevaM-cakSyamANaprakArakaM vastutattvaM vadAmaH - pratipAdayAmaH, kathamityAha - tAvaditi prAgvat Namiti vAkyAlaGkAre sUryasya uccatvaM lezyAM ca pratItya chAyoddezaH, etaduktaM bhavati yathA sUryaH udayamArabhya kramazaH uccairuccaistarAmadhirohati, yathA ca madhyAhnAdUrdhvaM nIcairnIcatarAmadhirohati ( atikrAmati) evaJca pratyakSopalabdhAd laukikavyavahArApekSayA ucyate- laukikA hi udayakAle udayamAna matinIcaistarAM dUratavarttinaM sUryaM pazyanti, tatazca krameNa pratyAsannaM pratyAsannataraM bhavantam uccairuccaistarAM pazyanti, punarmadhyAhAdUrdhvaM ca krameNa dUraM dUrataraM bhavantaM nIce nIMce - starAM ca atikrAmantaM sUryaM pazyanti, itthamitthaM tathA atikrAmati atirohati ca yathA lezyAH saMcaranti, tadyathA - atinIcaistarAM vartamAne sUrye sarvasyApi prakAzyasya vastuna upari se yathArtha vastu tatva ko jAnane meM samartha maiM isa viSaya meM isa prakAra se kahatA hUM sUrya se utpAdita lezyA ke uccatva ke viSaya meM jAnakara ke chAyo deza kahatA hUM | yahAM para isa prakAra se kahanA cAhiye jisa prakAra sUrya udaya kAla se Arambha kara ke kramazaH Ucca evaM uccatara meM atikramaNa karatA hai / isa prakAra pratyakSa se evaM laukika vyavahAra se kahA jAtA hai / laukika udaya kAla meM udayamAna sUrya ko atyaMtanimna mAne nIce evaM nIcatara sthAna meM tathA atyaMta dUravarti dekhate haiM, tadanantara krama se najadIka evaM atyaMta najadIka hote huve ucca evaM abhI UMcA dekhate haiM / tadanantara madhyAhna kAla ke bAda krama krama se dUra evaM sudUra hote huve tathA nIce nIce gamana karate huve dekhA jAtA hai / isa prakAra se vahAM taka atikramaNa karate hai jahAM taka lezyA kA saMcaraNa hotA hai / vaha isa prakAra se samajA jAtA hai atyaMta nimna pradeza meM sUrya chAyaM ca paMDucca ucvattodese) ThevaNajJAnathI vastunA yathArtha tatvane bhaguvAmAM kuzala khevA hUM. A viSayamAM A pramANe kahuM chuM.sUryAMthI utpanna thatI lezyAnA uccattanA sabaMdhamAM yathArtha rIte jANIne chAyeddeza kahuM chuM. ahIMyAM A pramANe samajavuM joie. je pramANe sUrya udayakALathI ArabhIne kramazaH ucca ane uccataramAM atikramaNa kare che. A pramANe pratyakSathI ane laukika vyavahArathI kahevAmAM Ave che, laukika uyakALamAM udaya pAmatA sUryane atyaMta nIce tema nIcatara sthAnamAM atyaMta rahela dekha che. te pachI krame karIne najIka ane atyaMta najIka AvIne uMce temaja atyaMta uMce dekhAya che, te pachI madhyAhna samaya pachI krama kramathI dUra thaIne tathA nIce nIce jatA dekhAya che. A rIte eTale sudhI gamana kare che ke-jyAM sudhI lezya!tuM sacaraNu hAya che. te AvI rIte samajI zakAya che.-sUrya atyaMta nIcA pradezamAM Ave tyAre sa` prakAzyamAna vastunI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre plavamAnA vastuno dUrataH paripatanti, tataH prakAzyasya vastuno mahatI mahattarA chAyA upapadyamAnA bhavati, uccairuccaistarAM vartamAne sUrya pratyAsannAH pratyAsannatarAH paripatanti, tataH prakAzyasya vastuto hInA hInatarA chAyA bhavati, tatastata evameva tathA tathA vartamAnaM sUryasyoccatvaM lezyAM ca pratItya chAyAyA anyathA bhavantyA udezo jJAtavyaH, iha hi pratikSaNaM vilakSaNavegena tat tat pudgalopacayena tattat pudgalahAnyA vA yat chAyAyA anyatva mupalabhyate tat kevalyeva jAnAti, chadmasthastUddezato bhavati, uktaJca chAyodeza iti, 'uccatta ca chAyAM ca paDucca lessodesa" iti / tathA tathA vivarttamAnaM sUryasyoccatvaM chAyAM ca hInAM hInatarAma adhikAmadhikatarAM ca tathA tathA bhavantIM pratItya-Azritya lezyAyAH prakAzyasya vastunaH pratyAsanna pratyAsanatara vA dUra dUrataraM nA paripatantyA paripatantyA uddezo jJAtavyaH, vartamAna hone para sarva prakazyamAna vastu ke Upara tairane ke samAna vastu dUra se pratita hotI hai| tatpazcAt prakAzya vastu kI mahatI evaM mahattara chAyA utpanna hotI hai / sUrya UMce uccastara sthAna meM vartamAna hone para najadIka najadIka lezyA hotI hai| ataH prakAzya vastu kI hIna evaM hInatara chAyA hotI hai| ataH isa prakAra vartamAna sUrya kA uccatva evaM lezyA ko jAna kara ke chAyA anya prakAra kI hotI huI jAnI jAtI hai| yahAM para pratikSaNa vilakSaNa prakAra ke vega se usa usa pudgaloM ki vRddhi se athavA usa usa pudgala kI hAnI se, chAyA kA jo anyatva mAne bhinna prakAra dikhatA hai, vaha kevalI hI jAna sakate haiN| chadmastha uddeza mAtra hI hai| ataH (chAyoddeza) aisA kahA hai (uccattaM ca chAyAM ca paDucca lessoddesa) iti usa usa prakAra se sUrya kA uccatva tathA hIna hInatara athavA adhika adhikatara usa usa prakAra kI hotI huI dekhakara tathA lezyA kA prakAzya vastu ke pratyAsanna mAne samIpa yA samIpatara tathA dUra yA dUratara paripatita paripatita hotI huI dekhI jAtI hai aisA chAyoddeza smjeN| upara taratA hoya tema vastu dUrathI jaNAI Ave che, te pachI prakAzya vastunI moTI ane mahattara chAyA utpanna thAya che. sUrya uMce ekadama uMcA sthAnamAM Ave tyAre lezyA najIka najIka thAya che, tethI prakAzyavastunI hIna ane hInatara chAyA thAya che, A rIte vartamAna sUryanuM uccatva ane lezyAne jANIne chAyA anya prakAranI thatI jaNAya che, ahIMyAM pratikSaNe vilakSaNa prakAranA vegathI te te pudgalenA vadhavAthI athavA te te pudgalenI hAnI thavAthI chAyAnuM je anyatva arthAt bhinna prakAra dekhAya che, te kevaLa jJAnI onjii 2 tebha che. chaAtha to nimitta mAtra che. tethI (chAyodeza) se pramANa hesa che. (uccattaM ca chAyaM ca paDucca chAyodese) ti te te mAthI sUrya nusyatva tathA hIna hInatara athavA adhika adhikAra che te prakAre thatI joIne tathA leyAne prakAzya vastunI pratyAsana arthAt najIka athavA samIpara tathA dara athavA dUratara paripatita zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam 631 tathA-'lessaM ca chAyaM ca paDucca uccattoDese' iti, lezyAM-prakAzyasya vastuno dUraM dUrataram AsannataraM paripatantIM chAyAM ca hInAM hInatarAm adhikAmadhikatarAM ca chAyAM paripatantImabhi pazyanti, tathA tathA bhavantIM pratItya sUryagatasyoccattasya tathA tathA vivartamAnasya uddezo jJAtavyaH, atraitaduktaM bhavati-etAni trINyapi pratikSaNamanyathA anyathA vivartante, tata ekasya dvayasya vA tathA tathA vivartamAnasyodezata upalammAta, itarasyApi uddezato'vagamaH karttavya iti // itthaM lezyAsvarUpamuktvA samprati pauruSyA zchAyAyAH parimANaviSaye paratIrthikapratipattisambhavaM kathayati-tattha khalu imAo duve paDivattio paNNattAo' tatra khalu ime dve pratipattI prajJapte ||-ttr-tsyaaN pauruSyA icchAyAyAH parimANacintAyAM-chAyAparimANajJAnaviSaye khalu ime-cakSyamANasvarUpe dve pratipattI-matAntara svarUpajJApake prajJapte-pratipAdite, tadyathA-'tatthege evamAhaMsu-tA asthi NaM se divase jaMsi NaM tathA (lessaM ca paDucca uccattoDese) prakAzya vastu kA dUra dRratara tathA samIpatara pratita hotI tathA hIna hInatara adhika adhikatara chAyA ko pratita hotI dikhatI hai| usa usa prakAra se hotI huI chAyA ko dekhakara sUrya kA uccatva kA usa usa prakAra kA phailAva samaja leveM / isa prakAra chAyoddeza kahA hai / yahAM para isa prakAra se samajanA cAhiye ye tInoM avasthA pratikSaNa meM anya anya prakAra se parivartita hotI hai| ataH eka kA yA donoM kA usa usa prakAra se pravartamAna uddeza kI upalabdhi se isa uddeza avagama hotA hai| / isa prakAra lezyA kA svarUpa kaha kara ke aba pauruSI chAyA ke pramANa ke viSaya meM paratIrthikoM kI pratipatti kA saMbhava kahate haiM-(tattha khala imAo duve paDivattio paNNattAo) usa pauruSo chAyA ke parimANa ke viSaya meM mAne chAyA ke parimANa jJAna viSaya meM ye vakSyANa svarUpavAlI matAntararUpa do pratipattI pratipAdana kI gaI hai, ve isa prakAra se haiM (tatthege evamAhaMsu tA pani hepAya cha / pramANe chAyAdeza sabhA tathA (lessaM ca chAyaM ca paDucca uccattohese) azya vastunI 2 bhane rata2 tathA sabhIta2 4AtI tathA hInata2 ane. adhi: adhikatara chAyA paDatI dekhAya che, te te prakAre thatI chAyAne joIne sUryanA te te prakAranA uccatvane phelAve samajI le, A pramANe chAddeiza samaja, ahIMyAM AvI rIte samajavuM joIe A traNa avasthAe pratikSaNe bhinna bhinna prakArathI parivartita thAya che. tethI eka agara bannenuM te te prakArathI pravartamAna uddezanI prAptithI A uddezano bodha thAya che. A pramANe lesthAnuM svarUpa batAvIne have paurUSI chAyAnA pramANanA saMbaMdhamAM paratIthinI pratipattiyonI saMbha satAve cha.-(tattha khalu imAo duve paDivattio paNNatAo) se pau3SI chAyAnA paribhAnA sabhA meTale chAyAnA prabhAvAnA jJAna thavAnA saMbaMdhamAM A vakSyamANa svarUpavALI matAntara rUpa be pratipattinuM pratipAdana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ 632 sUryaprajJaptisUtre divasaMsi sUrie cauporisicchAyaM Nivattei' tatra eke evamAhu-stAvat asti khalu saH divaso yasmiMzca khalu divase sUryaH catuSpauruSI chAyAM nivartayati ||-ttr-tyo dvayoH paratIthiko madhye eke prathama stIrthAntarIyA eva manantarocyamAnasvarUpaM svakIyaM matamAhuHpratipAdayanti, tAvaditi prAgvat, asti sa divaso yasmin divase sUryaH udgamamuhUrte astamanamuharte ca catuH pauruSI-catuH-puruSapramANAM chAyAm atra puruSagrahaNamupalakSaNamkintu sarvasyApi prakAzyasya vastuna zcaturguNAM chAyAM nivrtytiiti-|| 'asthi NaM se divase jaMsiNaM divasaMsi, sUrie duporisicchAyaM Nivattei, ege evamAhaMsu' asti khalu sa divaso yasmin divase sUryaH dvipauruSI chAyAM nivartayati, eke evmaahuH|| asti ca sa divaso yasmin divase udgamanamuhUrte astamanamuhUrte ca dvipauruSI chAyAM-dvipuruSapramANAM chAyAM sarvasyApi prakAzyasya vastuno dviguNAM chAyAM sUryo nivartayati-utpAdayati, ata evopasaMharamAha-e ke evamAhuriti / / 'ege puNa evamAhaMsu-tA asthi NaM se divase siNaM divasaMsi sUrie duporisicchAyaM Nivattei, atthi NaM se divase jaMsi NaM divasaMsi mUrie No asthi NaM se divase jaMsi NaM divasaMsi mUrie cauporisicchAyaM Nivattei) una do paratIthikoM meM pahalA tIrthAntarIya anantara kathyamAna svarUpa vAlA apanA mata ko pragaTa karatA huvA kahatA hai-aisA divasa hai ki jisa dina meM sUrya ud. mana muharta meM mAne udaya kAla meM evaM astamana muhUrta meM cAra puruSa pramANa chAyA ko yahAM para puruSa pada upalakSaNa hai paraMtu sabhI prakAzya vastu kI caugunI chAyA ko nivartita karatA hai| (asthi NaM se divase jasiNaM divasaMsi mRrie dupori sicchAyaM Nivattai, ege eva mAhaMsu) aisA divasa hotA hai jisa dina meM udaya ke samaya meM evaM asta ke samaya meM do puruSa pramANavAlI chAyA hotI hai mAne samI prakAzya vastu kI dugunI chAyA ko sUrya utpAdita karatA hai upasaMhAra karate huye kahate haiM ki koi eka isa prakAra kahatA hai / / 42 cha, te // pramANe che-(tatthege evamAhaMsu-tA asthi NaMse divase jaMsiNaM divamaMsi sUrie ca uyorisiccha: Nivattei) -ye me 52tIthi mAM paDato paratA4i ve pachI uvAmA AvanAra pitAnA matane jaNAvatAM kahevA lAgyuM ke-e divasa hoya che, ke je divasamAM sUrya udagamana muhUrtamAM eTale ke udayakALamAM ane astamana muhUrtamAM cAra purUSa pramANa vALI chAyAne ahIMyAM purUSa pada upalakSaNamAtra che arthAt badhI ja prakAzya vastunI cAra bhI chAyAna utpanna 42 che, (asthi NaM se divase jaMsi NaM divasaMsi sUrie do pArisi chAyaM Nivattei ege evamAsu) mevo 55 pisa DAya che ke hivase sUrya ! yA samayamAM ane asta thavAnA samayamAM be purUSa pramANavALI chAyA hoya che. arthAt badhI ja prakAzya vastunI bamaNI chAyAne sUrya utpanna kare chekathanane upasaMhAra karatAM kahe che ke--keI eka A pramANe pitAne mata kahe che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ 633 3 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam kiMci porisicchAyaM Nivattei 2' eke punarevAhu-stAvat asti khalu sa divaso yasmin divase sUryo na kiJcit pauruSI chAyAM nivarttayati ||-eke puna dvitIyA evamAhuryat tAvaditi pUrvavat-asti sa divaso yasmin divase caran sUryaH udgamanamuharte astamanamuharne ca dvipauruSI-puruSadvayapramANAM chAyAM nivartayati-samutpAdayati, atrApi puruSagrahaNasyopalakSaNatvAt sarvasyApi prakAzyasya vastuno dviguNAM chAyAM nivrtytiityrthH| tathA cAsti sa divaso yasmina divase bhraman sUrya udgamanamuharte astamanamuhattaM ca na kAzcidapi pauruSI chAyAM nivartayati // sampratyete eva mate bhAvayati-tattha je te evamAhaMsu-tA asthi NaM se divase jaMsi divasaMsi sUrie cauporisIya chAyaM Nivattei, atthi NaM se divase jaMsi divasaMsi sUrie do porisIyaM chAyaM Nivattei, te evamAsu tatra yete evamAhu-stAvat asti khala sa divaso yasmin divase sUryazcatuH pauruSI chAyAM nivartayati, asti khalu sa divaso yasmin divase (ege puNa evamAsu-tA atthi NaM se divase siNaM divasaMsi sUrie daporisicchAyaM NivatteI, asthi NaM se divase jasiNaM divasaMsi sarie No kiMci porisicchAyaM Nivattei) aisA divasa hotA hai kI jisa dina meM saMcAra karatA huvA sUrya udaya ke samaya meM evaM astamana samaya meM do puruSa pramANa vAlI chAyA ko utpanna karate haiN| tathA aisA bhI divasa hotA hai kI jisa divasa meM bhramaNa karatA huvA sUrya udaya ke samaya meM evaM asta ke samaya meM koI bhI prakAra kI pauruSI chAyA ko utpAdita nahIM karate haiN| aba isI mata kI bhAvanA dikhalAte haiM (tattha je te evamAhaMsu-tA asthi NaM se divase jaMsi divasaMsi mUrie cau porisiyaM chAyaM nivattei, asthi NaM se divase jaMsi divasaMsi sUrie do porisIyaM chAyaM Nivattei, te ecamAhaMsu) una do tIrthAntarIyoM meM jo tIrthAntarIya isa prakAra se kahatA hai ki aisA divasa hotA hai ki jisa dina meM sUrya cAra puruSa pramANa vAlI chAyA utpAdita karatA hai, tathA (ege puNa evamAhaMsu-tA asthi aaN se divase jaMsi NaM divasaMsi sUrie duporisicchAyaM Nivattei, asthi NaM se divase jaMsi gaM divasaMsi sUrie No kici porisicchAyaM Nivattei) mevA divasa hoya che ke je divase saMcAra karato sUrya udayanA samayamAM ane astamana samayamAM be purUSa pramANavALI chAyAne utpanna kare che, tathA e paNa divasa hoya che ke-je divase bhramaNa karate sUrya udayanA samayamAM ane asta thavAnA samayamAM koI paNa pramANanI piaurUSI chAyAne utpanna karato nathI. have - bhata viSenI bhAvanA tAvAmA mAye .-(tatya je te ebamAsu-tA asthi NaM se divase si divasaMsi sUrie cau porisIya chAyaM nivatte3, asthi NaM se divase jaMsi divasaMsi sUrie do pArisIyaM chAyaM Nivattei, te evamAsu) se ye tIrthAntIyAmA je tIrthAntarIya A pramANe kahe che ke-e divasa hoya che ke je divasamAM sUrya cAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ 634 sUryaprajJaptisUtre sUryoM dvipauruSI chAyAM nirvatayati, te evamAhuH / tatra-tayoyo stIrthAntarIyayo madhye yete vAdina evamAhuH yat asti sa divaso yasmin divase sUrya zcatuSpauruSI chAyAM nivartayati-utpAdayati, tathA ca asti khalu sa divaso yasmin divase sUryo dvipauruSI chAyAM nivartayati-samutpAdayati, te vAdina evaM svamatavibhAvanArtha mitthamAhuryat-'tA jayA NaM sarie sababhaMtaraM maMDalaM upasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM uttamakaTTapatte ukosie aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai' tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThAprApta utkarSako'STAdazamuhatoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhartA rAtri bhavati ||-taavditi prAgvat , yadA-yasmin dine-sAyanakarkasaMkrAntidine khalu-iti nizcitaM sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalaM-mithunAntAhorAtravRttamupasaMkramyatanmaNDalamAdAya cAraM carati-tasmin maNDale bhramati, tatra-tasmin divase sUrya uttamakASThAprApto bhavati-paramottaragato bhavati tenotkarSaka:-paramAdhikaH aSTAdazamuhartapramANo divaso bhavati, jaghanyA-paramAlikA dvAdazamuhartapramANA rAtri bhavati // taM sica NaM divasaMsi mUrie cauporisIyaM chAyaM Nivattei, tA uggamaNamuhuttasi ya atthamaNamuhuttasi ya aisA bhI divasa hai ki jisa dina meM sUrya do puruSa pramANa vAlI chAyA ko utpanna karatA hai / ve vAdI isa prakAra se svamata kA samarthana karate hai ki (tA jayA NaM mUrie samvanbhataraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM uttama kaTTapatte ukkosae aTThArasamuhatte divase bhavai, jahaNiyA davAlasamuhattA rAI bhavaI) jaba sUrya arthAt sAyana karkasaMkrAnti kAla meM sUrya sarvAbhyantara maMDala arthAt mithunAnta ahorAtra vRtta meM upasaMkramaNa kara ke mAne usa maMDala ko prApta kara ke gati karatA hai arthAt usa maMDala meM bhramaNa karatA hai, usa divasa meM sUrya uttama kASThA prApta hotA hai arthAta parama prakarSa vAlA hotA hai ataH paramotkRSTa mAne parama adhika aThAraha muhUrta pramANavAlA divasa hotA hai / tathA jaghanyA mAne parama laghu bAraha muhUrta pramANa vAlI rAtrI purUSapramANunI chAyA utpanna kare che, tathA e paNa divasa hoya che ke je divase sUrya be purUSapramANunI chAyAne utpanna kare che, e vAdI A pramANe potAnA matanuM samarthana 42tA he cha (tA jayA NaM sUrie sadhabhataraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA | uttamakaTapatta ukkosae advArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bhavai) ' arthAt sAyana kartha saMkrAnti kALamAM sUrya savavyaMtaramaMDaLa arthAt mithunAta aho rAtravRttimAM upasaMkramaNa karIne athava e maMDaLane prApta karIne gati kare che, arthAta e maMDaLamAM bhramaNa kare che, e divasamAM sUrya uttamakASThA prApta hoya che, eTale ke parama prArthavALo hoya che, tethI pa Na eTale ke parama adhika aDhAra muhUrta pramANane divasa hoya che, tathA jaghanyA eTale ke parama ladhu bhAra muhUrta pramANuvALI rAtrI hoya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam 635 lessaM abhivaDDemANe No ceva NaM gibuDemANe' tasmiMzca khalu divase sUryaH catuH paurupI chAyAM nivartayati, tAvad udgamanamuhUrte ca astamanamuhUrte ca lezyAmabhivarddhayan na caitra khalu nirveSTayan ||-tsmiNshc divase--sAyaM karkasaMkrAntidine khalu iti nizcitaM bhraman sUrya zcatuH pauruSI-catuH puruSapramANAM-sarvasyApi prakAzyavastuna zcaturguNAM chAyAM nirva yati-samutpAdayati, tAvad udgamanamuhUrte astamanamuhUrtaM ca catuSpauruSI chAyAM nivartayati lezyAmabhivaddhayati-lezyAmabhivarddhayan prakAzyasya vastuna upari plavamAnAM dUraM dUrataraM parikSipan no caiva-naiva nirveSTayan-prakAzyasya vastuna upariplavamAnAM pratyAsannaM pratyAsannataraM parikSipan tathAsati chAyAyA hInahInatarasambhavAt , iti // 'tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTTapattA ukosiyA aTTArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhutte divase bhavai' tAvad yadA khalu sUryaH sarvabAhya maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThA prAptA utkarSakA aSTAdazamuhartA hotI hai / (taMsi ca NaM divasaMsi mUrie bau porisIyaM chAyaM Nivattei, tA uggamaNamuhurtasi ya asthamaNamuhusi ya lessaM abhivaDemANe No ceva NaM NivaDemANe) usa dina meM mAne sAyana karka saMkrAti ke dina meM bhramaNa karatA havA sUrya cAra puruSa pramANa mAne sabhI prakAzya vastu kI caugunI chAyA ko utpanna karatA hai tathA udaya kAla evaM astakAla meM cAra puruSa pramANavAlI chAyA utpanna karatA hai| tathA lezyA kI vRddhi karatA huvA prakazyavastu ke Upara Upara rahakara dara atidUra jAkara usako nirveSTita, nahIM karake mAne prakAzya vastu ke Upara raha kara samIpastha vastuko nahIM choDakara kAraNa kI aisA hone para chAyA hIna yA hInatara hojAne kA saMbhava rahatA hai / (tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tathA NaM uttakaTTapattA ukkosiyA aTThArasa muhattA rAI bhavai, jahariNae duvAlasamuhatte divase bhavai) jisa samaya svamArga meM bhramaNa karatA sUrya sarvabAhya maMDala meM mAne sAyana makarAntavRtta meM (tasi ca NaM divasaMsi sUrie cauporisIyaM chAyaM Nivattei, tA uggamaNamuhuttaMsi ya atthamaNa muhuttasi ya lesaM abhivaDDhemANe Noceva NaM NivaDDhemANe) te simA arthAt sAyana saMkrAntinA divasamAM bhramaNa karate sUrya cAra puraSa pramANuvALI badhI prakAzya varatanI cAra gaNI chAyA utpanna kare che, tathA udayakALa ane atakALamAM cAra purUSapramANuvALI chAyA utpanna kare che. tathA lezyAne vadhArIne prakAzya vastunI upara upara rahIne dUra ghA dUra jaIne tene niveSTita karyA vinA eTale ke prakAzya vastunI upara rahIne najIkanI vastune cheDayA vinA kAraNa ke tema thAya te chAyAhIna athavA hInatara thaI javAne saMbha 24 cha, (tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM ubasaMkamittA cAraMcarai tayA NaM uttamakaTupattA ukkosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhutte divase bhavai) se zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisatre rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhattoM divaso bhavati ||-taavditi prAgvad yadA-yasmin dine khalu-iti nizcitaM svamArge bhraman sUryaH sarvabAhya maNDalaM-sAyanamakarAntavRttam upasaMkramya-tanmaNDalamAdAya cAraM carati-tanmaNDale bhramati-paramadakSiNAyanAntagato bhavati, tadA-tasmin dine (disambaramAsasya trayoviMzati tArikhAsanna dine) uttamakASThA prAptAparamadakSiNadiggatA utkarSikA-sarvAdhikA aSTAdazamuhartapramANA rAtri-bhavati, jaghanya:sarvAlpo dvAdazamuhartapramANo divaso bhavati // tasi ca NaM divasaMsi sUrie duporisIyaM chAyaM Nivattei, saM uggamaNamuhuttaMsi ya atyamaNamuhurtasi ya, lessaM abhivaDDamANe No ceva NaM NivujhemANe 1' tasmiMzca khalu divase sUryo dvipauruSoM chAyAM nirvatayati, taM0tasmiMzca khalu divase udgamanamuharte ca astamanamuharte ca lezyAma abhivarddhayan no caiva khalu nirveSTayan ||-tsmiNshc divase-paramadakSiNAyanadine khalu sUryoM dvipauruSI-purupadvayapramANAMsarvasyApi prakAzyasya vastuno dviguNAM chAyAM nirvatayati-samutpAdayati, tasminneva ca dine udgamanamuharte-udayakSaNe astamanamuharte-astamanavelAyAM sa ca tadA dvipaurupI chAyAM nivartayati, lezyAmabhivarddhayan no caiva-naiva nirveSTayan-hApayan prakAzyasya vastuna upariupasaMkramaNa karake arthAt usa maMDalako prApta karake gati karatA hai mAne usa maMDala meM bhramaNa karatA hai mAne parama dakSiNAyana gata hotA hai usa umaya / (Disambara mAsa kI teraha tArIkha ke samIpa meM) uttama kASThA prApta paramadakSiNAyanagata sarvAdhika aThAraha muharta pramANavAlI rAtrI hotI hai / tathA sarvalaghu bAraha muhUrta pramANakA divasa hotA hai / (taMsi ca NaM divasaMsi sUrie duporisIyaM chAyaM Nivattai, taM0 uggamaNamuhattaMsi asthamaNamuhattaMsiya, lessaM abhivaDemANe No cevaNaM NivuDDemANe) usa parama dakSiNAyana dina meM sUrya do puruSa pramANavAlI arthAt sabhI prakAzya vastu kI dugunI chAyA utpanna karatA hai| tathA usI dina udayakAla meM evaM astamana kAlameM lezyA ko abhivadhita karake do pauruSI chAyA ko utpanna karatA hai, lezyAko kamakarake nahIM mAne samaye pitAnA mArgamAM bhramaNa karate sUrya sarvabAhyamaMDaLamAM eTale ke sAyana makarAnta vRttamAM upasakramaNa karIne athar e maMDaLane prApta karIne gati kare che arthAt e maMDaLamAM bhramaNa kare che, arthAta parama dakSiNa dizAmAM hoya che. te samaye (DisembaranI tevIsa tArIkhanI najIkamAM) uttamakASThA prApta parama dakSiNAyanamata sarvAdhikA aDhAra muhUrta pramANunI rAtrI jAya cha. tathA sarvasAdhu mA2 bhuta prabhAguna 65sa khAya cha (taMsi ghaNaM divasaMsi sUrie duporisIyaM chAyaM Nivattei, uggamaNamuhuttaMsi atthamaNamuhuttaMsi ya, lessaM abhivaDhemANe Noceva NaM NivuDDhemANe) ye 52ma kSiAyanamA sUrya 535prmaannvALI eTale ke badhI ja prakAzya vastunI bamaNI chAyA ne utpanna kare che. tathA te divase udayakALamAM ane astamAna kALamAM lesthAnI vRddhi karIne be paurUSI chAyAne utpanna kare zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam 637 plavamAnAM dUraM durataraM parikSipan , tathA ca prakAzyasya vastuna upari plavamAnAM pratyAsannaM pratyAsanataraM parikSipan, no caiva nirveSTayan , tathAsati chAyAyA hInahInataratva smbhvaaditi|| 'tattha NaM je te evamAhaMsu-sA atthi NaM se divase jaMsi NaM divasaMsi sUrie duporisIyaM chAyaM Nivattei, asthi NaM se divase jaMsiNaM divasaMsi sarie No kiMci porisIyaM chAyaM Nivattei te evamAhaMsu' tatra khalu ye te ekamAistAvat asti khalu sa divaso yasmin khala divase sUryaH dvipauruSI chAyAM nirvatayati, asti khalu sa divaso yasmin khalu divase sUryo no kiJcit pauruSI chAyAM nivartayati, te evamAhuH ||-ttr tayo vayorvAdino madhye yete vAdina evamAhu yat asti khalu sa divaso yasmin divase cAraM caran sUryoM dvipauruSIMpuruSadvayapramANAM-sarvasyApi prakAzyasya vastuna statpramANAd dviguNAM chAyAM nivartayatisamutpAdayati, tathA ca asti sa divaso yasmin khalu divase sUryoM na kAzcidapi chAyAM-na kAzcidapi pauruSI chAyAM nivartayati te evaM-vakSyamANasvarUpaM svamata vibhAvanArthamAhurAcakSate'tA jayA NaM sUrie savvabbhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTThapatte ukkosae prakAzyamAna vastu ke upara rahakara dUra dUrataka rahakara yA prakAzya vastu ke Upara rahakara samIpa rahakara niveSTita hokara nahIM kAraNakI nirveSTita hone para chAyA hIna yA hInatara hone kA saMbhava rahatA hai / (tattha NaM je te evamAhaMsu tA asthi NaM se divase jasiNaM divasaMsi sUrie duporisoyaM chAyaM Nivattai asthi NaM se divase siNaM divasaMsi sarie No kiM ci porisIyaM chAyaM Nivatteite eva-mAsu) una do matAntaravAdiyoM meM jo matAntaravAdI isa prakAra kahatA hai ki aisA divasa hai ki jisa dina meM saMcaraNa karatA hubA sUrya puruSavya pramANa vAlI mAne sabhI prakAzya vastu kI unake pramANa se duguni chAyA utpAdita karatA hai| tathA aisA bhI divasa hotA hai, ki jisa dinameM sUrya kucha bhI pauruSI chAyA ko nahIM utpanna karatA hai isa rotikA vakSyamANa svarUpa kA svamatake samarthana meM kahatA hai / (tA jayA NaM sUrie savvabhaMtaraM maMDalaM che, vezyAne hIna karIne nahIM eTale ke prakAzya vastunI upara rahIne najIka rahIne tene niveSTita arthAt vIMTaLAIne nahIM, kAraNa ke nirveSTita thavAthI chAyA hIna agara hInatara thavAnI saMsapa 29 che, (tattha NaM je te evamApu tA asthi NaM se divase jaMsi NaM divasaMsi surie No kiMci porasoya chAyaM Nivattei, te evamAsu) 2 // ye bhatAntaravAhIyomA matAntaravAdI A pramANe kahe che ke e divasa hoya che, ke je divase saMcAra karate sUrya purUSadvaya pramANanI eTale ke badhI ja prakAzya vastunI tenA pramANuthI bamaNuM chAyA utpanna kare che, tathA e paNa divasa hoya che ke je divase koI paNa prakAranI paurUSI chAyAne utpanna karato nathI. A rItanA kathananA samarthanamAM vakSyamANa prakArathI kathana kare cha,-(tA jayA NaM sUrie sayabhaMtaraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai, tayA NaM uttamakadupatte zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI avai' tAvad yadA khalu sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalamupasaMkramya cAraM carati tadA khalu uttamakASThAprApta utkarSako'STAdazamuhUrtoM divaso bhavati, jaghanyA dvAdazamuhUrtA rAtri bhavati ||-taavditi pUrvavat yadA-yasmin dine khalu iti nizcitaM sUryaH sarvAbhyantaraM maNDalam-mithunAntAhorAtravRttamupasaMkramya-tanmaNDalamAdAya cAraM carati-tanmaNDale bhramati, tadA-tasmin dine-paramottarAyaNadine-sAyana karkasaMkrAntidine sUrya uttamakASThAprApto bhavati-paramottaradiggato bhavati, tena tatrotkarSaka:paramAdhiko'STAdazamuhUrtapramANo divaso bhavati, tathA ca tasminneva dine jaghanyA paramAlpikA dvAdazamuhartapramANA rAtri bhavati // 'taMsi ca NaM divasaMsi sUrie duporisIyaM chAyaM Nivattei, taM0-uggamaNamuhurtasi ya atthamaNamuhurtasi ya lessaM abhivuDDemANe goveva NaM NivuDamANe' tasmizca khalu divase sUryo dvipauruSI chAyAM nivartayati, taM0-tasmiMzca khalu divase udgamanamuhaH ca astamanamuhUrte ca lezyAma abhivarddhayan no caiva khalu nirveSTayan ||-tsmin uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaTTapatte ukosae udvArasamuhatte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhattA rAI bhavai) jisa dinameM sUrya sarvAbhyantara maMDala meM mAne mithunAnta ahorAtra vRtta meM upasaMkramaNa karake mAne usa maMDalako prApta karake gati karatA hai arthAt usa maMDala meM bhramaNa karatA hai, usa dina meM mAne parama uttarAyaNa dina arthAt sAyana karka saMkrAnti ke dina meM sUrya parama prakarSako prApta karake uttara dizAmeM hotA hai ataH usa samaya parama utkRSTa aThAraha muhUrtakA divasa hotA hai tathA usadina meM jaghanyA mAne sabase choTI bAraha muharta pramANavAlI rAtrI hotI hai, (taMsi ca NaM divasaMsi sarie do porisIyaM chAyaM Nivattei, taM jahA uggamaNamuttasi ya atthamaNamuhattaMsi ya lessaM abhivaDemANe No ceva NaM NibuDemANe) usa dina meM mAne sarvAbhyantara maMDala ke saMcaraNa divasameM arthAt paramAdhika dinamAnavAle dina meM sUrya do puruSa pramANavAlI mAne sabhI prakAzya vastuko dugunI chAyA utpannakaratA hai| ukkosae aTThArasamuhutte divase bhavai, jahaNiyA duvAlasamuhuttA rAI bharai) hivase sUrya sarvAtyaMtaramaMDaLamAM athata mithunAnta ahorAtra vRttamAM upasaMkramaNa karIne eTale ke e maMDaLane prApta karIne gati kare che, arthAt e maMDaLamAM bhramaNa kare che, e divase arthAt parama uttarAyaNa divasamAM sUrya parama prakarSane prApta karIne uttaradakSiNamAM hoya che tethI e samaye paramautkRSTa aDhAra muhUrtane divasa hoya che. tathA te divasamAM jaghanyA meTo sauthI nAnI pA2 muDUta pramANunI rAtrI khAya che. (taMsi ca NaM divasaMsi sUrie do porisIya chAyaM Nivattei taM jahA-uggamaNamuhuttaMsi ya atthamaNamuhuttaMsi ya lessaM abhivaDhemANe No ceva NaM NivuDDhemANe) se hivase arthAt 52ma bhATA hinabhAnA hivasamA sUrya meM purUSa pramANavALI eTale ke badhI ja prakAzya vastunI bamaNI chAyA utpanna kare che. jema zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navama prAbhRtam dine-sarvAbhyantaramaNDalasaMcaraNadivase-paramAdhikadinamAnapramANadine sUryoM dvipauruSI-puruSadvayapramANAM--rAvasyApi prakAzyasya vastuno dviguNAM chAyAM nivartayati, tadyathA-udgamanamuhUtteMastamanamuharne ca, saca tadAnIM dvipauruSI chAyAM nivartayati-lezyAmabhivarddhayan no caiva-naiva kizcit nirveSTayan-hApayan cAraM caratItyarthaH ||-'taa jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tayA NaM uttamakaDhapattA ukosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhutte divase bhavaI' tAvad yadA khalu sUryaH sarvabAhyaM maNDalamupasaMkramya cAra carati tadA khalu uttamakASThAprAptA utkarSakA aSTAdazamuhartA rAtri bhavati, jaghanyo dvAdazamuhUtrtoM divaso bhavati // tAvaditi prAgvat yadA-yasmin samaye khalu iti vAkyAlaGkAre sUryaH sarvabAcaM maNDalaM-dhanurantAhorAtravRttam upasaMkramya cAraM carati-sAyanamakaraM pravizati, tadA khala-tasmin dine khalu uttamakASThA prAptA-paramadakSiNadiggatA utkarpikA-sarvAdhikA aSTAdazamuhattapramANA rAtri bhavati, tathA ca jaghanya:-sarvAlpo dvAdazamuhattepramANo divaso bhavati // 'taMsi ca NaM divasasi sUrie yo kiMci porisIe chAyaM Nivattei, uggamaNamUhataMsi ya atthamaNamuhurtasi ya No ceva NaM lessaM abhibuDDemANe vA NivuDemANe vA' tasmiMzca mAne lezyA ko baDhAkarake mAne sva tejolezyA ko baDhAkarake kiMcit kamakarake nahIM sUrya apanI gati karatA hai| (tA jayA NaM sarie savvavAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAraM carai tathA NaM uttamakaTTapattA ukosiyA aTThArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhutte divase bhavai) jisa samaya sUrya sarvabAhyamaMDala arthAt dhanusaMkrAnti ke anta ahorAtra meM jAkara gati karatA hai mAne sAyana makara saMkrAnti meM praviSTa hotA hai, usa dina meM uttamakASThAprApta mAne parama dakSiNAyana meM vartamAna utkRSTA mAne sarvAdhikA aThAraha muharta pramANavAlI rAtrI hotI hai, tathA sarva jaghanya mAne sabase choTA bArahamuharta pramANavAlA divasa hotA hai / (tasi ca NaM divasasi sarie No kiMci porisIe chAyaM Nivatei, uggamaNamuhurtasi ya atthamaNamuhuttaMsi ya No ceva NaM lessaM abhivur3emANe ke udayakALamAM ane astamanakALamAM bamaNI chAyA kare che. eTale ke vezyAne vadhArIne arthAtu pitAnI tejalezyAne vadhArIne nahi ke thoDI ochI karIne sUrya potAnI gati 42 cha, (tA jayA NaM sUrie savvabAhiraM maMDalaM uvasaMkamittA cAra carai tayA NaM uttamakadupattA ukkosiyA advArasamuhuttA rAI bhavai, jahaNNie duvAlasamuhutte divase bhavai) samaye sUrya sarvabAhyamaMDaLa arthAta dhanasaMkrAMtinA ahorAtramAM jaIne gati kare che, e divase uttama kASThA prApta arthAt parama dakSiNAyanamAM vartamAna uttamakASThA prApta arthAt sarvAdhikA aDhAra muhUrta pramANunI rAtrI hoya che, tathA sarva jaghanya arthAt sauthI nAno bAra muhurta prabhAzayANA hisAya che. (tasi ca NaM divasaMsi sUrie No kiMci porisIe chAyaM Nivattei, umgamaNamuhuttaMsi ya asthamaNamuhuttaMsi ya No ceva lessaM abhivuDDhemANe yA NivuDDhemANe vA) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ 640 sUryaprajJaptisUtre khalu divase sUryoM na kAJcit pauruSI chAyAM nivartayati, taM0-tasmiMzca khalu divase udgamanamuhUrte astamanamuhUrte ca no caiva khalu lezyAm abhivaI yan vA nirveSTayana vA ||-tsmiNshc divase-sarvabAhyamaNDalasaJcaraNadine-sarvAdhika rAtripramANakAle bhraman sUryo na kAJcit pauruSI chAyAM-puruSapramANAM chAyAM nivartayati-samutpAdayati, tathA ca tasminneva dine udgamanamuharta-udayavelAyAm , astamanamuharte-sUryAstakAle cano caiva-naiva khalu lezyAM tadAnIM sUryo lezyAmabhivarddhayan bhavati, naiva vA nirveSTayan-hApayan bhavati, / abhivarddhane adhikAdhikatarAyAH, nirveSTane ca hInahInatarAyAH chAyAyAH sambhavaprasaGgAt / / tadevaM paratIrthikapratipattidvayaM zrutvA bhagavAn gautamaH punaH svamatazaGkAparihArArtha pRcchati, yathA'tA kai kaTuM te sUrie porisicchAyaM Nivattei AhiyAtti vaejjA' tAvat katikASThAM te sUryaH pauruSI chAyAM nirvatayati AkhyAta iti vadeta , tAvat-yayevaM paratIthikAnAM pratipatnI 'tA' tarhi tAvat bhagavAn svamatena tvayA katikASThAM-kiM pramANAM pauruSI chAyAM tetavamate sUryo nivartayati-nirvatayan AkhyAta iti vadeta-vAstavika sthiti bhagavAn kathavA NivuDDemANe vA) usa sarvabAhyamaMDala saMcaraNa dina meM arthAt sarvAdhika rAtri pramANavAle kAla meM bhramaNa karatA huvA sUrya koI bhI prakAra kI pauruSI chAyA ko nahIM utpanna karatA hai / tathA usI dinameM udaya ke samaya meM tathA sUryAsta kAla meM lezyA ko mAne usa kAlakI tejolezyA ko baDhAtA nahIM hai / athavA lezyAko nyUna bhI nahIM karatA hai| kAraNa kI vaddhita hone para adhikatara tathA nirveSTita hone para chAyA kA hIna hInatara hone kA saMbhava rahatA hai| isa prakAra paratIrthikoM kI mAnyatArUpa do pratipattiyoM ko sunakara zrI. gautasvAmI apanI zaMkA ki nivRtti ke liye pUchate haiM-(tA kai kaTuMte sUrie porisicchAyaM Nivattei ahiyatti vaejA) he bhagavan jo paratIthikoM kI isa prakAra kI mAnyatA hai (tA) to Apake matase sUrya kitane pramANavAlI pauruSI chAyA ko nivartita karatA kahA hai ? so yathArtha sthitiko Apa kahIye, isa e sarvabAhAmaMDaLanA saMcaraNa divasamAM arthAt sarvAdhika rAtri pramANuvALA kALamAM bhramaNa karete sUrya keI paNa prakAranI rUSI chAyAne utpana karatA nathI, tathA e divasamAM udayanA samayamAM tathA sUryAstakALamAM lezyAne arthAta e kALanI tejalezyAne vadhArato nathI, athavA lesthAne nyUnapaNa karatuM nathI. kAraNa ke vadhAro thavAthI adhikAdhikatara tathA niveSTita thavAthI hIna hInatara chAyA thavAno saMbhava rahe che. A pramANe paramatavAdInI mAnyatAvALI be pratipattine sAMbhaLIne zrI gautamasvaabhii potAnI nA samAdhAna mATe prazuzrIne pUche cha-(tA kai kaTuMte sUrie porisi. chAyaM Nivattei, Ahiyati vaeujA) gavAn ne 52tIthA manI bhAvI zatanI mAnyatA che () te ApanA matathI sUrya keTalA pramANuvALI parathI chAyAne nivartita kare che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ --- _ 641 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 nabamaM prAbhRtam yedityarthaH // itthaM gautamasya zaGkAM zrutvA tatra bhagavAn mahAvIrasvAmI svamatena dezavibhAgataH pauruSI chAyAM tathA tathA aniyatapramANAM vakSyati, paratIthikAstu pratiniyatAmeva pratidivasaM dezavibhAgenecchanti kevalaM divasavibhAge pratipAdayanti, tena prathamatastanmatAnyeva upadarzayati-'tattha' ityAdi, 'tattha imAo chaNNaui paDivattio paNNattAo' tatra khalu imAH pagNavatiH pratipattayaH prajJaptAH tatra-tasmina dezavibhAgena pratidivasaM pratiniyatAyAH pauruSyAzchAyA viSaye imA:-vakSyamANasvarUpAH SaNNavati:-paNNavatisaMkhyakAH pratiyapattaH-paramatarUpAH prajJaptAH-pratipAditAH santi-tadyathA-'tattha ege ekmAhaMsu' tatra eke evamAhuH // tatra-teSAM SaNNavateH paratIthikAnAM madhye eke-prathamA stIrthAntarIyAH evaM vakSyamANaprakArakaM svakIyaM mantavyamAhuH-pratipAdayanti // 'tA asthi NaM se dese jaMmi NaM desaMsi sUrie egaporisIyaM chAyaM Nivattei, ege evamAsu' tAvat asti prakAra kI zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara bhagavAn mahAvIrasvAmI apane mata se deza kA vibhAgapUrvaka usa usa prakAra kI pauruSI chAyA ko aniyata pramANavAlI kahate haiN| paratIrthika pratidivasa dezavibhAga pUrvaka pratiniyata rUpa se kevala divasa ke vibhAga meM pratipAdita karate haiM / ataH pahale una paratIthikoM ke hI mata kA kathana karate haiM-(tattha) ityAdi / (tattha imAo chaNNaui paDivattio paNNatAo) usa prakAra ke deza vibhAga se pratidina meM pratiniyata pramANavAlI pauruSI chAyA ke viSaya meM ye vakSyamANa svarUpavAlI chiyAnaveM saMkhyAtmaka paramatarUpa pratipattiyAM pratipAdita kI gaI haiM-jo isa prakAra se haiM-(tattha ege evamAsu) una chiyAnaveM paramata vAdiyoM meM koi eka isa kathyamAna prakAra se apane mata ko pratipAdana karate haiM (tA asthi NaM se dese jasiNaM divasaMsi sUrie egaporisiyaM chAyaM Nivatteha, ege eva mAhaMsu) aisA pradeza hai ki mAne pRthvI kA koI bhAga aisA hai ki te yathArtha rithati Apa kaho. A pramANe zrI gautama svAmInA praznane sAMbhaLIne zrI mahAvIra prabhu pAtAnA matathI dezanA vibhAga pUrvaka te te prakAranI paurUSI chAyAne aniyata pramANuvALI kahe che. paratIrthika pratidivasa deza vibhAgapUrvaka pratiniyatapaNAthI kevaLa divasanA vibhAgamAM pratipAdita kare jethI pahelAM e paratIthikanA ja matanuM kathana 42 cha (tattha) tyAhi. (tattha imAo chaNNaui paDivattio pattAo) 0 prAyanA he vilI prtidivase pratiniyata pramANuvALI paurUSI chAyAnA saMbaMdhamAM A vayamANa svarUpavALI chanuM saMkhyAvALI matAntara rUpe pratipatti pratipAdita karela che, je A pramANe che(ttth ege evamAsu) se cha-nu 52matavAdIyobhA adha me4 mA 1kSyamAe prA2nI pAtAnA bhatarnu pratipAdana 42 che, (tA asthi NaM se dese jaMsi NaM divasaMsi sUrie egaporisIyaM chAyaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtra khalu sa dezo yasmin deze sUryaH ekapauruSI chAyAM nivartayati, eke evamAhuH ||-taavditi prAgvat asti khalu sa dezaH-pRthivyAH kazcit bhUbhAgavizeSaH, yasmin khalu deze-bhUbhAgavizeSa svakakSAyAM bhramana sUryo yadA samAgato bhavati tadA tatra samAgataH san ekapauruSImekapuruSapramANAM sarvasyApi prakAzyasya vastunaH svapramANAM chAyAM nivartayati-samutpAdayati / evamupasaMharannAha-eke evamAhuriti / / 'ege puNa evamAsu-tA asthi NaM se dese jaMsi NaM desaMsi sarie duporisIyaM chAyaM Nivattei' eke punarevamAhu-stAvat asti khalu sa dezo yasmin khalu deze sUryoM dvipauruSI chAyAM nivartayati // eke dvitIyA stIrthAntarIyAH punarevaM vakSyamANaprakArakaM svamataM kathayanti yat asti khalu tAdRzo bhUbhAgo yasmin bhUbhAge bhraman samAgataH sUryoM dvipauruSI chAyAM nivartayati-puruSadvayapramANAM-sarvasyApi prakAzyasya vastuno dviguNAM chAyAM samutpAdayati, atropasaMhAraH-eke evamAhuriti, 'evaM eeNaM abhilAveNaM NeyavvaM, jAva chaNNauI porisIyaM chAyaM Nivattei' evam etena abhilApena netavyaM, jisa bhUbhAga meM sva kakSA meM paribhramaNa karatA huvA sUrya jaba vahAM para samAgata hotA hai taba vahAM Akara ke eka puruSa pramANavAlI chAyA ko mAne sabhI prakAzya vastu kI apane pramANAnurUpa vAlI chAyA ko utpanna karate haiM / isakA upasaMhAra karate huve kahate haiM koI eka matAntara vAdI isa prakAra se svamata kA kathana karatA hai| (ege puNa evaM mAsu tA asthi Na se dese jaMsi NaM desaMsi sarie duporisIya: chAyaM Nivattei) koI dUsarA matAntara vAdI isa vakSyamANa rUpa se apanA mata pradarzita karatA hai-vaha kahatA hai ki aisA bhI bhI bhUbhAga kA pradeza hai ki jisa bhUbhAga meM bhramaNa karatA huvA sUrya do puruSa pramANa vAlI chAyA ko utpanna karatA hai / isa kathana kA upasaMhAra karate huve kahate haiM ki koI eka isa prakAra se svamata pradarzita karatA hai| (evaM eeNaM abhilAveNaM NeyavaM, jAva chaNNauI porisIyaM chAyaM Nivattei) Nivattei ege ebamAsu) yethe pradeza cha / arthAt pRthvInA o mAya mevona bhUbhAgamAM pitAnI kakSAthI paribhramaNa karatA sUrya jyAre tyAM Ave che tyAre tyAM AvIne eka purUSapramANuvALI chAyAne eTale ke badhI ja prakAzya vastunI pitAnA pramANa pramANenI chAyAne utpanna kare che, A kathanane upasaMhAra karatA kahe che, keI eka matAntaravAdI yA pramANe pAtAnA bhata cha, (ege puNa evamAhaMsu-tA asthi gaM se dese jaMsiNaM desaMsi sUrie duporisIyaM chAyaM Nivattei) ye bhI matAntaravAhI // 4thyamAna prakArathI pitAne mata pradazita kare che, te kahe che ke e paNa bhUbhAgano pradeza che ke je bhUbhAgamAM bhramaNa kare sUrya be purUSa pramANavALI chAyAne utpanna kare che, A kathanane upasaMhAra karatAM kahe che ke-kaI eka A pramANe pitAne mata pradarzita kare che. (evaM eeNaM abhilAveNaM NeyavvaM jAva chaNNauI porisIyaM chAyaM Nivattei) 0 pUrvarita zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ %3D sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam 643 yAvat SaNNavati pauruSI chAyAM nivartayati |-evN pUrvI tena prakAreNa etena-anantaroditena amilApena-sUtrapAThagatena zeSapratipattigatamapi sUtra netavyam--sUtrapAThakrama saMyojanIyam, tAvat saMyojanIyaM yAvaccaramapratipattigataM sUtraM samAgacchet / tadeva khaNDazo darzayati-'channauI' ityAdi, etaccaivaM paripUrNa draSTavyam tadyathA-'ege puNa evamAhaMsu-tA asthi NaM se dese jaMsi NaM desaMsi mUrie chanaui porisI chAyaM Nivattei Ahiyatti vaejA, ege evamAsu' eke punarevamAhu stAvat asti khalu sa dezo yasmin khalu deze sUryo SaNNavatiM pauruSI chAyAM nivartayati AkhyAta iti vadeta, eke evamAhuH // itthameva madhyamapratipattigatAstvAlApakAH svayaM saMyojya pribhaavniiyaaH| sugamatvAt granthagauravAcAtra pRthaka pRthaka samullekho no citaH, samprati etAsAmeva paNNavatipratipattInAM bhAvanikAM cikIrSurAha-'tattha jete isa pUrvokta prakAra se isa pazcAt kathyamAna abhilApa mAne sUtrAlApa prakAra se zeSa pratipatti kA krama se sUtrapATha kI yojanA kara ke kaha leveM evaM vahAM taka isa prakAra kI yojanA kareM ko jahAM taka antima pratipatti viSayaka sUtra A jAveM, vahI pATha khaMDazaH pradarzita karate haiM-(channaui) ityAdi isakA paripUrNa pATha krama isa prakAra se hai-(ege puNa evamAhaMsu tA asthi NaM se dese jaMsi NaM desaMsi mUrie channauiM paurusI chAyaM Nivattei Ahiyatti vaejA, ege evamAhaMsu) koi eka isa prakAra se svamata kA kathana karatA hai ki koI bhUbhAga aisA hai ki jisa pradeza meM sUrya chiyAnaveM pauruSI chAyA ko utpanna karatA hai aisA sva ziSyoM ko kaheM koi eka isa prakAra se svamata kA kathana karatA hai| isa prakAra se madhya kI pratipattiyoM kA sUtrAlApa prakAra svayaM yojanA kara ke bhAvita kara leveM / sugama hone se tathA granthavistAra bhaya se bhinna bhinna rUpa se unakA ullekha nahIM karate haiN| prakArathI A have pachI kahevAmAM AvanAra abhilASa eTale ke sUvAlApathI bAkInI pratipattinuM krama pramANe sUtrapAThanI yojanA karIne kahI levuM. ane eTalA sudhI A prakArathI yojanA karavI ke jyAM sudhI chellI pratipatinA saMbaMdhavALe sUtrapATha AvI jAya Aja pATha khaMDazaH pragaTa karavAmAM Ave che (janararU) ityAdi Ane pUre pUro pATha krama yA pramANe cha* (ege puNa evamAsu tA asthi NaM se dese jaMsi NaM desaMsi sUrie channauI porisI chAyaM Nivattei Ahiyatti vaejjA ege evamAhaMsu) me mA pramANe pAtAnA matanuM kathana kare che ke koI bhUbhAga e che ke je pradezamAM sUrya chanuM pramANanI parUSI chAyAne utpanna kare che. e pramANe svaziSyone kahevuM. koI eka A pramANe vamatanuM kathana kare che. A pramANe bAkInI madhyanI pratipattino strAlApa prakAra pote pejanA karIne bhAvita karI levI. saraLa hovAthI tathA grantha vistArabhayathI judI judI rIte teno ullekha ahIMyAM karela nathI. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ duH sUryaprajJaptisUtre evamAhaMsu - tA asthi NaM se dese jaMsi NaM desaMsi sUrie egaporisIyaM chAyaM Nivatte' tatra yete evamAhu stAvad asti khalu sa dezo yasmin khalu deze sUryaH ekapauruSIM chAyAM nirvarttayati, tatra teSAM paNNavatiparatIrthikAnAM madhye yete vAdina evamAhuryat asti khalu sa dezo yasmin khalu deze svamArge bhraman samAgataH sUrya eka pauruSIM chAyAM- puruSapramANAM - sarvasyApi prakAzyasya vastunaH svapramANAmeva chAyAM nirvarttayati - samutpAdayati / 'te evamAhaMsu-tA sUriyasa NaM savvaThimAto sUrappaDihito bahittA abhiNisadvAhiM lessAhiM tADijjamANIhiM ise rayaNappabhAra puDhavIe bahusamaramaNijAo bhUmibhAgAo jAvaiyaM sUrie u uccahi evAe gae addhAe egeNaM chAyANumANappamANeNaM umAe tattha se sUrie egaporisIyaM chAyaM Nivatteha' te evamAhustAvat sUryasya khalu sarvAdhastanAt sUryapratidhairbahi aba inhIM chiyAnnaveM pratipattiyoM kI bhAvanikA batAte huve kahate haiM(tattha je te evamAhaMsu-tA asthi NaM se dese jaMsi NaM desaMsi srarie ega porisIyaM chAyaM Nivantei) una chiyAnnave pratipattivAdiyoM meM jo paratIrthika isa prakAra se kahatA hai ki aisA bhUpradeza hai ki jisa pradeza meM svamArga meM bhramaNa karatA huvA sUrya eka puruSa pramANa vAlI chAyA ko mAne sabhI prakAzya vastu kI apane apane samAna pramANavAlI chAyA ko utpanna karatA hai / mAne apane pramANa tulya hI chAyA ko utpanna karatA hai / (te evamAhaMsu-tA sUriyassa NaM savva mAto sUrappaDihiMto bahittA abhiNisiTThAhiM lessAhiM tADijjamANIhiM imIse rayaNappabhAe puDhavoe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo jAvaiyaM sarie u uccateNa umAe tattha se sarie egaporisIyaM chAyaM Nivattei ) eka puruSa pramANa kI chAyA kA kathana karanevAle isa vakSyamANa prakAra se apane mata kA kathana karatA hai ki sUrya ke saba se nIce ke sthAna se sUrya ke pratidhAna have mana chantu pratipattiyonI bhAvaniza matAvatAM De che - (tattha je te evamAhaMsutA asthi se dese jaMsi NaM desaMsi sUrie egaporisIyaM chAyaM Nivattei ) me chantu prtipatnicAvALA matAntaravAdIyAmAM je matAntaravAdI A pramANe kahe che ke-evA bhUbhAga ke je pradezamAM peAtAnA mArgamAM bhramaNa karatA sUrya eka purUSaprama NavALI chAyAne arthAt badhI prakAzya vastunI pAtapAtAnA sarakhA pramANavALI chAyAne utpanna kare che. arthAt peAtAnA pramANu khokharanI ja chAyA utpanna re che. (te evamAhaMsu-tA sUriyarasaNaM savva heTTimAto sUra paDirhito bahittA abhiNisidvAhiM lessAhiM tADijjamANIhiM imIse rayaNappabhAe puDhavI bahusamaraNijjAo bhUmibhAgAo jAvaiyaM sUrie uDTaM uccatte evaiyAe samAe addhA egeNaM chAyANumANApamANeNaM umAe tattha se sUrie egaporisIyaM chAyaM Nivattei) 24 purUSapramANanI chAyAnuM kathana karavAvALA A vakSyamANu prakArathI peAtAnA matanuM kathana kare che ke-sUryanA sauthI nIcenA sthAnathI sUryaMnA pratiSThAtathI eTale ke sUryanA nivezasthAnathI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam rabhiniHsRtA lezyAstADayamAnA asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAta yAvati sUrya uccastvena etAvatA etena adhvanA ekena chAyAnumAnapramANena anumIyate, tatra sa sUrya ekapauruSI chAyAM nivartayati ||-ek pauruSicchAyA vAdina evaMvakSyamANaprakArakaM svamataM kathayanti, tAvaditi prAgavat sUryasya sarvAdhastanAta-nIcatarasthAnAt sUryapratidheH-sUryapratidhAnAt-sUryasthAnAt-sUryanivezA dityarthaH, bahirabhi niHsRtAbAhyagatA yA lezyA stAbhi lezyAbhi stADayamAnAbhi rabhihanyamAnAbhi rasyAH-purovatamAnAyAH ratnaprabhAyAH ratnaprabhA prabhAsitAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAt-adhikatara samatalabhUbhAgazobhanAt bhUmibhAgAt-samatalabhUpradezAdityarthaH yAvati-yattulye pradeze sUryaH Urdhvam-uparitanam uccaistvena vyavasthita etAvatA-etattulyena adhvanA-mArgeNa, ekenaekasaMkhyApramANena chAyAnumAnapramANena prakAzyasya vastuno yaduddezataH pramANa manumIyate tenetyarthaH, atra sUtre adhvazabdasya strItvena nirdezaH prAkRtatvAt / iha AkAze sUrya samIpe prakAzyasya vastunaH pramANaM sAkSAt parigrahItuM naiva zakyate, tejaH puJjAdhikAt , kintu dezavizeSataH sthAnavizeSato vA anumAnena parigrahItuM zakyate, ataevoktaM chAyAnumAnapramANeneti // 'umAe' avamitaH-paricchinno yo dezavizeSaH pradezo vA-yasmin pradeze samAgataH se mAne sUrya ke niveza sthAna se bAhara nikalI huI jo lezyA una lezyA se tADita hotI huI isa ratnaprabhA pRthivI ke samatala bhUbhAga se jitane pramANa vAle pradeza meM sUrya Upara vyavasthita hotA hai-itane pramANa se tulya mArga se eka saMkhyA pramANa vAle chAyAnumAnapramANavAlI prakAzya vastu kA jisa uddeza se pramANa kA anumAna kiyA jAtA hai usa se (yahAM para sUtra meM adhva zabda ko strIliMga se kahAhai, so prAkRta hone se isa prakAra kahA hai) yahAM AkAza meM sUrya ke samIpa prakAzya vastu kA pramANa sAkSAt kahane kA zakya na hone se anumAna pramANa kahA hai kAraNa kI teja:puMja kI adhikatA hone se paraMtu deza vizeSa se athavA sthAna vizeSa se anumAna se kahanA zakya hotA hai, ataeva chAyAnumAna pramANa se aisA kahA hai| (umAe) avamita mAne bahAra nIkaLela je lezyA e vezyAthI tADita thatI A ratnaprabhA pRthvInA samatala bhUbhAgathI jeTalA pramANavALA pradezamAM sUrya upara vyavasthita thAya che, eTalA pramANathI sarakhA mArgathI eka saMkhyA pramANavALA chAyAnumAna pramANavALI prakAzya vastunA pramANanuM anumAna che uddezathI karavAmAM Ave che. tenAthI (ahIMyAM sUtramAM ava zabdane strIliMgathI kahela che, te prAkRta hovAthI A pramANe kahyuM che) AkAzamAM sUryanI samIpa prakAzya vastunuM pramANa sAkSAt kahevuM zakya na hovAthI anumAna pramANu kahela che, kAraNa ke tejapuMjanuM adhika paNuM hovAthI. paraMtu deza vizeSathI athavA sthAna vizeSathI anumAnathI kahevuM zakya thAya cha. tathA 08 chAyAnumAna pramAthI tabha 4 cha, (umAe) apabhita meTale parichinna zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre sUrya ekapauruSIm-ekapuruSapramANAM-sarvasyApi prakAzyasya vastunaH svapramANAM chAyAM nivartayati-samutpAdayati, / ityatra bhAvanA-prathamata udayamAne sUrye yA lezyA vinirgatya prakAzamAzritA stAbhirlezyAbhiH prakAzyavastudeze UvaM kriyamANAbhiH kiJcit pUrvAbhimukhamavanatAbhiH prakAzyena ca vastunA yaH sambhAvyate sa paricchinna AkAzapradeza stasmin samAgataH sUryaH prakAzyavastupramANAM chAyAM nivartayati, evamuttaratrApi bhAvanA kaaryaa|| 'tattha je te evamAsu-tA asthi NaM se dese jaMsi NaM desaMsi sUrie duporisIyaM chAyaM Nivattei, te evamAhaMsu-tA sUriyassa NaM savva heTimAo sUriyapaDidhIo bahittA amiNisaTThItAhiM lesAhiM tADijamANIhiM imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNIjAo bhUmibhAgAo jAvaiyaM sUrie uDUM uccatteNaM evaiyAhiM dohiM addhAhiM dohiM paricchinna jo deza vizeSa yA pradeza arthAt jisa pradeza meM AyA huvA sUrya eka puruSa pramANa vAlI mAne sabhI prakAzya vastu kI apane apane samAna chAyA ko utpanna karatA hai| yahAM para isa prakAra kI bhAvanA samajanI cAhiye prathama sUrya udita hone para jo lezyA nikalatI hai usa lezyA se prakAza prApta kara ke prakAzya vastu pradeza meM Upara kI jAti huI tathA pUrvAbhimukha kucha avanamita prakAzya vastu hotI hai vaha paricchinna AkAza pradeza meM AyA havA sUrya prakAzya vastu ke samAna chAyA ko banAtA hai| isI prakAra sarvatra bhAvanA samaja leveN| (tattha je te evamAsu-tA asthi NaM se dese jaMsi NaM desaMsi sUrie duporisIyaM chAyaM Nivattei, te evamAhaMsu-tA sUriyassa NaM sabaheTimAo sUriya paDidhIo bahittA abhiNisiTTAhiM lesAhiM tADijamANIhiM imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahasamaramaNijAo bhUmibhAgAo jAvaiyaM ur3eM uccatteNaM evaiyAhiM dohiM addhAhiM dohiM chAyANubhANappamANehiM umAe ettha NaM se sUrie do je deza vizeSa athavA pradeza athavA je pradezamAM Avela sUrya eka purUSapramANuvALI arthAta badhI prakAzya vastunI pitA potAnA pramANavALI chAyAne utpanna kare che, ahIMyA AvI rIte bhAvanA samajavI joIe. pahelAM sUrya udaya thAya tyAre je vezyA nIkaLe che, te lezyAthI prakAza prApta karIne prakAzya vastunA pradezamAM upara karavAmAM Avela tathA pUrva tarapha kaMIka namela prakAzya vastu hoya che, e parichinna AkAza pradezamAM Avela sUrya prakAzya varatunI rAmAna chAyAne banAve che. A ja pramANe badhe ja bhAvanA samajavI. (tattha je te evamAsu-tA asthi NaM se dese jaMsi gaM desasi sUrie duporisIyaM chAya Nivattei, te evamAsu tA sUriyassa NaM sabaheTThimAo sUriyapaDidhIo bahittA abhiNisidvAhiM lesAhiM tADijjamANIhiM imIse rayaNappabhAe puDhabIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo jAva iyaM uDhaM uccatteNaM pavaiyAhiM dohiM addhAhiM dohiM chAyAgumANappamANehiM umAe estha gaM se zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ 647 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam chAyANumANappamANehiM umAe ettha NaM se mUrie duporisIyaM chAyaM Nivattei, ege evamAsu' tatra yete evamAha stAvat asti khalu sa dezo yasmin deze sUryoM dvipoSIM chAyAM nivartayati, te evamAhu-stAvat sUryasya khalu sarvAdhastanAt sUryapratidhe rabhiniHsRtA lezyA stADayamAnA asyA ratnapramAyAH pRthivyAH bahusamaramaNIyAd' bhUmibhAgAd yAvati sUryaH Urdhvamuccastvena etAvadbhayAM dvAbhyAm addhAbhyAM dvAbhyAM chAyAnumAnapramANAbhyAm avamita evaM khalu sa sUryaH dvipauruSI chAyAM nivartayati, eke evamAhuH ||-ttr-chaayaaprmaannvicaarvissye ye te vAdina evamAhuryat asti khalu sa dezo yasmin deze svakakSAyAM bhraman sUryoM yadA samAgacchati tadA hipauruSI chAyAM-puruSadvayapramANAM chAyAM nivartayati samutpAdayati, te vAdinaH svamata visphoTArtha mitthamAhuryat sUryasya sarvAdhastanAt-nIcatarasthAnAta sUryapratidhe bahirabhiniHsRtAH-bahinirgatAH yA lezyA stAmirlezyAmi stADayamAnAbhi rabhihanyamAnAbhiH asyA ratnaprabhAyA:-ratnaprabhAyAH-ratnacayacarcitAyAH pRthivyAH-bhUmeH bahusamaramaNIyAt-adhikatarasamatalazobhanAt bhUmibhAgAta-samatalazobhanAt bhUmibhAgAta-samatalazobhanabhUmipradezAt, Urdhvam-uparitanam uccastvena vyavasthitaH, etAvadbhyAM dvAbhyAm addhAbhyAm, tathA ca DAbhyAM chAyAnumAnapramANAbhyAM-prakAzyavastupramAgAbhyAm avamita:-paricchinno yo dezaH tatra samAgataH sUryo yadevaM khalu-etenAnantaroditena niyamena khalu dvipauruSI-puruSaporisIyaM chAyaM Nivattei ege evamAsu' isa chAyApramANaviSaya-vicAra meM jo matAntaravAdI isa vakSyamANa prakAra se kahate haiM ki aisA eka pradeza hai ki jisa deza meM svakakSA meM bhramaNa karatA huvA sUrya jaba AtA hai taba do puruSa pramANavAlI chAyA ko utpanna karatA hai, vaha vAdI apanA mata ko spaSTa karatA huvA kahatA hai ki sUrya kA saba se nIce ke sthAna se sUrya se bAhara nikalI huI jo lezyA hotI hai usa lezyA se tADita hotI huI isa ratnaprabhA ratnapuMja se yukta bhUmi se bahusamaramaNIya mAne adhikAdhika samatala se zobhAyamAna bhUmibhAga se Upara meM vyavasthita yaha do addhA se tathA do prakAzya vastu ke pramANa se vyApta jo deza mAne bhUbhAga vahAM para AyA huvA sUrya yaha anantara kathyamAna niyama se puruSahaya pramANavAlI mAne samI prakAzya sUrie do porisIyaM chAyaM Nivattei ege evamAsu) 2 // chAyA pramANa viSaya kyiAramA je matAntaravAdI A vAkyamANa prakArathI kahe che ke-evo eka pradeza che ke je pradezamAM pitAnI kakSAmAM bhramaNa karatA sUrya jayAre Ave che tyAre be purUSapramANunI chAyAne utpanna kare che, te vAdI pitAnA matane spaSTa karatAM kahe che ke sauthI nIcenA sthAnamAM sUryamAMthI bahAra nIkaLela je vezyA hoya che, e vezyAthI tADita thaIne A ratnaprabhA arthAt ranapuMjavALI bhUmithI eTale ke basamaramaNIya arthAta adhikAdhika samatalathI zobhAyamAna bhUmi bhAganI upara vyavasthita be addhAthI ane be prakAzya vastunA pramANuthI zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre dvayapramANAM-prakAzyasya vastuno dviguNAM chAyAM nivartayati-samutpAdayati // evaM NeyavvaM jAva tattha jete evamAhaMsu-tA-asthi NaM se dese jaMsiNaM desaMsi sUrie chaNNautiM porisIyaM chAyaM Nivattei, te evamAhaMsu-tA sUriyassa NaM sabahiTimAo sUrappaDidhIo bahittA abhiNisahAhiM lessAhiM tADijamANAhiM imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo jAvatiyaM sUrie uDUM uccatteNaM evatiyAhiM chaNNavatIe chAyANumANappamANAhiM umAe ettha NaM se sUrie chaNNauti porisIyaM chAyaM Nivattei, ege evamAsu' evaM netavyaM yAvat tatra yete evamAhu-stAvat asti khalu sa dezo yasmin deze sUryaH SaNNavatiM pauruSIM chAyAM nivartayati, te evamAhu-stAvat sUryastha khalu sarvAdhastanAt sUryapratidhe bahirabhiniHmRtAH tA udayamAnA asyA ratnaprabhAyAH pRthivyAH bahusabharamaNIyAd bhUmibhAgAd yAvati mUryaH Urdhvamuccatvena etAvadbhiH paNNavatimiH chAyAnumAnapramANe ravamitaH, evaM khalu sa sUryaH SaNNavatiM pauruSI chAyAM nivartayati, eke evamAhuH ||-evm-anntrprtipaaditen mArgeNa netavyaM-sarvatra yojyam, arthAt ekaikapratipattau ekaikacchAyAnumAnapramANavRddhayA tabannetavyaM yAvat SaNNavatitamA pratipati rAgacchet, tadgatAni ca sUtrANi svayaM paribhAvavastu kI duguni chAyA ko utpanna karatA hai / (evaM NeyavvaM jAva tattha jete eva mAsa-tA asthi NaM se dese jaisi NaM desaMsi sarie chaNNauti porisIyaM chAyaM Nivattei, te evamAhaMsu-tA sariyassa NaM mabahiTimAo sarappaDidhIo bahittA abhiNisahAhi lessAhiM tADijamANAhiM imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahasamaramaNijAo bhUmibhAgAo jAvatiyaM sUrie uddhaM uccatteNaM evatiyAhiM chAyAvattIe chAyANumANappamANAhiM umAe ettha NaM se sarie chaNNauti porisIyaM chAyaM Nivattei, ege evamAsu) isa viSaya meM vakSyamANa pratipAdanarUpa mArga se saba jJAta kara leveM arthAt eka eka chAyAnumAna pramANa baDhAkara chiyAnavI pratipatti paryanta saba pratipattiyAM kramazaH samaja leveN| tadanusAra suutraalaavyApta je deza arthAt bhUbhAgamAM Avela sUrya A have pachI kahevAmAM AvanAra niyamathI be purUSa pramANuvALI eTale ke badhI ja prakAzya vastunI bamaNI chAyAne utpanna kare che, (evaM NeyavvaM jAva tattha je te pavamAhaMsu-tA asthi NaM se dese jaMsi NaM desaMsi mUrie chaNNautiM porisIyaM chAyaM Nivattei, te evamAhaMsu-tA sUriyassa NaM sabahiTThimAo sUrappaDidhIo bahitA abhiNisidvAhiM lessAhiM tADijjamANAhiM imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo jAvatiyaM sUrie uDUDhe uccatteNaM evatiyAhiM chAyAvattIe chAyANumANappamANAhiM umAe ettha NaM sUrie chaNNautiM porasIyaM chAyaM Nivattei, ege evamAsu) 0 saMbaMdhamAM vakyamANa pratipAdana rUpamArgathI tamAma viSaya samajI le, arthAt eka eka pratipattimAM eka eka chAyAnumAna pramANa vadhArIne cha namI pratipatti paryata badhI pratipatti kramAnusAra samajI levI, te kathananA pramANe sUtrAlApaka paNa pite udbhAvita karIne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam 649 nIyAni kimatra piSTapeSaNeneti / tatra-chAyApramANanirUpaNaviSaye yete vAdinaH evamAhuryat tAvaditi prAgvat asti khalu sa dezo yasmin deze bhraman samAgataH sUryaH SaNNavatiM pauruSIMSaNNavati puruSapramANAM kasyApi prakAzyasya vastuno SaNNavatiguNAM chAyAM nibartayati-samutpAdayati te-te vAdina stIrthAntarIyA evaM vadanti yat sUryasya khalu sarvAdhastanAt-kakSApradezasya nImnatarasthAnAt sUryapratidheH-sUryanivezasthAnAda bahiH-bAhyapradezAt abhiniHsRtAHtasmAdeva pradezAnnirgatAH lezyAH-karmasaMzleSadravyavizeSasvarUpAH bhAvavizleSasvarUpA vA yA stAbhirlezyAmi stADayamAnAH-abhihanyamAnAH, asyAH-purovartamAnAyA ratnaprabhAyAH-ratnaprabhAsitAyAH pRthivyAH-bhUmeH bahusamaraNIyAt-adhikatarasamatalazobhanAt bhUmibhAgAtbhUpradezAt yAvati-yAvati dUre sUryaH Urdhva-uparitanabhAgam uccastvena-Urdhvagatatvena etAvadbhiH SaNNavatibhiH chAyAnumAnapramANaiH-prakAzyavastupramANaiH avamitaH-paricchinno bhavati-tAbhirlezyAbhirabhivyApto bhavati sa pradeza ityarthaH // evam-anayA rItyA khalu iti nizcitaM sa sUryo SaNNavati-paNNavati puruSapramANAM-kasyApi prakAzyasya vastuno SaNNavatipaka bhI svayaM udbhAvitakara samaja leveN| vizeSapiSTapeSaNa se kyA prayojana ? isa chAyApramANa nirUpaNa ke viSaya meM jo matAntaravAdI aisA kahatA hai ki aisA bhI pradeza hai ki jahAM para paribhramaNa karatA sUrya chiyAnaveM puruSapramANa mAne koI bhI prakAzya vastu kI chiyAnnu guNI chAyA ko utpanna karatA hai ve tIrthAntarIya isa prakAra se mAnate haiM ki-sUrya ke sabase nIce kI kakSA pradeza se mAne nIce ke sthAna se mAne sUrya kA niveza sthAna se bAhara ke pradeza se nIkalI huI lezyA mAne karmasaMzlezadravyarUpa athavA bhAvavizleSa svarUpa vAlI lezyA se tADita honevAlI isa ratnaprabhA pRthivI kA bahusamaramaNIya bhUmibhAga se mAne adhika samatala se suzobhita bhUpradeza se jitane dUra taka sUrya Upara ke bhAga meM sthita rahane se itanA mAne chiyAnave puruSa pramANa chAyAnumAna samajI le. vizeSa piSTapeSaNa karavAthI zuM lAbha ? A chAyAnumAna pramANanA nirUpaNa viSayamAM je matAntaravAdI ema kahe che kee paNa pradeza che ke jyAM paribhramaNa karatA sUrya nu purUSa pramANa arthAt koIpaNa prakAzya vastunI chAnuM gaNI chAyAne utpanna kare che. te tIrthAntarIya A pramANe mAne che. ke sUryanI sauthI nIcenA sthAnathI eTale ke nimna kakSAthI arthAta sUryanA niveza sthAnathI bahAranA pradezamAMthI nIkaLela lecchA arthAt karma saMzleza dravya rUpa athavA bhAva vizleza svarUpavALI lezyAthI tADita thavAvALI A ratanaprabhA pRthvInA bahu samaramaNIya bhUmi bhAgathI arthAt adhika samatalathI suzobhita bhUpradezathI jeTale dUra sudhI sUrya uparanA bhAgamAM sthita rahIne eTalA arthAt chanu purUSa pramANanI chAyAnumAna pramANathI eTale ke badhI prakAzya vastunI cha-- gaNI chAyA pramANathI yukta thAya che. arthAt e lezyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 sUryaprajJaptisUtre guNAM chAyAM nivartayati-samutpAdayati // eke-SaNNavatitamA stIrthAntarIyAH paramatavAdinaH evam-pUrvapratipAditasvarUpaM svakIyaM matamAhuH kathayanti-svamataM pratipAdayanti // itthaM paratIrthikapratipattayaH samyagabhihitAH, sanprati-sarveSAM sArAsAravicArapUrvakaM svamatamupadarzayati-'vayaM puNa' ityAdi, 'vayaM puga evaM vayAmo' vayaM punarevaM vadAmaH ||-vyN-kevljnyaanoplbdhsklvstutttvjnyaanvnto vayam evaM-vakSyamANena prakAreNa vdaamH-prtipaadyaamH| tameva prakAramAha-'sAtirega' ityAdinA-sAtirega aUgaDi porisIyaM sUrie chAyaM Nivattei' sAtirekaikonapaSTipauruSI chAyAM sUryo nirvartayati ||-bhrmn samAgataH sUrya udgamana samaye astamanavelAyAM ca sAtirekaikonaSaSTipauruSI-kizcidadhikaikonaSaSTipuruSapramANAMkasyApi prAkAzyasya vastunaH kizcidadhikaikonaSaSTiguNAM chAyAM nirvatayati-samutpAdayati / pramANa se arthAt prakAzya vastu kI chiyAnnavI chAyA pramANa se yukta hotA hai arthAt una lezyAoM se vaha pradeza vyApta hotA hai / isa rIti se vaha sUrya chiyAnnave chiyAnnaveM puruSa pramANavAlI mAne koI bhI prakAzya vastu kI chiyAnnave guNI chAyA ko utpanna karatA hai koI eka chiyAnnavAM paramatavAdI isa pUrva pratipAdita paddhati se apanA mata kA kathana karatA hai / isa prakAra paramata vAloM kI mAnyatA rUpa pratipattiyAM samyaka prakAra se pratipAdita kI gaI hai| aba saba kA sArAsAra vicAra pUrvaka apanA mata ko bhagavAn pradarzita karate huve kahate haiM-(vayaM puNa evaM vayAmo) kevala jJAna se sakala vastu tatva ke yathArthatA ko jAnane meM samartha meM isa vakSyamANa prakAra se apanA mata kA pratipAdana karatA hUM jo isa prakAra se haiM-(sAtirega aUNaTTi porisIyaM sUrie chAyaM Nivattai) bhramaNa karatA huvA sUrya udayakAla meM evaM astamana kAla meM kucha adhika unasaTha puruSa pramANa mAne koI bhI prakAzya vastu kI kucha adhika ethI e pradeza vyApta thAya che. e rIte e sUrya cha-- chanu purUSa pramANavALI arthAt koIpaNa prakAzya vastunI cha-- gaNI chAyAne utpanna kare che. keI eka nu paramata vAdI A pUrva pratipAdita paddhatithI potAnA matanuM kathana kare che. A pramANe paramata vAdIyonI mAnyatArUpa pratipattiyonuM sArI rIte pratipAdana karyuM che. have badhAne sArAsAranA vicAra pUrvaka bhagavAna pitAnA matane pradarzita karatAM kahe cha-(vayaM puNa evaM vayAmo) vijJAnathI sadI vastu tatvanA yathArtha pAne myAma kSaNa e huM A saMbaMdhamAM A vakSyamANa prakArathI mArA matanuM pratipAdana karUM chuM -je A pramANe cha-(sAtivega auNaTThiporisIyaM chAyaM Nivattei) pramANa 42te| sUrya yA bhane astamana kALamAM kaMIka vadhAre ogaNasATha purUSa pramANa eTale ke IpaNa prakAzya vastunI kAMIka vadhAre ogaNasATha gaNI chAyAne utpanna kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam 651 atha ardhapauruSamAha - 'tA avaDDe' ityAdinA - 'tA avaDaporisINaM chAyA divasassa kiM gate vA sesevA ?' tAvad apArddhapauruSI khala chAyA divasasya kiM gate vA zeSe vA ? // - tAvaditi prAgvat apArddhapauruSI chAyA - arddhapuruSapramANA chAyA apArddhazvAsau pauruSI apArddhapauruSI, upalakSaNAt sarvasyApi prakAzyasya vastunaH prakAzyasya svarUpasya svArddhapramANA chAyA divasasya kiM gate - katame bhAge gate sati sUryodayAt kiyadantare kAle ! athavA zeSe - divasasya katitame bhAge zeSe - avaziSTe sati svArddhapramANA chAyA bhavatIti bhagavato gautamasya praznaM zrutvA bhagavAn mahAvIrasvAmI samuttarayati - ' tA tibhAge gate vA sese vA' tAvat tribhAge gate vA zeSe vA || - tAvaditi pUrvavat tribhAge gate - divasasya tribhAge gate - sUryodayAtparaM dinamAnasya tribhAgatulye zeSe vA arddhapauruSicchAyA bhavati yathA yatra dinamAnaM 24 ghaTikAssanti tatra tasya tribhAgam 8 ghaTikAH bhavanti / tena sUryodayAt paraM 8 ghaTiunasaTha guNI chAyA ko sUrya utpanna karatA hai / aba (tA abaDe) ityAdi sUtra se ardha pauruSI kA kathana karate haiM - ( tA avaDUporisI NaM chAyA divasassa kiM gate vA sese vA ? ) zrI gautamasvAmI bhagavAna ko prazna karate huve kahate haiM ki ardha pauruSI mAne ardha puruSa pramANavAlI arthAt sabhI prakAzya vastu ke ardha pramANavAlI chAyA divasa ke kitanA bhAga jAne para mAne sUryodaya se kitane aMtara kAla meM athavA divasa kA kitanA bhAga zeSa rahane para ardha pramANa vAlI chAyA hotI hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara bhagavAn mahAvIrasvAmI usakA uttara dete huve kahate haiM (tAtibhAge gate vA sesevA) divasa kA tIna bhAga jAne para arthAt sUryodaya ke pazcAt tIna bhAga kA dinamAna jAnepara athavA tinabhAga tulyakAla avaziSTa rahane para ardha puruSa pramANa kI chAyA hotI hai / jaise ki yahAM para dinamAna 24 covIsa ghaTikA kA hai usakA tIsarA bhAga 8 ATha ghaTikA hotA hai, ataH sUryodaya ke pazcAt 8 ATha ghaTikA tulya tathA sUryAsta kAla ve (avaDDhe ) tyA sUtrathI ardha pau3SInu uthana ure che. (tA avaDDhaporisI NaM chAyA divasasa kiM gate vA sese vA) zrIgautamasvAbhI lagavAne prazna uratAM ache ke--a paurUSI athavA arthAt ane purUSa pramANavALI arthAt badhI prakAzya vastunA ardhA pramANavALI chAyA divasanA keTalA bhAga jAya tyAre arthAt sUryAyathI keTalA aMtara kALamAM athavA dvivasaneA keTaleA bhAga bAkI rahe tyAre ardhApramANavALI chAyA thAya che ? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLI bhagavAn mahAvIrasvAmI tenA uttara AtAM he cheDe - (tA tibhAge gate vA sese vA) dvivasano trIle lAga laya tyAre arthAt sUryaoNMdaya pachI trIjA bhAgane divasa pasAra thAya tyAre athavA trIjA bhAganA divasa AMkI rahe tyAre ane purUSa pramANunI chAyA thAya che, jema ke-ahIyAM nimAna 24 cAvIza . ghaDInI kharAkharanA che tenA trIjo bhAga 8 ATha ghaDInA thAya che. eTale sUryauMdayanI pachI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ 652 sUryaprajJaptistre kAtulye samaye sUryAstAt pUrva ca 8 ghaTikAtulye samaye arddhapauruSicchAyA bhavati // evaM sarvatra, gautamaH punaH praznayati-tA porisI NaM chAyA divasassa kiM gate vA sese vA ?' tAvat pauruSI khalu chAyA divasasya kiM gate vA zeSe vA // tAvaditi prAgavata pauruSIpuruSapramANA-kasyApi prakAzyasya vastunaH svapramANA chAyA khalu-iti nizcitaM divasasya kiM gate-katame bhAge vA katame bhAge zeSe sati svapramANA chAyA bhavatIti zrutvA bhagavAnAha-'tA caubhAge gate vA sese vA' tAvat caturbhAge gate vA zeSe vA ? // tAvat caturbhAge-divasasya caturbhAge-caturthAMzatulye gate vA zeSe vA puruSapramANA-prakAzyavastunaH svapramANA chAyA bhavatIti zrutvA punaHpraznayati-'tA divaddhaporisINaM chAyA divasassa kiM gate vA sese vA ?' tAvad dvayarddhapauruSI khalu chAyA divasasya kiM gate vA zeSe vA ? / tAvase 8 ATha ghaTikA barAbara samaya meM ardha puruSa pramANa kI chAyA hotI hai, isa prakAra sarvatra samaja leveM, zrIgautamasvAmI phira se prazna karate huve kahate haiM-(tA porisI gaM chAyA divasassa kiMgate vA sese vA) vaha puruSa pramANa mAne koi bhI prakAzya vastu kI svapramANa tulya chAyA divasa kA kitanA bhAga jAne para athavA kitanA bhAga zeSa rahane para apane apane pramANa tulya chAyA hotI hai ? isa prakAra se zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara isakA uttara dete huve bhagavAn mahAvIrasvAmI uttara dete huve kahate haiM(tA caubhAge gate vA sesevA) divasa kA caturbhAga mAne caturthAMza bhAga jAne para yA caturbhAga zeSa rahanepara puruSa pramANa kI mAne sabhI prakAzya vastu kI unake tulya pramANa kI chAyA hotI hai| isa prakAra se bhagavAn kA uttara ko sunakara zrI gautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(tA divaddhaporisI NaM chAyA divasassa kiM gate vA sese vA) dvayardha puruSa pramANa mAne dUsare kA AdhA ATha ghaDi tulya tathA sUryAsta kALathI 8 ATha ghaDI barAbara samayamAM ardha purUSa pramANanI chAyA hoya che, pramANe badhe samajI levuM. zrImatabhasvAmI 3zathI prazna 42 cha -(tA porisI gaM chAyA divasassa kiM gate vA sese vA) te 535 pramANunI theTa 4 59] prazya vastunI potAnA prabhAe parAmaranI chAyA divasane keTalo bhAga jAya tyAre athavA keTale bhAga zeSa rahe tyAre pitapotAnA pramANa barAbaranI chAyA hoya che ? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne ten| utta2 mAtai sAvAna mahAvI22vAmI 4 cha (tA caubhAge gate vA sese vA) divasane cothe bhAga eTale ke caturthAMza bhAga jAya tyAre athavA je bhAga bAkI rahe tyAre purUSa pramANunI arthAt badhI prakAzya vastunI tene barAbaranA pramANanI chAyA heya che? A pramANe bhagavAnano uttara sAMbhaLIne zrIgautamasvAmI pharIthI prazna pUche cha-(tA divaddha porisI gaM chAyA divasassa kiM gate vA sese vA) dvaya 535 prabhAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam diti prAgavat dvayarddhapauruSI-arddhana puruSadvayapramANA-sarvasyApi vastunaH svataH sArddhapramANA chAyA divasasya katame bhAge gate vA zeSe vA bhavatIti zrutvA bhagavAn uttarayati-'tA paMcamabhAge gate vA sese vA' tAvat pazcabhAge gate vA zeSe vA ? ||-taavditi prAgvat paJcabhAge-divasasya paJcamAMza tulye gate vA paJcamAMzatulye zeSe vA svataH sArddhapramANA chAyA bhavati, iti // itthametat sarva granthAntare sarvAbhyantaraM maNDalamadhikRtya pratipAdita masti, uktazca nandicUrNigranthe-'purisatti saMkU purisasarIraM vA, tato purise NiphaNNaporisI, evaM savvassa vatthu NeyA sappamANA chAyA bhavai, tayA porisI havai, evaM porisIppamANaM uttarAyaNassa aMte dakSiNAyaNassa AIe ikkaMdiNaM bhavai, atoparaM addha egasadvibhAgA aMgulassa dakkhiNAyaNe bar3ati, uttarAyaNe hassaMti, evaM maMDale maMDale aNNA porisI' iti / ata idaM samastamapi pauruSI vibhAgapramANapratipAdanaM sarvAbhyantaraM maNDalamadhikRtya arthAt deDha puruSa pramANa vAlI arthAt sabhI prakAzya vastu kI DeDhA bhAga pramANa kI chAyA divasa kA kitanA bhAga jAne para athavA zeSa rahane para hotI hai ? isa prakAra prazna sunakara uttara dete huve bhagavAn kahate haiM (tA paMcamabhAge gate vA sese vA) divasa kA paMcamAMza bhAga jAne para athavA paMcamAMza bhAga zeSa rahane para sArdha puruSa pramANa vAlI chAyA hotI hai / isa prakAra se yaha saba anya granthoM meM sarvAbhyantara maMDala ko adhikRta kara ke pratipAdita kiyA gayA hai, nandIcuNi grantha meM kahA bhI hai-(purisattisaMkU purisasarIraM vA, tato purise NiphaNNaporisI, evaM savvassa vatthuNo jayA sapamANA chAyA bhavai, tayA porisI havai evaM porisIppamANaM uttarAyaNassa aMte dakkhiNAyaNassa AIe ikkaM diNaM bhavai, ato paraM advaegasaTThibhAga aMgulassa dakSiNAyaNe vaiMti, utarAyaNe hassaMti, evaM maMDale maMDale aNNA porisI) iti yaha samasta pauruSI vibhAga pramANa kA pratipAdana sarvAbhyaMtara maMDala ko arthAt bIjAne ardho bhAga arthAt doDha bhAga pramANanI chAyA divasane keTalo bhAga gayA pachI athavA zeSa rahe tyAre thAya che? A pramANenA praznane sAMbhaLIne tene uttara ApatAM bhagavAna 4 che. (tA paMca bhAge gate vA sese vA) hivasana5.yamAMza mA ya tyAre athavA paMcamAMza bhAga bAkI rahe tyAre deDha purUSa pramANu vALI chAyA thAya che, A pramANe A tamAma viSaya anya graMthamAM sarvAbhyantara maMDaLane adhikRta karIne pratipAdana 428 cha. nadIsUtra yUNi anyamA jhuM 50 cha-(purisattisaMkU purisasarIraM vA, tato purise jippANA porisI evaM savvassa vatthuNo jayA sapamANA chAyA bhavai, tayA porisI havai, evaM porisoppamANaM uttarAyaNarasa aMte dakkhiNAyaNassa AIe ikaM diNaM bhavata, ato paraM addha pragasadvibhAgA aMgulassa dakSiNAyaNe vaDaDhaMti, uttarAyaNe hassaMti evaM maMDale maMDale aNNA porisI) 4ti sA vibhA prabhAnu pratipAdana sakyata2 bhane madhikRta zana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre sarvamava se ya miti // ___evaM addhaporisIM choDaM pucchA divasassa bhAgaM choDaM vAkaraNaM jAva tA addha aUNA saTThi porisI chAyA divasassa kiM gate vA sese vA' evam arddha pauruSI chAyAM kSiptvA pRcchA divasasya bhAgaM kSiptvA vyAkaraNaM yAvat aaunapaSTipaurupicchAyA divasya kiM gate vA zeSe vA ? ||-evm-anntrprtipaaditen niyamena-prakAreNa arddhapauruSIm-arddhapuruSapramANAMsarvasyApi prakAzyasya vastunaH svAddhatulyAM chAyAM kSiptvA-punaH punaH saMyojya 2, pRcchApRcchA sUtrAnusAraM-tatpratipAditarItyA divasasya bhAgaM kSiptvA kSiptvA, arthAt pUrvapUrvasUtrApekSayA ekaikamadhikaM bhAgaM kSiptvA kSiptvA-saMyojya 2 vyAkaraNam- uttarottarasUtraM jJAtavyam , tadyathA-(viporisINaM chAyA kiM gae vA sese vA ? tA chabbhAgagae vA sese vA, tA aTThA ijjaporisINaM chAyA kiM gae vA sese vA ?, tA sattabhAgagae vA sese vA,') ityAdi etacca-etAvat tAvad vyAkhyeyaM yAvat addhaunaSaSTipauruSicchAyA samAgacchet / adhikRta kara ke sarva kathana samaja leveM / (evaM advaporisI choDhuM pucchA divasassabhAgaM choDaM vA karaNaM jAva tA addhaUNAsahiporisI chAyA divasassa kiM gate vA sese vA) pUrvokta pratipAditaniyama se mAne prakArase arddhapuruSa pramANa arthAt sabhI prakAzya vastukA apane se ardha pramANavAlI chAyA kI bArabAra yojanA karake prazna sUtrAnusAra usako pratipAdita rItise divasa ke mAga kI yojanA karake uttarottara sUtra prakAra samajaleveM / jo isa prakArase haiM-(vi porisINaM chAyA kiM gaevA sese vA tA chanbhAgagae vA sese vA, tA aTThAijaporisINaM chAyA kiM gae vA sese vA, ? tA sattabhAgagae vA sese vA) ityAdi isa prakArase vahAM taka vyAkhyAta karaleveM ki jahAMtaka ardhA unasaTha pauruSI chAyA kA kathana AjAya / isa prakAra kI chAyA divasakA kitanA bhAgavyatIta hone para yA kitanA bhAga zeSa sarva kathana samajI levuM. (evaM addha porisI cho pucchA, divasassa bhAgaM cho9 vA karaNaM jAva advaUNAsaddhi porisI chAyA divasassa kiM gate vA sese vA) pada pratipAhana 428 niyamathI mero prakArathI ardha purUSa pramANa arthAt badhI prakAzya vastunI pitAnAthI ardhA pramANanI chAyAnuM vAraMvAra yejanA karIne praznasUtrAnusAra tenA pratipAdananI rItathI divasanA bhAganI yojanA karIne uttarottara sUtra prakAra samajI le. je A pramANe che __ (vi porisINaM chAyA~ kiM gae vA sese vA ? tA chaThabhAgagae vA sese vo, tA aTThAijja pArisI gaM chAyA kiM gae vA sese vA, tA sattabhAgagae vA sese vA) tyA ! pramANe ardhA ogaNasATha purUSa pramANunI chAyAnA kathana sudhI A pramANe kathana karI levuM. A pramANenI chAyA divasane keTale bhAga vIte tyAre athavA keTalo bhAga bAkI rahe tyAre thAya che? zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam etAdRzI ca chAyA divasasya kiM gate-katame Age vyatIte zeSe vA bhavatIti kathaya bhagavanniti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA eguNavIsasayamAgagae vA sese vA' tAvada ekonaviMzazatabhAgagate vA zeSe vA ||-taavditi prAgvata ekonaviMzazatabhAge-divasasya ekonaviMzazatabhAge gate vA zeSe vA arddhana paSTipaurupicchAyA bhavatIti / / punaHpraznayati-tA aUNasaTThi porisINaM chAyA divasassa kiM gate vA sese vA ?' tAvada unaSaSTi pauruSI khala chAyA divasasya kiM gate vA zeSe vA ?'-tAvaditi pUrvavat UnaSaSTi pauruSI chAyA-ekonaSaSTipuruSapramANA chAyA-sarvasyApi prakAzyavastunaH svasmAdekonaSaSTiguNA chAyA divasasya kiM gate-kiyada bhAMgAntare zeSe vA bhavatIti ziSyaH pRcchati, bhagavAnAha-'tA bAvIsasahassabhAge gae vA se se vA' tAvat dvAviMzati sahasramAge gate vA zeSe vA ||-divssy dvAviMzatisahasrabhAgAtmake kAle ekonaSaSTipuruSapramANA chAyA bhavatIti gururuttarayati / punaH pRcchati-'tA sAtirega aUNasadviporisINaM chAyA divasassa kiM gae vA sese vA?' tAvat sAtirekonaSaSTipauraSI khalu chAyA rahane para hotA hai so kahiye ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke praznako sunakara uttara meM bhagavAn zrI kahate haiM-(tA egUNavIsasayabhAgagae vA sese vA) divasa kA ekaso unnIsavAM bhAga jAne para yA zeSa rahane para ardha unasaThiyAbhAga pauruSI chAyA hotI hai / phirase zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(tA aUNasahiporisINaM chAyA divasassa kiM gate vA sese vA) ? unasaTha puruSa pramANa vAlI chAyA mAne sabhI prakAzya vastukI apane se una paTha pramANavAlI chAyA divasa kA kitanA bhAgAntara jAne para athavA zeSa rahane para hotI hai ? isa prazna ke uttara meM bhagavAna kahate haiM-(tA bAvIsasahassabhAge gae vA sese vA) divasakA bAIsa hajAravAM bhAga jAne para athavA zeSa rahane para unasaTha puruSa pramANa kI chAyA hotI hai| phirase prazna karate haiM-(tA sAtirega aUNasahi porisINaM chAyA divasassa kiM gaevA sese vA) sAtireka mAne kucha adhika te kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaranAM prabhuzrI kahe che(taa egUNavIsasayabhAgagae vA sese vA) visano 4se mAgaNIsabhA mA laya tyAre athavA bAkI rahe tyAre ardha ogaNasATha bhAganI paurUSI chAyA hoya che. pharIthI zrIgautamasvaamii prazna 42 che-(tA aUNasaTThiporisI NaM chAyA divasassa kiM gate vA sese vA) mAga sATha purUSa pramANa vALI chAyA eTale ke badhI prakAzya vastunI pitAnAthI ogaNasATha pramANa vALI chAyA divasane keTale bhAga jAya tyAre athavA zeSa tyAre thAya che ? A prazna uttaramA mApAna 4 cha-(tA bAvIsasahassabhAge gae vA sese vA) hiksn| bAvIsa hajAra bhAga vIte tyAre athavA zeSa rahe tyAre ogaNasATha purUSa pramANanI chAyA thAya che. zrIgotamasvAmI zathI prazna 42 cha-(tA sAtirega aUNasadri porisI NaM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ 656 sUryaprazaptisUtre divasasya kiM gate vA zeSe vA ? // tAvaditi pUrvavat sAtirekonaSaSTipauruSI-kiJcidadhikaikonaSaSTipuruSapramANA chAyA divasasya kiM gate vA zeSe vA-divasasya kiyabhAgAntare vA bhavatIti ziSyaH pRcchati, tato guruH kathayati-tA Natthi kiMci gae vA sese vA' tAvanAsti kiJcid gate vA zeSe vA ||-taavditi prAgavat divasasya kizcidapi bhAge gatevyatIte zeSe vA tAdRzI chAyA na bhavatIti / arthAt sAtirekaikonapaSTipauraSI chAyAtu divasasya prArambhasamaye-sUryodayasamakAle sUryAstAsanakAle vA bhavati, na tatra divasasya kiyadapi gaNanApAtraM bhAgaM vibhajituM zakyata ityartha stenAha-'Natthi kiMci gae vA sese vA-iti // atha samprati-chAyAbhedAn vyAcapTe-'tattha khalu imA paNavIsaniviTThA chAyA paNNattA' tatra khala imAH paJcaviMzatividhAzchAyAH prjnyptaaH||-ttr-tsyaaN chAyAyAM vicAryamANAyAM khaluiti nizcitam imA-vakSyamANaprakArAH paJcaviMzatividhA:-paJcaviMzatiprakArAcchAyAH prajJaptAHunasaTha puruSa pramANa kI chAyA divasakA kitanAbhAga jAne para yA zeSa rahane para hotI hai ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM-(tA Natthi kiMci gae vA sese vA) divasa kA koi bhI bhAga vyatIta hone para athavA zeSa rahane para isa prakAra kI chAyA nahIM hotI hai, arthAt kucha adhika unasaTha puruSa pramANavAlI chAyA divasa ke prArambhakAla meM mAne sUrya ke udaya sama samayame athavA sUrya ke asta ke samIpa samaya meM hotA hai, usa samaya divasakA koi bhI gaNanA pAtra bhAga kahanA zakya nahIM arthAt kucha bhI kAla vibhAjita kara nahIM sakate ataH kahate haiM (Nasthi kiM ci gaevA sese vaa)| ava chAyA kA bheda kahate haiM-(tattha khalu imA paNavIsaniviTThA chAyA paNNattA) chAyA kI vicAraNA meM nizcitarUpa se ye vakSyamANa prakAravAlI pacIsa prakAra kI chAyA hotI hai-mAne-matAntara se yA granthAntara meM pratipAdita chAyA divasassa kiM gae vA sese vA) sAti24 arthAt 44 padhAre mANasA4 535 pramANunI chAyA divasane keTale bhAga jAya tyAre athavA bAkI rahe tyAre thAya che? maan| uttaramA pramuzrI 41 cha-(tA Natthi kiMci gae vA sese vA) hivasano 55 mA vItavAthI athavA bAkI rahevAthI A prakAranA pramANanI chAyA thatI nathI, arthAt kaMIka vadhAre ogaNasATha purUSa pramANanI chAyA divasanA AraMbha kALamAM arthAta sUryodayanA sama samayamAM athavA sUryanA astanA samakALamAM thAya che. te samaye divasane gaNanA pAtra kaI paNa bhAga kahevAnuM zakya nathI. arthAt kaMIpaNa kALane bhAga karIne kahI zakAya tema nathI. tethI. De che 3-(gatthi kiMci gae vA sese vA) have chAyAnA mehavAmAM Ave che-(tattha khalu imA paNavIsanividvA chAyA paNNattA) chAyAnI vicAraNAmAM nizcitapaNAthI A vakSyamANa prakAranI pacIsa prakAranI chAyA hoya che, eTale ke matAntarathI athavA granthAntaramAM pratipAdana karela che, je A pramANe che, zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam matAntareSu-granthAreSu ca pratipAditAssanti // tadyathA-'taM0 khaMbhacchAyA (1) rajjucchAyA (2) pAgAracchAyA pAsAyacchAyA uvaggacchAyA uccattacchAyA aNulomacchAyA ArubhittA samApaDihatA khIlacchAyA pakkhacchAyA purato udayA purimakaMThabhA uvagatA pacchimakaMThabhA uvagatA chAyANuvAiNI kiTANuvAiNI chAyA chAyacchAyA' golacchAyA' taM0-tasmiMzca khalu divase khambhacchAyA 1, rajjucchAyA 2, prAkAracchAyA 3, prAsAdacchAyA 4, udgamacchAyA 5, uccatvachAyA 6, anulomachAyA 7, ArambhitA 8, samA, 9, pratihatA 10, khIlacchAyA 11, pakSacchAyA 12, pUrvata udayAt pUrvakaNThabhAgopagatA 13, pazcimakaNThabhAgopatA 14, chAyAnuvAdinI 15, kiyatyanuvAdinIchAyA 16, chAyacchAyA 17, golacchAyA 18 // kiyatyAnuvAdinyAzchAyAyAH golacchAyAyAH bhedAH-pratidivase pratidezeca sUryodayAt sUryAstaM yAvat samayabhedena prakAzyasya vastunaH svarUpabhedena ca paJcaviMzatividhAH-paJcaviMzatiprakArakAzchAyAH bhavanti, tAsAmeva chAyAnAM svarUpabhedena nAmabhedAH pratipAdyante / kI hai, jo isa prakAra se hai (taM. khaMbhacchAyA (1) rajjucchAyA (2) pAgAracchAyA, pAsAyacchAyA, uvaggacchAyA, uccattacchAyA, aNulomacchAyA, ArubhittA samA paDihatA khIlacchAyA, pakvacchAyA purato udayA, purimakaMThabhA uvagatA, pacchimakaMThabhA uvagatA, chAyANuvAiNI, kiTANuvAiNI chAyA chAyacchAyA golacchAyA) usa divasameM khaMbhacchAyA 1, rajjucchAyA 2, prAkArachAyA 3, prAsAdacchAyA, 4, udgamacchAyA 5, uccatvacchAyA 6, anulomacchAyA 7, ArambhitA 8, samA 9, pratihatA 10, khIlacchAyA 11, pakSacchAdhA 12, pUrvata udaya se pUrva kaMTha bhAgopagata 13, pazcimabhAgopagata 14, chAyAnuvAdinI 15, kiyatlanuvAdinI 16, chAyacchAyA, 17 golacchAyA 18, kiyatyAnuvAdinI kA evaM gola chAyA kA 8 ATha bheda prati divasa meM eva pratideza meM sUryodaya se sUryAsta paryanta samayabheda se tathA prakAzyavastu ke sva(taM0 khaMbhacchAyA, (1) rajjucchAyA (2) pAgAracchAyA, (3) pAsAyacchAyA (4) uvaggacchAyA (5) uccattacchAyA (6) agulomacchAyA (7) ArUbhittA (8) samA (9) paDihatA (10) khIlacchAyA (11) parakhacchAyA (12) purato udyA (13) purimakaMThabhA uvagatA (54) pacchimakaMThabhAuvagatA chAyA guvAiNI (15) kiTANugaiNI chAyA (18) chAyacchAyA (19) golacchAyA ye hivasamA 2058 (1) 2041 chAyA (2) 12714 (3) prAsA chAyA (4) chAyA (5) anyatvachAya! (5) anusomachAyA (7) mA2mitA (8) sabhA (6) pratiutA (10) mIsa2chAyA (11) 5124AyA (13) pUrNata: yathA pUrvamA 5||t (13) pazcimamAgI. pAta (14) chAyAnuvAhinI (15) yityanuvAhinI (16) chAyA2chAyA (17) golachAyA (18) kiyatyanuvAdinI ane gelacchAyAnA ATha bhedo pratyeka divasamAM ane pratyeka dezamAM sUryodayathI sUryAsta paryanta samayabhedathI tathA prakAzyavastunA svarUpa bhedathI pacIsa prakAranI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ 658 sUryaprajJaptisUtra tadyathA-khambhacchAyA-stambhasadRzI chAyA (1) rajjucchAyA-rajjurUpA durbalAkRtikA chAyA (2) evaM ca prAkArasadRzI (3) prAsAdasadRzI (4) udgamacchAyA-prArambhiNIchAyA (5) uccatvacchAyA-UrdhvamukhIchAyA prakAzyasya vastunazchAyAnuprakAzakasya viruddhadizi bhavatIti niyamAt prakAzakasyoparitanabhAge sthitasya prakAzyasya chAyA UrdhvamukhI prasaret / itthameva anulomacchAyA, pratilomacchAyApi, ArambhitA chAyA-prArambharUpA chAyA, samA-ekarUpA chAyA, pratihatA-gatirodhinI chAyA, khIlacchAyA-khIlarUpA chAyA, pakSacchAyA-pakSasadRzI chAyA, pUrvataH-pUrvasmin divibhAge udayAt-sUryodayakAlAt, pUrvakaNThabhAgopagatA-pUrvadigavibhAgasaMlagnA, tathA ca pazcimakaNThabhAgopagatA-pazcimadigavibhAgasaMlagnachAyA, evaM cAnuvAdinI-punaH punaH sadRzasvarUpA chAyA sAca kiyatyAH-kiyatpramANAyAH anuvAdinyA zchAyAyAH khalu golacchAyA-golarUpA-vartalAkRtikA ca chAyA bhavati / ityaM saptadazarUpa bheda se pacIsa prakAra kI chAyA hotI hai| usI chAyA kA svarUpabheda se nAmabheda kahe-jAte haiM jo isa prakAra se haiM khaMbhacchAyA-khaMbhasamAnachAyA, (1) rajjucchAyA-rajjurUpa dubela AkRtivAlI chAyA (2) evaM prAkAra samAna chAyA (3) prAsAda samAna chAyA (4) udgama chAyA-prArambhiNI chAyA (5) uccatva chAyA mAne UrdhvamukhI chAyA prakAzya vastu kI chAyA anuprakAzya vastu kI viruddha dizA meM hotI hai isa niyama se prakAza ke Upara ke bhAga meM rahe huve prakAza kI chAyA Upara kI ora phailatI hai / isI prakAra anuloma chAyA evaM pratiloma chAyA bhI samajanA araMbhikA chAyA-prAraMbharUpa chAyA, samA-eka rUpa chAyA, pratihatA-gati kI rokane vAlI chAyA, khIlacchAyA-khIlarUpa chAyA, pakSachAyA-pakSa samAna chAyA, pUrvavat-pUrva digvibhAga meM udaya se mAne sUryodaya kAla se pUrva kaMThabhAga meM rahI haI arthAt pUrvadig vibhAga meM saMlagna chAyA, tathA pazcima kaMThabhAga meM rahI huI arthAt pazcima digvibhAga meM saMlagna chAyA, isI prakAra anuvAdinI-punaH punaH samAnarUpa chAyA thAya che. eja chAyAnA svarUpabhedathI nAmabheda kahevAmAM Ave che. je A pramANe che.-khaMbhachAyA-khaMbha samAna chAyA rajajuchAyA dorI jevI durbala AkRtinI chAyA, prAkAra jevI chAyA, prAsAda jevI chAyA, udgamachAyA prAraMbhiNI chAyA, uccatva chAyA eTale ke upara mukhavALI chAyA, prakAzya vastunI chAyA anuprakAzya vastunI viruddha dizAmAM thAya che. tethI A niyamathI prakAzanA uparanA bhAgamAM rahela prakAzanI chAyA uparanI tarapha phelAya che, e ja pramANe anulema chAyA ane pratima chAyA paNa samajavI. AraMbhikA chAyA, prAraMbhikA chAyA, samAeka rUpA chAyA, pratihatA gatine rokavAvALI chAyA, khIlachAyA=bIlarUpa chAyA, pakSachAyA=pAMkha jevI chAyA, parvata=pUrva dizA tarapha udayathI eTale ke sUryodayakALathI pUrvakaMTha bhAgamAM rahela eTale ke pUrvadigvibhAgamAM rahela chAyA athavA pazcima dizvabhAgamAM rahela chAyA, eja pramANe anuvAdinI vAraMvAra samAnarUpavALI chAyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam prakArakA chAyAH pratipAditAH, tatastada bhedAnAha-'tattha NaM golacchAyA aTTavihA pannattA' tatra khalu golacchAyA aSTavidhAH prajJaptAH / tatra-chAyAbhedavicAraviSaye khalu-itivAkyAlaGkAre saptadazatamA golacchAyA yA pratipAditA sA aSTavidhA-aSTabhedayuktA vartate, samprati tad bhedAnAha-'taM0-golacchAyA abaddhagolacchAyA gADhagolacchAyA abaddhagADhagolacchAyA golAvalicchAyA avagolAvalicchAyA golapuMjacchAyA abar3agolapuMjacchAyA' tadyathA-golacchAyA apArddhagolacchAyA golAvalicchAyA apArddhagolAvalicchAyA ghanagolacchAyA apArddhadhanagolacchAyA golapuJjacchAyA apArddhagolapuJjacchAyA // taM-tasmin golacchAyAbhedakathane evamaSTavidhAH bhedAH santi, teca-golacchAyA-golamAtrasya-vartulAkRtikasya padArthasya chAyA-golacchAyeti, apArddhagolacchAyA-arddhamAtrasya golasya chAyA, apagatama? yasmAt tat apArddham-arddhamAtraM tasya apArddhasya golasya chAyA apArddhagolacchAyA, vAlI chAyA vaha kiyatyA mAne kitane pramANavAlI anuvAdinI chAyA kA mAne golachAyA kA arthAt golarUpa mAne vartulAkAra kI chAyA hotI hai, isa prakAra satraha prakAra kI chAyA pratipAdita kI gaI hai| aba unake bheda kahe jAte haiM-(tattha NaM golacchAyA aTTavihA pannattA) chAyA bheda ki vicAraNA ke viSaya meM satraha prakAra kI chAyA pratipAdita kI hai| unakA punaH ATha bheda hote haiN| aba una bhedoM ko kahate haiM-(taM0 golacchAyA, avaTugolacchAyA, gADhagolacchAyA, avaddhagADhalagolacchAyA, golAvalicchAyA, avar3agolAvalicchAyA, golapuMjacchAyA, avar3agolapujacchAyA) golachAyA, apAdhagolachAyA, ghanagolacchAyA, apArdhadhanagolachAyA, golapuMjachAyA, apArdhagolapujachAyA) isa golachAyA ke bheda ke kathana meM isa prakAra se aSTavidha bheda hote haiM jo upara meM kahe haiM aba unake artha ke sAtha batAte haiM-golachAyA mAne gola mAtra arthAt vartulAkAra padArtha kI chAyA, golA kiyatyA eTale ke keTalA pramANavALI anuvAdinI chAyAnA eTale ke geLa chAyAnA arthAt geLarUpa arthAt vartulAkArenI chAyA heAya che. have tene bhede kahevAmAM Ave che. (tattha gaM golacchAyA avihA paNNattA) chAyAlenI viyAnA viSayamA satta2 jArI chAyA pratipAdita karela che. tene bIjA ATha bheda thAya che. have e bhedo kahevAmAM Ave cha. (taM. galicchAyA, avaddhagolacchAyA, gADhagolacchAyA, avaddhagADhagolacchAyA, golAvalicchAyA, avaDUDhagolAvalichAyA, golapuMjacchAyA, avaDhagolapuMjacchAyA) gAchIyA, apAIgelachAyA ghanagelachAyA apAI ghanagela chAyA, golapuMja chAyA apAIla puMja chAyA, A gola chAyAnA bhedanA kathanamAM A pramANenA ATha bhedo thAya che, te upara kahyA che. have tenA arthanI sAthe batAvavAmAM Ave che. gela chAyA eTale ke lAkAra mAtra arthAt vatuM lAkAra padArthanI chAyAne goLa chAyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre dhanagolacchAyA-dhanaphalotpAdakagolacchAyA, tathA apArddhaghanagolacchAyA-arddhamAtradhanagolacchAyA, golAvalicchAyA-golapaGkticchAyA-golAnAM-vartulapadArthAnAm Avali:paGktiH-paGktibhUtA yA sA golAvali stasyA ichAyA golAvalicchAyA, evaM ca apArddhagolAvalicchAyA-arddhamAtragolAvalicchAyA, apArdAyA:-apArddhamAtrAyAH golAvalezchAyA apArddhagolAvalicchAyeti, golapuJjacchAyA-golasamhacchAyA, golAnAM-vartulAnAM puJjaHsamUho golapuJjo golotkaraH-golasamUha stasya chAyA golapuJjacchAyeti, apArddhagolapuJjacchAyA-arddhamAtragolapuJjacchAyA, apagatamarddham apArddha tasya apArddhasya-arddhamAtrasya golacchAyA kahI jAtI hai| apArdhagolacchAyA mAne ardhabhAgamAtra golachAyA kA apArdha mAne jinakA ardhabhAga jisakA so apArdha mAne ardhamAtra usa apArdha golabhAga kI chAyA apArdha golachAyA kahI jAtI hai / ghanagolacchAyA, ghanaphala ko utpAdaka ghanagolacchAyA kahI jAtI hai tathA apArdha ghanagolacchAyA, arthAt ardhamAtra ghanagolacchAyA kahI jAtI hai / golAvalicchAyA mAne golapaMktirUpa chAyA, gola jo vatula padArtha unakI jo Avali mAne paMkti mAne paMkti rUpa jo ho so golAvali una kI jo chAyA vaha golAvali unakI jo chAyA vaha golAvalI chAyA kahI jAtI hai, evaM ca apArdha golAvalicchAyA, mAne ardhamAtra golAvali chAyA golapuMja chAyA mAne golasamUha chAyA, ardhAgolavartulAkAra kA jo puMja mAne samUha vaha golapuMja mAne gola samUha unakI jo chAyA vaha golapuMja chAyA kahI jAtI hai, apArdha golachAyA arthAt ardhamAtra golapuMja chAyA, arthAt jisakA ardhabhAga na ho so apArdha usa apArdha kA mAne ardhamAtra golasamUha ki jo chAyA vaha apArdha golapuMja chAyA kahI kahevAmAM Ave che. apAI geLachAyA arthAt ardhabhAga mAtra gola chAyAne apAI eTale ke jeno ardho bhAga na hoya te apAI eTale ke ardhamAtra e apAI geLa bhAganI chAyA apArdhagoLa chAyA kahevAya che. ghanagala chAyA, ghanaphalanI utpAdaka ghanagela chAyA kahevAya che, tathA apAI ghanagala chAyA eTale ke gaLa paMktirUpa chAyA geLa je vartula padArtha tenI je AvalikA eTale ke paMkti arthAt paMkti rUpa je hoya te gelAvalI tenI je chAyA tene goLAvalI chAyA kahevAmAM Ave che, tathA apAI gelAvali chAyA, eTale ke ardhamAtra golAvali chAyA, gelajja chAyA eTale goLa samUha rUpa chAyA arthAta geLa vartulAkAra je je puMja eTale ke samUha Dhagale te gelapuMja goLa samUha tenI je chAyA te gela samUha gelajja chAyA kahevAya che, apAla chAyA arthAt ardhamAtra goLajja chAyA, arthAta jene ardho bhAga na hoya te apAI e apAdhanA mAne ardhabhAga mAtra geLasamUhanI je chAyA te apAI gelajja chAyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 31 navamaM prAbhRtam 661 puJjasya chAyA apArddhagolapuJjacchAyA / itthamatra golacchAyAyA aSTavidhabhedena saha paJcaviMzatividhAzchAyA bhedAH santItyAcAryasya matam || sU0 31 // itizrI vizvavikhyAta - jagavallabha-prasiddhavAcaka- paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka- zrI zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padavibhUSita - kolhApurarAjaguru - bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara - pUjyazrI - ghAsIlAla - vrativiracitAyAM zrI sUryajJasUtrasya sUryajJapti prakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM || navamaM prAbhRtaM samAptam // jAtI hai / isa prakAra yahAM para gola chAyA kA ATha prakAra ke bheda pUrvaka pacIsa prakAra kI chAyA ke bheda hote haiM aisA AcArya kA abhiprAya hai | sU0 31 // zrIjainAcArya - jainadharmadivAkara - pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM // navavAM prAbhRta samApta // 9 // kahevAya che. A pramANe ahIMyAM gALa chAyAnA ATha prakAranA bhedo thAya che. A pramANe AcAryAMnA abhiprAya che. !! sU. 31 ! zrI jainAcArya --jainadharmAM divAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUrya prajJaptisUtranI sUjJaptiprakAzikA TIkAmAM 5 navamuM prAbhRta samApta 5 9 ! zrI suryaprajJapti sUtra : 1 phra
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ 662 sUryaprazaptisUtre atha dasamaM prAbhRtam mUlam-tA jogeti vatthussa AvaliyA NivAte Ahietti vaejjA, tA kahaM te jogeti vatthussa AvaliyA Nite Ahietti vaejjA, tattha khalu imAo para paDivattibho, tatthege evamAhaMsu tA-savve vi NaM NakkhattA kattiyAdiyA bharaNipajjavasANA ege evamAhaMsu 1 // ege puNa evamAsu-tA sabve vi gaM NakkhattA mahAdiyA assesapajjavasANA paNNattA, ege evamAhaMsu 2 / ege puNa evamAhaMsu-tA savve viNaM NakhattA dhaNiTAdiyA savaNapajjavasANA paNNattA, ege evamAhaMsu 3 / ege puNa evamAhaMsu-tA savve viNaM NakkhattA assiNI AdIyA revaI pajavasANA paNNattA, ege evamAsu 4 / ege puNa evamAhaMsu-tA savve vi NaM NakkhattA bharaNI AdiyA assiNI pajjavANA paNNattA ege evamAhaMsu 5 / vayaM eNa evaM vyAmo-savve vi NaM NakkhattA abhiI AdoyA uttarAsADhA pajjavasANA paNNattA, taM-abhiI savaNo jAva uttarAsADhA ||suu0 32 // / dasamassa paDhamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat yoge vastuna AvalikAnipAta AkhyAta iti vadet / tAvat kathaM te yoge vastuna AvalikA nipAta AkhyAta iti vadet // tatra khalu imAH pazcapratipattayaH prajJaptAH / tatra eke evamAhu-stAvat sarvANyapi nakSatrANi kRttikAdIni bharaNIparyavasAnAni prajJaptAni, eke evamAhuH 1 // eke punarevamAhu stAvat sarvANyapi nakSatrANi maghAdIni AzleSA paryavasAnAni prajJaptAni, eke evamAhuH 2 // eke punarevamAhu stAvat sarvANyapi nakSatrANi dhaniSThAdIni zravaNaparyavasAnAni prajJaptAni, eke evamAhuH 3 // eke punarevamAhu stAvat sarvANyapi nakSatrANi azvinyAdIni revatIparyavasAnAni prajJaptAni, eke evamAhuH 4 // eke punarevamAhu stAvat sarvANyapi nakSatrANi bharaNyAdIni azvinIparyavasAnAni prajJaptAni, eke evamAhuH 5 // vayaM punarevaM vadAmaH-sarvANyaSi nakSatrANi abhijidAdIni uttarASADhaparyavasAnAni prajJaptAni, taM0-tadyathA-abhijit savaNa ! yAvat uttarASADhA ||suu0 32 // dazamasya prathamaM prAbhRta prAbhRtaM samAptam // atha dazamaprAbhRtaM prArabhyate tatra viMzatiH prAbhRtaprAbhRtAni santi teSu prathamasUtram / navamaprAbhRte pauruSicchAyAM samyag vivicya samprati-('joge kiM te vatthu Ahie') zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 32 dazamaprAbhRtasya prathama prAbhRtaprAbhRtam 663 yoge kiM te vastu AkhyAtam / iti nAmakasya dazamasya prAbhRtasya viMzatiH prAbhRtaprAbhRtAni santi tat tad viSayanirvacanasUtramAha-'tA joge ti vatthussa' ityAdi / TIkA-'tA jogeti vatthussa AvaliyA NivAte Ahiteti vaejjA' tAvad yoge vastuna AvalikA nipAta AkhyAta iti vadet ||-taavt-aastaaN tAvadanna vizeSa praSTavyamasti, samprati etAvadeva kathyate yat yoge-yuti viSaye vistuna:-nakSatrasamudAyasya AvalikayA-- paGktibhUtayA krameNa nipAtaH-sampAtaH, iti AvalikAnipAtaH-candrasUryAdigrahaiH saha sampAta AkhyAto mayeti vadet-svaziSyebhyaH kathayet / evamukte bhagavati mahAvIre punagautamaH pRcchati-'tA kahaM te jogeti vatthussa AvaliyA NivAte Ahi teti vaejjA' tAvat kathaM te yoge vastuna AvalikA nipAta AkhyAta iti vadet ||-taavditi pUrvavat kathaM-kena prakAreNa bhagavan ! tvayA yoge-yogavastuni, te-tavamate vastunaH-yogavastunaH-nakSatrasamudA dasavAM prAbhRta prAraMbha aba dasavAM prAbhRta prArambha kiyA jAtA hai isa dasaveM prAbhRta meM vIsa prAbhRta prAbhRta kahA hai isakA prathamasUtra (jogeti vatthussa) ityAdi hai| navaveM prAbhRta meM samyaka prakAra se pauruSI chAyA kA nirUpaNa karake aba (joge kiM te vatthu Ahie) yoga ke viSaya meM Apake mata se kisa prakAra se kahA hai so kahie isa viSaya saMbaMdhI dasaveM prAbhRta kA vIsa prAbhRta prAbhUta kahe haiM vaha usa viSaya kA vivecana ke liye sUtra kahate haiM-(tA jogeti vatthussa) ityaadi| TIkArtha-(tA jogeti vatthussa AvaliyA NivAte Ahiteti vaejA) anya bahuta se viSaya praSTavya hone para bhI abhi yahI pUchatA hai ki yoge mAne nakSatroM kI yuti ke viSaya meM vastu kI mAne nakSatra samudAya kI paMkti rUpa se krama dasamA prAbhRtano prAraMbha have darAmAM prAbhUtane prAraMbha karavAmAM Ave che A dasamAM prAbhUtamAM vIsa prAkRta prAmRta vAmAM Ave che. sAnu pAsUtra (jogettivatthussa) ityAhi 2thI che. navamI prAmRtamA sArI zata pauSI chAyAnu ni3544 4zana ve (jogetti kiM te vatthu Ahie) ganA saMbaMdhamAM Ape kevI rIte kahela che? te kaho A viSayanA saMbaMdhamAM dasamA prAbhRtanA vIsa prAbhRta prAbhRta kahevAmAM AvelA che. te viSayanuM vivecana karavA mATe sUtrapATha he cha.(tA jogettivatthussa) tyAha 12 -(tA jogeti vatthussa AvaliyA NivAteti vaejjA) mI0n | vissy| pUchavAnA che te paNa hamaNuM eja pUchuM chuM ke ega arthAt nakSatranI yutinA saMbaMdhamAM vastunI eTale ke nakSatra samudAyanI paMktirUpathI kama pUrvaka je nipAta te AvalikAnipAta kahevAya che. e AvalikAnipAta ApanA matathI kaMI rIte thAya che? te Apa kaho. A zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ 664 sUryaprajJaptisUtre yasya AvalikAnipAta:-paktibhUtakrameNa sampAto yaH sa tvayA AkhyAtaH-pratipAditaH, iti vadet-svaziSyebhya itthameva kathayediti bhagavatA upadiSTo'hamiti gautamaH kathayati / tato bhagavAnAha-'tattha khalu imAo paMcapaDivattio paSNatAo' tatra khala imAH paJca pratipattayaH prajJaptAH ||-ttr-tsmin nakSatrasamudAyasyAvalikAnipAtaviSaye-nakSatragaNanAkrame khalu iti nizcitam imA:-vakSyamANaprakArAH pazcapratipattaya-paramatapratipAdaka bhUtAH-paratIthikAbhyupagamasvarUpAH prajJaptA:-granthAntareSu pratipAditAssanti / tadyathA-'tatthege evamAhaMsu-tA savvesiNaM NakkhattA kattiyAdiyA bharaNipajjavasANA paNNattA, ege evamAhaMsu se jo nipAta vaha AvalikA nipAta kahA jAtA hai-vaha AvalikA nipAta Apake mata se kisa prakAra se hotA hai so kahie isake uttara bhagavAna kahate haiM ki candra sUryAdi grahoM ke sAtha nakSatra samudAya kA paMktirUpa se nipAta hotA maiMne kahA hai aisA ziSyoM ko kahe / isa prakAra se mahAvIra prabhu zrI ke kahane se zrI gItamasvAmI phira se prabhu se pUchate haiM (tA kahaM te jogeti vatthussa AvaliyA NivAte Ahiteti vaejjA) he bhagavan kisa prakAra se Apane yoga ke viSaya meM Apake mata se nakSatrasamudAya kA AvalikAnipAta paMktirUpa se saMpAta kahA hai ? mAne pratipAdita kiyA hai aisA Apane kahA hai so kisa prakAra se kahA hai so kahiye isa prakAra zrI gautama svAmI ke pUchane para bhagavAn kahate haiM-(tattha khalu imAo paMcapaDivattIo paNNattAo) nakSatra samudAya kI AvalikA nipAta ke viSaya meM mAne nakSatra gaNanA krama meM ye vakSyamANa prakAra kI pAMca pratipattiyAM mAne paramatapratipAdaka mAnyatAeM kahI gaI hai arthAt granthAntaroM meM pratipAdita kI hai jo isa prakAra se hai-(tatthege evamAsu-tA savvevi Na NakkhattA kattiyAdiyA bharaNI pnjbpraznanA uttaramAM bhagavAna kahe che ke-caMdra sUrya vigere grahonI sAthe nakSatra samudAyane paMktirUpe nipAta thato meM kahyuM che tema potAnA ziSyone kahevuM. A rIte mahAvIra prabhuzrIna upAdhI zrIgotamasvAmI zathI prabhuzrIna pache che-(tA kahate jogeti vatthussa AvaliyA NipAte Ahiteti vaejjA) he bhagavana yAce yoganA viSayamA nakSatra samudAyako AvalikAnipAta arthAt paMktirUpathI saMpAta A5nA matathI kaMI rIte kahela che? arthAt AvalikAnipAta kevI rIte pratipAdita karela che? te Apa mane kahe A pramANe zrIgautama svAmInA pUchavAthI bhagavAna uttaramA 4 cha -'tattha khalu imAo paMca paDivattIo paNNattAo) nakSatra samudAyanI mAvali niyAtanA samayamA saTase nakSatra manA kramathI A vayamANa prakAranI pAMca pratipattI eTale ke paramata pratipAdaka mAnyatAo pAmA mAhA cha, arthAt manya athAmA pratipAhita 42 cha te 21 pramANe cha (tatthege evamAhaMsu-tA savvevi NaM NakkhattA kattiyAdiyA bharaNI pajjavasANA paNNattA ege evamAsu) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 32 dazamaprAbhRtasya prathama prAbhRtaprAbhRtam 665 1 // ' tatra eke evamAhu-stAvat sarvANyapi nakSatrANi kRttikAdIni bharaNIparyavasAnAni prajJasAni, eke evamAhuH 1||-ttr-tessaaN paJcAnAM paratIthikAnAM madhye eke-prathamAstIrthAntarIyAH evam-anantarocyamAnaprakAra svakIyamabhiprAyaM kathayanti, tAvaditi pUrvavat sarvANyapi nakSatrANi kRttikAdIni bharaNIparyavasAnAni prajJaptAni, nakSatragaNanAkramaH kRttikAdito bharaNIparyantaM vartata iti prathamasyAbhiprAyaH, atra prAkRtatvAt sUtre puMstvanirdezo jJAtavyaH / atraivopasaMharanAha-'ege evamAsu'-eke evamAhuH-eke-prathamAH evaM-pUrvoktaprakAra-kRttikAdi bharaNyantaM nakSatrAvalau nakSatragaNanAkramo'stIti svamataM kathayantIti // 1 // 'ege puNa evamAsu-tA-savvevi NaM NakkhattA mahAdIyA assesapajjavasANA paNNattA ege evamAhaMsu 2' eke evamAhustAvat sarvANyapi nakSatrANi maghAdIni azleSAparyavasAnAni prajJaptAni, eke evamAhuH 2 ||-eke puna dvitIyA stIrthAntarIyA evaM--vakSyamANasvarUpaM svakIyamabhiprAya sANA paNNattA, ege evamAsu) 1 ve pAMca paratIthikoM meM koI eka prathama tIrthAntarIya isa anantara kathyamAna prakAra se apanA mata pradarzita karatA havA kahatA hai ki kRttikA nakSatra se Arambha karake bharaNI nakSatra paryanta ke sabhI nakSatra kahe gaye haiM mAne nakSatra gaNanAkrama kRttikA se Arambha karake bharaNI paryanta kA hotA hai isa prakAra prathama matAntara vAdikA abhiprAya hai yahAM para prAkRta hone se sUtra meM pulliga se nirdeza kiyA hai| isa kA upasaMhAra karate kahate haiM (ege evamAhaMsu) koI eka prathama tIrthAntarIya pUrvokta prakAra se mAne kRttikAdi se bharaNI paryanta nakSatra paMkti meM nakSatroM kI gaNanA krama hai aisA apanA abhiprAya kahatA hai / / (ege puNa evamAhaMsu-tA sabvevi NaM NakkhattA mahAdIyA assesa panavasANA paNNattA, ege evamAhaMsu) 2 koI dUsarA tIrthAntaroya isa vakSyamANa prakAra se apanA abhiprAya kA kathana karate huve kahatA hai, AvalikA ke samAna e pAMca matAravAdIyomAM koI eka pahela matAntaravAdI A have pachI kahevAmAM AvanArA prakArathI pitAne mata pradazita karatAM kahe che ke-kRttikA nakSatrathI AraMbhIne bharaNI nakSatra sudhInA badhA nakSatre kahelA che arthAt nakSatrane gaNanA kama kRttikAthI AraMbhIne bharaNI sudhI hoya che, A pramANe prathama matAntaravAdIne abhiprAya che, ahIM prAkRta hovAthI sUtramAM puliMgathI nirdeza karela che. A kathanane upasaMhAra karatAM kahe che ke (ege evamAhaMsa) 4 me prathama tIrthAntarIya pUrita prArathI arthAt tithI sana 2 sudhInA nakSatra paMktimAM nakSatrone granAkrama che, e rIte pitAno abhiprAya kahe che. (1) (ege puNa evamAhaMsu-tA savve viNaM NadakhattA mahAdIyA assesapajjavasANA paNNatA ege evamAsu)2 a bhI matAntavAdI mananta2 4thyamAna rathI pAtAnA matanuM kathana karatAM kahe che ke- AvalikAnI sarakhA prakAzarUpa badhA nakSatra samUha aThavyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ 666 sUryaprajJaptisUtre mAhuH - kathayanti - tAvaditi prAgvat - AvalikAvat prakAzarUpANi sarvANyapi nakSatrANi - aSTAviMzati saMkhyAkAni nakSatrasamUhA gaNyante tatra gaNanAkramastu manmate ityamasti yad maghA nakSatramArabhya azleSAparyavasAnAni - azleSA paryavasAnaM yeSAM tAni azleSAparyavasAnAni prajJaptAni - kathitAni santi, maghAdyAzleSAntAnyaSTAviMzati nakSatrANi AvalikAkrame varttanta iti dvitIyasyAbhiprAyaH / atropasaMhAraH - eke evamAhuriti // 'ege puNa evamAhaMsu-tA HodaNaM NakkhattA NidvAdIyA savaNapajjavasANA paNNattA, ege evamAhaMsu 3' eke punarevamAhu-stAvat sarvANyapi nakSatrANi ghaniSThAdIni zravaNaparyavasAnAni prajJatAni, eke evamAhuH 3 // - eke punastRtIyA stIrthAntarIyA evam anantarocyamAnasvarUpaM svakIyamabhimataM kathayanti tAvaditi pUrvavat nakSatrAvalI dhaniSThAdIni zravaNAntAni sarvANyapi nakSatrANi nitIti tRtIyasyAbhiprAyaH / atrApyupasaMhAraH - eke evamAhuH 3 / 'ege puNa evamAhaMsu - tA savvevi NaM kvattA assiNI AdIyA revaipajjavasANA paNNattA, ege evamAhaMsu 4' eke punarevamAhustAvat sarvANyapi nakSatrANi azvinyAdIni revati paryavasAnAni prajJaptAni eke evamAhuH prakAzarUpa sabhI nakSatra samUha aThAvIsa hote haiM usakA gaNanA krama mere mata se isa prakAra se hai - maghA nakSatra se Arambha karake azleSA paryanta kahe haiM arthAt maghA nakSatra se lekara azleSA taka ke aThAIsa nakSatra AvalikA krama se hote hai yaha koI eka dUsare paratIrthika kA abhiprAya hai |2| ege puNa evamAhaMsu-tA savvevi NaM NayakhattA dhaNiTThAdIyA savaNapajavasANA paNNattA, ege evamAhaMsu) 3, koI tIsarA tIrthAntarIya Age kathyamAna prakAra se apanA mata pragaTa karatA huvA kahatA hai ki nakSatrAvali meM dhaniSThA nakSatra se Arambha karake bhavaNa nakSatra paryanta ke sabhI nakSatra kahe haiM isa prakAra tIsare koI eka matAvalambI kA kathana hai, // 3 // ( ege puNa evamAhaMsu-tA savvevi NaM NakkhattA assiNI AdIyA revai pajjavasANA paNNattA ege evamAhaMsu) 4, koI eka cauthA matAvalambI kahatA vIsa hAya che. tenA gaNunA kama mArA matathI A pramANe che -madhA nakSatrathI AraMbha karIne azlezA panta hAya che, eTale ke madhA nakSatrathI laine azleSA sudhInA aThayAvIsa nakSatrA AvalikA kramathI hAya che. A pramANe koI eka bIjA matAntaravAdInA abhiprAya che. (2) (ege puNa ekamAsu-tA savvevi NaM NakvattA vaNiTThAdIyA savaNapajjavasANA paNNattA, ege evamAhaMsu / 3 6 zrIle matAntaravAhI vakSyamANu prArathI potAno bhata pradarzita karatAM kahe che ke-nakSatrAvalimAM dhaniSThA nakSatrathI laine zravaNa nakSatra sudhInA badhA nakSatro uDelA cheyA pramANe artha kheDa trIna bhatAvasamjInu uthana che. (3) (eMge puNa eva mAsu-tA sabve vi NaM NakkhattA bharaNI AdIyA revai pajnavasANA paNNattA ege evamAhaMsu ) 4 kAI eka cAthA matAntaravAdI kahe che ke--azvinI nakSatrathI Ara.bhIne revatI sudhInA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 32 dazamaprAbhRtasya prathama prAbhRtaprAbhRtam 667 4 ||-eke punazcaturthA stIrthAntarI yA evaM kathayanti yad azvinyAdIni revatyantaM sarvANyapi nakSatrANi gaNanAkrame gaNyanta iti caturthasyAbhiprAya iti / atropasaMhAraH-eke evamAhuriti, 'ege puNa evamAhaMsu-tA savve viNaM NavattA bharaNIAdiyA assiNIpajjavasANA paNNattA, ege evamAhaM 5' eke punarevamAhu-stAvat sarvANyapi nakSatrANi bharaNyAdIni azvinIparyavasAnAni prajJaptAni, eke evamAhuH 5 ||-eke punaHpaJcamA stathA cAntimAzca matAntaravAdina itthaM svAbhiprAyaM prakaTayanti yat nakSatrasamUhe teSAM gaNanAkrama stvitthaM sarvAgyapi nakSatrANi bharaNyAdIni abhinyAntAni gaNyante, na tu anyathA krameNa parigaNyanta iti mmaabhipraayH| avApyupasaMharati-eke evamAhuriti pazcAnAM matAntaravAdinAM matAntarANi pRthak pRthak pratipAditAni santi / matasamUhasaJcayo yathA-prathamAH (1) kRttikAdi-bharaNyantaM gaNayanti // dvitIyAH (2) maghAdyazleSAntaM pratipAdayanti // tRtIyAH (3) dhaniSThAdi zravaNAntaM kathahai kI azvinI nakSatra se Arambha karake revatI paryanta ke sabhI nakSatra gaNanA krama se gine jAte haiM koI eka cauthA matAvalambI isa prakAra se apanA mata kahatA hai / 4 / (ege puNa evamAsu-tA sabvevi NaM NakhattA bharaNI AdiyA assiNI pajavasANA paNNattA ege evamAhaMstu) 5, koI eka pAMcavAM matAntaravAdI apanA abhiprAya isa prakAra se kahatA hai ki nakSatroM kA gaNanA krama isa prakAra se hai ki sabhI nakSatra bharaNI nakSatra se Arambha karake azvinI paryanta ke gine jAte hai, isase bhinna krama se kahanA anucita hai aisA merA abhiprAya hai, isa prakAra se koI eka pAMcaveM matAntaravAdi kA kathana hai|5| isa prakAra pAMcoM matAntara vAdiyoM ke abhiprAya bhinna bhinna rUpa se pratipAdita kiye gae haiM, mata samUha kA saMgraha isa prakAra se hai-(1) prathama kRttikA se lekara bharaNI paryanta ke ginate haiM / (2) dUsarA maghA nakSatra se lekara azleSA paryanta ke ginate haiM (3) tIsarA dhaniSThA nakSatra se lekara zravaNa badhA nakSatronA gaNanA kamathI gaNavAmAM Ave che. keI eka cothe matAvalambI A pramANe pAtAne mata 4cha, (4) (ege puNa evamAhaMsu-tA savve viNaM NakhattA bharaNI AdiyA assiNIpajjavasANA paNNattA ege evamAhaMsu) 5 a me paaybh| matAntaravAhI pitAne abhiprAya A pramANe kahe che ke--nakSatrane gaNanA kama e rIte che ke badhA nakSatra bharaNI nakSatrathI AraMbhIne azvinI sudhInA gaNavAmAM Ave che. AnAthI jAdA prakArathI kahevuM te ayogya che. A pramANe mAro abhiprAya che. A pramANe kaI eka pAMyamA matAntavAhInu ithana cha. (5) A pramANe pAMce matAntaravAdInA judA judA prakAranA abhiprAyanuM pratipAdana karela che, matasamUhane saMgraha A pramANe che-(1) pahele kRtikAthI laIne bharaNI sudhInA nakSatra gaNe che. (2) bIjo madhA nakSatrathI laIne azleSA sudhInA gaNe che. (3) trIjo zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprazaptisUtre yanti // caturthAH azvinyAdirevatyantaM saMkhyAyante // tadevaM paratIrthikapratipatti rupadarya samprati-vAstavikaM vastutatvasvarUpaM svakIya matamupadarzayatyAcArya:-'vayaM puNa evaM vayAmo vayaM punaH evaM vadAmaH // vayaM-sakalavastutattvajJAnA vayam evaM-vakSyamANena prakAreNa vastutattvaM vadAmaH-kathayAma stadyathA tatprakAramAha-'tA savvevi NaM NakkhattA abhiI AdIyA uttarAsADhA pajjavasANA paNNattA, taM0-abhiI savaNo jAva uttarAsADhA' tAvat sarvANyapi nakSatrANi abhijidAdIni uttarASADhAparyavasAnAni prajJaptAni tadyathA-abhijit zravaNo yAvat uttarApADhA ||-taavditi prAgvat nakSatragaNanAkrame vAstavikA rIti stvIdRzI-sarvANyapi nakSatrANi abhijidAdIni uttarASADhAntAni parigaNanIyAnIti prajJaptAni / yato hi sarvatropapatti rapekSyate-yuktiratrocyate-iha sarveSAmapi supamamupamAdirUpANAM kAlavizeSANA mAdiyugam, paryanta kahate hai / (4) cauthA matAvalambI azvinI se lekara revatI paryanta ke ginate haiN| tathA pAMcavAM tIrthAntarIya bharaNI nakSatra se lekara azvinI nakSatra paryanta ke ginate haiN| isa prakAra paratIthikoM kI pratipattI ko kaha karake aba vAstavika vastutatva svarUpa apanA mata kA kathana karate haiM (vayaM puNa evaM vayAmo) sakala vastu tatva ke svarUpa ko yathArtha rUpa se jAnane vAlA maiM isa vakSyamANa prakAra se isa viSaya saMbaMdhI vastutatva ko kahatA hUM jo isa prakAra se hai-(tA savvevi NaM NakvattA abhiI AdiyA uttarAsADhA paja vasANA paNNattA te jahA-abhiI, savaNo, jAva uttarAsADhA) nakSatra ke gaNanA krama meM vAstavika rIti isa prakAra se haiM-sabhI nakSatra abhijita se lekara uttarASADhA paryanta parigaNita karane ko pratipAdita kiyA hai| kAraNa kI sarvatra kAraNa vizeSa kI apekSA rahatI hai yahAM para isa prakAra kI yukti kahI hai-yahAM para sabhI suSamasuSamAdi rUpa kAla vizeSa Adi yuga hai, Agama grandha meM kahA bhI haidhaniSThA nakSatrathI laIne zravaNa sudhInA kahe che. (4) cothe matAvalambI azvinIthI laIne revatI sudhInA gaNe che. (5) tathA pAMca tIrthAntarIya bharaNI nakSatrathI laIne azvinI nakSatra sudhInA gaNe che. A pramANe paratIthikanI pratipattinuM kathana karIne have vAstavika vastutatva 2135thI potAnA bhatanu 4thana 42 cha, (vayaM puNa evaM vayAmo) sa48 1stutatvanA 2135ne yathArthapaNAthI jANanAra huM A viSayamAM vaphTamANa prakArathI A viSayanA vastutatvane kahuM chu te 2mA pramANe cha. (tA savve viNaM NakkhattA abhiI AdiyA uttarAsADhA pajjavasANA paNNattA taM jahA-abhiI, savaNo, jAva uttarAsADhA) nakSatranA / mama ta4i zata A pramANe che-badhA nakSatra abhijItathI laIne uttarASADhA paryantanA gaNatrI karavAnuM pratipAdana karela che. kAraNa ke badhe ja kAraNa vizeSanI apekSA rahe che, ahIMyAM A rIte yukti kahela che.-ahIMyAM badhA suSama suSamAdarUpa kALa vizeSa Adi yuga che, Agama zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ ESEARCED sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 32 dazamaprAbhRtasya prathama prAbhRtaprAbhRtam 669 uktazcAgamagranthe 'ee u susamasusAmAdayo addhAvisesA jugAdiNA saha pavataMti jugaMteNa saha samappaMti' ete khalu supamasuSamAdayo'dhyAvizepAH yugAdinA saha pravartante yugAntena saha samApyante // iti zrIpAdaliptasUrivacanaprAmANyAd yugasya cAdiH pravartate te khalu AdhaNe mAsi zukle pakSe pratipaditithau vAlavakaraNe abhijinnakSatraH candreNa saha yogamupAgacchati / uktazca yathA-jyotiSkaraNDake-'sAvaNa bahulapaDivae bAlavakaraNe amiI Nakkhatte / savattha paDhamasamaye jugassa AI viyAgAhi // 1 // zrAvaNa bahulapratipadi vAlavakaraNo'bhijinnakSatram, sarvatra prathamasamayo yugasyAdi vijAnIhi // atra sarvatra bharatairavate mahAvidehe c...| tenaiteSAM sarveSAmapi kAlavizeSANAmAdau candrayogamadhikRtya abhijinakSatrasya varttamAnatvAt abhijidAdIni nakSatrANi prajJaptAnIti, tAnyeva taM0-tadyathA, ityAdinA samuparzayati (ee u susamasusamAdayo addA visesA jugAdiNA saha pavataMti jugaMteNa saha samappaMti) ye suSama duSamAdi adhvA-kAla vizeSa yugAdi ke sAtha pravartita hotA hai tathA yuga ke anta meM samApta hote haiM, isa prakAra zrIpAdalipta sUri ke vacana prAmANya se yuga kA Adi pravartita hotA hai, vaha zrAvaNa mAsa ke zukla pakSa meM pratipadA tithi tathA bAlava karaNa evaM abhijit nakSatra meM candra ke sAtha yoga ko prApta karatA hai| jyotiSkaraNDaka nAmaka grantha meM kahA bhI hai-(sAvaNabahulapaDivae bAlavakaraNe abhiI Nakkhatte, savvattha paDhamasamae jugassa AI viyANAhi // 1 // ) zrAvaNa mAsa ke kRSNapakSa ke pratipadA tithi meM tathA bAlava karaNa evaM abhijit nakSatra meM sarvatra prathama samaya meM yuga kA Adi kAla jAne / 1 / yahAM sarvatra mAne bharata airavata evaM mahAvideha meM / isa prakAra ye sabhI kAlavizeSa kA Adi meM candra kA yoga ko adhikRta karake abhijita nakSatra vartamAna hone se abhijit Adi nakSatra kahe gaye haiN| anyamA 4thu 54 cha-(eeu susamasusamAdayo adA visesA jugAdiNA saha pavataMti jugaMteNa saha samappaMti) 2 // suSama hubha35 mA vizeSa yugahinA sAtha pratita thAya che. tathA yuganA aMtamAM samApta thAya che. A pramANe zrIpAdalipta surinA vacana prAmANyathI yugane AdikALa pravartita thAya che, e zrAvaNa mAsanA zukalapakSamAM pratipadAtithi tathA bAlavakaraNa ane arijIta nakSatramAM caMdranI sAthe cega prApta kare che. jyotiSkaraDa nAmanA anyamA jhuM pArA -(sAvaNabahulapaDivae bAlavakaraNe abhiI Nakkhatte savvattha paDhamasamae jugassa AI viyANAhi) 1 zrAvaNamAsanA vahIvAne hivase tathA mAsa4211 ane abhijIta nakSatramAM sarvatra prathama samayamAM yugane AdikALa jANa (1) ahIMyAM sarvatra eTale ke bhArata eravata ane mahAvidehamAM A rIte A badhA kALa vizeSanI AdimAM caMdranA vegane adhikRta karIne abhijIta nakSatra vartamAna hovAthI abhijIta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ 670 sUryaprajJaptisUtre 'abhiI samaNe' AdinA--he samaNa ! he vastutatvAvagAhanakuzalaziSyAyuSman ! itthaM pUrvapratipAditayuktyA abhijinnakSatre yugArambhatvAt abhijidAdIni nakSatrANi uttarApADhAM yAvat-- uttarASADhAparyavasAnAni prajJaptAni-parigaNanIyAni, itthamatra nakSatragaNanAkrame vAstavikopapattirabhiteti // sU0 32 // 'dasamassa paDhamaM pahuDapAhuDaM samattaM' dazamasya prAbhRtasya prathamaM prAbhUtanAbhRtaM samAptam / / __ atha dazamasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam mUlam-tA kaI te muhattA ya Ahiteti baejA, tA epasi NaM aTThAvIsAe NakhattA asthi Nakkhatte je NaM Nava muhutte sattAvIsaM ca sattaTribhAge muhattassa caMdeNaM saddhiM jogaM joti, asthi NakhattA je NaM paNNarasamuhatte caMdeNaM saddhi jogaM pajoeMti, asthi khattA je Na paNayAlIse muhutte caMdeNaM saddhi joeMti, tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhatANaM kayare Nakvatte je NaM Nava muhutte sattAvIsaM ca sattadvibhAe muhRttassa caMdeNaM saddhi joeMti, kayare NakhattA je NaM paNNarasamuhatte cadeNaM saddhiM jogaM joeMti, kaya re NakkhattA je NaM tIsaM muhatte caMdeNaM saddhiM jogaM joeti, kayare NakkhattA je NaM paNayAlIsaM muhutte cadeNaM saddhi vahI (taM jahA) pada se kahate hai-(abhiI savaNo) ityAdi he zramaNa ! vastu tatvAvagAha meM mAne vastutatva ko jAnane meM kuzala ziSya ! isa pUrva pratipAdita yukti se abhijit nakSatra se yuga kA AraMbha hotA hai ataH abhijita Adi nakSatra se lekara uttarASADhA paryanta ke nakSatra gine gaye pratipAdita kiyA hai| isa prakAra yahAM para nakSatragaNanAkrama meM vAstavika mArga kA pratipAdana karake kahA hai| sU0 30 // dasaveM prAbhRta kA prathama prAbhRta prAbhRta samAsa // 10-1 // nakSatranI mahimA 4Desa cha, se (taM jahA) 54thA 4 cha. (abhiI savaNo) tyA zramaNa ! he vastutatvAragAhamAM eTale ke vastutatvane jANavAmAM kuzaLa ziSya! A pUrva pratipAdita yuktithI abhijIta nakSatrathI yugano AraMbha thAya che, tethI abhijIta nakSatrathI laIne uttarASADhA sudhInA nakSatra gaNavAmAM Ave che, tema pratipAdana karela che. A pramANe ahIMyAM nakSatra gaNanA kAmamAM vAstavika mArganuM pratipAdana karIne kahela che. sUra 32 dasamA prAbhUtanuM paheluM prAbhRtaprAbhRta samApta che 10-1 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 33 dazamaprAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam 671 jogaM joeMti, tA eesiNa aTThAvIsAe NakkhattANaM, tattha je te Nakkhatte je NaM Navamuhatte sattAvIsaM ca sattaTThibhAe muhattassa caMdeNa saddhiM jogaM joeMti, se NaM ege amII, tattha je te NakkhattA je NaM paNNarasamuhutte caMdeNa saddhi jogaM joeMti, te NaM cha, taM0 satabhisayA bharaNI adA assesA sAti jeTrA, tattha je te NakkhattA je NaM tIsaM muhuttaM caMdeNa saddhiM jogaM jAeMti, te paNNarasa, taM0 savaNe dhaNiTA putvAbhadavayA revaI astiNI kattikA maggasira pussA mahA puThavAphagguNo hatyo cittA aNurAhA mUlo puvAAsADhA, tattha je te NavattA je NaM paNayAlIsaM muhatte caMdeNa saddhiM jogaM joti te NaM cha, taM jahA--uttarabhaddapadarohiNI puNaavasU uttarAphagguNo visAhA uttarAsAhA ||sU0 33 // ___ chAyA-tAvat kathaM te muhartAgram AkhyAtamiti vadet , tAvadeteSAmaSTAviMzati nakSatrANAM santi nakSatrANi yAni khalu nava muhartAn saptaviMzati ca saptapaSTibhAgAn muhUrtasya candreNa sArddha yogaM prayuJjanti, santi nakSatrANi, yAni khalu paJcadazamuharttAn candreNa sArddha yogaM prayuJjanti, santi nakSatrANi yAni khalu paJcacatvAriMzataM muhUrtAn candreNa sArddha yuJjanti, tAvadetepA maSTAviMzati nakSatrANAM katarANi nakSatrANi yAni khalu navamuhUrtAn saptaviMzati ca saptapaSTibhAgAn muhartasya candreNa sArddha yucanti, katarANi nakSatrANi yAni khalu paJcadazamuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti, katarANi nakSatrANi yAni khalu triMzataM muhUrtAn candreNa sAddha yogaM yuvanti, katarANi nakSatrANi yAni khalu paJcacatvAriMzataM muhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti, tAvadeteSAmaSTAviMzatinakSatrANAM santi yAni tAni nakSatrANi yAni khalu nava muhUrtAn saptaviMzati ca saptapaSTibhAgAn muhUrttasya candreNa sArddha yogaM yuJjanti, tatra khalu ekam abhijit , tatra yAni amUni nakSatrANi yAni khalu paJcadazamuhUrtAn candreNa sArddha yoga yuJjanti, tAni khalu SaT, taM0-tadyathA zatamipA bharaNI ArdrA azleSA svAtI jyeSThA, tatra yAnyamUni nakSatrANi yAni khalu triMzataM muhartAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti tAni paJcadaza taM0-tadyathA-zravaNA dhaniSThA pUrvAbhAdrapadA revatI azvinI kRttikA mRgazirA puSya maghA pUrvAphAlgunI hasta citrA anurAdhA mUlaM pUrvASADhA, tatra yAnyamUni nakSatrANi yAni khalu paJcacatvAriMzataM muhUrtAna candreNa sArddha yogaM yuJjanti tAni khala SaT, tadyathA-uttarAbhAdrapadA rohiNI punarvasU uttarAphAlgunI vizAkhA uttarASADhA ||suu0 33 // TIkA-dazamaprAbhRtasya prathamaprAbhRtaprAbhRte matAntaravivecanapUrvakaM sopapattikaM nakSatragaNanA krama samyag vivicya samprati nakSatraviSayakaM muhUrtaparimANaM vaktavyamiti tadviSayakaM prazna zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - 3 672 sUryapraptisUtre sUtram 'tA kahate' ityAdinA kathayati 'tA kahaM te muhuttAya Ahieti vaejA' tAvat kathaM te muhUrtAgram AkhyAtamiti vadet ||-taavt-aastaaN tAvadanyat praSTavyamasti, te-tavamate bhagavan ! kathaM-kiM prakArakaM muhUrtA-pratinakSatraM muhUrtaparimANam AkhyAtaM-pratipAditamiti vadet-iti gautamena ukte sati bhagavAnAha-'tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM asthi Nakkhatte je NaM Navamuhutte sattAvIsaM ca sattadibhAge muhuttassa caMdeNaM saddhiM joyaM joeMti' tAvat eteSA maSTAviMzati nakSatrANAM santi nakSatrANi yAni khalu navamuhAn saptaviMzati ca saptaSaSTibhAgAn muhUrtasya candreNa sArddha yogaM yuvanti ||-taavditi prAgvat bhagavAn vadati eteSAM-pUrvapratipAditAnAm aSTAviMzatinakSatrANAm-parigaNitASTAviMzatisaMkhyA tulya nakSatrANAM madhye santi khalu tAdRzAni nakSatrANi yAni khalu navamuhUrtAn tathA ekasya ca ___ dasaveM prAbhRta kA dUsarA prAbhRta prAbhRta TIkArtha-dasaveM prAbhRta ke prathama prAbhRta prAbhRta meM matAntara ke vivecana pUrvaka sopapattika nakSatroM ke gaNanA krama kA samyaka prakAra se kathana kara ke aba nakSatra saMbaMdhI muhUrta parimANa kA kathana karane ke hetu se tatsaMbaMdhI prazna sUtra kahate haiM-(tA kahaM te muhattA ya Ahieti vaejA) anya bahuta se viSaya pRSTavya hai tathApi aba yaha pUchatA hUM ki Apa ke mata se he bhagavan kisa prakAra se pratinakSatra kA muhUrta parimANa pratipAdita kiyA hai ? so Apa kahie, isa prakAra se gautamasvAmI ke pUchane para isake uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tA eesi NaM aTThAvIsAe NavattANaM asthi Nakkhatte je NaM NavamukSutte sattAvIsaM ca sattahibhAge muhuttassa caMdeNaM saddhiM joyaM joeMti) ye pUrva pratipAdita aThAIsa nakSatroM meM mAne parigaNita aThAIsa saMkhyAtmaka nakSatroM meM aise bhI nakSatra hote haiM jo nava muhUrta evaM eka muhUrta kA sarasaThiyA satAIsa bhAga dasamAM prAbhRtanuM bIjuM prAbhRtaprAbhUta TIkArtha -dasamA prAbhRtanA pahelA prAbhRtaprAkRtamAM matAntaranA vivecana pUrvaka kAraNa nirdezapUrvaka nakSatronA gaNanA kamanuM sArI rIte kathana karIne have nakSatra saMbaMdhI muhurta parimANanuM kathana karavA mATe te saMbaMdhamAM prazna sUtra kahevAmAM Ave che, (tA kaha te muhuttAya Ahieti vaejjA) ilan viSayo pUchAna cha t| 55 ve se pUchuM chuM ke he bhagavAna ApanA matathI kaI rIte pratyeka nakSatranuM muhUrta parimANa pratipAdita karela che ? te Apa kaho A pramANe zrI gautamasvAmInA pUchavAthI tenA uttaramA mavAn 4 che 3-(tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM asthi zakkhatte jeNaM Navamuhutte sattAvIsaM ca sattadvibhAge muhuttassa caMdeNaM joyaM joeMti) 0 pdde| pratipAdana karela aThayAvIsa nakSatromAM eTale ke pariNita aThayAvIsa saMkhyAvALA nakSatramAM evA paNa nakSatra hoya che ke jeo nava muhUrta ane eka muhUrtanA saDasaThiyA satyAvIsa bhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 33 dazamaprAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam muhUrtasya saptaviMzati saptaSaSTibhAna 4 (9+4) ityantaM yAvad candreNa sArddha yogaM yuJjanticandreNa sAkaM yoga samupayAnti ityarthaH / 'asthi NakhattA jeNaM paNNarasamuhutte caMdeNaM saddhiM joyaM pajoaiMti' santi nakSatrANiM yAni khalu pazcadazamuhAna candreNa sArddha yogaM prayuJjanti // -anAstIti nipAtatvAd vyatyayAdA santItyartho vidhIyate, aSTAviMzatinakSatrANAM madhye tAdRzAnyapi nakSatrANi santi yAni khalu svabhogakAle paJcadazamuharttAn yAvat candreNa sAkaM yogamupayAnti-candreNa sahopayuJjanti ||-'atthi NakkhattA jeNaM paNayAlIsaM muhutte caMdeNaM saddhiM joyaM joeMti' santi nakSatrANi yAni khalu pazcacatvAriMzataM muhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti ||-tthaivaassttaaviNshtinksstressu tAdRzAnyapi nakSatrANi santi yAni svabhogasamaye paJcacatvAriMzataM muhUrtAn yAvat candreNa saha yoga-yuti yuJjanti-candreNa sAkamupabhoga kurvantItyarthaH // itthaM sAmAnyena bhagavatA ukte sati vizeSanirdhAraNArtha bhagavAn gautamaH punaH pRcchati-'tA eesiNaM aTThAvIsAe NakkhattANaM kayare Nakkhatte jeNaM Navamuhatte sattAvIsaM ca sattadvibhAe muhuttassa caMdeNaM saddhiM jogaM joeMti' tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAM 27 (9+2) paryanta yAvat candra ke sAtha yoga prApta karate haiM / (atthi NaM NakkhattA je NaM paNNarasamuhutte caMdeNaM saddhiM joyaM joeMti) yahAM asti kA nipAta se athavA vyatyaya se santI isa prakAra kA artha hotA hai / aThAIsa nakSatroM meM aise bhI nakSatra hote haiM, jo apane bhogakAla meM pandraha muhUrtoM ko yAvat candra ke sAtha yoga karate haiM / (asthi NaM NavattA je NaM paNayAlIsaM muhutte caMdeNaM saddhiM joyaM joeMti) :aThAIsa nakSatroM meM aise bhI nakSatra hote haiM jo svabhoga kAla meM paiMtAlIsa muhUrta yAvat candra ke sAtha yoga karate haiM mAne candra ke sAtha upabhoga karate haiN| isa prakAra bhagavAna ke sAmAnya prakAra se kahane para vizeSa prakAra se nirdhAraNArtha zrIgautamasvAmI punaH bhagavAna ko prazna karate haiM-(tA eesi NaM aTThAcIsAe NakkhattANaM kayare Nakkhatte je NaM Nava muhatte sattAvIsaM ca sattadvibhAe muhattassa caMdeNaM saddhiM jogaM joeMti) ye parigaNita aThAIsa nakSatroM meM kauna se nakSatra aise hote haiM jo nava muharta evaM eka 246+27 paya-ta yAvat yadranI sAthai yo prAta , (asthi NaM NakkhattA jeNaM paNNarasamuhutte caMdeNaM saddhiM joya joeMti) mADI yA mArata ne| (napAta 42pAthI athavA vyatyayathI santI e pramANe artha thAya che, aThyAvIsa nakSatromAM evA paNa nakSatra hoya che. je potAnA bhegakALamAM paMdara muhUtane yAvat caMdranI sAthe vega kare che. eTale ke caMdranI sAthe upabhega kare che. A pramANe bhagavAne sAmAnya prakArathI kahyuM tyAre vizeSa prAtha. Myaa bhATe zrI gautamasvAmI 3zathI javAnane pUche the 3-(tA eesiNaM advAvAsAe NakkhattA NaM kayare Nakkhatte je NaM Navamuhutte sattAvIsaM ca sattadvibhAe muhuttarasa caMdeNaM saddhi jogaM joeMti) mA ti madhyAvIsa nakSatromAM yA nakSatro mevA hAya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ 674 sUryapraptisUtre katarANi nakSatrANi yAni khalu navamuhAna saptaviMzati ca saptapaSTibhAgAn muhartasya candreNa sArddha yogaM yuJjanti ||-taavt-aastaaN tAvad vizeSaH praSTavyo'sti tadyathA-eteSAM-parigaNitarUpANAm aSTAviMzatisaMkhyAkAnAM nakSatrANAM madhye katarANi-kiM nAmadheyAni nakSatrANi santi yAni khalu navamuhUrtAn ekasya ca muhUrtasya saptaviMzati saptapaSTibhAgAn (9+ 9) yAvat candreNa sarddha yogaM yuJjanti, tathA ca-'kayare NakkhatA jeNaM paNNarasamuhatte caMdeNaM saddhiM jogaM joeMti, kayare NakkhattA jeNaM tIsaM muhatte caMdeNa saddhiM jogaM joeMti, kayare gakkhattA jeNaM paNayAlIsaM muhutte caMdeNa saddhiM jogaM joeMti' katarANi nakSatrANi yAni khala paJcadaza muhUrtAna candreNa sArddha yogaM yuJjanti, katarANi nakSatrANi yAni khalu triMzanmuhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti, katarANi nakSatrANi yAni khalu paJcacatvAriMzataM muhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti ||-assttaaviNshti nakSatreSu katarANi-kiM nAmadheyAni nakSatrANi santi, yAni khalu svabhogasamaye kevalaM paJcadaza (15) muhartAn yAvat candreNa sAkaM yogaM prayuJjanti, tathA ca katarANi nakSatrANi evaMviziSTAni santi yAni khalu muhUrtAnAM trizataM candreNa saha yoga-yurti sampAdayanti, evaM ca katarANi nakSatrANi evaM bhUtAni santi yAni khalu nakSatrANi pazcacatvAriMzataM muhUrtAn (45) yAvaccandreNa sAkaM yuti prayujantIti gautamasya vizeSAzrayaM praznAzayaM zrutvA bhagavAnAha-'tA eeNi NaM aTThAmuhUrta kA satAIsa sarasaThiyA bhAga (9+) yAvat candra ke sAtha yoga ko prApta karate haiN| tathA (kayare NakkhattA je NaM paNNarasamuhatte cadeNaM saddhi jogaM joeMti, kayare NakkhattA je NaM tIsaM muhutte caMdeNaM saddhiM joyaM joeMti, kayare NakkhattA je NaM paNayAlIsaM muhatte caMdeNaM saddhi jogaM joeMti) aThAIsa nakSatroM meM kauna se nakSatra aise haiM jo apane bhoga kAla meM kevala paMdraha (15) muharta yAvat candra ke sAtha yoga karate haiM, tathA kauna se nakSatra aise hote haiM jo tIsa muhUrta paryanta candra ke sAtha yoga karate haiM mAne yuti karate haiM evaM kitane nakSatra aise hote haiM jo nakSatra paiMtAlIsa (45) muhUrta paryanta candra ke sAtha yuti karate haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI kA viziSTa prakAra kA prazna sunakara ke che ke jeo nava muhUrta ane eka muhUrtane satyAvIsa saDasaThiyA bhAga (dhUS) yAvat yadranI sAtha yoga prApta 42 cha. tathA kayare NakkhattA jeNaM paNNarasamuhutte caMdeNaM saddhi jogaM joeMti kayare NakkhattA je gaM tIsaM muhutte caMdeNa saddhi jogaM joeMti, kayare NakkhattA jeNaM paNayAlIsaM muhutte caMdeNa saddhi jogaM joeMti) ma4yAvIsa nakSatromA 4yA nakSatro sevA che je pitAnA bhegakALamAM kevaLa (15) muhUrta yAvata caMdranI sAthe yoga kare che? tathA kayA nakSatro evA che ke jeo trIsa muhU paryanta caMdranI sAthe yoga kare che? arthAta yuti kare che ane keTalA nakSatra evA hoya che ke je nakSatro pistAlIsa (45) muhurta paryata caMdranI sAthe yuti kahe che? A pramANe zrI gautamasvAmIne vizeSa prakArane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 33 dazamaprAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam 675 vIsAe NakkhattANaM tattha je te Nakkhatte jeNaM Nava muhatte sattAvIsaM ya sattadvibhAe muhattassa caMdeNa sardi joyaM joeMti se NaM ege abhIyI' tAvat eteSA maSTAviMzati nakSatrANAM tatra yAni tAni nakSatrANi yAni navamuhAn saptaviMzati ca saptapaSTibhAgAn muhUrtasya candreNa sArddha yogaM yuJjanti tat khalu ekam abhijit ||-taavditi prAgavat eteSAM parigaNitAnA maSTAviMzati nakSatrANAM madhye yAni tAni nakSatrANi svabhogasamaye navamuhAn ekasya ca muhUrttasya saptaviMzati saptapaSTibhAgAn 9 yAvat candreNa sahayogaM yuJjanti, tadekamamijinnakSatramavaseyaM, kathamiti cet ? atrocyate-ihahi abhijinnakSatraM saptaSaSTikhaNDIkRtasya-saptapaSTidhA vibhaktasya ahorAtravRttasya ekaviMzati bhAgAn candreNa saha yogaM samupaiti, te caikaviMzatirUpA bhAgAH muhUrtagatabhAgakaraNArtha manupAtayuktyA triMzatA guNyante 21430=630 jAtAni triMzadadhikAni SaTzatAni, tathAcaitAvAn kAlamadhikRtyAnya nakSatravadabhijinnakSatrasyApi sImA vistAro'nyatrApi ukto yathA-'chacceva sayA tIsA bhAgANa abhiisImauttara meM prabhuzrI kahate haiM-(tA eesiNaM aTThAvIsAe NakkhattANaM tattha je te Nakkhatte je NaM Nava muhutte sattAvIsaM ya sattaTThibhAe muhattassa caMdeNa saddhi joyaM joeMti se NaM ege abhIyI) ye parigaNita aThAIsa nakSatroM meM jo nakSatra svabhoga kAla meM nava muhUrta evaM eka muhUrta kA sarasaThiyA sattAIsa bhAga 917 yAvat candra ke sAtha yoga karatA hai aisA vaha eka abhijit nakSatra hai| isa prakAra kaise hotA hai ? yaha samajAte huve kahate haiM-yahAM para abhijit nakSatra satAIsa prakAra se vibhakta kiyA huvA ahorAtra vRtta kA ikosa bhAgoM se candra ke sAtha yoga prApta karatA hai, ve ikkIsa rUpa bhAga kA muhUrtagata bhAga karane ke liye anupAta meM kahI huI yukti se guNA jAtA hai 21+30-630 to isa prakAra chaso tIsa hote hai| tathA itanA kAla ko adhikRta kara ke anya nakSatroM ke samAna abhijit nakSatra kA bhI anyatra isa prakAra se sImA prazna samajIne tanA uttaramA prabhuzrI 4 cha (tA eesiNaM aTThAvIsAe NakkhattANaM tattha je te Nakkhatte je NaM Navamuhutte sattAvIsaM ya sattadvibhAe muhuttassa caMdeNa saddhi joya joyaMti, re je amIcI) A parigaNita aThayAvIsa nakSatromAM je nakSatro svabhegakALamAM nava muhUrta ane eka muhUrtano saDasaThiyA satyAvIsa bhAga 27 yAvat caMdranI sAthe yaMga kare che, evuM eka abhijIta nakSatra che, A pramANe kevI rIte thAya che? e samajAvatAM kahe che, ahIM abhijIt nakSatra satyAvIsa bhAga karela aherAtranA ekavIsa bhAgothI caMdranI sAthe vega kare che, e ekavIsa rUpa bhAganA muhUrtagata bhAgo karavA mATe anu pAtamA 4AmA mAvesa yuThitathA trIsathI guruvAmA Ave che. 214303*30 mArIta chaso trIsa thAya che. tathA ATalA kALane adhikRta karIne bIjA nakSatronI jema abhijIta nakSatrane paNa sImA vistAra anyatra A pramANe kahela che. jema ke zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ 676 sUryaprajJaptisatra vikkhaMbho / diTTI saba u harago savvehi aNaMtanANIhiM' arthAdabhijinnakSatrasya sImA vistArastriMzadadhika SaTzatatulyo'stIti / ataeva teSAM triMzadadhika SaTzatarUpANA maGkAnAM yadi saptapaSTayA bhAgo hiyate tadA 63067-9 navamuhUrtAH ekasya ca muhUtrtasya saptaviMzatiH saptapaSTi bhaagaaH| uktazcAnyatrApi 'abhiissa caMdajogo sattaDhi khaMDio ahortto| bhogA ya egavIsaM te puNa ahiyA Nava muhuttA // 1 // ___ athapazvadazamuhamogaviSayavicAraM kathayati 'tattha je te NakkhattA jeNaM paNNarasamuhutte caMdeNa saddhiM jogaM joeMti teNaM cha, taM0=satabhisayA bharaNI adA assesA sAti jeTTA' tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu pazcadazamuhartAn candreNa sArddha yoga yuJjanti, tAni khalu pada, taM0-tadyathA-zatabhipA bharaNI ArdrA azleSA svAtI jyeSThA ||-ttr-tessaamssttaaviNshti nakSatrANAM madhye yAni nakSatrANi pazcadazamuhUrtAn yAvat candreNa saha yoga maznuva te tAni imAni SaT saMkhyAkAni santi, tadyathA SaNNAM nAmAni-zatabhiSA bharaNI ArdrA vistAra kahA hai jaise ki-(chacceva sayA tIsAbhAgANa abhiisImavikkhaMbho diTThIsavva u harao sacehi aNaMtanANIhiM) abhijit nakSatra kA sImA vistAra chaso tIsa hotA hai| ata eva una chaso tIsa ke aMkoM ko jo sarasaTha se bhAga kare to 630 -67-937 nava muhUrta evaM eka muhUrta kA sarasaThiyA satAIsa bhAga hote haiN| anyatra kahA bhI haiM-(abhiissa caMdajoge, sattAhikhaMDio ahoratto, bhogAya egavIsaM te puNa AhiyA NavamuhuttA // 1 // / aba paMdraha muhUrta bhoga viSaya saMbaMdhI vicAra pragaTa karate haiM-(tattha je te NakkhattA je NaM paNNarasAhutte caMdeNa saddhiM jogaM joeMti teNaM cha, taM jahA satabhisayA, bharaNI addA assesA sAti jeTTA) una aThAIsa nakSatroM meM jo nakSatra pandraha muhUrta paryanta caMdra ke sAtha yoga karate haiM aise ve chaha nakSatra hote chacceva sayA tIsAbhAgANa abhiisImavikkhaMbho / diTThI savva u harao, savvehi aNaMtanANIhi // abhijIta nakSatrane sImAvistAra chatrIsa thAya che, tethI e chatrIsanA ane jo saDasaThathI bhAgavAmAM Ave te 630 67=67 nava muhUrta ane eka muhUrtanA saDasaThiyA satyAvIsa bhAge thAya che. anyatra kahyuM paNa che abhiissa caMda jogo, sattadvi khaMDio ahoratto / bhogAya ekavIsaM te puNa AhiyA Nava muhuttA // have 542 muhUta soyanA saMghamA viyA2 praTa 42vAmA pAye cha. (tattha je te NakkhattA je NaM pagNarasamuhutte caMdeNa saddhiM jogaM joeMti, te NaM cha, taM jahA-satabhisayA, bharaNI, addA assesA sAtI jeTThA) ye ma4yAvIsa nakSatrImA nakSatro 542 muta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 33 dazamaprAbhRtasya dvitIya prAbhRtaprAbhRtam 677 azlepA svAtI jyeSThA ceti SaT nakSatrANi candreNa saha paJcadaza muhUrtAn yAvat yogamaznubate / tathA caiteSAM paNNAmapi nakSatrANAM pratyekaM saptapaSTi khaNDIkRtasyAhorAtravRttasya satkAn sA n trayastriMzad bhAgAn yAvaccandreNa saha yogo bhavati / tato muhUttegatasaptaSaSTibhAgakaraNArtha pUrvavadanupAtena trayastriMzatA guNyante 30-33-990 jAtAni navatyadhikAni navazatAni, yadyapi sArddham uktaM tadapi triMzatA guNayitvA dvikena vibhajyate tadA labdhAH paJcadazamuhartasya saptapaSTibhAgAste ca yadi pUrvarAzau prakSipyante tadA jAtAni-990+15 =1005 pazcottarasahasrANi / tathA ceteSAM pratyeka kAlamadhikRtya sImAvistAro muhartagatasaptapaSTibhAgAnAM paJcottaraM sahasraM bhavati uktazca anyatrApi-'sayabhisayA bharaNIe adA assesa sAijihAe / paMcottaraM sahassa bhAgANaM sImavikkhaMbho // athAsya 1005 pazcottarasahasrasya saptapaSTayA bhAgo hriyate tadA labdhAH 100-67=15 paJcadazamuhUrtAH / uktaJca granthAntare-'sayabhisayA bharaNIo addA assesa sAijiTThA ya / ee chaNNakkhattA hai jo isa prakAra se haiM-zatabhiSA, bharaNI, ArdrA, azleSA, svAtI, evaM jyeSThA isa prakAra ye cha nakSatra candra ke sAtha paMdraha muhUte paryanta yAvat yoga karate haiN| ina chahoM nakSatroM kA pratyeka kA sarasaTha khaNDarUpa ahorAtra vRtta saMbaMdhI sArdha tetIsa bhAga yAvat candra ke sAtha yoga prApta karatA hai| tatpazcAt muhUrta gata sarasaTha bhAga karane ke liye pUrvavat anupAta se tetIsa se guNA kiyA jAtA hai 30-33-990 navasau nave hote haiM yadyapi sArdha bhAga kahA hai usako bhI tIsa se guNA kara ke dose bhAga kare to paMdraha muhUrta kA sarasaThiyA bhAga prApta hotA hai ina ko pUrva rAzi navaso navve hai usa meM joDe to 990+15=1005 eka hajAra pAMca hote haiN| isa prakAra se pratyeka ko kAla ke adhikRta kara ke mAne kAla ke sAtha joDane se sImA vistAra muhUrta gata sarasaThiyA bhAgoM kA pacahattara hajAra hote haiM anyatra kahA bhI hai-(syparyata caMdranI sAthe ega kare che, evA e cha nakSatro hoya che. tenA nAmo A pramANe che.-zatabhiSA, bharaNa, Adra, azleSA, svAtI ane jeSThA pramANe A che nakSatro caMdranI sAthe paMdara muhUrta sudhI yAvat yoga kare che. A chae nakSatranA darekanA saDasaTha aMDarU5 aherAtra vRtta saMbaMdhI sADA tetrIsa bhAga yAvat caMdranI sAthe yoga kare che, te pachI muhUrtanA saDasaTha bhAga karavA mATe pahelA kahyA pramANe anupAtathI tetrIsathI guNavAmAM Ave che, 30433=990 e rIte guNata navase nevuM thAya che. jo ke sArdha bhAga kahela che tethI tene paNa trIsathI guNIne bethI bhAgavAmAM Ave te paMdara muhUrtanA saDasaTha bhAga maLI Ave che. tene pUrva rAzI je navase nevuM che temAM meLavavAmAM Ave to 990+15=1005 eka hajAra ne pAMca thAya che, A rIte darekane kALanI sAthe adhikRta karIne arthAt kALanI sAthe meLavavAthI sImAvistAra muhUrtanA saDasaThiyA bhAganA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ 678 sUryaprajJaptisUtra paNNarasamuhuttasaMjoyA // 2 // tathA ca tatra-teSu aSTAviMzati nakSatreSu yAni nakSatrANi triMzataM muhUrtAn yAvaccandreNa saha yogaM yuJjanti tAni nakSatrANi pazcadaza saMkhyAkAni santi / tadyathA-'tatya je te NakkhattA jeNaM tIsaM muhattaM caMdeNa saddhiM joyaM joeMti te paNNarasa, taM0 -savaNe dhaNiTThA puvvAbhadavayA revaI assigI kattiyA maggasira pussA mahA puvvAphagguNI hattho cittA aNurAhA mUlo pubbaAsADhA' tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu triMzataM muhUrtAn candreNa sArddha yogaM yuJjanti tAni paJcadaza, taM0-tadyathA-zravaNA dhaniSThA pUrvabhAdrapadA revatI azvinI kRttikA mRgazirA puSyaM maghA pUrvAphalgunI hastaH citrA anurAdhA mUlaM pUrvApADhA ||-ttr-tessaamssttaaviNshti nakSatrANAM madhye yAni nakSatrANi muhatAnAM triMzataM candreNa saha yoga maznute tAni paJcadaza saMkhyAkAni santi / tadyathA-teSAM nAmAni-zravaNA dhaniSThA pUrvabhAdrapadA revatI azvinI kRttikA mRgazirA puSpaM maghA pUrvAphAlgunI, hastaH citrA anubhisayA bharaNIe addA assesa sAI jiTTAe, paMcottaraM sahassaM bhAgANaM sImA vikkhaM bho) aba yaha 1005 eka hajAra pAMca kA sarasaThase bhAga kiyA jAve to 1005-67=15 paMdraha muharta hote haiN| anya granthAntara meM kahA bhI hai-(sayabhisayA bharaNIo addA assesa sAijiTThA ya ee chaNNakkhattA, paNNarasamuhattasaMjoyA // 2 // tathA una aThAisa nakSatroM meM jo nakSatra tIsa muhUrtA ko yAvat candra ke sAtha yoga karate haiM, aise nakSatra paMdraha hote haiM jo isa prakAra se hai-(tattha je te NakkhattA je NaM tIsaM muhattaM caMdeNaM saddhiM joyaM joeMti te paNNarasa, taM jahA-savaNe dhaniTThA puvvAbhavayA revaI assiNI kattiyA maggasira pusso mahA puvvAphagguNI hattho cittA aNurAhA mUlo puca AsADhA) una aThAvIsa nakSatroM meM jo nakSatra tIsa bhAga paryanta candra ke sAtha yoga karate haiM aise pandraha nakSatra hote haiM unake nAma isa prakAra se haiM zravaNa, dhaniSThA, pUrvabhAdrapadA, revatI azvinI kRttikA mRgazirA yAtera 2 thAya che, mI 4yu 54 cha, (sayabhisayA, bharaNI ya, addA, assesa sAI jidrAe / paMcottara sahassaM bhAgANaM sImavikkhaMbho) - 1005 se 12 pAyane sasathA bhAgavAmAM Ave te 1005-67=15 paMdara muhUrta thAya che. anyatra granthAtaramAM kahyuM pae cha-(sayabhisayA bharaNIo addA, assesa sAi jidvA ya / ee chaNNakkhattA paNNarasa muhuttasaMjoyA // 2 // tathA mA ma4yAvIsa nakSatromA nakSatra nIsa mur3ata payata yAvat yadranI sAthe yA 42 cha. mevA nakSatro 542 cha. te yA pramANe cha. (tattha je te NakkhattA je NaM tIsaM muhuttaM caMdeNa saddhiM joyaM joeMti te paNNassa, taM jahA-savaNe dhaNiTThA puvvAbhavayA, revaI assiNI kattiyA, maggasira pusso, mahA, puvAphAraguNI hattho cittA aNurAhA mUlo puvvA AsADhA) se madhyAvIsa nakSatromA he nakSatra trIsa bhuta paryanta yaMdranI sAthe ciga kare che, evA paMdara nakSatro hoya che tenA nAme je A pramANe che-zravaNa, dhaniSThA, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 33 dazamaprAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam 679 rAdhA mUlaM pUrvASADhA ceti paJcadaza nakSatrANi santi, yAni svabhogasamaye candreNa sArka muhUrtAnAM triMzatamupabhuJjanti // tathA caiteSAmapi paJcadazanakSatrANAM kAlamadhikRtya pratyeka sImAviSkambho muhUrtagata saptapaSTibhAgAnAM pUrvoktaprakArakrameNaiva gaNitazA 2010 dazottare dve sahasre tatastayoH saptaSaSTayA mAge hRte labdhAstriMzanmuhUrtAH-2010:6730 muhUrtAH / atra gaNitaprakriyA pUSavadeva jJeyaH / 'tattha je te NakkhattA je NaM paNayAlIsaM muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti te NaM cha, taM jahA-uttarAbhaddapad rohiNI puNavvasa uttarAphagguNI visAhA uttarAsADhA' tatra yAni tAni natrakSANi yAni khalu paJcacatvAriMzataM muharlAn candreNa sAddhe yogaM yuvanti, tAni khalu SaT, tadyathA-uttarAbhAdrapad rohiNI punaves uttarAphalgunI vizAkhA uttarASADhA ||-ttr-assttaaviNshti nakSatrANAM madhye yAni tAni etAdRzAnyapi nakSatrANi santi yAni khalu svabhogasamaye candreNa sAkaM muhUrtAnAM paJcacatvAriMzataM yAvat yoga-prayuJjanti, tAni khalu nimnalikhitAni paT saMkhyAkAni santi, tadyathApuSya maghA pUrvAphalgunI hasta citrA anurAdhA, mUla pUrvASADhA isa prakAra se paMdraha hote haiM / jo apane bhogakAla meM candra ke sAtha tIsa muhUrta kA upabhoga karate haiN| tathA ye pandraha nakSatroM ke kAla ko adhikRta kara ke pratyeka kA sImA viSkambha muhartagata sarasaTha bhAgoM ke pUrvokta prakAra krama se hI gaNita dRSTi se 2010 / do hajAra dasa hotA hai inako sarasaTha se bhAga karane para tIsa muhUrta labdha hote haiM 201067-30 muhUrta / yahAM para gaNitaprakriyA pUrvakathanAnusAra hI hai ? (tattha je te NakhattA je NaM paNayAlIsaM muhutte caMdeNa saddhiM joyaM jo eMti te NaM cha, ta jahA-uttarAbhavayA rohiNI puNavvasU uttarAphagguNI vimAhA uttarAsADhA) una aThAIsa nakSatroM meM jo nakSatra aise hote haiM jo apane bhoga kAla meM candra ke sAtha paiMtAlIsa muharta paryanta yAvat yoga ko prApta karate haiM, aise nakSatra nimnokta prakAra se chaha hote hai, unake nAma isa pUrvAbhAdrapadA, revatI azvinI, kRtikA, mRgazirA, puSya, madhA, pUrvAphAlganI, hasta, citrA anurAdhA, mULa, pUrvaSADhA, A pramANe paMdara thAya che. je potAnA bhegakALamAM caMdranI sAthe trIsa muhUrta sudhI upabhoga kare che. tathA A paMdara muhUrtanA kALane adhikRta karIne darekane sImAviSThabha muhUrtanA saDhasaTha bhAganA pUrvokta prakAranA kAmathI ja gaNita dRSTithI 2010 be hajAra dasa thAya che. tene saDasaThathI bhAgavAthI trIsa muhUrta labdha thAya cha. 2010 17=3, bhuta mahIyA zitapraThiyA paDasA yA pramANe // cha. (tattha je te NakkhattA je NaM paNayAlIsaM muhutte caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, te NaM cha, taM jahAuttarabhaddavayA, rohiNI, puNavvasU uttarApharaguNI visAhA uttarAsADhA) se madhyAvIsa nakSatramAM je nakSatra evA che ke je pitAnA bhaMga kALamAM caMdranI sAthe pistAlIsa muhUrta paryanta yAvata yoga prApta kare che, e nakSatronA nAma nIce jaNAvyA pramANe cha thAya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ 680 sUryaprajJaptisUtre teSAM nAmAni-uttarAbhAdrapad rohiNI punarvasU uttarAphalgunI vizAkhA uttarASADheti SaTnakSatrANi paJca catvAriMzanmuhUrtAn candreNa saha yogaM prayuJjanti candreNa saha yuti maznuvate, eteSAmapi SaNNanakSatrANAM pratyekaM kAlamadhikRtya sImAviSkambho muhUrtagatasaptapaSTibhAgAnAM pUrvavat gaNitaprakriyayA itthaM sidhyati-10054 3-3015 jAtAni paJcadazottarANi trINi sahasrANi tatasteSAM saptaSaSTayA bhAge hRte labdhAH 3015-67-45 paJcacatvAriMzanmuhUrtAH / idamevoktaM granthAntareSu yathA-'tiNNeva uttarAI puNavvasU rohiNI visAhA ya / ee chaNNakkhattA paNayAlamuhuttasaMjAyA // trINyuttarANi punarvasU rohiNI vizAkhA ca / etAni paNNakSatrANi paJcacatvAriMzanmuhUrtasaMyogAni / iti anyaccoktaM yathA 'avase yA NakkhattA paNNarasaehaMti, tIsaimuhattA / caMdaMmi esa jogo NavattANaM samakkhAo / / ' avazeSAni nakSatrANi pazcadaza bhavanti / triMzanmuharttAn candre epa yoga nakSatrANAM samAkhyAtAM, ityAdIni prakAra se haiM-uttarAbhAdrapadA, rohiNI punarvasu, uttaraphagguNI vizAkhA evaM uttarASADhA isa prakAra ye chaha nakSatra paiMtAlIsa muhUrta paryanta candra ke sAtha yoga karate haiM, mAne candra ke sAtha yutirUpa se rahate haiN| ye chahoM nakSatroM ke pratyeka kA kAla ko adhikRta kara ke sImAviSkaMbha muhUrta gata sarasaTha bhAgoM meM se pUrvavat gaNita prakriyA se isaprakAra siddha hotA hai 10054 33015 / tIna hajAra paMdraha hote haiM unako sarasaTha se vibhAjita kare to 3015.67 =45 paiMtAlIsa muharta ho jAte haiN| granthAntara meM bhI isI prakAra kahA hai(tiNNeva uttarAI puNabvasa rohiNI visAhA ya, ee cha NakkhattA paNayAlamuhuttasaMjAyA) tIna uttarA punarvasu rohiNI evaM vizAkhA ye chaha nakSatra paiMtAlIsa muhUrta se saMyukta hote haiN| anyatra bhI isa prakAra se kahA hai(avaseyA NakkhattA paNNarasahuMti, tIsai muhuttA / caMdami ee jogo NakkhattA NaM samakkhAyo) avaziSTa nakSatra paMdraha hote haiM ki jo tIsa muhUrta paryanta tenA nAma A pramANe che-- uttarAbhAdrapadA, rohiNI, punarvasu, uttarAphAlvanI, vizAkhA, ane uttarASADhA A pramANe A che nakSatro pistAlIsa muhUrta paryanta caMdranI sAthe yoga kare che. arthAt caMdranI sAthe yuti rUpe rahe che. e chae nakSatronA darekanA kALane adhikRta karIne sImA viSphabha muhUrtanA saDasaTha bhAgamAMthI pahelAM kahela gaNita prakriyAthI A pramANe siddha thAya che. 10043=3015 traNa hajArane paMdara thAya che. Ane saDasaThathI bhAgavAmAM Ave to 3015- 67=45 pistAlIsa muhUta thaI jAya che. anya granthamAM paY PAL pramANa 40 cha.-(tiNNeva uttarAI, puNavvasU rohiNI visAhAya, ee cha NakkhattA paNayAlamuhuttA saMjAyA) trANa uttarA, punasu 2Diyo mane viza 241 7 nakSatro pistIsa muDUtathI yu-1 DAya hai. mI 5 mA pramANe 4hesa cha.-(avase yA NakhattA paNNarasahuti tIsai muhuttA, / cami ee jogo Naka khattAgaM samakkhAyo / zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 34 dazamaprAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam pramANAni granthAntareSu likhitAni santi / teSAM sarveSAM pramANAntarANA matrodghATanaM granthavistRtabhiyA vyarthameveti // 33 // ____ mUlam-tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM atthi Nakkhatte je NaM cattAri ahoratte chacca muhatte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, asthi NakkhattA je NaM cha ahoratte ekavIsaM ya muhutte sUreNa saddhi joyaM joeMti, asthi NakkhattA je NaM terasa ahoratte bArasa ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, atthi NakkhattA je NaM vIsaM ahoratte tiNNi ca muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM kayare Nakkhatte jaM cattAri ahorate chacca muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, kayare Nakkhatte jeNaM cha ahoratte ekavIsamuhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, kayare NakkhattA je NaM terasa ahoratte bArasamuhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, kayare gakkhattA jeNaM vIsaM ahoratte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, tA eesiNaM aTThAvIsAe NakkhattANaM tattha je se Nakkhatte je NaM cattAri ahoratte ucca muhutte sUreNa saddhiM joyaMjoeMti se NaM abhIyI, tattha je te NakkhattA je NaMcha ahoratte ekavIsaM ca muhatte sUrieNa sardi joyaM joeMti te NaM cha, taM0 satabhisayA bharaNI ahA, assesA sAI jeTThA tattha je te terasa, ahoratte duvAlasa ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti te NaM paNNarasa, taM jahA-savaNo dhaNiTThA puvvA revaI assiNI kattikA maggasiraM puso mahA puvAphagguNI hattho cittA aNurAdhA mUlo puvA AsADhA, tattha je te NakkhattA je NaM vIsaM ahorate tiNNi ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM candra ke sAtha yoga karate kahe haiM / ityAdi pramANa granthAntaroM meM likhita hai una sabhI pramANAntara yahAM para kahane se grantha vistAra adhika hone kI saMbhAvanA hotI hai ataH vyartha prayAsa nahIM kiyA hai ||suu0 33 // bAkInA nakSatra paMdara thAya che, ke je trIsa muhUrta paryata caMdranI sAthe lega kare che. ItyAdi pramANa granthAntaramAM kahela che. e badhA ja pramANuntaro ahIMyA kahevAthI grantha vistAra vadhAre paDatuM thaI jAya te saMbhava rahe che tethI vyartha anucita prayAsa karela nathI. je sU0 33 che zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ 682 sUryaprajJaptisUtre joeMti te NaM cha, taM jahA - uttagabhaddavayA rohiNI puNavvasU uttarAphagguNI visAhA uttarAsAThA || sU0 34|| chAyA - tAvadeteSAM khalu aSTAviMzati nakSatrANAM santi nakSatrANi yAni khalu caturohorAtrAn SaT ca muhUrttAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti, santi nakSatrANi yAni khala paTahorAtrAn ekaviMzatiM ca muhUrttAn sUryeNa sArddhaM yogaM yujjanti, santi nakSatrANi yAni khalu trayodaza ahorAtrAn dvAdaza ca muhUrttAn sUryeNa sArddhaM yogaM yuJjanti, santi nakSatrANi yAni khalu viMzatim ahorAtrAn trINi muhUrttAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti / tAvat eteSAM khalu aSTAviMzati nakSatrANAM katarANi nakSatrANi yAni caturo'horAtrAn SaT ca muhUrttAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti katarANi nakSatrANi yAni khalu SaT ahorAtrAn ekaviMzatiM muhUrttAn sUryeNa sArddha yogaM yujjanti, katarANi nakSatrANi yAni khalu trayodaza ahorAtrAn dvAdazamuhUrttAn sUryeNa sArddhaM yogaM yuJjanti, katarANi nakSatrANi yAni khalu viMzatim aho - rAtrAn sUryeNa sArddhaM yogaM yuJjanti / tAvat eteSAM khalu aSTAviMzati nakSatrANAM tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu caturo'horAtrAn SaT ca muhUrttAn sUryeNa sArddha yogaM yujjanti, tat khalu abhijit / tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu SaT ahorAtrAn ekaviMzatiM ca muhUrttAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti, tAni khalu SaT, tadyathA - zatabhiSA bharaNI ArdrA AzleSA svAtI jyeSThA, tatra yAni tAni trayodaza ahorAtrAn dvAdazamuhurttAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti tAni khalu paJcadaza, tadyathA-zravaNo dhaniSTA pUrvabhAdrapadA revatI azvinI kRttikA mRgazirA puSyaM maghA pUrvAphAlgunI hasta citrA anurAdhA mUlaM pUrvASADhA, tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu viMzatim ahorAtrAn trIn ca muhuttoMna sUryeNa sArddhaM yogaM yuJjanti tAni khalu SaT, tadyathA - uttarabhAdrapadA rohiNI punarvasU uttaraphAlgunI vizAkhA uttarASADhA || sU0 34 // || dazamasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam // TIkA - dazamaprAbhRtasya prathamaprAbhRtaprAbhRte nakSatrANAM candreNa sAkaM yogaM samyag vivicya samprati - sUryeNa saha yogam abhididhitsurAha - 'tA eesi NaM' ityAdinA - 'tA eesa NaM aTThAvIsare NakkhattANaM asthi Nakkhatte je NaM cattAri ahorate chacca muhutte TIkArtha- dasaveM prAbhRta ke pahale prAbhRtaprAbhRta meM nakSatroM ke candra ke sAtha yoga kA sucArurUpa se vivecana kiyA gayA hai / aba sUrya ke sAtha nakSatroM ke yoga batAne ke liye kahate haiM - ( tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM asthi Nakkhate jeNaM cattAri ahoratte chacca muhutte sUreNa saddhiM jAyaM joeMti) nakSatroM TIkA -dasamAM prAbhutanA pahelA prAmRta prabhRtamAM nakSatronA caMdranI sAthenA yAganu sArI rIte vivecana karavAmAM Avela che. have sUryanI sAthe nakSatronA yAga batAvavA mATe Ithana zvAmAM Ave che - ( tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM asthi Nakkhatte je zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 34 dazamaprAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam _____683 sUreNa saddhiM joyaM joeMti' tAvat eteSAM khalu aSTAviMzati nakSatrANAM santi nakSatrANi yAni khalu caturo'horAtrAn SaT ca muhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yujanti ||-taavt-nksstraannaaN sUryeNa saha yogavicAraM zrayatAM tAvada , iti bhagavAn bodhayati-eteSAM purA pratipAditAnAm aSTAviMzate nakSatrANAM madhye santi tAdRzAni nakSatrANi yAni nakSatrANi svabhogasamaye caturo'horAtrAn SaT ca muhUrtAn sUryeNa saha yoga-yuti yuJjanti-yogaM samupayAnti // tathA ca-'atthi NakkhattA jeNaM cha ahoratte ekavIsaM ca muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, atthi NakkhattA jeNaM terasa ahoratte bArasayamuhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, atthi NakkhattA jeNaM vIsaM ahoratta tiNi ya muhutte svareNa saddhiM joyaM joeMti,' santi nakSatrANi yAni khalu SaT ahorAtrAn ekaviMzatiM ca muhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yujanti, santi nakSatrANi yAni khalu trayodaza ahorAtrAn dvAdaza ca muhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yujanti, santi nakSatrANi yAni khalu viMzatim ahorAtrAn trIn ca muhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yujanti // aSTAviMzati nakSatrANAM madhye tAdRzAnyapi nakSatrANi santi yAni khalu svabhogakAle SaT ahorAtrAn ekaviMzatiM ca muhUrtAn sUryeNa saha yogaM samupayAnti // tathA ca tAnyapi nakSatrANi santi yAni nakSatrANi trayodaza ahorAtrAn dvAdaza ca muhUrtAn yAvat sUryeNa sArddha ke sUrya ke sAtha kA yoga sUniye isa prakAra bhagavAn kahate haiM-ye pahale pratiprAdita aThAIsa nakSatroM ke madhya meM aise nakSatra hote haiM ki jo apane bhoga. kAla meM cAra ahorAtra evaM chaha muhUrta sUrya ke sAtha yoga prApta karate haiN| tathA (asthi NakkhattA jeNaM cha ahoratte ekavIsaM ca muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, asthi NakkhattA jeNaM terasa ahoratte bArasamuhatte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, asthi NakkhattA jeNaM vIsaM ahoratte tiNi ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti) aThAIsa nakSatroM meM aise bhI nakSatra hote haiM jo apane bhogakAla meM chaha ahorAtra evaM ikkIsa muhUrta paryanta sUrya ke sAtha yoga prApta karate haiM, tathA aise bhI nakSatra hote haiM jo nakSatra teraha ahorAtra evaM bAraha muharta paryanta cattAri ahoratte chacca muhutte sUreNa saddhiM joya joeMti) nakSatrono sUrya nI sAyanA yoga sAMbhaLe A pramANe bhagavAna kahe che-A pahelAM pratipAdana karavAmAM Avela aThavyAvIsa nakSatro hoya che ke je pitAnA bhaMga kALamAM cAra aherAtra ane cha muhUrta sUryanI sAthe yoga prApta 42 che. tathA (asthi NakkhattA je NaM cha ahoratte ekatrosaMca muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, atthi NakkhattA je NaM terasa ahoratte bArasamuhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, asthi NakkhattA je NaM vIsaM ahoratte tiNNi ya muhutte sUreNa saddhiM joya joeMti) madhyAvAsa nakSatromAM evA paNa nakSatra hoya che je potAnA bhaMga kALamAM cha ahorAtra ane ekavIsa muhUrta paryanta sUryanI sAthe vega prApta kare che. tathA evA paNa nakSatro hoya che je nakSatra tera harAtra ane bAra muhUrta paryaH sUryanI sAthe vega kare che. tathA evA paNa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre yogamupanayanti, evaM ca tAdRzAnyapi nakSatrANi santi yAni khalu svacArasamaye viMzati mahorAtrAn trIn muhUttAMzca yAvat sUryeNa samaM yogaM yuJjanti // evaM sAmAnyena bhagavatA mahAvIrasvAminA pratipAdite sati vizeSAvagamanimittaM bhUyo'pi bhagavAn gautamaH pRcchati'tA eesiNaM aTThAvIsAe NakkhattANaM kayare Nakkhatte jeNaM cattAri ahoratte chacca muhutte sUreNa saddhiM jogaM joeMti, kayare Nakkhatte jeNaM cha ahoratte ekavIsamuhatte sUreNa saddhiM joyaM joeMti' tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAM katarANi nakSatrANi yAni khalu caturo'horAtrAn SaT ca muhAna sUryeNa sArddha yogaM yujanti, katarANi nakSatrANi yAni khalu SaT ahorAtrAn ekaviMzatimuhartAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti ||-taavt-bhgvn ! vizeSarUpeNa eteSAM nakSatrANAM sUryeNa sAkaM yogamabhidhIyatAM tAvat eteSAM puroditAnA maSTAviMzatinakSatrANAM madhye katarANi nakSatrANi tAdRzAni santi yAni khalu svabhogasamaye sUryeNa sAkaM caturo'horAtrAn SaT muhUrtIMzca yAvat yogaM samupayAnti ? / evaM ca katarANi nakSatrANi SaT ahorAtrAn ekaviMzati muhUtAMzca sUryeNa samaM yogaM samupayAnti ? // tathA casUrya ke sAtha yoga karate haiM, tathA aise bhI nakSatra hote haiM jo apane cAra kAla meM vIsa ahorAtra evaM tIna muhUrta paryanta sUrya ke sAtha yoga karate haiN| isa prakAra bhagavAna mahAvIrasvAmIne sAmAnya se pratipAdana karane para vizeSa jAnane ke hetu se phira se zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM kayare Nakkhatte je NaM cattAri ahoratte chacca muhutte sUreNa saddhiM jogaM joeMti, kayare Nakkhatte je NaM cha ahoratte ekavosamuhutte sareNa saddhiM jogaM joeMti) he bhagavan vizeSa rUpa se sUrya ke sAtha yoga karate have ye pahale kahe huve aThAIsa nakSatroM meM kitane nakSatra aise hote haiM jo svabhoga samaya meM sUrya ke sAtha cAra ahorAtra evaM chaha muhUrta paryanta yoga ko prApta karate haiM tathA ca kitane nakSatra chaha ahorAtra evaM ikkIsa muharta paryanta sUrya ke sAtha yoga prApta karate haiM ? tathA ca (kayare NakkhattA je NaM terasa ahonakSatra hoya che jeo pitAnA saMcaraNa samayamAM visa ahorAtra ane traNa muhUrta paryata sUryanI sAthe yoga kare che. A pramANe bhagavAna mahAvIrasvAmIe sAmAnya rIte pratipAdana karavAthI vizeSa jANavAnA hetuthI pharIthI zrIgautamasvAmI prabhuzrIne prazna pUche che(taa eesi gaM advAtrIsAra NakkhattANaM kayare Nakkhatte je NaM cattAri ahoratte chacca muhutte sUreNa saddhiM jogaM joeMti, kayare Nakhatte je NaM cha ahoratte ekatrIsamuhutte sUreNa saddhiM jogaM joeMti) he bhagavana vizeSa 35thI sUrya nI sAthe yo 42di 20 paDeTA upAmA sApesa aThayAvIsa nakSatramAM keTalA nakSatra evA hoya che, ke jeo svabhega kALamAM sUryanI sAthe cAra ahorAtra ane cha muhUrta paryanA yoga prApta kare che. tathA keTalA nakSatra che ahorAtra bhane mevIsa muhUta paya-ta sUryanI sAthe yA prApta 72 cha ? tathA (kayare NakkhattA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 34 dazamaprAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam 685 'kayare NakkhattA je NaM terasa ahoratte bArasamuhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, kayare NakkhattA jeNaM vIsaM ahoratte sUreNa saddhiM joyaM joeMti' katarANi nakSatrANi yAni khalu trayodaza ahorAtrAn dvAdaza muhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yujanti, katarANi nakSatrANi yAni khalu viMzatim ahorAtrAn sUryeNa sAddhaM yogaM yujanti ||-ktraanni-kti saMkhyAkAni kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi tAdRzAni santi yAni khalu krAntivRtte svabhogakAle sUryeNa samaM trayodazAhorAtrAn dvAdazamuhatAMzca yuti yujanti, evaM ca kati saMkhyAkAni kiM nAmadheyAni ca tAdRzAni nakSatrANi santi yAni khalu krAntivRtte bhramatA sUryeNa sAkaM kevalaM viMzatim ahorAtrAn yutiM kurvantIti pRthak pRthak vivecanapUrvakaM bodhayantu bhagavanta iti vinamrasya ziSyabhAvaprapannasya bhagavato gautamasya savizeSa praznaM zrutvA savizeSaM vivecayituM bhagavAnAha-'tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM tattha je se Nakkhatte jeNaM cattAri ahoratte chacca muhatte sUreNa saddhiM joyaM joeMti se NaM abhIyI,' tAvat eteSAM khalu aSTAviMzati nakSatrANAM tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu caturo'horAtrAn paT ca muhUrtAn sUryeNa ratte bArasamuhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, kayare NakkhattA jeNaM vIsaM ahoratte sUreNa saddhiM joyaM joeMti) kitanI saMkhyA vAle evaM kauna kauna se nAma vAle nakSatra aise haiM jo krAMti vRtta meM apane bhogakAla meM sUrya ke sAtha teraha ahorAtra evaM bAraha muhUrta paryanta yoga prApta karate hai| evaM kauna se nakSatra tathA kauna se nAmavAle nakSatra aise hai jo krAMti vRtta meM bhramaNa karate huve sUrya ke sAtha kevala vIsa ahorAtra yuti karate haiM / yaha pRthak pRthak vivecana pUrvaka Apa kahie, isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara savizeSa vivecana pUrvaka bhagavAn uttara dete haiM-'tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM tattha je se Nakkhatte je NaM cattAri ahoratte chacca muhatte sUreNa saddhiM joyaM joeMti se NaM abhIyI) ye pahale kahe huve aThAIsa nakSatroM meM jo nakSatra cAra je NaM terasa ahorane bArasamuhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, kayare NakkhattA je NaM vIsa ahoratte sUreNa saddhiM joyaM joeMti) TI sadhyAvANI ane 4yA yA nAmavANA nakSatrI evA che ke jeo kAMti vRttamAM potAnA bhaMga kALamAM bhramaNa karIne sUryanI sAthe tera ahorAtra ane bAra muhUta sudhI ega kare che. tathA kayA nAmavALA nakSatro evA che ke je krAMtI vRttimAM bhramaNa karIne sUryanI sAthe kevaLa vIsa ahorAtra yuti kare che. A judA judA prakAranI vivecana karIne Apa kaho A pramANe zrIgautama svAmInA praznane sAMbhaLIne savizeSa vivecana pUrvaka tene uttara ApatAM bhagavAna kahe che(taa eesi NaM aTThAvIsAe khattANaM tattha je se Nakhatte je NaM cattAri ahorAtte chacca muhutte sUrieNa saddhiM joyaM joeMti se gaM abhiyI) pAsa vAmAM Avesa 2 // 24yAvAsa nakSatramAM je nakSatra cAra ahorAtra ane cha muhUrta paryata sUryanI sAthe yuti kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ 686 sUryaprajJaptisUtre sArddha yogaM yujanti tat khalu abhijit ||-taavt-vishessvivecnN zrUyatA tAvat pRthag vivicyocyata iti bhagavAn vivRNoNi-eteSAM-puroditAnA maSTAviMzati nakSatrANAM madhye yannakSatraM caturo'horAtrAn pai muhattAMzca sUryeNa saha yuti yunakti, tadekamabhijinnakSatramavaseyam / yathoktaM pUrvAcAryapradarzitamidaM sUryayogaviSayaM prakaraNaM granthAntare-'jaM rikkhaM jAvaie vaccai caMdeNa bhAga sattaTThI / taM paNabhAge rAiMdiyassa sUreNa tAvaie // 1 // arthAd yat RkSaM-yannakSatraM yAvato rAtrindivasya-ahorAtrasya sambandhinaH saptapaSTibhAgAn candreNa sahayogaM vrajanti tannakSatraM rAtriMdivasya paJcabhAgAn tAvataH sUryeNa sAkaM vajantItyakSaragamaniketi / tatrAbhijinnakSatramekaviMzati saptapaSTibhAgAn candreNa samaM vartate, tenAtra etAvataH paJcabhAgAn ahorAtrasya sUryeNa samaM vartamAna mavaseyam , ekaviMzatizca paJcabhirbhAge hRte sati 21:5% 46 labdhAzcatvAro'horAtrAH ekazca paJcamo bhAgo'vatiSThate / sa ca muhUrtAnayanAya triMzatA guNyate paJcabhi hiyate ca labdhAH SaNmuhUrtAH, 6430==6 muhUrtAH, yathAkrameNa nyAsaH ahorAtra evaM chaha muhUrta sUrya ke sAtha yuti karate haiM aisA eka abhijit nakSatra hai| isa viSaya meM pUrvAcAryoM ne sUrya yoga viSayaka prakaraNa meM anya granthAntara meM kahA hai jo isa prakAra se hai-(jaM rikkha jAvaie vaccai, caMdeNa bhAga sattaTTI / taM paNabhAge rAiMdiyassa sUreNa tAvaie // 1 // arthAt jo nakSatra jitane ahorAtra saMbaMdhI sarasaTha bhAga candra ke sAtha yoga ko prApta karate haiM, vaha nakSatra rAtri divasa kA pAMca bhAga paryanta sUrya ke sAtha gamana karatA hai aisA gamaka samajeM / isa prakAra abhijit nakSatra saDasaThiyA ikkIsa bhAga candra ke sAtha rahatA hai, ataH yahAM para ahorAtrakA pAMca bhAga sUrya ke sAtha vartamAna honA samaja leveM / ikkIsa kA pAMca bhAga karane se 21:546 cAra ahorAtra evaM eka ahorAtra kA pAMcavAM bhAga ho jAtA hai| usako muharta banAne ke lie tIsa se guNA kare tathA pAMca se bhAga deve to cha muhUrta labdha hotA hai 6430 626 isa prakAra yathAkrama 4 cAra ahorAtra evaM chaha muhUrta ho jAtA hai, kahA evuM eka abhijIta nakSatra che. A saMbaMdhamAM pUrvAcAryoe sUrya yoga saMbaMdhI prakaraNamAM satya athAntaramA 46 cha re ! pramANe cha -(taM rikkhaM jAvaie vaccai, caMdeNa bhAga sattaTrI / taM paNabhAge rAidiyarasa sUreNa tovaie // 1 / / arthAt he nakSatra sA mAherAtra saMbaMdhI saDasaTha bhAga caMdranI sAthe vega prApta kare che, e nakSatra rAtri divasano paMca. mAMza bhAga sudhI sUryanI sAthe gamana kare che. A pramANene gamaka samaje. A rIte abhijIta nakSatra saDasaThiyA ekavIsa bhAga caMdranI sAthe rahe che, tethI ahIyAM ahorAtrane pAMcama bhAga sUyAnI sAthe rahe tema samajavuM. ekavIsanA pAMca bhAga karavAthI 21pa4 cAra ahorAtra ane eka ahorAtrane pAMcame bhAga thaI jAya che. tenA muhUrta banAvavA mATe trIsathI guNavAmAM Ave ane pAMcathI bhAgavAmAM Ave te cha muharta maLI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 34 dazamaprAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam 4 ahorAtrAH, 6 muhurttAH / uktaJca 687 'abhiI chacca muhutte cattAriya kevale ahora || sUreNa samaM vacca itto sesANa vacchAmi // NakkhattA jeNaM cha ahora taM ( atra granthAgraM0 3000 ) ityAdi // atha - ' tattha je te ekavIsa ya muhutte sUrieNa saddhiM joyaM joeMti te NaM cha, jahA - satabhisayA bharaNI addA assA sAtI jeTThA' tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu paT ahorAtrAn ekavizatiM ca muhUrttAn sUryeNa sArddhaM yogaM yujjanti tAni khalu SaT / tadyathA - zatabhiSA bharaNI ArdrA azleSA svAtI jyeSThA // - tatra - aSTAviMzatinakSatramadhye tAdRzAni yAni khalu nakSatrANi santi teSAM SaT saMkhyAH varttante, yathA teSAM nAmAni - zatatArA- bharaNI - ArdrA- azleSA svAtI jyeSThA ceti SaNNakSatrANi svabhogasamaye sUryeNa sAkaM paD ahorAtrAn ekaviMzatiM ca muhUrttAn yAvat yogaM samupayAnti / tathAhi-- etAni nakSatrANi pratyekaM candreNa samaM sArddhAn bhI hai- 'abhII chacca muhutte cattAri ya kevale ahorate / sUreNa samaM vaccai, itto sesANa bucchAmi // (atra granthAgraM0 3000) ityAdi (tattha je te NakkhattA je NaM cha ahorase ekavIsa ca muhate sUrieNa saddhiM jo joeMti, teNaM cha, taM jahA - satabhisayA, bharaNI addA assA sAtI jeTThA) una aThAIsa nakSatroM meM aise jo nakSatra hote haiM jinakI chaha saMkhyA hotI hai, jinakA nAma isa prakAra se hai -zatatArA, bharaNI, ArdrA, azleSA, svAtI jyeSThA isa prakAra se chaha hote haiM ye chaha nakSatra svabhoga kAla meM sUrya ke sAtha chaha ahorAtra evaM ikkIsa muhUrta paryanta yAvat yoga karate haiM / kahane kA bhAva yaha hai ki ye pratyeka nakSatra candra ke sAtha sArdhaM tetAsa ahorAtra evaM eka ahorAtra kA sar3asaTha Ave che. +30==6 A pramANe kramAnusAra cAra aheArAtra ane cha muhU thaI laya che. dhuMyAgu che. abhII chacca muhutte, catariya kele ahora | sUreNa samaM vaccai, itto sesANa vacchAmi // atra granthAma, 3000 / tyAhi (tattha je te NakkhattA jeNaM cha ahoratte ekatrI ya muhutte sUrieNa soddha joyaM joeMti, te NaM cha, taM jahA satabhisayA bharaNI adA assesA sAtI jeTTA ) me madhyAvIsa nakSatrobhAM ne nakSatro mevA hoya che se lenI cha saMkhyA thAya che tenA nAme A pramANe che-zatatArA bharaNI A azleSA svAtI jyeSThA A rIte cha thAya che A nakSatro peAtAnA bhAgakALamA sUryanI sAthe cha aheArAtra ane ekavIsa muhUta panta yAvat yAga kare che, kahevAnA bhAva e che ke-A dareka nakSatro caMdranI sAthe sADhI tetrIsa ahArAtra ane eka aherAtranA sAsayiA bhAga sudhI upabhAga kare che zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ 688 sUryaprajJaptisatra trayastriMzat saMkhyAkAn saptaSaSTibhAgAn ahorAtrasya samupabhogaM vrajanti, eteSAmapArddhanakSatratvAditi, tata etAvataH paJcabhAgAn ahorAtrasya sUryeNa samaM vrajanti, pratyeka nakSatrANi pUrvokta pratipAditaprAmANyAt / sArddhatrayastriMzatazca paJcabhirbhAge hRte sati (33+3):5= 6 + labdhAH pUrNAH SaT ahorAtrAH pazcAdavaziSyante ca sArddhatrayANAM paJcabhAgAH 33 savarNanena ke muhUrtakaraNArthaM triMzatA guNyante tadA x 30=22 dazottarasya zatadvayasya dazamAMzaH / tato dazabhirbhAge hRte labdhA ekaviMzatirmuhUrtAH 21 mu. / yathAkrameNa nyAsaH -6 ahorAtrAH, 21 muhUrtAH / tenoktaM-SaT ahorAtrAn ekaviMzatiM ca muhUrtAniti / atra pratipAditAnAM zatabhiSAdi SaNNakSatrANA mitthameveti / uktaJcAnyatra granthAntare-'sayabhisayA bharaNIo addA assesasAI jiTThA ya / vaccaMti muhutte ekavIse chacceva ahoratte // 1 // ityAdi // tathA ca-'tattha jete terasa ahoratte duvAlasa ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti teNaM paNNarasa, taM jahA-savaNo dhaNiTThA puvvAbhahavayA revatI assiNI kattiyA maggasiraM bhAga upabhoga karate haiM kAraNa kI ye apArdha nakSatra hote haiN| ataH pUrva pratipAdita prAmANya se itane ahorAtra ke pAMca bhAga sUrya ke sAtha gamana karate haiM / sArdha tetIsa ko pAMca kA bhAga dene para 33+3 =6 pUre cha ahorAtra hote haiM evaM pazcAt 3 // sADe tIna kA pAMcavAM bhAga zeSa rahatA hai| 36 unako - isakA muhUrta banAne ko tIsase guNA kare taba 4301 doso dasa kA dazamAMza hotA hai| isakA dasa se bhAga kare to ikkIsa muhUrta AjAte haiM 21 muhUrta yathAkrama se 6 ahorAtra 21 muhUrta hote haiM ataH kahA hai ki cha ahorAtra evaM ikkIsa muhUrta / yahAM pratipAdita zatabhiSAdi chaha nakSatroM kA isI prakAra kA yoga hotA hai, anyatra granthAntara meM kahA bhI hai-(sayabhisayA bharaNIo addA assesa sAI jiTThA ya vaccaMti muhutte ikkavIse chacceva ahoratte // 1 // ityAdi tathA (tattha je te terasa ahoratta duvAlasamuhutte sUreNa saddhiM kAraNa ke A nakSatro apAI nakSatro hoya che. tethI pahelA pratipAdana karela pramANathI ATalA ahorAtranAM pAMca bhAga sUryanI sAthe gamana kare che sADI tetrIsane pAMcamAM bhAga karavAthI 336=1 pUrA che ahorAtra thAya che. ane 3 sADA traNane pAMcamo bhAga zeSa rahe cha. 30 ne5 =* mAnu muhUta manAyai bhATe trIsathA guNukAma mAve te1.430= 20 base dasane dasamAMza bhAga thAya che. ene dasathI bhAgavAmAM Ave to ekavIsa maha maLI Ave che, 21 mu. kamAnusAra 6 che ahorAtrane 21 ekavIsa muhUrta thAya che. tethI kahyuM che ke-cha ahorAtra ane ekavIsa muhUrta ahIMyAM pratipAdana karela satabhiSakadi 7 nakSatronA ! 14 pramANe yA thAya che. anyatra granthAntaramA yu pAeche. (sayabhisayA bharaNIo, addA assesa sAi jiTThAya / vaccaMti muhutte ikkavose chacceva ahoratte // 1 // 4tyAdi tathA (tattha je te terasa ahoratta duvAlasa yamuhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti te gaM zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 34 dazamaprAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam pUso mahA pubAphagguNI hattho cittA aNurAhA mUlo puvvAsADhA' tatra yAni tAni trayodaza ahorAtrAn dvAdaza ca muhUrtAn sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti tAni khalu pazcadaza, tadyathA -zravaNo dhaniSThA pUrvabhAdrapadA revatI azvinI kRttikA mRgazirA puSpaM maghA pUrva phAlgunI hastaH citrA anurAdhA mUlaM pUrvASADhAH ||-ttr-tessaaN pUrvoktAnAmaSTAviMzate nakSatrANAM madhye tAdRzAni yAni khalu nakSatrANi svabhogasamaye sUryeNa saha trayodaza ahorAtrAn dvAdazamuhUrtIMzca yogaM yujanti tAni khalu paJcadaza saMkhyAkAni santi / tadyathA-teSAM nAmAni krameNa yathA-zravaNo dhaniSThA pUrvabhAdrapadA revatI azvinI kRttikA mRgazirA puSpaM maghA pUrvaphAlgunI hastazcitrA anurAdhA mUlaM pUrvASADhA ceti paJcadaza nakSatrANIti // atrApyupapattiyathA-amUni nakSatrANi paripUrNAn saptapaSTibhAgAn candreNa samaM vrajanti, tatazca sUryeNa saha etAni paJcadaza nakSatrANi ahorAtrasya paJcabhAgAna saptapaSTisaMkhyAn gacchanti, saptaSaSTezva paJcabhirbhAge hRte sati labdhA strayodaza ahorAtrAH, zeSau ca dvau bhAgau tiSThataH 67:5= 13+3 muhUrtakaraNArtha triMzatA guNanena 34306 jAtAH SaSTi paJcamAMzAH / paJcabhirbhAge joyaM joeMti teNaM paNNarasa taM jahA-savaNA dhaNiTThA puvvAbhaddavayA, revaI assiNI kattiyA maggasiraM pUso mahA pubvaphagguNI, hattho cittA aNurAhA, mUlo puvvAsADhA) una pUrvokta aThAIsa nakSatroM meM jo nakSatra upabhoga samaya meM sUrya ke sAtha teraha ahorAtra evaM bAraha muharta yoga karate haiM aise ve paMdraha nakSatra hote haiN| unake nAma isa prakAra se haiM-zravaNa, dhaniSThA, pUrvAbhAdrapadA, revatI, azvinI kRttikA, mRgazirA puSya maghA pUrvaphalgunI hasta citrA anurAdhA, mUla evaM pUrvASADhA / isa prakAra paMdraha nakSatra hai, isa kathana kA bhAva isa prakAra se haiM-ye nakSatra ahorAtra kA paripUrNa sarasaTha bhAga caMdra ke sAtha gamana karatA hai tatpazcAt sUrya ke sAtha ye pandraha nakSatra ahorAtra kA pAMca bhAga evaM eka ahorAtra kA saDasaTha bhAga jAtA hai, sarasaTha ko pAMca se bhAga kare to teraha ahorAtra hote haiM evaM do zeSa rahatA hai 67:5=13+6 isako muhUrta karaneke liye paNNarasa taM jahA-savaNo dhanidvA puvvAbhaddavayA revai. assiNI kattiyA maggasira pUso mahA puvvaphagguNI, hattho cittA aNurAhA mUlo puvvAsADhA) ye pUrvota yAvIsa nakSatrImA nakSatra potAnA bhegakALamAM sUryanI sAthe tera aherAtra ane bAra muhUrta sudhI ega kare cha, sevA 542 nakSatro hAya che. tamanA nAbhI prabhAra cha-zravaNa, dhaniSThA, pUrvAbhAdra padA, revatI azvinI kRttikA, mRgazirA puSya maghA pUrva phAgunI hasta citrA anurAdhA mUla ane pUrvASADhA A rIte paMdara nakSatro che, A kathanane bhAva A rIte che. A nakSatro ahorAtranA pUrepUrA saDasaTha bhAga caMdranI sAthe gamana kare che. te pachI sUryanI sAthe A paMdara nakSatra aherAtranA pAMca bhAga ane eka ahorAtra ne saDasaTha bhAga jAya che. saDasaThane pAMcathI bhAgavAmAM Ave te tera ahorAtra thAya che. ane be zeSa bace che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ 690 sUryaprazaptisUtre hRte labdhAH dvAdaza muhuurtaaH| yathAkrameNa nyAsaH 13 ahorAtrAH, 12 muharttAzca tenoktaM trayodaza ahorAtrAn dvAdazamuhUrtAzceti / uktazcAnyatrApi-'avasesA NakkhattA paNNarasavi sUrasahagayA jati0 / bArasa ceva muhutte terasa ya same ahoratte // 1 // ityAdi / itthaM zravaNAdi paJcadaza nakSatrANi svabhogasamaye sUryeNa sAkaM trayodaza ahorAtrAn dvAdaza muhUtAMzca yogaM vrajanti // tathA-'tattha je te NakkhattA jeNaM vIsaM ahoratte tiNNi ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMti, teNaM cha, taM jahA-uttarAbhadavayA rohiNI puNavvasU uttaraphagguNI visAhA uttarAsADhA' tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu viMzatim ahorAtrAn trIn ca muhAna sUryeNa sArddha yogaM yuJjanti tAni khalu SaT, tadyathA-uttarabhAdrapadA rohiNI punarvasa uttaraphalgunI vizAkhA uttarASADhA ||-ttr-tessaamssttaaviNshte nakSatrANAM madhye tAhazAni yAni nakSatrANi viMzati mahorAtrAn trIn muhatAMzca yAvat svabhramaNakAle sUryeNa sAkaM yogamaznuvate tAni SaT saMkhyAkAni santi / tadyathA-yathA pUrva krameNa teSAM nAmAnitosase guNA kare +30==60 sATha kA paMcamAMza hotA hai isako pAMca se bhAga kare to bAraha muharta hotA hai| isa kA krama isa prakAra se haiM 13 teraha ahorAtra 12 bAraha muhUrta ataH kahA hai ki teraha ahorAtra evaM bAraha muhUrta / anyatra bhI aisA kahA hai-(avasesA NakkhattA paNNarasa vi sUra sahagayA jti| bArasa ceva muhutte terasa ya same ahoratte // 1 // ityAdi isa prakAra zravaNAdi paMdraha nakSatra svabhoga kAla meM sUrya ke sAtha teraha ahorAtra evaM bAraha muhUrta paryanta yoga karate haiN| tathA (tattha je te NakkhattA je NaM vIsaM ahoratte tiSNi ya muhatte sareNa saddhiM joyaM joeMti, te NaM cha, taM jahA-uttarAbhavayA rohiNI puNavvasU uttaraphagguNI visAhA uttarAsADhA) una aThAvIsa nakSatroM meM jo nakSatra bIsa ahorAtra evaM tIna muhUrta yAvat svabhramaNa kAla meM sUrya ke sAtha yoga prApta karate haiM, aise chaha nakSatra hote haiN| unakA kramAnusAra nAma isa 675=13 AnA muhUrta karavA mATe trIsathI guNavAmAM Ave 3430=0 sAIThane paMcamAM thAya che. Ane pAMcathI bhAgene bAra muhUrta thAya che. Ane kama A pramANe che. 13 tera aherAtre 12 bAra muhUrta tethI ja kahyuM che ke tera aherAtra ane bAra bhaData, anyatra 5 mA 8 pramANe 4usa cha-(avasesA NakkhattA paNNattA paNNarasa visUra sahagayA jaMti, bArasa ceva muhutte terasa ya same ahoratte // 1 // tyA yA pramANe zrA paMdara nakSatra sva bhegakALamAM sUryanI sAthe tera ahorAtra ane bAra muhUrta sudhI vega cha. tathA (tattha je te NakkhattA je NaM vIsaM ahoratte tiNi ya muhutte sUreNa saddhiM joyaM joeMtti te o cha taM jahA-uttarAbhavayA rohiNI puNavvasU. uttaraphagguNI visAhA UttarasADha.) e aThayAvIsa nakSatromAM je nakSatra vIsa aDorAtra ane traNa muhUrta yAvat pitAnA bhramaNa kALamAM sUryanI sAthe yuga prApta kare che, evA che nakSatro hoya che. tenA kramAnusAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 34 dazamaprAbhRtasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtam uttarabhAdrapadA rohiNI punarvasU uttaraphalgunI vizAkhA uttarASADhA ceti SaT nakSatrANi tAdRzAni santi / atrApi upapatti yathA-etAni hi SaDapi nakSatrANi pratyekaM candreNa samaM saptapaSTibhAgAnAM zatamekasya ca saptapaSTibhAgasyAI vrajanti / tatazcaitAvataH pazcabhAgAn ahorAtrasya sUryeNa samaM vrajanamavagantavyam , tatazca sArddhazataM paJcabhirbhAge hRte sati (1003) :520+20+ labdhAH viNshtirhoraatraaH| avaziSTazcaitat . muhUrtakaraNArtha triMzatA saMguNya dazabhi bhAMge hRte sati x30==3 muhUrtAH / krameNa nyAsaH 20 ahorAtrAH, 3 muhUrtAzca / ataukta meteSA muttarabhAdrapadAdi SaNNakSatrANAM kRte-viMzatim ahorAtrAn trIn muhUrtAzceti sUryeNa saha yogaM vajantIti ||suu0 34 // 'dasamassa bitIya' iti|| dazamasya dvitIyaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // prakAra se haiM-uttarA bhAdrapadA, rohiNI, punarvasU , uttaraphalgunI, vizAkhA, uttarASADhA ye chaha nakSatra aise hote haiN| yahAM para bhI bhAvanA isa prakAra se haiN| ye chaha nakSatra pratyeka candra ke sAtha ekaso sarasaTha tathA sarasaTha bhAga kA AdhAbhAga gamana karatAhai, tatpazcAt ye ahorAtra ke pAMcavAM bhAga sUrya ke sAtha gamana karate hai, DeDhaso ko pAMcase bhAga karane para (1003):520420 + isa prakAra vIsa ahorAtra hote haiM, tathA zeSa bacate hai isakA muhUrta karane ke liye tIsa se guNA karake dasa se bhAga kare +303 muhUrta hote hai, kramanyAsa isa prakAra se haiM 20 vIsa ahorAtra evaM 3 tInamuhUrta, ataH isa prakAra se kahA hai ki uttara bhAdrapadAdi chaha nakSatroM ke vIsa ahorAtra evaM tIna muhUrta sUrya ke sAtha yoga rahatA hai ||suu0 34 // dasaveM prAbhRta kA dUsarA prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-2 // nAmA 2 // pramANe cha. uttarAbhAdra 54aa, DiNI, punarvasu, utta206gunI, vizAmA, uttshSADhA, A che nakSatro evA hoya che. ahIMyAM paNa A pramANanI bhAvanA samajavI.-A che nakSatro dareka caMdranI sAthe eka saDasaTha tathA saDasaTha bhAgane ardho bhAga gamana kare che. te pachI ahorAtrane pAMcame bhAga sUryanI sAthe gamana kare che, DeDha ne pAMcathI bhAgavAthI 1001:520x120+9 20 zata vIsa pdde|2|3 thAya cha bhane me 4in zeSa 1dhe che. AnA muhUrta karavA mATe trIsathI guNa karIne darAthI bhAge 1.430==3 te A rIte traNa muhUrta thAya che. kramanyAsa A pramANe che. 20 vIsa aherAtra ane 3 traNa muhUrta ataH A rIte kahela che ke uttarabhAdrapadAdi che nakSatronA vIsa aherAtra ane traNa muhUrta paryata sUryanI sAthe yoga rahe che. sU0 34 che dasamA prAbhUtanuM bIjuM prAbhRtaprAbhRta samApta 510-2 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ 692 sUryaprajJaptisUtra dazamasya tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam mUlam-tA kahaM te evaMbhAgA AhiyAti vaejjA, tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM asthi NakkhattA evaMbhAgA samakhettA paNNattA, asthi NakvattA pacchaMbhAgA samakkhettA tIsamuhuttA pannattA, asthi NakkhattA NattaMbhAgA avaDDakhettA paNNarasamuhuttA paNNattA, asthi NakhattA ubhaya bhAgA divaDhakhettA paNatAlIsaM muhuttA paNNattA, tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM kayare NakkhattA puThavaM bhAgA samaM khettA tIsai muhuttA paNNattA, kayarehito kayarehito kayare NavattA ubhayaM bhAgA divaDDakhettA paNatAlIsai muhuttA paNNattA / tA eesi NaM aTThAvIsAe NakvattANaM tattha je te NavattA puvvaMbhAga samakkhettA tIsai muhuttA paNNattA te NaM cha, taM jahA-puvApohavayA kattiyA maghA puba phagguNI mUlo puvvAsADhA, tattha je te NakkhattA pacchaMbhAgA samakkhettA tIsai muhuttA paNNattA, te NaM dasa, taM jahA-abhiI savaNo dhaNiTThA revaI asmiNI migasiraM pUso hantho cittA aNurAhA, tattha je te NakkhattA gattaMbhAgA addhaddhakhettA paNNarasamuhuttA paNNattA, te NaM cha, taM jahAsayabhisayA bharaNI addA assesA sAtI jeTThA, tattha je te NakkhattA ubhayaM bhAgA divaDDakhettA paNatAlIsaM muhuttA paNNatA te NaM cha, taM jahA-uttarApoTThavayA rohiNI puNavvasU uttarApharaguNI visAhA uttarAsADhA sU0 35 // ||dsmss tatIya pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat kathaM te evaM bhAgAni AkhyAtAnIti vadet / tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAM santi khalu nakSatrANi evaM bhAgAni samakSetrANi prajJaptAni, santi nakSatrANi pazcAd bhAgAni samakSetrANi triMzad muhUrtAni prajJaptAni, santi nakSatrANi naktaM bhAgAni apArddhakSetrANi paJcadazamuhUrtAni prajJaptAni, santi nakSatrANi ubhayabhAgAni dvayarddhakSetrANi pazcacatvAriMzanmuhUrtAni prajJaptAni / tAvad eteSAmaSTAviMzatinakSatrANAM katarANi nakSatrANi pUrvabhAgAni samakSetrANi triMzanmuhUrtAni prajJaptAni / katarebhyaH katarebhyaH katarANi nakSatrANi umayabhAgAni dvayarddhakSezaNi paJcacatvAriMzanmuhUrtAni prajJaptAni, / tAvat etepAsaSTApiMzati nakSatrANAM tatra yAni tAni nakSatrANi pUrvabhAgAni samakSetrANi triMzamuhUrtAni prajJaptAni zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 35 dazamaprAbhRtasya tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 693 tAni khalu SaT / tadyathA-pUrvApauSThapadA kRttikA maghA pUrvaphAlgunI mUlaM pUrvASADhA, / tatra yAni nakSatrANi pazcAd bhAgAni samakSetrANi triMzanmuhartAni prajJaptAni tAni khalu daza, tadyathA-amijita zravaNo dhaniSThA revatI azvinI mRgazirA puSyaM hastaH citrA anurAdhA, / tatra yAni tAni nakSatrANi naktaMbhAgAni apArddhakSetrANi pazcadazamuhartAni prajJaptAni tAni khalu paT , tadyathA-zatabhiSA bharaNI ArdA azleSA svAtI jyeSThA, tatra yAni tAni nakSatrANi ubhayabhAgAni dvayarddhakSetrANi pazcacatvAriMzanmuhUrtAni prajJaptAni tAni khalu SaT , tadyathAuttarAprauSThapadA rohiNI punarvasU uttaraphAlgunI vizAkhA uttarASADhA / / sU0 35 // // dazamasya tRtIya prAbhRtaprAbhRta samAptam // TIkA-yoge kiM te vastu AkhyAtamiti dazamasya prAbhRtasya prathamadvitIyayoH prAbhRtaprAbhRtayo madhye candrasUryayoH sAkaM nakSatrANAM yogaM samyag vivicya samprati-(evaM bhAgAni nakSatrANi vaktavyAnIti) tRtIyaprAbhRtaprAmRta sambandhi praznasUtramAha-'tA kahaM te evaM bhAgA' ityAdinA 'tA kahaM te evaMbhAgA AhiyAti vaejjA' tAvat kathaM te evaMbhAgAni AkhyAtAni iti vadet // tAvat-zrUyatAM bhagavan ! anyat praSTavyamasti tAvat kathaM-kena prakAreNa bhagavan ! te-tvayA evaM-bhAgAni-cakSyamANa prakArarUpANi ahorAtra vibhAgagatAni bhAgAni nakSatrANi AkhyAtAni-kathitAni iti bhagavAn vadet-kathayet / evamukte gautame dasaveM prAbhRta kA tIsarA prAbhRta prAbhRta TIkArtha-yogake viSaya meM Apake mata se kisa prakAra se kahA hai isa viSaya saMbaMdhI dasaveM prAbhRta ke pahalA evaM dUsarA prAbhRtaprAbhRta meM candra sUrya ke sAtha nakSatroM ke yogasaMbaMdhI kathana sucArU prakAra se kahakarake aba (evaM bhAgAni nakSatrANi vaktavyAni) ahorAtra ke vibhAgapUrvaka ke nakSatra kahe haiM ? isa viSaya viSayaka isa tIsare prAmRtaprAmRta saMbaMdhI praznasUtra kahate haiM-(tA kahaM te evaM bhAgA AhiyAtivaejjA) he bhagavan anya bahuta se viSaya praSTavya hai paraM ca abhI yahI pUchatA hUM ki Apake mata se vazyamANa prakAraka ahorAtra bhAga gata nakSatra kahe gaye haiM so kahiye isa prakAra gautamasvAmI ke prazna karane para dasamA prAbhUtanuM trIjuM prAbhRtaprAbhRta TIkAI-veganA viSayamAM ApanA matathI kevI rIte kahevAmAM Avela che? A viSaya saMbadhI dasamAM prAkRtanA pahelA ane bIjA prAbhRtaprAbhUtamAM caMdra sUryanI sAthe nakSatronA yo samadhI 4thana sabhya5 2thI 4DIna Dave (evaMbhAgoni nakSatrANi vaktavyAni) mI. rAtranA vibhAgapUrvakanA nakSatro kahevA joIe, A viSaya saMbaMdhI A trIjA prAbhRtaprAkRta saMdhI prazna sUtra 4pAmA mA cha-(tA kahaM te evaMbhAgA AhiyAti vaejjA) mApana bIjA ghaNuM viSayenA saMbaMdhamAM pUchavAnuM che paraMtu hamaNA eja pUchuM chuM ke-ApanA matathI vakSyamANa prakAranA aherAtra bhAga saMbaMdhI nakSatro kahelA che? te kahe A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre bhagavAnAha-'tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM atthi NakkhattA evaMbhAgA samakkhettA paNNattA' tAvad eteSA maSTAviMzati nakSatrANAM santi nakSatrANi evaMbhAgAni samakSetrANi prajJaptAni ||-taavditi prAgvat eteSAM-pUrvataH pratipAditAnAm aSTAviMzate nakSatrANAM madhye 'atthi' iti,-santi tAdRzAni nakSatrAni yAni khalu pUrvabhAgAni-divasasya pUrvabhAgagatAni arthAt divasasya pUrvabhAgagazcandrayogasyAdi madhikRtya vidyate yeSAM tAni pUrvabhAgAni, samakSetrANi-samaM-pUrNamahorAtrapramitaM kSetra candrayoga madhikRtya tiSThati yeSAM tAni samakSetrANi ataeva triMzanmuhUrtatulyAni-sampUrNAhorAtrarUpANi prajJaptAni-kathitAni santIti zeSaH // tathA - 'atthi makkhattA pacchaMbhAgA samakkhettA tIsamuhuttA paNpattA' santi nakSatrANi pazcAda bhAgAni samakSetrANi trizanmuhartAni prajJaptAni ||-snti-vrtnte tAdRzAnyapi nakSatrANi bhapaJjare yAni khalu pazcAdbhAgAni-divasasya pazcimabhAgagatAni, arthAt divasasya yaH pazcAttano bhAgastatragatasya candrayogasyAdi madhikRtya vidyate yeSAM tAni pazcAdbhAgAni-divApazcimagatAni samakSetrANi-sampUrNAhorAtravyAptAni, ataeva triMzanmuhUrtAnibhagavAn kahate haiM (tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM asthi NakkhattA evaM bhAgA samakkhettA paNNattA) ye pahale pratipAdita aThAvIma nakSatroM meM (atthi) aise nakSatra haiM jo divasa ke pUrvabhAga meM rahe huve arthAt divasa ke pUrvabhAga meM rahe huve candrayoga ke Adi ko adhikRta karake jA rahe vaha pUrvabhAga vAle nakSatra kahe jAte hai evaM samakSetra-sampUrNa ahorAtra pramitakSetra ko candra yoga ko adhikRta karake rahatA hai vaha samakSetra kahe jAte haiM, ataH tIsa muhUrta tulyamAne sampUrNa ahorAtra rUpa kahe hai, tathA (asthi NakkhattA pacchaM bhAgA samakkhettA tIsamuhuttA paNNattA) aise bhI nakSatra pazcAt bhAga gata hote haiM mAne divasa ke pazcima bhAga gata arthAt divasa kA jo pIche kA bhAga usame rahA huvA candrayoga ke Adi ko adhikRta karake rahe vaha pazcAt bhAgA zrIgItabhAbhInA pUchapAthI bhagavAna se che 3-(tA eesi gaM aTThAvIsAe NakkhattANaM asthi NakkhattA evaM bhAgA samakkhettA paNNattA) 241 pahesa pratipAdana resa madhyAvAsa nakSatromA (atthi) sevA nakSatro cha, hisAnA pUrva bhAgamA 27sA yaMdra yoganA Adine adhikRta karIne je rahe te pUrva bhAgavALA nakSatra kahevAya che. tathA samakSetra arthAt sama eTale pUrNa ahorAtra pramita kSetrane caMdra yogane adhikRta karIne rahe te samakSetra nakSatra kahevAya che. eTale ke trIsa muhUrta tulya arthAt saMpUrNa mArA 35 49 che. tatha! (asthi NakkhatA pacchaMbhAgA samakkhettA tIsamuhuttA vomit) A nakSatro pazcAt bhAgagata hoya che, eTale ke divasanA pazcima bhAga gata eTale ke divasane je pachIne bhAga temAM rahela caMdra ganA Adine adhikRta karIne rahe te pazcAt bhAgagata kahevAya che. tathA samakSetra eTale ke saMpUrNa ahorAtra vyApta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 35 dazamaprAbhRtasya tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam nAkSatriSaSTi ghaTikAtulyAhorAtravyAptAni yAni tAni nakSatrANi prajJaptAni santi-sopapattikaM kathitAni santi tathA-'asthi NakkhattA NataMbhAgA avanakhettA paNNarasamuhuttA pannattA / asthi NakkhattA ubhayaM bhAgA divaDakkhettA paNatAlIsaM muhattA paNNattA' santi nakSatrANi naktaMbhAgAni apArddhakSetrANi paJcadazamuhartAni prajJaptAni / santi nakSatrANi ubhayaMbhAgAni dvayarddhakSetrANi pazcacatvAriMzanmuhartAni prajJaptAni ||-snti-vidynte tAdRzAnyapi nakSatrANi yAni khalu nakSatrANi naktaM bhAgAni-rAtrigatAni-naktaM-rAtrau candrayogasyAdi madhikRtya bhAgaH-avakAzo yeSAM tAni naktaM bhAgAni-rAtrigatabhAgAni ataeva apArddhakSetrANi-arddhamAtrakSetrANi-apagataM-bahiniHsRtam arddham-arddhabhAgaM yasya tadapArddhamarddhamAtramiti zeSaH, apArddhamAtra kSetram-arddhamAtraM kSetram ahorAtrapramitaM yeSAM candrayogasyAdi madhikRtya vidyate yeSAM tAni apArddhakSetrANi, ataeva paJcadazamuhUrtAni-ahorAtra catuthIMzakAla vyAptAni, ahorAtraM ca nAkSatri SaSTighaTikAtulyaM taccaturthAMzazca paJcadazacandrayogamadhigata tathA samakSetra mAne sampUrNa ahorAtra vyApta ata eva tIsa muhUrta mAne nakSatra saMbaMdhI sAThaghaTi kA tulya ahorAtra vyAsa nakSatra kahe hai, tathA (asthi NakvattA NataMbhAgA avakhettA paNNarasamuhattA paNNattA asthi NakttA ubhayaM bhAgA divaDakkhettA paNatAlIsaM muhuttA paNNattA) aise bhI nakSatra hote haiM jo nakSatra naktaMbhAga mAne rAtri gata mAne rAtri meM candrayoga Adi ko adhikRta karake jo bhAga mAne avakAza jinakA ho vaha naktaMbhAga nakSatra kahe jAte haiM arthAt rAtri gata bhAgavAle ata eva ardhamAtra kSetravAle apArdha kSetramAne jisakA AdhA na ho vaha apArdha aise apArdha kSetravAle mAne ahorAtra pramita ardhamAtrakSetra candrayoga ko Adi karake jinakA ho vaha apArdhakSetra kahA jAtA hai, ata eva pandraha muhUrta ahorAtra kA caturthAza kAla vyApi ahorAtra sATha ghaTikA tulya usakA caturthAMza mAne pandraha muhUrta candra yoga ko adhikRta karake pratipAdita kiye haiM, tathA aise bhI nakSatra hote hai ki jo nakSatra eTale ke trIsa muhUrta arthAt nakSatra saMbaMdhI sATha ghaDi barobara aherAtra vyApta nakSatra Deda tathA (asthi Nakhatto pattaMbhAgA avaDDhakhettA paNNarasamuhuttA paNNattA, asthi NakkhattA ubhayaM bhAgA divaDhakhettA paNatAlIsa muhuttA paNNattA) sevA nakSatra he che ke je nakSatra nakbhAga arthAta trigata arthAt rAtrimAM caMdragane adhikRta karIne je bhAga arthAt avakAza jene hoya te nakartA bhAga nakSatra kahevAya che. eTale ke rAtrinA bhAgavALA eTalA mATe ardhamAtra kSetravALA apArdha kSetra eTale kejene adhe bhAga na hoya te apAI evA apAI kSetravALA eTale ke ahorAtranuM ardhamAtra kSetra caMdra rogane Adi karIne je nakSatranuM hoya te apAI kSetra kahevAya che. eTalA mATe ja paMdara muhUrta ahorAtrane catuthAza kALa vyApi ahorAtra sATha ghaDI tulya hoya che tene catuthAza eTale ke paMdara muhUrta caMdragane adhikRta karIne prati zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ 696 sUryaprajJaptisUtre kRtya muhUrttA vidyante yeSAM tAni paJcadazamuhUrttAni bhAgAni prajJaptAni - pratipAditAni santItyarthaH // tathA ca santi tAdRzAnyapi nakSatrANi yAni khalu nakSatrANi ubhayaM bhAgAni - divasarAtrigatAni - ubhayaM - divasarAtrI tasya divasasya rAjezva bhAgAni - ubhayabhAgagatAni candrayogasyAdi madhikRtya vidyate bhAgo yeSAM tAni ubhayabhAgagatAni dvayarddhakSetrANi - sArdaikamAtrakSetra vyAptAni - dvitIyamarddha yasya taddvayarddha - sAImityarthaH sArddhamahorAtrapramitaM kSetra vidyate yeSAM tAni dvayarddhakSetrANi, ataeva paJcacatvAriMzanmuhUrttAni yato hi ekasmin nAkSatri ahorAtre triMzanmuhUrttAH prakalpitAH santi tena sArdaikasminnahorAtre paJcacatvAriMzanmuharttAH yuktiyuktA eva prakalpitA ityarthaH / tenoktaM dvadyarddhakSetrANi paJcacatvAriMzanmuhUrttAni prajJaptAni - yathA tathA pratipAditAni santi / evaM vItarAgeNa kevalajJAnavatA bhagavatA mahAvIrasvAminA sAmAnyenokte sati vizeSabodhArtha punarbhagavAn gautamaH pRcchati - 'tA eesi NaM aTThAvIsa e NakkhattANaM kare NakkhattA puvvaMbhAgA samakkhettA tIsaha muhuttA paNNattA' tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAM katarANi nakSatrANi pUrvabhAgAni samakSetrANi triMzanmuhUrttAni prajJaptAni // ubhayabhAga mAne divasa rAtri gata ubhaya mAne divasa rAtrI isa divasa rAtri kA jo bhAga vaha ubhaya bhAga kahe jAte haiM arthAt dvyardhakSetra arthAt deDhakSetra vyApta mAne sArdha ahorAtra pramita jisakA kSetra ho vaha iyardhakSetra ata eva paiMtAlIsa muhUrta kAraNa kI eka nakSatra saMbaMdhI ahorAtra meM tIsa muhUrta kalpita kiye jAte haiM ataH deDha ahorAtra meM paiMtAlIsa muhUrta yuktiyukta ho kalpita kiye gaye haiM etaeva kahA hai ki rdhakSetra nakSatra paiMtAlIsa muhUrta prajJapta kiye haiM, isa prakAra yathArtha pratipAdita kiye gae haiM, isa prakAra vItarAga kevalajJAnavAn bhagavAn mahAvIrasvAmI ne sAmAnya prakAra se kahane para vizeSa bodha ke liye zrIgautamasvAmI phirase pUchate haiM - (tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM kayare NakkhattA puva bhAgA samakkhettA tIsaha muhuttA paNNattA) zrI gautamasvAmI kahate haiM ki pAdita karela che. tathA evA paNa nakSatra che. ke je nakSatra ubhaya bhAga eTale ke divasa rAtrigata ubhaya eTale visarAta A visarAtrinA je bhAga te ubhaya bhAga kahevAya che. eTale ke Dhaca kSetra arthAt doDha kSetra vyApta eTale sAM aherAtra jeTalu jenu kSetra hAya te Dhaca kSetra eTale ke pistAlIsa muhUta kAraNa ke eka nakSatra sabadhI aheArAtramAM trIsa muhUta kalpita karavAmAM Ave che. tethI doDha ahArAtramAM pistAlIsa muhUta yukti yukta ja kalpita karela che. tethI ja kahyuM che ke drakSetra nakSatranA pistAlIsa muhUta prApta karela che. te A rIte yathArtha ja pratipAdita karela che. A pramANe vItarAga kevaLajJAnavAt bhagavAna mahAvIrasvAmIe sAmAnya prakArathI kahevAthI te vizeSa prakArathI bhaguvA bhATe zrIgautamasvAmI irIthI pUche che - (tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM kayare NavattA pUvvabhAgA samakkhettA tIsaimuhuttA paNNattA) zrIgautamasvAmI Ahe che unhe zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 35 dazamaprAbhRtasya tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam ____697 tAvat-bhagavan ! zrUyatAM tAvadanyo vizeSaH praSTavyo'sti, eteSAM-pUrvataH pratipAditAnAm aSTAviMzate nakSatrANAM madhye katarANi-katisaMkhyAkAni kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi pUrvabhAgAni-divApUrvabhAgagatAni-divasasya pUrvabhAgagazcandrayogasyAdi madhikRtya vidyate yeSAM tAni pUrvabhAgAni samakSetrANi-sampUrNAhorAtravyAptAni, sama-sampUrNa mahorAtrapramita kSetraM candrayogasyAdimadhikRtya vidyate yeSAM tAni samakSetrANi-sampUrNAhorAtragatAni ataeva triMzanmuhUrtAni-triMzanyuhUrtatulyAni-nAkSatripaSTiMghaTikApramitAni prajJaptAni santIti // tathA'kayarehito kayarehiMto kayare NakkhattA ubhayaMbhAgA divaDDakkhettA paNatAlIsaimuhuttA paNNattA' katarebhyaH katarebhyaH katarANi nakSatrANi ubhayabhAgAni dvayarddha kSetrANi pazcacatvAriMzanmuhurtAni prajJaptAni // katarebhyaH katarebhyaH-kiyat kiyat saMkhyAviziSTebhyo nakSatrebhyaH katarANi nakSatrANi-kiyatsaMkhyAkAni nakSatrANi tAdRzAni santi yAni khalu ubhayabhAgAni-divasarAtrigatAni-ubhayaM-divasarAtrI tasya divasasya rAtrezca bhAgAni-ubhayabhAgagatAni candrayogasyAdi madhikRtya vidyate yeSAM tAni ubhayabhAgagatAni dvayarddhakSetrANi-sA kamAtrakSetravyAptAni-dvitIyamarddha yasya tavayarddha-sArdaika mityarthaH-sArddhamahorAtrapramitaM kSetraM vidyate yeSAM he bhagavan ye pUrvapratipAdita aThAIsa nakSatroM meM kauna se nakSatra mAne kitanI saMkhyAvAle evaM kauna nAma vAle nakSatra pUrvabhAga vAle mAne divasa ke pUrvabhAga gata candrayoga kI Adi meM rahe vaha pUrvabhAga gata nakSatra kahe jAte haiM tathA samakSetra mAne saMpUrNa ahorAtra vyApta arthAt saMpUrNa ahorAtra pramita kSetra meM candra ke sAtha yoga karake rahe vaha samakSetra nakSatra kahe jAte haiM, arthAt sampUrNa ahorAtra gata ata eva tIsa muharta pramANa tulya mAne nakSatra saMbaMdhI sATha ghaTikAyukta kahe gaye haiM, tathA (kaparehiMto kayarehito kayare NakkhattA ubhayaM bhAgA divaDakkhetA paNatAlIsaha muhattA paNNattA) kitanI saMkhyAvAle nakSatroM aise haiM jo ubhaya bhAga hote haiM, mAne divasarAtri gata hote haiM, ubhaya mAne divasa rAtrI usa divasa rAtri ke bhAga vaha ubhaya bhAga kahe jAte haiM deDha ahobhagavana A pahelAM pratipAdana karela atha vIsa nakSetromAM kayA nakSatro eTale ke keTalI saMkhyAvALA ane kayA nAmavALA nakSatra pUrvabhAgavALA arthAt divasanA pUrva bhAgamAM rahelA caMdraganI AdimAM rahe tene pUrva bhAga gata nakSatra kahevAmAM Ave che. tathA samakSetra eTale ke saMpUrNa aherAtra vyApta arthAt saMpUrNa ahorAtra jeTalA kSetramAM caMdranI sAthe vega karIne rahe te samakSetra nakSatra kahevAya che. arthAt saMpUrNa aherAtra gata eTale trIsa bhuta prabhAva arthAt nakSatra samAdhI sA8 4thI yuta 498che. tayA (kayare hiMto kayareiiMto kayare NakhattA ubhayaMbhAgA dIvaDUDhakkhettA paNatAlIsai muhuttA paNNattA) keTalI saMkhyAvALA nakSatro evA che je ubhaya bhAga hoya che.? eTale ke divasarAtrigata hoya che? ubhaya eTale divasarAtanA bhAga kahevAya che. doDha ahorAtra jeTaluM kSetra jenuM zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre tAni dvayarddhakSetrANi ata eva paJcacatvAriMzanmuhUrtAni-pazcacatvAriMzanmuhUrttatulyakSetra vyAptAni prajJatAni-tatulyakSetragatAni kayitAni santi iti gautamasya vizeSAzrayaM praznavizeSaM zrutvA bhagavAn prativacanamAha-'tA eesiNaM' ityAdi,-'tA eesi NaM aTAcIsAe NakkhattANaM tattha je te NakkhattA puvrvabhAgA samakkhettA tIsaimuhuttA paNNatA teNaM cha' tAvat eteSA maSTAviMzatinakSatrANAM tatra yAni tAni nakSatrANi pUrvabhAgAni samakSetrANi triMzanmuhurtAni prajJasAni tAni khalu SaT ||-bhgvaan bodhayati-tAvat-vizeSavivecanaM zrUyatAM tAvat eteSAMpUrvataH pratipAditAnAmaSTAviMzate nakSatrANAM madhye vartamAnAni tAdRzAni yAni tAni nakSatrANi tathAbhUtAni santi yAni khalu nakSatrANi pUrvabhAgAni-divA pUrvabhAgavyAptAni-divasasya pUrvabhAgagazcandrayogasyAdi madhikRtya vidyate yeSAM tAni pUrvabhAgAni samakSetrANisampUrNAhorAtravyAptAni sama-sampUrNa mahorAtrapramitaM kSetraM candrayogamadhikRtya vidyate yeSAM tAni samakSetrANi ata eva triMzanmuhUrtAni-nAkSatri ghaTikA tulya kAlavyAptAni yAni nakSatrANi prajJaptAni-pratipAditAni santi, tAni nakSatrANi SaT--SaT saMkhyAkAni santi, teSAM nAmAni yathA-'taM jahA-suvvApodhayA kattiyA mayA puvyAphAguNI mUlo puvvAsADhA' rAtri pramita kSetra jisakA ho vaha dvadhardha kSetravAle kahe gaye haiM, ata eva paiMtAlIsa muharta tulya kSetra vyApta kahe gaye haiM. isa prakAra zrI gautamasvAmI ke vizeSAzrayAtmaka praznako suna karake isakA uttara dete huve bhagavAna kahate haiM(tA eesi NaM aTThAvosAe NakkhattA NaM tattha jete NavattA putvaM bhAgA samakkhettA tIsai muhuttA paNNattA teNaM cha) pahale pratipAdita kiye gaye aThAIsa nakSatroM meM vartamAna aise nakSatra hote haiM jo nakSatra divasa ke pUrvabhAga meM vyApta hote haiM tathA samakSetra vAle mAne sampUrNa ahorAtra vyApta arthAt sampUrNa ahorAtrI pramita kSetra ko candra ke sAtha yoga karake rahe vaha samakSetra kahe jAte haiM isa prakAra ke tIsamuhUrtAtmaka arthAt nakSatra ghaTikA tulya kAla vyApta jo nakSatra hote haiM aise nakSatra chaha kahe gaye haiM, ina ke nAma isa prakAra se haiM-(taM hoya te dvadha kSetravALA kahevAya che. tethI ja pistAlIsa muhUrta tulyakSetra vyApta kahelA che. A pramANe zrI gautamasvAmInA vizeSa prakAranA praznane sAMbhaLIne teno uttara ApatA sApAna 4 cha -(tA eesi NaM aTThAvIsAra NakhattANaM tattha je te NakhattA puvvaMbhAgA samavetta tIsai muhuttA paNNattA te NaM cha) 59i pratipAdana 72kAmA mAsa ma4yAvIsa nakSatramAM rahelA evA keTalA nakSatro hoya che ke je nakSatra divasanA pUrva bhAgamAM vyApta rahe che tathA samakSetravALA eTale ke saMpUrNa aherAtra vyApta arthAt saMpUrNa ahorAtra jeTalA kSetrane caMdranI sAthe ega karIne rahe te samakSetravALA nakSatra kahevAya che. A pramANe trIsa muhUrtAtmaka arthAt nakSatra ghaTikAtulya kALa vyApta je nakSatra hoya che tevA 7 nasatro 46 cha. tenA nAbhA 2 // pramANe che. (taM jahA-puvvApoduvayA, kattiyA maSA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 35 dazamaprAbhRtasya tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam tadyathA-pUrvAgrauSThapadA kRttikA maghA pUrvaphAlgunI malaM pUrvASADhA ||-puurvaagrausstthpdaa-puurvaabhaadrpdaa, pUrvaphAlgunI, pUrvASADheti pUrvAtrayaM kRttikA maghAmUlaM ceti SaT saMkhyAviziSTAni nakSaANi tAdRzAni santi yAni-khalu triMzanmuhartAni samakSetravyAptAni sampUrNAhorAtragatAni bhavantIti / eteSAM gaNitaprakriyA tu asyaiva prAbhRtasya prathamaprAbhRtaprAbhRte dvitIye ca candrasUryayo yogaprakriyAyo 33, 34 sUtra yoSTIkAyAM yathAvat pratipAditaiva, tathaivApi bhAvanIyA, kimatra piSTapeSaNeneti // 'tattha je te NakkhattA pacchaMbhAgA samakkhettA tIsai muhattA paNNatA teNaM dasa, taM jahA-abhiI sabaNo dhaNidvArevaI assiNI migasiraM pUso hattho cittA aNurAhA' tatra yAni tAni nakSatrANi pazcAd bhAgAni samakSetrANi triMzanmuharauni prajJaptAni tAni khala daza, tadyathA-abhijit zravaNo dhaniSTA revatI azvinI mRgajahA-puvvApohavayA, kattiyA, maghA puvvAphagguNI mUlo puvvAsADhA) pUrvA pauSTapadA, pUrvA bhAdrapadA, pUrvAphAlgunI, evaM pUrvASADhA arthAt tIna pUrvA kRttikA maghA, evaM mUla isa prakAra chaha nakSatra aise hote haiM jo tIsa muhUrta paryanta samakSetra vyApta hokara saMpUrNa ahorAtra gata hote haiM, isa kI gaNita prakriyA isI prAbhRta ke prathama evaM dUsare prAbhRtaprAbhRta meM candra sUrya ke yoga prakriyA meM 33-34 sUtra kI TIkA meM yathAvat pratipAdita karake kahI gaI hai, usI prakAra yahAM para bhI samajaleveM adhika piSTa peSaNa se kyA lAbha (tattha je te NakkhattA pacchaM bhAgA samakkhettA tIsai muhattA paNNattA teNaM dasa, taM jahA-abhII savaNo dhaNiTThA, revaI assiNI migasiraM pUso hattho cittA aNurAhA) ina aThAvIsa nakSatroM meM jo nakSatra divasa ke pazcAt bhAga gata ho tathA samakSetra mAne sampUrNa ahorAtra meM vyApta ata eva tIsa muhUrta vyApta mAne nakSatra saMbaMdhI sATha ghaTikA tulya kAlavyApta jo nakSatra kahe hai aise nakSatra dasa hote haiM, unake nAma isa puvAphagguNI mUlo puvvAsADhara) pUprio454A, pUAidrapahA, pudinI mane pitA eTale ke traNa pUrva kRttikA maghA ane mULa A pramANe che nakSatra evA hoya che, je trIsa muhUrta paryanta samakSetra vyApta thaIne saMpUrNa ahorAtra gata hoya che. A kathananI gaNita prakriyA A prAbhUtanA pahelA ane bIjA prAbhRtaprAkRtamAM caMdra sUryanA pega prakriyAmAM sUtra 33-34-nI TIkAmAM yathAvat pratipAdana karIne kahela che. eja pramANe ahIMyAM paNa samajI levuM. niSNa jana adhika piSTapeSaNa atre karatA nathI. (tastha je te NakkhattA pacchaMbhAgA samakkhettA tIsai muhuttA paNattA te Na dasa, taM jahAabhiI savaNo dhaNiTThA revaI assiNI migasiraM pUso hattho cittAaNurAhA) yA madhyAvAsa nakSatramAM je nakSatra divasanA pAchaLanA bhAgamAM rahela hoya tathA samakSetra eTale ke saMpUrNa ahorAtramAM vyApta eTalA mATe trIsa muhUrta vyApta arthAta nakSatra saMbaMdhI sATha ghaDi tulya kALa vyApta je nakSatra hoya che tevA dasa nakSatre kahela che. tenA nAme A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre zirA puSyaM hastazcitrA anurAdhA ||-ttr-tessaamssttaaviNshte nakSatrANAM madhye yAni nakSatrANi khalu pazcAdabhAgAni-divasasya pazcima bhAgagatAni-divasasya yaH pazcAttano bhAgastatragatasya candrayogasyAdi madhikRtya vidyate yeSAM tAni pazcAdbhAgAni-divApazcimagatAni, samakSetrANi-sampUrNAhorAtravyAptAni ataeva triMzanmuhartAni-nAkSatri paSTipaTikAtulyakAlavyAptAni yAni tAni nakSatrANi kathitAni santi-prajJaptAni santi tAni dazasaMkhyAkAni santi / tadyathA-teSAM nAmAni yathA abhijit zravaNo dhaniSThA revatI azvinI mRgazirA puSyaM hastazcitrA anurAdhA ceti dazanakSatrANi pazcimabhAgagatAni sampUrNAhorAtra vyAptAni triMzanmuhUrtAtmakakAlagatAni santi // eteSAmapi gaNitabhAvanA pUrvavadeva bhAvanIyeti // tathA-'tattha je te NakkhattA NataMbhAgA addhaddhakkhettA paNNarasamuhuttA paNNatA te NaM cha, taM jahA-sayabhisayA bharaNI ahA assesA sAtI jeTTA' tatra yAni tAni nakSatrANi naktaMbhAgAni apAddhakSetrANi pazcadazamuhartAni prajJaptAni tAni SaTa, tadyathAzatabhiSA bharaNI ArdA azleSA svAtI jyeSThA ||-ttr-tessaamssttaaviNshte nakSatrANAM madhye yAni khalu nakSatrANi etAdRzAni khalu yAni nataMbhAgAni-rAtriMgatAni-naktaM-rAtrau candra. yogasyAdi madhikRtya bhAga:-avakAzo vidyate yeSAM tAni naktaMbhAgAni-rAtribhAgagatAnIti ataeva paJcadaza muhUrtAni-paJcadazamuhUrttavyAptakAlagatAni apArddhakSetrANi-arddhamAtrakSetravyAptAni-apagataM-bahiniHsRtam arddham-arddhabhAgaM yasya tat apArddham-arddhamAtraM kSetra yeSAM tAni apArddhakSetrANi paJcadazamuhUrtamAtrakAlavyAptAni yAni nakSatrANi prajJaptAnipratipAditAni santi tAni khalu SaT saMkhyAkAni santi, teSAM nAmAni krameNa yathA-zataprakAra se haiM-abhijit zravaNa dhaniSTA revatI azvinI mRgazirA puSya hasta citrA evaM anurAdhA isa prakAra ye dapta nakSatra pazcimabhAga gata saMpUrNa ahorAtra vyApta tIsamuhUrta pramANakAla gata hote haiM, isakI gaNita bhAvanA bhI pUrvavat bhAvita karaleveM, tathA (tattha je te NakkhattA NattaMbhAgA addhaddhakkhettA paNNarasamuhattA paNNattA teNaM cha, taM jahA-sayabhisayA bharaNo addA assesA sAtI jeTThA) ye aThAisa nakSatroM meM jo nakSatra naktaM bhAga mAne rAtri gata hote haiM, ata eva paMdraha muhUrta vyApta kAlagata apArddhakSetra meM vyApta jo nakSatra pratipAdita kiyA hai aise nakSatra chaha hote haiM unake kramazaH nAma isa prakAra se haiN-shtche abhijIta zravaNa dhaniSThA revatI azvinI mRgazira puSya hasta citrA ane anurAdhA A pramANenA A dasa nakSatra pazcima bhAgagata saMpUrNa ahorAtra vyApta trIsa muhUrta prama Na kALagata hoya che, A gaNita prakriyAnI bhAvanA paNa pUrvavata samajI levI. tathA (tattha je te NakkhattA NataMbhAgA addhaddhakkhettA paNNarasamuhuttA paNNattA te Na cha, taM jahA sayabhisayA bharaNI addA assesA sAto jedvA) mA aDhA2 nakSatrAmA nakSatra nabhAga eTale ke rAtrAgata hoya che, atae paMdara muhUrta vyApta kALa gata apAI kSetramAM vyApta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 35 dazamaprAbhRtasya tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtam 701 bhiSA bharaNI ArdrA agleSA svAtI jyeSThA ceti SaT / tathA-'tattha je te NakkhattA ubhayaM bhAgA divaDakkhettA paNatAlIsaM muhuttA paNNattA te NaM cha, taM jahA-uttarApovayA rohiNI puNavvasU uttarAphagguNI visAhA utarAsATA' tatra yAni tAni nakSatrANi ubhayabhAgAni dvayarddha kSetrANi pazcacatvAriMzanmuhartAni prajJaptAni tAni khalu SaT , tadyathA-uttarAprauSpadA rohiNI punarvasU uttaraphAlgunI vizAkhA uttarASADhA ||-ttr-assttaaviNshte nakSatrANAM madhye etAdRzAni yAni tAni khalu nakSatrANi pratipAditAni yAni umayamAgAni-divasarAtrigatAni-ubhayaMdivasarAtrI tasya divasasya rAtrazca bhAgAni-ubhaya bhAgagatAni candrayogasyAdi madhikRtya vidyate yevAM tAni umayabhAgAni-ubhayabhAgagatAni dvayarddhakSetrANi-sA kamAtrakSetravyAptAni dvitIyamaddhaM yasya tada dvayarddha-sA kamAtra miti yAvat-sArddhamahorAtravyApta kSetraM-sAkAhorAtrapramitaM kSetra mityartha:-sAkAhorAtragatAni ata eva paJcacatvAriMzanmuhatAni-pazcacatvAriMzanmuhUrtatulya kAlavyAptAni yAni khalu nakSatrANi prajJaptAni-pratipAditAni santi, tAni-tAdRzAni nakSatrANi SaT saMkhyAkAni santi, tadyathA-teSAM nAmAni yathA-uttarAproSThapadA-utarAbhAdrapadA uttarAphAlgunI uttarASADhAceti pUrvAtraya, tathA rohiNI punarvasU bhiSA bharaNI, ArdrA, azleSA svAtI tathA jyeSThA, tathA (tattha je te NakkhattA ubhayaM bhAgA dibaDakkhetA paNatAlIsaM muhuttA paNNattA teNaM cha, taM jahA uttarApoTTavayA rohiNI puNabasa uttarAphaggugI visAhA uttarAsADhA) ina pUrvokta aThAIsa nakSatroM meM isa prakAra se jo nakSatra pratipAdita kiye gaye haiM arthAt ubhaya mAne divasa rAtri usa divasa rAtrike jo bhAga vaha ubhaya bhAgagata candrayoga ko adhikRta karake hote haiM ve ubhayamAga gata vyardhakSetra arthAt deDha kSetra mAtra vyApta hote haiM arthAt sAdha ahorAtra vyApta kSetra ata eva paiMtAlIsa muhUrta tulyakAla vyApta jo nakSatra pratipAdita kiye gaye haiM, aise chaha nakSatra hote haiM, unake nAma isaprakAra se haiM-uttarApauSThapadA-uttarAbhAdrapadA uttarA phAlgunI uttarASADhA isaprakAra tIna pUrvA tathA rohiNI, punarvasu tathA vizAkhA je nakSatra pratipAdita karela che. tevA nakSatra cha hoya che. tenA kamaza: nAmo A pramANe cha, zatabhiSA ma20I, mAdrI, yeSA, svAtI tathA jyeSTha tathA (tattha je te NakkhattA ubhayabhAgA dIvaDhakhettA paNatAlIsaM muhuttA paNNattA te Na cha, taM jahA-uttarApovayA, rohiNI puNavvasU uttarAphAlguNI visAhA jJattarAsADhA) 2! pUrvAsta 24yAvIsa nakSatromA nyA rIte je nakSatro pratipAdita karela che, ke je upabhAga eTale ke-divasarAtrigata hoya che, arthAt ubhayabhAgagata caMdra ane adhikRta karIne thAya che. evA uNeyabhAgagata kayardhakSetra eTale ke deDha kSetramAM vyApta rahe che. eTale ke sAI ahorAtra vyApta kSetra eTalA mATe pistAlIsa muhUrta tukALa vyApta je nakSatra pratipAdita karela che. evA cha nakSatra hoya che, tenA nAme A pramANe che. uttarASapadA, uttarAbhAdrapadA, uttarAphAlganI uttarASADhA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ go2 sUryaprajJaptisUtre vizAkhA ceti nakSatratrayeNa miliyA paTa nakSatrANi tAdRzAni santi yAni khalu nakSatrANi ubhayabhAgagatAni dvaya kSetra vyAptAni paJcacatvAriMzanmuhUrtatulyakAlabhogyAni santIti / eteSAmapi nakSatrANAM gaNitaprakriyAbhAvanA ca pUrva pratipAditaiva, tathA cAgre'nantarameva bhAvayiSyate / kimatra granthagauraveNeti // sU0 35 // __ 'dasamassa tatiyaM pAhuDa pAhuDaM samattaM' dazamasya tRtIyaM prAbhRta prAbhRtaM samAptam ||dshmsy-dshmsNkhyaaksy-praabhRtsy 'joge kiM te va Ahie' yoge kiM tvayA AkhyAta mityAkhyasya mUlaprAbhRtasya dvAviMzati prAbhRtaprAbhRteSu prathamasya prAbhRtaprAbhRtasya ye paJcasanti tatra tRtIyaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // ||dshmpraabhRtsy-cturth prAbhRtaprAbhRtam // mUlam -'tA kahaM te jogassa AdIAhiyA ti vaejA, tA abhiI savaNA khalu dube pakvattA pacchA bhAgA samakhittA sAirega UtAlIsatimuhutA tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joeMti tao pacchA avaraM sAireyaM divasaM, evaM khalu abhiI saraNA duve NakkhattA egarAiM egaM ca sAiregaM divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joeti, joyaM joetA joyaM aNupariyaTRti, ye tIna milake chaha nakSatra aise hote haiM ki jo nakSatra ubhayabhAga gata vyardhakSetravyApta tathA paMdraha muharta tulya kAla bhogya hote haiN| ina nakSatroM kI bhI gaNita prakriyA kI bhAvanA pahale pratipAdita kI hI hai tathA Age kahe jAyaMge ataH vRthA grantha gaurava baDhAne kA kyA prayojana // sU0 35 // "dasamassa tatiyaM pAhuDapAhuDa samatta' ___ 'dasave prAbhRta kA tIsarA prAmRta prAmRta samApta" dasaveM prAbhRta kA (joge kiM te Ahie) Apake matase yoga ke viSaya meM kaise kahA hai. isa viSaya ke mUla prAbhUta ke bAIsa prAbhRtaprAbhRta meM pahale prAbhRta prAbhRta kA jo pAMca bheda hote haiM unameM tIsarA prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-3 // A rIte traNa pUrvA tathA rohiNI, punarvasu ane vizAkhA A traNa nakSatro maLIne cha nakSatre ubhayebhAgagata dravyardhakSetra vyApta tathA paMdara muhUrta tulyakALa bhagya hoya che. A nakSatronI paNa gaNita prakriyAnI bhAvanA pahelAM pratipAdana karela ja che. tathA have pachInA prakaraNamAM kahevAmAM AvanAra che, tethI granthavistAra bhayathI ahIMyAM kahela nathI. mAsU. 35 (dasamassa tatiya pAhuDapAhuDaM samattaM / dasamA prAbhUtanuM trIju prAbhRta prAbhRta samApta che 6samA prAmRtanA (joge kiM te Ahie) mApanA bhatathA yoganA samayamA vI rIte kahela che? A viSaya mULa prAbhRtanA bAvIsa prAbhRta prAbhRtamAM pahelA prAbhRta prAbhRtanA pAMca bheda che. temAM trIju, prAbhRta prAbhRta samApta . 10-3 5 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 703 joyaM aNupariyaTTitA sAyeM caMdaM ghaNidvANaM samappaMti, tA ghaNiTThA khalu kkhate pacchaMbhAge samavakhe te tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhi joyaM joeMti, caMdeNaM saddhiM jogaM joettA tao pacchA rAI avaraM ca divasa evaM khalu dhaNiTThANakkhate egaM ca rAI egaM ca divasa caMdeNa saddhi joyaM joei, joettA joyaM aNupariyaTTai joyaM aNupariyadvittA sAyaM caMda sayabhisayANaM samappei, tA sayamisayA khalu kkhate taM bhAge avakhette paNNarasamuhutte paDhamatAeM sAyaM caMdeNa saddhi jogaM joei No labhei avaraM divasaM, evaM khalu sayabhasiyA Nakkhatte egaM ca rAI caMdeNa saddhi joyaM joei, joyaM joenA joyaM aNupariyadRi, joyaM aNupariyaTThittA pAto caMdaM putrANaM poTTatrayANaM samapper3a, tA puNyApoTThavayA khalu kkhate puvyaM bhAge samakhete tIsaimuhutte tappaDhamavAra, pAto caMdeNaM saddhi joyaM joei, tato pacchA avararAI, evaM khalu puNvApoTuDhayANakkhatte egaM ca divasa evaM ca rAI caMdreNa saddhiM joyaM joei, 2 tA joyaM aNupariyai 2 pAto caMdaM uttarApovayANaM samappei, tA uttarapoTThavayA khalu kkhate ubhayaM bhAge divaDhakakhette paNatAlIsamuhutte tappaDhamayAe pAto caMdreNa saddhi joyaM joei, avaraM ca rAI tato pacchA abaraM divasa, evaM khalu uttarApovvayAgakkhatte do divase egaM ca rAI caMdeNa saddhi joyaM joei, avaraM ca rAI, tato pacchA avaraM divasaM, evaM khalu uttarApoTThavayA kvate do divase egaM ca rAhUM caMdeza saddhiM joyaM joei joitA joyaM aNupariyai aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM revatINaM samappei, tA revaI khalu Nakakhatte kakha pacche bhAge samakhete tIsaimuhute tappaDhamayAe sAyaM caMdeNaM saddhiM joyaM joei, tato pacchA avaraM divasa evaM khalu revaINakkhate evaM rAI evaM ca divasa caMdeNa saddhi joyaM joei, joettA joyaM aNupariyaes, aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM assiNINaM samappei tA assiNI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ 704 sUryaprajJAptasatre khalu makkhatte pacchimabhAge samakvate tIsaimuhatte tapaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhi joyaM joei, tato pacchA avaraM divasaM, evaM khalu assiNINakkhatte egaM ca rAiM egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei,2 ttA jogaM aNupariyaTTai, aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM bharaNINaM samappei, tA bharaNI khalu Nakkhate NattaM bhAge akkhette paNNarasamuhatte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei. No lamai avaraM divasa evaM khalu bharaNINakkhatte ega rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei 2 ttA joyaM aNupariyaTTai, aNupariyattiA pAdo caMdaM kattayANa samappei, tA kattiyA khalu vakhatte puvvaM bhAge samakkhitte tIsaimuhutte tappaDha mazae sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei 2 nA joyaM aNupariyaTTai aNupariyaTTittA pado caMdaM rohiNINaM samappei, rohiNI jahA uttarabhaddavayA magasiraM jahA dhaNiTThA adA jahA sayabhisayA puNavvasU jahA uttarAbhavayA pusso jahA ghaNiTThA assesA jahA sayabhisayA maghA jahA puvA phagguNI puThavAphagguNI jahA puThavA. bhaddaghayA uttarAphagguNI jahA uttarAbhavayA hatyo citA ya jahA paNiTThA sAI jahA sayabhimayA visAhA jahA uttarabhaddavayA aNurAhA jahA dhaNiTA sabhisayA mUlA puvvAsADhA ya jahA pUvabhadayayA uttarAsADhA jahA uttarAbhavayA" |suu036|| "dasamasta ca utthaM pAhuDapAhuDaM samattaM" // chAyA-tAvat kathaM te yogasyAdi rAkhyAta iti vadet , tAvad abhijicchravaNe khalu dve nakSatre pazcAdabhAge samakSetre sAtirekaikonacatvAriMzanmuharta tat prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yuktaH , tataH pazcAt aparaM sAtirekaM divasam , evaM khalu abhijicchUvaNe dve nakSatre ekAM rAtrim ekaM ca sAtireka divasaM candreNa sAddha yogaM yuktaH, yogaM yuktvA yogam anuparivattayataH, yogamanuparivattya sAyaM candraM dhaniSThAyAH samarpayataH, tAvad dhaniSThA khalu nakSatra pazcAdbhAgaM samakSetraM triMzanmuhata tatprathamatayA sAyaM candreNa saha yogaM yunakti, candreNa saha yogaM yuktvA tataH pazcAdrAtrimaparaM ca divasam, evaM khalu dhaniSThA nakSatram ekAM rAtrimekaM ca divasaM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya sAyaM canda zatabhiSAyAH samarmayati, vatAt zatabhiSA khalu nakSatraM naktaM bhAgam apArddha kSetraM paJcadazamuhUrta zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ 705 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturthaM prAbhRtaprAbhRtam tat prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti no labhate aparaM divasam , evaM khalu zatabhiSA nakSatramekAM ca rAtriM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivartayati, yogamanuparivartya tatazcandraM pUrvAgrauSThapadayoH samarpayati / tataH pUrvAgrauSThapadA nakSatraM khalu pUrvabhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrta tat prathamatayA prAtazcandreNa sArddha yogaM yunaki, tataH pazcAt aparAMrAtrim , evaM khalu pUrvAgrauSThapadAnakSatram ekaM ca divasam ekAM ca rAtri candreNa sArddha yogaM yunakti yogaM yuktvA yogamanaparivarttayati, yogamanaparivayaM prAtazcandramuttarayoH prauSThapadayoH samarpayati, tAvad uttarApauSThapadA nakSatraM khalu ubhayaM bhAgaM dvaya kSetraM pazcacatvAriMzanmuhattaM tat prathamatayA prAtazcandreNa sArddha yogaM yunakti, aparAM ca rAtriM tataH pazcAd aparaM divasam , evaM khalu uttarAprauSThapadA nakSatraM dvau divasau ekAM ca rAtri candreNa sArddha yogaM yunakti aparAMca rAtriM, tataH pazcAt aparaM divasam , evaM khalu uttarAprauSThapadAnakSatraM dvau divasau ekAM ca rAtriM candreNa sAddha yogaM yunakti yogaM yuktvA yogamanuparivartayati, anuparivartya sAyaM candraM revatyAH samarpayati, tAvad revatI khalu nakSatraM pazcAdbhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrta tat prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti, tataH pazcAd aparaM divasam , evaM khalu revatI nakSatram ekAM rAtrimekaM ca divasaM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivartayati, yogamanuparivartya sAyaM candramazvinyAH samarpayati, tAvad azvinI khalu nakSatraM pazcimabhAgaM samakSetraM triMzanmuharta tatprathamatayA sAyaM candreNa sAddhaM yogaM yunakti, tataH pazcAd aparaM divasam , evaM khalu azvinI nakSatramekAM ca rAtrim ekaM ca divasaM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuvatvA yogamanuparivartayati yogamanuparivartya sAyaM candraM bharaNyAH samarpayati, tAvAra bharaNI khalu nakSatraM nataM bhAgam apA kSetra paJcadazamuhUttaM tat prathamatayA sAya candreNa sArda yogaM yunakti, na labhate aparaM divasam , evaM khalu bharaNI nakSatram ekAM rAtriM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati yogamanuparivayaM prAtazcandraM kRtikAyAH samarpayati, tAvat kRttikA khalu nakSatraM pUrvabhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrta tat prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti yogaM yuktvA yogamanuparivartayati, yogamanuparivartya prAtazcandraM rohiNyAH samarpayati, rohiNI yathA uttarAbhAdrapadA, mRgasirA yathA dhaniSThA, ArdrA yathA zatabhiSA, punarvasU yathA uttarAbhAdrapadA, puSyo yathA dhaniSThA, azleSA yathA zatabhiSA, maghA yathA pUrvAphAlgunI, pUrvAphAlgunI yathA pUrvA bhAdrapadA, uttarAphAlgunI yathA-uttarA bhAdrapadA, hastazcitrA ca yathA-dhaniSThA, svAtI yathA zatabhiSA, vizAkhA yathA uttarAbhAdrapadA, anurAdhA yathA dhaniSThA zatabhiSA mUlaM pUrvASADhA ca yathA pUrvAbhAdrapadA uttarASADhA yathA uttarAbhAdrapadA // sU0 36 // // dazamasya caturtha prAbhRta prAbhRtam // TIkA-pracAlyamAnasya dazamasya (yoge kiM te vastu AkhyAtam) ityAkhya prAbhRtasya tRtIyaprAbhRtaprAbhRte-(evaM bhAgAni nakSatrANi vaktavyAnIti) viSayakaM nakSatrANAM pUrvabhAgagatA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre nyuktAni tacca yogasyAdi parijJAnaM vinA'vagantuM na zakyate, atasta dviSayaM praznasUtramAha-'tA kahaM te jogassa AdI' ityAdinA-'tA kahaM te jogassa AdI AhiyAtti vaejjA' tAvat kathaM te yogasyAdirAkhyAta iti vadet ||-taavt-bhgvn ! nakSatrANAM yogaviSayako mama praznaH zrUyatAM tAvat kathaM-kena prakAreNa bhagavan ! te-tvayA yogasya-nakSatrANAM candreNa saha yogasya Adi:-prArambhakAla:-AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-kathaya bhagavamiti gautamaH pRcchati, yato'tra nizcayanayamatena sarveSAnapi nakSatrANAmapratiniyatakAlapramANazcandrayogasyAdi bhavati, tatazca sa cAdiH karaNavazAdatagantavyo bhavati, tacca karaNaM jyotiSkaraNDakAkhye granthe savistaraM varNitaM vartate, tatraiva ca taTTIko kurvatA gaNakena savistaraM saprapaJcavivecitaM bhAvitaM ca tata evAvalokanIyamavadhArya ca / tatprapaJcana matra viSayabahirbhUtatvenA dasaveM prAbhRta kA cauthA prAbhRtaprAbhRta TIkArtha-pracalita dazaveM prAbhRta ke (yoga ke viSaya meM Apake mata se kisa prakAra kahA hai) isa viSaya saMbaMdhI tIsare prAbhRtaprAbhRta meM evaMbhAga nakSatra ke viSaya meM nakSatroM ke pUrvabhAga gata kathana kahA vaha yoga kA Adi viSayaka jJAna usake jJAna vinA jAna nahIM sakate haiM ataH isa viSayasaMbaMdhI praznasUtra kahA jAtA hai-(tA kahaM te jogassa AdI-AhiyAtti vaejA) he bhagavan nakSatra ke yogaviSaya meM prazna karatA hUM ki kisa prakAra se Apake matase nakSatroMke candra ke sAtha yogakA Adi mAne prArambhakAla pratipAdita kiyA hai ? so kahie isa prakAra gautamasvAmI prazna karate haiM kAraNa kI yahAM para nizcayanaya ke mata se sabhI nakSatroM kA apratiniyatakAla pramANa candrayoga kA Adi hotA hai, vaha Adi karaNavazAt jAnA jAtA hai vaha karaNa (jyotiSkaraNDaka nAma ke grantha meM savistara varNita kiyA hai) vahAM para usakI TIkA karanevAloM ne dasamA prAbhUtanuM cothuM prAbhRta prAbhRta TakArtha-cAlu dasamA prAbhRtanA (AganA viSayamAM ApanA matathI kevI rIte kahela che?) A viSaya saMbaMdhI trIjA prAbhRta prAbhUtamAM evuM bhAga nakSatranA viSayamAM nakSatranA pUrva bhAga saMbadhI kathana kahevAmAM Avela che. e vega Adi viSaya saMbaMdhI jJAna tenA jJAna vinA jANI zakAtuM nathI, tethI A viSaya saMbadhI praznasUtra kahevAmAM Ave che. (tA kahaM te jogassa AdI Ahiyatti vaejjA) ke bhagavana nakSatrAnA yoganA saMghamA hu prazna pUchuM chuM ke ApanA matathI kevI rIte nakSatrone caMdranI sAthenA yaMganuM Adi arthAta prAraMbhakALa pratipAdata karela che ? te kahe A pramANe zrIgautamasvAmIe prazna pUchela che. kAraNa ke ahIMyAM nizcayanayanA matathI badhA nakSatrone apratiniyata kALa pramANu caMdra roganuM Adi kahevAya che. te Adi kAraNavazAt jANI zakAya che. te kAraNa yotiSkaraMDaka nAmanA granthamAM savistara ane saprapaMca tenuM vivecana karela che. tethI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 707 nAvazyakam / atratu vyavahAranayamadhikRtya bAhulyena yasya nakSatrasya yadA candrayogasyAdi bhavati sa eva samyagra vivecanIyo bhavet / ata stamabhididhitsu bhagavAnAha-'abhiI' ityAdinA, 'tA abhiI savaNA khalu duve NakkhattA pacchAbhAgA samakkhittA sAirega UtAlIsati muhattA tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joeMti' tAvada abhichicchvaNe khalu dve nakSatre pazcAdbhAge samakSetre sAtirekaikonacatvAriMzanmuharne tatprathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yuktaH / / tAvat-tava praznasya viviktavivecanaM zrUyatAma, tAvad abhijicchravaNe-abhijit zravaNAkhye khalu dve nakSatre etAdRze staH ye khalu nakSatre pazcAdbhAge-divasa pazcimArddhabhAgagate-divApazcimabhAgagazcandrayogasyAdi madhikRtya vidyate yayo ste pazcAbhAge, samakSetresampUrNAhorAtravyApte-sampUrNamahorAtrapramitaM kSetraM candrayogamadhikRtya vidyate yayoste samakSetre-ataH sAtirekakonacatvAriMzanmuhUrte-kiJcidadhikaikonacatvAriMzanmuhUrttavyAptakAlaparisavistara evaM saprapaMca se vivecana kiyA hai ataH vaha vahAM dekha ke samajaleveM, usakA varNana yahAM para viSaya se bahirbhUta hone se mAne viSayAntara hone se anAvazyaka hai yahAM para vyavahAra naya ko adhikRta karake bAhalya se jo nakSatra kA jisa samaya candrayoga kA Adi hotA hai vahI samyaka prakAra se yahAM para varNita karane kA hai, ataH usako kahane ke liye bhagavAna kahate haiM-(tA abhiI savaNA khalu duve NakkhattA pacchA bhAgA samakkhittA sAIregaUtAlIsati muhuttA tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joeMti) bhagavAn kahate haiM-he gautama ! tumhAre praznoM kA vizeSa prakAra se vivecana suniye abhijit evaM zramaNa ye do nakSatra aise haiM ki jo nakSatra divasa ke pazcAtvarti ardhabhAga jAne para arthAt divasa kA pazcima bhAgavati caMdra yoga Adi ko adhikRta karake jo rahe vaha pazcAt bhAga kahA jAtA hai / tathA samakSetra mAne sampUrNa ahorAtra pramANavAle kSetra kA caMdra ke sAtha yoga ko adhikRta karake jIjJAsue te tyAMthI samajI levuM. tenuM ahiyAM varNana viSayathI bahAranuM hovAthI arthAt viSayAntara hovAthI bina jarUrI che. ahIyAM vyavahAra nayane adhikRta karIne bAhalyathI je nakSatrane jyAre caMdraga Adi hoya che. eja ahIyAM sArI rIte varNavavAnuM che. tathA tene yA bhATe bhagavAna sUtra 48 3 che.-(tA abhiI samaNA khalu duve NakkhattA pacche bhAgA samakkhittA sAIrega UtAlIsatimuhuttA tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joeMti) bhagavAn 49 che se gautama ! tmaa| praznonu vizeSa prAthI viveyana sabhA abhijIta ane zravaNa e be nakSatra evA che ke je nakSatra divasano pAchaLanA adhe bhAga gayA pachI arthAt divasanA aMta bhAgavati caMdra ganA Adine adhikRta karIne je rahe te pazcAt bhAga kahevAya che. tathA samakSetra eTale saMpUrNa aherAtra pramANavALA kSetrane caMdranI sAthenA vegane adhikRta karIne je rahe te samakSetra nakSatra kahevAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 708 sUryaprajJaptisUtre 1 niSThite varttate, atastat prathamatayA - tadAditayA sAyaM - sAndhye samaye candreNa saha yogaM yuGktaH / paramiha abhijinnakSatraM na samakSetraM na cApyapArddhakSetraM na cApi dvayarddhakSetraM tasya svatantrarUpeNAstitvAbhAvAt, tannakSatraM kevalaM zravaNanakSatreNa sArdhaM sambaddhamupAttam, tenAnena zravaNanakSatreNa sahAbhedopacArAt tadapi abhijinnakSatraM samakSetra mupakalayya samakSetramityuktaM varttate, sAtirekai konacatvAriMzanmuhUrtapramANe ityatra sAtirekA navamuhUrttA abhijito bhogamAnaM, tathA triMzanmuhUrttAH zravaNasya bhogakAla ityubhayabhilanena yathoktaM sAtirekaikonacatvAriMzanmuhUrtta parimANamupapadyate / tatprathamatayA - candrayogasya prathamatayA ityavadheyam, sAyaM-sandhyAkAlevikAlavelAyAm, arthAd divasasya kalitamAccaramAd bhAgAdArabhya rAtrerapi yAvat kalitamo jo rahe vaha samakSetra hote haiM / ye sAtireka mAne kucha adhika unacAlIsa muhUrta kAla meM vyApta hokara rahatA hai ataH tatprathamAdi hone se saMdhyA samaya meM caMdra ke sAtha yoga ko prApta karate haiM / paraMtu yahAM para abhijit nakSatra samakSetravAlA nahIM hai tathA ca apArdha kSetravAlA bhI nahIM hai evaM ca dvadhardha kSetra bhI nahIM hai kAraNa ki usakA svataMtra rUpa se astitva kA abhAva hai, vaha nakSatra kevala zravaNa nakSatra ke sAtha sambandha prApta karatA hai, ataH zravaNa nakSatra ke sAtha abhedopacAra se vaha abhijit nakSatra ko samakSetra kI kalpanA karake samakSetra aisA kahA hai| sAtireka unacAlIsa muhUrtapramANa meM sAtiraka navamuhUrta abhijit nakSatra kA bhogamAna tathA tIsa muhUrta zravaNa kA bhogakAla ye donoM ko milAne se sAtireka unacAlIsa muhUrta kA yathokta parimANa ho jAtA hai / tatprathama mAne caMdra yoga kA prathama aisA samajanA cAhiye / sAyaM kAlina saMdhyA kAla meM mAne divasa ke antima bhAga se Arambha karake rAtri kA bhI yAvat kalita bhAga jisakA adyApi spaSTa rUpa se nakSatra e sAtireka arthAt kaMika vadhAre ogaNacAlIsa muhUtakALamAM vyApta thaine rahe che. tethI tatprathamAdi hAvAthI sAMjanA samaye caMdranI sAthe cega prApta kare che. paraMtu ahIMyAM abhijItU nakSatra samakSetravALu' nathI tathAca apA kSetravALu paNa nathI eva ca kSetra vANu pazu nathI. ara tenA svataMtra paNAthI astitvanA abhAva che. e nakSatra kevaLa zravaNu nakSatranI sAthe saMbadha prApta kare che tethI A zravaNa nakSatranI sAthe abhedyopacArathI te abhijIta nakSatrane samakSetranI kalpanA karIne samakSetra e pramANe kahela che. sAMtireka ogaNacAlIsa muhUrta pramANamAM sAtireka navamuhUta abhijIta nakSatranA bhAgakALa tathA trIsa muhUta zravaNa nakSatranA bhAga kALa e beune maLavAthI sAtireka egaNacAlIsa muhUrtanuM yathAkta pramANu thaI jAya che, tatprathama eTale ke caMdra yAganu prathama tema samajavuM. sAya'kAlina saMdhyAkALamAM eTale ke divasanA atabhAgathI AraMbha karIne rAtanA paNa keTalAka bhAga ke jenuM hajI sudhI spaSTapaNAthI nakSatra maMDaLa thayela na heAya evA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 709 bhAgo yAvannAdyApi parisphuTanakSatramaNDalAloka stAvAn kAlavizeSaH sAyamiti vivakSitaM bhavati, gaNitaskandhe sUryabimbAddhodayAt prAk sArdaikaghaTikAmitaH kAlaH tathA ca vimbAddhodayAt pazcAdapi tAvAn kAlazcetyubhayamilanena ghaTikAtrayapramitaH kAlaH prAtaH kAlikasAndhyakAlastathA caiva meva sUryavimbArdAstAt sArdukaghaTikAparyanta mityubhayamilanena ghaTikAtrayapramitasya kAlavizeSasya sAyaM sAndhyamitinAma gaNitadizA pratipAditaM vartate 'sandhyA trinADI pramitArkavimbAdoditAstAdadha Urdhvamatra' ityAdinA / tasmin-sAyaM kAle ityarthaH / candreNa saha yogaM yuktaH, ityatra yadyapi abhijinnakSatraM yugasyAdau prAta zcandreNa saha yogamupaiti tathApi zravaNena sambaddhatvAdiha tathA vivakSitaM vartate, yato hi zravaNa nakSatraM madhyAhnA dUdhamapasarati, divase candreNa sAddha yogamupAdatte ata stat sAhacaryAta abhimaMDala na huvA ho esA kAlavizeSa sAyaM pada se kahA jAtA hai / tathA gaNita prakriyA meM sUrya bimba ke udaya se pahale deDhaghaTikA parigaNita kAlavizeSa tathA bimba ke ardhodaya pazcAt bhI itanA kAla isa prakAra donoM ko milAne se tIna ghaDi parimita kAla prAtaH kAlina saMdhyA kAla tathA isI prakAra sUrya vimbArddha se DeDha ghaTikA pUrva se Arambha karake nakSatra darzana paryanta isa prakAra donoM ko milAne se tIna ghaTikA pramita kAla vizeSa kA sAyaM sandhyA isa prakAra kA gaNita dRSTi se nAma kahA hai, kahA bhI hai-(sandhyA tri nADi pramitArkabimbAdoditA stAddha urdhvamatra) ityAdi / isa sAyaM kAla meM candra ke sAtha yoga karatA hai yahAM para yadyapi abhijit nakSatra yuga kI Adi meM prAtaH kAlina candra ke sAtha yoga prApta karatA hai tathApi zravaNa ke sAtha sambaddha hone se yahAM para isa prakAra se vivakSita kiyA hai, kAraNa ke zravaNa nakSatra madhyAhna kAla ke anantara nikalatA hai, divasa meM candra ke sAtha yoga prApta karatA hai ataH unake sAhacarya se abhijit nakSatra bhI sAyaM kAla meM candra ke sAtha kALa vizeSa sAyaMpadathI kahevAya che. tathA gaNita prakriyAmAM sUryabiMbanA udayanI pahelA doDha ghaDI pramANano kALa vizeSa tathA biMbanA ardhA udayanI pachI paNa eTalo kALa A rIte bannene meLavavAthI traNa ghaDi pramANane kALa prabhAtakALanI saMdhyAne kALa tathA e ja rIte sUryanA biMbArdhathI deDha ghaDi pahelAM AraMbha karIne nakSatra darzana paryanta eTale ke doDha ghaDi sudhI A rIte banene meLavavAthI traNa ghaDi jeTale kALa vizeSanuM sAya sadhyA 2 // pramANe gaNita TithA nAma usa cha. Bghu 54 cha.-(saMdhyA trinADI prAmitArka bimbAdoditAstAdadha Urya matra) chatyAdi ma sAya mAM nI sAthai yo 42 che. ahIMyAM che ke abhijIta nakSatra yuganI AdimAM prabhAtakALanA caMdranI sAthe vega prApta kare che. te paNa zravaNanI sAthe saMbaMdha hovAthI ahIMyAM A rIte vikSita karela che. kAraNa ke zravaNa nakSatra madhyAhnakALanI pachI nIkaLe che. divamAM caMdranI sAthe vega prApta kare zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre jidapi sAyaM samaye candreNa sArddha yujyamAnaM vivakSitatvA sAmAnyataH sAyaM candreNa 'saddhiM jogaM joeMti' ityuktaM bhavati // athavA yugasyAdimatiricya anyadA bAhulyamadhikRtyoktaM bhavet, 'etaduktamapi adoSAya eva bhavet / yato hi gaNitena vedhAdinA cottarASADhA nakSatrasyAntimazcaturthAMzabhAga stathA ca zravaNAnakSatrasyAdimazcaturghaTikAmitaH kAlazcetyubhayamilanena yad bhavati tadeva abhijinnakSatrasya bhogaparimANaM bhavati, (vaizvadevAntyapAdaH syAcchte rAdhAbdhinADikA, abhijidbha) mityuktatvAditi 'tato pacchA avaraM sAtireyaM divasa, evaM khalu abhiyI savaNA duve NakkhattA egaM rAI egaM ca sAtiregaM divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joeMti' tataH pazcAt aparaM sAtirekaM divasam, evaM khalu amijicchravaNe dve nakSatre ekAM rAtrim ekaM ca sAtireka divasaM candreNa sAddha yogaM yuktaH // tataH pazcAt-tadanantaraM-tata Urdhvam aparam-anyaM sAtirekaM-sArddhakaM divasaM yAvat yuGktaH, etadevopasaMhAravyAjena vyaktI karoti yathA evam-anena uktaprakAreNa khalu-itinizcaye abhijicchvaNe khalu dve nakSatre sAyamityuktayujyamAna vivakSita karake sAmAnya se sAyaM kAla meM 'sArddha joyaM joeMti' candra ke sAtha yoga ko prApta karatA hai, athavA yuga kI Adi ko choDakara ke anya prakAra se bAhalya ko adhikRta karake kaha leveN| isa prakAra kahanA bhI nirdoSa ho hotA hai / kAraNa ki gaNita se evaM vedhAdi se utarASADhA nakSatra kA antima caturthAMza bhAga tathA zravaNa nakSatra kA Adi kA cAra ghaTikA parimita kAla ye donoM ko milAne se jo hotA hai vahI abhijit nakSatra kA bhogaparimANa hotA hai / (vaizvadevAntyapAdaH syAcchUte rAdhAbdhi nADikA, abhijida bha) ityAdi kahA hai / (tato pacchA avaraM sAtireyaM divasaM, evaM khalu abhiyI savaNA duve NakkhattA egarAI egaM ca sAtiregaM divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joeMti) tatpazcAt dUsarA sAtireka mAne kucha adhika DeDha divasa yAvat candra ke sAtha yoga karate haiM, yahI upasaMhAra ke bahAne se spaSTa karate haiM-isa ukta prakAra se abhijit evaM zravaNa ye do nakSatra 'sAyaM' pada kahane se sAyaM cha. tathA tanA sAya thI amita nakSatra 57 sAyaNe (sA? joyaM joeti) yadranI sAthe yogane prApta kare che. athavA yuganI Adine cheDIne anya prakArathI bAhalthane adhikRta karIne kahI levuM. A rIte kahevuM paNa nirdoSa ja che. kAraNa ke gaNitathI tathA vedhAdithI uttarASADhA nakSatrane aMtima caturthAMza bhAga tathA zravaNa nakSatranA Adine cAra ghaDi parimita kALa e banene meLavavAthI je thAya che eja abhijIta nakSatranuM lo parimANa thAya che. (vaizvadevAntyapAdaH syAcchate rAdhAbdhi nADikA abhijitbha) tyAdi isa che. (nato pacchA avaraM sAtireyaM divasaM, evaM khalu abhiyI savaNA duve NakkhatA ega. gaI egaM ca sAtiregaM divasa caMdeNa saddhiM joyaM joe ti) te pachI mI x adhis ad divasa yAvat caMdranI sAthe yoga kare che, eja vAta upasaMhAranA bahAnAthI spaSTa kare che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUyajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturthaM prAbhRtaprAbhRtam 711 tvAt sAyaM samayAdArabhya tAM caikAM rAtriM tatprAtaH ekaM ca sAtirekaM-sArddhakaM divasaM ca candreNa sArddha yogaM yuGktaH-kurutaH, sAtirekaikonacatvAriMzanmuharttaparimitabhogakAlatvAta triMzanmuhUrtaparimitakAlasyAhorAtrasaMjJAtvAcceti // 'joyaM joettA joyaM aNupariyati, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM dhaNiTThANaM samappaMti' yogaM yuktvA yogam anuparivartayataH yogam anuparivartya sAyaM candraM dhaniSThAyAH samarpayataH ||-etaavntN kAlaM-sAkadivasamitaM samayaM candreNa saha yogaM yuktvA tadanantaraM yogam anuparivarttayataH-bhANDapratibhANDayataHanuvinimayataH-AtmanazcyAvayata ityarthaH-adhaH pAtayataH, tato yogazcAnuparivartya-vinimayya sAyaM-sAyaM kAle-divasasya katitame pazcAdbhAge-sUryAstAsannatriyaTipramite kAle candraM dhaniSThAyAH smrpytH| tadevam abhijicchravaNadhaniSThAH sAyaM samaye candreNa saha prathamato yogaM yuJjanti, tenAmUni trINyapi nakSatrANi pazcAdbhAgAni avagantavyAnItyarthaH // 'tA dhaNiTThA khalu Nakkhatte pacchaMbhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei' tAvad dhaniSThA khalu nakSatraM pazcAdbhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrta tat samaya se Arambha karake usa eka rAtri ke prAtaH kAla meM sAtireka DeDha divasa candra ke sAtha yoga karate haiN| kucha adhika unacAlIsa muhUrta parimita bhoga kAla hone se tathA tIsa muhUrta parimita kAla kA ahorAtra saMjJA hone se / (joyaM joettA joyaM aNupariyaTuMti joyaM aNupariyahittA sAyaM caMdaM dhaNiTThANaM samati) itanA kAla mAne DeDha divasa parimita samaya candra ke sAtha yoga karake tatpazcAt anuparivartana karate haiM mAne vinimaya karate haiM / tatpazcAt yoga ko anuparivartana karake sAyaM kAla ke samaya meM divasa ke kitaneka pazcAt bhAga meM mAne sUryAsta ke samIpastha tIna ghaTikA yukta kAla meM candra dhaniSThA nakSatra meM praveza karatA hai / vaha isa prakAra hai abhijit , zravaNa evaM dhaniSThA sAyaM kAla ke samaya meM candra ke sAtha prathama yoga karate haiM ataH ye tIna nakSatra pazcAt bhAgA kahe jAte haiM / (tA dhaNiTThA khalu Nakkhatte pacchaMbhAge samakkhette A kahela prakArathI abhijIta nakSatra ane zravaNa nakSatra e bane (9caM) eTale sAMjanA samayathI AraMbhIne ekarAta ane sAtireka bIje divase caMdranI sAthe yoga kare che. kaMika adhika ogaNacAlIsa muhUrta pramANa bhega kALa hovAthI tathA tIsa muhUrta pramANavALA apanI maaii2||sNjnyaa pAthI (joyaM joettA joyaM aNupariyaTuMti, joyaM aNupariyadvittA sAyaM caMda dhaNiTThANaM samati) mA 4 arthAt hI hisa prabhAe samaya yadranI sAthe bhegA karIne te pachI anuparivartana kare che. eTale ke vinimaya kare che. veganuM anuparivartana karIne sAMjanA samaye divasanA keTalAka pachInA bhAgamAM eTale ke sUryAstanI najIkanA traNa ghaDi yukta kALamAM caMdra dhaniSThA nakSatramAM sAMjanA samaye caMdranI sAthe prathama yo| 32 cha. tethI 2 Y nakSatra pazcAt mA 42vAya che. (tA dhaniTThA khalu Nakkhatte zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 sUryaprajJaptisUtre prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti |-taavt-ttH-aatmsmrpnnaanntrN dhaniSThA khalu nakSatraM pazcAd bhAgam ahorAtrasya pazcimabhAgaM sAyaM samaye tasya prathamataH candreNa saha yujyamAnatvAt , samakSetram-ahorAtramitaH kAlavyAptaM triMzanmuhUrta-nAkSatriSaSTighaTikAmitasamayaM, tat prathamatayA-tadArabdhabhUtayA sAyaM-divasasya katitame pazcAdbhAge-sAyaMkAle candreNa saha yogaM yunakti // 'joyaM joettA caMdeNa saddhiM joyaM joettA tato pacchA rAI avaraM ca divasaM' yogaM yuktvA candreNa sArddha yogaM yuktvA tataH pazcAdrAtrimaparaM ca divasam // tataH-sAyaM samayA dUrdhvaM kRtvA candreNa saha yogaM kRtvA tadanantaraM pazcAdrAtrimaparaM caikaM divasaM yAvad candreNa saha yogaM yunakti karotItyarthaH, triMzanmuhUrttatvAt pUrvadinasya sAyaM samayamArabhya aparadinasya sAyaM samayaM yAvaccandreNa saha yogaM yunakti, tenoktamekAM rAtrimaparaM ca divasamiti, etadevopasaMhAravyAjena vyAcaSTe-'evaM khalu dhaNiTThA Nakkhatte egaM tIsai muhatte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei) tatpazcAt AtmasamarpaNa ke bAda dhaniSThA nakSatra pazcAtbhAga mAne ahorAtra kA pazcima bhAga meM mAne sAyaM samaya meM dhaniSThA nakSatra prathama candra ke sAtha yoga karanese pazcAtbhAga nakSatra kahalAtA hai samakSetra mAne ahorAtra parimita kAla vyApta tIsa muhUrta arthAt nakSatra kI sATha ghaTikA parimita samaya, vaha tatprathamatA mAne usase ArambhabhUta hone se sAyaM kAla meM candra ke sAtha yoga prApta karate haiN| (joyaM joettA caMdeNa saddhiM joyaM joettA tatopacchA rAI avaraM ca divasa) candra ke sAtha yoga karake tatpazcAt rAtri evaM eka divasa yAvat candra ke sotha yoga karate haiM, kAraNa kI tIsa muharta honese pUrvadivasa kI sAMja ke samaya se Arambha karake dUsare divasa kI sandhyA samaya paryanta candra ke sAtha yoga karate hai ataH isa prakAra se kahA hai ki eka rAtri evaM dUsarA divasa yukta kahA hai| pacchaMbhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei) te pachI yAtma samarpaNa karyA pachI dhaniSThA nakSatra pazcAta bhAga eTale ke ahorAtranA pazcima bhAgamAM eTale ke sAMjanA samaye dhaniSThA nakSatra prathama caMdranI sAthe yoga karavAthI pazcAta bhAga nakSatra kahevAya che. samakSetra eTale ke ahorAtra parimita kAla vyApta trIsa muhUrta ardhA nakSatranI sATha ghaDi barobara samaya, taprathamataH arthAt tenAthI AraMbha kazata hovAthI taprathama sAMja eTale ke divasanA keTalAka pachInA bhAgamAM arthAt sAyaMkALanA samaye yadranI sAthai yo prAta 4re che. (joyaM joettA caMdeNa saddhiM joyaM jopattA tato pacchA rAI avaraM ca divasa) dranI sAthai yo prazane te pachI 42|t mane me hivasa yAvat caMdranI sAthe yoga kare che. kAraNa ke-trIsa muhUrta hevAthI pUrva sAMjanA samayathI AraMbha karIne bIjA divasanI sAMjanA samaya paryanta caMdranI sAthe coga kare che tethI A rIte kahela che, ke-eka rAta ane bIjo divasa yukta rahe che. eja vAta upasaMhAra rUpe kahe che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 713 ca rAiM egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM satabhisayANaM samappei' evaM khalu dhaniSThA nakSatram ekAM ca rAtrim ekaM ca divasaM candreNa sArddha yogaM yunakti yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya sAyaM candraM zatamiSAyAH samarpayati |-evN-puurvoktprkaarenn khalu iti nizcataM dhaniSThA nakSatraM triMzanmuhartatvAta sAyaM kAlataH pravRttavAccaikAM rAtrimekaM ca divasaM candreNa saha yogaM yunakti, yogaM yuktvA-candreNa sAkaM yogaM kRtvA punaH 'yogamanuparivartayati-yogamanuvinimayati, punazca yogamanuparivartya-yogamanuvinimayya sAyaM-sAyaM kAle-divasasya katitame pazcAd bhAge-sUryAstAsannatrinADIpramite kAle candraM zatabhiSajaH samarpayati-parisphuTanakSatramaNDalAvaloke kAle prAyazcandraM zatabhiSajaH samarpayati, tenedaM nakSatraM naktaM bhAge'valokanIyaM bhavatItyarthaH // tathAcAha-'tA sayabhisayA khalu Nakkhatte NattaM bhAge abaDDe khette paNNayahAM upasaMhAra ke bahAne se kahate haiM-(evaM khalu dhaNihA Nakkhatte egaM ca rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyahittA sAyaM caMdaM satabhisayANaM samappei) isa pUrvokta prakAra se dhaniSThA nakSatra tIsa muhUrtavAlA hone se sAyaM kAla se pravRtta hone se eka rAtri evaM eka divasa candra ke sAtha yoga prApta karatA hai / yoga prApta karake mAne candra ke sAtha yoga karake phira se yoga kA anuparyaTana karatA hai arthAt yoga kA vinimayana karatA hai / tathA yoga kA anuparyaTana karake sAyaM kAla ke samaya meM divasa ke kitanA parimita pazcAt bhAga meM arthAt sUrya ke astamanake samIpavarti tIna nADI parimita kAla meM candra zatabhiSak nakSatra ko prApta karatA hai / spaSTa nakSatra maMDala ke avalokana samaya meM prAyaH zatabhiSak ko samarpita karatA hai / ataH yaha nakSatra naktaM bhAga meM avalokanIya hotA hai / (evaM khalu dhaNiTA Nakkhatte egaM ca rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM jorai, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMda satabhisayANaM samappei) 0 rita prakArathI dhaniSThA nakSatra trIsa muharta pramANavALuM hovAthI tathA sAMjanA samayathI pravRtta thatuM hovAthI eka aherAta arthAt eka rAta ane eka divasa caMdranI sAthe yoga prApta kare che. ane ganuM anuparivartana karIne sAMjanA samaye divasanA keTalAka pAchaLanA bhAgamAM arthAt sUryane astananI samIpavartI traNa nADI parimitakALamAM caMdra zata hiSaka nakSatrane prApta kare che. spaSTarUpathI nakSatranA avalokana samayamAM prAyaH zatabhiSapha nakSatrane samarpita kare che. tethI A nakSatra naktabhAgamAM avalokanIya hoya che. kahyuM paNa cha.(tA mayabhisayA khalu Nakkhatte NattaMbhAge ava Dhakkhette paNNarasamuhutte paDhamayoe sAyaM caMdeNa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 714 sUryapraptisUtre rasamuhutte paDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei No labhai avaraM divasaM' tAvat zatabhiSA nakSatraM khalu nataM bhAgam apArddhakSetraM paJcadazamuhUrta tat prathamatayA sAyaM candreNa sAddhaM yogaM yunakti, na labhate aparaM divasam // tAvat-tataH-AtmasamarpaNAnantaraM zatabhiSak nakSatraM khalu naktaM bhAgaM-kevalaM rAtribhAgagatam apArddhakSetram-ahorAtrasya kevalamarddhamAgakSetram-apagataMbahirnirgatam arddham-arddhabhAgaM yasya tat apArddha-kevalamarddhabhAgamityarthaH / paJcadazamuhUrtapaJcadazamuhUrttaparimitakAlavyAptaM, tat prathamatayA-tadArambhatayA candreNa saha yogaM yunaktiyogaM karoti candreNa sArddha tAvatkAlaM nivasati, tacca tathAyuktaM ca sat na labhate aparaM divasaM, paJcadazamuhUrtaparimitabhogatvAt , sAyaM samayataH prArabdhatvAcca rAtrivyAptasamaya eva yogamadhikRtya parisamAptimupaiti / tathAcAha- evaM khalu sayabhisayA Nakkhatte egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA tao caMdaM puvvANaM poTTayANaM samappei' evaM khalu zatabhiSA nakSatramekAM ca rAtriM candreNa saddha yogaM yunakti yogaM yuktvA yogam anuparivarttayati yogam anuparivartya tatazcandraM pUrvAyAH tathA kahA bhI hai-(tA sayabhisayA khalu Nakkhatte NattaMbhAge avaDDekhette paNNarasamuhutte paDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, No labhai aparaM divasa) candra kA yoga prApta hone para zatabhiSA nakSatra kevala rAtribhAgagata ahorAtra kA kevala arddhabhAga kSetra ko paMdraha muhUrta paryanta prathamataH mAne usase Arambha karake candra ke sAtha yoga prApta karatA hai arthAt itanA kAla paryanta candra ke sAtha nivAsa karatA hai / isa prakAra yoga hone se dUsarA divasa candra ke sAtha yoga ke liye nahIM milatA hai kAraNa kI paMdraha muhUrta bhoga kAla hotA hai tathA sAyaM kAla se Arambha hotA hai| rAtri vyApta hokara hI yoga karake samApta hotA hai aura bhI kahate haiM-(evaM khalu sayabhisayA Nakkhatte egaM ca rAiM caMdeNa saddhiM joyaM joei joyaM joittA joyaM aNupariyai joyaM aNupariyahittA tao caMdaM puvANaM poTTavayANaM samappei) isa pUrvokta prakAra se dhaniSThA kA yoga hone ke bAda zatabhiSA nakSatra kevala eka rAtri candra ke sAtha saddhiM joyaM joei, No labhai avaraM divasa) drano yoga prApta thavAthI zatabhiSa5 nakSatra kevaLa rAtanA bhAgavati aherAtrane kevaLa abhAga kSetrane paMdara muharta parimita samaya prathamataH arthAta temAMthI AraMbha karIne caMdranI sAthe vega prApta kare che. arthAt ATalA kALa paryata caMdranI sAthe nivAsa kare che. A prakArathI yoga hovAthI bIje divase caMdranI sAthe yoga mATe prApta thatuM nathI. kAraNa ke paMdara muhUrta paryanta ja bhegakALa hoya che. tathA sAMjanA samayathI prAraMbha thAya che. tethI rAtri vyApI rahIne veganI samApti thAya cha. mI 5 4 the--(evaM khalu sayabhisayA NakAta egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joya joyaM aNupariyaTTai aNupariyaTTittA tao caMdaM puvANaM poTU syANaM sm(3) A parvokta prakArathI dhaniSThA nakSatra kevaLa eka rAtrI caMdranI sAthe yoga kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 715 proSThapadAyAH samarpayati // - evaM pUrvoktena prakAreNa khalu iti nizvaye dhaniSThAyA: samarpaNAd anantaraM zatabhiSA khalu nakSatraM kevalamekAM rAtriM candreNa saha yogaM yunakti, yogaM yuktvA candreNa sArddha yogaM saMgamayya punaryogam anuparivarttayati pazcAd vinimayati- pratibhANDayati, tatazca punaryoga manupariva-yogamanuvinimayya prAtazcandraM pUrvAyAH proSThapadAyAH - pUrvAbhAdrapadAyAH samarpayati- dadAti iha pUrvAbhAdrapadA nakSatrasya prAtazcandreNa sArddha prathamatayA yogaH pravRttaste - nAtra pUrvabhAgamucyate, tathA cAtrocyate - 'tA puvvApoDavayA khalu Nakkhatte puvvaMbhAge samakkhette tIsa muhutte tappaDhamayAe pAto caMdeNa saddhiM joyaM joei, tao pacchA avararAI' tAvat pUrvAproSThapadA khalu nakSatraM pUrvabhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrtta tat prathamatayA prAtaH candreNa sArddha yogaM yunakti, tataH pazcAt aparAM rAtriM ca / tAvat - tataH - zatabhiSajaH samarpaNAdanantaraM svAtmanaH pravRttasamayAdArabhya pUrvAbhAdrapadAnakSatraM khalu pUrvabhAgaM prAtareva candreNa saha prathamayogatayA ahorAtrasya prathamabhAgam, ata eva samakSetra- samastAhorAtra vyAptaM yoga karatA hai, candra ke sAtha yoga karake yoga kA anuparivartana mAne pazcAt vinimaya karatA hai mAne badalatA hai isa prakAra yoga anuparivartana karake arthAt yoga kA vinimayana karake prAtaH kAla meM caMdra ko proSThapadA mAne pUrvAbhAdrapadA nakSatra ko samarpaNa karatA hai arthAt detA hai, yahAM para pUrvAbhAdrapadA nakSatra kA prAtaH kAla meM candra ke sAtha prathama yoga pravRtta hotA hai ataH yahAM pUrva bhAga kahA jAtA hai, isa viSaya meM kahA bhI hai- (tA putrvApoTThavayA khalu Nakkhate purvabhAge samakkhette tIsai muhutte tappaDhayatayAe pAto caMdeNa saddhiM joyaM joei, tao pacchA avararAI) zatabhiSak ko samarpaNa karane ke bAda pUrvAbhAdrapadA nakSatra apane pravRtta samaya se Arambha karake prAtaH kAla hI candra ke sAtha prathama yoga hone se ahorAtra kA prathama bhAga ataeva samakSetra arthAt samagra ahorAtra vyApta tIsa muhUrta parimita kAla vyApta vahAM se prathama AraMbha hone caMdranI sAthe yAga karIne yAganuM anuparivartana kare che. ceAganu anupasthita na eTale ke ceAganA vinimaya kare che. arthAt badale che. A rIte yAganuM anuparivartana karIne eTale ke yAganA vinimaya karIne prabhAtakALe caMdrane prauSThapadA eTale ke pUrvAbhAdrapadA nakSatrane samarpita kare che. eTale ke Ape che. ahIMyAM rvAbhAdrapadA nakSatrane prAtaHkALamAM caMdranI sAthe prathama yAga pravRtta thAya che. tethI ahIMyAM pUrvabhAga kahela che. A saMbaMdhamAM kahyuM 7 che.- (ta' putrApoTuvayA khalu Nakkhatte puvvaMbhAge samakakhette ttIsaimuhutte tappamaDhayAe pAto caMdreNa saddhiM joyaM joei, tao pacchA avararAiM ) zatabhiSA nakSatrane yandrane samarpita pachI pUrvabhAdrapadA nakSatra potAnA pravrutta samayathI Ara MbhIne prAtaHkALamAM ja caMdranI sAthe prathama cAga hAvAthI aheArAtranA prathama bhAga ataeva samakSetra arthAt saMpUrNa aherAta trIsa muhUta pramANukALa vyApta tyAMthI prathama AraMbha thavAthI prAtaHkALamAM arthAt nakSetra zrI suryaprApti sUtra : 1
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ 716 sUryaprajJaptisUtre triMzanmuhUrtta parimitakAlavyAptaM tat prathamatayA - tadArabdhatayA prAtaH - prAtaH kAle nakSatratriSaSTi ghaTikAparisamAptikAle - dvitIyadivasya sUryodayasamaye candreNa saha yogaM yunakti - tAvakAlaparyantaM candreNa saha nivasati, tataH pazcAt - tadanantaraM - candreNa saha nivAsAdanantaram aparAM - dvitIyAM rAtriM ca candreNa sArddhaM nivasati, triMzanmuhUrttatvAt prAtaHkAlataH pravRttatvAca taM sakalaM divasam aparAM rAtriM ca yAvaccandreNa saha varttata ityarthaH / etadevopasaMhAranyAjenAha - ' evaM khalu putrApovayA Nakkhatte egaM ca divasa egaM ca rAI caMdega saddhiM joyaM joei' evaM khalu pUrvAproSThapadA nakSatram ekaM divasam ekAM ca rAtriM candreNa sArddha yogaM yunakti, evam pUrvoktaprakAreNa khalu iti nizcitaM pUrvAbhAdrapadAnakSatraM khalu triMzanmuhUrttatvAt prAtaH samayataH pravRttatvAcca tamekaM divasaM tasyaiva tAmekAM rAtriM ca candreNa saha yogaM yunakti - candreNa sArddhaM tAvat kAlaparyantaM - tadahorAtra vyAptaparimitakAlaparyantaM nivasati etena pUrvAbhAdrapada nakSatrasya svatantra mekamahorAtraM yAvat bhogakAla iti // se prAtaH kAla meM arthAt nakSatra saMbaMdhI sATha ghaTikA kA parisamApti kAla meM arthAt dUsare dina ke sUryodaya kAla paryanta candra ke sAtha yoga karatA hai tatpazcAt mAne candra ke sAtha nivAsa ke bAda dUsarI rAtrI bhI candra ke sAtha rahatA hai / kAraNa kI tIsa muhUrta kAla ahorAtra kA hotA hai evaM yaha prAtaH kAla se pravRtta hai, ataH vaha saMpUrNadina evaM dUsarI rAtrI candra ke sAtha nivAsa karatA hai / yahI upasaMhAra karate huve kahate haiM - ( evaM khalu pugvApoDavayA kkhatte evaM divasaM egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei) isa pUrvokta prakAra se pUrvAbhAdrapada nakSatra tIsa muhUrta pramANavAlA hone se tathA prAtaH kAla vartamAna hone se eka divasa evaM eka rAtri candra ke sAtha yoga karatA hai arthAt itane kAla paryanta mAne usa ahorAtra parimita kAla paryanta nivAsa karatA hai, ataH pUrvAbhAdrapadA nakSatra kA svataMtra eka ahorAtra paryanta bhoga kAla sabaMdhI sAThe ghaDinA samAptikALamAM eTale ke bIjA divasanA sUryaMdaya kALa panta caMdranI sAthe cAga kare che. te pachI arthAt caMdranI sAthe nivAsa thayA pachI khIjI rAta paNa caMdranI sAthe rahe che, kAraNa ke trIsa muhUtakALa aheArAtrane thAya che. ane A prAtaH kALathI pravRtta thAya che tethI e pUrA eka divasa ane bIjI rAtrI caMdranI sAthe nivAsa 5re che, mAna bAta upasaMhAra 35 4 che. ( evaM khalu putrvApoTuvayA Nakkhatte evaM ca divasaM egaM ca rAI caMdreNa saddhiM joyaM joei) pUrvota prArathI pUrvAbhAdrapadA nakSatra zrIsa muhUrta pramANavALuM hAvAthI tathA prAtaHkALe pravRtta thatu heAvAthI eka divasa ane eka rAta caMdranI sAthe yAga kare che arthAt ATalA kALa paryanta eTale ke e ahArAtra parimita kALa punta nivAsa kare che. tethI pUrvAbhAdrapadA nakSatranA svataMtra eka aheArAtra kALa panta loga A rahe che. (jogaM joettA joyaM aNupariyadRi, joyaM aNupariyaTTittA pAto caMda uttarA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 'jogaM joettA joyaM aNupariyaTTai joyaM aNupariyaTTittA pAto caMdaM uttarApoTTavayANaM samappei' yogaM yuktvA yogamanuparivartayati yogamanuparivayaM prAtazcandram uttarAprauSThapadayoH samarpayati ||-yogN yuktvA-pUrvAbhAdrapadAnakSatreNa saha candrayoga mupetya taM yogam anuparivartayati-pazcAda vinimayati-pazcAt parivartayati, punazca taM yogamanuparivartya-yogamanuvinimayayya prAtaH-prAtaH kAle-dvitIyadinasya sUryodayasamaye candra-taM bhuktaM candram uttarAprauSThapadayoH-uttarAbhAdrapadayoH samarpayati-uttarAbhAdrapadAnakSatrAya candraM dadAtItyarthaH, idaM khala uttarAbhAdrapadA nakSatra pUrvoktaprakAreNa prAtazcandreNa saha yogamadhikRtya tatra gacchati candraH, yato hi kevalaM prathamAn pazcadazamuhartAn adhikAnapanIya samakSetraM kalpayitvA yadA yogazcintyate tadA naktamapi yogo'stIti ubhayabhAgamavaseyaM, tathAcAha-'tA uttarApoTTavayA khalu Nakkhatte ubhayaM bhAge divaDakkhete paNatAlIsamuhutte tappaDhamatAe pAto caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI taoM pacchA avaraM divasaM' tAvat uttarAprauSThapadA khalu nakSatram ubhayaM rahatA hai / (jogaM joettA joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyaTTittA pAto caMda uttarApoTTavayANaM samappei) pUrvAbhAdrapadA nakSatra ke sAtha caMdra kA yoga karake usa yoga ko parivartita karatA hai, evaM usa yoga kA anuparivartana karake mAne vinamayana karake prAtaHkAla meM arthAt dUsare dinake sUryodayakAla meM caMdrako uttarAbhAdrapadAnakSatra ko samarpita karatA hai arthAt uttarAbhAdrapadAnakSatra kA yoga karatA hai| yaha uttarabhAdrapadAnakSatra pUrvokta prakArase prAtaHkAla meM candra ke sAtha yoga prApta karake caMdra vahAM gamana karatA hai kAraNa kI kevala Adike paMdrahamuharta jo adhika hai usako haTA karake samakSetra kalpita karake jaba yoga kA vicAra kiyA jAya taba rAtri meM bhI yoga rahatA hai isa prakAra ubhaya mAne donoM bhAga bhoga karatA hai kahAbhi hai-'tA uttarApoTTavayA khalu Nakkhatte ubhayabhAge dighaDakkhete pagatAlIsamuhutte tappaDhamatAe pAto caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraMca rAI tao pacchA avaraM divasa' uttarabhAdrapadAnakSatra poTuvayANaM samappei) pUrvAbhAdrapa nakSatranI sAthe yadanA yo|| 4zana meM yogana parivartita kare che ane e bheganuM anuparivartana karIne arthAt vinimayana karIne savAranA samaye arthAt bIjA divasanA sUryodaya samaye caMdrane uttarAbhAdrapadA nakSatrane samarpita kare che. arthAt uttarAbhAdrapadA nakSatrane yoga karAve che. A uttarAbhAdrapadA nakSatra pUrvokta prakArathI prAtaHkALanA samaye caMdranI sAthe vega prApta karIne caMdra tyAM gamana kare che. kAraNa ke kevaLa pahelAnA paMdara muhUrta je adhika che. tene haTAvIne samakSetranI kalpanA karIne jyAre gane vicAra karavAmAM Ave te rAtrimAM paNa vega rahe che. A rIte ubhaya eTale ke me mA sAgave che. 5 che. (tA uttarApovayA khalu Nakhatte ubhayaMbhAge divaDDhakkhette paNatAlosamuhutte tapaDha matAe pAto caMdeNa saddhiM joyaM joei, avara ca rAI tao zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ 718 sUryaprajJaptisUtre bhAgaM dvayarddhakSetraM pazcacatvAriMzanmuhUrta tat prathamatayA prAtazcandreNa sArddha yogaM yunakti aparAM ca rAtri tataH pazcAt aparaM divasaM ||-taavt-ttH-praarmbhkaalaat-smrpnnaanntrm uttarAprauSThapadA nakSatraM khalu ubhayabhAgam-ahorAtrapramitakAlavyAptaM dvayarddhakSetraM-sArdvakAhorAtra tulya kSetragataM-dvitIya marddha yasya tat dvayarddha-sAkamityarthaH, yato hi pazcacatvAriMzanmuhUrta-paJcacatvAriMzanmuhUttetulyakAlasthitaM tatprathamatayA-tad yogaprathamatayA-prArambha samayAdArabhya tatsamayabhUtayA prAtaH-sUryodayakAle-nAkSatriSaSTi ghaTikA tulya pUrvAhorAtrasya parisamAptyanantaraM dvitIyAhorAtrasya prArambhakAle candreNa saha yogaM yunakti-candreNa sArddha milati, taca tathAyuktaM sat taM sakalamapi divasam aparAM rAtri ca tataH pazcAd dvitIyadivasasyAntaM yAvat paJcacatvAriMzanmuhUrtasya parisamApti bhavet tena tadantaM yAvat candreNa sArddha pravarttata, / etadevopasaMhAravyAjena vyaktI karoti- evaM khalu uttarApoTavayA Nakkhatte do divase egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI' evaM khalu uttarApauSThapadA nakSatraM dvau divasau ekAM ca rAtri candreNa sArddha yogaM yunakti ||-evN-puurvo kena prakAreNa khalu iti nizcaye uttarAbhAdrapadA nakSatraM paJcacatvAriMzanmuhUrttatvAd dvau divasau ekAM ca rAtri yAvat candreNa sArddha kA yoga hone para usake prArambha kAla se uttarA prauSThapadAnakSatra ubhayabhAgamAne ahorAtra pramitakAla vyApta deDhaahorAtra tulya kSetra gata hokara rahatA hai / kAraNa kI paiMtAlIsa muhUrta tulya kAla sthita rahane se usa yoga ke prArambha ke samayase Arambhakarake usasamayabhUta prAtaHsUryodaya kAla meM nakSatra kI sATha ghaDikA tulya pUrva ahorAtra samApta hone ke bAda dUsare ahorAtra kA AraMbhakAla meM candra ke sAtha yoga karatA hai mAne caMdra ke sAtha milatA hai| vaha usa prakAra hokara ke usa saMpUrNa divasa tathA dUsarI rAtrI pazcAt dUsarA divasa kA anta paryata meM paiMtAlIsa muhUrta kI samApti hotI hai vahAM taka candra ke sAtha rahatA hai| aba isakA upasaMhAra karate huve kahate haiM-(evaM khalu uttarApovayA Nakakhatte do divase egaM ca rAiM caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI' isa pacchA avara divasaM) uttarAdrapahanakSatra yA pAthI tanA pAna thI utt| prISThAdA nakSatra ubhayabhAga eTale ahorAta pramANu kALa vyApta deDha ahorAtra tulyakSetra gata thaIne rahe che. kAraNa ke pistAlIsa muhUrta tulya kAla paryanta sthita rahevAthI e yuganA prAraMbhanA samayathI AraMbhIne e samayarUpa prAtaH sUryodaya kALamAM nakSatranI sAThaghaDi tulya pahelI rAtre samApta thayA pachI bIjA aherAtranA AraMbha kALamAM caMdranI sAthe bhegA kare che. eTale ke caMdranI sAthe maLe che. tevI rIte thaIne e saMpUrNa divasa tathA bIjI eka rAta tathA te pachIne divasanA aMta paryaratamAM pistAlIsa muhUrta samApta thAya che. tyAM sudhI dranI sAthai 29 che. ve // 4thnn| upasa 2 42di cha-(evaM khalu uttarA podavayA Nakkhatte do divase evaM ca rAI caMdeNa saddhi jortha joei, abaraM ca rAI) 21 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ __ 719 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam nivasati, 'tao pacchA avaraM divasaM tataH pazcAdaparaM divasam arthAt prArambhe avasAne ca divasau madhye ca rAtririti sArdvakAhorAtramitaH kAlaH paJcacatvAriMzanmuhUrttAtmako jAta iti / / 'evaM khalu uttarApoTTavayA Nakkhatte do divase egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joNDa joya joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM revaINaM samappei' evaM khalu uttarAprauSThapadA nakSatra dvau divasau ekAM ca rAtriM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati yogamanuparivartya sAyaM candraM revatyAH samarpayati |-evN-puurvoktprkaarenn khalu iti nizcitam uttarAprauSThapadA nakSatraM dvau divasau ekAM ca rAtriM candreNa saha yogaM yunakti-candraNa sahakAvAsaM karoni, yogaM yuktvA-yogaM vidhAya yogamanuparivartayati-tadayogaM pazcAta parivartayati-vinimayati, punazca yogamanuparivartya-yogamanuvinimayayya sAyaMsAndhye samaye-divasasya katitame pazcAbhAge-sUryAstAdubhayatra sthitatrinADIpramitakAle pUrvokta prakAra se uttarAbhAdrapadAnakSatra paiMtAlIsamuhUrta vyApta hone se do divasa evaM eka rAtri paryanta candra ke sAtha vyApta rahatA hai / (tao pacchA avaraM divasa) tatpazcAt dUsarA divasa arthAt prArambha evaM avasAna kA do dina hotA hai tathA madhya meM rAtri rahatI hai isa prakAra deDha ahorAtra parimitakAla paiMtAlIsa muhartAtmaka hojAtA hai| (evaM khalu uttarapoTTavayA Nakhatte do divase egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyadRi, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM revaiNa samappei) isa pUrvokta prakAra se uttarA proSThapadA mAne uttarAbhAdrapadA nakSatra do divasa tathA eka rAtri candra ke sAtha yoga karatA hai arthAt candra ke sAtha eka sAtha nivAsa karatA hai isa prakAra yoga karake yogakA anuparivartana mAne usa yogakA vinimaya karatA hai phira yoga kA anuparivartana karake sAyaM kAla meM divasake kuchapazcAt bhAga meM arthAta sUryAsta se donoM tarapharahI huI tIna nADI pramita kAla meM caMdra ko revatI nakSatra pUrvokta prakArathI uttarAbhAdrapadA nakSatra pistAlIsa muhUrta vyApta hovAthI be divasa ane me zata sudhA ya dranI sAtha vyApta 2 cha.-(tao pacchA avara divasa) te pachI bhIla divasa eTale ke- AraMbha ane aMtanA be divasa hoya che. tathA madhyamAM rAtrI rahe che. mA pramANe hoDha aDAtra prabhAra 4 pistAlIsa bhutAtma: 25 taya che. (evaM khalu uttarApovayA Nakkhatte do divase egaM ca rAi caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joya aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM revaiNaM samappei) mA pUrvAta 2thI uttarApoSTa padA eTale ke uttarAbhAdrapadA nakSatra be divasa ane eka rAta caMdranI sAthe yoga kare che, A rIte ega karIne bheganuM anuparivartana eTale ke e bhegane vinimaya kare che. yoganuM anuparivartana karIne sAyaMkALe divasanA kaMIka pAt bhAgamAM arthAt sUryAstathI bane bAjue rahela traNa nADI jeTalA kALamAM caMdrane revatI nakSatrane samarpita kare che, eTale zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ 720 sUryaprajJaptisUtre candra revatyAH samarpayati-revatI nakSatrAya dadAtIti bhAvaH / sambandhasAmAnye SaSThItyuktaM bhavati / ___ 'tA revaI khalu Nakkhatte pacchabhAge samakkhette tIsaimuhatte tappaDhamatAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joeti tao pacchA avaraM divasaM' tAvat revatI khalu nakSatraM pazcAdbhAgaM samakSetra triMzansuhataM tatprathamatayA sAyaM candreNa sAddha yogaM yunakti, tataH pazcAdaparaM divasam ||-taavt -tataH uttarAbhAdrapadA nakSatreNa samarpaNAnantaraM khalu revatInakSatraM pazcAdbhAgam-ahorAtrasya pazcimabhAgagataM samakSetra-divasarAtrivyAptaM triMzanmuhartaparimitakAlavyAptaM tatprathamatayAtadyogaprathamatayA-prArambhakAlabhUtayA sAyaM-sAyaGkAle-sUryAstasamaye-divasasya katitame pazcAbhAge samaye candreNa sAI-candreNa saha yogaM yunakti-yogaM karoti-candreNa saha nivasati tatastadanantaraM-rAtrinivasanAdanantaraM pazcAt-rAtre paryavasAnAdanantaram aparaM-dvitIyaM divasaM yAvat candreNa saha revatI nakSatraM nivasatIti zeSaH, 'evaM khalu revatI Nakkhatte egaM rAiM egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM assiNINaM samappei' evaM khalu revatInakSatram ekAM rAtrim ekaM ca divasaM candreNa sArddha yogaM yunakti, yugaM yuktvA yogamanuparivarttayati yogamanuparivartya sAyaM candram ko samarpita karatA hai arthAt revatI nakSatra ko dete haiN| (tA revaI khalu Nakkhatte pacchaMbhAge samakkhette tIsaimuhatte tappaDhamatAe sAyaM cadeNa saddhiM joyaM joeMti, tao pacchA avaraM divasa) uttarAbhAdrapadA nakSatra ke anantara revatInakSatra ahorAtrake pazcima bhAga ke samakSetramAne divasa rAtrivyApta tIsa muhUrta parimitakAla vyApta usa yoga kA prArambhakAlarUpa sAyaM kAla meM arthAt sUryAstake samaya divasa ke kucha pazcAdbhAgake samaya meM candra ke sAtha yoga karatA hai, mAne candra ke sAtha nivAsa karatA hai tatpazcAt arthAt rAtrinivAsa ke bAda rAtrisamApta hone para dUsarA divasa paryanta candra ke sAtha revatInakSatra nivAsa karatA hai / (evaM khalu revatI Nakkhatte ega rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyahittA sAyaM caMdaM assiNINaM samappei) isa pUrvokta prakAra se revatInakSatra ke revatI nakSatrane Ape che. (tA revai, khalu Nakkhatte pacchA bhAge samakkhette tIsaI muhutte tappaDhamatAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joeti, tao pacchA avara divasaM) uttarAbhAdrapa! nakSatranI pachI revatI nakSatra ahorAtranA pAchaLanA bhAganA samakSetra eTale ke divasarAtri vyApta trIsa muhUrta parimita kALa vyApta e yoganA prAraMbha kALa rUpa sAyaMkALamAM eTale ke sUryAstanA samaye divasanA kaMika pAchaLanA bhAgamAM caMdranI sAthe yoga kare che. eTale ke caMdranI sAthe nivAsa kare che. (evaM khalu revatI Nakkhatte egaM rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhi joyaM joei joyaM jAittA joya aNupariyaTTai, joya aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM asmiNINaM samappei) mA pUrvAta 2thI revatI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam _ 721 azvinyAH samarpayati ||-evN-puurvoktprkaarenn khalu iti vAkthAlaGkAre revatInakSatraM khalu candreNa saha yuktaM sat sAyaMsamayAdUz2a tAmekAM sakalAM rAtrim aparaM caikaM divasaM yAvaccandreNa saha yogaM yunakti-yukta mavatiSThate, tasya revatI nakSatrasya samakSetratvAt, etadeva upasaMhAravyAjena kathayati-yogaM yuktvA candreNa saha upitvA yogamanuparivartayati-yogaM vinimayati, punazca yogamanuparivartya-yogaM vinimayayya dvitIyadivasassa sAyaM-sAyaM kAle-divasasya katitame pazcAdbhAge candram azvinyAH samarpayati sambandhasAmAnye paSThItvAt azvinInakSatrAya prayacchatIti bhAvaH // 'tA assiNI khalu Nakkhatte pacchimabhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamatAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei' tAvad azvinInakSatraM khalu pazcimabhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrta tat prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti ||-ttH idamapyazvinInakSatraM khalu sAyaM candreNa yujyamAnatvAt pazcimabhAgam-ahorAtrasya pazcAdbhAgagataM samakSetra pUrNAhorAtravyAptakSetraM triMzanmuharta-triMzanmuhurtaparimitakAlavyAptatvAta, samakSetra mityuktaM, tat prathamatayA-udyogapUrvatayA-tadArabdhatayA sAyaM-divasasya katitame pazcAdbhAge-sUryAstAdadha Urdhvacandra ke sAtha yukta hokara sAyaM kAla ke bAda usa eka saMpUrNarAtri tathA dUsarA divasa yAvat caMdra ke sAtha yoga karatA hai kAraNa kI revatI nakSatra samakSetra vyApI hai ataH eka rAtri divasa rahatA hai yahI upasaMhAra rUpase kahate haiyoga karake mAne caMdra ke sAtha raha karake yoga kA anuparivartana karatA hai mAne yoga kA vinimaya karatA hai / phira yogakA vinimaya karake dUsare divasa ke sAyaM kAla meM arthAt divasa ke kitaneka pazcAdbhAga meM candra ko azvinI nakSatra ko samarpita karatA hai / mAne azvinInakSatra se yukta karatA hai / 'tA assiNI khalu Nakkhatte pacchimabhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamatAe sAyaM caMdeNa saddhi joyaM joei) yaha azvinI nakSatra bhI sAyaMkAla meM caMdra ke sAtha yoga karane vAlA hone se ahorAtra ke pazcAtabhAgavati samakSetra mAne pUrNa ahorAtrivyApta kSetra se AraMbha ke tIsa muhUrta parimita kAla vyApI nakSatra caMdranI sAthe yukta thaIne sAyaMkALanI pachI e eka pUrI rAtrI tathA bIje divasa thAvat caMdranI sAthe bhegA kare che. kAraNa ke revatI nakSatra samakSetra vyApI che. tethI eka rAta divasa rahe che. eja vAta upasaMhAra rUpe kahe che, yoga karIne eTale ke caMdranI sAthe rahIne bheganu anuparivartana kare che. eTale ke mane vinimaya kare che. kegano vinimaya karIne bIjA divasanA sAMjanA samaye eTale ke divasanA keTalAka pachInA bhAgamAM caMdrane azvinI nakSatrane samarpita 42 7. theTa , azvinI nakSatrathI yukta 42 che. (tA assiNI khalu Nakkhatte pacchimabhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamatAe sAya caMdeNa saddhijoyaM joei) A azvinI nakSatra paNa sAyaMkALamAM caMdranI sAthe roga kare che. tethI aherAtranA bhAga vati samakSetra eTale ke--ahorAtra vyApta kSetrane kAraNa ke trIsa muhUrta parimita kALa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 722 sUryaprajJaptisUtre milita trinADI pramitakAle candreNa saha yogaM yunakti-candreNa sahAvatiSThate tAvatkAla paryanta mitibhAvaH // 'tao pacchA avaraM divasaM tataH pazcAd aparaM divasaM, tataH-rAtri paryavasAnAdanantaraM pazcAt-pazcAttanam aparaM-dvitIya divasaM ca candreNa saha nivasati // etadevopasaMhAravyAjenAha-'evaM khalu assiNI Nakkhatte egaM ca rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM bharaNINaM samappei' evaM khalu ezvinInakSatram ekAM rAtrim ekaM ca divasaM candreNa sArddha yogaM yunAkta, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati yogamanuparivartya sAyaM candraM bharaNyAH samarpayati ||-evm-puurvotprkaarenn khalu-iti nizcitam idamapi azvinInakSatraM sAyaM samaye candreNa saha yujyamAnatvAt tAJcaikAM rAtriM, triMzanmuhUrttatvAcca tataH paramaparaJcaika divasazca candreNa saha yogamavatiSThate, samakSetratvAt sAyaM candreNa saha yujyamAnatvAccedam azvinI nakSatraM sAyaM samayAdArabhya tAM rAtrimaparaM ca divasaM yAvaccandreNa saha yuktamavatiSThate, yogaM yuktvA-tAvatkAlaparyantaM candreNa hone se samakSetra kahA hai| usa nakSatra ke yoga kA AraMbha kAla se sAyaMkAlame mAne divasa kA kitaneka pazcAdbhAgameM arthAt sUryAsta ke pIche tInanADI tulyakAla paryanta candra ke sAtha yoga karatA hai, utanA kAla paryanta mAne candrase sAtha rahatA hai| (tao pacchA avaraM divasa) rAtri ke samApta hone ke bAda dUsarA divasa candra ke sAtha rahatA hai| yahI upasaMhAra rUpase kahate haiM-(evaM khalu assiNINakkhatte egaM ca rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA, joyaM aNupariyai, joyaM aNu pariyahittA sAyaM caMdaM bharaNINaM samappei) isa pUrvokta prakAra se yaha azvinI nakSatrabhI sAyaM kAlake samaya candra ke sAtha lagatA hone se usa eka rAtrI-tIsa muharta vyApI hone se pazcAt eka divasa isa prakAra se vaha rAtrI candra ke sAtha yoga karatA hai, samakSetra vyApI hone se tathA sAyaM kAla yukta hone se isa prakAra ke sAyaM kAla se Arambha karake usa vyApI hovAthI samakSetra kahela che. e nakSatranA deganA AraMbha kALathI sAMjanA samayamAM arthAta divasanA keTalAka pachInA bhAgamAM eTale ke sUryAsta pachI traNa nADI tulya paryata yAnI sAthai ye 42 che. theTo meTasA // paya-ta yanI sAthe 29 cha,-(tao pacchA avara divasa) rAtrI samArata yA pachI mAnne me hivasa yadranI sAthe 29 che. me pAta pahA2 3 4 cha.-(evaM khalu assiNINakkhatte gaM ca rAi ega ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joya joettA, joyaM aNupariyaTTai joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM bhagNINaM samappeDa) 0 pUrvarita 4AthI azvinI nakSatra pay Air nA samaye yadranI sAthe lAgatuM hovAthI e eka rAta ane trIsa muhUrta vyApI hovAthI te pachI divasa e rIte eka ahorAtra caMdranI sAthe ega kare che. samakSetra vyApI hovAthI tathA sAya kALa ga karatA hovAthI sAyaMkALathI AraMbha karIne e rAtrI purI tathA bIje pure zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaitiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 723 sArddhamuSitvA yogamanuparivarttayati - pazcAd yogaM : vinimayati tatazca yogamanuparivartya - yAvad yogamanuvinimayya punaH sAyaM dvitIyadivasasya sAyaMtane - sAndhye samaye - divasasya katitame pazcAdbhAge - sUryAstAsannobhayamilitatrinADI pramite kAle taM svAtmanA sArddha nivasantaM candraM bharaNyAH samarpayati, sambandhasAmAnye paSThItvAt bharaNInakSatrAya candraM samarpayati, azniI nakSatramiti tasya tAtparyArthaH / prAyaH parisphuTanakSatramaNDalAvalokanasamaya iti sAyaM zabdasya tAtparyArthaH, tenedaM bharaNI nakSatramuktayuktyA rAtrau candreNa saha yogamupaiti tato naktaMbhAgamityavaseyaM, tathAcAha - 'tA bharaNI khalu Nakkhatte NattaMbhAge aDakkhette paNNarasamuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joeMti, No labhai avaraM divasaM' tAvad bharaNI nakSatraM khalu naktaMbhAgam apArddhakSetraM paJcadazamuhUrtta tatprathamatayA sAyaM candreNa sArddhaM yogaM yunakti, na labhate aparaM divarAtrI saMpUrNa tathA dUsarA divasa pUrA candra ke sAtha rahatA hai / isa prakAra yukta hokara mAne itanA kAla candra ke sAtha rahakara yogakA anuparivartana karatA hai arthAt yogakA vinimaya karatA hai / isa prakAra yoga kA vinimaya karake sAyaM kAla arthAt dUsare divasa ke sAMja ke samaya meM mAne divasa ke kitaneka pazcAdbhAga meM arthAt sUryAsta ke samIpastha ubhaya bAju milita trinADI pramita kAla meM apane sAtha nivAsa karate usa candra ko bharaNI nakSatrako samarpita karatA hai / arthAt azvinI nakSatra bharaNI nakSatra ko caMdra samarpita karatA hai / sAyaM zabdakA tAtparyArtha yaha hai ki spaSTarUpase nakSatra maNDala ke avalokana samaya ataH yaha bharaNInakSatra ukta yukti se rAtri meM candra ke sAtha yoga prApta karatA hai ataeva nataMbhAga samaja leveM / aura bhI kahate haiM(tA bharaNI khalu Nakkhate NattaM bhAge avadukkhette paNNarasamuhutte tappaDhamayA sAyaM caMde saddhiM joyaM joeMti, NoM labhai aparaM divasa) bharaNA divasa caMdranI sAthe rahe che. A pramANe yukta thaine arthAt eTaleA kALa caMdranI sAthe rahIne ceganuM anuparIvartana kare che, eTale ke ceganA vinimayakare che. A rIte yogane vinimaya karIne sAMjanA samaye eTale ke khIjA divasanI sAMje arthAt divasanA keTalAka pazcAt bhAgamAM arthAt sUryAstanA samIpastha ane mAjunI maLela trinADI pramANavALA kALamAM peAtAnI sAthe nivAsa karatAM e caMdrane bharaNI nakSatrane samarpita kare che. arthAt azvinI nakSatra bharaNI nakSatrane caMdra samarpita kare che, sAya' zabdanuM tAtpa e che kespaSTapaNAthI nakSatramaMDaLanA avaleAkananA samaya tethI A bharaNI nakSatra ukta kathana pramANe rAtre caMdranI sAthe ceAga prApta kare che tethI nakta bhAga samajavuM khIjuM paNa kahe che(taa bharaNI khalu Nakkhatte NattaMbhAge avaDDhakkhete paNNarasamuhutte tappaDhamayAra sAyaM caMdeNa joya joti, No labhai abara divasa) larANI nakSatrane samarpaNa aryA pachI larazI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ 727 sUryapratisUtre sam ||-taavt-ttH samarpaNAnantaraM bharaNI khalu nakSatraM naktaMbhAga-kevalamekarAtrigatamapArddhakSetra-kevalaM sampUrNAhorAtrasyArddhabhAgagatam apagataM-bahiniHsRtam arddham-arddhabhAgaM yasyAhorAtrasya tat apArddha kevalama mahorAtramityarthaH / paJcadazamuhUrta-paJcadazamuhartaparimitakAlavyAptaM, kevala paJcadazamuhUrtamAtrakAlavyAptatvAdapAI mityuktaM bhavet tat prathamatayAtadyogaprathamatayA-candreNa saha yoga kAlArabdhatayA yatohi sAyaM-divasasya katitame pazcA bhAge samaye candreNa saha yogaM yunakti-candreNa sAddhaM pravizati tenoktaM naktaM bhAgamapArddhakSetramiti no labhate aparaM divasam-idamapA kSetratvAt paJcadazamuhartatvAt sAyaM kAle candreNa saha yujyamAnatvAca rAtrAveva candrayogaM parisamApayati, tato na labhate candraNa saha yuktamaparaM divasamiti / etadevopasaMhAravyAjenopasaMharati parisphuTayati ca-'evaM khalu bharaNI Nakkhatte ega rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAto caMdaM kattikANaM samappei' evaM khalu bharaNI nakSatram ekAM rAtri candreNa sArddha yogaM nakSatra ke samarpaNAnantara bharaNI nakSatra naktaM bhAga mAne kevala eka rAtri gata apArdhakSetra mAne kevala sampUrNa ahorAtrakA ardhabhAga gata pandraha muharta parimita kAla vyApta, kevala pandraha muhUrta mAtra kAla vyApI hone se apArdha aisA kahA hai| tadyoga prathama arthAt candra ke sAtha yoga kAla kA Arambha hone se kAraNa ke sAMja meM arthAt dinake kitaneka pazcAdbhAga ke samaya meM candra ke sAtha yoga karatA hai ataH aisA kahA hai ki naktaMbhAga apArdhakSetra yaha nakSatra apArdha kSetra vAlA tathA pandraha muhUrtAtmaka hone se evaM ca sAyaMkAlame caMdra ke sAtha yujyamAna hone se rAtrimeM hI caMdrakA yoga samApta karatA hai ataH dUsare dina candra ke sAtha yoga nahIM karatA hai / ataeva upasaMhAra ke nimitta se spaSTa karate huve kahate haiM ki (evaM khalu bharaNINakkhatta egaM rAiM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaha, joyaM aNupariyaTTittA pAto caMda kattikANaM samappei) isa pUrvAka prakAra se bharaNI nakSatra kevala eka hI rAtrI nakSatra naktabhAga arthAt kevaLa eka rAtrI rahevAvALuM apAI kSetra eTale ke purA aherAtrane adhe bhAga arthAt paMdara muhUrta pramANe kALa vyApI hevAthI apAI e pramANe kahela che. tadyoga prathama arthAt caMdranI sAthe vega kALane AraMbha hevAthI kAraNa ke sAMjare arthAt divasanA keTalAka pAchaLanA bhAganA samayamAM caMdranI sAthe ega kare che. tethI evuM kahyuM che ke-naktabhAga, apArdhakSetra arthAt A nakSatra apArdhakSetra vALuM tathA paMdara muhUrta pramANuvALuM hovAthI tathA sAMjare caMdranI sAthe coga karatuM hovAthI rAtre ja caMdano vega samApta kare che tethI bIje divase caMdranI sAthe yoga karatuM nathI. tethI 752 3the spaSTa 42 cha -(evaM khalu bharaNI Nakkhatte egaM rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA, joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAto caMdaM kattikANaM samappei) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturthaM prAbhRtaprAbhRtam yunakti, yogaM yuktvA yogaM anuparivartayati, yogamanuparivartya prAtazcandraM kRttikAyAH samarpayati // evaM-pUrvoktaprakAreNa khalu-iti nizcaye bharaNI nakSatraM kevalamekAmeva rAtri candreNa saha yogaM yunakti-apArddhakSetratvAt naktaMbhAgatvAt paJcadazamuhUrttatvAcca kevalamekAmeva rAtri yAvaccandreNa saha nivasati, yogaM yuktvA candreNa saha rAtrimAtraM yAvaduSitvA taM candrayogamanuparivartayati-candrayogaM vinimayati, tatazca tadyogamanuparivartya-candrayogaM vinimayagya prAtaH-prAtaHkAle sUryodayAsamnasamaye taM svAtmanA saha nivasantaM candraM kRttikAyAH samarpayati-kRttikAnakSatrAya bhogArtha dadatIti, itthamidaM kRttikAnakSatraM prathamoktayukcyA prAtareva candreNa saha yogamupaiti, te nedaM pUrvabhAgamityavaseyam, etadeva parisphoTayati___ 'tA kattikA khalu Nakkhatte puvvaM bhAge samakkhitte tIsai muhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAto caMdaM rohiNI NaM samappei' tAvat kRttikA khalu nakSatra pUrva bhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrta tat candra ke sAtha yoga karatA hai yaha nakSatra apArdha kSetravAlA naktaM bhogI tathA pandraha muhUrta kAla vyApI hone se kevala eka hI rAtrImAtra candra kA yoga karake yogakA parivartana mAne vinimaya karatA hai, yogakA parivartana karake prAtaH kAlameM mAne sUryodaya ke samIpastha samayameM apanesAtha nivAsa karanevAle usa candrako kRttikA nakSatra ko samarpita karatA hai arthAt kRttikA nakSatra ko bhoga ke liye dedetA hai / isa prakAra yaha kRttikA nakSatra prathama kahI hui yukti ke anusAra prAtaH kAlameM hI candra ke sAtha yoga karatA hai, ataH yaha nakSatra pUrva bhAga samajA jAtA hai yahI spaSTa karate huve kahate haiM-(tA kattikA khalu Nakkhatte puvvaM bhAge samakkhitte tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyaTTittA pAto caMda rohiNINaM samappei) kRttikA nakSatrako samarpita karane ke pazcAt kRttikA nakSatra pUrvabhAga mAne pUrvAhna se prArabdhamAna hone se ahorAtrakA pUrvabhAga gata tathA A pUrvokta prakArathI bharaNI nakSatra kevaLa eka ja rAta caMdranI sAthe vega kare che. A nakSatra apAI kSetravALuM naktabhegI tathA paMdara muhUrta kALa vyApI hovAthI kevaLa eka rAta ja phakta caMdrane yoga karIne yoganuM parivartana eTale ke vinimaya kare che. yoganuM pari. vartana karIne prAta:kALa eTale ke sUryodayanI najIkanA samaye potAnI sAthe nivAsa karatA e caMdrane kRttikA nakSatrane bhegane mATe ApI de che. A rIte A kRttikA nakSatra pahelAM kahevAmAM Avela yukti anusAra prAtaHkALamAM ja caMdranI sAthe yoga kare che. tethI A nakSatrane pUrva mA sabhAvAmAM Ave che. me pAta 2504 42tAM 4 che-(tA kattikA khalu Nakkhate pudhvaMbhAge samakkhitte tIsaimuhutte tappaDhamayAe soyaM ca deNaM saddhiM joyaM joei, joya joittA, joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAto candaM rohiNINaM samappei) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ 728 sUryaprajJaptisUtre prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivartayati yogamanuparivayaM prAtazcandraM rohiNyAH samarpayati / / tAvat-tataH samarpaNAnantaram, idaM coktaM kRttikAnakSatraM khalu-iti nizcaye pUrva bhAgaM-pUrvAhnataH prArabdhatvAt ahorAtrasya pUrvabhAgagataM, samakSetra-sambhUNAhorAtrakAlavyAptam , yatohi triMzanmuhartta-triMzanmuhartaparimitakAlavyAptaM, tatprathamatayA-tadyogaprathamatayA-candrayogArambhakAlatayA sAyaM-sAyaMkAle candreNa sArddha yogaM yunakti-candraNa saha nivasati, tatazca yogaM yuktvA -candreNa saha yogamupetya taM yogamanaparivarttayati-taM yogaM vinimayati, taM yogamanuparivartya-candrayogaM vinimayayya punaH prAtaH-prAtaH kAle-sUryodayAsanasamaye taM ca yuktaM-svAtmanA sArddha nivasantaM candraM rohiNyAH samarpayatirohiNInakSatrAya dadAti, arthAt sa candraH kRttikAM vihAya rohiNIM pravizatIti evamidaM kRttikAnakSatraM dvaya kSetra-sA kAhorAtraparimitakSetra yAvaJcandreNa saha yogamupaiti, prAguktayuktivazAccobhayabhAgaM pratipattavyam // 'rohiNI jahA uttarAbhavayA' rohiNI yathA uttarAbhAdrapadA // sampUrNa ahorAtra kAla vyApI tIsa muharta parimita kAla vyApI tathA candra yoga kA Arambha sAyaM kAlAtmaka hone se sAyaM kAlameM candra ke sAtha yoga karatA hai mAne candra ke sAtha nivAsa karatA hai tadanantara candrakA yoga prApta karake usa yogakA anuparivartana mAne usa yogakA vinimaya karatA hai| usa yogakA anuparivartana mAne vinimaya karake punaH prabhAta kAla meM arthAta sUryodaya ke Asanna samaya meM apane sAtha nivAsa karane vAle caMdrako rohiNI nakSatrako samarpita karatA hai mAne rohiNI nakSatrako de detA hai| arthAt vaha candra kRttikA nakSatrako choDakara ke rohiNI nakSatra meM praveza karatA hai / isa prakAra yaha kRttikA nakSatra dvayardhakSetra mAne deDha ahorAtra parimita kSetra paryanta candra ke sAtha yoga karatA hai, pUrvakathita yuktivazAt ubhayabhAga jAnanA cAhiye // (rohiNI kRttikA nakSatrane samarpita karIne pachI kRttikA nakSatra pUrvabhAga eTale ke pUrvalathI prAraMbha thatuM hovAthI ahorAtrinA pUrva bhAgagata tathA saMpUrNa ahorAtra kALa vyApI atava trIsa muhUrta pramANu kALa vyApI tathA caMdra vegano AraMbha kALa hovAthI sAMjanA samaye caMdranI sAthe ega kare che. arthAt caMdranI sAthe nivAsa kare che. e rIte caMdrane bhega prApta karIne e yogano vinimaya kare che. e ganuM anuparivartana arthAt vinimaya karIne pharIthI prabhAta kALamAM arthAt sUryodayanI najIkanA samayamAM pitAnI sAthe nivAsa karatAM caMdrane rohiNI nakSatrane samapita kare che. eTale ke rehiNI nakSatrane ApI de che. arthAt te caMdra kRttikA nakSatrane choDIne rehiNI nakSatramAM praveza kare che. A rIte A kRttikA nakSatra dvadhakSetra eTale ke doDha ahorAtra pramANanA kSetra paryanta caMdranI sAthe yoga kare che. pUrva kathita yukti anusAra A nakSatra ubhaya bhAga samajavuM. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 727 -evaM khalu rohiNI nakSatraM prAgyathottarabhAdrapadA uktA vartate tathaiva vaktavyA sA caivam-'tA rohiNI khalu Nakkhatte ubhayabhAge divaGkakhette paNatAlIsaimuhutte tappaDhamayAe pAdo caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI tao pacchA avaraM divasaM, evaM khalu rohiNI Nakkhatte do divase egaM ca rAiM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMda migasirassa, samappei' tAvat rohiNI khalu nakSatram ubhayabhAgaM dvayarddha kSetraM paJcacatvAriMzanmuhUrta tat prathamatayA prAtazcandreNa sArddha yogaM yunakti, aparAM ca rAtriM, tataH pazcAd aparaM ca divasam , evaM khalu rohiNI nakSatraM dvau divasau ekAM ca rAtri candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya sAyaM candra mRgazirasaH samapayati, sarvamidaM vyAkhyAtameva kimatra lekhabAhulyeneti / / 'magasiraM jahA jahA uttarAbhavayA) isa prakAra rohiNI nakSatra ke viSayameM prathama jisa prakAra uttarAbhadrapadAnakSatra ke viSayameM kathana kiyA hai usI prakAra kahanA cAhiye (tA rohiNI khalu Nakkhatte ubhayabhAge divaDDakkhette paNatAlIsaimuhutte tappaDhamAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraMca rAI tao pcch| avaraM divasa evaM khalu rohiNI Nakkhatte do divase egaM rAiMca caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA, joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyahittA sAyaM caMdaM migasirassa samappei) rohiNI nakSatra ubhayabhAga vyardha kSetra evaM paiMtAlIsa muhartAtmaka hone se tatprathama arthAt usI samaya candra ke sAtha yoga kAla kA Arambha honese prAtaH kAla meM candra ke sAtha yoga karatA hai tathA dasarI rAtri evaM dUsarA divasa paryanta rahatA hai isa prakAra rohiNI nakSatra do divasa tathA eka rAtri paryanta candra ke sAtha yoga karatA hai, isa prakAra yoga kara ke yoga kA anuparivartana karatA hai anuparivartana kara ke sAMja ke samaya meM candra ko mRgaziranakSatra ko samarpita karatA hai / yaha sapa vyAkhyAta pUrva hai ataH (rohiNI jahA~ uttarAbhavayA) 2 // zate zahiNI nakSatranA viSayamA paremA zata utt| bhaadrph| nakSatranA samayamA 4thana 426 che, pramANe samanyu. (tA rohiNI khala Nakkhatte ubhayabhAge divaDDhakkhetta paNatAlIsaimuhutte tApaDhamayAe pAyo ca deNa saddhiM joyaM joei avara ca rAiM tao pacchA avara divasaM evaM khalu rohiNI Nakkhatta do divase egaM ca rAI ca deNa saddhiM joya joei, joya joittA, joya aNupariyaTTai, joya aNupariyaTTittA sAyaM caMda migasirassa samappei) Di nakSatra Gauan kSetra bhane pistA. lIsa muhUrta pramANavALuM hovAthI tathama arthAt e samaye prathama caMdranI sAthe roga kALane AraMbha thavAthI prabhAtakALamAM caMdranI sAthe vega kare che. tathA te pachInI eka rAta ane bIjA divasa paryanta caMdranI sAthe ega kare che. A pramANe rohiNI nakSatra be divasa tathA eka rAta paryata caMdranI sAthe vega kare che. A rIte yoga karIne veganuM anuparivartana kare che, anuparivartana karIne sAMjanA samaye caMdrane mRgazIrSa nakSatrane sama zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ 728 sUryaprajJaptisUtra dhaNiTThA' mRgazirA yathA dhaniSThA ||-mRgshironksstrN prAg yathA dhaniSThA proktA tathaiva vaktavyA, tadyathA-'tA magasire Nakkhatte pacchaMbhAge tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joettA tao pacchA avaraM divasaM, evaM khalu migasire Nakkhatte egaM rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM adAe samappei' tAvat mRgazirA nakSatraM pazcAdbhAgaM triMzanmuhattaM tat prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti, sAyaM candreNa sArddha yogaM yuktvA tataH pazcAt aparaM divasam , evaM khalu mRgazirA nakSatram ekAM rAtrim ekaM ca divasaM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivartayati, yogamanuparivartya sAyaM candram ArdrAyAH samarpayati // atroktAni sarvANyapi padAni vyAkhyAtAnyeva, punarvyAkhyAnenAlam , adhika lekhabaDhAkara piSTapeSaNa nahIM karateM (migasiraM jahA dhaNiTThA) mRgazIrSa nakSatra ke viSayameM pahale jisa prakAra dhaniSThA nakSatra ke viSaya meM kathana kiyA hai usI prakAra kaha leve| jo isa prakAra se haiM-(tA magasire Nakkhatte pacchaMbhAge tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM cadeNa saddhiM joya joei, sAyaM caMdeNa saddhi joyaM joettA tao pacchA avaraM divasaM, evaM khalu migasire Nakkhatte egaM rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyai joyaM aNupariyahittA sAyaM caMdaM adAe samappei) mRgazirAnakSatra pazcAt bhAga tIsa muhUrta pramANavAlA sAyaMkAla se prAraMbha hokara candra ke sAtha yoga karatA hai, sAyaM kAla candra ke sAtha yoga karake tatpazcAt dUsare divasa rahatA hai| isa prakAra mRgazirA nakSatra ekarAtrI evaM eka divasa candrake sAtha yoga karatA hai| isa prakAra yoga karake yoga kA anuparivartana karatA hai anuparivartana karake sAyaM kAla candrako ArdrA nakSatra ko samarpita karatA hai| yahAM para kahe sabhI padoM pita kare che, A badhuM ja pahelAM vyAkhyAta thaI gayela che, tethI adhika lekha vadhArIne piSTa 42tA nathI. (migasiraM jahA dhaNidvA) bhRgazISa nakSatranA samayamA pAre pramANe dhaniSThA nakSatranA viSayamAM kathana karyuM che e ja pramANe kahI levuM. je A pramANe cha,-(tA migasire Nakkhatte pacchaMbhAge tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA tao pacchA avara divasaM, evaM khalu migasire Nakkhatte egaM rAI egaM ca divasa caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMda adAe samappei) bhRgazi2 nakSatra pavAdamA zrIsa muhUrta pramANavANu bhane sAnA samaye prAraMbha thaIne caMdranI sAthe yoga kare che, sAMje caMdranI sAthe ega karIne te pachI bIje divase rahe che. A rIte mRgazirA nakSatra eka rAta ane eka divasa caMdranI sAthe ga kare che. e rIte ega karIne veganuM anuparivartana kare che. anuparivartana karIne sAMje caMdrane A nakSatrane samarpita kare che, ahIM kahelA badhA padanI vyAkhyA pahelAM kahe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam atra sAyamiti prAyaH parisphuTanakSatramaNDalAlokasamaye ataevedaM nakSatraM naktaMbhAgaM bhavatItyavaseyamiti // 'adA jahA sayabhisayA' ArdrA yathA zatabhiSA ||-aardraa khalu nakSatraM tathaivAnubhAvanIyaM yathA prAgazatabhiSA nakSatramanubhAvitaM vartate, tadyathA 'tA adA khalu Nakkhatte NattaM bhAge abakkhette paNNarasamuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, No labhei avaraM divasa, evaM khalu addA Nakkhatte egaM rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAo caMdaM puNavvasUrNa samappei' tAvat ArdrA khalu nakSatraM naktaM bhAgam apArddhakSetraM paJcadazamuhUrta tatprathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti na labhate, aparaM divasam , evaM khalu ArdrAnakSatraM ekAM rAtriM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogam anuparivartayati, yogamanuparivayaM prAtazcandraM punarvasoH kI vyAkhyA pahale karadI gaI hai ataH punaH isa ko vyAkhyAta nahIM karate, yahAM para sAyaM kahane se prAyaH spaSTarUpa se nakSatramaMDalake avalokana samaya meM aisA samajeM, ataH yaha nakSatra naktaMbhAga mAne rAtrI meM bhoga kAlakA AraMbha karanevAlA hotA hai aisA samajeM (ahA jahA sayabhisayA) ArdrA nakSatra, kA kathana jisa prakAra pahale zatabhiSaka nakSatra kA kathana kiyA hai usI prakAra smjleveN| jo isa prakAra se haiM-(tA addA khalu Navatte NataMbhAge avar3akkhette paNNarasamuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, No labhei avaraM divasaM evaM khalu addANakkhatte egaM rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyahattA pAocaMdaM puNavvasUrNa samappei) AAnakSatra naktaM bhAga apArdhakSetra paMdrahamuharta pramANavAlA sAyaMkAla meM prathama yoga kA AraMbha karake candra ke sAtha yoga karatA hai, isako dUsarA divasa kA yoga nahIM hotA hai| isa prakAra AAnakSatra ekarAtricandra ke sAtha yoga karatA hai isa prakAra yoga karake yogakA anuparivartana karatA hai, yoga kA anuparivartana karake prAtaH vAI gaI che. tethI pharIthI ahIMyAM vyAkhyAta karatA nathI, ahIMyAM sAMja kahevAthI prAya spaSTa pAthI nakSatramanA mana samayamA tema sabhA (adA jahA sayabhisaMyA) Adra nakSatranuM kathana je pramANe pahelAM zatabhiSaku nakSatranuM kathana karela che, e ja pramANe samanyu.2pramANe che.-(tA adA khalu Nakkha te NattaMbhAge aDDhakkhette paNNarasamuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei No labhei avaraM divasaM evaM khalu adANakkhatte egaM rAiM caMdeNa saddhiM joyaM joei joyaM joettA, joyaM aNurariyaTTai, joya agupariyaTTittA pAo caMda puNavvasUNaM samappei) 0 nakSatra natama sapA kSetra 542 bhuta pramANa yuta sairal samaye prathama yegano AraMbha karIne caMdranI sAthe bhega kare che, ane bIjA divasane yoga thatuM nathI. A pramANe AdrA nakSatra eka rAta caMdranI sAthe ega kare che. A rIte ga karIne bheganuM anuparivartana kare che. veganuM anuparivartana karIne prabhAtakALamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 730 sUryaprajJaptisUtra samarpayati // atroktAnyapi sarvANi padAni vyAkhyAtAnyeva / idaM ca punarvasu nakSatraM khala dvaca kSetratvAt prAguktayukteH ubhayaMbhAgamavaseyaM, tathAcAha-'puNavvasu jahA uttarAbhavayA' punarvasU yathA uttarAbhAdrapadA // punarvasUnakSatraM yathA pUrvam uttarAbhAdrapadA nakSatraM bhAvita varttate tathaiva idamapi bhAvanIyaM vaktavyaM, tadyathA-'tA puNavvasu Nakkhatte khalu ubhayabhAge divaDakkhette paNatAlIsaimuhutte tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI tao pacchA avaraM divasaM, evaM khalu puNavasu Nakkhatte do divase egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA, joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM pussassa samappei' tAvat punarvasU nakSatraM khalu ubhayabhAgaM dvayarddhakSetraM pazcacatvAriMzanmuhUrta tatprathamatayA prAtazcadreNa sArddha yogaM yunakti, aparAM ca rAtriM, tataH pazcAdaparaM divasam , evaM khalu punarvasu nakSatraM dvau divasau ekAM ca rAtriM candreNa sAddhaM yogaM yunakti, yogaM yuktvA samayameM candra ko punarvasu nakSatrako samarpita karatA hai| yahAM para kahe huve sabhI sUtrastha pada vyAkhyAta pUrva hai / yaha punarvasu nakSatra thardhakSetravyApI hone se pUrvakathita prakArase ubhayabhAgavAle yAne rAtri divasakA upabhoga karanevAlA samajeM / yahI kahate haiM-puNavvasU jahA uttarAbhavayA) punarvasu nakSatra jisa prakAra pahale uttarAbhAdrapadAnakSatra kA kathana kiyA hai usI prakAra se bhAvina karaleveM / jo isa prakArase haiM-(tA puNavvasuNakkhate khalu ubhayabhAge divaDakkhatte paNatAlIsaimuhutte tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI tao pacchA avaraM divasaM, evaM khalu puNavvasuNakkhatte do divase egaM carAiM caMdeNa saddhiM jAyaM jAei joyaM joittA, joyaM aNupariyadRi, joyaM aNupariyahittA sAyaM caMdaM pussassa samappei) yaha punarvasunakSatra ubhaya bhAga dvayarddhakSetra vyApI evaM paiMtAlIsamuhUrtaparyanta rahanevAlA prAtaHkAla se candra ke sAtha yoga karatA hai tApazcAt eka rAtri tathA dUsarA eka divasa isa prakAra punrvcaMdrane punarvasu nakSatrane samarpita kare che. ahIMyAM kahevAmAM Avela sUtrastha tamAma padanI vyAkhyA pahelAM karavAmAM AvI gayela che. A punarvasu nakSatra kayartha kSetra vyApI hevAthI pahelAM kahelA prakArathI ubhaya bhAgavALA eTale ke rAtadivasane upabhoga karavAvALA samajavA. me 4 che. (puNavyasu jahA uttarAbhavayA) punavasu nakSatra pramANe 5i Gttara bhAdrapadA nakSatranuM kathana karela che, e ja pramANe samajI levuM. je A pramANe che.(taa puNavvasu Nakkhatte khalu ubhayabhAge divaDUDhakkhette paNatAlIsai muhutte tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joya joei avaraca rAI tao pacchA avara divasaM evaM khalu puNavvasu Nakkhatte do divase gaM ca rAI deNa saddhi joyaM joei, joyaM joettA joya aNupariyai joyaM aNupaTTittA sAyaM caMdaM pussassa samappei) mA puna su nakSatra umayamA dvaya kSetra vyApI ane pistAlIsa muhUrta paryanta rahevAvALuM tathA prAtaHkALathI caMdranI sAthe yoga kare che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 731 yogamanuparivartayati, yogamanuparivartya sAyaM candraM puSyasya samarpayati / atroktAnyapi sarvANi padAni pUrvamanekadhA vyAkhyAtAnyeva / idaM ca puSyanakSatraM sAyaM samaye divasAvasAnarUpe candreNa saha yogamadhigacchati tena pazcAdbhAgamavaseyaM, tathA cAha-'pusso jahA dhaNihA' puSpo yathA dhaniSThA // puSpaH-puSpanakSatraM yathA-yena prakAreNa pUrva dhaniSThA nakSatramabhibhAvitaM tathaiva idamapi puSpanakSatramabhibhAvanIyam / tadyathA-'tA pusse khalu Nakkhatte pacchaMbhAge samakkhette tIsai muhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa sadi joyaM joei, joyaM joittA to pacchA avaraM divasaM, evaM khalu pusse Nakkhatte ega rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM asilesAe samappei' tAvat puSpaM khalu nakSatraM pazcAdbhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrta tat prathamatayA sAyaM sunakSatra do divasa evaM ekarAtrI caMdra ke sAtha yoga karatA hai, yoga karake yoga ko anuparivartita karatA hai yoga kA anuparivartana karake sAyaM kAla candra ko puSyanakSatra ko samarpita karatA hai / yahAM para sUtrokta sabhI padoM kI vyAkhyA pahale karahI dI hai| yaha puSyanakSatra divasAvasAnarUpa sAyaMkAla candra ke sAtha yoga prApta karatA hai ataH yaha nakSatra pazcAtbhAga kahA hai| tathA kahA bhI hai-(pusso jahA dhaNiTThA) puSyanakSatra jisa prakAra dhaniSThA nakSatrakA kathana kiyA hai usI prakAra se isa ko bhI bhAvita karaleveM / jo isa prakAra se hai (tA pusse khalu Nakkhatte pacchAbhAge samakkhette tIsaimuhute tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA to pacchA avaraM divasaM, evaM khalu pusse Nakkhatte egaM rAiM egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNuparidRi, joyaM aNupariyaTittA sAyaM caMdaM asilesAe samappei) puSyanakSatra pazcAbhAga saMmakSetra tIsamuhUrtakAlavyApI sAyaM kAla se prathama candra te pachI eka rAta ane bIjo eka divasa A rIte punarvasu nakSatra be divasa ane eka rAta caMdranI sAthe vega kare che. ega karIne veganuM anuparivartana kare che, yuganuM anu parivartana karIne sAMjanA samaye caMdrane puSya nakSatrane samarpita kare che. ahIMyAM sUtramAM kahela badhA padonI vyAkhyA pahelAM kahI ja dIdhela che. A puSya nakSatra divasanA antamAM eTale ke sAMjanA samaye caMdranI sAthe roga prApta kare che. tethI A nakSatra pazcAtmAga Desa cha. tathA 4thu 54 cha, (pusso jahA dhaNidvA) pu05 nakSatra zata paniSThA nakSatranu 4thana 42 , te4 pramANe yA sama dene 21 pramANe cha,-(pusse khalu Nakkhatte pacchaMbhAge samakkhetteM tIsaImuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joya joei, joya joitA tao pacchA avara divasaM, evaM khalu pusse Nakkhatte ega rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joya joei, joya joittA joya aNupariyaTTai, joya aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM asilesAe samappei) puSya nakSatra pazcAimA samakSetra trIsa muDUta pramANa yApI airt samaye zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ 732 sUryaprajJaptisUtra candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA tataH pazcAdaparaM divasam , evaM khalu puSpaM nakSatram ekAM rAtrim ekaM ca divasaM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivattayati, yogamanuparivartya sAyaM candram azleSAyAH samarpayati / / atrodRGkitAnyapi padAni sarvANi vyAkhyAtAnyeva punarvyAkhyAnenAlam , idaM cAzlepAnakSatraM sAyaM samaye-parisphuTanakSatramaNDalAlokarUpe prAyazcandreNa saha yogamadhigacchati, te nedaM nakSatraM naktaMbhAgamavaseyaM, tathA cApA kSetratvAt tasyA meva satrau candreNa sAkaM yogaM parisamApayatItyavaseyamiti, tathA cAha-'assesA jahA sayabhisayA' AzleSA yathA zatabhiSA, AzleSA nakSatraM tathaiva bhAvanIyaM yathA pUrva zatabhiSA nakSatraM bhAvitaM vartate sA ca bhAvanA yathA-'tA assesA khala Nakkhatte NattaM bhAge abaDDakkhette paNNarasamuhutte tappaDamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, ke sAtha yoga karatA hai, isa prakAra yoga karake pazcAt dUsarAdivasa rahatA hai isa prakAra puSyanakSatra ekarAtri evaM eka divasa candra ke sAtha yoga karatA hai, yoga karake yogakA anuparivartana karatA hai anuparivartana karake sAyaM kAla candra ko azleSA nakSatra ko samarpita karatA hai, yahAM para bhI sUtrokta sabhI pada vyAkhyAta pUrva hai ataH punaH vyAkhyAta nahIM kiyA hai| yaha azleSAnakSatra spaSTa rUpa se nakSatra ke avalokanarUpa sAyaM kAla meM prAyaH candra ke sAtha yoga prApta karatA hai| ataH yaha nakSatra naktaMbhAga jAnanA cAhie / tathA apArdhakSetra vyApihone se usI rAtra meM candra ke sAtha kA yoga samApta karatA hai aisA samajeM / tathA kahA bhI hai-(assesA jahA sayabhisayA) pahale zatabhiSA nakSatra kA jisa prakAra se kathana kiyA hai usI prakAra se azleSAnakSatra kA kathana samajaleveM / yaha bhavanA isa prakAra se haiM (tA assesA khala Nakkhatte NattabhAge avakkhette paNNarasamuhutte tappaDhamayAe sAyaM cadeNa saddhiM joyaM joei, joyaM prathama caMdranI sAthe ega kare che. e pramANe vega karIne pachIthI bIje divase rahe che, A rIte puSya nakSatra eka rAta ane eka divasa caMdranI sAthe yoga kare che. ega karIne ganuM anuparivartana kare che. emanuM anuparivartana karIne sAMjanA samaye caMdrane azleSA nakSatrane samarpita kare che. ahIMyAM paNa sUtramAM kahela badhA ja padanI vyAkhyA pahelAM karavAmAM AvI gayela che tethI tene pharIthI vyAkhyAta karela nathI, A azleSA nakSatra spaSTa rUpe nakSatranA avalokana rUpa sAMjanA samaye prAyaH caMdranI sAthe vega prApta kare che. tethI A nakSatra naktabhAga samajavuM. tathA apAI kSetra vyApi hevAthI eja rAtre nI saathen| yo samApta 72 cha tama samanyu, tathA yuM 55 cha,-(assesA jahA sayamisayA) 5ei zatabhiSa nakSatranu rIte 4thana 42sa che, me pramANe veSA nakSana 4thana samanyu te bhAvanA 2 // pramANa cha.-(tA assesA khalu Nakkhatta NattaMbhAge avaDUDhakkhette paNNarasamuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhi joya joei, joya joittA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 733 joyaM joettA No labher3a avaraM divasa, evaM khalu asilesANakkhatte egaM rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyagRha, joyaM aNupariyaTTittA pAo caMdaM maghANaM samappei' tAvat AzleSA khalu nakSatraM naktaM bhAgam apArddhakSetraM paJcadazamuhUrtta tatprathamatayA sAyaM candreNa sArddhaM yogaM yunakti, yogaM yuktvA na labhate aparaM divasaM, evaM khalu AzleSA nakSatram ekAM rAtriM candreNa sArddhaM yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanu parivartya prAtazcandraM maghAyAH samarpayati // - sAyaMtane kAle candreNa saha yogatvAt apArddhakSetroktatvAt kevalapaJcadaza muharttamAtra bhogasatvAcca idamazlepAnakSatraM kevalAmekAmeva rAtriM candreNa saha nivasatItyarthaH // apagatamarddha yasya tadapArddham - arddha mAtramityarthaH, sampUrNa rAtri vyAptakAlaM yAvat svAtmanA saha nivasantaM candraM prAtareva maghAnakSatrAya bhogArthaM samarpayati // idaM cApi maghA nakSatraM pUrvoktayuktyA prAtazcandreNa saha yogamadhigacchati tena maghA nakSatraM joettA No labhei avaraM divasa, evaM khalu asilesA Nakkhatte evaM rAI caMdeNa saddhi joyaM joei, joyaM joitA joyaM aNupariyahai, joyaM aNupariyahittA pAo caMda maghANaM samappei) azleSA nakSatra naktaM bhAga apArdhakSetravAlA pandraha muhUrta tathA sAyaM kAla meM prathama candra ke sAtha yoga karatA hai. yoga karake usako dUsarA divasa prApta nahIM hotA hai, isa prakAra azleSA nakSatra eka rAtri paryanta candra ke sAtha yoga karatA hai, yoga kara ke yoga kA anuparivartana karatA hai, yoga kA anuparivartana kara ke prabhAta kAla meM maghA nakSatra ko candra samarpita karatA hai | sAyaMkAla meM candra ke sAtha yoga hone se tathA ardhakSetra vyApI ataeva kevala paMdraha muhUrta kAla vyApI hone se yaha azleSA nakSatra kevala eka rAtricandra ke sAtha nivAsa karatA hai / jisakA ardha na ho vaha apArdha kahA jAtA hai mAne ardha mAtra arthAt saMpUrNa rAtrI kAla vyApI yAvat apane sAtha rahate huve candra ko prAtaHkAla meM hI maghA nakSatra ko upabhoga ke liye samarpita karatA hai, ataH maghA nakSatra pUrva bhAga vAlA hai aisA joya aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAo caMdaM maghANaM samappei) azleSA nakSatra nasta bhAga apA kSetravALuM paMdara muhUta pramANukALa vyApI tathA sAMjanA samaye prathama cadranI sAthe ceAga kare che. ceAga karIne tene khIjo divasa maLanA nathI, A rIte azleSA nakSatra eka rAtrinta caMdranI sAthe ceAga kare che. ceAga karIne ceAganuM anuparivartana kare che. yAganuM anuparivartana karIne prAtaHkALamAM madhAnakSetrane caMdra samarpita kare che. sAMjare caMdranI sAthe ceAga thavAthI tathA a kSetra vyApI hAvAthI kevaLa paMdara muhUta paryaMnta rahevAthI A azleSA nakSatra kevaLa eka rAtrI caMdranI sAthe nivAsa kare che, jenA a bhAga na heAya te apA kahevAya che, arthAt a mAtra eTale ke pUrepUrI rAtrIkALa vyApI yAvat peAtAnI sAthe rahelA caMdrane prabhAtakALamAM ja madhA nakSatrane upabhoga mATe zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 734 sUryaprajJaptisUtre pUrvabhAgamavaseyam , tathAcAha-mUle-'mahA jahA puvA phagguNI' maghA yathA pUrvAphalgunI // maghAnakSatraM tathaiva bhAvanIyaM yathA pUrva pUrvAphAlgunI nakSatraM bhAvitaM vartate // tadyathA-'tA maghA khalu Nakkhatte purva bhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM joei tao pacchA avaraM rAI evaM khalu maghANakkhatte egaM divasaM egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAo caMdaM puvvA phagguNINaM samappei' tAvat maghA khalu nakSatra pUrva bhAgaM samakSetraM triMzanmuharta tat prathamatayA prAtazcandreNa sArddha yogaM yunakti, tataH pazcAdaparAM rAtrim , evaM khalu maghAnakSatram ekaM divasam ekAM ca rAtri candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivartayati, yogamanuparivartya prAtazcandraM pUrvAphAlgunyAH samarpayati |-puurvbhaagokttvaat samakSetratvAt triMzanmuhUttevyAptakAlabhogatvAt pratareva candreNa saha yujyamAnatvAcca maghAnakSatraM taM sampUrNadivasamaparAM rAtriMceti sampUrNAhorAtravyAptakAlaM yAvat candreNa sAmuSitvA prAtareva pUrvAphAlgunyai samajeM / tathA sUtrakAra ne kahA bhI hai (mahA jahA puvvAphagguNI) maghA nakSatra jisa prakAra pahale pUrvA phalgunI nakSatra kA kathana kiyA hai usI prakAra se maghA nakSatra ko bhAvita kara leveM / jo isa prakAra se haiM-(tA maghA khalu Nakkhatte puruvaMbhAge samakkhette tIsai muhutte tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM joei, tao pacchA, avaraM rAI, evaM khalu maghA Nakkhatte egaM divasaM egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyadRi, joya aNupariyattiA pAo caMdaM putvA phagguNI NaM samappei) maghA nakSatra pUrva bhAga samakSetra tIsa muhUrta kAla vyApI prathama prAtaH kAla se candra ke sAtha yoga karatA hai, tatpazcAt dUsarI rAtrI isa prakAra maghA nakSatra eka divasa evaM eka rAtri candra ke sAtha yoga karatA hai| isa prakAra yoga karake yoga kA anuparivartana karatA hai, yoga kA anuparivartana kara ke prAtaH kAla ke samaya candra ko pUrvAphAlgunI nakSatra ko samarpita samapita kare che. A maghAnakSatra pUrvokta yuktithI prAtaHkALamAM caMdranI sAthe coga kare che. tathA bhadhAnakSatra pUrvamA che. tema samanyu sUtradhAre 4thu 55 cha,-(mahA jahA puvvA phagguNI) pramANe paDasA pUrvAzagunI nakSatranu thana. 426 cha. 8 pramANe bhaghA nakSatrane sama se.. 40 pramANa cha. (tA maghA khalu Nakkhatte puJcabhAge samakkhetteM tIsaimuhutte tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhi joya joei, tao panchA avara rAI evaM khalu maghANakkhatte egaM divasaM egaM ca rAI caMdeNa saddhi' joya joei, joya joittA joya aNupariyaTTai, aNupariTTittA pAo caMda puvAphaguNINaM sasappei) maghA nakSatra pUrvamA sabhakSetra trIsa mukALa vyApI prathama prAtaHkALathI caMdranI sAthe roga kare che. te pachI bIjI rAtrI e rIte mAnakSatra eka divasa ane eka rAtrI caMdranI sAthe ega kare che. A pramANe yoga karIne yoganuM anuparivartana kare che. yoganuM anuparivartana karIne prabhAtakALanA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 735 bhogAya prayacchati / idamapi pUrvAphAlgunI nakSatraM prAtazcandreNa saha yogamupaiti, tenokta yuktyA pUrvabhAga mityaseyam / tathAcAhamUle-'punvA phagguNI jahA puvvA bhaddavayA' pUrvAphAlgunI yathA pUrvA bhAdrapadA ||-ythaa pUrva pUrvAbhAdrapadA abhihitA tathaivedAnI pUrvAphAlgunI abhidhAtavyA / tadyathA-'tA pubAphagguNI khalu Nakkhatte puvvaM bhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM joei, tao pacchA avaraM rAI, evaM khalu puvvAphagguNI Nakkhatte egaM ca divasaM egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAo caMdaM uttarANaM phagguNINaM samappei' tAvat pUrvAkaratA hai| yaha pUrvAphAlgunI nakSatra pUrvabhAgavAlA tathA samakSetravAlA evaM tIsa muharta kAla vyApI tathA prAtaH kAla meM hI candra ke sAtha yoga karanevAlA hone se vaha saMpUrNa divasa tathA dUsarI rAtrI mAne saMpUrNa ahorAtra vyApta kAla vAlA hone se candra ke sAtha bhoga kAla samApta kara ke prAtaH kAla meM pUrvAphAlgunI nakSatra ko candra ko upabhoga ke liye samarpita karatA hai| yaha pUrvA phAlgunI nakSatra bhI candra ke sAtha prAtaH kAla meM yoga ko prApta karatA hai ataH ukta yukti se pUrvabhAga vAlA kahA gayA hai / tathA kahA bhI hai-(puvvA phagguNI jahA putvAbhaddavayA) pahale jisa prakAra se pUrvA phAlgunI nakSatra kA kathana kiyA gayA hai usI prakAra se pUrvAbhAdrapadA nakSatra kA kathana samaja leveM jo isa prakAra se hai-(tA puvvAphagguNI khalu Nakkhatte puvvaM bhAge samakkhatte tIsaimuhatte tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM joei, tao pacchA avaraM rAI, evaM khalu putvAphagguNI Nakkhatte ega ca divasa egaM ca rAI caMdeNa saddhi joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyahittA pAo caMdaM uttarANaM phagguNINaM samappei) pUrvAphAlgunI nakSatra pUrvabhAga samakSetra tIsa muhUrta samaye caMdrane pUrvAphAlganI nakSatrane samarpita kare che. A pUrvAphagunI nakSatra pUrvabhAgavALuM tathA samakSetravALuM ane trIsa muhUrta kALa vyApta tathA prabhAtakALamAM ja caMdranI sAthe ga karavAvALuM hovAthI te Akho divasa ane bIjI rAta eTale ke saMpUrNa ahorAtra kAlavyApI havAthI caMdranI sAthe bhegakALa samApta karIne prAtaHkALamAM pUrvAphAnI nakSatrane caMdrane upabhegane mATe samarpita kare che, A purvAphAgunI nakSatra paNa caMdranI sAthe prAtaHkALamAM ja yaMga kare che. tethI uparokta yuktithI pUrvabhAgavALuM kahela che, tathA Bghu 55 che-(putvA phAraguNI jahA puyAbhavayA) paDasAre pramANe pUrvAzagunI nakSatranu kathana karavAmAM Avela che. e ja pramANe pUrvAbhAdrapadA nakSatranuM kathana samajI levuM. je A pramANe cha,-(tA puvvAphagguNI khalu Nakkhatte puvvabhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joya joei, taopacchA avara rAI evaM khalu puvAphagguNI Nakkhatta egaM ca divasaM egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joya aNupariyai, joyaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ 736 sUryaprajJaptisUtre phAlgunI khalu nakSatraM pUrva bhAgaM samakSetraM triMzanmuharta tat prathamatayA prAtazcandreNa sAddhaM yogaM yunakti, tataH pazcAt aparAM ca rAtrim , evaM khalu pUrvAphAlgunI nakSatram ekaM ca divasamekAM ca rAtri candreNa saha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogam anuparivarttayati, yogamanuparivartya prAtazcandram uttarAyAH phAlgunyAH samarpayati ||-puurvbhaagokttvaat samakSetratvAt triMzanmuhUtte. mAtrabhogaparimANAt prAtazcandreNa yogasattvAccedaM pUrvAphAlgunI nakSatraM tamekaM divasaM tAzcA parAM rAtrimiti sampUrNAhorAtravyAptakAlaM yAvaccandreNa saha uSitvA dvitIyadine prAtareva svAtmanA saha pravarttamAnaM candraM punarbhogAyottaraphAlgunI nakSatrAya prayacchatIti / etaccottarAphAlgunI nakSatraM dvayarddhakSetramityataH prAguktayuktivazAt ubhayaM bhAgaM veditavyaM, tathAcAha mUlasUtre-'uttarAphagguNI jahA uttarAbhavayA' uttarAphAlgunI yathA uttarAbhAdrapadA ||prmaannvaalaa tayA prathama prabhAta kAla meM candra ke sAtha yoga karatA hai tatpazcAt dUsarI rAtrI rahatA hai / isa prakAra pUrvAphAlgunI nakSatra eka divasa evaM eka rAtrI candra ke sAtha yoga karatA hai, isa prakAra yoga kara ke yoga kA anuparivartana karatA hai anuparivartana kara ke prAtaH kAla meM candra ko uttarAphalgunI nakSatra ko samarpita karatA hai| yaha pUrvAphAlgunI nakSatra pUrva bhAga mAne prAtaH kAla se prArambha hone vAlA tathA samakSetra evaM tIsa muhUrta mAnna bhoga parimANa hone se yaha nakSatra eka divasa evaM eka rAtrI isa prakAra sampUrNa ahorAtra paryanta candra ke sAtha raha kara dUsare dina prAtaH kAla meM hI apane sAtha rahA huvA candra ko phira se bhoga ke liye uttarAphAlgunI nakSatra ko detA hai / yaha uttarAphAlgunI nakSatra yadhekSetra vAlA hone se pUrva kathita prakAra se ubhaya bhAgI jAnanA cAhiye yahI mUla meM sUtrakArane kahA hai-(uttarAphagguNI jahA uttarAbhavayA) jisa prakAra pahale uttarAbhAdrapadA nakSatra kA kathana kiyA hai aNupariyaTTittA pAo caMdaM uttarANaM phagANINaM samappei) pUzizunI nakSatra pUrvamA sabhakSetra trIsa muhUrta pramANuvALuM tathA prathama prabhAtakALamAM caMdranI sAthe vega kare che, te pachI bIjI rIte rahe che, A rIte pUrvAphAgunI nakSatra eka divasa ane eka rAta caMdranI sAthe yoga kare che, A rIte ga karIne bheganuM anuparivartana kare che, yoganuM anu parivartana karIne prAtaHkALamAM caMdrane uttarAphAzunI nakSatrane samarpita kare che, A pUrvaphAgunI nakSatra pUrvabhAga eTale ke prAtaHkALathI prAraMbha thavAvALuM tathA samakSetra ane trIsa muhartamAtra bhegakALa hovAthI A nakSatra eka divasa ane eka rAtrI e rIte saMpUrNa aherAta caMdranI sAthe rahIne bIje divase prAtaHkALamAM ja potAnI sAthe rahela caMdrane pharIthI bhegane mATe uttarAphAgunI nakSatrane samarpita kare che. A uttarAphAlvanI nakSatra vayartha kSetravALuM hevAthI pahelAM kahela prakArathI ubhayabhAgI, samajavuM eja mULa sUtrapAThathI sUtrAre 49 cha. (utsarApharaguNI jahA uttarAbhavayA) ke prabhArI uttarAmadraha nakSatranu zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 737 yathA pUrvamuttarAbhAdrapadA nakSatraM bhAvitaM tathaivedAnImuttarAphAlgunInakSatramapi bhAvanIyamiti / taccoktaM yathA-'tA uttarAphagguNI khalu Nakkhatte paNayAlIsaimuhatte tappaDhamayAe pAdo caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI, tao pacchA avaraM ca divasaM, evaM khalu uttarAphagguNI Nakkhatte do divase egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM hatthassa samappei' tAvad uttarAphAlgunI khalu nakSatraM paJcacatvAriMzanmuhUrta tatprathamatayA prAtazcandreNa sArddha yogaM yunakti, aparAM ca rAtri, tataH pazcAdaparaM ca divasam , evaM khalu uttarAphAlgunI nakSatraM dvau divasau ekAM ca rAtri candreNa sAddhaM yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivatrtayati, yogamanuparivartya sAyaM candraM hastasya samarpayati // prAtazcacandreNa saha yogatvAt paJcacatvAriMzanmuhUrttatvAd dvayarddha kSetratvAcca idamuttarAphAlgunI nakSatraM dvau divasau ekAM ca rAtrimiti sArdvakAhorAtrapramita usI prakAra se uttarA phAlgunI nakSatra kA kathana kara leveM yaha isa prakAra se haiM-(tA uttarAphagguNI khalu Nakkhatte paNayAlIsaimuhutte tappaDhamayAe pAdo cadeNa saddhiM joya joei, aparaM ca rAiM, tao pacchA avaraM ca divasaM, evaM khala uttarAphagguNI Nakkhatte do divase egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, jo joittA joya aNuparidRi, joyaM aNupariyahittA sAyaM caMdaM hatthassa samappei) uttarAphAlgunI nakSatra paiMtAlIsa muhUrta pramANavAlA prathama candra ke sAtha yoga kA prArambha karane vAlA hone se prabhAta kAla meM candra ke sAtha yoga karatA hai tathA dUsarI rAtrI tatpazcAt dUsarA divasa isa prakAra uttarAphalgunI nakSatra do dina tapA eka rAtrI paryanta candra ke sAtha yoga karatA hai, isa prakAra yoga kara ke yoga kA anuparivartana karate hai, yoga kA anuparivartana kara ke sAyaMkAla candra ko hasta nakSatra ko dedetA hai prAtaHkAla meM candra ke sAtha yoga karanevAlA hone se tathA paiMtAlIsa muharta paryanta bhoga kAla vAlA tathA dayadha kSetra parimita hone se yaha uttarAphAlgunI nakSatra kathana karela che, e ja pramANe uttarAphAgunI nakSatranuM kathana karI levuM. te A pramANe che(taa uttarAphagguNI khalu Nakkhatte paNayAlIsaimuhutte tappaDhamayAe pAdo caMdeNa saddhiM joyaM joei, aparaM ca rAI tao pacchA aparaM ca divasaM, evaM khalu uttarApharaguNI Nakkhatte do divase egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joettA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM hatthassa samappei) uttarAzagunI nakSatra pistAvAsa muta prabhAvANa prathama caMdranI sAthe caMgane prAraMbha karanAra hovAthI prabhAtakALamAM caMdranI sAthe ega kare che, tathA bIjI rAtrI ane te pachI bIje divasa A pramANe uttarAphAgunI nakSatra be divasa ane eka rAta sudhI caMdranI sAthe yoga kare che. A pramANe yoga karIne ganuM anuparivartana kare che, jenuM anuparivartana karIne sAMjanA samaye caMdrane hasta nakSatrane samarpita kare che, prabhAtakALamAM caMdranI sAthe ega karavAvALA hovAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ 738 sUryaprajJaptisUtre kAlaM yAvaccandreNa saha bhogaM vidhAya dvitIyadivasasya sAyaMtane samaye punarbhogAya saha nivasantaM candraM hastanakSatrAya samarpayati / idaM ca hastanakSatraM divasAvasAne candreNa saha yogamadhirohati, tenedaM nakSatraM pazcAdbhAgamava seyam, citrAnakSatraM tu kiJcitsamadhike divasAvasAne candrayogamadhigacchati, tatastadapi citrAnakSatraM pazcAdbhAgamavagantavyam, etadevAha mUlasUtre - ' hattho cittA ya jahA dhaNiTThA' hastazcitrA ca yathA dhaniSThA // - pUrvaM yathA dhaniSThA nakSatraM bhAvitaM tathaivAtra hasta - citrAnakSatre paribhAvanIye / tadyathA - 'tA hatthe khalu Nakkhate pacchaMbhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, tao pacchA avaraM divasaM, evaM khalu hatthaNakkhate egaM rAI egaM ca divasa caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joitA joyaM aNupariyaTTA, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM cittAe samappei, / tA cittA khalu do divasa tathA eka rAtri isa prakAra deva ahorAtra pramitakAla paryanta candra ke sAtha yoga kara ke dUsare dina ke sAMja ke samaya bhoga ke liye nivAsa karate candra ko hasta nakSatra ko samarpita karatA hai / yaha hasta nakSatra divasa ke anta meM candra ke sAtha yoga kA prAraMbha karatA hai ataH yaha nakSatra pazcAt bhAga vAlA jAmanA cAhiye / citrA nakSatra kucha samadhika divasa ke anta meM candra kA yoga prApta karatA hai ataH vaha citrA nakSatra bhI pazcAt bhAgavAlA samajeM / yahI sUtrakAra sUtrapATha dvArA kahate haiM - (hattho cittA ya jahA dhaNiTThA) pahale jisa prakAra dhaniSThA nakSatra kA kathana kiyA gayA hai usI prakAra yahAM para hasta evaM citrA nakSatra kA vicAra kara lenA cAhiye / jo isa prakAra se haiM (tA hatthe khalu Nakkha pacchaMbhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNaM saddhi joyaM joei, tao pacchA avaraM divasa, evaM khalu hatthaNakkhate egaM rAI egaM ca divasa deNa saddhi joyaM joei, joyaM johatA joyaM aNupari tathA pistAlIsa muhUta paryaMnta bhAgavALA tathA dhaiya kSetra parimita haiAvAthI A uttarAphAlgunI nakSatra be divasa ane eka zata e rIte daDha aheArAtra pramANukALa paryanta ca'dranI sAthe bhAga karIne khIje divase sAMjanA samaye bhAgane mATe nivAsa karatA caMdrane hastanakSatrane samarpita kare che A hastanakSatra divasanA aMtamAM caMdranI sAthe yAganA prAraMbha kare che, tethI A nakSatra pazcAt bhAgavALu` samajavu', citrAnakSetra kaMika samadhika divasanA aMtamAM caMdranA yAga prApta kare che. tethI e citrAnakSatra paNa pazcAt bhAgavALuM samanyavu, mevAta sUtrAra sUtrapAThe dvArA 12 che, (hattho cittA ya jahA dhaniTThA) pahela je pramANe dhaniSThA nakSatranuM kathana karela .che, eja pramANe ahIMyAM hasta ane citrA nakSatranA saMbaMdhAM samala bevu leha me ne yA prabhAge che - ( tA hatthe khalu Nakkhatte vaccha bhAge samakhete to muhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdreNa saddhiM joyaM joei. tao bacchA abara divasa evaM khalu hattha Naksatte egaM ca divasa caMdreNa saddhi joyaM joei, joye joitA joya' zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 739 Nakkhatte pacchaMbhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joie, to pacchA avaraM divasaM, evaM khalu cittA Nakkhatte egaM rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM sAIe samappei' tAvat hastaM khalu nakSatraM pazcAdbhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrta tatprathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti, tataH pazcAdaparaM divasam, evaM khalu hastanakSatramekAM rAtrimekaM ca divasaM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya sAyaM candraM citrAyAH samarpayati, / tAvat citrA khalu nakSatraM pazcAdbhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrta tat prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti, tataH pazcAdaparaM divasam, evaM khalu citrAnakSatram ekAM rAtrimekaM ca divasaM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivartayati, yogamanuparivartya sAyaM yadRi, joyaM aNupariyahittA sAyaM caMdaM cittAe samappei tA cittA khalu Nakkhatte pacchaMbhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei tao pacchA avaraM divasaM evaM khalaM cittA Nakkhatte egaM rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei jAyaM joittA joyaM aNupariyadRi, joya aNupariyahittA sAyaM caMdaM sAie samappei) hasta nakSatra pazcAt bhAga samakSetra tIsa muhUrta pramANavAlA tatprathama sAyaMkAla candra ke sAtha yoga karatA hai tatpazcAt dUsarA divasa isa prakAra hasta nakSatra eka rAtri evaM eka divasa candra ke sAtha yoga karatA hai isa prakAra yoga kara ke yoga kA anuparivartana karatA hai, yoga kA anuparivartana kara ke sAyaMkAla candra ko citrA nakSatra ko samarpita karatA hai / citrA nakSatra pazcAt bhAga samakSetra tIsa muhUrta kAla vyApI prathama sAyaMkAla candra ke sAtha yoga karatA hai, tatpazcAt dUsarA divasa isa prakAra citrA nakSatra eka rAtri evaM eka divasa candra ke sAtha yoga karatA hai, yoga kara aNupariTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM cittAe samappei, tA cittA khalu Nakkhatte pacchaMbhAge samakvette tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM cadeNa saddhiM joyaM joei tao pacchA avaraM divasaM evaM khalu cittAmakkhatte egaM rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTittA sAyaM caMdaM sAie samappei) hasta nakSatra pazcAtabhAga samakSetra trIsa muhUrta pramANayukta ta~thama sAMjanA samaye caMdranI sAthe vega kare che. te pachI bIjo divasa A pramANe hastanakSatra eka rAta ane eka divasa caMdranI sAthe yoga kare che, e rIte yoga karIne veganuM anuparivartana kare che. anuparivartana karIne sAMjare caMdrane citrA nakSatrane samarpita kare che, citrA nakSatra pazcAbhAga samakSetra trIsamuhUrta kALa vyApI prathama sAyaMkALa caMdranI sAthe yoga kare che. te pachI bIje divasa A rIte citrAnakSatra eka rAta ane eka divasa caMdranI sAthe vega kare che, ega karIne ganuM anuparivartana kare che, jenuM anuparivartana karIne sAMjanA samaye candrane svAti zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 740 sUryaprajJaptisUtre candraM svAtyAH samarpayati ||-atroktaani sarvANyapi padAni vyAkhyAtAnyeva, tenAsya chAyA mAtrameva paryAptamiti ||-svaatiic prAyaH sAyaM parisphuTadRzyamAnanakSatramaNDale sati candreNa saha yogamupaiti, tenedaM svAtI nakSatraM naktaMbhAgamavagantavyamiti, tathAcAha mUlasUtre-'sAI jahA sayabhisayA' svAtI yathA-zatabhiSA pUrva yathA zatabhiSA bhAvitA tathaivedAnI svAtI abhighAtavyA / sAca bhAvanA-yathA-'sAI khalu Nakkhatte NattaM bhAge avaDakkhette paNNarasamuhutte tapaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, No labhei avaraM divasaM, evaM khalu sAI Nakkhatte egaM rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyahittA pAdo caMdaM visAhANaM samappei' svAtI khalu nakSatraM naktaMbhAgam apArddhakSetraM paJcadazamuhatte tat prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti, na labhate aparaM divasam, evaM khalu svAtrInakSatrake yoga kA anuparivartana karatA hai, yoga kA anuparivartana kara ke sAMja ke samaya candra ko svAti nakSatra ko samarpita karatA hai, yahAM para sUtrokta sabhI padoM ko vyAkhyA pahale kahI gaI hai ataH yahAM para chAyAmAtra se nirdeza kiyA hai| svAtI nakSatra prAyaH sAyaM samaya spaSTarUpa se dRzyamAna nakSatra maNDala vAlA hotA hai ataH vaha usa samaya candra ke sAtha yoga karatA hai| ataH yaha svAtI nakSatra naktaMbhAga jAnanA cAhiye, mUla sUtrapATha meM yahI kahA hai-jo isa prakAra hai-(sAI jahA sayabhisayA) jisa prakAra zatabhiSA nakSatra kA kathana kiyA hai usI prakAra svAtI nakSatra kA kathana jAna lenA cAhiye / vaha bhAvanA isa prakAra se haiM-(sAI khalu Nakkhatte NattaMbhAge avaDakkhette paNNarasa muhatte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, No labhei avaraM divasaM, evaM khalu sAI Nakkhatte egaM rAI caMdega saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyaTTittA, pAo caMdaM visAhANaM samappei) svAtI nakSatra naktaMbhAga apAdhe kSetra paMdraha muhUrta bhoga kAla vAlA prathama sAyaMkAla nakSatrane samarpita kare che, ahIMyAM sUtrokta badhA padanI vyAkhyA pahelAM kahevAmAM AvI gaI che, tethI ahIMyAM chAyAmAtrathI nirdeza karela che, svAtI nakSatra prAyaH sAMjanA samaye spaSTapaNathI dazyamAna nakSatramaMDaLavALuM hoya che, tethI te e samaye caMdranI sAthe roga kare che, tethI A svAtI nakSatra naktabhAga samajavuM, mULa sUtrapAThamAM eja kahela che, je A pramANe cha.-(sAI jahA sayabhisayA) 2 pramANe zatabhiSA nakSatranu 4thana 428 cha. merI pramANe svAtInakSatranu 4thana sabha0 seyu, te bhAvanA 2 pramANe che, (sAI khalu Nakkhatte NattaMbhAge avaDDhamavette paNNarasamuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joya joei, No labhei avara divasa, evaM khalu sAI Nakkhatte egaM rAI caMdeNa saddhi joyaM joei, joyaM joittA joya aNupariyaTTai, joya aNupariyaTTittA pAo caMda vimAhANaM samappei) svAtI nakSatra natamA 25pA kSetra paMdara muha bhegakALavALuM prathama sAMjanA rAmaye caMdranI sAthe lega kare che, bIje divasa tene zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ % 25223502523 sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 741 mekAM rAtri candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya prAtazcandraM vizAkhAyAH samarpayati ||-pnycdshmuhuurttmaatrbhogtvaat sAyaM candreNa saha yogasattvAt apagatA kSetratvAt naktaM bhAgamityuktatvAcca svAtInakSatraM kevalAmekAM rAtriM candreNa saha uSitvA prAtareva svAtmanA saha vartamAnaM candraM punarmogAya vizAkhAnakSatrAya samarpayatIti / idaM ca vizAkhAnakSatraM dvayarddhakSetraM tena prAguktayuktivazAdubhayabhAgamavagantayaM, tathAcoktaM mUlasUtre-'visAhA jahA uttarabhadavayA' vizAkhA yathA uttarAbhAdrapadA ||-ythaa purvamuttarAbhAdrapadA nakSatraM bhAvitaM tathaivedAnIM vizAkhA nakSatramapi bhAvitavyamiti // tadyathA-'tA visAhA khala Nakkhatte ubhayaM bhAge divaDukkhette paNatAlIsaimuhatte tappaDhamayAe pAto caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI, taoM pacchA avaraM ca divasaM evaM khalu visAhA Nakkhatte do divase candra ke sAtha yoga karatA hai / dUsarA divasa usako bhoga ke liye prApta nahIM hotA hai isa prakAra svAtI nakSatra eka rAtri candra ke sAtha yoga karatA hai, isa prakAra yoga kara ke yoga kA anuparivartana karatA hai, yoga kA anuparivartana kara ke prAtaH kAla candra ko vizAkhA nakSatra ko samarpita karatA hai / yaha nakSatra kevala paMdraha muhUrta mAtra bhoga kAla vAlA hone se tathA ardha kSetra vAlA hone se tathA sAyaM kAla meM candra ke sAtha yoga ko prApta karanevAlA hone se tathA naktaMbhAga hone se kevala eka rAtrI mAtra hI candra ke sAtha rahakara prAtaHkAla meM hI apane sAtha rahA havA candra ko yoga ke liye vizAkhA nakSatra ko samarpita karatA hai| yaha vizAkhA nakSatra vadya kSetra vyApI hone se prAkathita yukti anusAra ubhayabhAga hotA hai| sUtrakAra yahI bAta isa prakAra se kahate haiM-(visAhA jahA uttarabhadavayA) jisa prakAra se pahale uttarAbhAdrapadA nakSatra kA kathana kiyA hai, usI prakAra se vizAkhA nakSatra ko bhI samaja leveM / vaha isa prakAra se haiM-(tA visAhA khalu Nakkhatte ubhayaMbhAge divaTTakkhette pnntaabhegane mATe prApta thato nathI. e rIte svAtI nakSatra eka rAta caMdranI sAthe ega kare che, A pramANe coga karIne yuganuM anuparivartana kare che, eganuM anuparivartana karIne prAtaH kALa caMdrane vizAkhA nakSatrane samarpita kare che, A nakSatra kevaLa paMdara muhUrtamAtra bhega vALuM hovAthI tathA ardhakSetravALuM hovAthI tathA sAMjanA samaye caMdranI sAthe vega prApta karavAvALuM hovAthI tathA naktabhAga hovAthI kevaLa eka rAtrImAtra ja caMdranI sAthe rahIne prabhAtakALamAM ja potAnI sAthe rahelA caMdrane cemane mATe vizAkhA nakSatrane samarpita kare che, A vizAkhA nakSatra dvArdhakSetra vyApI hovAthI prAkakathita yukti anusAra ubhayabhAga DAya cha, sUtrA2 me pAta 2 pramANe dhaDe cha-(visAhA jahA uttarabhaddavayA) pramANe pahelAM uttarAbhAdrapadA nakSatranuM kathana karela che, e ja pramANe vizAkhA nakSatrane paNa samajI se, te mA pramANe cha-(tA visAhA khalu Nakkhatte ubhayaMbhAge divaDDhakkhette paNatAlosai zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ 742 sUryaprajJaptisUtra egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM aNurAhAe samappei' tAvat vizAkhA khalu nakSatram ubhayabhAgaM dvayarddhakSetraM pazcacatvAriMzanmuhUrta tatprathamatayA prAtazcandreNa sArddha yogaM yunakti, aparAM ca rAtriM, tataH pazcAt aparaM divasam, evaM khalu vizAkhAnakSatraM dvau divasau ekAM ca rAtriM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya sAyaM candram anurAdhAyAH samarpayati ||-ubhybhaagtvaat sAkAhorAtramitakSetratvAt paJcacatvAriMzanmuhUrttatvAcca vizAkhAnakSatraM sampUrNamekamahorAtra mekaM cAparaM divasamiti dvau divasau ekAM ca rAtriM candreNa saha vAsaM vidhAya dvitIyadinasya sAyaMtane samaye puna gAya bhuktaM candra manurAdhAnakSatrAya lIsai muhutte tappaDhamayAe pAto caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI, tao pacchA avaraM ca divasaM, evaM khalu visAhA Navatte do divase egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA, joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyadvittA sAyaM caMdaM aNurAhAe samappei) vizAkhA nakSatra ubhayabhAga dvayardhakSetra paiMtAlIsa muhUrta paryanta rahanevAlA prathama prAtaHkAla candra ke sAtha yoga karatA hai usa dina tathA dUsarI rAtrI tatpazcAt eka divasa isa prakAra vizAkhA nakSatra do divasa tathA eka rAtrI candra ke sAtha yoga karatA hai, yoga kara ke yoga kA anuparivartana karatA hai yoga kA anuparivartana kara ke sAyaMkAla ke samaya candra ko anurAdhA nakSatra ko samarpita karatA hai / ubhayabhAgavAlA deDha ahorAtra parimitakSetra vyApI evaM paiMtAlIsa muhUrta parimANa vAlA hone se vizAkhA nakSatra saMpUrNa eka ahorAtra tathA dasarA divasa isa prakAra do divasa evaM eka rAtrI candra ke sAtha yoga karake dUsare divasa ke mAMja ke samaya candra ko bhoga ke liye anurAdhA nakSatra ko dete haiN| yaha anurAdhA nakSatra sAyaMkAla muhatte tapaDhamayAra pAto caMdega saddhiM joyaM joei, avara ca rAI, tao pacchA avaraca divasa, evaM khalu visAhANakkhatte do divase ega ca rAiM cadeNa saddhi jo joei, joyaM joittA joya aNupariyaTTai, joya aNupariyaTTittA, sAyaM caMdaM aNurAhAe samappei) qial nakSatra ubhaya bhAga kayardhakSetra pistAlIsa muhUrta paryanta rahevAvALuM prathama prAtaHkALa caMdranI sAthe vega kare che. e divasa tathA bIjI rAtrI te pachI eka divasa A rIte vizAkhA nakSatra be divasa ane eka rAta caMdranI sAthe lega kare che, ega karIne yuganuM anuparivartana kare che, ganuM anuparivartana karIne sAMjanA samaye caMdrane anurAdhA nakSatrane samarpita kare che. ubhayebhAgavALuM doDha aherAtrapramANakSetra vyApI ane pistAlIsa muhUrta pramANavALuM hovAthI vizAkhA nakSatra saMpUrNa eka aherAtra tathA bIje divasa e rIte be divasa ane eka rAta caMdranI sAthe ega karIne bIjA divasane sAMjanA samaye caMdrane bhegane mATe anurAdhA nakSatrane Ape che. A anurAdhA nakSatra sAMjanA samaye zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 743 catutha prabhRtaprAbhRtam dadAti / idaM cAnurAdhAnakSatraM sAyaMtane samaye-divasAvasAnasamayarUpeNa saha yogappaitItyataH pazcAdbhAgamityavaseyam, tathA cAha-mUlasUtre-'aNurAhA jahA dhagiTThA' anurAdhA yathA dhaniSThA // pUrva yathA dhaniSThAnakSatraM bhAvitaM tathaivedAnI manurAdhAnakSatraM bhAvanIyamiti // tadyathA'aNurAhA khalu Nakkhatte pacchaMbhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, tao pacchA avaraM divasaM, evaM khalu aNurAhA Nakkhatte egaM rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTinA sAyaM caMdaM jiTThAe samappei' anurAdhA khalu nakSatraM pazcAdbhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrta tat prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti, tataH pazcAdaparaM divasam, evaM khalu aNurAdhAnakSatramekAM rAtrimekaM ca divasaM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya sAyaM candraM jyeSThAyAH samarpayati ||-divsaavsaane candrayogatvAt samakSetratvAt ke samaya meM arthAt divasa ke avasAna rUpa samaya meM candra ke sAtha yoga karatA hai ataH yaha pazcAt bhAgI hotA hai sUtrakAra ne kahA bhI hai-(aNurAhA jahA dhaNiTThA) pahale jisa prakAra dhaniSThA nakSatra kA kathana kiyA hai usI prakAra yaha anurAdhA nakSatra kA kathana kara leveM / jo isa prakAra hai-(aNurAhA khalu Nakkhatte pacchaMbhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, tao pacchA avaraM divasaM, evaM khalu aNurAhA kkhatte egaM rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joyaM joei joyaM joittA joyaM aNupariyA, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM jiTThAe samappei) anurAdhA nakSatraM pazcAt bhAgI samakSetra tIsa muhUrta pramANa kAlavyApI prathama sAyaMkAla samaya meM candra ke sAtha yoga karatA hai, tatpazcAt dUsarA divasa isa prakAra anurAdhA nakSatra eka rAtri evaM eka divasa candra ke sAtha yoga karatA hai| yoga kara ke yoga kA anuparivartana karatA hai yoga kA anupariparivartana kara ke sAyaM samaya arthAta divasanA avasAnarUpa samayamAM caMdranI sAthe vega kare che, tethI A 5zvAtamA rAya che. sUtrasare yu 5 cha, (aNurAhA jahA dhaNiTTA) paDaai je pramANe dhaniSThA nakSatranuM kathana karela che. eja pramANe A anurAdhA nakSatranuM 4thana 4 . 2 // pramANe cha,-(aNurAhA khalu Nakkhatte pacchaMbhAge samakkhette tIsai. muhutte tApaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, tao pacchA avara divasaM, evaM khalu aNurAhA Nakkhatta ega rAI egaM ca divasaM caMdeNa saddhiM joya joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joya aNupariyaTTittA sAyaM ca jidvAra samappei) anurAdhA nakSatra pazcAtmA samakSetra trIsa muhUrta pramANukALa vyApI prathama sAMjanA samayamAM caMdranI sAthe vega kare che. te pachI bIjo divasa A rIte anurAdhA nakSatra eka rAta ane eka divasa caMdranI sAthe ga kare che. kega karIne roganuM anuparivartana kare che, ganuM anuparivartana karIne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 744 sUryaprajJaptisUtre triMzanmuhUrttatvAt pazcAd bhAgatvAccedamanurAdhAnakSatraM tAM sampUrNA rAtrim aparaM caikaM divasaM yAvat candreNa saha uSitvA punastaM bhuktaM candraM punarmogAya jyeSThAnakSatrAya samarpayati / atra sAyaM jyeSThAyAH samarpayatItyuktatvAt prAyaH parisphuTadRzyamAnanakSatramaNDale kAle jyeSThAyai samarpayatIti dhvanyate, tenedaM jyeSThAnakSatraM naktaMbhAgamavaseyaM, tathA cAha mUlasUtre-'jiTTA jahA sayabhisayA' jyeSThA yathA zatabhiSA ||-puurv yathA zatabhiSAbhAvitA, tathaivedAnI jyeSThA bhAvanIyeti / tadyathA-'tA jiTTA khalu Nakkhatte NataMbhAge abakkhette paNNarasamuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, No labhai avaraM divaMsaM, evaM khalu jiTThA Nakkhatte egaM rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joya agupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA candra ko jyeSThA nakSatra ko samarpita karatA hai, divasa ke anta bhAga meM candra yoga hone se samakSetra honese tIsa muhUrtAtmaka kAla vyApI hone se tathA pazcAt bhAgI hone se yaha anurAdhA nakSatra vaha sampUrNa rAtrI tathA dUsarA divasa candra ke sAtha rahakara pazcAt usa bhukta candra ko punaH bhoga ke liye jyeSThA nakSatra ko detA hai / yahAM para sAMja ke samaya jyeSThA nakSatra ko samarpita karatA hai isa prakAra se kahA hai ataH prAyaH spaSTa rUpa se dRzyamAna nakSatra maNDala ke samaya meM jyeSThA ko samarpita karatA hai aisA dhvanita hotA hai / ataH yaha jyeSThA nakSatra naktaM bhAgI samajeM yahI sUtrakAra kahate haiM-(jiTThA jahA sayabhisayA) pahale jisa prakAra se zatabhiSaka nakSatra ke viSaya meM kathana kiyA hai usI prakAra se isa jyeSThA nakSatra ke viSaya meM kathana kara leveM / jo isa prakAra se haiM-(tA jiTThA khalu Nakkhatte NataMbhAge avakkhette paNNarasamuhutte tappaDamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, No labhai avaraM divasaM, evaM khalu jiTThANakkhatte egaM rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM sAMjanA samaye caMdrane jayeSThA nakSatrane samarpita kare che. divasanA aMtabhAgamAM caMdrane yoga hovAthI samakSetra hevAthI trIsa muhUrtAtmaka kALa vyApI hovAthI tathA pazcAtabhAgI hovAthI A anurAdhA nakSatra e saMpUrNa rAta tathA bIje divase caMdranI sAthe rahIne pachIthI e bhukta caMdrane pharIthI bhegane mATe jyeSThA nakSatrane Ape che. ahIMyAM sAMjanA samaye jayeSThA nakSatrane samarpita kare che. A rIte kahela che. tethI prAyaH spaSTa rUpathI dazyamAna nakSatramaMDaLanA samayamAM jayeSThA nakSatrane samarpita kare che. e rIte vanita thAya cha, tathA mA ye! nakSatra namAgI samanyu. me sUtra12 4 cha,-(jiTTA jahA sayabhisayA) paDela 2 pramANe zatabhiSA nakSatrana samayamA 4thana 42 cha. merI pramANe sAyenakSatranA viSayamA 4thana 4rI se 20 pramANe che -(tA jidvA khalu Nakkhatte NataMbhAge avakkhette paNNarasamuhutte tappaDhamayAe sAyaM caMdeNa saddhiM joyaM joei, No labhai avaraM divasaM, evaM khalu jiTThA Nakkhatte egaM rAI caMdeNa saddhi joyaM joei, joyaM joittA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 745 pAo caMdaM mUlassa samappei' tAvat jyeSThA khalu nakSatra naktaM bhAgam apArddhakSetraM pazcadazamuhUrta tat prathamatayA sAyaM candreNa sArddha yogaM yunakti, na labhate aparaM divasam, evaM khalu jyeSThAnakSatramekAM rAtri candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktyA yogamanuparivartayati, yogamanuparivayaM prAtazcandraM mUlasya samarpayati // kevalama bhAgakSetratvAt paJcadazamuhUrttatvAm sAyaM candrayogatvAcvedaM jyeSThAnakSatra kevalAmeko tAmeva rAtri yAvaccandrega sAmupityA, aSitaM ca taM candraM mUlanakSatrAya bhogArtha samarpayati, mUlanakSatraM cedamuktayuktyA pAtazcandrayogamupAgacchati tenedaM pUrvabhAgamityavaseyaM, tathA cAha mUlasUtre-'mUlo jahA puvyabhavayA' mUlaM yathA pUrvAbhAdrapadA // pUrve yathA-pUrvAbhAdrapadAnakSatraM bhAvitaM tathaivAtra mUlamapi abaseyam, tadyathA-'tA mUle khalu Nakkhatte puvvaM bhAge samakkhitte tIsaimuhutte tappaDhamayAe pAdo caMdeNa saddhiM joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyahitA pAo caMdaM mUlassa samappei) jyeSThA nakSatra naktaM bhAgI apArdhakSetra paMdraha muhUrta pramANa tatprathama sAyaM candra ke sAtha yoga karatA hai| dUsarA divasa usa ko nahIM miltaa| isa prakAra jyeSThA nakSatra eka rAtri mAtra candra ke sAtha yoga karatAhai yoga kara ke yogakA anuparivartana karate haiM, yoga kA anuparivartana kara ke prAtaH kAla mUla nakSatra ko samarpita karatA hai| kevala arddhabhAgakSetra hone se paMdraha muhUrta kAla vyApI tathA sAyaM kAla caMdra kA yoga karanevAlA hone se yaha jyeSThA nakSatra kevala eka vahI rAtri caMdra ke sAtha vasakara usa candra ko mUla nakSatra ko bhoga ke liye samarpita karatA hai,isa kathita prakAra se mUla nakSatra prAtaHkAla meM candra kA yoga prApta karatA hai ataH yaha pUrvabhAgI jAnanA cAhiye sUtrakArane kahA bhI hai-(mUlo jahA puzvabhaddavayA) pahale jisa prakAra se pUrvAbhAdrapadA nakSatra kA kathana kiyA hai usI prakAra mUla nakSatra ko kaha leveM jo isa prakArase haiM-(tA mUle khalu Nakkhatte joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAo caMdaM mUlassa samappei) ye nakSatra nata bhAgI apArdhakSetra paMdara muhUrta pramANa taprathama caMdranI sAthe ega kare che. tene bIje divasa maLato nathI. A pramANe jyeSThA nakSatra eka rAtrImAtra caMdranI sAthe ega kare che, ega karIne veganuM anuparivartana kare che, jemanuM anuparivartana karIne prabhAtakALe mUlanakSatrane samarpita kare che. kevaLa ardhabhAga kSetra havAthI paMdara muhUrta kALa vyApI tathA sAMjanA samaye caMdrane vega prApta karavAvALuM havAthI ceSThA nakSatra kevaLa eka ja rAta caMdranI sAthe rahIne e caMdrane mULa nakSatrane bhogane mATe samarpita kare che. A kahela prakArathI mULanakSatra prAtaHkALamAM caMdrane vega prApta kare che, tethI A pUrvabhAga samajavuM sUtrAre 4hyu 55 cha-(mUlo jahA puThavabhavayA) pada pramANe pUrva bhAdraha nakSatra 4thana resa cha. me24 pramANe bhUganakSatrane para hI se. me 20 pramANe cha,-(tA male khalu Nakkhatte puvvaMbhAge samakkhette tIsaimuhutte tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhi joyaM joeDa. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ 746 sUryaprajJaptisUtra joei, to pacchA avaraM ca rAI, evaM khalu mUlaNakkhattaM egaM ca divasaM egaM ca rAiM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAdo caMdaM puvvAsADhANaM samappei' tAvat mUlaM khalu nakSatra pUrvabhAgaM samakSetra triMzanmuhUttaM tat prathamatayA prAtazcandreNa sArdai yogaM yunakti, tataH pazcAdaparAM rAtrim, evaM khalu mUlanakSatramekaM ca divasam ekAM ca rAtri candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivarttayati, yogamanuparivartya prAtazcandraM pUrvASADhAyAH samarpayati ||-praatrev candrayogatvAccedaM mUlanakSatraM sUryodayAt sUryodayaM yAvat sampUrNamahorAtraM candreNa saha vAsaM vidhAya dvitIya dinasya prAtareva svAtmanA saha nivasantaM candraM pUrvASADhA nakSatrAya samarpayati // idamapi pUrvASADhA nakSatramuktayuktyA prAtareva candreNa saha yogamanugacchati, tenedaM pUrvabhAgamityapucvaMbhAge samakkhette tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM joei, to pacchA avaraM ca rAI, evaM khalu mUlaNakkhatte egaM ca divasaM egaM ca rAiM caMdeNa saddhi joyaM joei joyaM joittA joyaM aNupArayadRi joyaM aNupariyahittA pAdo caMdaM pubvAsADhA NaM samappei) mUla nakSatra pUrvabhAgI samakSetra tIsa muhUrta pramANa kAla vyApI tatprathama prAtaH kAla candra ke sAtha yoga karatA hai pazcAt eka rAtri isa prakAra mUla nakSatra eka divasa evaM eka rAtri candra ke sAtha yoga karatA hai, yoga karake yoga kA anuparivartana karatA hai, yoga kA anuparivartana karake prAtaHkAla caMdra ko pUrvASADhA nakSatrako samarpita karatA hai / prAtaH kAla ho candra ke sAtha yoga hone se, tIsa muhUrta parimita kAla bhogavAlA hone se tathA samakSetra hone se yaha mUla nakSatra sUryodaya se dUsare dina kA sUryodaya paryanta mAne saMpUrNa ahorAtra candra ke sAtha vAsa kara ke dUsare dina ke prAtaHkAla hI apane sAtha nivAsa karate candra ko pUrvASADhA nakSatra ko samarpita karatA hai| yaha pUrvASADhA nakSatra bhI ukta yukti se prAtaHkAla hI candra ke sAtha yoga prApta tao pacchA avaraM ca rAI, evaM khalu mUlaNakaravattaM egaM ca divasaM egaM ca rAI caMdeNa saddhi joya joei, joya joittA joya aNupariyaTTai, joya aNupariyaTTittA pAdo caMdaM puvvAsADhANaM samappei) bhUganakSatra pUrva lAgI samakSetra trIsabhuta prabhA cyApI prathama prAtaH kALa caMdranI sAthe yoga kare che, te pachI eka rAta A rIte mULa nakSatra eka divasa ane eka rAtrI caMdranI sAthe ega kare che. yaMga karIne ganuM anuparivartana kare che, yoganuM parivartana karI prabhAtakALamAM caMdrane pUrvASADhA nakSatrane samarpita kare che. prAtaHkALamAM ja caMdranI sAthe vega hevAthI trIsa muhUrta parimitakALa bhegavanAra hovAthI tathA samakSetra hovAthI A mUlanakSatra sUryodayathI bIjA divasanA sUryodaya paryata eTale ke saMpUrNa ahe rAtre caMdranI sAthe vAsa karIne bIjA divasanA prAtaHkALamAM ja pitAnI sAthe vAsa kara nA caMdrane pUrvASADhA nakSatrane samarpita kare che, A pUrvASADhA nakSatra paNa pUrvokta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 747 vaseyam, etadevAha mUlasUtre-'puvvAsADhA jahA pucabhaddakyA' pUrvASADhA yathA pUrvAbhAdrapadA ||-ythaa pUrvAbhAdrapadA bhAvitA tathaivedAnIM pUrvASADhA bhavanIyA, sAca bhavanA yathA-'tA puvyAsADhA khalu Nakkhatte puvvaM bhAge samakkhette tIsaimuhatte tappaDhamayAe pAdo caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI, evaM khalu puvvAsADhA Nakkhatte egaM ca divasaM egaM ca rAiM caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAdo caMdaM uttarAsADhANaM samappei' tAvat pUrvASADhA khalu nakSatraM pUrva bhAgaM samakSetraM triMzanmuhUrta tat prathamatayA prAtazcandreNa sAddhaM yogaM yunakti, aparAM ca rAtrim, evaM khalu pUrvASADhA nakSatram ekaM ca divasam ekAM ca rAtriM candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivartayati, yogamanuparivartya prAtazcandra muttarASADhAyAH samarpayati ||-puurvbhaagtvaam samakSetratvAt triMzanmuhUrttatvAt prAtareva candrayogasattvAcca pUrvASADhAnakSatraM mUlavadeva taM sampUrNa mahorAtraM yAvaccandreNa saha vAsaM vidhAya dvitIyadine prAtareva svAtmanA saha nivasantaM candramuttarASADhA karatA hai ataH yaha pUrva bhAga kahA hai yahI sUtrakAra kahA hai yathA-(puvvAsADhA jahA puThavabhaddaghayA) pUrvASADhA nakSatra jisa prakAra pUrvAbhAdrapada nakSatra kA kathana kiyA hai usI prakAra se yaha pUrvASADhA kA kathana kara leveM / vaha bhAvanA isa prakAra se haiM-(puvvAsADhA khalu Nakvatte puvvaMbhAge samakkhette tIsaimuhatte tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI, evaM khalu puvAsADhA Nakkhatte egaM ca divasaM egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyai, joyaM aNupariyahittA pAo caMdaM uttarAsADhANaM samappei) pUrvASADhA nakSatra pUrva bhAgI samakSetra tIsa muhUrta pramANa vAlA tatprathama prAtaH kAla candra ke sAthayoga karatA hai tathA dUsarI rAtro isa prakAra pUrvASADhA nakSatra eka divasa evaM eka rAtri candra ke sAtha yoga karatA hai yoga kara ke yoga kA anuparivartana karatA hai, anuparivartana kara ke prAtaH samaya candra ko kathana pramANe prAtaHkALamAM ja caMdranI sAthe vega prApta kare kare che, tethI tene pUrva mA 498 cha. me 4 pAta suutr||2 4 cha. (puvAsADhA jahA puvvAbhavayA) ne pramANe pUrvAbhAdrapadA nakSatranuM kathana karela che e ja pramANe pUvaSADhA nakSatranuM kathana urI se. te thana mA pramANe cha. (puvvAsADhA khalu Nakkhate puTavaM bhAge sama kkhette tIsaimuhune tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM joei, avaraM ca rAI, evaM khalu puvAsADhA Nakkhatte egaM ca divasa egaMca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA pAo caMda uttarosADhANaM samappei) pUrvASADhA nakSatra samakSetra trIsa muhUrta pramANuvALuM prathama prAtaH kALa caMdranI sAthe tyAga kare che. tathA bIjI rAtrI A rIte pUrvASADhA nakSatra eka divasa ane eka rAta caMdranI sAthe bhega kare che. yoga karIne veganuM anuparivartana kare che. anuparivartana karIne prAtaHkALa caMdrane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ 748 sUryaprajJaptisUtre nakSatrAya samarpayati / idaM cottarASADhA nakSatraM dvayarddhakSetratvAt ubhayabhAgamavaseyam / tathAcAha mUlasUtre-'uttarAsADhA jahA uttarabhadavayA uttarASADhA yathA uttarAbhAdrapadA // yathA pUrvamucarAbhAdrapadA nakSatraM bhAvitaM tathaivedAnI muttarASADhA nakSatraM bhAznIyam // tadyathA-'tA uttarAsADhA khalu Nakkhatte ubhayaM bhAge divaDakkhettaM paNayAlIsaimuhutte tappaTamayAe pAdo caMdaNa saddhi joyaM joei, avaraM ca rAI tao pacchA avaraM ca divasaM, evaM khalu uttarAsAhA Nakkhatte do divase egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA joyaM aNupariyaTTai, joyaM aNupariyaTTittA sAyaM caMdaM abhiI savaNANaM samappei' tAvat uttarASADhA khala nakSatram ubhayaM bhAgaM dvayarddhakSetraM paJcacatvAriMzanmuhUrta tat prathamatayA prAtazcandreNa sAI yogaM yunakti, aparAM ca rAtriM tataH pazcAt aparaM ca divasam , evaM khalu uttarASADhA nakSatraM dvau uttarASADhA nakSatra ko samarpita karatA hai| pUrvabhAga vAlA hone se samakSetra evaM tIsa muhUrta pramANa kAla vyApI tathA prAtaH kAla meM candra kA yoga karane vAlA hone se pUrvASADhA nakSatra mUla nakSatra ke samAna usa saMpUrNa rAtri divasa candra ke sAtha nivAsa kara ke dUsare dina ke prabhAta kAla meM apane sAtha nivAsa karate candra ko uttarASADhA nakSatra ko samarpita karatA hai / yaha uttarASADhA nakSatra deDha kSetra vyApI hone se ubhayabhAgI kahA gayA hai / tathAca sUtrakAra kahA hai-(uttarAsADhA jahA uttarAbhavayA) jisa prakAra pahale uttarAbhAdrapadA nakSatra ke saMbaMdha meM bhAvanA kI hai usI prakAra se yahAM para uttarASADhA nakSatra kA kathana karaleveM jo isa prakAra se haiM-(tA uttarAsADhA khaluHNakkhatte ubhayaMbhAge divakhette paNayAlIsaimuhutta tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM jIei, aparaM ca rAI tao pacchA avaraM ca divasa, evaM khalu uttarAsADhA Nakkhatte do divasaM egaM ca rAI caMdeNa saddhiM joyaM joei, joyaM joittA, joyaM aNupariyai joyaM aNupariTTittA sAyaM cadaM abhiI savaNANaM samappei) uttarA uttarASADhA nakSatrane samarpita kare che. pUrva bhAgavALuM hovAthI samakSetra ane trIsa muharta pramANa kALavyApI tathA prAtaHkALamAM caMdrane yoga prApta karanAra hovAthI pUrvASADhA nakSatra mULa nakSatranI jema e purepurA rAta divasa caMdranI sAthe nivAsa karIne bIjA divasanA prabhAtakALamAM potAnI sAthe nivAsa karatA caMdrane uttarASADhA nakSatrane samarpita kare che. A uttarASADhA nakSatra doDha kSetra vyApI hovAthI ubhayabhAgI kahela che. tathAca sUtrakAre yu che. (uttarAsADhA jahA uttarAbhadevayA 2 pramANe 59mA uttarAbhAdraha nakSatra saMbaMdhamAM bhAvanA karela che. e ja pramANe ahIMyAM uttarASADhA nakSatranuM kathana karI levuM. 2 mA pramANe che. (tA uttarAsADhA khalu Nakkhatte ubhayaMbhAge divaDhakhette paNayAlIsai muhute tappaDhamayAe pAo caMdeNa saddhiM joyaM joei, aparaM ca rAI tao pacchA avaraM ca divasaM evaM khalu uttarAsADhA Navakhate do divase egaM ca rAI caMdeNa saddhi jayaM joei, joNaM joittA joyaM aNupariyai joyaM aNupariyaTitA sAyaM caMdaM abhIIsavaNANaM samappei) uttarASADhA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 36 dazamaprAbhRtasya caturtha prAbhRtaprAbhRtam 749 divasau ekAM ca rAtri candreNa sArddha yogaM yunakti, yogaM yuktvA yogamanuparivartayati, yogamanuparivattye sAyaM candramabhijicchavaNayoH samarpayati // tAvaditi prAgvat khalu iti nizcaye uttarASADhA nakSatra mubhayabhAgaM-divasarAtrigataM dvayarddhakSetraM-sAkAhorAtrapramitakSetraM-dvitIyamarddha dvayarddham-ekamahorAtraM pUrNa dvitIyasyAmiti militvA sArdvakAhorAtraparimitakAla vyAptamityarthaH, pazcacatvAriMzanmuhUrtakAlaM yAvat stheya, tat prathamatayA-tadAdyatayA-taccandrayogAdyatayA prAtaH sUryodayAsanne samaye-prAtaHkAle candreNa saha yogaM yunakti-candreNa sArddha nivAsamArabhate, taM sampUrNa divasaM tadaparAM rAtriM tataH pazcAt-rAvyavasAnakAlAdanantaraM pazcAttanasya divasasyAvasAnasamayaM yAvaccandreNa saha nivasati, yogaM yuktvA-candreNa sAkaM nivAsaM vidhAya taM yogamanuparivarttayati-yogaM vinimayati, punazca yogamanuparivartya-yogaM SADhA nakSatra ubhayabhAga vyardha kSetra evaM paiMtAlIsamuhUrta kAla :vyApI tatprathama prAta:kAla meM candra ke sAtha yoga ko prApta karatA hai tathA dUsarI rAtrI tatpazcAt dUsarA divasa isa prakAra uttarASADhA nakSatra do divasa evaM eka rAtrI candra ke sAtha yoga karatA hai, yoga kara ke yoga kA anuparivartana karate haiM, anuparivarvata karake sAyaMkAla ke samaya candra ko abhijit evaM zravaNa nakSatra ko samarpita karatA hai| isa prakAra uttarASADhA nakSatra ubhayabhAga-mAne divasa rAtrigata dvayardhakSetra arthAt deDha ahorAtra pramANakSetra dUsarA kA jo ardha vaha dvayardha kahA jAtA hai arthAt eka ahorAtra pUrA tathA dUsarA kA bhI ardhA mila kara deDha ahorAtra parimita kAla vyApI hotA hai / tathA paiMtAlIsa muhUrta kAla paryanta rahanevAlA tatprathama mAne vaha candra yoga pahalA hone se prAtaHsUryodaya ke samIpastha samaya meM mAne prAtaHkAla meM candra ke sAtha yoga karatA hai arthAt candra ke sAthake nivAsa kA AraMbha karatA hai, vaha saMpUrNa divasa tathA tadanantara nakSatra ubhayabhAga drayardhakSetra ane pistAlIsa muhUrta pramANu kALavyApI tasprathama prAtaHkALamAM caMdranI sAthe yoga prApta kare che. tathA bIjI rAta rahIne te pachIne bIje divasa A rIte uttarASADhA nakSatra be divasa ane eka rAta caMdranI sAthe vega kare che. yoga karIne ganuM anuparivartana kare che. yuganuM anuparivartana karIne sAMjanA samaye caMdrane abhijIta ane zravaNa nakSatrane samarpita kare che. A rIte uttarASADhA nakSatra ubhayabhAga eTale ke rAtadivasa rahevAvALuM drayardhakSetra eTaleke deDha ahorAtra pramANakSetra vyApI bIjAnuM je adhuM te kahevAya che, arthAt eka aherAtrI purUM tathA bIjAnuM adhu maLIne deDha ardhapAtra pramANa kALavyApI thAya che. tathA pistAlIsa muhUrta kALa paryata rahevAvALuM taprathama eTale ke e caMdra yaMga prathama hovAthI prabhAtanA sUryodayanA najIkanA samayamAM arthAt prAtaHkALamAM caMdranI sAthe bhega kare che. eTale ke caMdranI sAthenA nivAsane AraMbha kare che, te pUrepure divasa tathA te pachInI rAtrI ane te pachInA divasanA aMta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ 750 sUryaprajJaptisUtre vinimayathya, dvau divasau ekAM ca rAtrimiti sArdaikAhorAtrakAlaM yAvaccandreNa saha uSitvA naM yogaM vinimayayya svakI yena sahavartamAnaM candra dvitIyadivasasya paryavasAnabhUte sAyaM samaye abhijicchravaNayo bhogaay yacchatIti ||-tdevN bAhulya madhikRtya pUrvokta vistRtaprakArai yathokeSu samayeSu abhijidAdIni sarvAyapi nakSatrANi candreNa saha yogamupayAnti / tatra kAni cit pUrvabhAgAni kAnicit pazcAd bhAgAni kAnicinnaktaMbhAgAni kAniciccobhayamAgAni uktAnIti // sU0 36 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-bAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya'-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM ___dazamasya caturtha prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // kI rAtrI tadanantara mAne rAtrI hone ke bAda kA divasa ke anta paryanta candra ke sAtha nivAsa karatA hai-isa prakAra nivAsa karake usa yoga kA anuparivartana karatA hai mAne vinimaya karatA haiM, anuparivartana karake mAne vinimayana kara ke do divasa evaM ekarAtri isa prakAra deDha ahorAtra kAla paryanta candra ke sAtha yoga karake usa yoga kA vinimaya karake apane sAtha rahA huvA candra ko abhijit zravaNa nakSatra ko bhoga ke liye samarpita karatA hai| isa prakAra bAhalya ko adhikRta kara ke pUrvokta savistara prakAra se yathokta samaya meM abhijit Adi sabhI nakSatra candra ke sAtha yoga prApta karate haiN| una meM koI pUrva bhAgavAle haiM koi pazcAt bhAga vAle haiM tathA koI naktaMbhAga hote haiN| tathA kitaneka ubhayabhAga vAle hote hai // sU0 36 // dasaveM prAbhRta kA cauthA prAbhRta prAbhRta samApta // 10-4 // sudhI caMdranI sAthe nivAsa kare che. A rIte nivAsa karIne e ganuM anuparivartana kare che. eTale ke vinimaya kare che. anuparivartana karIne athar vinimaya karIne be divasa ane eka rAta A rIte deDha ahorAtra kALa paryanta caMdranI sAthe yoga karIne e gane vinimaya karIne pitAnI sAthe rahela caMdrane abhijIta ane zravaNa nakSatrane bhegane mATe samarpita kare che. A rIte bAhalyane adhikRta karIne pUrvokta savistara prakArathI yukta samayamAM abhijIta vigere badhA nakSatra caMdranI sAthe vege prApta kare che, temAM kaI pUrva bhAgavALA hoya che ane keI pazcAta bhAgavALA hoya che. temaja keI naktabhAga hoya che. ane keTalAka ubhaya bhAgavALA hoya che. je sU. 36 che dasamA prAbhUtanuM cothuM prAbhRtaprAbhRta samAta me 10-4 | zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 37 dazamaprAbhRtasya paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam 751 dazama prAbhRtasya paJcama prAbhRtaprAbhRtam mUlam-"tA kahaM te kulA AhiyAivaejjA, tattha khalu ime bArasa. kulA bArasauvakulA cattAri kulocakulA, ime bArasakulA, taM jahAdhaNiTThAkulaM uttarAbhavayAkulaM assiNIkulaM kattiyAkulaM saMThANAkulaM pussAkulaM mahAkulaM uttarAphagguNIkulaM citAkulaM visAhAkulaM mUlAkulaM uttarAsADhAkulaM, bArasauvakulA taM jahA-savaNo upakulaM putvabhavayA uvakulaM revaI uvakulaM bharaNIuvakulaM puNavvasu uvakula assesAuvakulaM puThavAphagguNIuvakulaM hatthAuvakulaM sAtIupakulaM jiTThAuvakulaM puvvAsADhA upakulaM, cattAri kulovakulA taM jahA-abhiI kulovakulaM satabhisayA kulovakulaM addAkulovakulaM aNurAhA kulokkulaM" ||suu037|| "dasamasta pAhuDassa paMcamaM pAhuDapAhuDaM samattaM" // chAyA-tAvat kathaM te kulAni AkhyAtAni iti vadet, tatra khalu imAni dvAdaza kulAni dvAdaza upakulAni catvAri kulopakulAni, imAni dvAdaza kulAni, tadyathA-dhaniSThA kulam uttarAbhAdrapadA kulam azvinI kulaM kRttikAkulam , saMsthAnaM kulaM puSyaM kulaM maghAkulam uttarAphAlgunIkulaM citrAkulaM vizAkhAkulaM mUlaM kulam uttarASADhAkulam / imAni dvAdaza upakulAni tadyathA-zravaNamupakulaM pUrvA bhAdrapadA upakulaM revatI upakulaM bharaNI upakulaM punavesa upakulam AzleSA upakulaM pUrvAphAlgunI upakulaM hasta upakulaM svAtI upakulaM jyeSThA upakulaM pUrvASADhA upakulam / imAni catvAri kulopakulAni, tadyathA-abhijit kulopakulaM zatabhiSA kulopakulam , anurAdhA kulopakulam / / sU0 37 / / dazamasya prAbhRtasya paJcamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA-pracAlyamAnasya dazamasya prAbhRtasya caturthe prAbhRtaprAbhRte nakSatrANAM prArambhAvasAnaviSayakaM vicAravizeSa savizeSaM samyag vivicya samprati-paJcame prAbhRtaprAbhRte kulopakulAdi sajJAviSayakaM praznasUtra vivRNoti-'tA kaha te kulA AhiyA, ityAdinA-'tA dasaveM prAbhRta kA pAMcavA prAbhRtaprAbhRta prAraMbha TIkArtha-cAlu dasaveM prAbhRtaprAbhRta meM nakSatroM ke prArambha evaM samApti saMbaMdhI vicAra vizeSa kA savizeSa prakAra samyak rIti se vivecana karake aba isa pAMcamA prAbhRta prAbhRtane prAraMbhaTIkArya -cAlu dasamA prAbhRtanA cothA prAbhRtaprAbhRtamAM nakSatrano prAraMbha ane samApti saMbaMdhI vicAra savistara ane savizeSa prakArathI sArI rIte vivecana karIne have zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ 752 sUryaprajJaptisUtre kahaM te kulA AhiyAti vaejjA' tAvat kathaM te kulAni AkhyAtAnIti vadet ||-taavtnksstraarmbhviraamaadikN tvavagataM samprati saMjJAvizeSamavagantumIhe tAvat , bhagavan ! kathaMkena prakAreNa te-tavamate kulAni-kulasaMjJakAni nakSatrANi AkhyAtAni-pratipAditAni iti sarva savistaraM vadet-kathayet / evamukte bhagavati gautame prabuddhe ziSye tadavivecanArtha bhagavAnAha-'tattha ime bArasakulA' tatra imAni dvAdazakulAni iha bhagavatA na kevalaM kulAnye vAkhyAtAni kintu kulAni upakulAni kulopakulAni ca AkhyAtAni, tato nirdhAraNArtha pratipatyarthaM savizeSamAkhyAtAni yathA-tatra bhagavAn guruH pratipAdayati-tatra-teSAM kulAdInAM saMjJAvizeSAnAM nakSatrANAM madhye khalu iti vAkyAlaGkAre iha sUtre prAkRtatvAt puMstvanirdezaH, nakSatreNa saha sAhacaryAt imAni-anantarocyamAnAni dvAdaza saMkhyakAni nakSatrANi kulAni-kulasaMjJakAni santi / 'ime' imAnIti ca pratipadamabhisambadhyate // 'ime bArasa uvakulA, ime cattAri kulocakulA' imAni dvAdaza upakulAni, catvAri kulopakulAni ||paaNcveN prAbhRtaprAbhRta meM kulopakulAdi saMjJA viSayaka praznasUtra kA kathana karate haiM-'tA kahaM te kulA AhiyAti vaejjA' nakSatroM ke Arambha evaM samApti viSayaka kathana samyaktayA jJAta huvA, aba saMjJAvizeSa ko jAnane ke liye bhagavAna ko prazna karate huve kahate haiM ki he bhagavan kisa prakAra se Apa ke mata se kulasaMjJaka nakSatra kahe haiM-isa viSaya meM savistara kahiye, isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna karane para isake uttara meM bhagavAna kahate haiM-(tattha ime bArasa kulA) ina me bAraha nakSatra kulasaMjJaka haiM / yahAM para bhagavAnane kevala kulasaMjJaka nakSatra hI nahIM kahe haiM paraMtu kulasaMjJaka, evaM kulopakula saMjJaka nakSatroM kA pratipatti evaM nirdhAraNArtha kathana kiyA hai, jaise ki-una kulAdi savizeSasaMjJA vizeSavAle nakSatroM meM yahAM para sUtra meM prAkRta hone se pulliga nirdeza kiyA hai, anantara kathyamAna bAraha saMkhyAtmaka nakSatra kulasaMjJaka kahe yA pAyabhA prAbhRtAmRtamA 54aa saMjJAna sabhA prazna sUtra -(tA kahate kulA AhiyAti vaejjA) nakSatrAnA sAra bhane samAtinA samayamA 428 4thana sArI rAta jANavAmAM Avela che. have saMjJA vizeSane jANavA mATe bhagavAnane prazna karatAM kahe che-ke he bhagavAna ApanA matathI kevI rIte kulasaMjJaka nakSatra kahelA che? A viSayamAM viratAra pUrvaka Apa kahI samajAve. A pramANe zrI gautamasvAmIe prazna pUchavAthI AnA uttaramAM bhagavAn 4 cha-(tattha ime bArasa kulA) 21 nakSatrAmA pA2 nakSatra sajJa cha, / kathanathI ahIMyAM bhagavAne kevaLa kulasaMjJaka nakSatronuM ja kathana karela nathI, paraMtu kulasaMjJaka upakalasaMjJaka ane kulapakula saMjJaka nakSatranI pratipatti tathA nirdhANArthanuM paNa kathana karela che. jema ke-e kulAdi savizeSa saMjJA vizeSavALA nakSatromAM ahIMyAM sUtramAM prAkRta hovAthI puliMgathI nirdeza karela che, have pachI kahevAmAM AvanArA bAra saMkhyAtmaka zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 37 dazamaprAbhRtasya paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam imAni - vakSyamANaprakArANi dvAdaza saMkhyakAni nakSatrANi upakulAni - upakulasaMjJakAni santi, tathA ca imAni - sarvAnte procyamAnasvarUpANi catvAri nakSatrANi kulopa kulasaMjJakAni santi / athAtra pratipAditAnAM saMjJAvizeSapratipannAnAM nakSatrANAM madhye kiMca kulAdInA lakSaNamiti jijJAsAyAM pratipAdyate - iha yai nakSatra: pUrNimA saMyogena paurNAntAnAM mAsAnAM nAmAni upajAyante / mAsasadRzanAmAni ca tAni nakSatrANi kulAni - kulasaMjJakAni bhavantIti prasiddhAni, tathocyate- 'bArasakulA, taM jahA dhaNiTTAkulaM uttarAbhavayAkulaM assiNIkulaM kattiyAkulaM saMThANAkulaM pussAkulaM mahAkulaM uttarAphagguNIkulaM cittAkulaM bisAhAkulaM uttarAsAdAkulaM' imAni adhonirdiSTAni dvAdazasaMkhyakAni nakSatrANi, kulAni - kulasaMkhyakAni prajJaptAni tadyathA dhaniSThAkulaM uttarAbhAdrapadAkulaM azvinIkulaM kRttikAkulaM 9 753 gaye haiM, 'ime' yaha pada pratyeka pada meM sambandhita hotA hai / (ime bArasa uvakulA, ime cattAri kulovakulA) ye bAraha upakulasaMjJaka nakSatra kahe haiM, tathA cAra nakSatra kulopakulasaMjJaka kahA hai arthAt ye vakSyamANa prakAravAle bAraha nakSatra upakulasaMjJaka tathA saba ke anta meM kathyamAna cAra nakSatra kulopakulasaMjJaka kahe haiM / aba yahAM para pratipAdita saMjJAvizeSa pratipanna nakSatroM meM kulAdi saMjJAvAle nakSatra kA kyA lakSaNa hai ? yaha pratipAdita kiyA jAtA hai yahAM para jina nakSatroM se pUrNimA ke saMyoga se pUrNimAnta mAsoM kI samApti hotI hai, prAyaH vahI nakSatra nAma saMjJA se mAsoM ke nAma hote haiM- mAsa samAna nAmavAle nakSatroM kI kulasaMjJA hotI hai yaha prasiddha hI hai tathA kahA hai- (bArasakulA, taM jahA- - ghaNidvAkulaM, uttarAbhavayA kulaM, assiNIkulaM, kattiyAkulaM, saMThANAkulaM, pussAkulaM mahAkulaM, uttarApharaguNIkulaM, cittAkulaM visAhAkulaM, mUlakulaM, uttarAsAdAkulaM) ye nimnanirdiSTa bArahakulasaMjJaka hote haiM-jo isa prakAra nakSatro vasaMjJa aDelA che, (ime) yA paha hare pahanI sAthai saMdhavANu che. (ime bArasa kulA, ime cattAri kulobakulA) mA bhAra nakSatro sasaMjJAvANA uDelA che. nakSatrA kuleApaphula saMjJAvALA kahyA che, arthAt A kSamANu prakAranA khAra nakSatra upakula sa jJaka tathA badhAnI aMtamAM kahevAmAM AvanAra cAra nakSatrA ukula sajJaka kahyA che. have ahIMyAM pratipAdana karela sattA vizeSavALA nakSatrAmAM kulAdi saMjJAvALA nakSatronu zu lakSaNa che ? e pratipAdana karavAmAM Ave che, ahIMyAM je nakSatronA pUrNimA sAthenA saMyAgathI pUrNimAthI mAsAnI samApti thAya che. prAyaH eja nakSatronA nAma ane sa'jJAthI mAsAnA nAme thAya che. mAsanA samAna nAmavALA nakSatronI kulasaMjJA thAya che, se prasiddha che. tathA hyuM che } - ( bArasakulA, taM jahA dhaNiTThA kulaM, uttarA - Hear kulaM assiNI kulaM, kattiyA kulaM, saMThANAkulaM pussAkulaM, mahAkulaM uttarAphagguNI kulaM, cittAkulaM visAhA kulaM mUlo kulaM, uttarAsA DhAkulaM) mA nIthe bhAvesAra nakSatra tathA cAra zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ 754 sUryaprajJaptisUtre saMsthAne kule puSyaM kulaM maghAkulaM uttarAphAlgunIkulaM citrAkulaM uttarASADhAkulaM zraviSThayAdhaniSThAparaparyAyavAcakayA parisamAptiryasya paurNAntamAsasya saH prAyaH zrAviSTomAsaH procyate / uttarAbhAdrapadayA parisamAptibodhako bhAdrapadAmAsa, itthameva azvayuk - azvinI nakSatreNa yuktA paurNamAsI AzvinI - AzvinamAsaH kathyate, kRttikAnakSatreNa yuktA paurNamAsI kArttikI - kArtikamAsaH procyate, evaM mRgazirA nakSatreNa yuktA paurNamAsI mArgazIrSa kathyate - mArgazIrSamAsaH kathyate, kintu mUlasUtre 'saMThANA' iti bahuvacanadarzanAt tathopakulasaMjJake nakSatre kevalamekAdazanakSatradarzanAt evaM ca triSu saMjJAvAcakeSu aSTAviMzatinakSatreSu rohiNi mRgazirasodarzanAcca, saMThANA - saMsthAne-sthiravAcake caturthapaMcamasaMkhyake - rohiNImRgazirAkhye dve nakSatre grAhye bhavataH tena rohiNImRgazirAbhyAM mArgazIrSo jJAtavyaH, puSpanakSatreNa yuktayA paurNamAsyA pauSase haiM dhaniSThA kula, uttarAbhAdrapadAkula, azvinIkula, kRttikAkula, saMsthAna kula, puSyakula, maghAkula, uttarAphAlgunIkula, citrAkula, vizAkhAkula, mUlakula, uttarASADhAkula, dhaniSTA apara nAma vAle nakSatra se jisa paurNimAnta mAsa kI samApti ho vaha prAyaH zrAviSTha mAsa kahA jAtA hai / uttarAbhAdrapada nakSatra se parisamAptibodhaka bhAdrapada mAsa hotA hai| isI prakAra azvinI nakSatra yukta pUrNimA se samApta honevAlA azvina mAsa jAnanA cAhiye / kRttikA nakSatra se yukta paurNamAsI parisamApaka kArtika mAsa kahA gayA hai, isa prakAra mRgazira nakSatra se yukta paurNamAsI se parisamApaka mArgazIrSa mAsa kahA jAtA hai, paraMtu mUlasUtra meM 'saMThANA' isa prakAra bahuvacana nirdiSTa hone se tathA upakulasaMjJaka nakSatroM meM kevala gyAraha nakSatra hI hone se tathA tIna nakSatra saMjJAvAcaka tathA aThAIsa nakSatroM meM rohiNI evaM mRgazIrSa nakSatra kathita na hone se 'saMThANA' saMsthAna mAne sthiravAcaka cAra yA pAMca nakSatroM meM ye rohiNI evaM mRgazIrSa nakSatra grAhya hotA hai ataH rohiNI evaM mRgazIrSa nakSatra se yukta paurNa saMjJa' hoya che, the yA pramANe che - dhaniSThAsa, uttarAbhAdrapahADela, azvinIDula, tti, phula, saMsthAnaDDusa yuSyaTusa, bhadhAsa, uttarAdgunI Dresa, citrAsa, vizAbhADujha, bhUsaDas, uttarASADhAkula, dhaniSThA apara nAmavALA nakSatrathI je paurNAntamAsanI samApti hoya te prAyaH zrAviSTha mAsa kahevAya che--uttarAbhAdrapadyathI parisamApaka bhAdaravA mAsa heAya che. e ja pramANe azvinI nakSatra yukta pUrNimAthI samApta thavAvALA AsAmAsa samajavA, kRttikA nakSatrathI yukta paumAsI parisamApaka kArtikamAsa kahyo che. eja pramANe mRgazIra nakSatrathI yukta pI bhAsIthI parisamAya bhArgazIrSa mAsa samanvo paraMtu bhUjhasUtrabhAM (saMThANA) A rIte bahuvacanathI nirdeza karela hAvAthI tathA upakulasaMjJaka nakSatromAM kevaLa agyAra nakSatra ja hAvAthI tathA traNa nakSatra saMjJAvAcaka tathA aThayAvIsa nakSatromAM rAhiNI ane mRgazIra nakSatra kahela hAvAthI (saMThALa) saMsthAna eTale ke sthiranA bAdhaka cAra ke pAMca nakSatrAmAM A rAhiNI ane mRgazira nakSatra grAhya hAya che, tethI rAhiNI ane mRgazIra zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 37 dazamaprAbhRtasya paJcama prAbhRtaprAbhRtam 755 mAso jJeyaH / maghAnakSatreNa yuktayA paurNamAsyA mAghamAsaH, uttarAphAlgunyA saha varttamAnayA paurNamAsyA phAlgunamAsaH, citrayA saha varttamAnayA paurNamAsyA caitramAsaH, vizAkhA nakSatreNa saha varttamAnayA paurNamAsyA vaizAkhamAsaH, mUlasUtre mUlanakSatreNa jyeSTho mAsaH proktaH kintu tanna samIcInaM pratibhAti, jyeSThAnakSatreNa varttamAnayA paurNamAsyA jyeSTho mAsaH procyate, tacca jyeSThAnakSatramupaku dattaM varttate tenAtra pAThavyatyAsaH pratibhAti // uttarASADhA nakSatreNa saha varttamAnayA paurNamAsyA ASADhamAsaH / ata eva prAyo mAsasaMjJAbodhakAni mAsasadRzanAmAni dhanidIna dvAdazanakSatrANi kulAni - kulasaMjJakAni prajJaptAni santi, kiJcAtra trayodazanakSatrANi bhavantIti jJeyAni // athopakulAni - 'ime bArasa uvakulA taM jahA savaNo uvakulaM puvvapohavayA mAsI se parisamApaka mArgazIrSa mAsa hotA hai, puSya nakSatra yukta paurNamAsI se parisamApaka pauSa mAsa kahA jAtA hai, maghA nakSatra se yukta paurNamAsI se parisamApaka mAsa mAgha mAsa kahA jAtA hai, uttarAphAlgunI nakSatra se yukta paurNamAsI se parisamApaka phAlguna mAsa kahA jAtA hai, citrA nakSatra se yukta paurNamAsIse parisamApaka mAsa caitra mAsa kahA jAtA hai / vizAkhA nakSatra se vartamAna paurNamAsI se parisamApaka mAsa vaizAkha mAsa kahA jAtA hai / mUlasUtra meM mUla nakSatra se parisamApaka jyeSTha mAsa kahA hai / paraMtu yaha samIcIna nahIM hai kAraNa kI jyeSThA nakSatra se vartamAna paurNamAsI se parisamApaka jyeSTha mAsa kahA jAtA hai, vaha jyeSThA nakSatra upakula meM ginA hai ataH pATha kA phiraphAra dikhatA hai| uttarASADhA nakSatra se vartamAna paurNamAsI se parisamApaka mAsa ASADha mAsa kahA jAtA hai / isa prakAra prAyaH mAsa saMjJA bodhaka mAsa samAna nAma vAle dhaniSThAdi bAraha nakSatra kulasaMjJaka kahe gaye haiM / paraMtu yahAM para teraha nakSatra hote haiM aisA samajeM / aba upakula saMjJaka nakSatra kA kathana karate haiM - (ime bArasa upakulA taM jahA nakSatrathI mA zI mAsa thAya che. puSyanakSatra yukta pUrNimAthI parisamApaka pASamAsa kahevAya che. mAnakSatrathI yukta pauNu mAsIthI parisamApaka mAsa mAghamAsa kahevAya che. uttaza phAlgunI nakSatra yukta pauNu mAsIthI pirasamApaka phAgaNamAsa kahevAya che. citrA nakSatrathI yukta pauNamAsIthI parisamApaka mAsa caitramAsa kahevAya che. vizAkhA nakSatrathI vartamAna punamathI parisamApaka mAsa vaizAkha mAsa kahevAya che. mUla sUtramAM mULanakSatrathI samApta thavAvALA jeTha mAsa kahela che. paraMtu e kharAkhara nathI kAraNa ke jyeSThA nakSatrathI vartamAna pauNa mAsIthI pirasamApaka jemAsa kahela che. e jyeSThA nakSatra ukula soMkamAM gaNela che. tethI pAThanA pheraphAra jaNAya che, uttarASADhA nakSatrathI vamAna paNa mAsI parisamApaka aSADhamAsa kahevAya che. A rIte prAyaH mAsa sajJAbedhaka mAsa samAna nAmavALA dhaniSThAdi khAra nakSatreA kulasaMjJaka kahelA che. para`tu ahIMyAM tera nakSatrA thAya che, tema samajavuM, have upadAsaMjJa nakSatro uthana azvAmAM Ave che, (ime bArasa ubakulA taM jahA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 756 sUryaprajJaptisUtre uvakulaM revatI uvakulaM puNavva uvakulaM assesA uvakulaM pumbAphagguNI ubakulaM hattho uvakulaM sAtI uvakulaM jeTThA ubakulaM puvvAsADhA uvakulaM ca' imAni dvAdaza upakulAni, tadyathA-zravaNA upakulaM pUrvAproSThapadA upakulaM revatI upakulaM bharaNI upakulaM punarvakha upakulaM AzleSA upakulaM pUrvAphAlgunI upakulaM hastaH upakulaM svAtI upakulaM jyeSThA upakulaM pUrvASADhA upakulaM' inAni - vakSyamANaprakArANi - adhonirdiSTAni dvAdaza - kintu ekAdazasaMkhyakAni nakSatrANi uvakulAkiM - upakulasaMjJAvAcakAni prajJatAni santi, kulAnAM pUrvoktamAsabodhaka nakSatrANAM, upa-samIpe tiSThanti yAni nakSatrANi tAni upakulAni procyante tAni ca yathA zravaNA pUrvAbhAdrapadA revatI bharaNI punarvasU AzleSA pUrvAphAlgunI hasta svAtI jyeSThA pUrvASADhA, ityetAni ekAdaza nakSatrANi kulasaMjJakAnAM mAsabodha kanakSatrANAM samIpavartIni upakulasaMjJakAni santi / etenetthaM bhAvanIyaM yathA-zravaNadhaniSThAbhyAM zrAviSTo mAsaH, pUrvAbhAdrapadottarA savaNo vakulaM punvapoTThavayA uvakulaM revatI uvakulaM bharaNI uvakulaM puNabvasU ubakulaM assesA ubakulaM pubvAphagguNo uvakulaM hatthA ubakulaM sAtI ubakulaM jeTThA ubakulaM puSvAsAdA uvakulaM ca) ye bAraha nakSatra upakula saMjJaka hote haiM jo isa prakAra se haiM- zravaNa upakula proSThapadA upakula, revatI upakula, bharaNI upakula, punarvasu upakula: azleSA upakula, pUrvAphAlgunI upakula, hasta upakula, svAtI upakula jyeSThA upakula, pUrvASADhA upakula, ye vakSyamANa adhonirdiSTa bAraha kintu vAstavika gyAraha nakSatra upakula saMjJaka kahe gaye haiN| pUrvokta mAsabodhakakula nakSatra ke upa mAne samIpa jo ho ve upakula saMjJaka kahe jAte haiM ve isa prakAra zravaNa, pUrvAbhAdrapadA revatI bharaNI, punarvasU, azleSA, pUrvAphAlgunI, hasta, svAtI, jyeSThA, pUrvASADhA, ye gyAraha nakSatra kula saMjJaka mAsabodhaka nakSatra ke samIpavarti hone se upa kulasaMjJaka kahe haiM / isa kathana se isa prakAra kI bhAvanA karanI cAhiye jaise kI zravaNa dhaniSThA nakSatra se savaNo vakulaM pumvApoTuvayA uvakulaM revatI upakulaM, bharaNIuvakulaM puNvasU ubakulaM assesA vAgguNI kulaM hattho uvakulaM sAtI uvakulaM jeTThA ubakulaM puvvAsADhA utrakulaM ya) A mAra nakSatro upakula sajJaka hAya che, je A pramANe che. zravaNuM upakula pUrvA prauopadA upakula, revatI upakula bharaNI upakula, punarvAMsU upakula azleSA upakula, pUrvAphAlgunI upakula hasta upakula svAtI upakula jyeSThA upakula pUrvASADhA upakula A vakSyamANu nimna nirdiSTa khAra paraMtu vAstavika agIyAra nakSatra upakula sa`jJaka kahelA che. pUrvokta mAsa bAMdhaka kula nakSatranI upa eTale ke samIpa je haiAya te upakula saMjJaka kahevAya che, te A pramANe- zravaNu pUrvAbhAdrapadA, revatI, bharaNI punarvasa. azleSA pUrvAphAlgunI hasta svAtI jayeSThA pUrvApADhA A agIyAra nakSatrA kula sajJaka mAsa edhaka nakSatranI samIpa ti` hAvAthI upakula saMjJaka kahevAya che, A kathanathI AvI rIte bhAvanA samajavI jema zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 37 dazamaprAbhRtasya paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam 757 bhAdrapadAbhyAM bhAdrapadamAsaH, revatI azvinyAbhyAmAzvino mAsaH, bharaNIkRttikAbhyAM kArtikomAsaH, rohiNImRgazirAbhyAM mAgezISamAsaH, punavesupuSyAbhyAM pauSamAsaH, AzleSA maghAbhyAM mAghamAsaH, pUrvAphAlgunyuttarAphAlgunIbhyAM phAlgunamAsaH, hastacitrAbhyAM caitromAsaH, svAtIvizAkhAbhyAM vaizAkhaH, mUlajyeSThAbhyAM jyeSTho mAsaH, pUrvottarASADhAbhyAmASADhamAsa iti dvAdazamAsA bhavanti / atha kulopakulAni kathayati 'ime cattAri kulovakulA taM jahA abhIyI kulovakulaM satabhisayA kulovakulaM adAkulovakulaM aNurAhA kulovakulaM' imAni catvAri kulopakulAni, tadyathA abhijit kulopakulaM, zatabhiSA kulopakulaM, ArdrAkulopakulaM, anurAdhA kulopakulam // imAni-vakSyamANaprakArANi-adhonirdiSTAni catvAri nakSatrANi, kulopakulAni-kulopakulasaMjJakAni prajJaptAni santi / kulAnAmupakulAnAM ca nakSazrAvaNa mAsa pUrvAbhAdrapadA evaM uttarAbhAdrapadA nakSatra se bhAdrapada mAsa, revatI azvinI nakSatra se Azvina mAsa, bharaNI kRttikA se kArtika mAsa rohiNI mRgazIrSa se mArgazIrSa mAsa, punarvasu evaM puSya nakSatra se pauSa mAsa, azleSA evaM maghA nakSatra se mAdha mAsa, pUrvAphalgunI evaM uttarAphalgunI nakSatra se phAlguna mAsa, hasta evaM citrA nakSatra se caitra mAsa, svAti evaM vizAkhA nakSatra se vaizAkha mAsa, mUla evaM jyeSThA nakSatra se jyeSTha mAsa, pUrvASADhA evaM uttarASADhA nakSatra se ASADha mAsa, isa prakAra bAraha mAsa hote haiM aba kulopakula saMjJaka nakSatra kA kathana karate haiM-(ime cattAri kulocakulA taM jahA abhIyI kulovakulaM satabhisayA kulovakulaM, ahAkulovakulaM, aNurAhA kulovakulaM) ye cAra nakSatra kulopakula saMjJaka kahe haiM-jaise ki abhijit kulopakula zatabhiSA kulopakula, ArdrA kulopakula, anurAdhA kulopkul| ye vakSyamANa adhonirdiSTa cAra nakSatra kulopakula saMjJaka kahe haiM-kula ke-zravaNa dhaniSThA nakSatrathI zrAvaNamAsa, pUrvAbhAdrapadA ane uttarAbhAdrapadA nakSatrathI bhAdara mAsa, revatI ane azvinI nakSatrathI Aso mAsa, bharaNI kRttikA nakSatrathI kArtika mAsa, rohiNI ane mRgazIrSa nakSatrathI mAgazara mAsa punarvasu ane puSya nakSatrathI piSamAsa, azleSA ane maghA nakSatrathI mAghamAsa pUrvAphAlganI ane uttarAphAgunI nakSatrathI phAgaNamAsa, hasta ane citrA nakSatrathI caitramAsa svAtI ane vizAkhA nakSatrathI vaizAkha mAsa, mUla ane jayeSThA nakSatrathI jayeSThamAsa, pUrvASADhA ane uttarASADhA nakSatrathI aSADhamAsa, A rIte bAra mahinA thAya che. ve sops| nakSatrAnu thana 42pAmA mA che :-(ime cattAri kulovakulA taM jahA- jabhIyI kulovakulaM, satabhisayA kulobakulaM addAkulovakula, aNurAhA kulocakula) A cAra nakSatre kule pakula saMjJaka heAya che, jemake-abhijIt kupakula, zatabhiSA kulapakula AdAM kulepala, anurAdhA kulekula A vakSyamANa nIce jaNAvela cAra nakSatra kulakula zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 758 sUryaprajJaptisUtra trANAM madhye kutracit sthAne sthAne madhye tiSThanti yAni tAni kulopakulAni kathyante, tadyathA teSAM nAmAni-abhijit zatabhiSA ArdrA anurAdhA ceti catvAri nakSatrANi kulopakula saMjJakAni prajJaptAni santi // idamatretthaM bhAvanIyaM-yathA-abhijit zravaNAdhaniSThAsvekatamena nakSatreNa yuktayA paurNamAsyA zrAviSTho mAso jnyeyH| zatabhiSA pUrvAbhAdrapadottarA bhAdrapadAnakSatreSvanyatamena saha vartamAnayA paurNamAsyA bhAdrapadamAso vijJeyaH / rohiNIbharaNIkRttikA nakSatredhvanyatamanakSatreNa saha vartamAnayA paurNamAsyA kArtiko mAso vijJeyaH, anurAdhA jyeSThAmalevanyatamena nakSatreNa saha pravarttamAnayA paurNamAsyA jyeSThomAsaH kathitaH, ArdrA punarvasu puSyeSvanyatamena nakSatreNa saha yuktayA paurNamAsyA pauSamAso vijJeya iti // yathA granthAntare kathitAni 'mAsANaM pariNAmA huti kulA uvakulA u hiDimagA huti puNa kulovakulA abhiI saya adda aNurAhA // 1 // mAsAnAM pariNAmAni bhavanti kulAnyupakulAni saMjJaka evaM upakula saMjJaka nakSatroM ke madhya meM kahIM kahIM jo rahe ve kulopakula saMjJaka nakSatra kahe jAte haiM jo isa prakAra se haiM-abhijit , zatabhiSA, ArdrA anurAdhA, isa prakAra ye cAra nakSatra kulopakulasaMjJaka kahe haiN| yahAM para isa prakAra se bhAvanA samajanI cAhiye-abhijit zravaNa, dhaniSThA ina nakSatroM se yukta paurNamAsI vAlA zrAviSTha mAne zrAvaNa mAsa samajanA caahie| zatabhiSA, pUrvAbhAdrapadA evaM uttraabhaadrpd| nakSatra se vartamAna pauNamAsI vAlA bhAdrapada mAsa samajanA cAhiye rohiNI bharaNI kRtikA nakSatra meM anya nakSatra se yukta paurNamAsI vAlA kArtika mAsa kahA hai / anurAdhA jyeSThA mUla nakSatra anya nakSatra se yukta paurNamAsI vAlA jyeSTha mAsa kahA hai| Adro punarvasu puSya anya nakSatra ke sAtha porNamAsI se vartamAna pauSa mAsa kahA hai / granthAntara meM kahA hai-(mAsAnAM pariNAmA huMtikulA uvakulA u hiddimgaa| haMti puNa kulovakulA abhII sayaaddaaNurAhA // 1 // mAsoM ke saMjJaka kahyA che. kula saMjJaka ane upakula saMsaka nakSatromAM kayAMka kayAMka madhyamAM je rahe te kulapakula saMjJaka nakSatra kahevAya che. je A pramANe che- abhijIta, zatabhiSA, Adra anurAdhA, A rIte A cAra nakSatro kulapakula saMjJaka kahelA che. ahIMyAM AvI rIte bhAvanA samajavI joIe- abhijIt zravaNa dhaniSThA A nakSatrathI yukta punamavALe zrAviSTha eTale ke zrAvaNamAsa samajavuM joIe. zatabhiSA, pUrvabhAdrapadA ane uttarAbhAdrapadA e nakSatrothI vartamAna punamavALe bhAdaremAsa samaje rehiNI bharaNI kRttikA nakSatranI sAthe anya nakSatrayukta punamavALo kArtikamAsa kahela che, anurAdhA, jyeSThA mUla nakSatranI sAthe anya nakSatrathI yukta punamavALo jeThamAsa kahela che. Adra, punarvasU puSya anya nakSatranI sAthe pUrNimAsIthI yukta piSamAsa kahyo che, anya granthomAM kahyuM paNa che(maasaanaaN pariNAmo huMti kulA, uvakulA u hiTimagA / huMti puNa kulova kulA abhII saya zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 37 dazamaprAbhRtasya paJcamaM prAbhRtaprAbhRtam 759 tu AdimAni bhavanti punaH kulopakulAni abhijit zatabhiSA ArdrA anurAdhAH // 1 // atra 'mAsANaM pariNAmA' ityuktena prAyo mAsAnAM parisamAptibodhakAni kulasaMjJakAni bhavanti, teSAM samIpavartInyupakulAni bhavanti, dvayoH sAhacaryAt kulopakulAni ceti / kvacit "mAsANaM sarisanAmA" iti pATho dRzyate tatra mAsAnvaM sadRzanAmAni ityevaM vyAkhyAtavyAnIti / itthaM kula-upakula-kulopakula-saMjJAbodha trI nakSatrANAM nAmAni nAma sadRzArtha jJApakAni pratipAditAni santi ||suu0 37 // itizrI vizvavikhyAta-jagadavallabha-prasiddhavAcaka-pazcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jenazAstrAcArya-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dazamasya prAbhRtasya paJcamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptamiti // 10-5 // pariNAma kula saMjJaka upakula saMjJaka Adi ke nakSatra hote haiN| evaM kulopakula saMjJaka nakSatra abhijit zatabhiSA ArdrA evaM anurAdhA hote haiM // 1 // yahAM para (mAsAnAM pariNAmA) isa prakAra kahane se prAyaH mAsoM ke parisamAti bodhaka nakSatra kula saMjJaka hote haiM evaM unake samIpavartI upakula saMjJaka hote haiN| donoM ke sahacArI kulopakula kahe gaye haiN| kahIM para (mAsANaM sarisanAmA) isa prakAra se pATha dikhatA hai vahAM para mAsa ke sarIkhe nAmavAle isa prakAra se vyAkhyA kara leveN| isa prakAra kulasaMjJaka, upakulasaMjJaka evaM kulopa kulopasaMjJaka nakSatroM ke nAma evaM nAma ke sadRza arthabodha kA pratipAdana kiyA hai / // sU0 37 // dasaveM prAbhRta kA pAMcavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-5 // adda , aNurAhA // 1 // bhAsAnA pariNAma purasajJa4 rasajJa4, vigere nakSatrI jaya cha, kulapakula saMjJaka nakSatra abhijIta zatabhiSA Adra ane anurAdhA hoya che, jenA ahIyAM (mAsAnAM pariNAmA) 2. pramANe hAthI prAyaH bhAsAnI samApti mA nakSatra muTasa saMjJaka hoya che. ane temanA samIpa rahenArA upakula saMjJaka thAya che, e bannenA sahacArI nakSatrane mukhopasa 4aa cha. 4yais (mAsANaM sarisanAmA) 20 shtn| 54 4Aya che. tyAM mAsanA sarakhA nAmavALA A rIte vyAkhyA karI levI, A rIte kulasaMjJaka upakulasaMjJaka, ane kulapakulasaMjJaka nakSatronA nAma ane nAmanI samAna arthabaMdhanuM pratipAdana karavAmAM bhAveza cha. // sU. 37 // dasamA prAbhUtanuM pAMcamuM prAbhRtaprAbhRta samApta . 10-pa che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 760 sUryaprajJaptisUtre SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam mUlam - "tA kahaM te puNNimAsiNI Ahiei vaejjA, tattha khalu imAzro bArasapuNimAsiNIo bArasa amAvAsAo paNNattAo, taM jahA sAviTThI poTuvai AsoyA kattiyA bhaggasirIposomAhI phagguNI cetI vi sAhI jeTAmUlI AsADhI tA sAviTThINAM puNNamAsI kai NakkhattA joeMti tiSNi NavattA joiMti taM jahA amiNI savaNo dhaNiTTA, tA puTuvatI puTavatogaM puSiNamaM kai NakAvattA joeMti, tA tiNi NakkhattA joiMti taM jahA satabhisayA puvAsADhAvai uttarApuTavayA, tA AsodiNNaM puNimaM kai NakhattA joeMti doSiNa NakhattA joeMti taM jahA revaIya assiNI ya kattiyaNaM puSiNamaM kati NakkhattA joeMti, tA dopiNa NakkhattA joiMti taM jahA bharaNI kattiyA ya tA mAggasirI pugimaM kai NakkhattA joeMti, tA doSiNa NakkhattA joeMti taM jahA rohiNI maggasiro ya tA posiNaM puSiNamaM kai NakkhattA joeMti, tA tiNi NakkhattA joeMti, taM jahA addA puNavvasU pusso tA mAhiNaM puNNimaM kaI gakkhattA joeMti tA doSiNa NakkhattA joeMti taM jahA assesA mahA ya, tA phagguNIpaNaM puSiNamaM kaI NakkhattA joeti tA dunni NakkhattA joeMti taM jahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI ya, tA citti NaM puSiNamaM kaI NakkhattA joeMti, tA doNi NakkhattA joeMti taM jahA hattho cittA ya, tA visAhipaNaM puSiNamaM kaI NakkhattA joeti tA doNi NakkhattA joeMti taM jahA-sAtI visAhA ya, tA jeTA mUliNNaM puNNimAsiNNaM kai NakkhattA joeMti, tA tiNNi NakkhattA joeMti taM jahA aNurAhA jeTTA mUlo, AsADhiNNaM puNNimaM kai NakkhattA joeMti, tA do NakvattA joeMti, taM jahA puvAsADhA uttarAsADhA ||suu0 30 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 761 chAyA - tAvat kathaM te paurNamAsyaH AkhyAtAH iti vadet tatra khala imA dvAdaza paurNamAsya dvAdaza amAvAsyA - prajJaptAH tadyathA zrAviSThI proSThapadI AzvinI kArttikI mArgazIrSI pauSI mAghI phAlgunI caitrI vaizAkhI jyaiSThI ASADhI / tAvat zrAviSTha paurNamAsiM kaD nakSatrANi yuJjanti / tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti tadyathA abhijitazravaNA dhaniSThA tAvat proSThapadIM paurNamAsaM kati nakSatrANi yuJjanti tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti tadyathA zatabhiSA pUrvASADhA uttarAmroSThapadA, tAvat AzvinIM paurNamAsiM kati nakSatrANi yuJjanti ?, tAvat dve nakSatre yuktaH tadyathA revatI ca azvinI ca tAvat kArttikIM paurNamAsaM kati nakSatrANi yuJjanti tAvat dve nakSatre yuGktaH tadyathA - bharaNI kRttikA ca, tAvat mArgazIrSI paurNamAsaM kati nakSatrANi yuJjanti tAvat dve nakSatre yuGktaH tadyathA rohiNI mRgazirA ca tAvat pauSa paurNamAsaM kati nakSatrANi yuJjanti tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti tadyathA ArdrA punarvasU puSpa:, tAvat mAghIM paurNamAsiM kati nakSatrANi yuJjanti tAvat dve nakSatre yuGktaH tadyathA AzleSA maghAca, tAvat phAlgunIM paurNamArsi kati nakSatrANi yuJjanti tAvat dve nakSatre yuGktaH tadyathA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI ca tAvat caitrIM paurNamAsiM kati nakSatrANi yuJjanti ! tAvat dve nakSatre yuGktaH, tadyathA hastazcitrA ca tAvat vaizAkhIM paurNamAsIM kati nakSatrANi yuJjanti ?, tAvat dve nakSatre yuGktaH tadyathA svAtIvizAkhA ca tAvat jyaiSThIM paurNamAsI kati nakSatrANi yuJjanti ? tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti tadyathA anurAdhA jyeSThAmUlaM tAvat ASADhI paurNamAsiM kati nakSatrANi yuJjanti ?, tAvat dve nakSatre yuGktaH tadyathA pUrvASADhA uttarASADhA || sU0 38 // TIkA - paJcame prAbhRtaprAbhRte kulopakula saMjJAviSayakaM nakSatrasaMjJAvicAraM vivicya samprati SaSThe prAbhRtaprAbhRte paurNamAsInAM saMjJAviSayakaM praznasUtraM vivinakti 'tA kahaM te puNNamAsiNI' ityAdinA - 'tA kahaM te puNNamAsiNI Ahiteti vaejjA' tAvat kathaM te pUrNimAsya AkhyAtA iti vadet // tAvat - pUrNamAsInAM saMjJAviSayakaM savizeSaM mama praznaM zrUyatAM tAvat kathaM - kena chaThA prAbhRtaprAbhRta kA prAraMbha TIkArtha- pAMcaveM prAbhRtaprAbhRta meM kulopakula saMjJA viSayaka nakSatra saMjJA kA vicAra kara ke aba isa chaThe prAbhRtaprAbhRta meM pUrNimAoM kI saMjJA viSayaka prazna sUtra ko kahate haiM - (tA kahaM te puNNimAsiNI Ahiteti vaejjA) pUrNi mAsIyoM ke saMjJA viSaya meM merA prazna hai ki kisa prakAra se mAne paurNamAsI chaThThA prAbhRtaprAmRtane prAraMbha TIkA :-pAMcamA prAmRtaprAbhUtamAM lepakula sajJA viSayaklR nakSatra saMjJAnA vicAra karIne have A chaThThA prAkRtaprAbhUtamAM pUrNimAenI saMjJAnA saMbaMdhamAM praznasUtra kahe che-- (tA kahaM te puNNamAsINI Ahiteti vaejjA) pUrNa bhAmonI saMjJAnA saMbhaMdhabhAM bhArI prazna che ke-kevI rIte eTale ke--pUrNimA kayA nakSatrothI samApta thatI Ape kahela che ? ahIMyAM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 762 sUryaprajJaptisUtre prakAreNa - kena nakSatreNa parisamApyamAnAH paurNamAsyaH te tvayA AkhyAtAH - pratipAditA vadet kathayet / atra paurNamAsI grahaNam amAvAsyopalakSaNaM tena kathaM ca amAvAsyA api tvayA AkhyAtA ityapi vadet, cAndromAso dvividhaH amAntAdamAntaM yAvat cAndramAsaH, pUrNimAyAM pUrNacandro dRzyate pUrNacandreNaiva mAsasya pUrtiravagamyeti yuktyA paurNAnto'pi cAndramAso bhavati zAstre'pi kAryavizeSe bhedadvayayuktasya cAndramAsasyollekhovarttate tatra ca nakSatra yogena parisamApyamAnAnAM paurNamAsInAmAnvarthikyaH saMjJA dRzyante na tathA amAvAsyAnAM saMjJAvizeSo dRzyate, tathApi dvayo saMjJAM pRcchAmi / evamukte gautame bhagavAnAha - 'tattha imAo vArasa puNNamAsiNIo vArasa amAvAsAo pANNattAo" tatra imAH dvAdaza paurNamAsyaH dvAdaza amAvAsyAH prajJaptAH // tatra = tAsAM dvAdazanAmadheyAnAM saMjJA vizeSAnAM paurNaki nakSatroM se parisamApti hotA Apa ke mata se kahI hai ? yahAM para paurNi mAsI pada kA grahaNa upalakSaNa hai ataH amAvAsyA kA bhI grahaNa ho jAtA hai / ataH paurNamAsI evaM amAvAsyA kina kina nakSatroM se samApta hotI Apane kahI hai ? isa prakAra prazna kiyA hai| cAMdramAsa do prakAra kA hotA haiamAsa se amAsa paryanta kA cAMdra mAsa / tathA pUrNimA meM pUrNa candra dRzyamAna hotA hai evaM pUrNa candra se hI mAsa kI pUrti hotA hai isa yukti se paurNAnta bhI cAMdramAsa hotA hai / zAstra meM bhI kAryavizeSa se do bheda yukta cAMdramAsa kA ullekha upalabdha hotA hai / unameM nakSatra ke yoga se samApta hone vAlI paurNamAsI kI yathArtha saMjJA dikhatI hai, isa prakAra amAvAsyA kI koI saMjJA dRzyamAna nahIM hotI, tathApi donoM kI saMjJA viSaya meM pUchatA hUM - isa prakAra zrI gautamasvAmI ke pUchane para isa ke uttara meM bhagavAn kahate haiM - (tattha imAo bArasa puNNimAsiNIo bArasa amAvAsAo paNNattAo) ina paurNimA evaM amAvAsyAoM meM jAti bheda ko lekara ye vakSyamANa prakAra vAlI bAraha pUrNimA pUrNimA e pattu upalakSaNa che, tethI amAvasyA paNa gRhaNa thaI jAya che, tethI pUrNimA ane amAsa kayA kayA nakSatrAthI samApta thatI Ape kahI che? caMdramAsa e prakAranA thAya che. amAsathI amAsa sudhInA caMdramAsa tathA pUrNimAmAM pUrNa caMdra dekhAya che ane pUrNa caMdrathI ja mAsanI pUrti thAya che. A yukti pramANe pUrNimA paNa cAMdramAsa thAya che, zAstromAM paNa kAvizeSathI e bhe yukta cAMdramAsanA ullekha upalabdha thAya che. temAM nakSatranA ceAgathI samApta thavAvALI pUrNimAnI yathArtha saMjJA dekhAya che. e rIte amAsanI kAi soMjJA jaNAtI nathI. teA paNa bannenI saMjJAnA viSayamAM huM... prazna karU... chu, A prabhANe zrI gautamasvAmInA pUchavAthI tenA uttaramA bhagavAn uhe che - (tattha imAo bArasa puNNimAsiNIo bArasa amAvAsAo paNNattAo) mA pUrNimAo ne abhAsa bhAM jAtibhedane laIne vakSyamANu prakAranI bAra pUrNimAe yathA saMjJAnuM baMdha karAvanara zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUyajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 763 arati amAvAsyAnAM ca madhye jAtibhedamadhikRtya khalvimAH = vakSyamANaprakArakA : dvAdazasaMkhyakAH paurNamAsyaH-anvarthasaMjJAbodhakAH sArthakAH paurNamAsyaH pratipAditAH santi, tathA ca dvAdazasaMkhyakAH jAtibhedapratipAdakAH sUryendu saMgamarUpAH amAvAsyAzca prazaMsA :pratipAditAH varttante ( darzaH sUryendusaMgamaH) ityuktatvAt / tadyathA - "taM jahA sAviTThI povatI AsoyA kattiyA maggasirI posI mAhI phagguNI cetI visAhI jeTThAmUlI AsADhI" tadyathA - zrAviSTI proSThapadI AzvinI kArttikI mArgazIrSI pauSI mAghI phAlgunI caitrI vaizAkhI jyeSThI ASADhI // tadyathA paurNamAsInAmanvarthanAmAni dhaniSThAparaparyAyavAcikA zrAviSThA tasyAM bhavA zrAviSThI - zrAvaNamAsa bhAvinI paurNamAsItyarthaH, uttarAbhAdrapadAparaparyAyavA cikA proSThapadA tasyAM bhavA proSThapadI - bhAdramAsa bhAvinI paurNamAsIti, azvayujibhavAazvinI nakSatrasambaddhA paurNamAsI AzvayujI - AzvinI paurNamAsI - AzvinamAsabhAvinI, kArtikI paurNamAsI kRtikA nakSatrasambaddhA kArtikamAsabhAvanI mRgazirasibhavAmArgI yathArtha saMjJA bodhaka pratipAdita kI gaI hai / tathA bAraha prakAra kI jAti bheda pratipAdaka candrasUrya ke saMyoga rUpa amAvAsyAyeM kahI gaI hai kahA bhI hai( darzaH sUryendusaMgamaH) jo isa prakAra se hai - ( taM jahA - sAviTThI, povatI, AsoyA, kattiyA, maggasirI posI mAhI phagguNI cetI visAhI jeTThA mUlI AsAThI) paurNamAsI ke yathArtha nAma isa prakAra se haiM- dhaniSThA apara paryAya vAlI zrAviSThA meM honevAlI zrAviSThI mAne zrAvaNamAsa bhAvinI pUrNimA, uttarAbhAdrapadA kA dUsarA paryAya bodhikA prauSThapadA meM hone vAlI prauSThapadI mAne bhAdrapadamAsa bhAvinI paurNamAsI, azvinI nakSatra se saMbaddha pUrNimA azvayujI mAne AzvinI arthAt AzvinamAsa bhAvinI pUrNimA kRtikA, nakSatra se sambaddha pUrNimA kArtikI arthAt kArtika mAsa bhAvinI pUrNimA, mRgazIrSa nakSatra meM honevAlI mArgI mAne mArgazIrSa mAsa bhAvinI paurNamAsI hotI hai / pratipAdita karela che. temaja jAtibheda pratipAdaka bAra prakAranI cadra sUryanA saMcAga rUpa abhAvAsyAyo uhI che, adhuM pazu che - (darzaH sUryendusaMgamaH) te pUrNa bhAbhI bhI pramANe pI. (taM jahA sAviTThI, poMTUvatI, AsoyA, kattiyA, maggasirI posI mAhI phagguNI cetI visAhI jeTThAmUlI AsADhI) pUrNimAnA yathArtha nAma yA pramANe che, dhaniSThA, apara paryAyavALI zrAvikA arthAt zrAvaNamAsamAM thavAvALI zrAviSTI pUrNimA, uttarAbhAdrapadyAnu bIjA paryAyane batAvanAra praupadAmAM thavAvALI praujapaTTI eTale ke, bhAdaravA mAsamAM thanAra pUrNimA AzvinI nakSatranA saboMdhavALI azvayujI eTale ke azvinI arthAt Ase mAsamAM thavAvALI pUrNimA, kRtikA nakSatrathI sammaddha pUrNimA kArtikI arthAt krAtika mAsa bhAvI pUrNimA, mRgazIrSa nakSatramAM thavAvALI mA arthAt mA zISa"mAsa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ 764 sUryaprajJaptisUtra mArgazIrSamAsabhAvinI paurnnmaasii| puSye bhavA pauSI-pauSamAsasambandhinI paurNamAsI, maghAyAM bhavA mAghI-mAghamAsabhAvinI-paurNamAsI uttarAphAlgunyAM bhavA phAlgunI-phAlgunamAsabhAvinI paurNamAsI, citrAyAM bhavA caitrI-caitramAsasambandhinI paurNamAsI vizAkhAyAM bhavA vaizAkhI vaizAkhamAsabodhikA paurNamAsI, jyeSThAyAM bhavA jyai ThI-jyeSThamAsapratipAdikA paurNamAsI, uttarASADhAyAM bhavA ASADhI-ASADhamAsa bhAvinI paurNamAsItyevaM mAsakrameNa tattannAmAnurUpanakSatrayogAd anvarthasaMjJakA paurNamAsyaH pratipAditAH santi / samprati yai yairnakSatrairekai kA paurNamAsI parisamApyate tAni pipRcchiSu bhagavAn gautama ! Aha-"tA sAvidviSNaM puNNimAsiM kati NakkhattA joeMti" tAvat zrAviSTI paurNamAsIM katinakSatrANi yuJjanti // tAvat-anvarthasaMjJAvAcikAnAM paurNamAsInAM savizeSAmupapatti mAM bodhaya tAvat zrAviSThIM-zrAvaNamAsabhAvinI paurNamAsI kati nakSatrANikatisaMkhyakAni kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi yuJjanti-candreNa saha saMyujya tAM paurNamAsI pauSamAsa sambandhI puSya nakSatra meM hone vAlI pauSI pUrNimA / maghA nakSatra meM honevAlI mAdhamAsabhAvinI puurnnimaa| uttarAphalgunI nakSatra meM honevAlI phAlgunamAsa bhAvinI pUrNimA, citrA nakSatra meM honevAlI caitrI pUrNimA, vizAkhA nakSatra meM hone vAlI vaizAkha mAsa bodhikA pUrNimA, jyeSThA nakSatra meM honevAlI jyeSThamAsa pratipAdikA pUrNimA, uttarASADhA nakSatra meM hone vAlI ASADhamAsabodhikA pUrNimA isa prakAra ye mAsoM ke krama se usa usa nAmAnurUpa nakSatroM ke yoga se anvartha saMjJAvAlI pUrNimAyeM pratipAdita kI gaI hai| aba jina jina nakSatra se eka eka pUrNimA samApta ho unake viSaya meM prazna karate have zrI gautamIsvAmI kahate haiM-(tA sAviTiNaM puNNamAsiM kati kati NakkhattA joeMti) zrAviSThI mAne zrAvaNa mAsa bhAvinI pUrNimA kitanI saMkhyAvAle evaM kauna se nAmavAle nakSatroM se yukta hotI haiM ? mAne candra ke sAtha yoga kara ke pUrNimA ko parisamApta karate haiM-(tA tiNNi bhAvinI, pUrNimA thAya che, puSya nakSatramAM thavAvALI piSamAsa saMbaMdhI pioSI pUrNimA maghA nakSatramAM thavAvALI mAghamAsamAM thavAvALI pUrNimA, uttarAphAlvanI nakSatramAM thavAvALI phAgaNa mAsa bhAvinI punama, citrA nakSatramAM thanArI caitrI punama, vizAkhA nakSatramAM thavAvALI vaizAkha mAsa bedhikA pUrNimA, jyeSThA nakSatramAM thanArI bhecchamAsa pratipAdika punama, uttarASADhA nakSatramAM thanArI aSADha mAsane bedha karAvanArI punama A pramANe mAsonA kamathI te te nAmAnuMrUpa nakSatranA vegathI yathArtha saMjJAvALI parNimAonuM pratipAdana karela che. have je je nakSatrathI eka eka pUrNimA samApta thAya tenA vize prazna karatAM zrI gautabhasvAmI 4 cha,-(tA sAvadi NaM puNNamAsiM katikati NakkhattA joeMti) zrIviDI eTale ke zrAvaNamAsa bhAvInI pUrNimA keTalI saMkhyAvALA ane kayA kayA nAmevALA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam ___ 765 parisamApayaMtIti vada bhagavan ! / tacchutvA bhagavAn kathayati-"tA tiNNi NakkhattA joiMti taM jahA abhIyI savaNo dhaNihA" tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti tadyathA abhijit zravaNA dhaniSThA / tAvata-asyottaraM zrayatAM tAvat yadyapi paJcatriMzatsaMkhyake sUtre kulaupakulakulopakulasaMjJAvizeSavAcakainakSatraH paurNamAsInAM saMjJAH sAmAnyataH pratipAditA eva santi, tathApi spaSTabodhArtha punaratrocyate-zrAviSThI paurNamAsI trINi nakSatrANi yuJjanti-candreNa saha yathAyogaM saMyujya parisamApayanti, tadyathA-teSAM trayANAM nAmAni yathA abhijit zravaNA dhaniSThAceti trINi nakSatrANi zrAviSThI parisamAyanti / iha zravaNAdhaniSThA rUpe dve eva nakSatre zrAviSThI paurNamAsI parisamApayataH abhijinnakSatrasya svatantra sthityAbhAvAt yatohi abhijinnakSatramuttarASADhazravaNanakSatrAbhyAM sambaddhaM tiSThati kintu zravaNena saha vizeSa sambaddhatvAt tadapi nakSatraM paurNamAsI parisamApayatItyuktamasti / kathametadavasIyata iti cet / NakkhattA joiMti taM jahA abhII savaNo dhaNiTThA) tumhAre isa prazna kA uttara suniye, yadyapi paiMtAsaveM sUtra meM kula upakula evaM kulopakula saMjJA vAcaka nakSatra se paurNamAsIyoM kI sAmAnya rUpa se saMjJA pratipAdita kI gaI hai, tathApi spaSTa bodha ke liye yahAM para phira kahane meM AtA hai-zrAviSTi paurNamAsI ko tIna nakSatra candra ke sAtha yojita kara ke samApta karate haiM-una tIna nakSatroM ke nAma isa prakAra se haiM-abhijit , zravaNa evaM dhaniSThA ye tIna nakSatra zrAviSTI pUrNamAsI ko samApta karatA hai-yahAM para zravaNa evaM dhaniSThA ye do nakSatra hI zrAviSThi pUrNamAsI ko samApta karatA hai / kAraNa kI abhijit nakSatra svataMtra rUpa se sthita nahIM hotA hai| kAraNa kI abhijita nakSatra uttarASADhA evaM zravaNa nakSatra se sambaddha rahatA hai, paraMtu zravaNa nakSatra ke sAtha vizeSa saMbaMdhita hone se vaha nakSatra bhI pUrNimA ko samApta karatA hai isa prakAra kahA hai| nakSatrane vega kare che? arthAt caMdranI sAthe yoga karIne pUrNimAne samApta kare che? te bhane / zrI gautamasvAbhInA 2praznane sAmajIne bhagavAn he che. (tA tiNNi NakkhatA joiMti taM jahA abhII savaNo dhaNiTThA) tbhaa22|| prazna uttara sAmA yapi pAMtrIsamAM sUtramAM kula upakula ane kulapakula saMjJAvAcakathI pUrNimAnI sAmAnya rIte saMjJAonuM pratipAdana karyuM che, to paNa spaSTa bodha thavA mATe ahIMyAM pharI kahevAmAM Ave che. zrAviSThi pUrNimAne traNa nakSatra caMdranI sAthe Tega karIne samApta kare che. e traNa nakSatra nA nAme A pramANe che.-abhijIta, zravaNa ane dhaniSThA A traNa nakSatre zrAviSThi punamane samApta kare che, ahIMyAM zravaNa ane dhaniSThA e be nakSatro ja zrAviSTi punamane samApta kare che. kAraNa ke abhijIta nakSatra uttarASADhA ane zravaNa nakSatrathI saMbaMdhita hovAthI e nakSatra paNa pUrNimAne samApta kare che, tema kahevAmAM Avela che, A kevI rIte thAya che? te batAve che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ 766 sUryaprajJaptisUtre tatrocyate-iha pravacanaprasiddha amAvAsyA paurNamAsI viSayaka candrayogaparijJAnArthamidaM karaNam "nAumiha amAvAsaM jai icchasi kammi hoi / rikkhammi / avahAraM ThAvijjA tattiya rUvehiM saMguNae // 1 // chAvaTThI ca muhuttA visaTThibhAgAya paMca paripuNNA / bAsadvibhAga sattadvigo ya ikko havai bhAgo // 2 // eyamavahArarAsiM iccha amAvAsaM guNaM kujjA / NakkhattANaM etto sohaNagavihiM nirAAmeha // 3 // bAsIsaM ca muhuttA chayAlIsaM vistttthibhaagaay|| evaM puNavvasussa ya soheyavvaM havai bucchaM // 4 // bAvattaraM sayaM phagguNINaM bANauiyave visAhAsu / cattAri ya bAyAlA sojjhA aha uttarAsADhA // 5 // evaM puNavyasussa ya visaTTi bhAgasahiyaM tu sohaNagaM / itto abhiI AI biiyaM vucchAmi sohaNagaM // 6 // abhiissa NavamuhuttA visahi bhAgA ya huMti cauvIsaM / chAvaTThiasamattA bhAgA sattahiccheakayA // 7 // uguNahU~ poTTavayA tisu ceva NavottaraM ca rohiNiyA / tisu navanavaemu bhave puNavvasU phagguNioa // 8 // paMceva u guNapannaM sayAi u guNuttarAI chacceva / sojjhANi visAhAsuM mRle satteva coAlA // 9 // aTThasaya ugguNavIsA sohaNa gaM uttarANasADhANaM / cauvIsaM khalu bhAgA chAvaTTi cuNiyAoya // 10 // eyAi sohaittA jo sesaM taM havei NakkhattaM / / itthaM karei uDuvai sureNa samaM amAvAsaM // 11 // icchA puNNimaguNio avahAro sottha hoi kAyavyo / taM ceva ya sohaNagaM abhiI AI tu kAyavvaM // 12 // suddhaMmia sohaNage jaM sesaM taM bhavija NakkhattaM / tattha ya karei uDuvai paDi puNNo punnimaM viulaM // 13 // chAya-jJAtumihAmAvAsyAM yadi icchasi kasmin bhavati rikSe / avadhArya sthApayet tAvadrUpaiH - saMguNayet // 1 // paT SaSTizca muhUrtA dvApaSTibhAgAzca paJca paripUrNAH / dvApaSTi bhAga (sya) saptaSaSTikazca eko bhavati bhAgaH // 2 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ 767 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam etamavadhArya rAziiccha (icchita) amAvAsyAM saMguNaM kuryAt / nakSatrANAm itaH zodhanakavidhi nizAmayata // 3 // dvAviMzatizca muhUrtAH SaT ca catvAriMzad dvApaSTibhAgAzca / evaM punarvasozca zodhitavyaM bhavati vakSye // 4 // dvAsaptataM zataM phAlgunInAM dvAnavatizca dvau vizAkhAsu / catvAri ca dvicatvAriMzat zodhyA atha uttarApADhAH // 5 // evaM punavesozca dvApaSTikam bhAgasahitaM tu zodhanakam / itaH abhijidAdi dvitIyaM vakSyAmi zodhanakam // 6 // abhijido nava muhUrtAH dvASaSTibhAgAzca bhavanti cturviNshtiH| SaTSaSTiH asamAptA bhAgAH saptapaSTicchedanakam // 7 // ekonaSaSTiH poSThapadA triSu caiva navottaraM ca rohiNikA / triSu navanavakeSu bhavet punarvasuH phalgunikA ca // 8 // paJcaiva ekonapaJcAzat zatAni ekonAzItAni SaT caiva / zodhyAni vizAkhAsu mUle saptaiva catuzcatvAriMzat // 9 // aSTAzatAni ekonaviMzatAni zodhanakam uttarASADhAnAm / caturviMzatiH khalu bhAgAH SaT SaSTi zcUrNikAzca // 10 // etAni zodhayitvA yat zeSaM tad bhavati nakSatram / itthaM karoti uDupatiH sUryeNa samam amAvAsyAm // 11 // icchA purNimAguNitaH avadhAryaH so'tra bhavati karttavyaH / tadeva ca zodhanakam abhijidAdi tu karttavyam // 12 // zuddhe ca zodhanake yat zeSaM tad bhavet nakSatram / tatra ca karoti uDupatiH pratipUrNaH pUrNimAM vipulAm // 13 // iti / iha yuge yAM amAvAsyAM jJAtumicchasi, arthAt kasminnakSatre vartamAnA amAvAsyA parisamAptA bhavediti jijJAsAyAM tAvadrUpairyAvatyo'mAvAsyA atikrAntAstAvatyA saMkhyayA yaha kisa prakAra se hotA hai ? so kahate hai-yahAM para pravacana prasiddha amAvAsyA evaM paurNamAsI viSayaka candra yoga ke jJAna ke liye isa prakAra vicAra karanA cAhiye-isa yuga meM amAsa ko jAnanA cAhate ho mAne kisa nakSatra meM vartamAna amAsa samApta hotI hai isa prakAra kI jijJAsA meM usa prakAra kI jitanI amAvAsyA vIta cukI ho utanI saMkhyA ko prathama sthApita ahIMyAM pravacana prasiddha amAsa ane punamanA saMbaMdhanA caMdra ganA jJAna mATe A pramANe vicAravuM joIe A yugamAM amAsane jANavA Icche te kayA nakSatramAM rahela amAsa samApta thAya che A prakAranI jIjJAsAmAM e prakAranI jeTalI amAsa vItI gaI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ 768 sUryaprajJaptisUtre vakSyamANasvarUpam avadhAryate-tat prathamatayA sthApyate-ityavadhAryoM dhruvakarAziH tamavadhAritaM dhruvakarAziM kutracit paTTikAdau sthApayitvA caturviMzatyadhikena parvazatena saMguNayet athAtra kiM pramANo'sau avadhAryoM rAziriti jijJAsA nivRtyarthamAha-'chAvaTThI' gAhA SaTSaSTi muhU stithA ekasya ca muhUrtasya paripUrNAH paJca dvApaSTibhAgA ekasya ca dvApaSTibhAgasyaikaH saptapaSThitamobhAgaH etAvat pramANo'vadhAryarAziH kathametAvat pramANasyAsyotpattiriti cet ? atrocyate anupAto yathA yadi caturviMzatyadhikena parvazatena paJcasUryanakSatraparyAyAH labhyate tadA dvAbhyAM parvAbhyAM kiM syAditi rAzitrayasya sthApanA yathA 124 / 5 / 2 / atrAntyena rAzinA dvikalakSaNena madhyo rAziH paJcalakSaNo guNyate tadA 542=10 jAtA daza eteSAM caturviMzatyadhikenazate yadi bhAgaharaNaM kriyate tadAtra bhAjyahArayo bhyiAmapavarttanena harakare isa prakAra avadhArita dhruvarAzI hotI hai usa avadhArita dhruvarAzi ko koI paTTikA yA kAgaja vigairaha meM sthApita kara ke ekaso covosa parva se unako guNA kre| yahAM para yaha avadhArya rAzi kisa pramANa vAlI hotI hai ? isa jijJAsA nivRtti ke liye kahate haiM-(chAvaTThI) ityAdi chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA paripUrNa bAsaThiyA pAMca bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA eka sarasaThavAM bhAga itanA pramANavAlI avadhArya rAzi hotI hai / itanA pramANavAlI kisa prakAra se hotI hai| isake liye kahate haiM-isakA samAdhAna isa prakAra se haiM-jo ekaso covIsa parva saMkhyA se pAMca sUrya nakSatra kA paryAya labhya hote hoM to do parva se kitanA ho isako jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA karanI cAhiye jaise ki-124|5|2| ina tIna rAzi meM antya rAzi jo do hai una se madhyarAzi pAMca ko guNA kare to 542=10 dasa hotA hai ina dasase 124 ekaso covisa se jo bhAga kare to bhAjya evaM hoya tenI saMkhyA pahelA sthApita karavI A rIte avadhArita dhruva rAzI thAya che. e avadhArita dhruva rAzIne kaI pATI ke kAgaLa upara sthApita karIne eka covIsa parvathI tene guNAkAra kare. ahIMyAM te avadhArya zazI kevI rItanA pramANanI hoya che, te jIjJAsA nivRtti bhATe 4 cha (chAvadvI) tyA ch| bhuta tathA me muDUtanA pu2|| mAsAcyA pAya bhAsa ATalA pramANanI avadhArtha rAzI hoya che. ATalA pramANanI kaI rIte thAya che. te mATenuM samAdhAna A rIte che. je eka covIsa 5rva saMkhyAthI pAMca sUryanakSatra paryAyane lAbha thAya te be parvathI keTalA parva thAya te jANavA mATe traNa rAzInI sthApanA karavI joIe. jemake-124/5-2 A traNa cArlImAM chelI rAzI je be che tenAthI vacalI rAzI pAMcane gaNe to para=10 dasa Ave che. A dasathI 124 ekase covIsane jo bhAga karavAmAM Ave te bhAjya ane hAraka bemAMthI aparvatanA karavAthI harasthAnamAM bAsaTha tathA bhAjya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam sthAne dviSaSTiH bhAjyasthAne ca paJca bhavati 134= labdhAH paJca dvASaSTibhAgAH, etenAGkana nakSatrANi karttavyAnIti nakSatrakaraNArthamaSTAdazabhiH zataitriMzadadhikai saptaSaSTi bhAgarUpai guNyante tadA jAtAni paJcAzadadhikAnyekanavatizatAni-9150 tadA chedarAzirapi dvApaSThi pramANaH dvASaSThayA yadi guNyate tadA jAtAni catuHpaJcAzadadhikAni ekacatvAriMzacchatAni-4154 anoparitano rAziH 9150 muharttAnayanAya punastriMzatA guNyate tadA 9150430274500 jAtAni dve lakSe catuH saptatiH sahastrANi paJcazatAni ca / punareteSAM harasthAnIyaizcatuHpaJcAzadadhikairekacatvAriMzacchataiyedi bhAgaharaNaM kriyate tadA 274500 : 415466+48 labdhAH SaTSaSTirmuhartAH zeSasthAne va atroparitanAni aMzasthAnIyAni SaTtriMzadadhikAni trINi zatAni dvASaSTayA bhAgaharaNArtha tAni dvASaSTayA guNyante tadA 33646220832 jAtAni viMzatiH sahasrANi dvAtriMzadadhikAni aSTauzatAni teSAmanantaroktena chedarAzinA 4154 anena bhakte sati hAraka do se apavartanA karane se harasthAna meM bAsaTha tathA bhAjyasthAna meM pAMca hotA hai / isa prakAra bAsaThiyA pAMca bhAga labdha hotA hai| isa aGka kA nakSatra karane ke liye aThArahaso tIsa se saDasaThiyA bhAga ko guNA kare to 9150 nava hajAra ekaso pacAsa hote haiM, tathA cheda rAzi bAsaTha pramANa kA hai unako bAsaTha se guNA kare to cAra hajAra ekaso copana hote haiN4154| yahAM upara kI rAzI jo 9150 / kI hai usakA muhUrta karane ke liye tIsa se guNA :kare to 9150 X 30=274500 isa prakAra do lAkha cuvotara hajAra evaM pAMcaso hote haiM-isako harasthAnIya cAra hajAra ekaso copana se jo bhAga kare to-274500+415466|6 chiyAsaTha muhUrta evaM zeSa rahatA hai isa me upara ke aMza sthAna vAle jo tInaso chattIsa hai usako bAsaTha se bhAga karane ke liye prathama bAsaTha se guNA kare 336+6220832 isa prakAra vIsa hajAra AThaso battIsa hote haiM unako anantara kathyamAna cheda sthAnamAM pAMca Ave che, 1 = 5 A pramANe bAsaThiyA pAMca bhAga labdha thAya che. A aMkanA nakSatra karavA mATe aDhArase trIsathI saDasaThiyA bhAgane guNAkAra kare te 9150nava hajAra ekase pacAsa Ave che. tathA chedarAzI bAsaTha pramANanI che, tene bAsaThathI guNe te cAra hajAra ekaso copana thAya che. 4154- ahIMyAM uparanI rAzI je 9150ch tanA mur3ata 421 // bhATe trIsathI zudhe to 150+30=274500- mAzate medAma cuM tera hajAra ane pAMcase thAya che tene hara sthAnanA cAra hajAra ekaso cipanathI ne mAgavAmAM Ave to 274 500 - 41546633para chayAsa bhuDUta ane zeSa 31 rahe che, temAM uparanA aMza sthAnavALA je traNaso chatrIsa che tene bAsaThathI bhAgavA mATe pahelAM bAsaThathI guNavA 336+2=20832 A rIte sahajAra AThase batrIsa thAya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ 770 sUryaprAptisUtre % 3D 20832 : 4154=5766 labdhAH pUrNAGkAH pazca zeSasthAne tiSThanti dvASaSTiH / tataH tasyA dvASaSTayA apavarttanA kriyate arthAt harAMzau dvASaSTayA apavartitau jAtau harAMzau yathA 4664 atra harAMzayorapavartanAkaH 62 anena bhaktau harAMzI uparitane ekaM bhavati harasthAne'smin 4154 saptaSaSTi bhavati- ata uktaM mUle SaTSaSTimuhUrtA, ekasya ca muhUrtasya paJca dvASaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasya ekaH saptaSaSTibhAgaH 66 / 5 iti yathAtathamupapadyate etena idam uktam avadhArya rAzipramANaM / samprati zeSavidhimAha-'eyamavahAre' ityAdinA etaM-pUrvamanantaroditasya rAzeH rUpamavadhAryarAzimicchA'mAvAsyA saMguNaM, yAmamAvAsyAM jJAtumicchasi tat saMkhyayA guNitaM kuryAt ata Urdhva ca nakSatrANi zodhanIyAni, tatazcordhva nakSatrANAM zodhanakavidhi-zodhanakaprakAraM-vakSyamANaprakArapramANaM nizAmayata-AkarNayata / tatra prathamataH punarvasu rAzi jo-4154 hai isase vibhakta kare te| 20832:4154-5 , isa prakAra pUrNAGka pAMca labdha hotA hai tathA bAsaTha zeSa rahate haiN| usa bAsaTha kI saMkhyA kA apavartanA kare arthAt harAMza ko bAsaTha se apavartita kare jaise 62 yahAM para harAMza kA apartana aGka 62 se vibhakta kare to harAMza ke upara meM eka hotA hai tathA harasthAna 4154 ke nIce ke sthAna meM sarasaTha hotA hai ataH kahA hai ki chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA eka sarasaThiyA bhAga 66-5 / isa prakAra yathArtha hotA hai| isa prakAra yaha avadhArya rAzi pramANa kahA hai| aba zeSa vidhi kahate haiM(eya mavahAre) ityAdi isa pUrvokta rAzi rUpa avadhArya rAzi ko jo amA. vAsyA ko jAnanA cAhe utanI saMkhyA se guNA kare mAne usake pahale vIti gaI amAsa jitanI ho usa saMkhyA se guNA kare / aba nakSatroM kA zodhanaka prakAra kahatA hUM so suniye / che. 20832-A saMkhyAne have pachI kahevAmAM AvanAra cheH rAzI je 4154 cArahajAra eka cepana che, tenAthI bhAge te 208324154=1, 2, A rIte pUrNa ka pAMca labdha thAya che. tathA bAsaTha zeSa rahe che. e bAsaThanI saMkhyAnuM apavartana kare arthAt harAMzane bAsaThathI apavartita kare jemake je ahIMyAM harAMzanA apavartana ekane bAsaThathI bhAge te harAMzanI upara eka Ave che. tathA hara sthAna 4154nA sthAnamAM saDasaTha Ave che. raMtu AthI kahyuM cheke chAsaTha muhurta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA pAMca bhAga tathA eka bAsaDiyA bhAgane eka saDasaTha bhAga 66-5 A rIte yathArtha thaI jAya che, A zata mA avadhAya zAnu pramANu Desa cha. huve mAlInI vidhi satAve =(eya mavahAre) ItyAdi A pUrvokta rAzIrUpa avadhArya rAzIno je amAsane jANavI hoya eTalI saMkhyAthI guNAkAra kare eTale ke tenAthI pahelAM vItelI jeTalI amAsa hoya e saMkhyAthI guNAkAra karavo, have nakSatranA zedhaka prakAranuM kathana karuM chuM te sAMbhaLo-nakSatranA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sa0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 771 zodhanakaprakAramAha-'bAvIsaM ca muhuttA' ityAdi dvAviMzati muhUrttA ekasya ca muhUrtasya SaT catvAriMzat dvApaSTibhAgAH 22 etat-etAvat pramANaM punarvasu nakSatrasya paripUrNa guNanaprakriyayA mAnaM bhavati tacchodhyamityarthaH kathamevaM pramANasya zodhanakasyotpattiriti ceta atrocyate yadIha caturvizatyadhikena parvazatena paJcasUryanakSatraparyAyAH labhyante tadA ekaM parvamatikramya katipayamatikramaparyAyAH labhyante / itthamatra rAziyasya sthApanA kriyate yathA 124 / 5 / 1 // atrAntyena rAzinA ekalakSaNena madhyamo rAzipaJcapakarUpo yadi guNyate tadaikena guNitenApi tathaiva-paJcarUpa eva tiSThati / ekena guNitaM tathaiva bhavatIti pramANadarzanAt gaNitaprakriyayA ceti / teSAM caturviMzatyadhikena zatena bhAgo hriyate tadA 5 : 124 labdhAH paJcacaturviMzatyadhikazatabhAgAH tato nakSatrAnayanArthamete triMzadadhika aSTAdazabhiH zataiH nakSatroM ke zodhanaka prakAra meM prathama punarvasu nakSatra kA zodhanaka prakAra dikhalAte haiM-(bAvIsaM muhattA) ityAdi bAIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA chiyAlIsa bAsaThiyA bhAga 2246 itanA pramANa punarvasu nakSatra kA paripUrNa guNana prakriyA kA mAna hotA hai, usako zodhita kare / isa prakAra ke pramANa kA zodhanaka rAzI kI utpatti kisa prakAra ho isa ke liye kahate haiM-yadi yahAM para ekaso covIsa parva se pAMca sUrya nakSatra kA paryAya prApta ho to eka parva ko atikramaNa karane se kitane atikramaNa paryAya prApta hosake isake liye tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai jaise ki 124 / 5 / 1 / yahAM para antima rAzi jo eka saMkhyA viziSTha hai una se madhya kI rAzi pAMca saMkhyA kA guNA kare to eka se guNita usI prakAra pAMca hI hogaa| kAraNa kI eka se guNita usI prakAra hotA hai isa prakAra pramANa hai evaM gaNita prakriyA se bhI aisA hI hotA hai / usakA ekaso covIsa se bhAga kare to 5124 ekaso covIsa evaM pAMca hote haiM isako nakSatra lAne ke liye saDasaThiyA zAdhana prA2mA paDeTa punavasu nakSatranA zodhana prA2 matAve che. (bAvIsaM muhuttA) ityAdi bAvIsa muhurta tathA eka muhUrtanA beMtAlIsa bAsaDiyA bhAga 22pha ATaluM pramANa punarvasu nakSatranuM paripUrNa guNanI prakriyAnuM mana thAya che. tene zodhana karavuM, A rItanA pramANanI zodhanaka rAzInI utpattI kevI rIte thAya te mATe kahe che. jo ahIMyAM ekase cevisa parvathI pAMca sUrya nakSatranA paryAya prApta thAya te eka parvanuM atikramaNa karavAthI keTalA atikramaNa paryAya prApta thaI zake? te mATe traNa rAzInI sthApanA karavAmAM Ave che, jemake=124=pa-1 ahIMyAM chellI rAzI je eka saMkhyAvALI che temAthI vacalIrAzI pAMcanI saMkhyAno guNAkAra karato ekathI guNavAthI eja pramANe pAMcaja thaze kAraNa ke ekathI guNavAthI eja rIte thAya che. tene ekaso vIsathI bhAga kare te pan24= F; ekase vIsa ane pAMca Ave che, tene nakSatra lAvavA mATe saDasaThiyA aDhArase zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 sUryapraptisUtre saptaSaSTibhAgarUpaiH guNayitavyA iti xxx harAMzau dvAbhyAmapavartitau . x jAtAni guNakArasyAMzasthAne paJcadazottarANi navazatAni saptaSaSTi bhAgarUpANi pazcarUpasya guNyasya cAdhastanasthAne dvApaSTiriti guNyaguNakayo rguNanekRte jAtam-2x15-4154 aMzasthAne pazcasaptatyadhikAni paJcacatvAriMzacchatAni harasthAne ca catuHpaJcAzadadhikAni ekacatvAriMzacchatAni bhAgaharaNe labdhamekaM pUrNa zeSasthAne caikaviMzatyadhika catuHzatA catuHpaJcAzadadhikaika catvAriMzacchatabhAgarUpANi 154=1431 tathA puSpanakSatrasya ye trayoviMzatiH saptapaSTibhAgAprAktanayugacaramaparvaNi sUryeNa saha yogamAyAnti te dvASaSTayA guNyante x 62= jAtAnyaMzasthAne paiviMzatyadhikAni caturdazazatAni harasthAne ca sptssssttiH| etAni prAktanAt 17 pazcasaptatyadhikapaJcacatvAriMzacchatAt saptaSaSTibhAgAttadA-19-=32 aMzasthAne ekonapaJcAzadadhikaikatriMzacchatAni harasthAne ca sptssssttiH| tataH etAni muhAnayanAtha triMzatA guNyante x=24 jAtAnyaMzasthAne caturnavatiH sahasrANi catvAriMzatAni aThAraha so tIsa se guNA kare Ex harAMza ko do se apavartita kre| 154575 aMza sthAna meM cAra hajAra pAMcaso pacahattara tathA harasthAna meM cAra hajAra ekaso copana AtA hai isa kA bhAga karane para eka pUrNa tathA zeSa sthAna meM cAraso ikkIsa nIce cAra hajAra ekaso copana 4575=1 421. tathA puSya nakSatra kA jo saDasaThiyA teIsa bhAga pUrva yuga ke antima parva meM sUrya ke sAtha yoga meM Ate hai usako bAsaTha se guNA kare 346242: isa prakAra aMza sthAna meM eka hajAra cAraso chavvIsa tathA harasthAna meM sarasaTha Ate haiN| ye pUrvokta 4575 cAra hajAra pA~caso pacahattara sarasaThiyA bhAga taya 4575-1436 isa prakAra aMza sthAna meM tIna hajAra ekaso unapacAsa tathA harasthAna meM sarasaTha Ate haiM / isako muhUrta banAne ke liye tIsa se guNA kare to 14 x 70 isa prakAra aMza sthAna meM corANave hajAra cAraso sattara, tathA hara sthAna meM trIsathI zugukA 54+1130 rAzane methI ati ta 42 15-1555 mshsthAnamAM cAra hajAra pAMcaso paMcotera tathA hara sthAnamAM cAra hajAra ekase capana Ave che, Ane bhAga karavAthI eka pUrNa tathA zeSasthAnamAM cArase ekavIsa nIce cAra hajAra ekaso cepana $=1rapa tathA puSya nakSatranA je aDasaThIyA tevIsa bhAga pUrva yuganA chellA parvamAM sUryanI sAthe gamAM Ave che. tene bAsaThathI guNavA 2362 261 A rIte aMzasthAnamAM eka hajAra cAraso chavvIsa tathA harasthAnamAM saDasaTha Ave che. A pUrvokta puruSa saDasaThIyA cAra hajAra pAMcaso pacetera che tene aYN13=14 A rIte aMzasthAnamAM traNa hajAra ekaso ogaNa pacAsa tathA harasthA namAM saDasaTha Ave che, tene muhUrta banAvavA mATe trIsathI gaNavAmAM Ave te 341+1= 9* A rIte aMzasthAnamAM rANuM hajAra cAraso sattara tathA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 24470 2082 3082 191084 saptatyadhikAni, harasthAne ca catuHpaJcAzadadhikAnyekacatvAriMzacchatAni tatazasthAnIyA aMkAcchedasthAnIyairakairyadi bhAgaharaNaM kriyate tadA jAtAni = 2200 rUpANi / labdhA pUrNAH dvAviMzatiH muhUrttAH zeSasthAne ca dvayazItyadhikAni triMzacchatAni catuHpaJcAzadadhikaikacatvAriMzacchata bhAgarUpANi / tata eSAM dvASaSTibhAgAnayanArtha dvASaSTyA guNyante x 62= harAMzayo dvaSiSTyA apavarttanenetthaM bhavati aMzasthAne dvayazItyadhikAni triMzacchatAni harasthAne ca saptaSaSTiH / tato harAMzayo rbhAgaharaNe kRte labdhAH pUrNAH SaTcatvAriMzanmuhUrttAH / athAtra yadi apavarttanaM vinA guNanaM kriyate tadA X 62= aMzasthAne lakSamekaika navatiH sahasrANi caturazItyadhikAni, harasthAne ca tAnyeva catu:paJcAzadadhikAnye kacatvAriMzacchatAni tato mitho bhAgaharaNena = 46 itthameva / eSA punarvasu nakSatrasya zodhananiSpattiH / zeSa nakSatrANAM zodhanAnyAha - ' bAbattaraM sayaM phagguNINaM' cAra hajAra ekaso copana hote haiM tadanantara aMza sthAna ke aMka se chedasthAnIya aMka kA jo bhAga kare to =22 pUrNa bAIsa muhUrta labdha hotA hai tathA zeSa sthAna meM tIna hajAra birAsI cAra hajAra ekaso copana rUpa rahate hai / isakA bAsaThiyA bhAga karane ke liye bAsaTha se guNA kare X62= harAMza meM bAsaTha se apavartana karane se isa prakAra aMza sthAna meM tIna hajAra birAsI tathA harasthAna meM sarasaTha hote haiM tatpazcAt harAMza kA bhAga kare to chiyAlIsa muhUrta pUrNa AtA hai| yahAM para jo vinA apavartana guNA kare to '4154 4082 3082 4154 4154 X 62= 1 aMza sthAna meM eka lAkha ikkANaveM hajAra corAsI tathA hara sthAna meM vahI cAra hajAra ekaso copana hote hai isako paraspara bhAga kare to =46 isa prakAra chiyAlIsa muhUrta punarvasu nakSatra kI zodhanaka phalazruti AtI hai / aba zeSa nakSatroM kA zodhanaka prakAra kahate haiM (bAvattaraM sayaMphagguNI thAya che. te pachI aza sthAnanA ekathI 9447. harasthAnamAM cAra hajAra ekaso cApana chedyasthAnanA ekanA bIjo bhAga kare teA % =2215 khAvIsa muhUta pUrA labdha thAya che. tathA zeSasthAnamAM traNahAra khAzI ane cArahajAra ekasA cApana rahe che, AnA khAsiDayA bhAga karavA mATe khAsathI guNavAmAM Ave +62 =3042 harAMzamAM khAsathI uparokta tarIke apavata na karavAthI aMzasthAnamAM traNahajAra mAzI tathA harasthAnamAM saDasaTha thAya che. te pachI harAMzanA bhAga karavAmAM Ave te cheMtAlIsa muhU purA Ave che. ahIMyA jo apavatana karyA sivAya guNAkAra kare te |1163+12=11416 4 -191044 aMzasthAnamAM eka lAkha ekANuM hajAra cArAzI ane harasthAnamAM eja cAra hajAra ekase cApana thAya che, tenA paraspara bhAga kare te 19164= 46 A pramANe cheMtAlIsa muhUta` punavasu nakSatranI zeAdhanaka phalazrutI Ave che, have bAkInA nakSatrono zodhana praara hevAmAM Ave che, (bAvattaraM sayaM phagguNINaM) ityAdi me so zrI suryaprajJapti sUtra : 1 191084 4154 773
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ 774 sUryaprajJaptisUtre ityAdinA dvAsaptataM-dvisaptatyadhikaM zataM phAlgunInAM-uttarAphAlgunInAM zodhyaM bhavati, atraitaduktaM bhavati dvisaptatyadhikena zatena punarvasu prabhRtIni uttarAphAlgunI paryantAni nakSatrAni zudhyanti / evamuttarANAmapi nakSatrANAM bhAvArthoM bhAvanIyaH / tathA vizAkhAsu-vizAkhAparyanteSu nakSatreSu zodhanakaM vinavatyAdhike dve zate-292 / athAnantaramuttarASADhA paryantAni nakSatrANi adhikRtya zodhyAni catvAriMzatAni dvicatvAriMzadadhikAni 442 / 'eyaM puNabasussa' etadanantaroktaM zodhanakaM sakalamapi punarvasu satka dvApaSTibhAgasahitamavaseyaM / atre taduktaM bhavati ye punarvasu satkA dvAviMzatirmuhartAH te sarve'pyuttarasmin zodhanake'ntaH praviSTAH pravartante, na tu dvApaSTibhAgA iti, tato yadyacchodhanakaM zodhyate tatra tatra punarvasu satkAH SaT catvAriMzad dvApaSTibhAgA uparitanAH zodhanIyA iti / etacca punarvasu prabhRtyuttarApADhA paryantaM prathamaM zodhanakam ata UrdhvamabhijitamAdiM kRtvA dvitIyaM zodhanakaM NaM) ityAdi ekaso bahattara uttarAphalgunI nakSatra kI zodhanaka rAzI hotI hai| yahAM para isa prakAra se samajanA cAhiye / ekaso bahattara kI saMkhyA se punarvasu Adi uttarAphalgunI paryanta ke nakSatroM ko zuddhi hotI hai, isa prakAra anya nakSatroM kA bhAvArtha bhI samaja leveM / tathA vizAkhA paryanta ke nakSatroM kA zodhanaka baso birANaveM 292 / hotA hai| aba uttarASADhA paryanta ke nakSatroM ko adhikRta kara ke zodhana karane se cAraso bayAlIsa 442 Ate hai| (evaM puNavasussa) DI prakAra saMpUrNa zodhanaka prakAra punarvasu saMbaMdhI bAsaThiyA bhAga yukta jAna leveN| yahAM para isa prakAra samajanA cAhiye jo punarvasu nakSatra saMbaMdhI bAIsa muhUrta hote haiM ve sabhI pazcAt zodhanaka meM pravRtta hote haiM, bAsaThiyA bhAga nahIM hote, tatpazcAt jo zodhanaka zodhita kare vahAM vahAM punarvastu saMbaMdhI bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga upara kA zodhita kara leveM yaha punarvasu Adi uttarASADhA paryanta ke prathama zodhanaka haiN| aba abhijit nakSatra ko Adi botera uttarAphAgunI nakSatranI zodhanaka rAzI thAya che. ahIMyAM AvI rIte samajavuM joIe eka betaranI saMkhyAthI punarvasu vigere uttarAphAlganI paryantanA nakSatranI zuddhi thAya che, e rIte bIja nakSatrone bhAvArtha paNa samajI le. tathA vizAkhA sudhInA nakSatranuM zodhanaka ba bANu ra92 thAya che, have uttarASADhA paryAnA nakSatrane laIne sevana karavAthI cAraso beMtAlIsa 44ra Ave che, (evaM puNavyasussa) 2 pramANe saMpUNa zAdhana prA2 punarvasu nakSatra samadhI mAsaDIyA bhAga yukta samajI levuM. ahIMyAM A rIte samajavuM joIe je punarvasu nakSatra saMbaMdhI bAvIsa muhUrta thAya che te badhA pAchaLathI dhanamAM pravarte che, bAsaDIyA bhAga hotA nathI pachIthI je dhanakane zadhita kare tyAM tyAM punarvasu saMbaMdhI bAsaDIyA beMtAlIsa bhAga uparane zeSita karI levo. A punarvasu vigere uttarASADhA paryantanA prathama zodha zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtamAbhRtam 775 vakSyAmi, tatra pratijJAtameva nirvAhayati 'abhiIssa' abhijito nakSatrasya zodhanakaM navamuhUrtA ekasya ca muhUrtasya satkAH caturviMzatiH dvASaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptapaSTizchedakRtAH paripUrNAH ssttpssttibhaagaaH| tathA ekonapaSTaM-ekonaSaSTayadhikaM zataM 159 prauSThapadAnAM-uttarAbhAdrapadAnAM zodhanakam / etaduktaM bhavati ekonaSaSTayadhikena zatena abhijidAdIni uttarAbhAdrapadA paryantAni nakSatrANi zudhyanti, evamuttaratrApi bhAvanA kartavyA tathA triSu navottareSu zateSu rohiNikA-rohiNI paryantAni nakSatrANi zudhyanti tathA triSu navanavateSu-navanavatyadhikeSu zateSu zodhiteSu punarvasu paryantaM nakSatrajAtaM zuddhayati tathA ekona pazcAzadadhikAni paJcazatAni prApya phAlgunyazva-uttarAphAlgunI paryantAni nakSatrANi zuddhayanti, vizAkhAparyanteSu nakSatreSu ekonasaptatyadhikAni SaTzatAni 669 zodhyAni, mUlaparyante nakSatrajAte saptazatAni catuzcatvAriMzadadhikAni zodhyAni 744, uttarASADhAnAm -uttarASADhAparyantAnAM nakSatrANAM zodhanakamaSTau zatAni ekonaviMzatyadhikAni 819, sarveSvapi ca zodhaneSUpariabhijito nakSatrasya sambandhino muhUrtasya dvASaSTi bhAgAzcatukara ke dUsarA zodhanaka prakAra kahatA hUM (abhIIssa) ityAdi abhijit nakSatra kA zodhanaka nava muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bhAga kA sarasaTha cheda karane se pUrA chiyAsaTha bhAga hote haiN| tathA ekaso unasaTha 159 / proSThapadA mAne uttarAbhAdrapadA nakSatra kA zodhanaka hotA hai| vaha isa prakAra samajanA cAhiye ekaso unasaTha se abhijit Adi uttarAbhAdrapadA paryanta ke nakSatra zuddha hote haiM / isI prakAra sarvatra bhAvanA kara samaja leveN| tathA tInaso nava se rohiNI paryanta ke nakSatra zuddha hote hai| tathA tInaso nannANu se punarvasu paryanta ke nakSatra samUha zuddha hote haiM tathA pAMcaso unacAsa se uttarAphalgunI paryanta ke nakSatra zuddha hote haiM tathA vizAkhA paryanta ke nakSatra chaso unasIttera 669 se zuddha hote haiN| tathA mUla paryanta ke nakSatra sAtaso cuvAlIsa se 744 zodhita kare uttarASADhA paryanta ke nakSatra AThaso unnIsa 819 / se zodhita hote haiM / sabhI na 42 cha, ve amita nakSatrane mA 4Ina bhI dhana 42 4 chu (abhI. 3) ItyAdi abhijIta nakSatranA zepanaka nava muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA bhAganA saDasaTha cheda karavAthI pUrA chAsaTha bhAga thAya che, tathA ekaso ogaNasAITha 159 preSThapada eTale ke uttarAbhAdrapadA nakSatranuM zodhanaka thAya che. te A rIte samajavuM. ekaso ogaNasAIThathI abhijIta vigere uttarAbhAdrapadA sudhInA nakSatre zuddha thAya che, eja pramANe rahiNI paryantanA nakSatra zuddha thAya che. tathA traNa navANuthI punarvasu paryantane nakSatrasamUha zuddha thAya che. pAMcaso ogaNapacAsathI uttarAphAlganI paryantanA nakSatre zuddha thAya che, tathA vizAkhA sudhInA nakSatra cha ogaNasittera 669 thI zuddha thAya che. tathA mULa nakSatra sudhInA nakSatra AThaso ogaNIsa 819thI zuddha thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 776 sUryaprajJaptisUtre 1 viMzatiH SaTSaSTizca cUrNikAbhAgA ekasya dvASaSTibhAgasya saptaSaSTibhAgAH zodhanIyAH / 'eyAI sohaittA' etAni - anantaroditAni zodhanakAni yathAyogaM zodhayitvA yaccheSamavatiSThate tadeva bhavati nakSatram, etasmitha khalu nakSatre karoti sUryeNa samamupapattiramAvAsyAmiti / tadevamamAvAsyAviSayacandrayogaparijJAnArthaM kriyAkaraNamukkaM samprati paurNamAsI viSayakacandrayogaparijJAnArthaM karaNamAha-' icchA punimaguNio' ityAdi yaH pUrvamamAvAsyA candranakSetraparijJAnArthaM nirdhAritarAziruktaH saevAtrApi paurNamAsI nakSatracandrayoga nakSatra parijJAnavidhau IpsitapaurNamAsI guNite arthAt yAM paurNamAsIM jJAtumicchati tatsaMkhyayA guNanaprakriyA vidheyeti, guNite ca sati yad bhavati tadeva pUrvIkaM zodhanakaM karttavyaM kevalamabhijidAdikaM tu punarvasuprabhRtikaM nakSatramiti, zuddhe ca zodhanake yaccheSamavatiSThate tad bhavezodhana meM abhijit nakSatra saMbaMdhI muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA chiyAsaTha cUrNikA bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA bhAga zodhita kareM / (eyAI sohaittA) pUrva kathita zodhanaka nakSatroM kA yathAyoga zodhana kara ke jo zeSa rahate haiM vahI nakSatra hotA hai| ina nakSatroM meM sUrya ke sAtha amAvAsyA kI upapatti karate haiM / isa prakAra amAvAsyA viSayaka candra ke yoga kA jJAna hone ke liye kriyA karaNa kA kathana kiyA, aba pUrNamAsI viSayaka candra yoga kA jJAna ke liye karaNa kA kathana karate haiM- (icchA punnima guNio) ityAdi pahale jo amAvAsyA meM candranakSatra ko jAnane ke liye nizcita gaNitarAzi kahI, vahIM yahAM para paurNamAsI meM nakSatra evaM candra yoga nakSatroM ke jAnane ke liye icchita pUrNimA ko guNita kare arthAt jo pUrNimA ko jAnanA cAhe utanI saMkhyA se guNana prakriyA kare guNA karane se jo phala AtA hai vahI pUrvokta abhijidAdi kA zodhanaka kaha leveM / punarvasu Adi nakSatra kA nahIM / zodhanaka zuddha hone para jo zeSa rahe vaha nakSatra pUrNimA yukta badhA zeAdhanaka abhijItU nakSatra saMbaMdhI muhUtanA khAsiyA cAvIsa bhAganA saThiyA lAgane zodhita zvo (eyAI sohaittA) pUrvauthita zodhanaH nakSatronuM yathAyoga zodhana karIne je zeSa rahe che. eja nakSatra hoya che. A nakSatrAmAM sU nI sAthe amAsanI upapatti kare che. e rIte amAsa sabaMdhI caMdranA yAganu sAna thavA mATe kriyA karaNanuM kathana karyuM. have punamanA sabaMdhamAM cadranA yAganA jJAna bhaTenA Daranu athana 9re che- (icchA punnimaguNio) hatyAhi parezAM ne abhaavaasyAmAM caMdranakSatrane jANavA mATe nizcit gaNita prakAra kahyo eja ahIMyAM pUrNimAmAM nakSatra ane ca MdrayAganA nakSatrane jANavA mATe icchita pUrNimAnA guNAkAra karavA arthAt je pUrNimAne jANavI hAya eTalI saMkhyAthI guNuna prakriyA karavI guNAkAra karavAthI je phaLa Ave eja pUrvokta abhijIta vigerenu zAdhanaka jANavu. puna`su vigere nakSatrAnu zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 777 nakSatraM paurNamAsI yuktaM, tasmiMzca khalu nakSatre karoti uDupatizcandramAH paripUrNaH paurNamAsI vimalAmiti / eSa porNamAsI candranakSatraM yogaparijJAnaviSayaka karaNagAthAdvayAkSarArthaH, arthAt trayodazapayenta-dvAdazatrayodazeti gAthAdvayasyAkSarArtha ityrthH||12-13|| samprati asyaiva bhAvanA kriyate ko'pi pRcchati yugasyAdau prathamA paurNamAsI-zrAviSThI paurNamAsI kasmiMzcandranakSatre parisamAptimupetIti, tatra SaTpaSTimuhartA ekasya ca muhUrtasya paJca dvApaSTibhAgA ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekaH saptaSaSTibhAgaH cetyevaM rUpo'vadhAryarAzidhiyate, prathamAyAM kila paurNamAsyAM pRSTamityekena guNyate ekena guNitaM tadeva bhavati tatastasmAdabhijito navamuhartA ekasya ca muhartasya caturviMzati dvaSaSTibhAgA ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTSaSTiH saptaSaSTibhAgAzcetyevaM rUpo yo bhavedutpanno'vadhArito rAziH tatparimANameva zodhanaka zodhanIyamiti, tatra SaTpaSTe navamuhUrtAH zuddhAH sthitAH pazcAt saptapaJcAzat tiSThati, tebhya eko hotA hai / usa nakSatra me candramA nirmala pUrNimA ko pUrNa karatA hai| yaha pUrNimA saMbaMdhI candrayoga ke jJAna viSayaka do karaNa gAthA kA spaSTArtha hai / arthAt bAravI evaM terahavIM gAthA kA artha kahA hai // 18-13 // ___aba isI kI bhAvanA kI jAtI hai-koI pUchatA hai-yuga kI Adi meM pahalI jo zrAviSThi paurNimAsI hai vaha kisa candra nakSatra meM samApta hotI hai| uttara meM kahate haiM ki chiyAsaTha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga eka bAsaThiyA bhAga kA eka saDasaThiyA bhAga isa prakAra se avadhArya rAzi kare / pahalI pUrNimA saMbaMdhI prazna karane para eka se guNA kare eka se guNane para vahI rahatA hai / tadanantara abhijit nakSatra ke nava muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA sarasaThiyA chiyAsaTha bhAga rUpa avadhArita rAzi hotI hai / usakA parimANa zodhanIya prakAra se zodhita nahIM. zodhanaka zuddha thAya tyAre je zeSa rahe te nakSatra pUrNimA yukta thAya che. e nakSa tramAM caMdramAM nirmaLa pUrNimAne paripUrNa kare che, A pUrNimA saMbaMdhI caMdra ganA jJAna saMbaMdhanI be karaNa gAthAne spaSTArtha che, arthAt bAramI ane teramI gAthAno artha kahyo che. 12-13 have AnI bhAvanA batAvavAmAM Ave che.-koI pUche che ke yuganI AdimAM pahelI je zrAviSThI pUrNimA che e kayA caMdra nakSatramAM samApta thAya che. uttaramAM kahe che kechAsaTha muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA pAMca bhAga ane baThiyA eka bhAgane saDasaThiyA eka bhAga A rIte avadhArtha rAzI karavI pahelI punamanA saMbaMdhamAM prazna karavAthI ekathI guNAkAra kare ekathI guNavAthI eja rahe che. te pachI abhijItu nakSatra nA nava muhurta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA covIsa bhAga tathA eka bAsaDiyA bhAganA saDasaThiyA chAsaTha bhAga rUpa avadhArita rAzI thAya che. tenuM parimANa dhanIya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ 778 sUryaprajJaptisUtre muhUtau gRhItvA dvApaSTibhAgIkRtaH.te ca dvASaSTirapi bhAgarAzau paJcakarUpe prakSipyante, jAtAH sapapaSTiSiSTibhAgAH, tebhyazraturvizatiH zuddhAH sthitAH pazcAt tricatvAriMzat tebhyaH eka rUSamAdAya saptapaSTibhAgI kriyate cettadA te'pi saptaSaSTirapi bhAgAH saptapaSTibhAgaikarUpetadrUpabhAge prakSipyante tadA ca jAtA aSTaSaSTiH saptapaSTibhAgAH tebhyazca SaTSaSTiH zuddhAH santaH sthitau pazrAt dvau saptaSaSTimAgau, tataH triMzatA muhUrta zravaNaH zuddhaH pazcAt sthitAH SaTviMzatiH muhUrtAH tataH sthitamidamAgataM dhaniSThAnakSatrasya triSu muhUrteSu ekasya muhUrtasya ekonavizati saMkhyepu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya pazcaSaSTisaMkhyeSu saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu prathamAzrAviSThI paurNamAsI parisamAptimetIti / yadA tu dvitIyA zrAviSThI paurNamAsI cintyate tadA ca sA yugasyAdita Arabhya trayodazI dhruvarAziH 66 / / / trayodazabhirguNyate, tadA jAtA kare, usa se chiyAsaTha kA nava muhUrta zuddha rahatA hai, evaM satAvana zeSa rahatA hai, usa meM se eka muhUrta ko lekara usakA bAsaTha bhAga kare vaha bAsaTha ko bhAga rAzi meM paMcaka rUpa se prakSipta kare to sarasaThiyA bAsaTha bhAga hote haiM, usameM covIsa zuddha hotA hai evaM tayAlIsa bacatA hai usameM se eka lekara sarasaTha bhAga kare to vaha sarasaTha bhAga bhI sarasaThiyA eka bhAga meM joDe to aDasaTha hotA hai usameM chiyAsaTha zuddha hotA hai evaM saDasaThiyA do bhAga raha jAtA haiM, tIsa muhUrta se zravaNa nakSatra zuddha hotA hai evaM chavIsa muhUrta raha jAtA hai| isa prakAra dhaniSThA nakSatra ke tIna muhUrta evaM eka muhUrta ke bAsaThiyA unnIsa bhAgoM meM tathA eka bAsaThiyA mAga kA saDasaThiyA pAMca bhAga zeSa rahane para prathama zrAviSTi pUrNimA samApta hotI hai| jaba dUsarI AviSThI pUrNimAkA vicAra kare taba vaha yuga kI Adi se Arabhbhakarake terahavIM dhruvarAzi hotI haiM 66 / / teraha se guNA kareto prakArathI dhita karavuM tethI chAsaThanA nava muhUrta zuddha rahe che, ane satAvana zeSa rahe temAMthI eka muhUrtane laIne tenA bAsaTha bhAga karavA e bAsaTha paNa bhAgazimAM pAMca rUpe prakSipta karavA eTale ke umeravA je saDasaThiyA bAsaTha bhAga thAya che. temAM vIsa zaddha hoya che. ane teMtAlIsa vadhe che, temAMthI eka laIne saDasaTha bhAga karavA te te saDasaTha bhAga paNa saDasaDiyA eka bhAgamAM umeravA te aDasaTha thAya che. temAM chAsaTha zuddha hoya che ane saDasaThiyA be bhAga rahe che. trIsa muhUrtathI zravaNa nakSatra zuddha thAya che. tathA chavIsa muhUrta rahI jAya che, A rIte dhaniSThA nakSatranA trIsa muhUrtanA eka mahanA bAsathiA ogaNIsa bhAgomAM tathA eka bAsaThiyA bhAganA saDasaThiyA pAMca bhAga zeSa rahevAthI pahelI zrAviSThI pUrNimA samApta thAya che. - jyAre bIjI zrAviSThi pUrNimAne vicAra karavAmAM Ave te jyAre te yuganI AdithI AraMbha karIne teramI dhruvarAzI thAya che. 66//2 terathI guNAkAra kare te zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 772 muhUrtAnAmaSTau zatAni aSTApaJcAzadadhikAni 858 ekasya ca muhartasya paJcapaSTi SaSTibhAgA ekasya ca dvApaSTibhAgasya satkAH trayodaza saptapaSTibhAgAH 858 / 3 / / tatrASTabhiH zatairekonaviMzatyadhikai muhAnAmekasya ca muhUrtasya catuvizatyA dvASaSTibhAgairekasya ca dvASaSTibhAgasya satkaiH SaT SaSTayA saptaSaSTibhAgaireko nakSatrapoyaH zuddhaH tataH sthitAH pazcAdekonacatvAriMzanmuhUrtAH ekasya ca muhUrtasya catvAriMzat dvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya cturdshsptssssttibhaagaaH-39|| tato navabhirmuhUttarekasya ca muhUrtasya caturviMzatyA dvASaSTibhAgairekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTpaSTayA saptapaSTibhAgairabhijinnakSatraM zuddhayati, sthitAH pazcAt triMzanmuhartAH pazcadazamuhUrtasya dvApaSTibhAgA ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcadazasaptaSTibhAgAH 30 // / tebhyaH triMzatAzravaNaH zuddhaH, Agatam ekonaviMzatimuhUrteSu ekasya ca muhUrtasya AThasau aThAvana 858 muhUrta hote haiM tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA paiMsaThabhAga evaM eka bAsaTha bhAga saMbaMdhI sarasaThiyA terahabhAga 858 usame aThaso unnIsa muhatoMkA tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA covIsa bhAgoM se tathA bAsaThiyA ekabhAga saMbaMdhI sarasaThiyA chiyAsaTha bhAgoM se eka nakSatra paryAya zuddha hotA hai / pazcAt unacAlIsamuharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unacAlIsa bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA sarasaThiyA caudahabhAga rahatA hai| =39 / / tadanantara navamuharta se tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA covIsabhAgoM se tathA ekabAsaThiyA bhAgakA chiyAsaThiyA sarasaThamAgoM se abhijit nakSatra zuddha hotA hai| pIche tIsa muharta raha jAtA hai tathA paMdraha muhartakA bAsaThiyAbhAga evaM eka bAsaThiyAbhAgakA sarasaThiyA paMdrahabhAga 30 tIsa muhUrta se zravaNanakSatra zuddha hotA hai / isa prakAra unatIsa muhUrtoM meM eka muhUrta kA AThase aThAvana 858 muhUrta thAya che, tathA eka muhUrtana bAsaThiyA pAMsaTha bhAga tathA eka bAsaTha bhAga saMba dhI saDasaThiyA tera bhAga 858// AmAM AThaso ogaNIsa muhurta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA vIsa bhAgathI tathA bAsaThiyA eka bhAga saMbaMdhI saDasaThiyA chAsaTha bhAgothI eka nakSatra paryAya zuddha thAya che. pachIthI ogaNacAlIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA ogaNuM cAlIsa bhAga tathA bAMsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA cauda bhAga rahe che.-39/24 te pachI nava muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA vIsa bhAgathI tathA bAsayiA eka bhAgane saDasaThiyA cauda bhAga zeSa rahe che. 39/3/14 te pachI nava muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA vIsa bhAgethI tathA bAsaDiyA eka bhAganA chAsaDiyA saDasaTha bhAgethI abhijIta nakSatra zuddha thAya che. te pachI trIsa muhUrta rahe che. tathA paMdara muhUrtanA bAsaDiyA bhAga ane eka bAsAi bhAganA saDasaThiyA paMdara bhAga 30 rU 5 trIsa muhUrtathI zravaNa nakSatra zuddha thAya che A rIte ogaNatrIsa muhUrtamAM eka muhUrtanA bAsaDiyA che tALIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ 780 sUryaprajJaptisUtre SaT catvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvipazcAzati SaSTibhAgeSu zeSeSu paniSTAyAM dvitIyA zrAviSThI paurNamAsI parisamAptimetIti / yadA ca tRtIyA zrAviSThI paurNamAsI cintyate tadA sA yugasyAditaH paJcaviMzatitameti pUrvokto dhuvraashi:-66|3|| paJcaviMzatyA guNNa te tadA jAtAni SoDaSazatAni paJcAzadadhikAni 1650 ekasya ca muhUtasya paJcaviMzaM zataM dvASaSTibhAgAnAM 125 ekasya ca dvApaSTibhAgasya paMcaviMzatiH saptapaSTibhAgAH 25, tatra SoDazabhiH zatairaSTAtriMzadadhikaiH 1638 muhUrtAnAmekasya ca muhUrtasya aSTAcatvAriMzatA dvASaSTibhAgaH 48 ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvAtriMzadadhikena zatena 132 dvau nakSatraparyAyau zudhyataH, sthitAH pazcAt dvAdaza 12 muhUrtAH ekasya ca muhUrtasya paJcasaptati SiSTibhAgAH 75 ekasya dvApaSTibhAgasya saptaviMzatiH saptapaSTibhAgAH 27, tato navabhirmuharekasya ca muhUrtasya caturvizatyA dvASaSTibhAgairekasya ca dvApaSTibhAgasya SaT SaSTyA bAsaThiyA chiyAlIsabhAga tathA vAsaThiyA eka bhAgakA sarasaThiyA bAvana bhAga zeSa rahane para dhaniSThA nakSatra meM dUsarI zrAviSThI pUrNimA samApta hotA hai| jaba tIsarI zrAviSTI paurNamAsIkA vicAra kiyA jAve to vaha yuga kI Adi se pacIsavIM pUrvokta dhruvarAzI hotI hai jo-66|3| isako pacIsa se guNA kare to solahaso pacAsa hotA hai :1650 eka muhUrta kA bAsaThiyA bhAga kA ekaso pacIsa 125 hotA hai tathA eka bAsaThiyAbhAga kA saramaThiyA pacIsabhAga 25 to solaha so aDatrIsa 1638 muhUrta hotA hai tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aDatAlIsa bhAga 48 tathA bAsaThiyA ekaso battIsa 132 bhAga meM do nakSatra paryAya zuddha hote hai to pazcAt bAraha 12 muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pacahattara bhAga evaM eka bAsaThiyA bhAgakA satAIsa 27 saDasaThiyA bhAga 75 pacahattara pazcAt navamuhUrta tathA eka muharta kAbAsaThiyA covIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA chiyAsaTha bhAga bhAganA saDasaThiyA bAvana bhAga zeSa rahe e rIte dhaniSThA nakSatramAM bIjI zrAviSThi pUrNimA samApta thAya che, jyAre trIjI zrAviSThi punamano vicAra karavAmAM Ave te te yuganI AdithI pUrvokta pacIsamI yuvarAzI thAya che. je 66/rAje Ane pacIsathI guNAkAra kare te soLase pacAsa Ave che. 1650 eka muhUrtanA bAsaThiyA bhAganA ekaso pacIsa 125 thAya che tathA eka bAsaThiyA bhAganA saDasaDiyA pacIsa bhAga 25 e rIte soLaso ADatrIsa 1638 muhUrta thAya che. tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA aDatALIsa bhAga 48 tathA bAsAi 48 bhAganA eka batrIsa bhAgathI 13ra thI be nakSatra paryAya zuddha thAya che. te pachI 12 bAra muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA paMcotera bhAga tathA eka bAsaDiyA bhAganA satyAvIsa saDasaThiyA bhAga ane nava muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA vIsa bhaga tathA bAsaThiyA eka bhAganA chAsaTha bhAgathI abhijIta nakSatra dhita thAya che, te zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 781 saptaSaSTibhAgera bhijinnakSatraM zuddhayati, sthitAH pazcAt trayodazamuhUrttAH 13 ekasya ca muhUrttasya paJcAzad dvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya aSTAviMzatiH saptaSaSTibhAgAH samAgataM zravaNa nakSatra paviMzatau muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya ekAdazasu dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvaSaSTibhAgasya ekonacatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu tRtIyAM zrAviSTIM paurNamAsIM parisamApayati / evaM caturthI zrAviSThIM paurNamAsIM dhaniSThAnakSatraM poDazasu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya, trayastriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya dvApaSTibhAgasya ca paJcaviMzatI saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu parisamApayati / paJcamIM zrAviSThIM paurNamAsIM zravaNanakSatraM dvAdazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya SaSTisaMkhyeSu dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTimAgasya dvAviMzatau saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu parisamAptiM nayati / tadevaM yAni nakSatrANi zrAviSThIM paurNamAsIM parisamApayanti tAnyuktAni samprati yAni proSThapadIM paurNamAsIM parisamApayanti tAnyAha - 'tA se abhijita nakSatra zodhita hotA hai| tatpazcAt teraha muhUrta rahatA hai tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pacAsa bhAga 50 evaM eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA aThAIsa bhAga haiM para Agata zravaNanakSatra chanvIsa muhUrta meM eka muhUrta kA bAsaThiyA gyAraha bhAga meM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unacAlIsabhAga zeSa rahane para tIsarI zrAviSThI pUrNimA samApta hotI hai / isI prakAra cauthI zraviSTi pUrNimA dhaniSThAnakSatra kA solahamuhUrta, tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tetIsa bhAga tatha bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pacIsa bhAga zeSa rahane para samApta hotI hai| pAMcavI zraviSThipUrNimA zravaNanakSatra bArahamuhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA sATha bhAga tathA eka bAsaThiyAbhAgakA saDasaThiyA bAIsa bhAga zeSa rahane para samApta hotI hai / isa prakAra jo nakSatra zraviSTipUrNimAko parisamApta karate hai una kA kathana kiyA aba jo nakSatra proSThapadI pUrNimAko parisamApta karate hai unakA kathana kiyA jAtA hai- 'tA poTThavaiNNaM pachI tera muhUta rahe che. tathA eka muhUtanA khAsiyA pacAsa bhAga pu tathA eka khAsiyA bhAganA saDasiyA atyAvIsa bhAga r para Avela zravaNa nakSatra chavvIsa suhUrta ane eka muhUrtanA khADiyA agyAra bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasiyA AgaNacAlIsa bhAga zeSa rahe tyAre trIjI zrAviSThi punama samApta thAya che. eja pramANe cAthI zrAviSThi punama dhaniSThA nakSatranA sALa muhUta tathA eka muhUtanA khADiyA tetrIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasaDayA pacIsa bhAga zeSa rahe tyAre samApta thAya che. pAMcamI zrAviSThi punama zravaNa nakSatra khAra muhUta tathA eka muhUrtanA khAsiyA sATha bhAga tathA eka khAsiyA bhAganA saDasiyA khAvIsa bhAga zeSa rahe tyAre samApta thAya che. eja pramANe je nakSatra zrAviSThi punamane samApta kare che tenuM kathana karyuM, have je nakSatra auSThayahI cunabhane sabhApta tenu athana zvAmAM Ave che. (tA poTubaiNNaM puSNimAsiM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ 782 sUryaprazaptisUtre poDhavaiNNaM puNNamAsiM kati NakkhattA joeMti' tAvat prauSThApadI paurNamAsI kati nakSatrANi yuAnti / tAvat-anvarthasaMjJAvAcikAnAM paurNamAsInAM madhye yathA AviSSThayAH paurNamAsyAH vistRtavivaraNaM kRtaM tathaiva prauSThapadyA api paurNamAsyA yathAkdarthabodha bodhaya mAM bhagavan ! tAvat pauSThapadI paurNamAsI-pUrvottarAbhAdrapadAbhyAM yuktAM bhAdrapadI paurNamAsI kati saMkhyakAni nakSatrANi yuJjanti-yogamupayAnti kati nakSatrANi yathAyogaM candreNa saha saMyujya bhAdrapadI paurNamAsI parisamApayantIti bhagavAn gautamaH pRcchati tato bhagavAn vItarAgo mahAvIrasvAmI kathayati-'tA tiNi NakkhattA joeMti taM jahA satibhisayA puvvAsADhavatI uttarApuTTavayA' tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti tadyathA zatabhiSA pUrvASADhA uttarAproSThapadA / tAvaditi prAgvat trINi saMkhyAtrayaviziSTAni-trisaMkhyAkAni nakSatrANi candreNa saha yathAyogaM yuJjanti-bhAdrapadI paurNamAsI parisamApayanti, tadyathA nakSatrANAM nAmAni-zatabhiSA pUrvAprauSThapadA uttarApauSThapadrA ca / tatra prathamAM prauSThapadI paurNamAsI uttarAbhAdrapadAnakSatraM saptaviMzatI muhUtteSu ekasyaca muhUrtasya caturdazasu dvApaSThibhAgeSu catuH paSThau saptapaSTibhAgeSu puNNamAsi kati NakkhattA joeMti) anvartha sajJAvAlI pUrNimAoM meM jisa prakAra zrAviSTho pUrNimAkA savistara kathana kiyA usI prakAra proSThapado pUrNimAkAbhI yathArtha artha mujhe kahie arthAt pUrvAbhAdrapadA evaM uttarAbhAdrapadA se yukta prauSThapadI mAne bhAdrapadI pUrNimA kitane nakSatroM kA yoga karatA hai ? arthAt kitane nakSatra yathAyoga candra ke sAtha nivAsa karake bhAdrapadI pUrNimA ko samApta karate haiM-he bhagavan so kahiye isa prakAra zrIgautamasvAmI ke pUchane para uttara meM vItarAga bhagavAn zrImahAvIrasvAmI kahate haiM-'tA tiNNiNakkhattA joeMti taM jahA satabhisayA puvvAsADhavatI uttarApoTTavayA' tIna nakSatra candra ke sAtha yoga karake bhAdrapadI pUrNimA ko samApta karate haiN| unake nAma isa prakAra se haiM zatabhiSA, pUrvApauSThapadA, evaM uttaramauSThapadA / unameM pahalI prauSThapadI pUrNimAsoko uttarAbhAdrapadA nakSatra satAvIsa muharta tathA kati gakkhattA joeMti) manvaya sajAvANI hi mAyAmA zata zrAvitI : arthAta pUrNimAnuM savistara kathana karyuM eja pramANe pratiSThapadI pUrNimAne paNa yathArtha artha mane pUrvAbhAdrapadA ane uttarAbhAdrapadAthI yukta prauSTha padI eTale ke bhAdaravA mAsanI punama keTalA nakSatrane yoga kare che eTale ke keTalA nakSatra yathA yuga caMdranI sAthe nivAsa karIne bhAdaravA mAsanI punamane samApta kare che ? he bhagavana te mane kahe A pramANe zrI gautamasvAmIne prazna salamAna uttaramA zrImagavAn 4 -(tA tiNi NakkhattA joeMti taM jahA satabhipsayA puvvAsADhatI uttarApoduvayA) nakSatrI nI sAthe ye zane saa21|| bhAsanI punamane samApta kare che. tenA nAma A pramANe che. zatabhiSA, paryAprauddhapadA ane uttarApaSTha pada temAM pahelI prauSThapadI punamane uttarAbhAdrapadA nakSatra satyAvIsa mUharta ane ekara zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 783 zeSeSu parisamAptiM nayati dvitIyAM prauSThapadI paurNamAsI pUrvAbhAdrapadAnakSatraM aSTasu muhUrteSu zepeSu ekasya ca muhUrtasya ekacatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekapazcAzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSu pariNamayati, tRtIyAM prauSThapadI paurNamAsI zatabhiSA nakSatraM paJcasu muhUrteSu ekasya ca muhUtrtasya SaSu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya aSTAviMzatau saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu tAmeva paurNamAsI parisamApayati, caturthI prauSThapadI paurNamAsI uttarAbhAdrapadA nakSatraM catvAriMzati muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya ekacatvAriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya ca caturvizatau saptapaSTibhAgeSu zeSeSu caturthI prauSThapadI paurNamAsI parisamApayati / paJcamI prauSThapadI paurNamAsI pUrvAbhAdrapadAnakSatraM ekaviMzato muharteSu ekasya ca muhUtrtasya paJcapaJcAzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekAdazasu saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu paJcamI pauSThapadI paurNamAsI parisamApayati / ekamuhUrtakA bAsaThiyA caudaha bhAga hotA hai evaM saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga rahate haiN| isa prakAra prathama proSThapadI pUNimA samApta hotI hai| dUsarI proSThIpadI pUrNimAko pUrvAbhAdrapadAnakSatra AThamuhUrta zeSa rahane para tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA ikatIsabhAga evaM eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA ikkAvana bhAga zeSa rahane para samApta karatA hai| tIsarI prauSThapadI pUrNimAko zatabhiSA nakSatra pAMca muhUrta tathA ekamuhUrta kA bAsaThiyA cha bhAga evaM eka bAsaThiyAbhAgakA saDasaThiyA aThAIsabhAga rahane para samApta karatA hai / cauthI prauSThapadI pUrNimA ko uttarAbhAdrapadA nakSatra cAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ikatAlIsabhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cauvIsa bhAga zeSa bacane para cauthI prauSThapadI pUrNimA samApta hotI hai| pAMcavIM prauSThapadI pUrNimA pUrvAbhAdrapadAnakSatrako ikkIsa muhUrta tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA pacapanabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA gyArahabhAga zeSa rahane se pAMcavIM muhUrtanA bAsadhyiA cauda bhAga thAya che ane saDasaDyiA chAsaTha bhAga zeSa rahe che. A rIte pahelI prauSThapadI punama samApta thAya che. bIjI prauSThapadI punamane pUrvAbhAdrapadA nakSatra ATha muhUrta zeSa rahe tyAre tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA ekatALIsa bhAga ane eka bAsaDiyA bhAganA saDasaDiyA aThyAvIsa bhAga rahe tyAre samApta kare che. trIjI prauSThapadI punamane zatabhiSA nakSatra pAMca muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA bhAga ane eka bAsadhdhiA bhAganA saDasaThiyA aThyAvIsa bhAga rahe tyAre samApta kare che. jethI prauSThapadI punamane uttarAbhAdrapadA nakSatra cAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA khAsakiyA ekatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA vIsa bhAgo zeSa rahe tyAre cothI prauSThapadI punama samApta thAya che, pAMcamI breSTha5dI punama pUrvabhAdrapada nakSatranA ekavIsa muhurta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA paMcAvana bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA agIyAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 784 sUryaprajJaptisUtre ityevaM vistRtAM vyAkhyAM prauSThapadyAH paurNamAsyAH zrutvA punagautamaH pRcchati-'tA AsodiNaM puNNimaM kati NakkhattA joeMti' tAvat AzvinI paurNamAsI kati nakSatrANi yuJjanti / tAvaditi pUrvavat Namiti vAkyAlaGkAre AzvinI-azvayujI paurNamAsI kati nakSatrANi yathAyoga candreNa saha saMyujya nAmAzvinI paurNamAsI parisamApayantIti / tato bhagavAnAha-'tA doNi NakkhattA joeMti taM jahA revatI ya assiNI ya' tAvat dve nakSatre yuktaH tadyathA revatI ca azvinI ca / tAvaditi pUrvavat AzvinI paurNamAsI revatI azvinI ceti dve eva nakSatre yathA yogaM candreNa saha saMyujya tAM paurNamAsI parisamApayataH kintvihottarAbhAdrapadA nakSatramapi kAMcidAzvayujI paurNamAsI parisamApayatItyupapatyA dRzyate, kintu tadevottarAbhAdrapadA nakSatraM prauSThapadImapi paurNamAsI parisamApayatItyapi tayaivopapatyA siddhamasti / tathA'traiva ca loke tasyaiva ca nakSatrasya prAdhAnyaM dRzyate, yato hi tannakSatranAmnA tasyAH paurNaproSThapadI pUrNimA samApta hotI hai| __ isa prakAra prISThapadI pUrNimA viSayaka savistara vyAkhyA sunakara zrI gautamasvAmI punaH pUchate haiM-'tA AsodiNNaM puNNimaM kati-NakkhattA joeMti' AzvinI mAne Asoja mAsa bhAvinI pUrNimA kitanA nakSatra kAla samApti paryanta candra ke sAtha yoga karake samApta hotI hai ? uttara meM bhagavAn kahate haiM-'tA dopiNa NakkhattA joeMti, taM jahA revatI ya assiNI ya' AzvinI pUrNimA revatI evaM azvinI ina do nakSatra kA yathAyoga kAla caMdra ke sAtha yoga karake samApta hotI hai| paraMtu yahAM para uttarAbhAdrapadA nakSatra bhI koI Azvina mAsa kI pUrNimA ko samApta karatA hai isa prakAra upapatti se dRzyamAna hotA hai tathApi vahI uttarAbhAdrapadA nakSatra prauSThapadI-bhAdrapada mAsa saMbaMdhI pUrNimA ko bhI samApta karatA yaha vahI upapatti se siddha hai| tathA yahAM para loka meM vahI nakSatra kA prAdhAnya dikhatA hai, kAraNa kI usa nakSatra ke nAma bhAga zeSa rahevAthI pAMcamI prISThapadI pUrNimA samApta thAya che. A rIte prauSThapadI punamanA saMbaMdhamAM savistara kathana sAMbhaLIne zrI gautamasvAmI zathI pUche che (tA AsodiNNaM puNNima kati makkhattA joeMti) mAso mAsa mAvinI punama keTalA nakSatrane kALa samApta thatAM sudhI caMdranI sAthe bhega karIne samApta thAya cha? uttaramA bhagavAn se che (tA doNNi NakkhattA joeMti ta jahA revatI ya assiNI ya) AsonI punama revatI ane azvinI e be nakSatrano yathAgya kALa caMdranI sAthe yoga karIne samApta thAya che. paraMtu ahIMyAM uttarAbhAdrapadA nakSatra paNa keI A mAsanI punamane samApta kare che. A rIte upapattithI dekhAya che, te paNa eja uttarAbhAdrapadA nakSatra prakhtapadI bhAdaravA mAsanI pUnamane samApta kare che. tema eja upapattithI siddha che, tathA ahIMyAM lekamAM eja nakSatrAnuM prAdhAnya dekhAya che, kAraNa ke e nakSatranA nAmathI e zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 785 abhidhAnamapi kriyate, atastadiha na vivakSitaM bhavedityadoSaH / tathAhi - prathamAmAzvayuja paurNamAsIm azvinI nakSatraM ekaviMzatau muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya dvASaSTibhAgasya triSaSTau saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu tAM paurNamAsIM parisamApayati / dvitIyAmAzvayujIM paurNamAsIM khalu revatinakSatraM saptadazamuhUrteSu ekasya ca muhUrttasya SaTtriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcAzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu tAM paurNamAsIM parisamapayati, tRtIyAmAzvayujIM paurNamAsIm uttarAbhadrapadAnakSatraM caturdazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya ekasmin dvASaSTibhAge ekasya ca dvASaSTi bhAgasya saptatriMzatiM saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu tRtIyAm AzvayujIM paurNamAsIM parisamApayati / caturthImAzvayujIM paurNamAsIM revatI nakSatraM caturSu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya trayaH triMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya trayoviMzatau saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu caturthI tAmAzvayuja parisamApayati / paJcamImAzvayujIM paurNamAsImuttarAbhAdrapadA nakSatram se usa pUrNimA kA nAma bhI kiyA jAtA hai ataH yahAM para usakI vivakSA nahIM kI hai ataH yaha nirdoSa hai / jaise kI pahalI azvina kI pUrNimA ko azvinI nakSatra ikkIsa muhUrta meM eka muhUrta kA bAsaThiyA tirasaTa bhAga tathA saDasaTha bhAga zeSa rahane para samApta karatA hai / dUsarI asoja mAsa kI pUrNimA ko revatI nakSatra satraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pacAsa bhAga zeSa bacane para samApta karatA hai / tIsarI Azvina mAsa kI pUrNimA ko uttarAbhAdrapadA nakSatra caudaha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA eka bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sADatrIsa bhAga zeSa rahane para tIsarI Asoja pUrNimA ko samApta karatA hai / caudhI azvina mAsa bhAvinI pUrNimA ko revatI nakSatra cAra muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tetIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA teisa bhAga zeSa rahane para cothI Asoja mAsa bhAvinI pUrNimA ko samApta punamanuM nAma paNa kahevAmAM Ave che. tethI ahIMyAM tenI vivakSA karela nathI, tethI te nirdoSa che. jemake pahelI AsAnI punamane AzvinI nakSatra ekavIsa muhUta ane eka muhUrtanA khAsayiA tresaTha bhAga ane saDasaTha bhAga zeSa rahe, tyAre samApta thAya che. Aso mAsanI bIjI punamane revatI nakSatra sattara muhUta tathA eka muhUrtInA khAsayiA chatrIsa bhAga tathA mADhiyA eka bhAganA saDasaDhiyA pacAsa bhAga zeSa rahe tyAre samApta thAya che. Aso mAsanI A punamane uttarAbhAdrapadA nakSatra cauda muhUta ane eka muhUrtonA khADiyA eka bhAga tathA khAsayiA eka bhAganA saDhasaThiyA sADatrIsa bhAga zeSa rahe tyAre trIjI AseAnI punama samApta thAya che. AsAmAsanI ceAthI punamane revatI nakSatra cAra muhUrta tathA eka muhUtanA khAsayiA tetrIsa bhAga ane khADiyA eka saDasaDhiyA tetrIsa bhAga zeSa rahe tyAre cAthI Aso mAsanI punama samApta thAya che. bhAganA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre ekasya ca muhUrtasya paJcAzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya dazamu saptapaSTibhAgeSu zeSeSu tAM paJcamImAzvayujI paurNamAsI parisamApayati / iti parisphuTAM vyAkhyAM zrutvA puna gautamaH pRcchati-'tA kattiyaNaM puNNimaM kati NakkhattA joeMti' tAvat kArtikI paurNamAsI kati nakSatrANi yuJjanti / tAvaditi prAgvat Namiti pAdapUttauM katisaMkhyakAni nakSatrANi kAttikI kAttikamAsabhavAM paurNamAsI candreNa saha yathAyogaM saMyujya tAM paurNamAsIM parisamApayati / tato bhagavAnAha-'tA doNNi NakkhattA joeMti taM jahA bharaNI kattiyA ya' tAvat dve nakSatre yutaH tadyathA bharaNI kRttikA ca / tAvat dve nakSatre yutaH tadyathA bharaNIkRtikA ca / tAvaditi prAgvat dve eva nakSatre kArtikI paurNamAsI candreNa saha yathAyogaM saMyujya parisamApayataH / ihApi kvacidazvanI nakSatramapi kArtikI paurNamAsI parisamApayatIti dRzyate upapatyApi siddhamastIti, atrocyate-yadA AzvayujyAM paurNamAsyAM prAdhAnya dattamazvinI nakSatrasya tadAtroGkanaM vyarthamevabhavediti tannoktamiti / tatra prathamAM paurNamAsI kRttikAnakSatraM karatA hai| pAMcavIM azvina mAsa kI pUrNimA ko uttarAbhAdrapadA nakSatra eka muhUte kA bAsaThiyA pacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA daza bhAga zeSa rahane para samApta karatA hai| isa prakAra spaSTa rUpa se vyAkhyA sunakara zrIgautamasvAmI puna: bhagavAna ko pUchate haiM-(tA kattiyaNNaM puNNima kati NakkhattA joeMti) kitane nakSatra kArtika mAsa bhAvinI pUrNimA kA candra ke sAtha yathAyogya yoga kara ke usa pUrNimA ko samApta karatA hai ? uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tA doNi NakkhattA joeMti taM jahA bharaNI kattiyA ya) do nakSatra hI kArtika paurNamAsI ko candra ke sAtha yathAyogya saMyoga kara ke samApta karatA hai yahAM para bhI kvacit azvinI nakSatra bhI kArtikI pUrNimA ko samApta karatA dikhatA hai pramANa se bhI yahI siddha hotA hai| yahAM para isa prakAra samajanA cAhiye jaba AzvinI pUrNimA meM Azvina kA prAdhAnya diyA hai, taba yahAM para usakA kathana pAMcamI Aso mAsanI punamane uttara bhAdrapadA nakSatra eka muhUrtanA bAsaThiyA pacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA sahakaThiyA dasa bhAga zeSa rahe samApta kare che. A rIte spaSTa rIte vyAkhyA sAMbhaLIne zrI gauttamasvAmI pharIthI bhagavAnane pUche che. (tA kattiyaNNaM puNNima kati NakkhattA joeMti) DeTA nakSatrI ti bhAsanI punamane caMdranI sAthe bhegA karIne e punama te samApta kare che, uttaramAM bhagavAna kahe che. (tA doNNi NakkhattA joeMti, taM jahA bharaNI kattiyA ya) me nakSatra ti bhAsanI punamane caMdranI sAthe rIte saMga karIne samApta kare che. ahIMyAM paNa kayAreka AzvinI nakSatra paNa kAtikI punamane samApta karatA dekhAya che. pramANathI paNa eja siddha thAya che. ahIMyA evI rIte samajavuM ke jyAre A mAsanI punamamAM azvinI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA su0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam __787 ekasya ca muhUrtasya caturyu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvApaSTau saptaSaSTibhAgeSu prathamAM kArtikI paurNamAsI yathAyogaM candreNa saha yogaM saMyujya parisamApayati kRttikA nakSatramiti / dvitIyAM ca kArtikI paurNamAsI kRttikAnakSatraM SaviMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca muhartasya ekaviMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya dvApaSTibhAgasya ekonapazcAzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSu tAM dvitIyAM paurNamAsI parisamApayati tadeva kRttikaanksstrmiti| tRtIyAM kArtikI paurNamAsIm azvinInakSatraM saptaSu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya aSTapaJcAzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaDviMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu tAM tRtIyAM kArtikI paurNamAsImazvinInakSatrameva candreNa saha yathAyogaM saMyujya parisamApayati / caturthI kArtikI paurNamAsIM punaH kRttikAnakSatraM SoDazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya aSTApazcAzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvAviMzatau saptapaSTivyartha hI hai ataH vaha yahAM nahIM kahA hai| kArtikI prathama pUrNimA ko kRttikA nakSatra eka muhUrta kA bAsaThiyA cAra bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAsaTha bhAga zeSa rahane para pahalI kArtikI pUrNimA candra ke sAtha yoga kara ke kRttikA nakSatra samApta karatA hai| dUsarI kArtikI pUrNimA ko kRttikA nakSatra chAIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA ikkIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unacAsa bhAga zeSa rahane para dUsarI pUrNimA ko vahI kRttikA nakSatra samApta karatA hai| tIsarI kArtikI pUrNimA ko azvinI nakSatra sAta muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chanvIsa bhAga zeSa rahane para usa tIsarI kAttikI pUrNimA ko azvini nakSatra hI candra ke sAtha yathAyoga saMyoga kara ke samApta karatA hai| cauthI kArtikI pUrNimA ko punaH kRtikA nakSatra solaha muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAvana bhAga tathA nakSatranu prAdhAnya Apela che, te ahIMyAM tenuM kathana vyartha ja che, tethI te ahIM kahela nathI, kAtika mAsanI pahelI punamane kRttikA nakSatra eka muhUrtanA bAsaThiyA cAra bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA bAsaTha bhAga zeSa rahe tyAre pahelI kArtikI punama caMdranI sAthe vega karIne kRttikA nakSatra samApta kare che. bIjI kArtikI punamane kRttikA nakSatra chavIsa muhUrta ane eka muhUrtana bAsaDiyA ekavIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA ogaNapacAsa bhAga zeSa rahe tyAre bIjI punamane eja kRttikAnakSatra samApta kare che, trIjI kArtikI punama ne azvinI nakSatra sAta muhurta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA aThAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA chavIsa bhAga zeSa rahe tyAre e trIjI kArtikI punamane azvinI nakSatraja caMdranI sAthe yathAgya saMga karIne samApta kare che. cethI kArtikI punamane punaHskRttikA nakSatra seLa muhUrta ane eka muhUrtanA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 788 sUryaprajJaptisUtre bhAgeSu tAM caturthI kArtikI paurNamAsI parisamApayati tadeva kRttikAnakSatramiti / tataH pazcamI kArtikI paurNamAsI bharaNInakSatraM navamuhUrteSu ekasya ca muhUrtasya pazcacatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya navam saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu tAM pazcamI kArtiI paurNamAsI parisamApayati bharaNInakSatramityavaseyam / punagautamaH praznayati-'tA maggasirINaM puNNimaM kati NakkhattA joeMti' tAvat mArgazIrSI paurNamAsI kati nakSatrANi yuJjanti / tAvaditi pUrvavat kati saMkhyakAni nakSatrANi mArgazIrSamAsabhavAM paurNamAsI candreNa saha yathAyogaM saMyujya parisamApayantIti gautamasya praznaM zrutvA zrI bhagavAnAha-'tA doNNi NakkhattA joeMti taM jahA rohiNI maggasiro ya' tAvat dve nakSatre yuktaH tadyathA rohiNi mRgazirA ca / tAvaditi prAgavata mArgazIrSemAsabhavAM poNemAsI rohiNImRgazirAceti dve eva nakSatre yathAgegaM candreNa saha saMyujya parisamApayataH / tatra prathamAM mArgazIrSI paurNamAsI mRgaziro'STasu bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAIsa bhAga zeSa rahane para cauthI kArtikI pUrNimA ko kRttikA nakSatra samApta karatA hai| tadanantara pAMcavIM kArtikI pUrNimA ko bharaNI nakSatra nava muharta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA paiMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA nava bhAga zeSa rahane para pAMcavIM kArtikI pUrNimA ko bharaNI nakSatra samApta karatA hai| zrIgautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA maggasirINaM puNNimaM kati NakkhattA joeMti) kitane nakSatra mArgazIrSa mAsa bhAvinI pUrNimA ko candra ke sAtha yathAyogya yoga kara ke parisamApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI kA prazna sunakara bhagavAn kahate haiM (tA doNi NakkhattA joeMti taM jahA rohiNI maggasiro ya) mArgazIrSa mAsa kI pUrNimA ko rohiNI evaM mRgazira ye do nakSatra yathAyoga candra ke mAtha yoga kara ke samApta karatA hai| unameM prathama mArgazIrSI paurNimA ko mRgazira nakSatra ATha muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaTha bhAga meM se bAsaDiyA aThAvana bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasAi bAvIsa bhAga zeSa rahe tyAre cothI kArtikI punamane kRttikA nakSatra samApta kare che. te pachI pAMcamI kArtikI punamane bharaNI nakSatra nava muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA pistAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA navabhAga zeSa rahe tyAre pAMcamI kArtikI punamane bharaNI nakSatra samApta kare che. zrIgautamasvAmI 3 pUche che-(tA magasirINaM puNNima katti NakkhattA joeMti) keTalA nakSatra mArgazIrSa mAsanI punamane caMdranI sAthe yathAyogya yoga karIne samApta kare che, 24 pramANe, zrIgItamasvAmInA praznane sAmanIna bhAvAn 4 che (tA doNi NakkhattA joeMti ta jahA rohiNI maggasiro ya) bhAzISa bhAsana pUNi bhAne lI mane bhRza2 e be nakSatra yathAyogya caMdranI sAthe yoga karIne samApta kare che, temAM pahelI mAgazara zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 789 muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya sambandhino dvASaSTibhAgasatkeSu ekaSaSTau saptapaSTibhAgeSu zeSeSu tAM prathamAM mArgazIrSI paurNamAsI mRgazirA nakSatraM yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamApayatItyarthaH / dvitIyAM ca mArgazIrSI paurNamAsI rohiNInakSatraM paJcasu muhUrteSu ekasya ca muhUtasya parvizatI dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya aSTAcatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu tAM dvitIyAM mArgazIrSamAsabhavAM paurNamAsI yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamApayati / tRtIyAM mArgazIrSI paurNamAsI punaH rohiNInakSatram ekaviMzatau muharteSu ekasya ca muhUrtasya tri paJcAzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcacatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu tAM tRtIyAM mArgazIrSI paurNamAsIM yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamApayati / caturthI mArgazIrSI paurNamAsI punarmagazirAnakSatraM dvAviMzatau muharteSu ekasya ca muhartasya trayodazasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekaviMzatau saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu tAM caturthI mArgazIrSI paurNamAsI yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamApayati / punaH saDasaThiyA ikasaTha bhAga zeSa rahane para usa prathama mArgazIrSI pUrNimA ko mRgazirA nakSatra candra ke sAtha yathAyoga yoga kara ke samApta karatA hai| dUsarI mArgazIrSI pUrNimA ko rohiNI nakSatra pAMca muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA chabbIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA aDatAlIsa bhAga zeSa rahane para usa dUsarI mArgazIrSa mAsa kI pUrNimA ko yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke samApta karatA hai| mArgazIrSa mAsa kI tIsarI pUrNimA ko rohiNI nakSatra ikkIsa muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA trepana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paiMtAlIsa bhAga zeSa rahane para usa mArgazIrSI tIsarI pUrNimA ko yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke samApta karatA hai| cauthI mArga zIrSamAsa kI pUrNimA ko punaH mRgazara nakSatra bAIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA teraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ikkIsa bhAga punamane mRgazira nakSatra ATha muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaTha bhAgamAMthI saDasaDiyA ekasaTha bhAga zeSa rahe tyAre e pahelI mArgazISI punamane mRgazira nakSatra caMdranI sAthe yathAgya yoga karIne samApta kare che, bIjI mAgazISI punamane rohiNI nakSatra pAMca muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA chavvIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganAM saDasaDiyA aDatAlIsa bhAga zeSa rahe tyAre e bIjI mAgazara mAsathI punamane yathAyogya caMdranI sAthe yoga karIne samApta kare che. mAgazIrSa mAsanI trIjI punamane rohiNI nakSatra ekavIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsakiyA trepana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA pistAlIsa bhAga zeSa rahe tyAre e mArgazIrSa mAsanI trIjI punamane yathAga caMdranI sAthe yoga karIne samApta kare che, jethI mAgazIrSa mAsanI punamane punaHmRgazara nakSatra bAvIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsakyiA tera bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ 790 sUryaprajJaptisUtra paJcamI paurNamAsI punastRtIyAvRttau tadeva rohiNInakSatram aSTAdazasu muharteSu ekasya ca muhUrtasya catvAriMzato dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya aSTasu saptapaSTibhAgeSu zeSeSu tAM paJcamI mArgazIrSI paurNamAsI yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamApayatIti / punagautamaH pRcchati-'tA posiNNaM puNNimaM kati NakkhattA joeMti' tAvat khalu pauSIM paurNamAsI kati nakSatrANi yuJjanti / tAvaditi prAgvat Namiti pAdapUtau kati saMkhyakAni nakSatrANi pauSIMpauSamAsabhavAM paurNamAsI yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamApayantIti sphuTaM me kathaya bhagavaniti gautamasyoktiM zrutvA bhagavAnAha-'tA tiNi NakvattA joeMti taM jahA adApuNavam pusso' tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti tadyathA ArdrA punarvasU puSyam / tAvaditi pUrvavat ArdrA punarvasU puSya ceti trINyeva nakSatrANi pauSIM paurNamAsI candreNa saha yathAyogaM saMyujya pariNamayantIti / tatra prathamAM pauSIM paurNamAsI punarvasunakSatraM dvayormuhUrtayorekasya ca muhUrtasya SaTpaJcAzati dvASaSTizeSa rahane para usa cauthI mArgazIrSa mAsa kI pUrNimA ko yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke samApta karatA hai| pAMcavIM pUrNimA ko tIsarI daphe rohiNI nakSatra aThAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ATha bhAga zeSa rahane para usa pAMcavoM mArgazIrSa mAsa kI pUrNimA ko yathAyoga candra ke sAtha yogakara ke samApta karatA hai| zrIgautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA posiNNaM puNimaM kati NakkhattA, joeMti) kitane nakSatra pauSamAsa kI pUrNimA ko yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke parisamApta karate haiM ? yaha spaSTa rUpa se Apa kahiye? isa prakAra zrIgautamasvAmI kA prazna ko sunakara uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tA tiNi NakvattA joeMti taM jahA addA puNavam pusso) ArdrA punarvasu evaM puSya ye tIna nakSatra pauSamAsa kI pUrNimA kA candra ke sAtha yathAyoga saMyoga kara ke samApta karatA hai| usa meM pahalI poSa mAsa kI pUrNimA ko punarvasu nakSatra kA do muhUrta evaM eka saDasahiyA ekavIsa bhAga zeSa rahe tyAre e cethI mAgazara mAsanI punamane yathAyoga candranI sAthe ega karIne samApta kare che, pAMcamI mArgazIrSa mAsanI punamane trIjIvAra rohiNI nakSatra aDhAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cAlIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA ATha bhAga zeSa rahe tyAre e pAMcamI mArgazIrSa mAsanI punamane yathAga caMdranI sAthe bhegA karIne samApta kare che, zrI gautamasvAmI zathI pUche che (tA posiNNaM puNNima kati NakkhattA joeMti) tt| nakSatra piSamAsanI punamane yathAgya caMdranI sAthe yoga karIne samApta kare che ? te spaSTa rIte Apa kaho? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM bhagavAna kahe che? (tA tiNi NakkhatA joeMti, ta jahA adA puNavvasU pusso) pA, punasu, ane puSya A traNa nakSatra piSa mAsanI punamane caMdranI sAthe yathAyoga saMga karIne samApta kare zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam bhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaSTau saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu prathamAM pauSIM paurNamAsI yathAyogaM candreNa saha saMyujya pariNamayati punarvasunakSatramiti / dvitIyAM pauSI paurNamAsIM tadeva punarvasu nakSatram ekonatriMzati muhurteSu ekasya ca muhUtrtasya ekaviMzatau dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvaSaSTi bhAgasya saptacatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu dvitIyAmapi tAM pauSI paurNamAsIM punarvasunakSatrameva yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamApayati / tRtIyAM pauSIM paurNamAsIm adhikamAsAda|ktanIm ArdrAnakSatraM dazasu muharteSu ekasya ca muhartasya aSTAcatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya catusviMzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSu parisamApayati / adhikamAsabhAvinI punastAmeva tRtIyAM pauSI paurNamAsIM puSyanakSatram ekonaviMzatau muharteSu ekasya ca tricatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzati saptapaSTi bhAgeSu zeSeSu puSyanakSatraM yathAyogaM candreNa saha saMyujya tRtIyAM pauSIM paurNamAsI pariNamayati / muhUrta kA bAsaThiyA chappana bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sATha bhAga zeSa rahane para prathama pauSamAsa kI punama ko yathA yogacandra ke sAtha yoga kara ke punarvasu nakSatra samApta karatA hai| dUsarI pauSamAsa kI pUrNimA ko vahI punarvasu nakSatra unatIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA ikkIsa bhAga tathA bAsaThiyA ikkIsa bhAga kA saDasaThiyA suDatAlIsa bhAga zeSa rahane para dUsarI pauSI pUrNimA ko punarvasu nakSatra yathAyoga candra ke sAtha saMyoga kara ke samApta karatA hai| tIsarI poSI pUrNimA ko adhika mAsa kI pUrva kI pUrNimA ko ArdrA nakSatra daza muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaDiyA cotIsa bhAga zeSa rahane para samApta karatA hai| adhika mAma kI usI tIsarI poSI pUrNimA ko puSya nakSatra unnIsa muhUrta tathA eka muhUte kA bAsaThiyA tayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga zeSa rahane para puSya nakSatra ko yathAyoga caMdra ke sAtha yoga che, temAM pahelI piSamAsanI punamane punarvasu nakSatranA be muharta ane eka muhUrtanA bAsakyiA chappana bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA sATha bhAga zeSa rahe tyAre pahelI piSamAsanI punamano yathAga caMdranI sAthe yoga karIne punarvasu nakSatra samApta kare che, bIjI piSa mAsanI punamane eja punarvasu nakSatra ogaNatrIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA ekavIsa bhAga tathA bAsaThiyA ekavIsa bhAganA saDasaThiyA suDatAlIsa zeSa rahe tyAre bIjI pauSI punamane punarvasu nakSatra yathAyoga caMdranI sAthe saMyoga karIne samApta kare che. trIjI piSI punamane adhika mAsanI pahelAnI punamane AdrA nakSatra deza muhUrta tathA eka muhUrtane bAsaDiyA aDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA trIsa bhAga zeSa rahe tyAre samApta kare che, adhika mAsanI eja trIjI pioSI punamane puSya nakSatra ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA teMtAlIsa bhAga tathA bAsaDiyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ 792 sUryaprajJaptisUtre I caturthI pauSa paurNamAsI punaH punarvasu nakSatraM SoDazasu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya aSTAsu aftary rate dvASaSTibhAgasya viMzatau saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha saMyujyatAM caturthI pauSa paurNamAsIM parisamApayati / tataH paJcamIM pauSIM paurNamAsIM punaH punarvasu nakSatraM dvicatvAriMzati muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya paJcatriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya cadvASaSTibhAgasya sapta saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamAptiM nayati / evamitthaM pauSyAH paurNamAsyAH vistRta vivaraNaM zrutvA punargautamaH pRcchati - 'tA mAhiNaM puNNamaM kati NakkhattA joeMti' tAvat mAgha paurNamAsIM kati nakSatrANi yuJjanti / tAvaditi prAgvat mAghI - mAghamAsabhatrAM paurNamAsIM kati saMkhyakAni nakSatrANi yathAyogaM candreNa saha saMyujya mAghIM paurNamAsIM parisamAptiM nayantIti gautamasya kathanaM zrutvA kara ke tIsarI pauSa pUrNimA ko samApta karatA hai| cauthI pauSa mAsakI pUrNimA ko punarvasu nakSatra solaha muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA ATha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA vIsa bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke cauthI pauSa mAsa kI pUrNimA ko samApta karatA hai / tadanantara pAMcavIM pauSa mAsa kI pUrNimA ko punaH punarvasu nakSatra bayAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA paiMtIsa bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sAta bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke samApta karatA hai / isa prakAra poSa mAsa kI pUrNimA kA savistara varNana sunakara zrIgautamasvAmI phira se pUchate haiM - (tA mAhiNaM puSNimaM kati NakkhattA joeMti) mAgha mAsa bhAvinI pUrNimA kitane nakSatroM kA yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke mAdhI pUrNimA samApta hotI hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI kA prazna suna eka bhAga zeSa rahe tyAre puSya nakSatrane yathAyeAga cadranI sAthe yAga karIne trIjI pASI punamane samApta kare che. cethI pASa mAsanI punamane punarvasu nakSatra sALa muhUta ane eka murhutanA bAsiyA ATha bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasaDayA vIsa bhAga zeSa rahe tyAre yathAyeAgya caMdranI sAthe cega karIne cAthI pASamAsanI punamane samApta kare che, te pachI pASamAsanI pAMcamI punaHmane pharIthI punarvasu nakSatra betAlIsa muhUta tathA eka muhUrta nA bAsaThayA pAMtrIsa bhAga ane khADiyA eka bhAganA saDasiyA sAta bhAga zeSa rahe tyAre yathAyeAga ca'dranI sAthe ceAga karIne samApta kare che. A pramANe pe|SamAsanI punamanuM savistara varNana sAMbhaLIne zrI gautamasvaamii irIdhI pUche che - ( tA mAhiSNaM puSNima kati NakkhattA joeMti / mAghamAsanI punama keTalA nakSatranA caMdranI sAthe yoga karIne mAghI punama samApta thAya che? A zaite zrI gautamasvAmInI prazna sAMlajIne lagavAn uDe che (tA doNi NakkhattA joeMti, zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam bhagavAnAha-'tA doNNi NakkhattA joeMti taM jahA assesA mahAya' tAvat dve nakSatre yuGktaH tadyathA AzleSA maghA ca / tAvaditi pUrvavat AzleSA maghAceti dve eva nakSatre mAghI paurNamAsI yathAyogaM candreNa saha saMyujya tAM paurNamAsI pariNamayataH / tatra prathamAM mAghI paurNamAsIM ca iti cakAroktyA kvacit kAzcinmAghI paurNamAsIM puSyanakSatramapi pariNamayatIti dhvanyate, tadyathA prathamAM mAghI porNamAsI maghAnakSatram ekAdazasu muhUrttaSu ekasya ca muhUttesya ekapaJcAzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekonaSaSTau saptapaSTibhAgeSu zeSeSu prathamAM mAghI paurNamAsI yathA yogaM candreNa saha saMyujya parisamApayati / dvitIyAM mAghI paurNamAsI AzleSA nakSatram aSTasu muharteSu ekasya ca muhUrtasya poDazasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTcatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha saMyujya tAmeva dvitIyAM mAghI paurNamAsImAzleSA nakSatrameva pariNamayatIti / tatastRtIyAM mAghI paurNamAsIM pUrvAphAlgunI nakSatramaSTAviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya kara bhagavAn kahate haiM-(tA doNi NakkhattA joeMti taM jahA assesA mahA ya) pUrvavat azleSA evaM maghA ye do nakSatra mAdhapUrNimA ko yathA yogya candra ke sAtha yoga kara ke usI pUrNimA ko samApta karatA hai| usa meM pahalI mAgha pUrNimA ko (ca) pada se kvacit kvacit puSya nakSatra bhI samApta karatA hai yaha dhvanita hotA hai| jo isa prakAra mAgha mAsa kI pUrNimA ko maghA nakSatra gyAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ikAvana bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unasaTha bhAga zeSa rahane para pahalI mAdhI pUrNimA yathAyoga candra ke sAtha saMyoga kara ke samApta karatA haiN| dUsarI mAdhI pUrNimA ko azleSA nakSatra ATha muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA solaha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAlIsa bhAga zeSa rahane para candra ke sAtha yathAyoga yoga kara ke usI mAdhI dUsarI pUrNimA ko azleSA nakSatra hI samApta karatA hai / tadanantara tIsarI mAdhI pUrNimA ko pUrvAphalgunI nakSatra ta jahA assesA mahA ya) pUrvavat 25 sepa! ane bhaghA me me nakSatra mAdhI punabhane yathAga caMdranI sAthe ega karIne e punamane samApta kare che. temAM pahelI mAdhI punamane (2) padathI kavacita kavacita puSya nakSatra paNa samApta kare che, ema vinita thAya che. A pramANe mAghamAsanI pahelI punamane maghA nakSatra agIyAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA ekAvana bhAga ane bAsathiA eka bhAganA sAsaThiyA egaNasAITha bhAga zeSa rahe tyAre mAghamAsanI pahelI punamane yathAyoga caMdranI sAthe ega karIne samApta kare che, bIjI mAghI punama azleSA nakSatranA ATha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA seLa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA beMtALIsa bhAga zeSa rahe tyAre caMdranI sAthe yathAyogya yAga karIne e mAghI bIjI punamane azleSA nakSatra ja samApta kare zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre aSTAtriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvAtriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha yogaM saMyujya tAM tRtIyAM mAdhIM paurNamAsIM pUrvAphAlgunI nakSatraM pariNamayatItyarthaH / tatazcaturthI mAgha paurNamAsIM punarmadhAnakSatrameva paJcaviMzatau muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya triSu dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTi bhAgasya ekonaviMzatau saptaSaSThibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa samaM saMyujya parisamApayati / tataH paJcamI mAgha paurNamAsIM puSyanakSatraM SaTsu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya triMzarti dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTsu saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha saMyujya puSyanakSatrameva paJcamIM mAghIM paurNamAsIM pariNamayatIti / itthaM mAdhyAH paurNamAsyAH vistRtamarthaM zrutvA punargautamaH pRcchati - 'tA phagguNINaM puNNamaM kati NakkhattA joeMti' tAvat phAlgunIM pUrNimAM kati nakSatrANi aThAIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aDatIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA battIsa bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke usa tIsarI mAghI pUrNimA ko pUrvAphAlgunI nakSatra samApta karatA hai / tatpazcAt cauthI mAghI pUrNimA ko maghA nakSatra hI pacIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tIna bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unnIsa bhAga zeSa rahane para candra ke sAtha yathAyoga yoga kara ke samApta karatA hai / tatpazcAt pAMcavIM mAghI pUrNimA ko puSya nakSatra cha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA tIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sar3asaThiyA cha bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha saMyoga kara ke puSya nakSatrahI pAMcavIM mAghI pUrNimA ko samApta karatA hai| isa prakAra mAgha kI pUrNimA kA vistRta kathana sunakara ke zrIgautamasvAmI phirase bhagavAna ko pUchate haiM - (tA phagguNINaM puSNimaM kati NakkhattA joeMti) 794 che. te pachI trIjI mAthI punamane pUrvAlgunI nakSatra aThayAvIsa muhUta tathA eka suhUtanA khAsiyA ADatrIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasiyA batrIsa bhAga zeSa rahe tyAre yathAyeAga cadranI sAthe yAga karIne e trIjI mAghamAsanI punamane pUrvAM phAlgunI nakSatra samApta kare che, te pachI ceAthI mAzrI punamane maghA nakSatraja pacIsa suhUta ane eka muhUrtanA khAsiyA traNa bhAga tathA khAsayiA ogaNIsa bhAga zeSa rahe tyAre caMdranI sAthe yathAyeAga cega karIne samApta kare che, te pachI pAMcamI mAdhI punamane puSya nakSatra che muhUta tathA eka muhUtanA khADiyA trIsa bhAga tathA khAsayiA eka bhAganA saDasaThayA cha bhAga zeSa rahe tyAre yathAyeAga caMdranI sAthe saceAga karIne puSya nakSatra ja pAMcamI mAdhI punamane samApta kare che. A pramANe madhyanI punamanu savi stara uthana sAMbhaNIne zrI gautamasvAmI irIthI bhagavAnane pUche che - ( tA phagguNINaM puNNama kati NakkhattA joeMti) DeMTalA nakSatra gaNubhAsanI punamano yoga re che ? arthAt caMdranI sAthai zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 795 yuJjanti / tAvaditi prAgvat Namiti vAkyAlaGkAre kati saMkhyakAni nakSatrANi phAlgunI phAlgunamAsabhavAM paurNamAsI yuJjanti / candreNa saha yathAyogaM saMyujya parisamApayati / tato bhagavAnAha-'tA doNNi NakkhattA joeMti taM jahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI ya' tAvat dve nakSatre yutaH tadyathA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI ca / tAvaditi pUrvavat pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI ceti nakSatradvayameva yathAyogaM candreNa saha saMyujya phAlgunamAsabhAvinI paurNamAsI parisamApayati / tatra prathamAM phAlgunI paurNamAsIm uttarAphAlgunI nakSatraM viMzato muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya SaT catvAriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya aSTApazcAzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa sAI saMyujya tAM prathamAM phAlgunIM paurNamAsI parisamApayati / tato dvitIyAM phAlgunI paurNamAsI pUrvAphAlgunI nakSatraM dvayomuhUrtayorekasya ca muhattasya ekAdazasu dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcacatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa sArddha saMyujya tAM dvitIyAM phAlgunI paurNamAsI pariNamayati / tatastRtIyAM phAlgunI paurNamAsIm uttaraphAlgunI nakSatraM saptasu muhUrteSu kitane nakSatra phAlgunamAsa kI pUrNimA ko bhoga karate haiM ? mAne candrake sAtha yoga saMyoga karake samApta karatA hai ? isa praznake uttara meM bhagavAna kahate haiM (tA doNi NakkhattA joeMti taM jahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI ya) pUrvA phAlgunI evaM uttarAphalgunI ye do nakSatra yathAyoga candra ke sAtha yoga karake phalguna mAsa kI pUrNimA ko samApta karatA hai, unameM pahalI phalgunI pUrNimAko uttarAphalgunI nakSatra vIsamuhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAgakA saDasaThiyA aThAvanabhAga zeSa rahane para yathA yoga candra ke sAtha yoga karake usa pahalI phAlgunI pUrNimA ko samApta karatA hai / pazcAt dUsarI phAlgunI pUrNimA ko pUrvAphAlgunI nakSatra do muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA gyArahabhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paiMtAlIsabhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha saMyoga karake usa dUsarI yathAyo saya 4zana samApta 42 cha ? yA prazna uttaramA bhagavAn 49 che-(tA doNNi NakkhattA joeMti taM jahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI ya) pUrvAnunI mane uttagunI se be nakSatra yathAgya caMdranI sAthe ega karIne phAgaNa mAsanI punamane samApta kare che, temAM pahelI phAgaNa mAsanI punamane uttarAphAlagunI nakSatra vIsa muhUrta ane eka muhUrtana bAsaThiyA trIsa bhAga ane bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA aThAvana bhAga zeSa rahe tyAre yathAga caMdranI sAthe ega karIne e pahelI phAgaNamAsanI punamane samApta kare che, pachIthI bIjI phAgaNa mAsanI punamane pUrvAphAllunI nakSatra be muhUrta ane eka muhu nA bAsaDiyA agyAra bhAga ane bAsaThiyA eka bhAganA sahasaThiyA pistAlIsa bhAga zeSa rahe tyAre yathAga caMdranI sAthe soga karIne e bIjI phAgaNa mAsanI punamane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ 796 sUryaprajJaptisUtre ekasya ca muhUrttasya trayastriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya ekatriMzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSUttarAphAlgunI nakSatraM yathAyogaM candreNa samaM saMyujya tAM tRtIyAM phAlgunIM paurNamAsIM pariNamayati / tatazcaturthI phAlgunIM paurNamAsIM punaH tadevottarAphAlgunI nakSatraM trayastriMzati muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya SaSTho dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya aSTAdazasu saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha saMyujya tAM caturthI phAlgunI paurNamAsIM parisamApayati / tataH paJcamIM phAlgunIM paurNamAsIM pUrvAphAlgunInakSatraM paJcadazasu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya paJcaviMzatau dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcasu saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa samaM saMyujya tAM paJcamIM phAlgunIM paurNamAsIM parisamApayati / itthamatra phAlgunyAH paurNamAsyAH vivaraNaM zrutvA gautamazcaitramAsa bhAvinIM paurNaphalgunI pUrNimA ko samApta karatA hai / tadanantara tIsarI phalgunI pUrNimA ko uttarAphAlgunI nakSatra sAta muhUrta evaM ekamuhUrta kA vAsaThiyA tetIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ikatIsabhAga zeSa rahane para uttarAphalgunI nakSatra yathAyoga candra ke sAtha yoga karake usa tIsarI phAlgunI pUrNimA ko samApta karatA hai / pazcAt cauthI phalgunI pUrNimA ko punaH vahI uttarAphAlgunI nakSatra tetIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA cha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sarasaThiyA aThAraha bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga karake usa cauthI phalgunI pUrNimA ko samApta karatA hai / tatpazcAt pAMcavIM phalgunI pUrNimA ko pUrvAphAlgunI nakSatra paMdraha muhUrta evaM eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA pAMca bhAga zeSa rahane para yathoyoga candra ke sAtha yoga karake usa pAMcavIM phAlgunI pUrNimA ko samApta karatA hai / isa prakAra phAlgunI pUrNimA saMbaMdhi vistRta varNana sunakara zrIgautamasvAmI samApta kare che, te pachI trIjI phAgaNamAsanI punamane uttarAphAlgunI nakSatra sAta muhUrta ane eka muhUrtanA khAsakriyA tetrIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saThiyA ekatrIsa bhAga zeSa rahe tyAre uttarAphAlgunI nakSatra yathAyeAga caMdranI sAthe cega karIne e trIjI phAgaNa mAsanI punamane samApta kare che, te pachI ceAthI phAgaNamAsanI punamane pharIthI eja uttarAphAlgunI nakSatra tetrIsa muhUta ane ane eka muhUtanA khADiyA cha bhAga tathA khAsaDhiyA eka bhAganA saDasaThayA aDhAra bhAga zeSa rahe tyAre yathAyoga caMdranI sAthe yAga karIne e ceAthI phAgaNamAsanI punamane samApta kare che, te pachI pAMcamI phAgaNamAsanI punamane pUrvAphAlgunI nakSatra paMdara muhUta ane eka khAsiyA bhAganA saDasaThayA pAMcame| bhAga zeSa rahe tyAre yathAyeAgya caMdranI sAthe cega karIne e pAMcamI punamane samApta kare che. A pramANe phAgaNamAsanI punamanA saMbaMdhamAM savistara varSoMna sAMbhaLIne zrIgautama zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 797 I mAsIM pRcchati - 'tA kati NakkhattA cittiNaM puSNimaM joeMti' tAvat kati nakSatrANi caitrIM paurNamAsIM yuJjanti / tAvaditi pUrNavat caitrI - caitramAsabhAvinIM paurNamAsIM kati saMkhyakAni nakSatrANi yuJjanti candreNa saha yathAyogaM saMyujya parisamApayanti / tato bhagavAnAha - 'tA duNi NakkhattA joti taM jahA hattho cittA ya' tAvat dve nakSatre yuktaH tadyathA hastacitrA ca / tAvaditi prAgvat hastacitrA ceti dve eva nakSatre yathAyogaM candreNa saha saMyujya caitramAsabhAvinIM paurNamAsI parisamApayataH / tatra prathamAM caitrIM paurNamAsIM citrAnakSatraM caturdazasu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya ekacatvAriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptapaJcAzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM citrAnakSatraM candreNa saha saMyujya prathamAM caitrIM paurNamAsIM pariNamati / tato dvitIyAM caitrIM paurNamAsIM hastanakSatraM ekAdazasu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya SaTsu dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptapaJcAzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM hastanakSatraM candreNa sArddha saMyujyatAM dvitIyAM paurNamAsIM parisamApayati / caitra pUrNimA ke viSaya meM prazna karate hai (tA kati NakkhattA cittiNaM puNNamaM joeMti) caitramAsa bhAvinI pUrNimA ko kitane nakSatra candra ke sAtha yoga karake samApta karatA hai ? isa prazna ke uttara meM bhagavAn kahate haiM (tA duNNi NakkhattA joti taM jahA hattho cittA ya) hasta nakSatra evaM citrA nakSatra ye do nakSatra caitra mAsa kI pUrNimAko samApta karatA hai / unameM pahalI caitrI pUrNimA ko citrA nakSatra caudaha muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA ikatAlIsabhAga evaM bAsaThiyA ekabhAga kA sarasaThiyA satAvana bhAga zeSa rahane para yathAyoga citrA nakSatra candra ke sAtha saMyoga karake prathama caitrI pUrNimA ko samApta karatA hai / tatpazcAt dUsarI caitrI pUrNimA ko hastanakSatra gyArahamuhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA chaha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA satAvana bhAga zeSa rahane para hasta nakSatra candra ke sAtha yoga karake dUsarI svAbhI maitrI punamanA saMbaMdha prazna puche, (tA kati NakkhattA cittiNa puNNima joeMti) caitra mAsa bhAvinI punamane keTalA nakSatrA caMdranI sAthe ceAga karIne samApta kare che ? yA praznanA uttaramA bhagavAn he che - ( tA duNNi NakkhattA joeMti, ta jahA - hattho cittA ya) hasta nakSatra ane citrA nakSatra e be nakSatre caitra mAsanI punamane samApta kare che, temAM pahelI caitrI punamane citrA nakSatra cauda muhUta ane eka muhUrtanA khAsiyA ekatAlIsa bhAga tathA bAThiyA eka bhAganA saDasaThA sattAvanabhAga zeSa rahe tyAre yathAyega citrA nakSatra cadranI sAthe sayAga karIne pahelI caitrI punamane samApta kare che, te pachI bIjI caitrI punamane hastanakSatra agIyAra muhUrta ane eka muhUtanA khAsayiA cha bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasaThayA sattAvana bhAga zeSa rahe tyAre hasta nakSatra caMdranI sAthe yoga karIne bIjI caitrI punamane samApta kare che, te pachI trIjI caitrI punamane citrA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ 798 sUryaprajJaptisUtre tatastRtIyAM caitrIM paurNamAsI citrAnakSatraM ekasmin muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya aSTAviMzatau dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya catvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa sAkaM saMyujya citrAnakSatraM tAM tRtIyAM caitrIM paurNamAsI pariNamati / tatazcaturthI caitrIM paurNamAsI punazcitrA nakSatrameva saptaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya paJcapaJcAzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptadazasu saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha saMyujya tAM caturthI caitrI paurNamAsIm anvarthanAmikAM vidhAya parisamApayati / tataH paJcamI caitrI paurNamAsoM punarhastanakSatraM caturviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya viMzatau dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya catuSu saptapaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM hasta nakSatraM candreNa saha saMyujya tAM paJcamI paurNamAsI parisamApayatIti / caitryAH paurNamAsyAH vistRtavivaraNaM zrutvA punagautamaH pRcchati-'tA visAhiNaM puSNima kati NakkhattA joeMti' tAvat vaizAkhI khalu catrI pUrNimA ko samApta karatA hai / tatpazcAt tIsarI caitrI pUrNimA ko citrA nakSatra eka muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAIsa bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA sarasaThiyA cAlIsabhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga karake citrA nakSatrako usa tIsarI caitrI pUrNimA ko samApta karatA hai| tatpazcAt cauthI caitrI pUrNimA ko phirase citrA nakSatra hI satAisamuharta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA pacapana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA satrahabhAga zeSa rahane para candra ke sAtha yathAyoga yoga karake usa cauthI caitrI pUrNimA ko samApta karatA hai| tadanantara pAMcavoM caitrI pUrNimA ko punaH hasta nakSatra cauvIsamuhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA vIsa bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cAra bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha hastanakSatra yoga karake usa pAMcavIM pUrNimA ko samApta karatA hai| __ isa prakAra caitrI pUrNimA kA varNana vistAra pUrvaka sunakara zrIgautamasvAmI punaH prazna karate haiM-(tA visAhiNaM puNimaM kati NakkhattA joeMti) kitane nakSatra eka muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA aThayAvIsa bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAganA saDasaThiyA cAlIsa bhAga zeSa rahe tyAre yathAye caMdranI sAthe yoga karIne citrA nakSatra e trIjI caitrI punamane samApta kare che, te pachI cothI citrI punamane pharIthI citrA nakSatra ja satyAvIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA paMcAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA sattara bhAga zeSa rahe tyAre caMdranI sAthe yathAga ega karIne e caitrI cothI punamane samApta kare che, te pachI pAMcamI caitrI punamane punaH hastanakSatra vIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA vIsa bhAga ane bAsaThiyA eka bhAganA saDasa icAra bhAga zeSa rahe tyAre yathAga caMdranI sAthe hasta nakSatra ce ga karIne e pAMcamI citrI punamane samApta kare che. A rIte citrI punamanuM varNana vistArapUrvaka sAMbhaLIne zrIgautamasvAmI pharIthI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam paurNamAsI kati nakSatrANi yuJjanti / tAvaditi prAgvat Namiti vAkyAlaGkAre-kati saMkhyakAni nakSatrANi vaizAkhI-vaizAkhamAsabhAvinI paurNamAsI buJjanti-yathAyogaM candreNa saha saMyujya vaizAkhI paurNamAsI pariNamanti / itthaM gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA doNNi NakkhattA joeMti taM jahA sAtI visAhA ya tAvat dve nakSatre yuGktaH tadyathA svAtIvizAkhA ca / tAvaditi prAgvat svAtI vizAkhAkhye dve eva nakSatre candreNa saha yathAyogaM saMyujya vaizAkhI-vaizAkhamAsabhAvinI paurNamAsI parisamApayataH / tatra ca zabdanivezAt kAJcit vaizAkhI paurNamAsIm anurAdhA nakSatramapi yunakti, etadanurAdhAnakSatraM vizAkhAtaH paraM tiSThati vizAkhAyAH asyAM paurNamAsyAM pradhAnatA vartate, tena tataH parasyAmeva paurNamAsyAM tannakSatraM sAkSAdupAttaM neheti tasyAnuSaGgitvAditijJeyam / tatra prathamAM vaizAkhI paurNamAsI vizAkhAnakSatraM aSTasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya SaDaviMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaTpaJcAzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu candreNa saha yathAyogaM saMyujya parisamApayati, nakSatra vaizAkhamAsa bhAvinI pUrNimA ko yathAyoga candra ke sAtha saMyoga karake vaizAkha mAsa kI pUrNimA ko samApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tA doNi NakkhattA joeMti taM jahA-sAtI visAhA ya) svAtI evaM vizAkhA ye do nakSatra candra ke sAtha yathAyoga yoga karake vaizAkhamAsa bhAvinI pUrNimA ko samApta karatA hai / yahAM para ca zabda kA prayoga se koI vaizAkhI pUrNimA kA anurAdhA nakSatra bhI yoga karatA hai yaha anurAdhA nakSatra vizAkhA nakSatra ke para mAne pIche rahatA hai jisa pUrNimA meM vizAkhAnakSatra ko prAdhAnyatA rahe tadanantara kI pUrNimA meM vaha nakSatra sAkSAt AtA hai yahAM para nahIM, kAraNa kI vaha AnuSAGgika rahatA hai| usameM pahalI vaizAkhamAsakI pUrNimAko vizAkhA nakSatra AThamuhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chavvIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA, prazna 42 cha (tA visAhiNaM puNNima kati NakkhattA jora ti) 21 nakSatrI vaizAmabhAsa bhAvinI punamane yathAga caMdranI sAthe saMga karIne vaizAkha mAsanI punamane samApta kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM bhagavAna kahe che (tA doNi NakkhattA joeMti, ta jahA sAtI visAhA ya) svAtI bhane vimAye meM nakSatre caMdranI sAthe yathAyoga yoga karIne vizAkhamAsa bhAvinI punamane samApta kare che, ahIMyAM (2) zabdanA prayogathI kaI vaizAkhI punamano anurAdhA nakSatra paNa ga kare che. A anurAdhA nakSatra vizAkhA nakSatranI para eTale ke pAchaLa rahe che. je punamamAM vizAkhA nakSatranuM prAdhAnya rahe te pachInI pUrNimAmAM te nakSatra sAkSAt Ave che. ahIMyAM nahIM kAraNake te AnuSAMgika rahe che. temAM pahelI vaizAkhamAsanI punamane vizAkhA nakSatra ATha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA chavIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ 800 sUryaprajJaptisUtre tato dvitIyAM vaizAkhI paurNamAsI tadeva vizAkhAnakSatraM paJcavizatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya ekasmin dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya tricatvAriMzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha saMyujya tAM dvitIyAM vaizAkhI paurNamAsI vizAkhAnakSatrameva parisamApayati / tataH tRtIyAM vaizAkhI paurNamAsIm anurAdhAnakSatraM paJcaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya trayoviMzatau dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya ekonaviMzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha saMyujya tadevAnurAdhAnakSatraM tAM tRtIyAM vaizAkhI paurNamAsI pariNamati / tatazcaturthI vaizAkhI paurNamAsI punarvizAkhAnakSatrameva ekaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUtasya paJcAzati dvASapTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya SoDazasu saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathA yogaM candreNa saha saMyujya tAM caturthI vaizAkhI paurNamAsI parisamApayati / tataH paJcamI vaizAkhI chappanabhAga zeSa rahane para candra ke sAtha yathAyoga yogakarake samApta karatA hai| tadanantara dUsarI vaizAkhamAsakI pUrNimAko vahI vizAkhA nakSatra pacIsamuhUrta tathA ekamuhUrta kA bAsaThiyA eka bhAga tathA bAsaThiyA ekabhAga kA saDasaThiyA tayAlIsabhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha saMyoga karake dUsarI vaizAkhamAsa kI pUrNimA ko vizAkhA nakSatra samApta karatA hai| tadanantara tIsarI vaizAkhamAsabhAvinI pUrNimAko anurAdhAnakSatra pacIsa muhUrta tathA eka muhUrtakA bAsaThiyA tevIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA untosa bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke vahI anurAdhA nakSatra tIsarI vaizAkha mAsa kI pUrNimA ko samApta karatA hai / tadanantara cauthI vaizAkha mAsa kI pUrNimA ko punaH vizAkhA nakSatra hI ikkIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA pacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA solaha bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke usa cauthI vaizAkha mAsa kI pUrNimA ko samApta karatA hai tatpazcAt saDasahiyA chappana bhAga zeSa rahe tyAre caMdranI sAthe yathAyoga soga karIne samApta kare che. te pachI bIjI vaizAkhamAsanI punamane eja vizAkhA nakSatra pacIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsathiA eka bhAga ane bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA teMtAlIsa bhAga zeSa rahe tyAre yathAga caMdranI sAthe ega karIne bIjI vaizAkhamAsanI punamane vizAkhA nakSatra samApta kare che. te pachI trIjI vaizAkhamAsanI punamane anurAdhA nakSatra pacIsa muhUrta tathA eka mahanA bAsaThiyA tevIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA ogaNatrIsa bhAga zeSa rahe tyAre yathAga caMdranI sAthe yoga karIne eja anurAdhA nakSatra vaizAkha mAsanI trIjI punamane samApta kare che. te pachI cothI vaizAkhamAsanI punamane pharIthI vizAkhA nakSatraja ekavIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA pacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA seLa bhAga zeSa rahe tyAre yathAga caMdranI sAthe yoga karIne e zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 801 paurNamAsIM svAti nakSatraM candreNa sArddhaM saMyujya tAM paJcamI vaizAkha paurNamAsIM parisamApayatIti / punargautamaH pRcchati - 'tA jeA mUliNaM puSNimAsiNNaM kati NakkhattA joeMti' tAvat jyeSThAmauliM afari at nakSatrANi yuJjanti / tAvaditi prAkhat Namiti vAkyAlaGkAre jyaiSThAmaulIMjyeSTha mUla nakSatrAbhyAM paryavasAnarUpAM paurNamAsI - jyaiSThamAsabhAvinIM paurNamAsI mityarthaH kati saMkhyAna nakSatrANi yuJjanti-yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamApayatIti gautamasya kathanaM zrutvA bhagavAnAha - 'tA tiSNi NakkhattA joti taM jahA aNurAhA jeTThA mUlo' tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti tadyathA anurAdhA jyeSThAmUlaM ceti / tAvaditi pUrvavat jyeSThAmaulIM paurNamAsIm anurAdhA jyeSThA mUlaM ceti trINi nakSatrANi yuJjanti yathAyogaM candreNa saha saMyujyatAM jyeSThamAsa bhAvinIM paurNamAsIM parisamApayantItyarthaH / tatra prathamAM jyeSThAmaulIM paurNamAsI mUlanakSatraM saptadazasu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya ekatriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca pAMcavIM vaizAkha mAsa kI pUrNimA ko svAtI nakSatra candra ke sAtha saMyoga kara ke usa pAMcavIM vaizAkhI pUrNimA ko samApta karatA hai / zrIgautamasvAmI phira se prazna karate haiM - ( tA jeTThAmuliSNaM puNNamAsINNaM kati NakkhattA joeMti) jyeSTha mAsa bhAvinI jyeSThA mUli mAne jyeSThA evaM mUla nakSatra se samApta honevAlI pUrNimA ko kitane nakSatra yathA yoga candra ke sAtha yoga kara ke samApta karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara dete huve bhagavAn kahate haiM- (tA tiNiNa NakkhattA joeMti taM jahA aNurAhA jeTThA mUlo) jyeSThA mUli pUrNimA anurAdhA jyeSThA evaM mUla ye tIna nakSatra yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke jyeSThamAsa bhAvinI usa pUrNimA ko samApta karatA hai- una meM pahalI jyeSThA mUli pUrNimA ko mUlanakSatra sataraha muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA ikatIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pacapana bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ceAthI vaizAkhamAsanI punamane samApta kare che, te pachI pAMcamI vaizAkhamAsanI punamane svAtI nakSatra caMdranI sAthe sayeAga karIne e pAMcamI vaizAkhI punamane samApta kare che, zrIgautamasvAmI irIthI pUche che (tA jeTTAmuliSNaM puSNimAsiNNaM kati NakkhattA joeMti ) jemAsa bhAvinI jyeSThA mUlI eTaleke jyeSThA ane mULa nakSatrathI samApta thavAvALI punamane keTalA nakSatra yathAyeAga candranI sAthe ceAga karIne samApta kare che ? A pramANe zrIgautamasvAmInA pUchavAthI tene uttara ApatAM bhagavAn kahe che- (tA tiSNi NakkhattA joeMtiM taM jahA - aNurAhA jeTTA mUlo) jyeSThAbhUsI pUrNimAne anurAdhA, jyeSThA ane mUla e traNa natra yathAyAgya caMdranI sAthe yAga karIne jyeSThamAsa bhAvinI punamane samApta kare che. temAM pahelI jyeSThAmUlI punamane mUla nakSatra sattara muhUta tathA eka muhUrtanA khAsayiA ekatrIsa bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasiyA paMcAvana zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre dvASaSTibhAgasya paJcapaJcAzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha saMyujya mUlanakSatraM prathamAM tAM jyeSThAmaulI paurNamAsIM pariNamati / tato dvitIyAM jyeSThAmaulI paurNamAsI jyeSThAnakSatraM trayodazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya aSTApaJcAzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvicatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa sArddha saMyujya jyeSThAnakSatram anvarthanAmikAM tAM dvitIyAM jyeSThI pUrNimAM parisamApayati / tatastRtIyAM jyeSThAmaulI paurNamAsI punarmUlanakSatraM caturSu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya aSTAdazasu dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya aSTAviMzatau saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa sArddha saMyujya mUlanakSatraM tAM tRtIyAM jyeSThI paurNamAsI parisamApayati / tataH caturthI jyeSTAmaulI' paurNamAsI jyeSThA nakSatraM ekasya muhUrttasya paJcacatvAriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTiarrer paJcadaza saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa sArddha saMyujya jyeSThA nakSatraM svake sAtha yoga kara ke mUla nakSatra usa prathama jyeSThamAsa kI pUrNimA ko samApta karatA tatpazcAt dUsarI jyeSThA mUli pUrNimA ko jyeSThA nakSatra teraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA aThAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaTiyA bayAlIsa bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke jyeSThA nakSatra yogya nAma vAlI usa dUsarI jyeSThamAsa kI pUrNimA ko samApta karatA hai / tatpazcAt tIsarI jyeSThamAsa kI pUrNimA ko punaH mUla nakSatra cAra muhUrta evaM eka muhUrta kA vAsaThiyA aThAraha bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA aThAIsa bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke mUla nakSatra usa tIsarI jyeSThamAsa kI pUrNimA ko samApta karatA hai / tatpazcAt cauthI jyeSThamAsa bhAvinI pUrNimA ko jyeSThA nakSatra eka muhUrta kA bAsaThiyA paiMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pAMca bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke jyeSThA nakSatra bhAga khAkI rahe tyAre yathAyeAgya caMdranI sAthe yAga karIne mUla nakSatra e pahelI jeTha mAsanI punamane samApta kare che. te pachI khIjI jyeSThA mUlI punamane jyeSThA nakSatra tera muhUta ane eka muhUrtInA khADiyA aThAvana bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasakriyA kheMtAlIsa bhAga zeSa rahe tyAre yathAyegya caMdranI sAthe ceAga karIne jyeSThA nakSatra ceAgya nAmavALI e khIjI jeThamAsanI punamane samApta kare che. te pachI trIjI jeThamAsanI punamane pharIthI mUlanakSatra cAra muhUta ane eka muhUtanA khADiyA aDhAra bhAge tathA khAsiyA eka bhAganA saDasaThayA aThayAvIsa bhAga zeSa rahe tyAre yathAyeAgya caMdranI sAthe ceAga karIne yulanakSatra e trIjI jeThamAsanI punamane samApta kare che. te pachI ceAthI jyeSThamAsa bhAvinI punaHmane jyeSThA nakSatra eka muhUtanA khAsiyA eka bhAganA saDasaThayA pAMca bhAga zeSa rahe tyAre yathAyeAga cadranI sAthe ceAga karIne jyeSThA nakSatra svanAmavALI e 802 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtamAbhRtam ___803 nAmayuktAM tAM jyaiSThI caturthI paurNamAsI parisamApayati / tataH ca zeSAM paJcamI jyeSThAmaulI paurNamAsIm anurAdhAnakSatraM dvAdazasu muhUrteSu ekasya ca muhartasya dazasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvayoH saptaSaSTibhAgayoH candreNa saha yathAyogaM saMyujyAnurAdhAnakSatraM tAM pazcamI jyeSThAmaulI paurNamAsI parisamAptimupanayatIti / jyeSThamAsabhAvinyAH paurNamAsyAH vistRtAM vyAkhyAM zruvA punagautamaH pRcchati-'tA AsADhiNNaM puNNimaM kati NakkhattA joeMti' tAvat ASADhI khalu paurNamAsI kati nakSatrANi yuJjanti / tAvaditi prAgvat Namiti pAdapUttauM kati saMkhyakAni nakSatrANi ASADhI-ASADhamAsabhAvinI paurNamAsI yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamAptimupanayantIti kathaya bhagavanniti gautamoktiM zrutvA bhagavAnAha-'tA doNNi NakkhattA joeMti taM jahA puvvAsADhA uttarAsADhA' tAvat dve nakSatre yuGktaH tadyathA pUrvASADhA uttarASADhA ceti / tAvaditi pUrvavat pUrvASADhottarASADheti dve eva nakSatre ASADhamAsabhAvinI paurNamAsI yuGktaH-yathAyogaM candreNa sAI saMyujya tAM porNamAsI prismaapytH| svanAma vAlI usa cauthI jyeSThI pUrNimA ko samApta karatA hai| tadanantara zeSa pAMcavIM jyeSThA mUlI pUrNimA ko anurAdhA nakSatra bAraha muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA dasa bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA do bhAga zeSa rahane para candra ke sAtha yathAyoga yoga kara ke anurAdhA nakSatra usa pAMcavIM jyeSThA mUlI pUrNimA ko samApta karatA haiN| isa prakAra jyeSThA mUli pUrNimA kA savistara vyAkhyA sunakara ke gautamasvAmI phira se prazna karate haiM (tA AsADhiNNaM puNimaM kati NakkhattA joeMti) kitane nakSatra ASADha mAsa bhAvinI pUrNimA kA yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke samApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko suna kara uttara dete huve bhagavAn kahate haiM-(tA doNi NakkhattA joeMti taM jahApuvAsADhA uttarAsADhA) pUrvASADhA evaM uttarASADhA ye do nakSatra ASADha mAsa cothI ceSThI punamane samApta kare che. te pachI bAkInI pAMcamI jayeSThA mUlI punamane anurAdhA nakSatra bAra muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA dasa bhAga ane bAsaDhiyA eka bhAganA saDasaThiyA be bhAga bAkI rahe tyAre caMdranI sAthe yathAgya ega karIne anurAdhA nakSatra e pAMcamI jeThamAsanI punamane samApta kare che. A pramANe jyeSThAmUli punamanuM savistara vyAkhyAna sAMbhaLIne zrIgautamasvAmI zathI prazna pUche che-(tA AsADhiNNa puNNima kati NakkhattA joeMti) 2 nakSatra aSADhamAsa bhAvinI punamane yathAyoga caMdranI sAthe cAga karIne samApta kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tene uttara ApatAM bhagavAna kahe che-(T do Ni NakkhattA joeMti ta jahA-puvvAsADhA uttarAsADhA ya) pUrvASADhI ane uttarASAr3hA e be nakSatra aSADhamAsa bhAvinI punamane caMdranI sAthe yathAyogya ga karIne e zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ 804 sUryaprajJaptisUtre tatra prathamAm ASADhI paurNamAsIm uttarASADhAnakSatraM SaiviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya paiviMzatau dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya catuHpaJcAzatisaptapaSThi bhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha saMyujya tAM prathamAmASADhamAsabhAvinI paurNamAsIm uttarASADhAnakSatraM parisamAptimupanayati / tato dvitIyAmASADhI paurNamAsI pUrvASADhAnakSatraM saptasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya tripazcAzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekacatvAriMzati saptapaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa sAI saMyujya tAM dvitIyAmASADhI paurNamAsI parisamAptimupanayati / tatastRtIyAm ASADhI paurNamAsI punaruttarASADhAkSatraM trayodazamuhUrteSu ekasya ca muhUrtasya trayodazasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptaviMzatau saptapaSTibhAgeSu zeSeSu yathAyogaM candreNa saha saMyujya tAM tRtIyAmASADhI paurNamAsImuttarASADhAnakSatraM parisamAptimupanayati / tataH caturthImASADhI paurNamAsI punaruttarAbhAvinI pUrNimA ko candra ke sAtha yathAyoga yoga kara ke usa pUrNimA ko samApta karatA hai| una meM pahalI ASADhI pUrNimA ko uttarASADhA nakSatra chanvIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA chAisa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA copana bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke usa pahalI ASADhI pUrNimA ko uttarASADhA nakSatra samApta karatA hai| tatpazcAt dUsarI ASADhI pUrNimA ko pUrvASADhA nakSatra sAta muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA tirapana bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cuvAlIsa bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke dUsarI ASADhI pUrNimA ko samApta karatA hai| tatpazcAt tIsarI ASADhI pUrNimA ko punaH uttarASADhA nakSatra teraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA teraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sarasaThiyA satAvIsa bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke usa tIsarI ASADhI pUrNimA ko uttarASADhA nakSatra samApta karatA hai / tatpazcAt pUrNimAne samApta kare che. temAM pahelI aSADhI punamane uttarASADhA nakSatra chatrIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA chavvIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saha - saThiyA cepana bhAga zeSa rahe tyAre yathAgya caMdranI sAthe ega karIne e pahelI aSADhamAsanI punamane uttarASADhA nakSatra samApta kare che, te pachI bIjI aSADhamAsanI punamane pUrvASADhA nakSatra sAta muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA trepana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA sahasaThiyA cuMmALIsa bhAga zeSa rahe tyAre yathAga caMdranI sAthe yoga karIne bIjI aSADhI punamane samApta kare che. te pachI trIjI aSADhI pUrNimAne pharIthI uttarASADhA nakSatra tera muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA tera bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA satyAvIsa bhAga zeSa rahe tyAre athAga caMdranI sAthe zrI suryaprajJati sUtra: 1
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAmRtasya SaSTha prAbhRtaprAbhRtam ___ 805 SADhAnakSatrameva ekonacatvAriMzati muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya catvAriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya caturdazasu saptaSaSTibhAgeSu zeSeSu nakSatreNa sArddha yathAyogaM saMyujya tAM caturthImASADhI paurNamAsImuttarASADhAnakSatrameva parisamApayati / tataH zeSAM paJcamIm ASADhI paurNamAsI punaruttarASADhAnakSatrameva svayaM parisamApnuvan parisamApayati arthAt ekatra paJcamI ASADhI paurNamAsI samAptimeti, anyatra ca candrayogamadhikRtya uttarASADhAnakSatramiti / iha sUtrakRta eva zailIyaM yad yad nakSatraM yAM yAM paurNamAsI yAM yAM vA amAvAsyAM parisamAptimupanayati tat tat nakSatraM yAvatizeSe parisamApayati tAvatasya zeSaM kathayati tadeva zeSamatra sarvatro'GkitaM kRtam avaseyam / tatastadanurodhenaiva asmAbhirapi kRtamiti aagmprmaannymevaatroppttijnyeyaaH| punaryAvati yAvaticauthI ASADhI pUrNimA ko punaH uttarASADhA nakSatra unacAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sarasaThiyA caudaha bhAga zeSa rahane para yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke usa cauthI ASADhI pUrNimA ko uttarASADhA nakSatra samApta karatA hai / tadanantara avaziSTa pAMcavIM ASADhI pUrNimA ko punaH uttarASADhA nakSatra hI svayaM samApta hokara samApta karatA hai, arthAt eka ora pAMcavIM aSADhI pUrNimA samApta hotI hai evaM dUsarI ora candra kA yoga kara ke uttarASADhA nakSatra samApta hotA hai / yaha sUtrakAra kI hI zailI hai kI jo jo nakSatra jisa jisa pUrNimA ko yA jisa jisa amAvAsyA ko samApta karatA hai usa usa nakSatra jitanA pramANa zeSa rahane para samApta hotA hai utanA unakA zeSa kahA jAtA hai / vahI zeSa yahAM sarvatra kahA hai aisA samaja leveM / ataH usa sUtrakRta ke anusAra hamane bhI kahA hai ataH yahAM para Agama prAmANya hI pramANa rUpa samajeM / punaH yegA karIne e trIjI aSADhamAsanI punamane uttarASADhA nakSatra samApta kare che. te pachI cothI aSADhI punamane pharIthI uttarASADhA nakSatra egaNacALIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA cauda bhAga zeSa rahe tyAre yathAyogya caMdranI sAthe ega karIne e cethI aSADhI punamane uttarASADhA nakSatra samApta kare che, te pachI bAkInI pAMcamI aSADhI punamane pharIthI uttarASADhA nakSatra ja pote samApta thaIne samApta kare che, arthAt eka tarapha pAMcamI aSADhI punama samApta thAya che ane bIjI tarapha caMdrane vega karIne uttarASADhA nakSatra samApta thAya che, A sUtrakAranI ja zailI che ke je je nakSatra je je punamane athavA je je amAsane samApta kare che, te te nakSatra jeTaluM pramANu zeSa rahe tyAre samApta thAya che, eTaluM temanuM zeSa kahevAya che. eja zeSa ahIMyAM sarvatra kahela che, tema samajavuM. tethI sUtrakAranI zailI anusAra ame paNa ahIMyAM kahela che tethI ahIMyAM Agama zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ 806 sUryaprajJapti sUtre 1 kAle atikrAnte yasmin yasmin nakSatre yA yA paurNamAsI parisamAptimupayAti tAvadeva pUrvokta trayodazakaraNavazAt bhAvanIyaM candraprajJaptAdyanyatrApi tathaivoktaM varttate / anantaram antartaraarravathaiva vivakSitaM varttate / tadevaM yAni yAni nakSatrANi yAM yAM paurNamAsI yuJjanti tAni tAni sArthakanAmAni nakSatrANyuktAnyatreti // sU0 38 // dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam mUlam - 'tasAviTTiSNaM puSNimAsi NaM kiM kulaM joeti uvakulaM joti kulovakulaM joeti / tA kulaM vA joeti uvakulaM vA joeti kulovakulaM vA joeti, kulaM joemANe dhaNiTTA Nakkhatte joeti, uvakulaM joemANe savaNe Nakkhatte joeti, kulovakulaM joemANe abhiI kkhatte joeti, sAviTThi puNNimaM kulaM vA joeti uvakulaM vA joeti kulovakulaM vA joeti kuleNa vA (kuleNa vA uvakuleNa vA) juttA sAviTThI puNimA juttA ti vattavvaMsiyA / tA poTUvatiSNaM puNNamaM kiM kulaM joeti uvakulaM joeti kulotrakulaM vA joeti ? tA kulaM vA joeti uvakulaM vA joeti kulovakulaM vA joeti, kulaM joemANe uttarApoTThavayA Nakkhatte joeti uvakulaM joemANe puvvA puTThavayANakkhatte joeti, kulovakulaM joemANe satabhisA Nakkhatte joeti / poTUvatiNNaM puNNamAsi NaM kulaM vA joei ubakulaM vA joeti, kulovakulaM jitanA jitanA kAla atikrAnta hone para jisa jisa nakSatra meM jo jo pUrNimA samApta hotI hai vahI pUrvokta teraha karaNavazAt bhAvanA bhavita kara leveM / candraprajJapti Adi anyatra bhI isI prakAra kahA hai / anantara amAvAsyA saMbaMdhI adhikAra kathana bhI usI prakAra vivakSita kiyA hai / ataH jo jo nakSatra jisa jisa pUrNimA kA yoga prApta karatA hai una una nakSatroM kA sArthaka nAma anyatra kahA hai / / sU0 38 // prAmANyaneja pramANurUpa samajavuM. tathA jeTalA aeTale kALa vIti gayA pachI je je nakSatramAM je je punama samApta thAya che. eja pUrvokta tera karaNavazAt bhAvanA bhAvita karI levI. caMdraprajJapti vigere anyatra paNa Aja pramANe kahela che. te pachI amAsa saMbaMdhI adhikAra kathana paNa eja pramANe kahela che. tethI je je nakSatra je je pUrNimAnA cega prApta kare che. te te nakSatrAnA sAtha ka nAma anyatra kahyA che. ! sU. 38 5 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 38 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 807 vA joeti, kuleNa vA juttA 3 puTThavayA puNNimA juttAtti vattavvaMsiyA / tA AsoiM NaM puNNamAsiNNaM kiM kulaM joeti ubakula joei kulovakulaM joei, No lamati kulovakulaM, kulaM joemANe assiNINakkhatte joeti, uvakulaM joemANe revatINakkhatte joeti, Asoi Na puSNimaM ca kulaM vA joei, uvakulaM vA joei. kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA assAdiSNaM puSNimA juttati vattavvaMsiyA / evaM tavvAu, posaM puSNimaM jeTThAmUlaM puSNimaM ca kulovakulaM pi joeti / avasesAsu Natthi kulovakulaM tA sAviTTiNaM amAvAsaM kati NakkhattA joeMti, donni NakkhattA joeMti taM jahA - assesA ya mahA ya evaM tavvaM abhilAveNaM NetavvaM poTTavataM do NakkhattA joeMti taM jahA pugvAphagguNI uttarAphagguNI, assoI hattho citA ya, kattiyaM sAtI bisAhA ya maggasiraM aNurAhA jeTThAmUlo posiM puvvAsADhA uttarAsADhA, mAhiM abhIyI vo dhaNiTThA phagguNa satabhisayA puvvapoTuvayA, uttarApoTuvayA certi revatI assiNIM, visAhiM bharaNI kattiyA ya, jeTThAmUla NaM rohiNI maggasiraM ca tA AsADhiM NaM amAvAsi kati NakkhattA, joeMti, tA tiSNiNakkhattA joeMti, taM jahA addA puNavvasu pussI, tA sAviTTiNaM amAvAsa kiM kulaM joeti ukkula vA joei kulovakula vA joei, kulaM vA joei uvakulaM vA joei, No lambhai kulAva kulaM kulaM joemANe mahANakkhatte joeti ukkula vA joemANe asilesA joei, kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA sAviTTI amAvAsA juttAti vaktavvaM siyA, evaM tavvaM varaM maggasirAe mAhIe AsADhIe ya amAvAsAe kulovakulaM pi joeti, sesesu Natthi // sU0 39 // || dasamassa pAhuussa chaTuM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA - tAvat zrAviSThI paurNamAsIM khalu kiM kulaM yunakti ? upakulaM yunakti ? kulopakulaM yunakti ? tAvat kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti, kulopakulaM vA yunakti, kulaM yuJjan dhaniSThA nakSatraM yunakti upakulaM yuJjan zravaNanakSatraM yunakti, kulopakulaM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ 808 sUryaprajJaptisUtre yuJjan abhijinnakSatraM yunakti, zrAviSThI paurNamAsI kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti kulopakulaM vA yunakti, kulena upakulena vA kulopakulena vA yuktA zrAviSThI paurNamAsI yukteti vaktavyA ziSyebhyaH / tAvat prauSThapadI pUrNimAM kiM kulaM yunakti upakulaM yunakti kulopakulaM vA yunakti tAvat kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti kulopakulaM vA yunakti / kulaM yuJjan uttarAprauSThapadA nakSatraM yunakti upakulaM yuJjan pUrvAbhAdrapadA nakSatraM yunakti kulopakulaM yuJjan zatabhiSA nakSatraM yunakti, prauSThapadI paurNamAsI khalu kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti kulopakulaM vA yunakti, kulena yuktA vA upakulena yuktA vA kulopakulena yuktA vA prauSThapadI pUrNimA yukteti vaktavyA ziSyebhyaH / tAvat AzvinI khalu paurNamAsI kiM kulaM yunakti upakulaM yunakti kulopakulaM yunakti na labhate kulopakulaM, kulaM yuJjan azvinInakSatraM yunakti, upakulaM yuJjan revatInakSatraM yunakti, AzvinI khalu pUrNimAM ca kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti, kulena vA yuktA upakulena vA yuktA AzvinI khalu pUrNimA yukteti vaktavyA ziSyebhyaH / evaM netavyaM, pauSI pUrNimAM jyeSThAmUlI pUrNimAM ca kulopakulamapi yunakti / avazeSAsu nAsti kulopakulaM, tAvat zrAviSThI khalu amAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti dve nakSatre yuktaH tadyathA AzleSA ca naghA ca, etena abhilApena netavyaM prauSThapadI dve nakSatre yuGktaH tadyathA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI AzvinI hastazcitrA ca kArtikI svAtI vizAkhA ca mArgazIrSIm anurAdhA jyeSThAmUlaM ca, pauSI pUrvASADhA mAghIm abhijit zravaNA dhaniSThA phAlgunI zatabhiSA pUrvApauSThapadA uttarAprauSThapadA caitrI revatI azvinI vaizAkhI bharaNI kRttikA ca jyeSThAmUlI rohiNImRgazirA ca tAvat ASADhI khalu amAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti / tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti tadyathA ArdrA punarvasU puSyaM tAvat zrAviSThI khalu amAvAsyAM kiM kulaM yunakti upakulaM vA yunakti kulopakulaM vA yunakti / kulaM vA yuktA upakulaM vA yuktA na labhate kulopakulaM, kulaM yuJjan maghAnakSatraM yunakti, upakulaM vA yuktA AzleSA yunakti, kulena vA yuktA upakulena vA yuktA zrAviSThI amAvAsyA yukteti vaktavyA ziSyebhyaH / evaM netavyaM navaraM mArgI mAghI ASADhI ca amAvAsyA kulopakulamapi yunakti zeSeSu nAsti // sU0 39 // // dazamasya prAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA-pracAlyamAnasya dazamasya prAbhRtasya (yoge kiM te vastu AkhyAtA) ityAkhyAtasya pazcamaprAbhRtaprAbhRte kulopakulAdInAM saMjJAviSayakaM vicAraM vivicya SaSThe prAbhRtaprAbhRte aMza TIkArtha-pracalita dasaveM prAbhRta kA (yoge kiM te vastu AkhyAtA) isa viSaya viSayaka pAMcaveM prAbhRtaprAbhRta meM kulopakula AdikoM kA saMjJA viSayaka sAya- 240 yA isamA prAkRtanai (yoge kiM te vastu AkhyAtA) mA viSaya sadhI pAMcamA prAbhRtaprAbhRtamAM kupakula vigere nakSatranI saMjJAnA saMbaMdhamAM pratipAdana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 809 dvayaM varttate tatra prathamAMzena 38 sUtreNa nakSatrANAM yogavazAt paurNamAsInAM saMjJAM vivicya samprati gatArthamapi mandamati bodhArtha 'tA sAvidviNNaM' ityAdinA kulAdi yojanamAha'tA sAviTiNNaM puNNimAsiM NaM kiM kulaM joei uvakulaM joei kulovakulaM joei' tAvat zrAviSThI paurNamAsI khalu kiM kulaM yunakti kim upakulaM yunakti kiM kulopakulaM yunakti / tAvat yadyapi nakSatrayogena paurNamAsInAM saMjJAH pratipAditA tathApi vizeSabodhArtha kimapyanyat praSTumicchAmi tAvat ityabhiprAyeNa bhagavAn gautamaH pRcchati-bhagavan ! zrAviSThIzrAvaNamAsabhAvinI paurNamAsI khalvitivAkyAlaGkAre kimiti praznasaMketaH zrAviSThI paurNamAsI kiM kulaM-prAguktakulasaMjJakanakSatraM yunakti ? kiM upakulasaMjJakanakSatra yunakti ! kiM kulopakulasaMjJakanakSatra yunaktIti savistaraM mAM bodhaya bhagavaniti gautamasya jijJAsAM jJAtvA bhagavAnAha-'tA kulaM vA joei uvakulaM vA joei kulovakulaM vA joei' tAvat kulaM vA vicAra kA vivecana kara ke isa chaThe prAbhRtaprAbhRta meM do aMza kahe haiM isa meM prathama aMza mAne prakaraNa se 38 ADatIsaveM sUtra meM nakSatroM ke yogavazAt pUrNimAsiyoM kI saMjJA kA kathana kara ke aba jJAtArtha hone para bhI manda mati ziSyoM ko vizeSa bodha prApyartha (tA sAviTipaNaM) ityAdi sUtra se kulAdi kI yojanA prakAra kahate haiM-(tA sAviTTipaNaM puNimAsiNaM kiM kulaM joei uvakulaM joei kalovakulaM joei) zrIgautamasvAmI kahate haiM ki yadyapi nakSatroM ke yoga se pUrNimAsIyoM ko saMjJA kA pratipAdana kiyA to bhI vizeSa bodha ke liye kucha anya bhI pUchatA hUM ki he bhagavan zrAvaNa mAsa bhAvinI zrAviSThI pUrNimA kA kyA kula saMjJaka nakSatra yoga karatA hai? athavA upakula saMjJaka nakSatra yoga karatA hai ? kiM vA kulopakula saMjJaka nakSatra yoga karatA hai ? yaha savistara kaha karake mujhe Apa samajAie isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko suna karake zrIbhagavAna mahAvIrasvAmI kahate hai karIne A charA prAbhRtaprAbhRtamAM be aMza kahevAmAM Ave che. temAM pahelA aMzamAM eTaleke prakaraNamAM 38 ADatrIsamAM sUtramAM nakSatranA gavazAt punamenI saMjJAonuM pratipAdana karIne have jJAtArtha hovA chatAM paNa mandabuddhivALA ziSyane spaSTa baMdha thavA bhATe (tA sAvidviSNaM) tyA sUtrathA sA saMjJAnI yonA 412 bhAva 2. (tA sAviTTiNNaM puNimAsiNaM kiM kula joei ubakula joei kulovakula jorai) zrIgotamasvAmI pUche che ke yadyapi nakSatranA vegathI pUrNimAonI saMjJAnuM pratipAdana Ape karyuM. te paNa vizeSa beya prApti mATe bIju paNa kaMIka puchuM chuM, ke-he bhagavAna zrAvaNamAsa bhAvinI zrAviDI pUrNimAno zuM kulasaMjJaka nakSatra yoga kare che? athavA upakulasaMjJaka nakSatra yoga kare che? ke kulapakula saMjJakanakSatra yoga kare che ? A viSayamAM Apa savistara kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrIbhagavAna mahAvIrasvAmI kahe che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ 810 sUryaprajJaptisUtre yunakti upakulaM vAyunakti kulopakulaM vA yunakti / tAvat - tava praznasyottaraM zrUyatAM tAvat zrAvaNamAsa bhAvinIM zrAviSThI paurNamAsI kulasaMjJakanakSatraM yunakti, athavopakulasaMjJaka nakSatramapi yunakti, kiMvA kulopakulasaMjJakanakSatramapi yunakti, yathAyogaM saMjJAtrayaviziSTAnyapi nakSatrANi candreNa saha saMyujya zrAviSThI paurNamAsI parisamApayanti / atra vA zabdaH samucayArthabodhastena kulamapi yunakti upakulamapi yunakti kulopakulamapi yunaktIti / 'tA kulaM jo mANe dhaNiTThA Nakkhatte joeti uvakulaM joemANe savaNe Nakkhatte joei kulovakulaM jomAne abhII Nakkhatte joeDa' tAvat kulaM yuJjan dhaniSThAnakSatraM yunakti upakulaM yuJjan zravaNa nakSatraM yunakti kulopakulaM yuJjan abhijinakSatraM yunakti / tAvat-tatra nakSatrayogaviSaye - pratipaurNamAsyAM yathAsaMbhavaM candreNa sArddha nakSatrANAM yogaviSayavicAre kulaM kulasaMjJakanakSatraM yuJjan dhaniSThA nakSatraM yunakti pUrvokta saptatriMzat sUtre dhaniSThAnakSatrasya kulasaMjJAyAM pAThasiddhatvAt zrAviSThayAM paurNamAsyAM dhaniSThA nakSatrasya sadbhAvAdityevaM sarvatra nakSatrANAM saMjJA (tA kulaM vA joei uvakulaM vA joei kulovakulaM vA joei) zraviSThI pUrNimA kulasaMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai tathA upakusaMjJaka nakSatra kA bhI yoga karatI hai evaM kulopakula saMjJaka nakSatra kA bhI yoga karatI hai / yathAyoga tInoM saMjJAvAle nakSatroM ko candra ke sAtha yoga karake zraviSThI pUrNimA samApta karate haiN| yahAM para sUtra meM vA zabda samuccayArthaka hai ataH kulakA bhI yoga karatA hai upakula saMjJAvAle nakSatrakA bhI yoga karatA hai evaM kulopakula saMjJaka nakSatra kA bhI yogakaratA hai yaha arthabodha hotA hai / (tA kulaM joemANe ghaNihANakhatte joei, ubakulaM joemANe savaNe Nakkhante joeha, kulovakulaM joemANe abhiINakkhatte joei) tInoM saMjJAvAle nakSatroM kA yoga viSayaka vicAra meM pratyeka pUrNimAoM meM yathAsaMbhava caMdra ke sAtha kulasaMjJaka nakSatra yoga kare to dhaniSThA nakSatra yoga karatA hai, kAraNa kI pUrvokta 37 saDatIsaveM sUtra (tA kulaM vA joei ubakulaM vA joei kulotrakulaM vA joei) zrAviSThI bheTale } zrAvAyu mAsanI pUrNimA kulasaMjJaka nakSatranA yoga kare che. tathA upakula sajJaka nakSatrane paNa cega kare che, temaja kulekula saMjJAvALA nakSatrAnA paNa yAga kare che. yathAyeAga traNe sanAvALA nakSatrAnA caMdranI sAthe ceAga karIne zrAviSThI pUrNimA samApta thAya che. ahIMyAM sUtramAM vA zabdha samuccayA ka che tethI kulavALAne paNa ceAga kare che. upakula soMjJAvALA nakSatrAne paNa yAga kare che. temaja leApapula saMjJAvALA nakSatrAne Nu yAga kare che. A rIte amodha thAya che. (tA kulaM joemANe dhaNiTThA Nakkhate joei, ubakulaM joemANe savaNe kkhatte joei, kulova kulaM joemANe abhiI Nakkhatte joei) traNe saMjJASANA nakSatrAnA yoganA viSaya saMbaMdhI vicAramAM dareka pUrNimAemAM yathAsaMbhava caMdranI sAthe kulasaMjJaka nakSatrayeAga kare ta| dhaniSThA nakSatra ceAga kare che. kAraNake pUrvakti 37 sADatrIsamAM sUtramAM dhaniSThA nakSatrane zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam avaseyA / evaM ca yadopakulaM yuJjan zravaNAnakSatra zrAviSThI paurNamAsI yunakti yadA ca kulopakulaM yujan tadA abhijinnakSatra yunakti taddhi abhijimnakSatraM tRtIyAyAM zrAviSThayAM paurNamAsyAM dvAdazasu muhUrteSu kiJcit samadhikeSu zeSeSu candreNa saha yogamupaiti, abhijinnakSatrasya zravaNanakSatreNa saha sahacaratvaM varttate tena svayamapi tasyAH paurNamAsyAH paryantavartitvAt tadapi tAM paurNamAsI parisamAptimupanayatIti vivakSitatvAt yunaktItyuktamIti sarvatrApi yuktiravadheyeti / sampratyupasaMhAravAkyamAha-'tA sAvaDiM puNNimaM kulaM vA joei upakulaM vA joei kulovakulaM vA joei' tAvat zrAviSThI pUrNimAM kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti kulopakulaM vA yunakti / tAvat-tatra nakSatrayogavicAre pUrvapratipAditakrameNa tribhirapi kulAmeM dhaniSThAnakSatra ko kulasaMjJaka nakSatroM meM siddha kiyA hai / evaM zrAviSThA pUrNimA meM dhaniSThA nakSatra kA sadbhAva rahatA hai / isa prakAra sarvatra nakSatroM kI saMjJA ko jAnaleveM / tathA ca jaba upakulanakSatra kA yoga rahatA hai taba zravaNanakSatra zrAviSThIpUrNimA kA yoga karatA hai, evaM ca jaba kulopakula nakSatra kA yoga rahatA hai taba abhijit nakSatra kA yoga hotA hai, vaha abhijit nakSatra tIsarI zrAviSTI pUrNimA bAraha muhUrta se kucha adhika zeSa rahane para candra ke sAtha yoga karatA hai, abhijit nakSatra kA zravaNa nakSatra ke sAtha sahacArIpanA rahatA hai ataHsvayaM bhI usa pUrNimA samIpavarti hone se vaha nakSatra bhI usa pUrNimA ko samApta karatA hai isa vivakSA se (yunakti) aisA kahA hai sarvatra yunakti-yoga karatA hai isa prakAra samajaleveM, aba upasaMhAra karate huve kahate haiM-(tA sAviTTi puNNimaM kulaM vA joei uvakulaM vA joei, kulocakulaM vA joei) nakSatra yoga vicAra meM pratipAdita krama se kulAdi tInoM saMjJAvAle nakSatroM kA zrAviSThI pUrNimA ko yoga hotA hai ataH zrAviSThi pUrNimA kula kula saMjJAvALA nakSatramAM siddha karela che, tathA zrAviSTI pUrNimAmAM dhaniSThA nakSatrane sadbhAva rahe che. A pramANe badheja nakSatranI saMjJA samajI levI, tathA jyAre upakula saMjJaka nakSatrane vega hoya che tyAre zravaNa nakSatra zrAviSThI pUrNimAne vega kare che. tathAca jyAre kulapakula saMjJakanakSatrane vega hoya che tyAre abhijIta nakSatrane vega rahe che. e abhijIta nakSatra trIjI zrAviSThI punama bAra muhUrtathI kaMIka vadhAre bAkI rahe tyAre caMdranI sAthe ega kare che. abhijIta nakSatranuM zravaNanakSatranI sAthe sahacArIpaNuM rahe che. tethI ane pote paNa te pUrNimAnI samIpastha hovAthI e nakSatra paNa e pUrNimAne samApta 42 cha. me vivakSAthI (yunakti) ye rIte 4 cha. 5 4ANe (yunakti) arthAt yoga 42 cha. merIta sabhA saDAra 42to cha (tA sAviti puNimaM kulaM vA jorai, upakulaM vA joei kulokkulaM vA joei) nakSatrAnA yA samadhI viyAramA pratipAdana karela kramathI kulAdi traNe saMjJAvALA nakSatrane zrAviSThI pUrNimA sAthe vega rahe che. tethI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ 812 sUryaprajJaptisUtre dibhiH nakSatraiH zrAviSThyAH paurNamAsyA yojanA'sti tena zrAviSThI paurNamAsIM kulaM vA yunakti upakulaM vAyunakti kulopakulaM vA yunakti ityevaM vaktavyaM syAt-itthaM svaziSyebhyaH pratipAdanaM kuryAdityarthaH / yadi vA kulena vA yuktA satI zrAviSThI paurNamAsI upakulena vA yuktA satI zrAviSThI paurNamAsI yadi vA kulopakulena vA yuktA satI zrAviSThI paurNamAsIti sarvatra yukteti vaktavyaM syAt - yuktA nAmikA paurNamAsI vaktavyeti svaziSyebhyaH pratipAdayedityarthaH / uktaM ca mUlasUtre - 'kuleNa vA uvakuleNa vA kulovakuleNa vA juttA sAviTThI puNimA juttAta vattaM siyA' kulena vA upakulena vA kulopakulena vA yuktA zrAviSThI pUrNimA yuktA iti vaktavyaM syAt // kulam upakulaM kulopakulaM ceti saMjJAtrayaviziSTeSu nakSatreSu kenApi nakSatreNa saha varttamAnA zrAviSThI paurNamAsI yuktA - yuktAnAmikA syAt yuktA nAmikA paurNamAsI bhavatIti svaziSyebhyaH pratipAdanaM kuryAt itthameva sarvatrArthayojanakAryA / atha punargotamaH pRcchati - 'tA pohavatiSNaM puSNimaM kiM kulaM joei kiM ubakulaM joei kiM kulovakulaM vA joei' tAvat proSThapadI pUrNimAM kiM kulaM yunakti kim upakulaM yunakti kiM saMjJaka upakulasaMjJaka evaM kulopakulasaMjJaka nakSatroM kA yoga karatI hai isa prakAra svaziSyoM ko kheN| kulasaMjJaka nakSatra se yukta bhI zraviSThI pUrNimA hotI hai, upakulasaMjJakanakSatra se yukta bhI zraviSThI pUrNimA hotI hai evaM kulopakula saMjJaka nakSatra se bhI zraviSThI pUrNimA yukta hotI hai / isa prakAra sarvatra yuktA isa prakAra ke nAma se sva ziSyoM ko khe| sUtra meM kahA bhI hai(kuleNa vA uvakuleNa vA kulovakuleNa vA juttA puNNimA juttattivattavaM siyA) kula saMjJaka, upakulasaMjJaka, evaM kulopakula saMjJaka isa prakAra tInoM saMjJAvAle nakSatroM meM koI bhI nakSatra ke sAtha rahI huI zraviSThI pUrNimA yuktA nAmavAlI hotI hai isa prakAra svaziSyoM ko pratipAdana karake kahe / isa prakAra sarvatra artha yojanA kara leveM / phira se zrIgautamasvAmI pUchate haiM - (tA poTThavaiNNaM puNNamaM ki kulaM joei kiM uvakulaM joei kiM kulovakula joei) prauSThapadI mAne bhaadrzrAviSThi pUrNimA kulasa MjJaka upakulasaMjJaka ane kulepakula saMjJaka nakSatrane yAga kare che. te pramANe svaziSyAne kahevu kula saMjJAvALA nakSatranA cegavALI paNa zrAviSThI punama hAya che. uskula saMjJAvALA nakSatranA ceAgavALI paNa zrAviSThI punama hAya che, tathA kulAkula saMjJAvALA nakSatrathI paNa zrAviSThI punama yukta hoya che. A rIte badhe 'cuktA' e pramANe nAmathI svaziSyAne he sUtramAM pazu che. - 'kuleNa vA utrakuleNa vA kulovakuleNa vA juttA puNimA juttatti vattamvaMsiyA ) sa saMjJa upasasa ne mujheopasasaMjJa se rIte traNe saMjJAvALA nakSatrAmAM keIpaNu nakSatranI sAthe rahela zrAviSThI pUrNi`mA ' yuktA ' e nAmavALI thAya che, tema sva ziSyAne pratipAdana karIne kahevuM. A pramANe badheja anI yojanA purI levI. irIthI zrIgautamasvAbhI pUche che = (tA poTThavaiNNaM puSNimaM kiM kula zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 813 kulopakulaM vA yunakti / tAvaditi prAgvat prauSThapadI -bhAdrapadamAsabhAvinI pUrNimAM kimiti praznArthe kiM kulaM-kulasaMjJaka nakSatraM yunakti-yathAsambhavaM candreNa saha saMyujya kiM nAmakaM nakSatra tAM bhAdrapadI paurNamAsI parisamAptimupanayatIti bhagavAn vdedityrthH| tato bhagavAnAha'tA kulaM vA joei uvakulaM vA joei kulovakulaM vA joei' tAvat kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti kulopakulaM vA yunakti / tAvaditi prAgvat kulaM upakulaM kulopakulaM ceti saMjJAtrayaviziSTAnyapi nakSatrANi yathAsambhavaM candreNa saha saMyujya tAM bhAdrapadI paurNamAsI samAptimupanayanti-prauSThapadI paurNamAsI yuJjantItyarthaH / 'tA kulaM joemANe uttarApoTavayA Nakkhatte joei uvakulaM joemANe puvvApoTThavayA Nakkhatte joei, kulovakulaM joemANe satabhisayA Nakkhatte joei' tAvat kulaM yuJjan uttarAgrauSThapadAnakSatraM yunakti upakulaM yuJjan pUrvApauSThapadAnakSatraM yunakti, kulopakulaM yujan zatabhiSAnakSatraM yunakti / tAvaditi prAgvat padamAsabhAvinI pUrNimA kyA kulasaMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai athavA upakula saMjJakanakSatra kA yoga karatI hai yA kulopakula saMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai yathAsaMbhava caMdra ke sAtha yoga karake kauna nAmavAlA nakSatra usa bhAdrapadamAsa kI pUrNimA ko samApta karatA hai so he bhagavan ! mujhe kahiye / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke kahane para uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tA kulaM vA joei, uvakulaM vA joei kulovakulaM vA joei) kula upakula evaM kulopakula isa prakAra tInoM saMjJAvAle nakSatroM yathAsaMbhava candra ke sAtha yoga kara ke usa bhAdrapadI pUrNimA ko samApta karatA hai| arthAt prauSThapadI pUrNimA kA yoga karatA hai| (tA kulaM joemANe uttarApoTTavayA Nakkhatte joei, uvakula joemANe pumvapoTTavayA Nakkhatte joei, kulovakulaM joemANe satabhisayANakkhatte joei) kulasaMjJaka nakSatra kA yogakare to uttarAproSThapadA nakSatrakAyoga karatI hai upakula saMjJAvAle nakSatra kA yoga kare to pUrvAprauSThapadA nakSatra kA yoga karatI hai, kulojoeI kiM uva kulaM joei kiM kulovakulaM joei) ispahI seTa mAyAmAsanI punama kulasaMjJAvALA nakSatrane vega kare che? athavA upakula saMjJAvALA nakSatrane yoga kare che? ke kulapakula saMjJAvALA nakSatrane yoga kare che ? eTaleke yathAsaMbhava caMdranI sAthe yoga karIne kyA nAmavALA nakSatra e bhAdaravA mAsanI punamane samApta kare che ? te he bhagavana mane kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA pUchavAthI uttaramAM zrIbhagavAna kahe che(taa kulaM yA joei, ubakulaM vA joei, kulovakulaM vA joei) sasa a5sasa bhane kulapakulasaMjJaka e pramANe traNe saMjJAvALA nakSatrone yathAsaMbhava caMdranI sAthe yoga karIne e bhAdaravA mAsanI punamane samApta kare che. arthAt prauSThapadI punamano yoga 42 che. (tA kulaM joemANe uttarApoTuva yA Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe puvyApoDakyA Nakkhate joei kulovakulaM joemANe satabhisayA Nakkhate joei) susajJApA nakSatranA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ 814 sUryaprajJaptisUtre kulasaMjJAvAcakamuttarAbhAdrapadAnakSatraM vartate upakulasaMjJakaM pUrvAbhAdrapadAnakSatraM vartate evaM kulopakulasaMjJAviziSTaM zatabhiSAnakSatramasti / bhAdrapadyAM paurNamAsyAmuktatrayANAM nakSatrANAM candrayogasambhavAt kulAdisaMjJAkrameNAtra nakSatrANAM nAmAni pratipAditAnyavadheyAnItyAzayaH / 'poTavatiNNaM puNNamAsiM NaM kulaM vA uvakulaM vA joei kulovakulaM vA joei' prauSThapadI paurNamAsI khala kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti kulopakulaM vA yunakti / asyAMzasya vyAkhyA pUrva kRtaina vartate imamaMzaM punaruktivat pratibhAtyataH punarvyAkhyayA alamiti / 'kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA kulovakuleNa vA juttA puTavatA puNNimA juttAti vattavyaM siyA' kulena vA yuktA upakulena vA yuktA kulopakulena vA yuktA prauSThapadI pUrNimA yuktA iti vaktavyA pakula nakSatra kA yoga kare to zatabhiSA nakSatra kA yoga karatI hai| isa prakAra kulasaMjJAvAcaka uttarAbhAdrapadA nakSatra hai, upakula saMjJaka pUrvAbhAdrapadA nakSatra hai, evaM kulopakula saMjJaka zatabhiSA nakSatra hai, bhAdrapadI pUrNimA meM ukta tInoM nakSatroM kA candra ke yoga kA saMbhava hone se kulAdi saMjJA ke krama se yahAM para nakSatroM ke nAma pratipAdita kiye haiM, aisA jAna leveM (pohavatiNNaM puNNamAsiM NaM kulaM vA joei uvakulaM vA joei, kulovakulaM vA joei) proSThapadI pUrNimA ko kula saMjJAvAle nakSatra bhI yoga karatA hai, upakula saMjJAvAle nakSatra bhI yoga karatA hai evaM kulopakula saMjJaka nakSatra bhI yoga karatA hai, isa sUtrAMza kI viziSTa vyAkhyA pahale kI gaI hai / yaha sUtrAMza punarukta jaisA hai ataH phira viziSTa vyAkhyA nahIM kI hai| (kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA kulovakuleNa vA juttA puTTavattA puNNimA juttAtti vattavvaM siyA) kula upakula evaM kulopakula ina saMjJAnaya viziSTa nakSatroM meM koI bhI eka nakSatra yoga kare to uttaraprISThAdA nakSatrano yoga kare che. upakula nakSatranoyega kare te pUrvAprauSThapadA nakSatrane ega kare che. kulakula nakSatrane yoga kare te zatabhiSA nakSatrane ga kare che. A pramANe kula saMjJAvALuM uttarAbhAdrapadA nakSatra che ane upakula saMjJAvALuM pUrvAbhAdrapadA nakSatra che tathA kulapakula saMjJAvALuM zatabhiSA nakSatra che. bhAdaravA mAsanI pUrNimAmAM e traNe saMjJAvALA nakSatrane caMdranA vegane saMbhava hovAthI kulAdi saMjJAnA kramathI ahIMyAM nakSatronA nAma pratipAdita karela che. tema samajavuM (podavaiNNaM puNimAsiM NaM kulaM vA joei uvakulaM vA joei kulovakulaM vA joei) zrIpahI punamano kula saMjJAvALA nakSatra paNa tyAga kare che. upakula saMjJAvALA nakSatra paNa yaMga kare che, ane kulapakula saMjJAvALA nakSatra paNa lega kare che. A sUtrAzanI vizeSa vyAkhyA pahelA kahevAmAM AvI gayela che. A sUtrAMza punarukta jevuM che jethI vizeSa vivecana 429 nathI. (kuleNa vA juttA urakuleNa vA juttA kulocakule.Na vA jutt| yatA puNimA juttAtti vattavyaM siyA) 8 581 mane so58 ||nne sajJA nakSatrAmA adha zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ 815 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam syAt kulamupakulaM kulopakulaM veti saMjJAtrayaviziSTeSu nakSatreSvanyatamanakSatreNa nakSatrAbhyAM vA yuktA prauSThapadIbhAdrapadamAsabhAvinI bhAdrI paurNamAsI-yuktA-tannAmikA yukteti saMjJAviziSTA paurNamAsI kathyata ityevaM svaziSyebhyo vaktavyamityarthaH / 'tA AsoiNNaM puNNimAsiNaM kulaM joei upakulaM joei kulovakulaM vA joei tAvat azvinI khalu paurNamAsI kiM kulaM yunakti upakulaM yunakti kulopakulaM vA yunakti / tAvaditi prAgvat AzvinI-AzvinamAsabhAvinI khalviti vAkyAlaMkAre paurNamAsI kimiti praznArthe kulaM-kulasaMjJaka nakSatram upakulasaMjJakanakSatra vA kulopakulasaMjJakanakSatra yunakti yathAyogaM candreNa saha saMyujya AzvinI paurNamAsI parisamApayatIti vada bhagavAniti gautamaH pRcchati / tato bhagavAnAha-'tA kulaM vA joei uvakulaM vA joei No labhai kulovakulaM' tAvat kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti na labhate kulopakulaM / tAvat-zrUyatAM tavapraznasya vivaraNam AzvinI paurNamAsI kulasaMjJakaM nakSatramupakulasaMjJakanakSatra vA yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamAptimupanayati / kulopakulasaMjJaka nakSatra na labhate AzvinI paurNamAsImiti bhagavAnuktvA punastamevArtha parisphoTayatise yA do nakSatroM se yukta prauSThapadI mAne bhAdrapada mAsa bhAvinI pUrNimA (yuktA) isa nAma yukta saMjJA viziSTa pUrNimA kahI jAtI hai aisA svaziSyoM ko kheN| (tA AsoiNNaM puNNimAsiNaM kiM kulaM joei, uvakulaM joei, kulovakulaM vA joei) AzvinI mAne Azvina mAsa bhAvinI pUrNimA kA kyA kula saMjJaka upakula saMjJaka athavA kulopakula saMjJaka nakSatra yoga karatA hai| mAne candra ke sAtha yathAyoga yoga kara ke AzvinI pUrNimA ko samApta karatA hai ? so he bhagavan Apa kahIe ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke kahane se uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tA kulaM vA joei, uvakulaM vA joei, No labhai kulovakulaM) AzvinI pUrNimAsI ko kula saMjJaka nakSatra evaM upakula saMjJaka nakSatra yathAyoga candra ke sAtha yoga kara ke samApta karatA hai| isako kulopakula vAle nakSatra kA yoga nahIM hotA isa prakAra kaha kara phira isako hI spaSTa paNa eka nakSatrathI athavA be nakSatrothI yukta prISThapadI arthAt bhAdaravA mAsanI pUrNimA (yuktA) 2. nAbhavAnI pUrNimA rAya cha tebha savaziSyAne 43, (tA AsoiNNaM puNNimaM ka kulaM joei, uvakulaM joei, kulovakulaM vA joei) Aso bhAsanI pUNi bhAnA zukha zApAmA ke upakula saMjJAvALA athavA kulapakula saMjJAvALA nakSatra yoga kare che? eTale ke caMdranI sAthe yathA gaga karIne AzvinI pUrNimAne samApta kare che. te he bhagavana mane Apa kahe A pramANe zrIgItabhAbhInA 57vAthI uttama sapAn 4 cha (tA kulaM vA joei, ubakulaM vA joei, No labbhai kulovakulaM) mAzvinI pUNi bhAnA sa sajJa4 mane upasa sajJa nakSatra yathAga caMdranI sAthe ega karIne samApta kare che. tene kulapakulavALA nakSatrane vega DAta nathI. 2 // zata 4Ina tene 24 258 42 cha. (tA kulaM joemANe assiNI Nakkhatte zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre 'tA kulaM joemANe assiNI Nakkhatte joei uvakulaM joemANe revatI Nakkhatte joeI' tAvat kulaM yujan azvinI nakSatra yunakti upakulaM yujan revatInakSatra yunakti / tAvaditi pUrvavat yadA AzvinI pUrNimA kulasaMjJakaM nakSatra yunakti tadA tatra azvinInakSatreNa bhAvyaM yadA copakulena yuktA AzvinI paurNamAsI bhavati tadA tatra revatInakSatreNa bhAvyaM kadAcidapi tatra kulopakulasaMjJakanakSatreNa saMyogasambhavo nAstIti jJeyamityata evAha-'kulaM vA joei uva kulaM vA joei' kulaM vA yunakti upakulaM vA yunaktIti / 'tA kuleNa vA juttA uvakulena vA juttA assAdiNNaM puNNimA juttati vattavyaM siyA' kulena vA yuktA upakulena vA yuktA AzvinI khalu pUrNimA yuktA iti vaktavyA syAt / kulamupakulasaMjJakayo madhye yena kenApi nakSatreNa saha yuktA AzvinI paurNamAsI yukta yuktA nAmikA bhavatIti svaziSyebhyaH pratipAdayet / 'evaM NetavvAu' evaM netavyAH / evaM pUrvoktena prakAreNa zeSA api paurNamAsyo karate haiM-(tA kulaM joemANe assiNI Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe revatI Nakkhatte joei) jaba AzvinI pUrNimA kA kula saMjJaka nakSatra yoga karatA hai, taba vahAM azvinI nakSatra kA yoga hotA hai| jaba AzvinI pUrNimA kA upakula nakSatra yoga karatA hai taba vahAM revatI nakSatra hotA hai / vahAM kadApi kulopakula saMjJaka nakSatra ke yoga kA saMbhava nahIM hotA hai ataeva kahate haiM(kulaM vA joei uvakulaM vA joei) kula nakSatra bhI yoga karatA hai, evaM upakula saMjJaka nakSatra bhI yoga karatA hai (tA kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA assAdiNNaM puNNimA juttAtti vattavvaM siyA) kula saMjJAvAle evaM upakula saMjJAvAle nakSatra se yukta AzvinI pUrNimA (yuktA) isa nAma se kahI jAtI hai| kula upakula saMjJAvAle nakSatroM meM jisa kisI nakSatra ke sAtha yuktA AzvinI pUrNimA yuktA isa nAma vAlI kahI jAtI hai aisA svaziSyoM ko kaheM / (evaM tavvA u) isa pUrvokta prakAra se avaziSTa sabhI pUrNimAoM ke jANDa, uvakulaM joemANe revatI Nakhatte joei) yAre mAvanI pUli bhAnA sa sasa nakSatra yoga kare che tyAre tene azvinI nakSatrane ega thAya che. ane jyAre azvinI parNimAno upakula nakSatra yoga kare che tyAre tyAM revatI nakSatrano vega hoya che. tene pada nakSatranA yojanA samaya rhte| nathI, tethI / 43 cha -(kulaM vA joei uva. kulaM vA joei) juna saMzAvaNa nakSatrana! paNa yA DAya che bhane 5sa sajAvA nakSatrano 55yo khatya cha, (tA kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA assAdiNNaM puNNimA juttatti vattavya siyA) asa saMzAvAmA mane 3548 saMzAvANI nakSatrayI yukta azvinI pUNimA (yuktA) ye nAmadhA hevAya che. usa 54aa saMjJAvA nakSatrImA 2 a nakSatranI sAthe 27sI azvinI pUrNimA yuktA e nAmavALI kahevAya che. tema svaziSyAne samajAvavuM (parva tavvA u)mA pUrvarita prAthI mADInI gadhI pUnibhAyAnA samayamA bhathI DI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam netavyAH pAThakrameNa vaktavyAH 'posaM puNNimaM jeTThAmUlaM puNNimaM ca kulovakulaM pi joei' pauSI pUrNimAM jyeSThAmUlI ca pUrNimAM kulopakulamapi yunakti / pauSI pauSamAbhAvinI pUrNimA kulopakulamapi yunakti, arthAt pauSIM paurNamAsI kulamapi yunakti, upakulamapi yunakti kulopakulamapi yunakti saMjJAtrayaviziSTeSu nakSatreSvanyatamenAnyatamAbhyAmanyatamI, vA yuktA bhavati / evameva jyeSThAmUlIM-jyeSThamAsabhAvinI paurNamAsImapi kulamapi yunakti upakulamapi yunakti kulopakulamapi yunakti, iyamapi paurNamAsI saMjJAtrayaviziSTai nakSatra yuktA bhavatItyarthaH / evamatra zrAvaNI bhAdrI AzvinI pauSI jyeSThI ceti paJca paurNamAsyaH saMjJAtrayaviziSTanakSatraiH saha sambaddhatvAt yuktA nAmikAH paurNamAsyo vaktavyAH svaziSyebhya iti / 'avasesAsu Natthi kulovakulaM' avazeSAsu nAsti kulopakulam / avazeSAsu-anuktAsu kArtikI mArgazIrSI mAdhI phAlgunI caitrI ASADhI vaizAkhI cetyetAsu saptamu paurNamAsISu nAsti kulopakulaM nakSatramiti paribhAvya vaktavyAH tAzcaivaM 'tA kattiaNNaM puNNiviSaya meM pAThakrama se kaha leveN| (posaM puNNimaM jeTThA mUlaM puNimaM ca kulova. kulaM pi joei) pauSI pUrNimA kI kula saMjJaka, upakula saMjJaka evaM kulopakula saMjJaka ye tIno saMjJAvAle nakSatra yoga karate haiM arthAt tInoM saMjJA viziSTa nakSatroM meM eka do yA tInoM saMjJA vAle nakSatroM se yuktA hotI hai| isI prakAra jyeSThA mUlI mAne jyeSThamAsa bhAvinI pUrNimA kA kulavAle nakSatra bhI yoga karatA hai, upakula saMjJaka nakSatra bhI yoga karatA hai tathA kulopakula saMjJaka nakSatra bhI yoga karatA hai, yaha pUrNimA bhI tInoM saMjJAvAle nakSatroM se yuktA hotI hai / isI prakAra yahAM para zrAvaNI, bhAdrapadI, AzvinI poSI jyeSThAmUlI ye pAMcoM pUrNimAeM tInoM saMjJAvAle nakSatroM ke sAtha saMbaddha hone se yuktA nAmavAlI kahI jAtI haiM aisA svaziSyoM ko kheN| (avasesAsu nasthi kulovakulaM) inase atirikta anukta kArtikI, mArgazIrSI mAghI, phAlgunI, caitrI vaizAkhI ASADhI ina sAtoM pUrNimAoM meM kulopakula nakSatra kA yoga nahIM hotA aisA de.(posaM puNNimaM jeTThA mUlaM puSiNamaM ca kulovakulaM pi joei) pApa bhAsanI punamanA kula saMjJaka upakula saMjJaka ane kulapakula saMjJaka A traNe saMjJA viziSTa nakSatramAM eka, be athavA traNe saMjJAvALA nakSatrethI yukta hoya che, e ja pramANe jyeSThA mUlI eTale ke jeTha mAsanI punama paNa kulavALA upakulavALA nakSatrone vega kare che. tathA kupakula saMjJaka nakSatrane paNa yoga kare che. A pUrNimA paNa traNe saMjJAvALA nakSatrathI yukta hoya che. e ja pramANe ahI yA zrAvaNI, bhAdrapadI, azvinI piSI, jayeSThA mUlI A pAMce pUrNimAe traNe saMjJAvALA nakSatranI sAthe saMbaMdhavALI hovAthI yuktA e nAbhavANI yAmAM mAda cha. tabha svAziSyAne 4he. (avasesAsu natthi kulovakulaM) AnAthI atirikta nahIM kahela kArtikI, mArgazISa mALI, phAlganI, caitra, vaizAkhI, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ 818 sUryaprajJaptisUtre mArsiNaM kiM kulaM joei vA uvakulaM vA joei, tA kulaMpi joei uvakulaMpi joei, No labhei kulovakulaM, kulaM joemANe kattiyA Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe bharaNI kkhate joei, tA kattiaNNaM puNNamAsISNaM kulaM vA joei uvakulaM vA joei, kulena vA juttA uvakulena vA juttA kattiyapuNNimA juttatti vattavyaM siyA' tAvat kArttikIM paurNamAsIM khalu kiM kulaM yunakti kim upakulaM yunakti ? tAvat kulamapi yunakti upakulamapi yunakti na labhate kulopakulaM, kulaM yuJjan kRttikA nakSatraM yunakti upakulaM yuJjan bharaNI nakSatraM yunakti, tAvat kArttikIM paurNamAsIM khalu kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti, kulena vA yuktA upakulena vA yuktA kArttika pUrNimA yukteti vaktavyaM syAt / svaziSyebhya itthaM vaktavyaM samaja kara kaha leveM, jo isa prakAra se haiM - ( tA katiiNNaM puNNamAsiNNaM kiM kulaM joei, vA, uvakulaM vA joei tA kulaMpi joei, upakulaMpi joei, No labhei kulovakulaM kulaM joemANe kattiyA Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe bharaNI Nakkhante joei, tA kantiyaNNaM puNNamAsINNaM kulaM vA joei, ubakulaM vA joei, kulena vA juttA uvakulena vA juttA kattiyapuNimA juttatti tvaM siyA) kArtiko pUrNimA kyA kulasaMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai ? athavA upakula kA yoga karatI hai ? kArtikI pUrNimA kula nakSatra kA bhI yoga karatI hai, evaM upakula nakSatra kA bhI yoga karatI hai, kulopakula saMjJAvAle nakSatra kA yoga nahIM karatI, kulavAle nakSatra kA yoga karate samaya kRttikA nakSatra kA yoga karatI hai, upakulavAle nakSatra kA yoga kare to bharaNI nakSatra kA yoga karatI hai| isa prakAra kArtikI pUrNimA kula saMjJaka evaM upakula saMjJaka nakSatra se yukta hotI hai / kulavAle evaM upakulavAle nakSatroM se yuktA kArtika pUrNimA ko (yuktA ) isa nAmavAlI kahe, arthAt svaziSyoM ko sama aSADhI A sAte pUrNimAemAM lepaphula nakSatranA cega nathI hotA. tema samajIne kahI kheSu te yA pramANe che - ( tA kattiiNNaM puNNamAsiNaM kiM kulaM joei vA, ubakulaM vA joei, tA kulaM pi joei uvakulaM pi joei, No labhei kulovakulaM, kulaM joemANe kattiyA Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe bharaNI Nakkhatte joei, tA kattiyaNNaM puNNamAsIgaM kulaM vA joes, uvakulaM vA joei, kulena vA juttA uvakulena vA juttA kattiyapuNNimA juttAtti vatta siyA) arti bhAsanI punama zuM sa saMjJaka nakSatrano yoga ure che ? athavA upakula saMjJa nakSatranA ceAga kare che? kArtikI punama kula sajJaka nakSatrane paNa yAga kare che upakula sajJaka nakSatrane paNa cAga kare che. paNa kulApapula saMjJAvALA nakSatrAnA ceAga karatI nathI. kulavALA nakSatrane cega kare to kRttikA nakSatranA ceAga kare che. upakulavALA nakSatrano ceAga kare teA bharaNI nakSatranA ceAga kare che. A pramANe kArtikI punama kula saMjJAvALA ane upakula saMjJAvALA nakSatrAne cega kare che. kulavALA ane upakulavALA nakSatrAthI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam bhavatItizeSaH / chAyAmAtreNaiva sarva suspaSTam upapadyate / ityAdyanenaiva krameNa tAvadvaktavyaM yAvat ASADhI paurNamAsI nAgacchet tathAcAha-'jAva AsADhI pUNNimA juttati vattavvaM siyA' yAvat ASADhI pUrNimA yukteti vaktavyaM syAt / kimadhikena pRthak pRthak pratipUrNimAsu sUtracchAyAvinyAsena granthagauraveNeti / itthamatra paurNamAsIvaktavyatA uktA, samprati amAvAsyA vaktavyatAmAha-'duvAlase' ityAdi pUrvasUtre dvAdaza amAvAsyAH prajJaptAH, tadyathA-- zrAviSThI prauSThIpadI AzvinI kArtikI ityAdi, tatra mAsaparisamApakena zraviSThA nakSatreNa upalakSito yaH zrAvaNo mAsaH, so'pi upacArAt zrAviSThA tatra bhavA zrAviSThIti, atraitaduktaM bhavati-zraviSThA nakSatreNopalakSitA-zraviSThAnakSatraparisamApyamAnA zrAvaNamAsabhAvinI amAvAsyA zrAviSThIti / evaM prauSThapadI-prauSThapadAnakSatraparisamApyamAnA bhAdrapadamAsabhAvinI prauSThapadItyAdi / evaM sarvatrApi vAkyArthoM bhaavniiyH| 'tA sAviTThINaM amAvAsaM kati NakkhattA joeMti' tAvat zrAviSThIM amAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti ? / tAvat-ataH paramamAvAsyAviSayakaM praznaM pRcchAmi tAvat / zrAviSThI-zrAvaNamAsabhAvinIm amAvAsyAM kati saMkhyAni nakSatrANi yuJjanti / yathAsambhavaM candreNa sArddha saMyujya zrAviSThImamAvAsyA jAveM / chAyA mAtra se artha spaSTa hotA hai, ityAdi isI krama se tAvat paryanta kahe kI yAvat ASADhI pUrNimA kA kathana na A jAveM / (jAva AsADhI puNNimA juttatti vattavvaM siyA) yAvat ASADhI prarNimA yuktA isa nAma se ziSyoM ko kheN| adhika vistAra se kyA lAbha ? kAraNa kI pRthaka pRthaka pratyeka pUrNimA kA sUtra evaM chAyA kahane se kevala grantha vistAra hI hogA, isa se adhika kucha lAbha nahIM dikhatA ataH itane se hI samaja leveM isa prakAra yahAM para pUrNimAsyA ke viSaya meM kathana kiyaa| ava amAvAsyA ke viSaya meM kathana karate haiM-(tA sAviTTiNNaM amAvAsaM katti NakkhattA joeMti) zrIgautamasvAmI kahate haiM kI aba amAvAsyA ke viSaya meM prazna karatA hUM ki-zrAvaNa mAsa bhAvinI zrAviSThI amAvAsyA kA yuktA kArtikI punamane "yuktA" e nAmavALI kahevI tema svaziSyane kahevuM, ahIM chAyA mAtrathI ja artha spaSTa karela che. Aja kramathI tyAM sudhI kahevuM ke jyAM sudhI ASADhI pulibhAnu 4thana na Ave. (jAva AsADhI puNNimA juttatti vattavvaM siyA) yAvat aSADhI pUrNimA "yuktA e nAmathI svaziSyane kahevuM. vadhAre vistArathI zuM prajana? kAraNa ke alaga alaga dareka pUrNima saMbaMdhI sUtra ane chAyAnA kathanathI kevaLa grantha vistAra ja thaze. tethI vizeSa kaMIka lAbha dekhAtuM nathI. tethI ATalA kathanathI ja samajI levuM. A rIte ahiyAM pUrNimA saMbaMdhI kathana kahyuM che. ve abhAvAzyAnA viSayamA 4thana 42vAmAM Ave che-(tA sAviTTiNNaM amAvAsaM kati NakkhattA joeMti) zrIgautabhAvAmI 4 che haiM ve abhAvAsyAnA samayamA prazna parcha zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ 820 sUryaprajJaptisUtre parisamAptimupanayaMti iti kathya bhagavan ! iti gautamoktiM zrutvA bhagavAnAha-'dunni NakkhattA joeMti taM jahA assessA ya mahA ya dve nakSatre yuktaH tadyathA AzleSA ca maghA ca / iha zrAviSThIm amAvAsyAmAzleSA maghA ceti dve eva nakSatre yathAsambhavaM candreNa saha saMyujya parisamAptimupanayata iti bhagavAnuttarayati / iha vyavahAranaye yasminnakSatre paurNamAsI bhavati tata Arabhya aktine paJcadaze nakSatre amAvAsyA bhavati, yasmiMzca nakSatre amAvAsyA syAt tata Arabhya parataH paJcadaze nakSatre paurNamAsI bhavediti / tatra zrAviSThI paurNamAsI kila zravaNe dhaniSThAyAM vA pratipAditA vartate tato'mAvAsyAyAmapyasyAM zrAviSThayAm AzleSA maghAcokteti / loke ca tithigaNanAnusArato gatAyAmamAvAsyAyAM vartamAnAyAmapi ca pratipadi yasminnahorAtre prathamato'mAvAsyA'bhUt sa sakalo'pyahorAtro amAvAsyeti vyavahiyate, tato maghAnakSatramapyevaM vyavahArato'mAvAsyAyAM kitane nakSatra yoga karate haiM ? mAne yathAsambhava caMdra ke sAtha yoga kara ke zrAviSThI amAsa ko samApta karatA hai ? so kahiye, isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrIbhagavAn kahate haiM (duNNi NakkhattA joeMti taM jahA-assesA ya mahAya) azleSA evaM maghA ye do nakSatra zrAviSTho amAsa kA yathAsambhava caMdra ke sAtha yoga kara ke samApta karatA hai| yahAM para vyavahAra naya se jisa nakSatra meM pUrNimA hotI hai, usa se Arambha kara ke samIpastha pandrahaveM nakSatra meM amAvAsyA hotI hai, evaM jisa nakSatra meM amAsa hotI hai vahAM se lekara usa se pandrahaveM nakSatra meM pUrNimA hotI hai| zrAviSTI pUrNimA zravaNa evaM dhaniSThA nakSatra meM pratipAdita kI gaI hai, ataH isa AviSThI amAvAsyA meM azleSA evaM maghA nakSatra kahe haiM / loka meM bhI tithi gaNanAnusAra gata amAsa se vartamAna pratipada paryanta ke ahorAtra meM prathama amAvAsyA hotI hai vaha saMpUrNa ahorAtra amAvAsyA se kahA jAtA chuM ke zrAvaNa mAsanI zrAviSThI amAvAsyA keTalA nakSetre ega kare che? arthAt yathA saMbhava caMdranI sAthe ega karIne zrAviSThi amAvAsyAne samApta kare che? te kaho A pramANe zrIgItabhasvAmInA praznAne sAMmajIna zrIbhagavAn 4 cha (doNi NakkhattA joeMti, taM jahA assesA ya mahA ya) 25 veSA ane. madhA se me nakSatra zrAviNhI samAvAsyAnI yathA saMbhava caMdranI sAthe yoga karIne samApta kare che. ahIMyAM vyavahAra nathI A nakSatramAM pUrNimA hoya che. ane tenAthI AraMbha karIne najIkanA paMdaramA nakSatramAM amAvAsyA hoya che. ane je nakSatramAM amAsa hoya che, tyAMthI laIne tenAthI paMdaramAM nakSatramAM punama hoya che, zrAviDI pUrNimA zravaNa ane dhaniSThA nakSatramAM pratipAdita karela che. tethI A zrAviSThI amAvAsyAmAM azleSA ane maghA nakSatra kahyA che. lekamAM paNa tithi gaNanAnusAra gataamAsathI vartamAna pratipada paryantanA aherAtramAM pahelAM amAvAsyA hoya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 821 prApyata iti na kazcidvirodhaH / paramArthatastu punarimAmamAvAsyAM zrAvaSThIm imAni trINi nakSatrANi parisamApayanti, tadyathA punarvasuH puSyo'zleSA ca tathAhi-amAvAsyAcandrayogaparijJAnArtha karaNaM pUrvasUtraTIkAyAmuktaM vartate / tatra tatbhAvanA kriyate ko'pi pRcchati yugasyAdau prathamA zrAviSThI amAvAsyA kena candrayogena-candrayuktena nakSatreNa upetA satI parisamAptimupayAti ? / tatra pUrvodita svarUpo'vadhAryarAziH SaTpaSTirmuhUrttA ekasya ca muhUrtasya paJcadvASaSTibhAgAH ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekaH saptaSaSTibhAgaH, ityevaM pramANo dhriyate, dhRtvA caikena guNyate, prathamAyA amAvAsyA pRSTatvAt , ekena guNitaM tadaiva bhavatIti rAzistAvAneva jAtaH, sarvepyaGkAH ekena guNitA evaM tiSThantIti niyamAt / tatastasmAt dvAviMzatimuhUrtA ekasya ca muhUrtasya SaT catvAriMzat dvApaSTibhAgA ityevaM parimANaM punarvasu zodhahai, isI prakAra maghA nakSatra bhI isa rIti ke anusAra vyavahAra se amAvAsyA meM prApta hotA hai ataH koI doSa nahIM hai / vAstavika rIti se to isa zrAviSTI amAvAsyA ko punarvasu puSya, evaM azleSA ye tIna nakSatra samApta karate haiN| amAvAsyA kA candra yoga ke parijJAnArtha pUrvasUtra kI TIkA meM karaNa kA kathana kiyA hai / vahAM para usakI bhAvanA isa prakAra se kI hai-koI pUchatA hai ki yuga kI Adi meM prathama zrAviSTI amAvAsyA kona caMdrayoga se yukta nakSatra vAlI hokara samApta hotI hai ? to vahAM para pUrva kathita svarUpa avadhArya rAzI chiyAsaTha 66 muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA : eka bhAga itanA pramANa hotA hai isa pramANa ko eka se guNA kare to prathama amAsa viSayaka prazna hone se eka se guNita vahI saMkhyA hogii| eka se guNita usI saMkhyA viziSTa hote haiM / ataH bAisa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga itanA pramANa A saMpUrNa ahorAtra amAsathI kahevAya che. e ja pramANe maghAnakSatra paNa A rIta pramANe vyavahArathI amAvAsyAmAM Ave che. tethI koI doSa nathI, vAstavika rIte te A zrAviSThI amAvAsyAne punarvasu puSya ane azleSA A traNa nakSatra samApta kare che. amAvAsvAnA caMdraganA jJAna mATe pUrvasUtranI TIkAmAM karaNanuM kathana karela che, tyAM tenI bhAvanA A pramANe kahela che, keI pUche che ke-yuganI AdimAM pahelI zrAviSThI amAsa kayA nakSatranA caMdra vegavALI thaIne samApta thAya che ? te tyAM pahelA kahela svarUpavALI avadhArtha rAzI 66 chAsaTha muhUrta ane eka muhUrtana bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsAi eka bhAgane saDasaTha eka bhAga nuM ATaluM pramANa thAya che. A pramANane ekathI gaNavAmAM Ave te pahelI amAsanA saMbaMdhI prazna hovAthI ekathI guNela eja saMkhyA rahe che. kAraNa ke ekathI guNavAthI eTalIja saMkhyA thAya che. tethI bAvIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA chetAlIsa bhAga 2 ATaluM pramANa punarvasu zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ 822 sUryaprazaptisUtre nakaM zodhyate, tatra SaTpaSTe muhUrtebhyo dvAviMzati muhUrtAH zuddhAH santaH sthitAH pazcAt catuzcatvAriMzat 66-22=44 / tebhya eka muhattamapakRSya tasyAH dvApaSTirbhAgAH kriyante, kRtvA ca te dvApaSTibhAgarAzi madhye prakSipyante, jAtAH saptaSaSTiH, tebhyaH SaTcatvAriMzat zuddhAH zeSAH tiSThanti ekaviMzatiH tricatvAriMzato muhartebhyaH triMzatAmuhattaiH puSyaH zuddhaH syAt , sthitAH pazcAt trayodazamuhUrtAH, AzleSAnakSatraM ca dvikSetramiti paJcadaza muhUrtapramANaM jJeyam / tata idamAgataM bhavet AzleSAnakSatramekasmin muhUrte ekasya ca muhUrtasya catvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptaSaSThidhA chinnasya SaTpaSTi saMkhyeSu bhAgeSu zeSeSu prathamA amAvAsyA samAptimupagacchati, tathA ca vivakSitaM granthAntareSu vakSyati-'tA eesi paMcaNhaM saMbaccharANaM paDhamaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNaM joei' tAvat eteSAM pazcAnAM samvatsarANAM prathamAm amAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yunakti / tAvaditi praznArthe eteSAM pUrvapratipAditAnAM pazcAnAM sambatsarANAM madhye prathamAMpunarvasu nakSatra kA zodhanaka se zuddha hotA hai, usa meM chiyAsaTha muhUrta se bAIsa muhUrta zuddha hai tatpazcAt cuvAlIsa rahatA hai 66-22=44 usameM se eka muhUrta ko lekara usakA bAsaTha bhAga kare aura usa meM pAMca bhAga meM joDe to sarasaTha hote haiM, unameM chiyAlIsa zuddha hote haiM aura ikkIsa zeSa rahate haiM / tayAlIsa muhUrta meM tIsa muhUrta se puSya nakSatra zuddha hotA hai evaM pIche teraha zeSa rahate haiM, azleSA nakSatra dvikSetrAtmaka hone se paMdraha muhUrta pramANa hotA hai / isa se yaha phalita hotA hai ki- azleSA nakSatra eka muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cuvAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga zeSa rahane para prathama zrAviSThI amAvAsyA samApta hotI hai, aba granthAntara kI vivakSA kahate haiM- (tA eesiM paMcaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM amAvAsaM caMde keNaM NakkhatteNa joei) ina pUrva pratipAdita pAMca saMvatsaroM meM prathamA mAne yuga kI nakSatranA zedhanakathI zuddha thAya che. temAM chAsaDa muhUrtathI bAvIsa muhurta zuddha che. te pachI cuMmAlIsa rahe che, 66-22=44 temAMthI eka muhUrtane laIne tenA bAsaTha bhAga karavA temAM pAMca bhAga umeravAthI saDasaTha thAya che, temAM beMtAlIsa zuddha hoya che. ane ekavIsa zeSa rahe che. tetAlIsa muhUrtamAM mAsa muhUrtathI puSya nakSatra zuddha thAya che. ane pAchaLa tera zeSa vadhe che. azleSA nakSatra be kSetravALuM hovAthI paMdara muhUrta pramANanuM hoya che. AthI e niSkarSArtha thAya che ke- azleSA nakSatra eka muhUrta tathA eka sahatanA bAsaDiyA cuMmAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasayiA chetAlIsa bhAga zeSa rahe tyAre pahelI zrAviSThI amAvAsyA samApta thAya che. have anya graMthanI vivakSA satAve che. (tA eesiM pacaNhaM saMvaccharANaM paDhamaM amAvAsaM caMde keNaM NakvatteNaM joei) 0 padoM pratipAna 42 pAMya saMvatsarImA prathamA arthAt yuganI mahimAsanI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 823 yugasyAdimAsodbhavAmamAvAsyAM candraH kena nakSatreNa yuktaH san tAM prathamAmamAvAsyAM parisamAptimupanayatIti prshnH| 'tA asilesAhi asilesANaM eko muhutto cattAlIsaM bAvaTThibhAgA muhuttassa bAvaTThibhAgaM ca sattaTTihA chettA chAvaTThI cuNNiAbhAgAsesA' tAvat AzleSAhiM AzleSAyAH ekomuhUrtaH catvAriMzatadvASaSTibhAgA muhUrtasya dvASaSTibhAgaM ca saptapaSTidhA chitvA SaTpaSTiH cUrNikAH bhAgAH zeSAH / ityevaM yadA dvitIyA amAvAsyA cintyate tadA sA yugasyAdita Arabhya trayodazIti sa dhruvraashiH-66|| trayodazabhirguNyate (66 / / ) x13%3858||AUM jAtAni muhUttonAmaSTauzatAni aSTApaJcAzadadhikAni / ekasya ca muhUrttasya paJcaSaSTiSaSTibhAgAH, ekasya ca dvASaSTibhAgasya satkA trayodazasaptapaSTibhAgAH / tatra 'cattAri ya vayAlA aha sobhA uttarAsADhA' iti pramANadarzanAt catubhi dvicatvAriMzadadhikai muhUrtazataiH SaTcatvAriMzatA ca dvApadvibhAgairuttarASADhA paryantAni nakSatrANi zuddhAni / Adi mAsa kI amAvAsyA ko caMdra kauna se nakSatra se yukta hokara samApta karatA hai ? (tA asilesAhiM asilesA NaM ekko muhato cattAlIsaM bAvahibhAgA muhuttassa bAvahibhAgaM ca sattaDhihA chettA chAvahi cuNiyAbhAgA se sA) azleSA nakSatra kA eka muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA cuvAlIsa bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA bhAga se cheda karane se chiyAsaTha cUrNi kA bhAga zeSa rahate haiN| jaba dUsarI amAvAsyA kA vicAra kare to vaha yuga kI Adi se lekara teraha saMkhyA kI dhruvarAzI hotI hai-665| isa ko teraha se guNA kare / 66 / )x1338586 isa prakAra aTThAvana muhUrta tathA eka muharta kA bAsaThiyA paiMsaTha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA teraha bhAga hote haiM unameM (cattAriya bAyAlA ahaso mA uttarAsADhA) isa pramANa se cAraso bayAlosa tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga se uttarASADhA paryanta abhAvAzyAne yaMdra yA nakSatrayI yukta ne sabhApata 42 cha ? (tA asilesAhiM asilesANaM eko muhutto catAlIsaM bAvadvibhAgA muhuttassa bAvadvibhAgaM ca sataDhihA chettA chAvadvicuNNiyAbhAgA sesA) ASA azveSA nakSatranA me4 bhuta tathA me mutanA bAsaThiyA cuMmALIsa bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAganA saDasaThiyA bAsaThiyA bhAgathI cheda karavAthI chAsaTha cUrNikA bhAga zeSa rahe che. - jyAre bIjI amAsane vicAra karavAmAM Ave te te yuganI AdinI laIne tera sadhyAnI dhruva thAya che. 16/12/ mAne te2thI guvAmAM Ave (66/12/10/+ 134858/6/ A rIte ATha aThAvana muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA pAMDa mA tathA mAsaThiyA me bhAganA sasaThiyA te2 mA thAya che. tebhA (cattAriya bAyAlA aha somA uttarAsADhA) 20 pramAthI yArasA me dela tathA me muDUta nA AyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ 824 sUryaprajJaptisUtre sthitAni pazcAt muhUrttAnAM catvArizatAni SoDazottarANi, ekasya ca muhUrttasya ekonaviMzati SaSTibhAgAH ekasya ca dvASaSTibhAgasya satkAH trayodazasaptaSaSTibhAgAH - 416 / 3 / tata etasmAt trINi zatAni navanavatyadhikAni muhUrttAnAmekasya muhUrttasya caturviMzati dvaSaSTibhAgA ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTSaSTiH saptaSaSTibhAgA - 399 / / iti zodhanIyaM syAt tatra SoDazottarebhyazcatuHzatebhyaH trINi zatAni navanavatyadhikAni yadi zodhyante tadA 416399-17 sthitAH pazcAt saptadazamuhUrttAH tebhyaH eka muhUrta gRhItvA tasya dvASaSTi rbhAgAH kriyante kRtvA ca dvASaSTibhAgarAzau prakSipyante, jAtA ekAzItiH tasyAH caturviMzatiH zuddhAH sthitAH pazcAt saptapaJcAzat tasyA rUpamekamAdAya saptaSaSTirbhAgAH kriyante tebhya SaTSaSTiH zuddhAH pAdeko'vatiSTate, sa saptaSaSTibhAgarAzau prakSipyate, jAtAH caturdazasaptaSaSTibhAgAH, AgataM puSyanakSatraM SoDazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya SaTpaJcAzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ke nakSatra zuddha hote haiN| pazcAt cAra so solaha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unnIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA teraha bhAga rahate haiN-416|3| isameM se tIna so nannANu muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga = 399|| isa prakAra zodhanIya hotA haiM / unameM cAraso solaha se tInaso rary ko yadi zodhita kare to 416-399=17 isa prakAra satraha muhUrta rahatA hai unameM se eka muhUrta ko lekara usakA bAsaTha bhAga kare aura unako bAsaTha bhAga meM jor3e to ikyAsI hote haiM unameM covIsa zuddha hote haiM pazcAt sattAvana bacate haiM, unameM se eka ko lekara sarasaTha bhAga kareM to unameM chiyAsaTha zuddha hote haiM, aura eka raha jAtA hai usako saDasaTha kI bhAga rAzi meM jor3a deveM to assaThiyA caudaha hotA hai / isa prakAra Agata puSya nakSatra solaha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chappana bhAga evaM bAsaThiyA eka cheMtAlIsa bhAgathI uttarASADhA paryantanA nakSatra zuddha thAya che. pachIthI cAraso seLa muhUta tathA eka muhUrtanA khAsiyA ogaNIsa bhAga tathA mAsiyA eka bhAganA saDasaThayA tera bhAga rahe che. 426/1/3/ AmAMthI traNaseA navvANu muhUrta tathA eka muhUrtanA khAsiyA covIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA samaDiyA chAsaDa bhAga 39/66 A pramANe zeAdhanIya thAya che. temAM cArase seALathI traNase navvANune jo zeSita kare te 416-399=17 A rIte sattara muhUrta thAya che, temAMthI eka murhuta ne laI ne tenA khAsaDa bhAga kare ane tene khAsanA bhAga rAzImAM umere te ekAzI thAya che temAM cAvIsa zuddha hoya che. pAchaLa 57 satAvana mace che. temAMthI ekaja laIne saDasaTha bhAga kare te temAM chAsa' zuddha hAya che, ane eka zeSa rahe che, tene saDasaThanI bhAga rAzImAM umeratA saDasaDayA cauda thAya che. A rIte Avela puSyanakSatra sALa muhUta tathA eka zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 825 ca dvASaSTibhAgasya caturdazasu saptaSaSTibhAgeSu atikrAnteSu dvitIyAM zrAviSThIM amAvAsyAM parisamApayati yadA tu tRtIyA zrAviSThI amAvAsyA cintyate tadA sA yugAditaH Arabhya pazcaviMzatitametigaNanayA bhavati sa ca pUrvokto dhruvarAzi:- 66 / hai / ayaM paJcaviMzatyA yadi guNyate tadA 1650 | | hai jAtAni SoDazazatAni paJcAzadadhikAni muhUrttAnAm ekasya ca muhUrttasya paJcaviMzatyadhikazataM dvASaSTibhAgam ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcaviMzatiH saptaSaSTibhAgAH / atra caturbhirdvi catvAriMzadadhike muhUrcazatairekasya muhUrttasya SaTcatvAriMzatA dvASaSTibhAgaiH prathamam uttarASADhA paryantaM zodhanakaM zuddhaM tadA sthitAni 1208 / 79 / 25 paJcAzat muhUrttAnAM dvAdazazatAni aSTottarANi, dvASaSTibhAgAzva muhUrttasya ekonAzItiH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcaviMzatiH saptaSaSTibhAgAH / tato'STAbhizatairekonaviMzatyadhikaiH 819 muhUrttAnAm ekasya ca muhUrttasya caturviMzatyA dvASaSTibhAga kA sasaThiyA caudaha bhAga vItane para dUsarI zrAviSThI amAvAsyA ko samApta karatA hai / jaba tIsarI zrAviSThI kA vicAra karane meM Ave taba vaha yuga kI Adi se Arambha kara ke pacIsa kI gaNanA se hotI hai vaha pUrvokta dhruvarAzi= 66 / isako yadi pacIsa se guNA kiyA jAve to 1650 / / solahaso pacAsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ekaso pacIsa tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pacIsa bhAga hote haiM / isako cAraso bayAlIsa 442 muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga (442) se prathama uttarASADhA paryanta ke zodhanaka nakSatra zuddha hote haiM tathA pazcAt bArahaso ATha 1208 muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA unnAsI bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saGasaThiyA pacIsa bhAga rahatA hai AThaso unnIsa 819 muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga muhUrtanA khAsiyA cauda bhAga vItyA pachI bIjI zrAviSTI amAsa samApta thAya che. have trIjI zrAviSThI amAsane vicAra karavAmAM Ave te te yuganI AdithI Arambha karIne pacIsanI gaNatrIthI thAya che, te pUrvakti dhruvarAzI dArRkhyuM che tene pacIsathI guNavAmAM Ave te 1650/1253 sALasA pacAza muhUta tathA eka murhutanA khAsiyA esA pacAsa tathA khAsaDiyA eka bhAganA saDasaDayA pacIsa bhAga thAya che. Ane cArasA beMtAlIsa 442 muhUrta tathA eka muhUrtInA khAsiyA chetAlIsa bhAga (442) thI pahelA uttarASADhA sudhInA zeAdhanaka nakSatrA zuddha thAya che. tathA pachIthI 1208 bArase ATha muhUrta tathA eka muhUtanA khAsiyA gaNyAzI bhAga klR tathA khAsiyA eka bhAganA saDasaThayA pacIsa bhAga rahe che. AisA egaNIsa 819 muhUrta tathA eka muhUtanA khAsasiyA cAvIsa bhAga 4 tathA eka bAsiyA bhAganA saDasiyA chAsaTha dRz zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtra bhAgaiH ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTpaSTayA saptaSaSTibhAgaireko nakSatraparyAyaH zuddhayati, tadA sthitAni 389 / 54 / 26 pazcAta trINi zatAni ekonanavatyadhikAni muhUrtAnAm ekasya ca muhUrtasya catuHpaJcAzat dvApaSTibhAgAH, ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaviMzatiH saptapaSTibhAgAH iti / tato bhUyastribhirnavottarairmuhUrtazatairekasya ca muhUrtasya caturviMzatyA dvASaSTibhAgairekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTpaSTayA saptapaSTibhAgairabhijidAdIni rohiNikA paryantAni zoddhayante, tadA sthitAH pazcAt muhUrtAnAm azItiH 80 ekasya ca muhUrtasya ephonatriMzat dvASaSTibhAgAH 3 ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptaviMzatiH saptaSaSTibhAgAH tataH triMzatAmuhUrtamRgaziraH zuddhaM, sthitAH 50 pazcAzanmuhUrtAH, tatazca paJcadazabhirArdrA zuddhA, sthitAH 50-15-35 paJcatriMzat AgataM punarvasu nakSatraM paJcaviMzatimuhUrteSu ekasya ca muhUrtasya ekonatriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptaviMzatau saptapaSTibhAgeSu gateSu kA sarasaThiyA chiyAsaTha bhAga se eka nakSatra paryAya zuddha hotA hai / pazcAt tInaso navAsI muharta 389 / tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA 4 copana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chavIsa bhAga rahatA hai / tatpazcAt phira se tInaso nava 309 muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAsaTha bhAga se abhijit nakSatra se lekara rohiNI paryanta ke nakSatra zuddha hote haiM / tadantara pazcAt assI 80 muharta tathA eka muhUte kA bAsaThiyA untIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sattAvIsa bhAga raha jAtA hai usameM se tIsa muhUrta se mRgazira nakSatra zuddha hotA hai| pazcAt 50 pacAsa muharta rahatA hai usameM se paMdraha muhUrta se ArdrA nakSatra zuddha hotA hai pazcAt 50-15=35 paiMtIsa rahatA hai aba punarvasu nakSatra AtA hai vaha pacIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA untIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA satAvIsabhAga bhAgathI eka nakSatra paryAya zuddha thAya che. pachIthI traNaso nevAsI muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cepana bhAga 2 tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA 24 chavIsa bhAga rahe che, te pachI pharIthI traNasenava 309 muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA jevIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA chAsaTha bhAgathI abhijIta nakSatrathI laIne rehiNI paryantanA nakSatra zuddha thAya che. te pachI esI 80 muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsayiA ogaNatrIsa bhAga rUDu tathA bAsathiA eka bhAganA saDasaThiyA satyAvIsa bhAga 27 rahI jAya che. temAMthI trIsa muhUrtathI mRgazIra nakSatra zuddha thAya che, pachIthI pacAsa 50 muhUrta rahe che. temAMthI paMdara muhUrtathI AdranakSatra zuddha thAya che, te pachI 50-15=35 pAMtrIsa muharta rahe che. have punarvasu nakSatra Ave che. te paccIsa muhUrtanA bAsaThiyA egaNa trIsa bhAga 2 tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasahiyA satyAvIsa bhAga 27 vIte tyAre zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam tRtIyAM zrAviSThIm amAvAsyAm parisamApayati, evaM caturthI zrAviSTim amAvAsyAm AzleSA nakSatraM prathamasya muhUrtasya saptamu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekacatvAriMzati saptapaSTibhAgeSu gateSu / / parisamApayati / paJcamI zrAviSThIm amAvAsyAM puSyanakSatraM triSu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya dvicatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya catuHpaJcAzati saptapaSTibhAgeSu gateSu / 33 / etAvanmiteSu gateSu yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamAptimupanayati / itthameteSAM spaSTatayA gaNitabhAvanAM pradarya bhagavAn kathayati-'evaM eeNaM abhilAveNaM Netabba' evam etena khalu abhilApena netavyam / evaM-pUvoMktaniyamAnusAram, etena pUrvoditena abhilApenaAlApakena zeSamapi sarvam amAvAsyAjAtaM netavyaM-bAkyakrameNa saMyojanIyaM tato vizeSamAha-'poTavayA do NakkhattA joeMti' prauSThapadI dve nakSatre yungktH| prauSThapadI-bhAdrapadamAsabhAvinIm amAvAsyAM dve eva nakSatre yathAyogaM candreNa sArddha saMyujya tAM bhAdrImamAvAsyAM jAne para tIsarI zrAviSThI amAvAsyA ko samApta karatA hai / evaM cauthI AviSTI amAvAsyA ko azleSA nakSatra prathama muhUrta kA bAsaThiyA sAta bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA iktAlIsa bhAga se samApta karatA hai| pAMcavIM pAviSTI amAvAsyA ko puSya nakSatra tIna muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bayAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA copana bhAga 3 / 3 / 4 itanA pramANa se yathAyoga candra ke sAtha yoga prApta kara ke samApta karatA hai / isa prakAra inakI spaSTa rIti se gaNita bhAvanA pradarzita karake punaH bhagavAna kahate haiM (evaM eeNaM abhilAveNaM NetavvaM) isa prakAra pUrvokta niyamAnusAra isa pUrvakathita AlApaka se amAvAsyA viSayaka zeSa sabhI kathana vAkyakrama se yojita kara leveM / vizeSa kathana kahate haiM (pohavayA do NakkhattA joeMti) proSThapadI mAne bhAdrapada mAsa bhAvinI amAvAsyA do nakSatra se candra trIjI zrAviSThI amAvAsyAne samApta kare che. cethI zrAviSThI amAvAsyAne azleSA nakSatra pahelA muhUrtanA bAsaThiyA sAta bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA ekatAlIsa bhAga thI samApta kare che. pAMcamI zrAvichI amAsane puSya nakSatra traNa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA beMtAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA cepana bhAga 3 E ATalA pramANathI yathA gya caMdranI sAthe vega prApta karIne samApta kare che. A rIte amAsa saMbaMdhI spaSTa zata gaNita sAnA tApIna zIthI bhagavAn zrI cha-(evaM eeNaM abhilAveNaM NetavvaM) A rIte pUrvokta niyamAnusAra A pUrvakathita AlApakethI amAvAsyAnA saMbaMdhI bAkInuM saghaNu 4thana 14yabhathI yo seva. vizeSa prathana sUtrA2 4 cha-(poTuvayA do NakkhattA joeMti) prISTapahI arthAt maa421|| bhAsanI amAsa me nakSatrathA yadranI sAthe ythaayo| yo| zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ 828 sUryaprajJaptisUtre pariNamayataH / 'taM jahA-punvAphagguNI uttarAphagguNI' tadyathA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI / tadyathA-yathAtra kramo vartate pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI ceti dve eva nakSatre prauSThapadImamAvasyAM parisamApayataH / yatra sUtrapAThakramazcaivaM jJAtavyaH / 'tA pohavaiNNaM amAvAsa kai NakkhattA joeMti' tA doNNi NakkhattA joeMti taM jahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI ya' tAvat prauSThapadIM khalu amAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti / , iti gautamasya praznAnantaraM bhagavAnAhatAvat dve nakSatre yuktaH tadyathA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI ceti / atrApi nakSatradvayayogastu vyavahArazaiva prtipaaditH| paramArthato vAstavadRzA tu punastrINi nakSatrANi prauSThapadImamAvAsyAM parisamAptimupanayantIti jJAtavyaM tadyathA-maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlguno ceti trINi nakSatrANi yathAsambhavaM candreNa saha saMyujya bhAdrIm amAvAsyAM pariNamayanti / tatra prathamAM prauSThapadImamAvAsyAm uttarAphAlgunI nakSatraM 4 / / / OM catuSu muhUrteSu ekasya ca ke sAtha yathAyoga yoga kara ke usako samApta karatA hai (taM jahA putvAphagguNI uttarAphaggunI) ve do nakSatra isa prakAra se haiM pUrvAphalgunI evaM uttarAphalgunI ye do nakSatra proSThapado amAsa ko samApta karatA hai| yahAM para sUtrapATha kA krama isa prakAra se haiM-(tA pohavaiNNaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti, tA doNNi NakvattA joeMti taM jahA putvAphagguNI uttarAphagguNIya) zrIgautamasvAmI pUchate hai kI proSThapadI amAvAsyA kitane nakSatroM kA yoga karatI hai ? uttara meM zrIbhagavan kahate haiM pUrvAphAlgunI evaM uttarAphalgunI ye do nakSatra kA yoga karate haiN| yahAM para bhI do nakSatroM ke yoga kA kathana vyavavahAra dRSTi se hI pratipAdita kiyA hai / paramArtha dRSTi se mAne vAstavika dRSTi se to tIna nakSatra prauSThapadI amAvAsyA ko samApta karatA hai ve tIna nakSatra isa prakAra se haiM maghA, pUrvAphAlgunI evaM uttarAphAlgunI ye tIna nakSatra yathAsaMbhava candra ke sAtha yoga kara ke bhAdrapadI amAvAsthA ko samApta karate haiN| unameM prathama zrAviSThI 4zana tana samAsa 42 che. (taM jahA puvvAphagguNI uttarAphagguNI) me me nakSatra 2 pramANe che pUrvAphAgunI ane uttarAphAlganI A be nakSatra prauThapadI amAsane samApta kare che. mahI yA suutraa6ne| ma 2 pramANe che.-(tA povaiNNaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti, tA doNi NakkhattA joeMti, taM jahA-putvAphagguNI utarAphagguNI ya)zrIgautabhasvAmI pUche cha ke-prauSThapadI amAvAsyA keTalA nakSatrono vega kare che? uttaramAM zrIbhagavAna kahe che. kepUvaphALunI ane uttarAphAlganI e be nakSatrano yoga kare che. ahIMyAM paNa be nakSatronA ganuM kathana vyavahAra daSTithI ja pratipAdita karela che, vAstavika daSTithI te traNa nakSatra kaSTapadI amAvAsyAne samApta kare che. e traNa nakSatro A pramANe che. maghA, pUrvAphAlgunI ane uttarAphAlganI A traNa nakSatra yathAsaMbhava caMdranI sAthe ega karIne bhAdaravA mAsanI amAsane samApta kare che. temAM pahelI zrAviSThI amAsane uttarAphAlgunI nakSatra kA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 829 muhUrttasya SaDviMzatau dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dva SaSTibhAgasya dvayoH saptaSaSTibhAgayoH atikrAntayoH prathamA proSThapadI amAvAsyAM parisamAptiM yAti / tato dvitIyAM prauSThapadIm amAvAsyAM pUrvAphAlgunI nakSatraM saptasu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya ekaSaSTau dvASaSTibhAgeSu ekasya cadvApaSTibhAgasya paJcadazasu saptaSaSTibhAgeSu 7 / hai / etAvanmiteSu atikrAnteSu parisamAptimupanayatIti / tataH tRtIyAM prauSThapadImamAvAsyAM maghAnakSatram ekAdazasu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya catustriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya aSTAviMzatau saptaSaSTibhAgeSu 11 / / etAvanmiteSu gateSu parisamAptimupanayati tAM tRtIyAM prauSThapadImamAvAsyAmiti / tataH caturthI proSThapadImamAvAsyAM punaH pUrvAphAlgunI nakSatram ekaviMzatau muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya dvAdazasu dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvicatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu 21 / / etAvanmiteSvatikrAnteSu pUrvAphAlgunI nakSatraM tAM caturthI proSThapadImamAvAsyAM amAvAsyA ko uttarAphAlgunI nakSatra 4 / 13 / cAra muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chAIsa bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA do bhAga vItane para pahalI proSThapadI amAvAsyA ko samApta karatA hai / pazcAt dUsarI proSThapadI amAvAsyA ko pUrvAphAlgunI nakSatra sAta muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ikasaTha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paMdraha bhAga itanA pramANa vItane para dUsarI prauSThapadI amAvAsyA samApta hotI hai / tadanantara tIsarI prauSThapadI amAvAsyA maghA nakSatra gyAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA vAsaThiyA cautIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA aThAIsa bhAga 11 itanA pramANa vItane para samApta hotI hai / tadanantara cauthI proSThapadI amAvAsyA ko punaH pUrvAphAlgunI nakSatra ikkIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bAraha bhAga evaM bAsaThiyA eka bhAgakA saDasaThiyA bayAlIsa bhAga 213 itanA pramANa vItane para pUrvAphAlgunI nakSatra usa z/? cAra muhUta' tathA eka muhUrtanA khAsiyA chavvIsa bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasaThayA e bhAga vIte tyAre pahelI prauSThapadI amAvAsyAne samApta kare che, te pachI bIjI prauSThapadI amAsane pUrvAphAlgunI nakSatra sAta muhUrta tathA eka muhUrtanA khAsasiyA ekasaTha bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasiyA paMdara bhAga chApa ATaluM pramANa vIte tyAre bIjI prauSThapadI amAvAsyA samApta thAya che. te pachI trIjI prauSThapadI amAsa madhA nakSatra agIyAra muhUrta tathA eka muhUtanA khAsiyA cotrIsa bhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasiyA aThyAvIsa bhAga 11) zadru ATaluM pramANa vIte tyAre samApta thAya che. te pachI cAthI praupadI amAvAsyAne pharIthI pUrvAphAlgunI nakSatra ekavIsa muhUta tathA eka muhUtanA khAsiyA khAra bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDasaThayA aeMtAlIsa bhAga 21 / / ATaluM pramANu vItatAM pUrvAphAlgunI nakSatra e zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ 830 sUryaprajJaptisUtre pariNamayati / tataH paJcamI prauSThapadImamAvAsyAM punarmaghAnakSatraM caturvizatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya saptacatvAriMzati dvApaSTibhAgemu ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcapaJcAzati saptapaSTibhAgeSu 24 / / etAvanmiteSu atikrAnteSu tA paJcamI prauSThapadImamAvAsyAM maghAnakSatra parisamAptimupanayatIti parisphoTArthapratipAdikA bhAvaneti / atha AzvinyAdInAmamAvAsyAnAM pAThakrameNa sUtranyAsaH 'tA AsoiNNaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti tA doNNi NakkhattA joeMti taM jahA-hattho cittA ya' tAvat AzvinImamAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti / tAvat dve nakSatre yuktH| tadyathA hastazcitrA ca / tAvaditi prAgvat hastazcitrA ceti dve eva nakSatre AzvinI-AzvinamAsabhAvinImamAvAsyAM yathAsambhavaM candreNa saha saMyujya prismaaptimupnytH| atrApyuktakramo vyavahAradRzaiva jnyeyH| paramArthatastu AzvayujImamAvAsyAM trINi nakSatrANi yuJjanti, uttarAphAlgunI hastazcitrA ceti / tatra prathamAcaturthI prauSThapadI amAvAsyA ko samApta karatA hai| tatpazcAt pAMcavIM prauSTha. padI amAvasyA ko punaH maghA nakSatra covIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA suDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pacapana bhAga 24 itanA pramANa vyatIta hone para usa pAMcavI prauSTapadI amAvAsyA ko maghA nakSatra samApta karatA hai isa prakAra se spaSTArtha pratipAdita bhAvanA kahI hai| aba azvinI Adi amAvAsyA kA sUtrapATha ke kathana pUrvaka kathana karate haiM-(tA AsoiNNaM amAvAsa kai NavattA joeMti tA doNi NakvattA joeMti taM jahA hattho cittA ya) azvina mAsa bhAvinI amAvAsyA kA kitane nakSatra yoga karate haiM ? hasta evaM citrA ye do nakSatra yoga karate haiN| arthAt hasta evaM citrA ye do nakSatra AzvinI amAvAsyA ko yathAsambhava caMdra ke sAtha yoga kara ke samApta karatA hai / yaha krama yahAM para vyavahAra dRSTi se jAnanA cAhiye, vAstavika rIti se to AzvayujI amAvAsyA ko uttraacethI prauSThapadI amAsane samApta kare che, te pachI pAMcamI prauSThapadI amAsane pharIthI maghA nakSatra vIsa muhUrtanA bAsaThiyA suDatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA paMcAvana bhAga ATaluM pramANa vIte tyAre e pAMcamI prauSThapadI amAsane maghA nakSatra samApta kare che. A rIte spaSTArtha bedhaka bhAvanA kahI che. have azvinI vigere amAvAsyAnA sUtrapAThanA kama pUrvaka kathana karavAmAM Ave che- (tA AsoiNNaM amAvAMsaM kai NakkhatA joeMti tA doNi NakkhattA joeMti taM jahA hattho cittA ya) mAso bhAsanI sabhAsanA DeTA nakSatra yo 42 cha ? 92ta mane yitrA meM nakSatra A mAsanI amAsane yathAsaMbhava caMdranI sAthe ga karIne samApta kare che, A kama ahIMyAM vyavahAra daSTithI samaja. vAstavika rIte te A mAsanI amAsane uttarAphAlganI ane hasta tathA citrA e traNa nakSatra ga kare che. temAM pahelI AzvinI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 831 mAzvayujImamAvAsyAM hastanakSatraM paJcaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya ekatriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya triSu saptapaSTibhAgeSu gateSu 2533 / etAvanmiteSvatikrAnteSu parisamAptimupanayati / tato dvitIyAmAzvayujImamAvAsyAm uttarAphAlgunI nakSatraM catuzcatvAriMzati muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya caturpu dvApaSTibhAgeSu ekasya dvApaSTibhAgasya SoDazasu saptapaSTibhAgeSu gateSu 44 / / etattulyeSu atikrAnteSu dvitIyAM tAm AzvayujIm amAvAsyAm uttarAphAlgunInakSatraM parisamAptimupanayati / tatastRtIyAmAzvayujImamAvAsyAM punaruttarAphAlgunI'kSatrameva saptadazasu muhUrteSu ekasya ca muhartasya ekonacatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekonaviMzati saptapaSTibhAgeSu 17 / 3 / etanmiteSvatikrAnteSu parisamApayati / tataH caturthIm AzvayujImamAvAsyAM punaH hastanakSatraM dvAdazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya saptadazasu dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya tricatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu phAlgunI, hasta evaM citrA ye tIna nakSatra yoga karate haiN| unameM pahalI AzvinI amAvAsyA ko hasta nakSatra pacIsa muhUrta evaM eka muharta kA bAsaThiyA ika tIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tIna bhAga vyatIta hone para 25 samApta hotI hai| pazcAt dUsarI AzvinI amAvAsyA ko uttarAphalgunI nakSatra cuvAlIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cAra bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA solaha bhAga 444 vyatIta hone para dUsarI AzvinI amAvAsyA ko uttarAphAlgunI nakSatra samApta karatA hai| tadanantara tIsarI AzvayujI amAvAsyA punaH uttarAphAlgunI nakSatra hI satraha muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA unacAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unatIsa bhAga 17 atikrAnta hone para samApta hotI hai| tadanantara cauthI AzvinI amAvAsyA ko punaH hasta nakSatra bAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA amAsane hasta nakSatra pacIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsakyiA ekatrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA traNa bhAga vIte tyAre 25TTarephrijA samApta thAya che. te pachI bIjI Aso mAsanI amAsane uttarAphAlvanI nakSatra cuMmAlIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cAra bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasakiyA soLa bhAga 44 IMphAruM vIte tyAre bIjI Aso mAsanI amAsane uttarAphAgunI nakSatra samApta kare che. te pachI trIjI AnI amAvAsyAne pharIthI uttarAphAlgunI nakSatra ja sattara muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaDiyA ogaNacALIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA ogaNatrIsa bhAga 172phA2A vIte tyAre samApta thAya che. te pachI cothI AzvinI amAvAsyAne pharIthI hasta nakSatra bAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA sattara bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA seMtAlIsa bhAga vIte tyAre 1rAzaE ATaluM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ 832 sUryaprajJaptisUtre 54 gateSu 12 / / etatulyeSvati krAnteSu pariNamayati / tataH pazcamImAzvayujImamAvAsyAm uttarAphAlgunI nakSatraM triMzati muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya dvipaJcAzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya catuH paJcAzati saptaSaSTibhAgeSu 30 / / etanmAtreSu gateSu parisamAptimupanayati / atha 'kattiyaNNaM sAi visAhA ya' kArttikIM svAtIvizAkhA ca / atrApyevaM sUtrapAThakramo yathA - 'tA kattiyaNNaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ! tA doNi NakkhatA joeMti / taM jahA - sAI bisAhA ya' tAvat kArttikI mamAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti tAvat dve nakSatre yuGktaH / tadyathA - svAtI vizAkhA ca / gautamasya praznAnantaraM bhagavAn kathayatisvAtIvizAkhA ceti dve nakSatre kArttikImamAvAsyAM yathAsambhavaM candreNa saha saMyujya pari mAptimupanayataH / iyamapyuktiH vyavahAradRzaiva jJeyA, paramArthatastu trINi nakSatrANi kArttikIm amAvAsyAM yuJjanti / tadyathA svAtIvizAkhAcitrA ceti trINi nakSatrANi yuJjanti / tatra tAlIsa bhAga vyatIta hone para 12 itanA tulya atikrAnta hone para samApta hotI hai tatpazcAt pAMcavIM AzvayujI amAvAsyA ko uttaraphAlgunI nakSatra tIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA bAvana bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA copana bhAga 30|| itanA mAtra vyatIta hone para samApta hotI hai / ( kattiNaM sAi visAhA ya) kArtikI amAsa ko svAtI evaM vizAkhA nakSatra yoga karatA hai| yahAM para isa prakAra se sUtrapATha kA krama hotA hai (tA kattiiraNaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti, tA doNi NakkhattA joeMti taM jahA sAI visAhA ya) kArtikI amAvAsyA kA kitane nakSatra yoga karate haiM ? do nakSatra yoga karate haiM svAtI evaM vizAkhA, arthAt svAtI evaM vizAkhA ye do nakSatra kArtikI amAvAsyA kA yathAsaMbhava candra ke sAtha yoga kara ke samApta karatA hai / yaha kathana bhI vyavahAra dRSTi se hI samajanA, vAstavika rIti se to tIna nakSatra kArtikI amAvAsyA ko yoga karate haiM, jo isa prakAra pramANu vIte tyAre samApta thAya che. te pachI pAMcamI Ase| mAsanI amAsane uttaraphAlgunI nakSatra trIsa muhUta ane eka muhUrtanA khADiyA bAvana bhAga tathA eka mAsahiyA lAganA saDasahiyA yopana lAga 30 hai| vIte tyAre samApta thAya che, katti - yaNNaM sAI visAhAya) artiDI abhAsano svAtI bhane vizAkhA nakSatra yoga kare che, khaDIyAM sUtrapATha ubhA pramANe che - tA kattiyaNNaM amAvAsa kai NakkhattA joti ? doNi NakkhattA joti taM jahA - sAI bisAhA ya) atiDI abhAsano DeMTalA nakSatra yoga kare che e nakSatro yoga kare che te e nakSatranA nAma svAtI ane vizAkhA che. arthAt svAtI ane vizAkhA nakSatra kArtikI amAsanA yathAsaMbhava caMdranI sAthe yAga karIne samApta kare che. A kathana paNa vyavahAra dRSTithI ja samajavuM. vAstavika rIte te traNu nakSatra kArtikI amAsane zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam prathamAM kArtikImamavAsyAM vizAkhAnakSatraM SoDazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya SaTtriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya catuSu saptapaSTibhAgeSu 16 / / etanmiteSu gateSu parisamAptimapanayati prathamAM kArtikImamAvAsyAM vizAkhAnakSatramiti / tato dvitIyAM kArtikImamAvAsyAM svAtInakSatraM paJcasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya dvAviMzatau dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya saptadazasu saptapaSTibhAgeSu 5 / / etAvat mAtreSu atikrAnteSu pariNamayati / tatastRtIyAM kArtikImamAvAsyAM citrAnakSatram aSTasu muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya catuzcatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya triMzati saptaSaSTibhAgeSu 8 / / 37 etanmiteSu gateSu parisamAptimupanayati / tataH caturthI kArtikImamAvAsyAM vizAkhAnakSatraM trayodazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya dvAviMzatau dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya catuzcatvAriMzati saptapaSTibhAgeSu 13 / / etanmiteSu gateSu parisamApayati tataH paJcamI hai-svAtI vizAkhA evaM citrA ye tIna nakSatra kA yoga karate haiN| unameM pahalI kArtikI amAvAsyA ko vizAkhA nakSatra solaha muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA chattIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cAra bhAga parimita kAla gata 16 // hone para prathama kArtikI amAvAsyA ko vizAkhA nakSatra samApta karatA hai / tadanantara dUsarI kArtikI amAvAsyA ko svAtI nakSatra pAMca muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bAIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA satraha bhAga 5 / 3 / itanA mAtra vyatIta hone para samApta karatA hai| tatpazcAt tIsarI kArtikI amAvAsyAko citrA nakSatra ATha muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cuvAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tIsa bhAga 81 / itanA parimita vyatIta hone para samApta hotI hai| tatpazcAt cauthI kArtikI amAvAsyA ko vizAkhA nakSatra teraha muharta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA bAvIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasa ga kare che, je A pramANe che. svAtI, vizAkhA ane citrA A traNa nakSatrane yoga kare che. temAM pahelI kArtikI amAsane vizAkhA nakSatra soLa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA chatrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA cAra bhAga 1dAphA jeTale kALa vyatIta thAya tyAre pahelI kArtikI amAsane vizAkhA nakSatra samApta kare che. te pachI bIjI kAti kI amAsane svAtI nakSatra pAMca muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA bAvIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasahiyA sattara bhAga pAchA ATalA bhAga mAtra vIte tyAre samApta kare che. te pachI trIjI kArtikI amAsane citrA nakSatra ATha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cuMmALIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA trIsa bhAga dArU rUNA ATaluM pramANa vItI gayA pachI samApta thAya che. te pachI cothI kArtikI amAsane vizAkhA nakSatra tera muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA bAvIsa bhAga tathA bADiye eka bhAganA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ 834 sUryaprajJaptisUtre kArtikImamAvAsyAM citrAnakSatram ekaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya saptapazcAzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptapazcAzati saptaSaSTibhAgeSu 21 / / etattulyeSu gateSu parisamAptimupanayati iti / 'tA maggasiraM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti, tA tiNNi NakkhattA joeMti, taM jahA-aNurAhA jeTThAmUlo' tAvat mArgazIrSIm amAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti tAvat trINi nakSatrANi yunanti, tadyathA anurAdhA jyeSThAmUlaM ca / gautamasya praznAnantaraM bhagavAn kathayati bho ! zrUyatAM anurAdhAjyeSThAmUlaM ceti trINi nakSatrANi mArgazIrSamAsabhAvinImamAvAsyAM yuJjanti / yathAsambhavaM candreNa saha saMyujya parisamAptimupanayanti tatra imAni trINi api nakSatrANi mArgazIrSImamAvAsyAM parisamAptimupanayantItyatra kramo yathA prathamAM mArgazIrSImamAvAsyAM jyeSThAnakSatraM saptasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya ekacatvAriMzati dvASaSTibhAgeSu ThiyA cuvAlIsa bhAga 13 / 3 / 44 itanA parImita gata hone para samApta hotI hai| tadanantara pAMcavIM kArtikI amAsa ko citrA nakSatra ikkIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sattAvana bhAga 21 / itanA tulya vyatIta hone para samApta hotI hai / (tA maggasiraM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA tiNi NakkhattA joeMti taM jahA aNurAhA jeTTA mUlo) mArgazIrSa mAsa kI amAvAsyA kA kitane nakSatra yoga karate haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI kA prazna sunakara bhagavAn kahate haianurAdhA, jyeSThA evaM mUla ye tIna nakSatra mArgazIrSa mAsa kI amAvAsyA kA yoga karate haiM, arthAt yathAsambhava caMdra ke sAtha yoga kara ke unako samApta karate haiM, ye tIna nakSatra mArgazIrSa mAsa kI amAvAsyA ko samApta karate haiM unakA krama isa prakAra se hai-prathama mArgazorSa mAsa kI amAvAsyA ko jyeSThA nakSatra sAta muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA ikatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA saDasaThiyA cuMmALIsa bhAga 1kAruM chuM heruM ATaluM pramANa vItyA pachI samApta thAya che. te pachI pAMcamI kArtikI amAsane citrA nakSatra ekavIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA khAsa ThiyA sattAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA sattAvana bhAga 21 ATalA pramANa tulya kALa vItyA pachI samApta thAya che. (tA maggasiraM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA tiSNi NakkhatA joaiti taM jahA aNurAhA jedrA mUlo) bhAga22 bhAsanI mamAsano DeTamA nakSatra yo 42 cha ? - pramANe zrIgautamasvAmIne prazna sAMbhaLIne bhagavAn zrI uttaramAM kahe che ke-anurAdhA, jayeSThA, ane mRLa A traNa nakSatra mAgazara mAsanI amAsane vega kare che. arthAt yathAsaMbhava caMdranI sAthe bhegA karIne tene samApta kare che. A traNa nakSatra mAgazara mAsanI amAsane samApta kare che tene krama A pramANe che-pahelI mAgazara mAsanI amAsane jyeSThA nakSatra sAta muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA ekatAlIsa bhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam dareka ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcasu saptaSaSTibhAgeSu 7 / / etAvati gateSu prathamAM mArgazIrSImamAvAsyAM jyeSThA nakSatraM pariNamati / tato dvitIyAM mArgazIrSImamAvAsyAM anurAdhAnakSatram ekAdazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya caturdazasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya aSTAdazasu saptaSaSTibhAgeSu 11 / / etAvanmiteSu gateSu parisamAptimupanayati / tatastRtIyAM mArgazIrSImamAvAsyAM vizAkhAnakSatram ekonaviMzati muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya ekonapazcAzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekatrizati saptaSaSTibhAgeSu 19 / / / / etAvati atikrAnteSu parisamAptimupanayatIti / tataH caturthI mArgazIrSImamAvAsyAm anurAdhAnakSatraM caturvizatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya saptaviMzatau dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcacatvAriMzati saptaSaSTibhAgeSu 24 / / / etattulyeSu gateSu parisamAptimupanayati / tataH paJcamI mArgazIrSImamAvAsyAM vizAkhAeka bhAga kA saDasaThiyA pAMca bhAga 7 / itanA vyatIta hone para prathama mArgazIrSI amAvAsyA ko jyeSThA nakSatra samApta karatA hai / tatpazcAt dUsarI mArgazIrSI amAvAsyA ko anurAdhA nakSatra gyAraha muharta tathA eka muharta kA bAsaThiyA caudaha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA aThAraha bhAga 11 / 1 / / itanA vyatIta hone para samApta hotI hai| tatpazcAt tIsarI mArgazIrSa kI amAsyA ko vizAkhA nakSatra unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ikatIsa bhAga 29 / 16 / itanA vyatIta hone para samApta hotI hai / tatpazcAt cauthI mArgazIrSa mAsa kI amAvAsyA ko anurAdhA nakSatra covIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satAisa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paiMtAlIsa bhAga 2431 itanA vyatIta hone para samApta hotI hai / tatpazcAt pAMcavIM mArgazIrSI amAvAsyA ko vizAkhA nakSatra tyaasaDasaThiyA pAMca bhAga 7 4 ATaluM pramANa vIte tyAre pahelI mAgazara mAsanI amAsane ceSThA nakSatra samApta kare che. te pachI bIjI mAgazara mAsanI amAsane anurAdhA nakSatra agyAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cauda bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasadhdhiA aDhAra bhAga 11Ada ATaluM pramANa vItyA pachI samApta thAya che. te pachI trIjI mAgazara mAsanI amAsane vizAkhA nakSatra ogaNatrIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA ogaNapacAsa bhAga tathA bAsakyiA eka bhAganA saDasayi ekatrIsa bhAga rahA phUla ATaluM pramANa vItatAM samApta thAya che. te pachI cethI mAgazara mAsanI amAsane anurAdhA nakSatra vIsa muhUrta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA satyAvIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA pistAlIsa bhAga 244 ATaluM pramANa vItyA pachI samApta thAya che te pachI pAMcamI mAgazara mAsanI amAsane vizAkhA nakSatra teMtA. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre nakSatraM tricatvAriMzati muharteSu ekasya ca muhUrtasya sambandhino dvASaSTibhAgasya aSTApazcAzati saptapaSTibhAgeSu 43 / / etAvanmiteSu atikrAnteSu tAM pazcamI mArgazIrSamAsabhAvinImamAvAsyAm anurAdhAnakSatraM samApayati / 'posiM puvAsADhA uttarAsAdA' pauSIM pUrvASADhA uttarASADhA / atrApi sUtrapAThakramo yathA-'tA posiM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA doNi NakkhattA joeMti, taM jahA-puvvAsADhA ya uttarAsADhA ya' tAvat pauSImamAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti ? tAvat dve nakSatre yuktaH tadyathA pUrvASADhA ca uttarASADhA ca / gautamakRtapraznasyottaraM bhagavAn kathayati pUrvASADhottarASADheti dve eva nakSatre pauSamAsabhAvinImamAvAsyAM yathAyogaM candreNa saha saMyujya parisamAptimupanayati iti / tathAhi-prathamAM pauSomamAvAsyAM pUrvApADhAnakSatram aSTAviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya SaviMzatI dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya paTsu saptapaSTibhAgeSu 28 / / / etAvati gateSu lIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA aThAvana bhAga 433 itanA parimita vyatIta hone para pAMcavIM mArgazIrSa mAsa kI amAvAsthA ko anurAdhA nakSatra samApta karatA hai / (posi puvvAsADhA uttarAsADhA) poSI amAvAsyA ko pUrvASADhA evaM uttarASADhA nakSatra samApta karatA hai / yahAM para bhI sUtrapATha kA krama isa prakAra se haiM-(tA posi amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA doNi NakkhattA joeMti, taM jahA puvvAsADhA ya uttarAsADhA ya) zrIgautamasvAmI pUchate haiM ki poSa mAsa kI amAvAsyA ko kitanA nakSatra samApta hai uttara meM bhagavAn kahate haiM-pUrvApADhA evaM uttarASADhA ye do nakSatra pauSa mAsa kI amAvAsyA ko yathAyoga candra ke sAtha saMyoga kara ke samApta karatA haiM / jaise ki-pahalI pauSa mAsa kI amAsa ko pUrvASADhA nakSatra aThAisa muhUrta tathA eka muhUrta kA chAIsa bAsaThiyA bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA cha bhAga 28 lIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA bhAga tathA saDasaThiyA aAvana bhAga 43 pada ATaluM pramANa vItyA pachI mAgazara mAsanI pAMcamI amAsane anurAdhA nakSatra samArata 42 cha, posiM puvAsADhA uttarAsADhA) pauSa mAsanI sabhAsane pUrvASADhA bhane uttarASADhA nakSatra samA 42 cha. maDIyA 54 suutraane| ma 2 // pramANe cha-(tA posiM amAvAsaM kai NavattA joeMti tA doNi NakkhattA joeMti, taM jahA-puyAsADhA ya uttarAsADhA ya) zrI gautabhAvAbhI pUche che / poSamAsanI sabhAsane 21 nakSatrI samApta 42 che ? uttaramAM bhagavAna zrI kahe che ke pUrvASADhA ane uttarASADhA A be nakSatra piSamAsanI amAsane yathAyogya caMdranI sAthe saMga karIne samApta kare che. jema ke-pahelI piSa mAsanI amAsa pUrvASADhA nakSatra aDhAra muhUrta tathA eka muhUrtanA chavvIsa bAsaDiyA bhAga tathA be saThiyA eka bhAganA saDasaThayA cha bhAga 28 phADhDhA ATaluM pramANa vItyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 837 pariNamati / tato dvitIyAM pauSImamAvAsyAM punarapi pUrvASADhA nakSatrameva dvayormuhUrtayoH ekasya ca muhUrtasya ekonaviMzatau dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya ekonaviMzatau saptaSaSTibhAgeSu 2 / / etattulyeSvatikrAnteSu parisamApayati / tataH tRtIyAM pauSImamAvAsyAM adhikamAsabhAvinIm uttarASADhA nakSatram ekAdazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya ekonaSaSTau dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayastriMzatau saptapaSTibhAgeSu 11 / / OM etanmiteSu atikrAnteSu parisamAptimupanayati / tatazcaturthI pauSImamAvAsyAM pUrvASADhA nakSatraM paJcadazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya SaTpaJcAzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTcatvAriMzati saptapaSTibhAgemu 15 / / / etAvatiSu atikrAnteSu pariNamati / tataH paJcamI paupImamAvAsyAM mUlanakSatram ekonaviMzatI muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya pazcasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya ekonapaSTau saptapaSTibhAgeSu 19 / / etat itanA vyatIta hone para samApta hotI hai| tatpazcAt dUsarI poSI amAvAsyA ko phira se pUrvASADhA nakSatra hI do muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unnIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unnIsa bhAga 2 itanA vyatIta hone para samApta hotI hai / tatpazcAt tIsarI pauSa mAsa kI amAvAsyA jo adhika mAsa bhAvinI hai unako uttarASADhA nakSatra gyAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unasATha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tetIsa bhAga 11 / itanA vyatIta hone para samApta hotI hai| tatpazcAt cauthI poSamAsa kI amAvAsyA ko pUrvASADhA nakSatra pAMca muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chappana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chiyAlIsa bhAga 15 // 1 // itanA vyatIta hone para samApta hotI hai| tatpazcAt pAMcavIM pauSa mAsa kI amAvAsyA ko mUla nakSatra unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA pachI samApta thAya che. te pachI bIjI piSamAsanI amAsane pharIthI pUrvASADhA nakSatra ja be muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ogaNIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA egaNIsa bhAga rAjA ATaluM pramANa vItatAM samApta thAya che te pachI trIjI piSamAsanI amAsa ke je adhikamAsa saMbaMdhI che tene uttarASADhA nakSatra agIyAra muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ogaNasATha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasadhyiA tetrIsabhAga 116o ATaluM pramANa vItyA pachI samApta thAya che. te pachI cothI piSamAsanI amAsane pUrvASADhA nakSatra pAMca muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA chappanabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chetAlIsabhAga 15aa ATaluM pramANa vItatAM samApta thAya che. te pachI pAMcamI poSa mAsanI amAsa mUla nakSatra ogaNIsa muhUrta ane eka muhUrtana bAsaDiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ 838 sUryaprajJaptisUtre parimiteSu gateSu parisamAptimupanayatIti / 'mAhiM tiNNi abhiI savaNo dhaNiTTA' mAghIM trINi abhijit zravaNA dhaniSThA / atrApi krameNa sUtrAlApako yathA 'tA mAhiNaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA tiNNi NakkhattA joeMti, taM jahA abhiI savaNo dhaNiTThA ya' tAvata mAghI khalu amAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti ? tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti, tadyathA abhijit zravaNo dhaniSThA ca / tAvaditi prAgvat gautamasya jijJAsAM zrutvA bhagavAn kathayati tAvat mAghI mAghamAsabhAvinI khalu amAvAsyAm abhijit zravaNA dhaniSThA ceti trINi nakSatrANi yuJjanti-candreNa saha yathAsambhavaM saMyujya tAM mAghIm amAvAsyAM parisamAptimupanayantIti / atrApyevaMvidhokti rvyavahAradRzA jJeyA, pariniSThadRzAtvevaMvidhA jJeyA yathA prathamA mAghImamAvAsyAM zravaNA nakSatraM dazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya paviMzatau dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya aSTasu saptapaSTibhAgeSu 10 / / etAvanmiteSu saDasaThiyA unasaTha bhAga 19 / / itanA parimita bItane para samApta hotI hai| (mAhiM tini abhiI savaNo dhaNiTThA) mAgha mAsa kI amAsa ko abhijita, zravaNa evaM dhaniSThA ye tIna nakSatra samApta karate haiN| yahAM para bhI sUtrAlApaka kA krama isa prakAra se haiM-(tA mAhiNaNaM amAvAsaM kai NakhattA joeMti ? tA tiNi NakkhattA joeMti, taM jahA-abhiI savaNo dhaNiTThA ya) mAgha mAsa kI amAvAsyA kA kitanA nakSatra yoga karate haiM ? isa prakAra zrI gautamasvAmI kI jijJAsA ko jAnakara bhagavAn kahate haiM-mAgha mAsa kI amAvAsyA ko abhijit zravaNa evaM dhaniSThA ye tIna nakSatra candra ke sAtha yathAsaMbhava yoga kara ke usa mAdhI amAvAsyA ko samApta karate haiM / yahAM para yaha kathana vyavahAradRSTi se jAnanA, vAstavika dRSTi se to isa prakAra jAnanA cAhiye jaise ki-pahalI mAgha mAsa kI amAvAsyA ko zravaNa nakSatra dasa muharta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chAisa bhAga tathA eka bAsaThiyA saDasaThiyA ogaNasAITha bhAga 1}Ada ATaluM pramANa vItyA pachI samApta thAya che. (mAhiM tinni abhiI savaNo dhaNiTThA) bhASamAsanI mamAsane amita zravaNa bhane dhaniSThA e traNa nakSetre samApta kare che. ahIMyAM paNa sUtrapAThane kama A pramANe che. (tA mAhiNaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA tiNi NakkhavattA joeMti, taM jahA-abhiI, savaNo, dhaNivA ya) bhAdhamAsanI. bhAsane DeTA nakSatra 21 42 cha ? 2mA pramANe shriigautmsvAmInI jIjJAsAne jANIne uttaramAM bhagavAna zrI kahe che. mAghamAsanI amAsane abhijIta zravaNa ane dhaniSThA A traNa nakSatre caMdranI sAthe yathAsaMbhava yoga karIne e mAgha mAsanI amAsane samApta kare che. ahIMyAM A kathana vyavahAra daSTithI jANavuM vAstavika rIte te A pramANe samajavuM-jemake-pahelI mAghamAsanI amAsane zravaNa nakSatra dasamuhUrta ane eka muhUrtana bAsaThiyA chavvIsabhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA AThabhAga zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 839 atikrAntesu parisamApayati / tato dvitIyAM mAghIm amAvAsyAm abhijinakSatraM triSu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya paiviMzatau dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya viMzatau saptapaSTibhAgeSu gateSu 3 / / etanmiteSvatikrAnteSu tAM dvitIyAM mAghImamAvAsyAm abhijinnakSatraM parisamAptisupanayati / tataH tRtIyAM mAghImamAvAsyAM zravaNAnakSatraM trayoviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya ekonacatvAriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJca. triMzati saptapaSTibhAgeSu 23 / / / / etat tulyeSvatikrAnteSu pariNamati / tatazcaturthI mAdhImamAvAsyAm abhijinnakSatraM padasu muharteSu ekasya ca muhUrtasya saptatriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptacatvAriMzato saptapaSTibhAgeSu 6 / etat tulyeSu gateSu parisamAptimupanayati / tataH paJcamI mAghImamAvAsyAm uttarApADhA nakSatraM paJcaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya dazasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaSTI saptaSaSTibhAgeSu 25 / bhAga kA saDasaThiyA ATha bhAga 10 itanA vItane para samApta hotI hai ? dUsarI mAgha mAsa kI amAvAsyA ko abhijit nakSatra tIna muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA chAisa bhAga tathA eka bAsaThiyA bhAga kA saDasaThiyA vIsa bhAga 3|16itnaa parimita vyatIta hone para dUsarI mAgha mAsa kI amAsa ko abhijit nakSatra samApta karatA hai / tatpazcAt tIsarI mAghamAsa bhAvinI amAvAsyA ko zravaNa nakSatra teisa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unacA lIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paiMtIsa bhAga 23 / 134 itanA parimita vItane para samApta hotI hai| tatpazcAt cauthI mAgha mAsa kI amAvAsyA ko abhijit nakSatra chaha muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA settIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA suDatAlIsa bhAga 6 itanA pramANa tulya vyatIta hone para samApta hotI hai / tatpazcAt pAMcavIM mAgha mAsa kI amAsa ko uttarASADhA nakSatra pacIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA 126 nA ATaluM pramANa vItI gayA pachI samApta thAya che. bIjI mAghamAsanI amAsane abhijIta nakSatra traNa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA chavvIsabhAga tathA eka bAsaDiyA bhAganA saDasaThiyA vIsabhAga sArU ? ATaluM pramANa vItyA pachI mAghamAsanI bIjI amAsane abhijIta nakSatra samApta kare che. te pachI mAghamAsanI trIjI amAsane zravaNa nakSatra tera muharta tathA eka muhartAnA bAsaThiyA ogaNacAlIsabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA pAMtrIsa bhAga 232phA! ATaluM pramANa vItyA pachI samApta thAya che. te pachI cethI mAghamAsanI amAsane abhijIta nakSatra cha muhUrta ane eka muhUrtanAM bAsaThiyA saDatrIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA suDatAlIsabhAga dArUNArU ATaluM pramANu purUM thatAM samApta thAya che, te pachI pAMcamI mAgha mAsanI amAsane uttarASADhA nakSatra pacIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA dasabhAga tathA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ 840 sUryaprazaptistre 1 / etanmiteSvatikrAnteSu parisamAptimupanayatIti / 'phagguNI satabhisayA pucvapoTavayA uttarApoTTavayA' phAlgunIM zatabhiSA pUrvApauSThapadA uttarAprauSThapadA / atrApyevaM sUtrAlApako yathA-'tA phagguNI NaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA tiNNi NakkhattA joeMti, taM jahA satabhisayA puvvapoTuvayA uttarApoDhavayA ya' tAvat phAlgunIm amAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti ? tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti, tadyathA zatabhiSA pUrvAprauSThapadA uttarAprauSThapadA ca / phAlgunImamAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjatIti gautamasya jijJAsAvRttiM jJAtvA bhagavAnuttarayati tAvaditi prAgvat zatabhiSA pUrvAbhAdrapadA uttarAbhAdrapadA ceti trINi nakSatrANi phAlgunyAmamAvAsyAM yathAsambhavaM candreNa saha saMyujya phAlgunImamAvAsyAM parisamAptimupanayantIti / atrApi gaNitakriyayA bhAvanA procyate prathamAM phAlgunImamAvAsyAM pUrvAbhAdrapadA nakSatraM paTasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya ekatriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dasa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA sATha bhAga 25 / / itanA parimita vItane para samApta hotI hai| (pharaguNiM satabhisayA puvvapoTTavayA uttarApoTTavayA) phAgaNa mAsa kI amAvAsyA ko pUrvAproSThapadA evaM uttarAprauSThapadA nakSatra samApta karatA hai / yahAM para sUtrAlApakA krama isa prakAra se haiM-(tA phagguNI NaM amAvAsaM kA pakvattA joeMti ? tA tiNi NavattA joeMti, taM jahA-satabhisayA putvapoTavayA uttarapoDhavayA ya) zrIgautamasvAmI pUchate haiM ki phAgaNa mAsa kI amAvAsyA kA kitane nakSatra yoga karate haiM ? uttara meM zrIbhagavAn kahate haiMzatabhiSaka pUrvAbhAdrapadA evaM uttarAbhAdrapadA ye tIna nakSatra phAlguna mAsa kI amAvAsyA kA yathAsambhava candra ke sAtha yoga kara ke samApta karatA hai| yahAM para bhI gaNita prakriyA se bhAvanA kahI jAtI hai-pahalI phalgunI amAvAsyA ko pUrvAbhAdrapadA nakSatra chaha muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA ikatIsa bhAga bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA sAITha bhAga 2pA ATaluM pramANa purUM thatAM samApta thAya che. (phagguNINaM samabhisayA puvvapoTuvayA uttagapoTuvayA) gAbhAsanI abhAsane pUrvA proSThapadA ane uttaraprauSThapadA nakSatra samApta kare che. tene sUtrapAThakrama A pramANe che. (tA phaguNINaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA tiNNi NakkhattA joeMti ta jahA satabhisayA puvvapodavayA, uttarapodavayA ya) zrIgotamasthAbhI che che sabhAsanI mamAsanA keTalA nakSatro vega kare che ? uttaramAM bhagavAna zrI kahe che zatabhiSaka pUrvAbhAdrapadA ane uttarAbhAdrapadA A traNa nakSatra phAgaNa mAsanI amAsane yathAyoga caMdranI sAthe vega karIne samApta kare che. ahIMyAM paNa gaNita prakriyAthI bhAvanA kahevAmAM Ave che. pahelI phAgaNamAsanI amAsane pUrvAbhAdrapadA nakSatra cha muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 841 dvApaSTibhAgasya navasu saptaSaSTibhAgeSu 6 / / etAvat miteSu atikrAnteSu tAM prathamAM phAlgunImamAvAsyAM pUrvAbhAdrapadA nakSatraM parisamAptimupanayati / tato dvitIyAM phAlgunImamAvAsyAm uttarAbhAdrapadA nakSatraM viMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya caturyu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya dvAviMzatau saptapaSTibhAgeSu gateSu 20 / / etat tulyeSu vyatIteSu pariNamati / tataH tRtIyAM phAlgunImamAvAsyAM punaH pUrvASADhA nakSatraM caturdazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya catuzcatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya SaTtriMzato saptapaSTibhAgeSu 14 / 3 / etattulyeSvatikrAnteSu parisamAptimupanayati / tatazcaturthI phAlgunImamAvAsyAM zatabhiSAnakSatraM triSu muhUrteSu ekasya ca muharttasya saptadazamu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya ekonapaJcAzati saptaSaSTibhAgeSu 3 / / etAvanmiteSu gateSu pariNamayati / tataH paJcamI phAlgunImamAvAsyAm uttarAbhAdrapadAnakSatraM tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA nava bhAga 6 // itanA vItane para pahalI phAgaNa mAsa kI amAvAsyA ko pUrvAbhAdrapadA nakSatra samApta karatA hai| tadanantara dUsarI phalgunI amAvAsyA ko uttarAbhAdrapadA nakSatra vIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA cAra bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saThasaDiyA bAvIsa bhAga 20 itanA vItane para samApta hotii| tatpazcAt tIsarI phAlguna mAsa kI amAvAsyA ko punaH pUrvASADhA nakSatra caudaha muhUrta tathA eka muhUte kA bAsaThiyA cuvAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chattIsa bhAga 14 / / itanA parimita vItane para samApta hotI hai| tadanantara cauthI phAlgunI amAvAsyA ko zatabhiSA nakSatra tIna muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satraha bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unacAsa bhAga 34 itanA parimita vItane para samApta hotI hai| tatpazcAt pAMcavI phAlguna mAsa kI amAvAsyA ko uttarAbhAdrapadA nakSatra chaha ekatrIsabhAga tathA bAsAi eka bhAganA saDasaDiyA navabhAga dArUM kA ATaluM pramANa purU thatAM pahelI phAgaNa mAsanI amAsane pUrvAbhAdrapadA nakSatra samApta kare che. te pachI phAgaNamAsanI bIjI amAsane uttarAbhAdrapadA nakSatra vIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA cArabhAga to bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA bAvIsabhAga 20 2 ATaluM pramANa purUM thatAM samApta thAya che. te pachI phAgaNamAsanI trIjI amAsane pharIthI pUrvASADhA nakSatra cauda muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA cuMmALIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA chatrIsa bhAga 14 ATaluM pramANa purUM thatAM samApta thAya che. te pachI cethI phAgaNamAsanI amAsane zatabhiSAnakSatra traNa muhUrta tathA eka muhUrtanA khAsa ThiyA sattara bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA ogaNapacAsa bhAga 3 ATaluM pramANa purUM thatAM samApta thAya che. te pachI pAMcamI phAgaNa mAsanI amAsane uttarA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ 842 sUryapracaptisUtre SaTsu muharteSu ekasya ca muhartasya dvipaJcAzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvASaSTau saptapaSTibhAgeSu 6 / 3 / etat tulyeSvatikrAnteSu parisamAptimupanayatIti / 'vetti revatI assiNI' caitrI revatI azvinI / atrApi vAstavadRzA krameNa sUtrAlApako yathA-'tA cittinnaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA tiNNi NakkhattA joeMti taM jahA-uttarAbhavayA revaI assiNI ya' tAvat caitrImamAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti ? tAvat trINi nakSatrANi yuJjanti, tadyathA uttarAbhAdrapadA revatI azvinI ceti / tAvaditi pUrvavat , caitrIM-caitramAsabhAvinIm amAvAsyAM kati saMkhyakAni kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi yuJjantIti gautamasya praznajijJAsAM jJAtvA bhagavAnAha-he gautama ! zrUyatAM tAvadasya praznasyottaraM yathA-uttarAbhAdrapadA revatI azvinI ceti trINi nakSatrANi yathAsambhavaM candreNa saha saMyujya caitrImamAvAsyAM parisamAptimupanayantIti / tatra prathamAM caitrImamAvAsyAm uttarAbhAdrapadA nakSatraM saptatriMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya paTtriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAsaTha bhAga 6 itanA tulya vItane para samApta hotI hai| __ (cetiM revaI assiNI) caitrI amAvAsyAko revatI evaM azvinI nakSatra samAsa karate haiN| yahAM para bhI vAstavika dRSTi se sUtrAlApakakrama isa prakAra se haiM-(tA cittiNaM amAvAsaM kaiNakkhattA joeti ? tA tiNi NakkhattA joeMti taM jahA uttarAbhavayA, revaI assiNI ya) caitramAsabhAvinI amAvAsyAko kitane saMkhyAvAle evaM kisa nAmavAle nakSatra yoga karate haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM bhagavAn kahate haiM-uttarA bhAdrapadA revatI evaM azvinI ye tIna nakSatra yathAsambhava candra ke sAtha yoga karake caitra mAsa kI amAvasyA ko samApta karate hai ? unameM pahalI caitrI amAsa ko uttarAbhAdrapadAnakSatra seMtIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA bhAdrapadA nakSatra cha muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA bAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA bAyaDabhAga dArU ATaluM pramANa purUM thatAM samApta thAya che. (ceti revaI assiNI) yatrI mamAsane revatI mane mazvinI nakSatra samApta 42 cha. maDIyA 5 pAratavi: dRSTiyA suutraadaapn| ma 2 // pramANe cha-(nA vittiNNa amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA tiNi NakkhattA joeMti ta jahA uttarAbhavayA, revai assiNI ya) thaitra mAsanI sabhAsane sAnakSatra ane yA nAbhavANA nakSatrAyo 42 cha ? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM bhagavAna zrI kahe che ke-uttarA bhAdrapadA revatI ane azvinI e traNa nakSatre yathAsaMbhava caMdranI sAthe yoga karIne caitramAsanI amAsane samApta kare che. temAM pahelI caitramAsanI amAsane uttarAbhAdrapadA nakSatra sADatrIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA chatrIsabhAga tathA bAsaThiyA eka zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 843 ca dvApaSTibhAgasya dazasu saptapaSTibhAgeSu 37 / / etat tulyeSvatikrAnteSu prathamAM caitrImamAvAsyAM parisamAptimupanayati / tato dvitIyAM caitrImamAvAsyAm uttarAbhAdrapadAnakSatram ekAdazasu muhUrteSu ekasya ca muhUttasya navasu dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayoviMzatau saptapaSTibhAgeSu 11 / / etata tulyeSvatikrAnteSu parisamAptimupanayati / tataH tRtIyAM caitrImamAvAsyAM revatInakSatraM pazcasu muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya ekonapazcAzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya saptatriMzati saptapaSTibhAgeSu 5 / / etanmiteSu vyatIteSu tAM tRtIyAM caitrImamAvAsyAM parisamAptimupanayati / tataH caturthI caitrImamAvAsyAm uttarAbhAdrapadAnakSatraM trayoviMzatau muharteSu ekasya ca muhUrtasya dvAviMzatau dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya paJcAzati saptaSaSTibhAgeSu 23 / 33 / etattulyeSvatikrAnteSu tAM caturthI caitrImamAvAsyAM parisamApayati / tataH pazcamI caitrImamAvAsyAM pUrvAbhAdrapadAnakSatraM saptaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya saptapazcAchattIsabhAga tathA bAThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA dasabhAga 37 itanA bIta jAne para pahalI caitrI amAvAsyA samAsa hotI hai / tatpazcAt dUsarI caitrI amAvAsyA ko uttarAbhAdrapadAnakSatra gyArahamuhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA navabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sADasaThiyA teIsa bhAga 113 / itanA bItane para samApta hotI hai| tatpazcAt tIsarI caitrI amAvAsyA ko revatInakSatra pAMcamuhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unacAsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA seMtIsabhAga 5 / itanA vyatIta hone para tIsarI caitrI amAvAsyA samApta hotI hai| tatpazcAt cauthI caitra mAsakI amAvAsyA ko uttarAbhAdrapadAnakSatra teIsa muhUrta tathA ekamuhUrta kA bAsaThiyA bAvIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA pacAsabhAga 23 // itanA parimita vItane para usa cauthI catrI amAvasyA ko samApta karatA hai| tadanantara pAMcavI caitrI amAvAsyAko pUrvAbhAdrapadAnakSatra satAIsamuhUrta tathA bhAganA saDasaThiyA dakabhAga 3LarUphAra ATaluM pramANa purUM thatAM pahelI citrI amAsane samApta kare che. te pachI bIjI cetrI amAsane uttarAbhAdrapada nakSatra agIyAra muhurta tathA eka muhUrtanA bAmaDiyA navabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA tevI sabhAga 11AAse ATaluM pramANa purUM thatAM samApta kare che. te pachI trIjI maitrI amAsane revatI nakSatra pAMca muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA ogaNapacAsabhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaDiyA sADatrIsabhAga pAchA ATaluM pramANu purU thatAM trIjI caitra mAsanI amAsane samApta kare che te pachI cothI caitramAsanI amAsane uttarAbhAdrapadAnakSatra trevIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bA saThiyA bAvI bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA pacAsa bhAga 234 ATaluM pramANa purU zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryapraptisUtre zati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya triSaSTau saptapaSTibhAgeSu 27 / / etattulyeSu vyatIteSu tAM paJcamI caitrImamAvAsyAM pUrvAbhAdrapadAnakSatraM parisamAptimupanayatIti / 'visAhiM bharaNI kattiyA ya' atrApyevaM sUtrapAThakramo yathA-'tA vaisAhiNaM amAvAsaM kaI NakkhattA joeMti ? tA doNi NakkhattA joeMti, taM jahA bharaNI kattiyA ya' tAvat vaizAkhIm amAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti ? / tAvat dve nakSatre yuGktaH tadyathA bharaNI kRttikA ca / tAvat vaizAkhImamAvAsyAM kati saMkhyakAni kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi yuJjantIti gautamasya praznajijJAsAM zrutvA bhagavAnAha-zrUyatAM tAvat bharaNIkRttikA ceti dve eva nakSatre yathAsambhavaM candreNa saha saMyujya vaizAkhImamAvAsyAM parisamAptimupanayata iti / atrApyevaM vyavahArata evoktaM nizcayamatena tu trINi nakSatrANi vaizAkhIm amAvAsyAM parisamAptimupanayantIti, tadyathA teSAM nAmAni revatI azvinI bharaNI ceti tatra prathamAM vaizAkhImamAvAsyAm azvinI nakSatram aSTAviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya ekacatvAriMzati ekamuharta kA bAsaThiyA satAvanabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA tirasaTha bhAga 27 itane pramANa vItane para pAMcavIM caitrI amAvAsyA ko pUrvA bhAdrapadAnakSatra samApta karatA haiM (visAhiM bharaNI kattiyA ya) yahAM para bhI sUtrapATha kA krama isa prakAra se haiM-(tA vaisAhiNaNaM amAvAsaM kai NavattA joaiti ? tA doNi NakkhattA joeMti taM jahA-bharaNI kattiyA ya) vaizAkhamAsa kI amAvAsyAko kitane evaM kisa nAmavAle nakSatra yoga karate haiM ? isa prakAra se zrIgautamasvAmI kI jijJAsA ko jAnakara uttara meM bhagavAn ! zrI kahate haiM-bharaNI evaM kRttikA ye do nakSatra yathAsambhava caMdra ke sAtha yoga karake vaizAkhamAsa kI amAvAsyAko samApta karatA hai| yahAM para yaha kathana vyavahAranaya ko lekara kahA hai nizcaya naya ke mata se to tIna nakSatra vaizAkha mAsa kI amAvAsyA ko samApta karate haiM, unake nAma isa prakAra se hai-revatI, thatA samApta kare che. te pachI pAMcamI caitrI amAsane pUrvAbhAdrapadA nakSatra satyAvIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaDiyA sattAvana bhAga tathA bAsathiA eka bhAganA saDasaThiyA tresaTha bhAga 2}aa ATaluM pramANa purUM tathA pAMcamI citrI amAsane pUrva bhAdrapahA nakSatra samApta 42 che. (visAhiM bharaNI kattiyA ya) 2maDIyAM sUtrapA ne| bha mA pramANe che. (tA vaisAhigaM amAvAsa kai NakkhattA joeti ? tA doNNi NakkhattA joeMti taM jahA-bharaNI kattiyA ya) vaizAma bhAsanI sbhaasn| OMTA nakSatra bhane dhyA nAmavALA nakSatro tyAga kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInI jIjJAsA jANIne uttaramAM bhagavAna zrI kahe che. bharaNI ane kRttikA nakSatra yathAsaMbhava caMdranI sAthe yoga karIne vaizAkhamAsanI amAsane samApta kare che. ahIMyAM A kathana vyavahAra naya ne laIne kahela che. nizcayanayanAmatathI te traNa nakSatra vaizAkha mAsanI amAsane samApta kare che. tenA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sR0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 845 dvaSaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya ekAdazasu saptaSaSTibhAgeSu 28 / / etatulyeSu vyatIteSu parisamApayati / tato dvitIyAM vaizAkhImamAvAsyAm azvinInakSatraM dvayoH muhUrttayorekasya ca muhUrttasya ekonacatvAriMzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya trayoviMzatI saptaSaSTibhAgeSu 2 / / etAvanmAtreSu vyatIteSu parisamAptimupanayati / tataH tRtIyAM vaizAkhImamAvAsyAM bharaNI nakSatram ekAdazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya catuH paJcAzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya aSTAtriMzati saptaSaSTibhAgeSu 11 / / etanmiteSu vyatIteSu parisamAptimupanayatItyarthaH / tataH caturthI vaizAkhI - mAvAsyAM punarazvinI nakSatraM paJcadazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrttasya saptaviMzatau dvASaSThibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya ekapaJcAzati saptaSaSTibhAgeSu 15 / 3 / etattulyeSu vyatiazvinI evaM bharaNI / unameM prathama vaizAkhI amAvAsyA azvinI nakSatra aThAIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsAThiyA ikatAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA gyAraha bhAga 28|| itanA parimita vItane para samApta hotI hai / tatpazcAt dUsarI vaizAkhI amAvAsyA ko azvinI nakSatra do muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unacAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sasaThiyA teIsa bhAga itanA pramANa vyatIta hone para samApta hotI hai / tatpazcAt tIsarI vaizAkhI amAvAsyA ko bharaNI nakSatra gyAraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA copana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga at asefour aDatIsa bhAga 11 itanA vyatIta hone para samApta hotI hai / tatpazcAt cauthI vaizAkhI amAvAsyA ko punaH azvinI nakSatra paMdraha muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA satAIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ikkAvana bhAga 15 || itanA vyatIta hone para samApta hotI nAma A pramANe che. revatI azvinI ane bharaNI temAM pahelI vaizAkha mAsanI amAsane azvinInakSatra aThayAvIsa muhUta tathA eka muhUrtanA bAsaThIyA ekatAlIsabhAga tathA mAsaThiyA eka sAganA saDasaDhiyA agyAra bhAga 28 / / ATaluM pramANa purU' thatAM samApta thAya che. te pachI bIjI vaizAkha mAsanI amAsane azvinI nakSatra be muhUrta tathA eka muhUtanA khAsiyA egaNacAlIsa bhAga tathA khAsaThiyA eka bhAganA saDasaDhiyA trevIsa bhAga rA9 23 ATaluM pramANu vItatAM samApta thAya che. te pachI trIjI vaizAkha mAsanI amAsane bharaNI nakSatra agyAra muhUrta tathA eka muhUtanA khAsaThiyA cApana bhAga tathA khADiyA eka bhAganA saDaThiyA ADatrIsa bhAga 11 ATaluM pramANa vItatAM samApta kare che. te pachI ceAthI vaizAkha mAsanI amAsane pharIthI azvinI nakSatra paMdara muhUta tathA eka muhUnA khADiyA satyAvIsa bhAga tathA bADiyA eka bhAganA saDasaThayA ekAvana bhAga 1pAr|OM ATaluM pramANu vItyA pachI samApta kare che, te pachI pAMcamI vaizAkhamAsanI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ 846 sUryaprajJaptisUtre krAnteSu pariNamati / tataH paJcamI vaizAkhImamAvAsyAM revatI nakSatram ekonaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya sambandhino dvApaSTibhAgasya satkeSu catuH SaSTau saptapaSTibhAgeSu 19 23 / etattulyeSu vyatIteSu parisamAptimupanayatIti vaizAkhyA amAvAsyAyAH vistRtA vyavasthA bhavatIti / 'jaTTAmUlaM rohiNI maggasiraM ca' jyeSThAmUlI rohiNI mRgAzirA ca / atrApi sUtrAlApako yathA-'tA jiTTamUliNNaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA doNNi NakkhattA joeMti, taM jahA rohiNI maggasiro ya' tAvat jyeSThAmUlI khalu amAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti ? tAvat dve nakSatre yuktaH, tadyathA rohiNI mRgazirA ca / tAvaditi prAgvat jyeSThAmUlAbhyAM sambaddhAM-jyeSThamAsamAvinImamAvAsyAM kati saMkhyakAni nakSatrANi yuJjanti-candreNa saha yathAsambhavaM yogaM vidhAya tAM jyeSThomamAvAsyAM parisamAptimupanayatIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnutarayati-kevalaM rohiNI mRgazirA nakSatrAbhyAmeva jyaiSThI amAvAsyA parisamAptimupagacchatIti jJAyatAm, kintvatra vyavahAramate rohiNI hai| tadanantara pAMcavI vaizAkhI amAvAsyA revatI nakSatra unnIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA cosaTha bhAga 19 / / itanA parimita vItane para samApta hotI hai| isa prakAra vaizAkha mAsa kI amAvAsyA kI vistRta byavasthA kahI gaI hai| (jiTThA mUlaM rohiNI maggasiraM ca) jyeSThAmUlI amAsa ko rohiNI evaM mRgazira nakSatra samApta karatA hai| yahAM para bhI sUtrAlApaka isa prakAra se haiM-(tA jiTThA mUliNNa amAvAsaM kai NakkhattA joeti ? tA doNi NakkhattA joeMti, taM jahA rohiNI maggasiro ya) jyeSThA evaM mUla nakSatra se sambaddha jyeSThamAsa bhAvinI amAvAsyA ko kitanA nakSatra caMdra ke sAtha yathAsaMbhava yoga kara ke samApta karate haiN| isa prakAra gautamasvAmI kA prazna suna kara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-kevala rohiNI evaM mRgazirA ye do nakSatra jyeSThI amAsyA ko samApta karatA hai| vyavahAra naya ke mata se rohiNI evaM mRgazira nakSatra kA amAsane revatI nakSatra ogaNIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA cesaTha bhAga 1964 ATaluM pramANa vItatA samApta 42 cha, 2 // pramANe paizAmabhAsanI amAvAsyA viSe savista2 4thana aDesa cha, (jidrA mUlaM rohiNI magasiraM ca) jye04bhUkSI abhAsane DiNI mane bhRzI nakSatra sabhApata 42 cha. mahIyAM pA sUtrAlA54 20 pramANe che-(tA jiTThAmUliNNa amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA doNNi NakkhattA joeMti, ta jahA rohiNI maggasiro ya) nye! mane bhUga nakSatrathI saMbaddha jyeSThamAsanI amAsane keTalA nakSatre caMdranI sAthe yathAsaMbhava yega karIne samApta kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM bhaga vAnazrI kahe che ke-kevaLa rahiNI ane mRgazirA e be nakSatra jayeSThamAsanI amAsane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam mRgaziraso nAma gRhItaM varttate nizvayamatena tu punadve nakSatre jyeSThAmUlImamAvAsyAM parisamApayataH / tadyathA- prathamAM jyeSThAmUlImamAsyAM rohiNI nakSatram ekonaviMzatau muhUrtteSu ekasya ca muhUrtasya SaT catvAriMzatau dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya dvAdazasu ppaSTabhAgeSu - 19 / / etAvanmiteSu vyatIteSu parisamAptimupanayati / tato dvitIyAM jyeSThAmUlImamAvAsyAM kRttikA nakSatraM trayoviMzatau muhUrtteSu ekasya ca muhUsya ekonaviMzatau dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcaviMzatau saptaSaSTibhAgeSu 23 / / etAvanmiteSu vyatIkrAnteSu parisamAptimupanayatIti / tataH tRtIyAM jyeSThAmUlImamAvAsyA rohiNI nakSatraM dvAviMzatau muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya ekonaSaSTau dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya ekonacatvAriMzatau saptaSaSTibhAgeSu 22 / / 847 etattulyeSu gateSu parisamAptimupanayatIti / tataH caturthI jyeSThAmUlIm amAvAsyAM punazca tameva rohiNI nakSatraM SaTsu muhUrtteSu ekasya ca muhUrttasya dvAtriMzati dvASaSTibhAgeSu ekasya ca nAma kahA hai / kintu nizcayanaya ke mata se to rohiNI evaM kRttikA ye do nakSatra jyeSThAmUlI amAvAsyA ko samApta karate haiN| jo isa prakAra se haiM pahalI jyeSThA mUlI amAvAsyA ko rohiNI nakSatra unnIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA chiyAlIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAraha bhAga 19 // // itanA vyatIta hone para samApta hotI hai / dUsarI jyeSThA mUli amAareer kRtikA nakSatra teisa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unnIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA sarasaThiyA pacIsa bhAga 23 itanA parimita vItane para samApta hotI hai / tadanantara tIsarI jyeSTha mAsa kI amAvAsyA rohiNI nakSatra bAvIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA unasaTha bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA unacAlIsa bhAga 22 // // itanA parimita vyatIta hone para samApta hotI hai / tadanantara cauthI jyeSThA samApta kare che. vyavahAra STithI hiNI ane mRgazira nakSatranA nAma kahyA che. paraMtu nizcayanayanAmatathI te rAhiNI ane kRttikAe e nakSatrA jyeSThAmUlI amAsane samApta kare che. je A pramANe che. pahelI yeSThAmUlI amAsane rahiNI nakSatra AgaNIsa suhUta ane eka muhUtanA khAsiyA cheMtAlIsabhAga tathA khAsayiA eka bhAgamA saDasaThayA khArabhAga 1963 ATaluM pramANa purU' thatAM samApta kare che. bIjI jyeSThA mUlI amAsane kRttikA nakSatra tevIsa muhUta tathA eka muhUrtanA khAsayiA egaNIsa bhAga tayA khAsiyA eka bhAganA saDaThiyA paccIsabhAga 23 / / OM ATaluM pramANa purU' thatAM samApta kare che. te pachI trIjI jeThamAsanI amAsane rahiNI nakSatra bAvIsa muhUta tathA eka muhUrtInA khADiyA egaNusADabhAga tathA khAsiyA eka bhAganA saDasiyA egaNacAlIsa bhAga 2rApAra ATaluM pramANa purU thatAM samApta kare che. te pachI cethI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre dvApaSTibhAgasya dvipaJcAzati saptaSaSTibhAgeSu 6 / / / etattulyeSu atikrAnteSu parisamAptimupanayatIti / tataH paJcamI jyeSThAmUlImamAvAsyAM kRttikAnakSatraM dazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya paJcasu dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvASaSTibhAgasya paJcaSaSThau saptaSaSTibhAgeSu 10 / / etattulyeSu vyatikrAnteSu pariNamatIti / 'tA AsAhiM NaM amAvAsaM kai NakkhattA joeMti ? tA tiNNi NakkhattA joeMti, taM jahA adA puNavvasU pusso' tAvat ASADhIm amAvAsyAM kati nakSatrANi yuJjanti ? tAvat vINi nakSatrANi yuJjanti, tadyathA ArdrA punarvasu puSyazca / tAvaditi pUrvavat ASADhI-ASADhamAsabhAvinI khalu amAvAsyAM kati saMkhyakAni nakSatrANi yuJjanti-yathAsambhavaM candreNa sAkaM yuktvA tAmamAvAsyAM parisamAptimupanayantIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnuttaraM prayacchati zrUyatAM tAvat ArdrA punarvasu puSyazceti trINyeva nakSatrANi yathAyogaM candreNa saha saMyujya tAmASADhImamAvAsyAM parisamAptimupanayantIti jJAtvA mUlI amAvAsyA ko punaH vahI rohiNI nakSatra chaha muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA battIsa bhAga tA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bAvana bhAga 6 / itanA parimita vyatIta hone para samApta karatA hai| tadanantara pAMcavI jyeSThA mUlI amAvAsyA ko kRttikA nakSatra dasa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA pAMca bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA paiMsaTha bhAga 10 / itanA vyatIta hone para para samApta karatA hai| (tA AsAdi NaM amAvAsaM kaha NakvattA joeMti ? tA tiNi NakkhatA joeMti, taM jahA addA puNahavasa pusso) ASADha mAsa bhAvinI amAvAsyA ko kitane nakSatra yathAsaMbhava candra ke sAtha yoga kara ke usa amAvAsyA ko samApta karate haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI kA prazna sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-kiA , punabasa evaM puSya ye tIna nakSatra yathAyoga caMdra ke sAtha yoga kara ke usa ASADhI amAvAsyA ko samApta karate haiM / aisA svaziSyoM ko kahe / yahAM kahe gaye ye jeDamAsanI amAsane pharIthI eja rahiNI nakSatra cha muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA batrIsabhAga tathA bAsaDiyA eka bhAganA saDasaThiyA bAvanabhAga 6 3: ATaluM pramANa paruM thatAM samApta kare che, te pachI pAMcamI jeThamAsanI amAsane kRttikA nakSatra dasamuhUrta tathA eka muhUrtanA bAsaThiyA pAMcabhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA pAMsaTha mA 103 mATayu pramANa 53 yatA samApta 49 che. (tA AsADhiM NaM amAvAsaM kaha NakkhattA joeMti tA tiNi NakkhattA joeMti taM jahA adA puNavvasU pusso) aSADha mAsanI amAsane keTalA nakSatra yathAsaMbhava caMdranI sAthe yoga karIne e amAsane samApta kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhagavAna kahe che keAdrA, punarvasu ane puSya e traNa nakSatra yathAsaMbhava caMdranI sAthe yoga karIne e aSADhI amAsane samApta kare che, e pramANe svaziSyone kahevuM ahIM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam svaziSyebhyo vadediti / kintu atroktAni nakSatrANi vyavahAradRzA pratipAditAni vastutastu punaramUni trINi nakSatrANi ASADhImamAvAsyAM pariNamayanti tadyathA mRgazirA ArdrApunarvasuzceti / tatra prathamAmASADhImamAvAsyAM ArdrAnakSatra dvAdazasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya eka paJcAzati dvApaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya trayodazamu saptapaSTibhAgeSu vyatIteSu 12 / 3 / etattulyeSu gateSu tAmASADhImamAvAsyAm A nakSatraM parisamAptimupanayati / tato dvitIyAmASADhImamAvAsyAM mRgazironakSatraM catudezasu muhUrteSu ekasya ca muhUtasya caturviMzatau dvASaSTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya SaiviMzatau saptapaSTibhAgeSu 14 / / etAvanmiteSu gateSu pariNamayati / tataH tRtIyAmASADhImamAvAsyAM punarvasu nakSatraM navasu muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya dvayo SiSTibhAgayorekasya ca dvApaSTi bhAgasya catvArizati saptapaSTibhAgeSu 9 / / etattulyeSu gateSu kAleSu parisamAptimupanayati / tataH nakSatra vyavahAra naya kI dRSTi se kahe haiN| vAstavika rIti se mRgazirA, ArdA evaM punarvasu ye tIna nakSatra aSADhI amAvAsyA ko samApta karate haiM / unameM pahalI ASADhI amAvAsyA ko AdrA nakSatra bAraha muharta evaM eka muharta kA bAsaThiyA ikkAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA teraha bhAga 12 // itanA vyatIta hone para usa ASADhI amAvAsyA ko ArdrA nakSatra samApta karatA hai| dUsarI ASADhI amAvAsyA ko mRgazira nakSatra caudaha muharta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA covIsa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA chavvIsa bhAga 14|3itnaa parimita vyatIta hone para dUsarI ASADhI amAvAsyA samApta hotI hai / tadanantara tIsarI ASADhI amAvAsyA ko punarvasu nakSatra nava muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA do bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAga ko saDasaThiyA cAlIsa bhAga 9 itanA vyatIta hone para samApta hotI hai / tadanantara cauthI aSADhI amAvAsyA ko mRgazira kahevAmAM AvelA nakSatra vyavahAranI daSTithI kahyA che vAstavika rIte mRgazirA AdrI ane punarvasu e traNa nakSatra aSADhI amAsane samApta kare che, temAM pahelI ASADhI amAsane AdrA nakSatra bAra muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA ekAvana bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasahiyA tera bhAga 12 3 ATaluM pramANa purUM thatA e aSADha mAsanI amAsane AdrA nakSatra samApta kare che, bIjI ASADhI amAsane mRgazira nakSatra cauda muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA cevisa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaThiyA chavIsa bhAga 14ArU ATaluM pramANu vItI gayA pachI bIjI aSADhI amAsane samApta kare che, te pachI trIjI aSADha mAsanI amAsane punarvasu nakSatra nava muhurta tathA eka muhUrtana bAsaThiyA be bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasa ThiyA cAlIsa bhAga rUAATaluM pramANa vItI gayA pachI samApta thAya che, te pachI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre caturthImASADhImamAvAsyAM mRgazirA nakSatraM saptaviMzatau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya saptatrizatidvApapTibhAgeSu ekasya ca dvApaSTibhAgasya tripaJcAzati saptaSaSTibhAgepu 27 / / / etAvanmiteSu vyatIteSu pariNamayati / tataH pazcamImASADhImamAvAsyAM punarvasu nakSatraM dvAviMzanau muhUrteSu ekasya ca muhUrtasya poDazasu dvASaSTibhAgeSu samatikrAnteSu 22 / / etattulyeSu vyatikrAnteSu tAmASADhImamAvAsyAM punarvasu nakSatraM candreNa sArddha yogaM kRtvA parisamApayatIti / tadevaM dvAdazasaMkhyakAnAmamAvAsyAnAM candrayogopetanakSatrANAM pRthaka pRthaka vivecanapUrvakaM vidhiruktaH samprati etAsAmeva kulAdi nakSatrANAM yojanAmAha-'tA sAviTiNNaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA uvakulaM joei vA kulovakulaM joei ?' tAvat zrAviSThIM khalu amAvAsyAM kiM kulaM yunakti vA upakulaM yunakti kulopakulaM vA yunakti ? / tAvaditi prAgvat zrAviSThIM-zrAvaNamAsabhAvinImamAvAsyAM khalviti nizcitaM kiM kathaM kulaM-kulasaMjJakanakSatraM punakti-candrayogaM labhate uta vA upakulasaMjJakanakSatraM candrayoNaM vidadhAti ? api vA kulonakSatra sattAvIsa muhUrta evaM eka muhUrta kA bAsaThiyA tIsa bhAga tathA vAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA ttirapana bhAga 27 / itanA parimita vyatIta hone para samApta karatA hai| tatpazcAt pAMcavIM ASADhI amAvAsyA ko punarvasu nakSatra bAIsa muhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA solaha bhAga tathA thAsaThiyA eka bhAga kA saDasaThiyA bhAga 22 / / itanA pramANa vyatIta hone para vaha pAMcavIM ASADhI amAvAsyA ko punarvasu nakSatra candra ke sAtha yoga karake samApta karatA hai| isa prakAra bAraha amAvAsyA kA caMdrayoga prApta nakSatroM kA pRthaka pRthaka vivecana pUrvaka vidhi kahI gaI hai aba inhIM amAvAsyAoM kA kulAdi nakSatroM ke sAtha kI yojanA kahate haiM (tA sAviTTiNaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA uvakulaM joei vAkRlovakulaM joei) zrAvaNa mAsa bhAvinI amAvAsyA ko kulasaMjJaka nakSatra cethI aSADhI amAsane mRgazirA nakSatra satyAvIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA trIsa bhAga tathA bAsaSiA eka bhAganA saDasaThiyA trepana bhAga rASTra ATaluM pramANu purUM thatAM samApta thAya che. te pachI pAMcamI aSADhI amAsane punarvasu nakSatra bAvIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaThiyA seLa bhAga tathA bAsaThiyA eka bhAganA saDasaDiyA bhAga 22aa ATaluM pramANa purUM thatAM pAMcamI aSADhI amAsane punarvasu nakSatra caMdranI sAthe tyAga karIne samApta kare che. A pramANe bAra amAvAsyAnI sAthe caMdraga prApta karatA nakSatranA alaga alaga vivecana pUrvaka vidhi kahI che. have Aja amAvAsyAonA kulAdi nakSatranI cejanA kahe cha-(tA sAvaTiNaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA ubakulaM joei vA kulobakulaM joei) zrAvaNamAsanI amAvAsyAne kularAMjJaka nakSatra caMdranI sAthe cAra kare che ? athavA upakula zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 851 pakulasaMjJakanakSatraM yathAyogaM candrayoga manugacchatIti, atra vA zabdo'pi zabdArthaparojJeyaH / evamukte gautame bhagavAnAha-'tA kulaM vA joei ubakulaM vA joei No labhai kulovakulaM' tAvat kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti na labhate kulopakulaM atrApi vA zabdo'pi zabdArthavAcakaH, tena kulasaMjJakanakSatramapi yunakti, upakulasaMjJakanakSatramapi yunakti, na labhate yogamadhikRtya kulopakulamiti / paramatra kulasaMjJakanakSatraM yuJjan zrAviSThImamAvAsyAM madhAnakSatraM yunakti, tenetad vyavahAradRzA procyate vyavahAratohi gatAyAmamAvAsyAyAmapi vartamAnAyAM pratipadi satyAmapi yo'horAtro mUle amAvAsyAyA sambaddho bhavati sa: sakalopyahorAtro'mAvAsyeti vyavahiyate, tenetthaM vyavahArataH zrAviSThayAmamAvAsyAyAM maghAnakSatrasambhavAt pUrvokta maghAnakSatrayuktaM kulaM yuJjan maghAnakSatra yunaktIti / paramArthatastu punaH caMdra kA yoga karatA hai ? athavA upakula saMjJaka nakSatra caMdra kA yoga karatA hai ? yadi vA kulopakula saMjJaka nakSatra yathAyoga caMdra ke sAtha yoga karatA hai ? yahA~ para vA zabda api ke artha meM prayukta hai| zrIgautamasvAmI ke isa prakAra pUchane para uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA kulaM vA joei uvakulaM vA joei, No labhai kulovakulaM) yahAM para bhI vA zabda api ke artha meM hai / zrAviSThi amA. vAsyA kA kulasaMjJaka nakSatra bhI yoga karatA hai, upakula saMjJaka nakSatra bhI yoga karatA hai kintu kulopakulasaMjJaka nakSatra kA yoga nahIM hotA hai| kulasaMjJaka nakSatra kA yoga karatA huvA zrAviSThI amAvAsyA kA maghA nakSatra kA yoga karatA hai| yaha vyavahAra dRSTi se kahA hai| vyavahAra se hI gata amAvAsyA meM vartamAna pratipada hone para bhI jo ahorAtra mUla meM amAvAsyA se sambaddha hotA hai vaha sampUrNa ahorAtra amAvAsyA isa prakAra se vyavahata hotA hai| ataH isa prakAra vyavahAra se zrAviSThI amAvAsyA meM maghA nakSatra kA sambhava hone se pUrvokta maghA nakSatra kahA hai kula saMjJaka kA yoga kare to maghA nakSatra saMjJaka nakSatra caMdrano pega kare che? athavA kulapakula saMjJaka nakSatra yathAsaMbhava caMdranI sAthe vega kare che? ahIMyAM vA zabda apinA arthamAM prayukta thayela che. zrI gautamasvaabhiinaa 2 pramANe pUchavAthI uttama zrI bhagavAn 4 che 3-(tA kulaM joei, ubakulaM vA joei jo labhei kulovakulaM) mayA 55 vA 254 macina a bhA che, zrAviSTi amAvAsyAno kula saMjJaka nakSatra paNa coga kare che, upakula saMjJaka nakSatra paNa na kare che, paraMtu kulapakula saMjJakanakSatrane vega heto nathI, kulasaMjJaka nakSatrane roga thAya tyAre zrAviSThi amAsane maghA nakSatra yaMga kare che. A kathana vyavahAra daSTithI kahela che, vyavahArathI ja gata amAvAsyAmAM vartamAna pratipada hovA chatAM paNa je amAsane mUlamAM amAsane saMbaMdha hoya che, e saMpUrNa ahorAtra amAvAsyA e rIte vyavahAra thAya che, tethI A prakAranA vyavahArathI zrAviSThi amAvAsyAmAM maghA nakSatrane saMbhava hevAthI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprazaptisUtre kulaM yuJjan puSyanakSatraM yunaktIti pratipattavyaM bhavet , yato'hi tasyaiva puSyanakSatrasya kulasaMjJake prasiddhivartate prasiddhasyaiva nakSatrasya zrAviSThayAmamAvAsyAyAM sambhavAt / etat sarvam atraiva pUrva vyAkhyAtameva / uttarasUtramapi vyavahAranayamevAdhikRtya yathAyogaM paribhAvanIyamiti / atropakulaM yuJjan AzleSAnakSatraM yunakti sampratyupasaMhAramAha-'tA sAviTiNaM' ityAdinA yato hi pUrvoktaprakAreNa dvAbhyAM kulopakulAbhyAM nakSatrAbhyAM zrAviSThayAmamAvAsyAM candrayogaH samo'sti na tu kulopakulena nakSatreNa, ataeva zrAviSThImamAvAsyAM kulanakSatraM yunakti vA zabdo'pi shbdaarthvaacko'vgntvyH| upakulaM vA yunakti ityeva vaktavyaM syAt, na tu kulopakulena yunatIti jJAtavyamiti / sampratyamAvAsyAyA nakSatranAma kathayati-'kulaM kA yoga karatA hai / vAstavika dRSTi se kulasaMjJaka kA yoga kare to puSya nakSatra kA yoga karatA hai, aisI pratipatti samaja leveM / kAraNa kI usI puSya nakSatra kI kula saMjJaka nakSatra meM prasiddhi hai, prasiddha nakSatra kA zrAviSThI amAvAsyA meM sambhava rahatA hai / yaha saba pahale yahAM para hI kahA hai| uttara sUtra bhI vyavahAra naya ko hI adhikRta kara ke yathAyogya rItI se bhAvita kara leveN| upakula kA yoga kare to AzleSA nakSatra kA yoga karatA hai| aba upasaMhAra kahate huve kahate haiM-(tA sAvihiNNa) ityAdi kAraNa kI pUrvokta kulopakula do nakSatroM se prAviSThI amAvAsyA meM candra kA yoga sama rahatA hai / kulopakula saMjJaka nakSatra ke sAtha nahIM hotA ata eva zrAviSThi amAvAsyA kA kula nakSatra yoga karatA hai, yahAM vA zabda api ke artha meM prayukta havA hai| upakula kA bhI yoga karatI hai aisA bhI kahe kintu kulopakula kA yoga nahIM karate hai aisA samaja leveN| aba amAvAsyA ke yogavAle nakSatroM ke nAma kahate haiM-(kulaM vA joemANe pUta maghA nakSatra kahela che, kulasaMjJaka nakSatrano vega kare te maghA nakSatrano roga kare che, vAstavika daSTithI kulasaMjJaka nakSatrano vega kare te puSya nakSatrane vega kare che, A pramANe pratipatti samajavI. kAraNa ke eja puSya nakSatranI kulasaMjJaka nakSatromAM prasiddhi che, prasiddha nakSatrane zrAviSTI amAvAsyAmAM saMbhava rahe che, A tamAma pahelAM ahIMyA ja kahevAI gayela che, uttarasUtra paNa vyavahAra nayane ja adhikRta karIne yogya rIte bhAvita karI levuM. upakulane vega kare te azleSA nakSatrane vega kare che. have upasNhaar 42di 4 cha-(tA sAvidviSNa) yA 2 -pUti pala me nakSatrothI zrAviSTI amAsamAM caMdrane vega sama rahe che, kulapakula saMjJaka nakSatranI sAthe nathI hete tethI ja zrAviSThI amAvAsyAno kula nakSatra pega kare che. ahIMyAM vA zabda apinA arthamAM prayukta thayela che. upakulane paNa zrAviSThI amAsa vega kare che, tema paNa kahevuM paraMtu kulapakulano vega karatI nathI tema samajavuM. zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 39 dazamaprAbhRtastha SaSThaM prAbhRtamAbhRtam vA joemANe mahA Nakkhatte joei upakulaM vA joemANe asilesA Nakkhatte joei' kulaM vA yuktA maghAnakSatraM yunakti, upakulaM vA yuktA AzleSA nakSatraM yunkti| atra vA zabdaH pAdapUttauM, yadA kulaM kulasaMjJakanakSatraM yunakti zrAviSThI amAvAsyA tadA maghAnakSatreNa saha candrayogamupayAti, yadA ca upakulasaMjJakanakSatraM yunakti tadA AzleSA nakSatreNa sArddha candrayogamadhigacchatIti sampratyamAvAsyAyAH nAmapratipAdayati-'tA kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA sAviTThI amAvAsA juttA ti vattavbaM siyA' tAvat kulena yuktA vA upakulena yuktA vA zrAviSThI amAvAsyA yuktA iti vaktavyaM he samaNa ! tAvaditi prAgvat kulasaMjJakena nakSatreNa upakulasaMjJakama nakSatreNa vA yuktA candrayogamupabhuJjAnA zrAviSThI amAvAsyA 'yuktA' iti nAmikA vaktavyA svaziSyebhya iti / he samaNa ! iti ziSyaM pratisambodhanavAkyamiti / 'evaM Netabba NavaraM maggasirAe mAhIe AsADhIe ya amAvAsAe kulovakulaMpi joei, sesesu Natthi kulovakulaM' evaM netavyaM navaraM mAgazIrSI mAghIm ASADhIm amAvAsyAM kulopakulamapi yunakti, zeSAsu nAsti kulopakulaM / evaM-pUrvoktaprakAreNa zeSamapi amAvAsyA jAtaM jJAtavyaM mahANakhatte joei, uvakulaM vA joemANe asilesA joei) jaba kulasaMjJaka nakSatrakA prAviSThI amAvAsyA yoga karatI hai, taba vaha maghAnakSatra ke sAtha caMdra kA yoga prApta karatI hai, evaM jaba upala saMjJakanakSatra kA yoga karatI hai taya azleSA nakSatra ke sAtha caMdrakA yoga karatI hai| aba amAvAsyA kA nAma kahate haiM-(tA kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA sAviTThI amAvAsA juttAtti vattaThavaM siyA) he zramaNa ! kulasaMjJaka nakSatra se yukta evaM upakulasaMjJakanakSatra se yukta bhAne candrakA yoga prApta karanevAlI zrAviSThI amAvAsyA (yuktA) isa prakAra ke nAmavAlI kahI jAtI hai aisA svaziSyoM ko kaheM (evaM tavvaM NavaraM maggasirAe mAhIe AsADhIe ya amAvAsAe kulovakulaM pi joei, sesesu Nasthi kulovakulaM) isa prakAra samajeM ki mArgazIrSI, mAghI, ASADhI amAvAsyA kA kulopakulasaMjJAvAle nakSatra bhI yoga karate haiM isase zeSa mAsa kI amAvAsyA ve sabhApAsyAnA yogavA nakSatrono nAbhI 4 cha-(kulaM vA joramANe mahANakhatte joei ubakulaM vA joemANe asilesA joei) nyAre isa saMjJa4 nakSana yoga 42 che, tyAre te maghA nakSatranI sAthe caMdrane yega prApta kare che, ane jyAre upakula saMjJaka nakSatrane ga kare che tyAre azleSA nakSatranI sAthe caMdrane yeLa kare che ve mAvAsyA-mAnA nAma 49 cha-(tA kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA sAviThThI amAvAsA juttAtti vattavyasiyA) 3 zrama ! khasa nakSatrathI yukta mane padAsajJa4 nakSatrathA yukta arthAta caMdrayoga prApta karavAvALI zrAviSThI amAsa (yuktA) e nAmavALI kahevAya cha. tebha 21zadhyAna he. (evaM NetavvaM gavaraM mAgAsarAe mAhIe AsADhIe ya amAvAsAe kulovakulaM pi joei sesesu natthi kulovakulaM) me rIta sabhA -bhAgazAlI, bhASA, zrI suryaprajJami sUtra: 1
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ 854 sUryaprajJaptisUtre 1 I sarvatraiva kevalaM kulopakulAbhyAM vAkyayojanA karttavyA / navaraM - vizeSastu ityamasti mArgazIrSIm amAvAsyAM tathA mAghImamAvAsyAM phAlgunImamAvAsyAm ASADhImamAvAsyAmiti catasRSu amAvAsyAsu kulopakulamapi nakSatraM candrayogamadhigacchatIti svaziSyebhyo vaktavyamiti avaziSTAsu amAvAsyAsu kulopakulanakSatraM nAyAtIti jJAtavyam / samprati bAlaziSyabodhAya pAThakAnugrahAya ca sUtrAlApakA dRzyante tadyathA sUtrAlApaH / ' tA puTTavaiNNaM amAvAsaM kiM kulaM joei ubakulaM joei kulovakulaM vA joei' tA kulaM vA joei utrakulaM vA joei No labbhai kulovakula, kulaM vA joemANe uttarAphagguNI ubakulaM vA joemANe pugvAphagguNIM joei tA puTuvaiNNaM amAvAsaM kulaM vA joei uvakulaM vA joei, kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA povayA amAvAsA juttatti vattavvaM siyA' tAvat proSThapadImamAvAsyAM kiM kulaM yunakti upakulaM meM kulopanakSatra kA yoga nahIM rahatA isa pUrvokta prakAra se zeSa amAvAsyA saMbaMdhI kathana samajaleveM sarvatra kevala kula evaM upakula saMjJaka nakSatroM kA yoga kathana pUrvaka vAkya yojanA karaleveM, vizeSa yaha hai ki mArgazIrSI amAvAsyA meM tathA mAghI evaM phAlgunI amAvAsyA meM tathA ASADI amAvAsyA meM ye cAra amAvAsyA meM kulopakula saMjJAvAle nakSatra bhI candra kA yoga prApta karatA hai aisA svaziSyoM ko kaheM, isase bhinna amAvAsyAoM meM kulopakula saMjJaka nakSatra kA yoga nahIM rahatA hai / aba bAla ziSyoM ke bodhArtha evaM pAThaka ke anugraha ke liye sUtrAlApaka dikhalAte haiM(tA puTubaiNNaM amAvAsaM kiM kulaM joei ubakulaM joei, kulovakulaM vA joei, tA kulaM vA joei ubakulaM vA joei No lagbhai kulovakulaM, kulaM vA joemANe uttarAphagguNI ubakulaM vA joemANe puvvAphagguNI joei, tA puDhacaiNaM amAvAsaM kulaM vA joei ubakulaM vA joei, kuleNa vA juttA uvakuleNa vA aSADhI amAsanA yAga kulasa'jJaka ane upakulasa jJAvALA nakSatro ane kulepaphulavALA nakSatro paNa ceAga kare che, te zivAyanI amAsAmAM kulepaphula nakSatranA yeAga hAtA nathI, A pUrvAMkta prakArathI bAkInI amAsa sabaMdhI kathana samajI levu. badhe kevaLa kulasaMjJaka ane upakula saMjJaka nakSatronA yoga kathana pUrvaka vAkaya yAjanA karI levI. vizeSa e che ke-mA zISa mAsanI amAsamAM mAghI amAsamAM phAlgunI amAsamAM ane aSADhI amAsa e cAra amAsamAM kuleApakula saMjJAvALA nakSatro paNa caMdranA yoga prApta kare che, tema ziSyAne kahevuM, tenAthI bhinna amAvAsyAomAM kulopakula saMjJAvALA nakSatrono yoga hotA nathI. have bALaziSyAnA medha mATe tathA pAThakanA anugraha mATe sUtrAlApaka batAvavAmAM yAve che - ( tA duvaiNaM amAvAsaM kiM kulaM joei upakulaM joei kulovakulaM vA joi tA kulaM vA jopai, upakulaM vA joei, No labbhai kulomakulaM, kulaM vA joemANe uttarAphagguNI ubakulaM bA oramANe putrAphagguNI joei, to puTuvaiNNaM amAvAsaM kulaM vA joei uvakula vA joei, zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam yunakti kuloSakulaM vA yunaki ?, iti gautamasya praznaH / tato bhagavAn kathayati-tAvat kulamapi yunakti upakulamapi yunakti na labhate kulopakulamiti, kulena yuktA prauSThapadI amAvAsyA uttarAphAlgunInakSatraM yunakti upakulena yuktA yadA bhavati tadA pUrvAphAlgunI nakSatreNa sArddha candrayogamupayAti / ata eva tAvat prauSThapadI khalu amAvAsyAM kulaM vA yunakti upakulaM vA yunakti na labhate kulopakulamityuktaM bhavati / kulena yuktA upakulena vA yuktA prauSThapadI-bhAdrapadI amAvAsyA yuktA iti saMjJAM labhate he samaNaziSya ! ityeva paryAptAvyAkhyA, vistRtarUpeNa pUrva vyAkhyAtaiveti / 'tA AsoiNNaM amAvAsaM ki kulaM joei uvakulaM joei kulobakulaM vA joei ? tA kulaM vA joei uvakulaM vA joei, No labbhai juttA pohavayA amAvAsA juttatti vattavvaM siyA) prauSThapadI amAvAsyA kA kyA kulasaMjJaka nakSatra yoga karate haiN| athavA upakula saMjJakanakSatra yoga karate hai ? athavA kulopakula saMjJakanakSatra yoga karate haiM ? isaprakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ke uttara meM zrI bhagavan kahate haiM-kulanakSatra bhI yoga karate haiM, upakula nakSatra bhI yoga karate haiM kulopakula nakSatrakA yoga nahIM hotA haiN| kulanakSatra se yukta prauSTapadI amAvAsyA uttarAphAlgunI nakSatra kA yoga karatI haiM evaM upakula nakSatra se yukta jaba hotI haiM taba pUrvAphAlgunI nakSatra ke sAtha candrakA yoga prApta karatI hai ataeva prauSThapadI amAvAsyA kA kulasaMjJaka nakSatra yoga karatI haiM evaM upakulasaMjJaka nakSatra yoga karatI haiM kulopakula nakSatra kA yoga nahIM prApta karatI hai isa prakAra kahA hai / kula se yuktA evaM upakula se yuktA proSTapadI amAvAsyA yuktA isa saMjJA ko prApta karatI hai aisA samaje itanA hI kathana paryApta hai vizeSa rUpa se pahale kahA hI hai| (tA AsoiNNaM amAvAsaM kiM kula joie, uvakula joei kulovakulaM vA joei ? tA kula kuleNa dhA juttA uvakuleNa vA juttA poTTavayA amAvAsA juttatti vattavvaM siyA) prIpahI sabhA vAsyAne zuM kulasaMjJaka nakSatra yoga kare che? athavA upakula saMjJAvALA nakSatra yoga kare che? ke kulopakula saMjJaka nakSatra yoga kare che ? A pramANe zrI gautamasvAmInA pUchavAthI tene uttara ApatAM bhagavAna zrI kahe che ke-kulanakSatra paNa bhega kare che upakula nakSatra paNa ga kare che, paNa kupakula nakSatra pauSTapadI amAsane vega karatA nathI, kulanakSatrathI yukta pIThapadI amAsa uttarAphAlagunI nakSatrane yoga kare che, ane upakula nakSatrathI jyAre yukta hoya che tyAre pUrvAphAlyunI nakSatranI sAthe caMdrane vega prApta kare che, tethI prauSThapadI amAsane kulasaMjJaka ane upakula saMjJaka nakSatra ga kare che tema kahela che. tene kulapakulasaMjJaka nakSatrane vega prApta thatuM nathI, tema kahela che, kulathI yukta ane upakulathI yukta praupadI amAsa "yuktA' e saMjJA prApta kare che, tema samajavuM. ATaluM ja kathana paryApta che, vizeSa 57i zusa che, (tA AsoiNNaM amAvAsaM kiM kuThaM joei upakulaM joei kulovakulaM joei ? zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprAptisUtre kulovakulaM, kulaM joemANe cittA Nakkhatte joei uvakulaM joemANe hattha Nakkhatte joei, tA AsoiNNaM amAvAsaM kulaM joei upakulaM joei, kuleNa juttA upakuleNa vA juttA AsoiNNI amAvAsA juttatti vatavvaM siyA' tAvat AzvinI khalu amAvAsyAM kiM kulaM yunakti ? kim upakulaM yunakti ? api vA kiM kulopakulaM nakSatraM yunakti ? / iti gautamasya praznaH tato bhagavAn kathayati kulaM yunakti api vA upakulaM yunakti, na labhate kulopakula saMjJakanakSatra kulena yuktA AzvinI amAvAsyA citrAnakSatraM yunakti, tathA upakulena yuktA satI hastanakSatra yunakti / ataevoktaM tAvat AzvinIm amAvAsyAM kulamapi yunakti upakulamapi yunkti| kulasaMjJakanakSatreNa athavA upakulasaMjJakanakSatreNa yuktA AzvinI amAvAsyAM 'yuktA' iti saMjJAM labhate he samaNa ! he ziSya ! iti 'tA kattivA joei uvakula vA joei, No labbhai kulovakulaM, kulaM joemANe cittA Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe hattha Nakkhatte joei, tA AsoiNNaM amAvAsaM kula joei upakulaM joei,kuleNa vA juttA upakuleNa vA juttA AsAdiNNI amAvAsA juttatti vattavyaM siyA) AzvinI amAvAsyA kA kyA kula saMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai ? yA upakula saMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai? kiM vA kulopakula nakSatra kA yoga karatI haiM ? isaprakAra ke zrIgautamasvAmI ke prazna ke uttara meM bhagavAn kahate haiM-kula nakSatra kA yoga bhI rahatA hai evaM upakula nakSatrakA bhI yoga rahatA hai, kulopakula nakSatra kA yoga nahIM rhtaa| kula nakSatra se yukta AzvinI amAvAsyA ko citrAnakSatra kA yoga rahatA hai, tathA upakula nakSatra kA yoga ho to hasta nakSatra kA yoga hotA hai| ata eva kahA ki AzvinI amAvAsyA kula nakSatrakA bhI yoga karatI hai upakulanakSatra kA bhI yoga karatI hai| kula saMjJaka evaM upakula saMjJaka nakSatra ke yoga se yukta AzvinI amAvAsyA (yuktA) isa saMjJA ko prApta karatI hai ? tA kulaM vA jori uvakulaM vA joei, No labbhai kulovakulaM, kulaM joemANe cittA Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe hattha Nakkhatte joei, tA AsoiNNaM amAvAsaM kulaM joei uvakulaM joei, kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA AsAdiNNI amAvAsA juttAtti vattavdhaM siyA) A mAsanI amAsa zuM kulasaMjJaka nakSatrane vega kare che? athavA upakula saMka nakSatrane ga kare che? ke kulapakula saMjJaka nakSatrane vega kare che? A pramANenA zrI gautama svAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM bhagavAna zrI kahe che ke-kulasaMjJaka nakSatrane paNa vega kare che, tathA upakula saMjJaka nakSatrane paNa yoga kare che. paraMtu tene kulapakula saMjJAvALA nakSatrane vega hotuM nathI. kula nakSatrathI yukta Aso mAsanI amAsane citrA nakSatrane yoga thAya che, tathA upakula nakSatrane yoga thAya te hasta nakSatrane yoga thAya che, eTalA mATe kahyuM che ke A mAsanI amAsa kula saMjJaka nakSatrane paNa tyAga kare che, upakula saMjJaka nakSatrane paNa cega kare che. kulasaMjJaka ane upakulasaMjJaka nakSatranAyegathI yuktA AsamAsanI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarvazatiprakAzikA TIkA su0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAmRtam yaNaM amAvAsaM kiM kulaM vA joei upakulaM vA joei kulovakulaM vA joei ? tA kulaM vA joei upakulaM vA joei No labbhai kulovakulaM, kulaM joemANe visAhA Nakkhatte joei uvakulaM joemANe sAI Nakkhatte joei kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA kattiI amAvAsA juttatti vattavvaM siyA' tAvat kArtikI khalu amAvAsyAM kiM kulasaMjJakanakSatraM yunakti vA upakulaM yunati ! kulopakulaM yunaktIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-tAvara kula yunati vA upakulamapi yunaki na labhate kArtikImamAvAsyAM kulopakulaM nakSatramiti, tatra yadA kulena nakSatreNa yuktA bhavati tadA vizAkhAnakSatraM yunaki yadA copakulena yuktA bhavati tadA svAtI nakSatreNa yuktA bhavati kulena yuktA upakulena vA yuktA kArtikI amAvAsyA yuktA iti nAmapadavAcyA bhavatIti vaktavyaM svaziSyebhyaH he ziSya ! ___ (tA kattiiNNaM amAvAsaM kiM kulaM vA joei, uvakulaM vA joei kulovakulaM vA joei ? tA kulaM vA joei upakulaM vA joei, No lambhaha kulovakulaM, kulaM joemANe visAhA Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe sAI Nakkhatte joei kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA kattiI amAvAsA juttatti vattavya siyA) kArtikI amAvAsyA kA kyA kulasaMjJaka nakSatra kA yoga karatA haiM ? athavA upakula saMjJaka nakSatra kA yoga karatA haiM athavA kulopakula saMjJaka nakSatra kA yoga karatA haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-laku nakSatra kA bhI yoga karatI hai upakula nakSatra kA bhI yoga karatI hai kulopakula nakSatra kA yoga kArtikI amAvAsyA meM nahIM hotaa| unameM jaba kula nakSatra kA yoga rahatA hai taba vizAkhA nakSatra kA yoga rahatA hai tathA jaba upakula nakSatra kA yoga rahatA hai taba svAtI nakSatra kA yoga hotA hai, kula nakSatra se yukta evaM upakula nakSatra se yukta kArtikI amAvAsyA "yuktA' amAsa "yuktA" A saMjJAne prApta kare che. (tA kattiiNNaM amAvAsaM kiM kulaM joei, uvakulaM vA joei, kulovakulaM vA joie ? tA kulaM vA joei uvakulaM vA joi, No labbhai kulovakulaM, kulaM vA joemANe visAhA Nakkhatte joei, ubakulaM joemANe sAI Nakkhatte joei kuleNa vA juttA ubakuleNa vA juttA kattiI amAvAsA juttatti vattavya siyA) ti bhAsanI samAsanA zukha saMjJanakSatra yo| 4re cha ? mayA 65. kulasaMjJaka nakSatra yuga kare che? ke kulapakula saMjJaka nakSatra ga kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM bhagavAna zrI kahe che ke-kulasaMjJaka nakSatrane paNa yoga kare che, upakulasaMjJaka nakSatrane paNa vega kare che, paraMtu kulapakulasaMjJaka nakSatrane ega kArtika mAsanI amAsamAM heta nathI, temAM jyAre kulasaMjJaka nakSatrane yoga thAya che, tyAre vizAkhA nakSatrano vega thAya che, tathA jyAre upakulasaMjJaka nakSatrane yoga thAya che tyAre svAtI nakSatrano yoga thAya che. kulasaMjJaka nakSatrathI yukta ane upakulasaMjJaka nakSatrathI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ 858 sUryaprazatisUtre samaNa ! | 'tA maggasirINaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA uvakulaM joei vA kulovakulaM joi ? tA kulaM vA joeDa uvakulaM vA joei kulovakulaM vA joei, kulaM joemANe mUla NavaMkhate jo uvakulaM joemANe jeTThA Nakkhatte joei kulovakulaM joemANe aNurAhA khatte joi kuleNa vA juttA uvakulena vA juttA kulovakuleNa vA juttA maggasirISNaM amAvAsA juttatti vattavvaM siyA' tAvat mArgazIrSImamAvAsyAM kiM kulasaMjJakanakSatraM yunakti api vA upakulasaMjJaka nakSatraM yunakti athavA kulopakulasaMjJakanakSatraM yunaktIti gautamasya praznaH, tato bhagavAn kathayati - tAvat mArgazIrSImamAvAsyAM kulamapi yunakti upakulamapi yunakti kulopakulaM ca yunakti, arthAt saMjJAtrayaviziSTAni trINyapi nakSatrANi tAmamAvAsyAM yuJjanti isa nAma vAlI hotI hai aisA ziSyoM ko kaheM / (tA maggasiriNaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA ubakulaM joei vA kulobaMkulaM joei, tA kulaM vA joei, uvakulaM vA joei kulovakulaM vA joei, kulaM joemANe mUla Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe jeTThA Nakkhatte joei, kulobakulaM joemANe aNurAhA Nakkhatte joei, kuleNa juttA uvakuleNa vA juttA kulovakuleNa vA juttA maggasirISNaM amAvAsA juttatti vattavyaM siyA) mArga zIrSamAsa kI amAvAsyA kyA kulasaMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai ? athavA upakula saMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai ? kiM vA kulopakula saMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI kA prazna ko sunakara uttara meM bhagavAn zrI kahate haiM- mArgazIrSa mAsa kI amAvAsyA kula saMjJaka nakSatra kA bhI yoga karatI hai, upakula saMjJaka nakSatra kA bhI yoga karatI hai evaM kulopakula saMjJaka nakSatra kA bhI yoga prApta karatI hai, arthAt tInoM saMjJAvAle tInoM prakAra ke nakSatra mArgazIrSamAsa kI amAvAsyA kA yathAsaMbhava yukta kArtikamAsanI amAsa 'yuktA' e nAmavALI kahevAya che, tema svaziSyAne kahevuM. (tA maggasirirNa amAvAsaM kiM kulaM joei, vA uvakulaM jorai vA kulovakulaM joei vA? tA kulaM vA jora i, uvakulaM vA joei, kulovakulaM vA joei, kulaM joemANe mUla kkhate joi, uvakulaM joemANe jeTThA Nakkhatte joei, kulotrakula opamANe aNugaddA kkhatte joei, kuleNa vA juttA utrakuleNa vA juttA kulovakuleNa vA juttA maggasiri amAvAsA juttatti vattavvaM siyA) bhArgazIrSa mAsanI abhAsa zu saMjJaH nakSatrano yoga kare che? ke upakula saMjJaka nakSatrane yAga kare che? athavA kulASakula sajJakanakSatranA caga kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM bhagavAnazrI kahe che mArgazIrSa mAsanI amAvAsyA kulasa jJaka nakSatranA paNa cAga kare che. upakulasa jJaka nakSatrane paNa coga kare che. tathA kulepaphula sa naka nakSatrane! pazu cega kare che. arthAt traNe sattAvALA nakSatranA mArga zISa mAsanI amAsanA yathAsaMbhava ca'dranI sAthe cega zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 859 yathAsambhavaM candreNa sArddhamiti, tatra kulena nakSatreNa yadA yuktA bhavati tadA mUlanakSatreNa saha yuktA bhavati, yadA ca upakulena yuktAsyAttadA jyeSThA nakSatreNa saha candrayogamupayAti, kulopakulena ca yadA yuktA bhavati tadA anurAdhA nakSatreNa saha candrayogaM gatA bhavatIti, kintu kulena upakulena kulopakulena vA kenApi nakSatreNa yuktA mArgazIrSI amAvAsyA sarvatra 'yuktA' iti saMjJApadavAcyA bhavatIti svaziSyebhyo vaktavyaM bhavatIti / 'tA posiNaM amAvAsaM kiM kulaM vA joei uvakulaM vA joei kulovakulaM vA joei ? tA kulaM vA joeDa uvakulaM vA joei No lagbhai kulovakulaM, kulaM joemANe puvvAsAThA Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe uttarAsADhA Nakkhatte joei, tA kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA posINaM amAvAsA juttatti vattavyaM siyA' tAvat pauSIM khalu amAvAsyAM kiM kulasaMjJaka nakSatraM yunakti kiMvA upakulaM yunakti api vA kulopakulaM yunaktIti gautamasya praznaH, tato bhagavAn caMdra ke sAtha yoga karate haiM / unameM kula nakSatra se jaba yukta hotI hai taba mUla nakSatra ke sAtha yukta hotI hai, jaba upakula nakSatra se yukta rahatI hai taba jyeSThA nakSatra ke sAtha caMdra kA yoga prApta karatI hai tathA jaba kulopakula nakSatra se yukta hotI hai taba anurAdhA nakSatra ke sAtha caMdra kA yoga prApta karatI hai / paraMtu kula nakSatra upakula nakSatra evaM kulopakula nakSatra ye koI bhI nakSatra se yoga karatI yaha amAvAsyA (yuktA ) isa pada vAcya hotI hai aisA svaziSyoM ko kaheM / (tA posiNaM amAvAsaM kiM kulaM vA joei, uvakulaM vA joei, kulovakulaM vA joei ? tA kulaM vA joei upakulaM vA joei, No lagbhai kulovakulaM, kulaM joemANe putravAsAdA Nakkhatte joei ubakulaM joemANe uttarAsADhA khatte joei, tA kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA posINaM amAvAsA tanti vatvaM siyA) pauSamAsa kI amAvAsyA kyA kula saMjJaka nakSatra ke kare che. temAM jyAre kulasaka nakSatrathI yukta hAya tyAre mULa nakSatranI sAthe yukta hAya che. ane jyAre upakula nakSatrathI yukta hAya che tyAre jyeSThA nakSatranI sAthe caMdranA yoga prApta kare che. tathA jyAre lepaphulavALA nakSatrathI yukta hAya che, tyAre anurAdhA nakSatranI sAthe caMdranA cAga prApta kare che. paratu kulanakSatra upakula nakSatra athavA kulepakula nakSatra e keIpaNu nakSatraneAyega karatI A amAsa 'yuktA' A paDhavALI thAya che. tema svaziSyAne kahevu, (tA posiNaM amAvAsa kiM kulaM vA joDa, uvakulaM vA joei kulovakulaM vA joei 1 tA kulaM vA joei ubakulaM vA joeDa, No labbhai kulovakulaM, kulaM jopamANe puvvAsADhA kkhatte jo?i, uvakulaM joramANe uttarAsAdA Nakkhate joei, tA kuleNa vA juttA unakuleNa vA juttA posINaM amAvAsA juttatti vattavvaM siyA) poSa bhAsanI amAvAsyA zuM dusa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ 860 sUryapratistra pratipAdayati-tAvat pauSImamAvAsyAM kulasaMjJaka nakSatraM yunakti, upakulasaMjJaka nakSatramapi yunakti, kintu na labhate kulopakulaM nakSatra, tatra kulaM yadA yunakti tadA pUrvASADhA nakSatraM yunakti, upakulaM yadA yunakti tadottarASADhAnakSatraM yunakti, paramatra sarvatra kulena upakulena vA yuktA pauSI amAvAsyA yuktA iti vaktavyA bhavatIti / 'tA mAhiNaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA uvakulaM joei vA kulovakulaM joei ? tA kulaM joei uvakulaM joei kulova kulaM joei, kulaM joemANe dhaNihA Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe savaNe Nakkhatte joei, kulovakulaM joemANe abhIyI Nakkhatte joei, tA kuleNa vA juttA upakuleNa vA juttA kulovakuleNa vA juttA mAhINaM amAvAsA juttati vattavvaM siyA' tAvat mAghIM khalu amAvAsyAM kiM kulaM sAtha yoga karatI hai ? athavA upakula nakSatra ke sAtha yoga karatI hai ? kiM vA kulopakula nakSatra ke sAtha yoga karatI hai ? zrIgautamasvAmI ke isa prazna ke uttara meM bhagavAna zrI kahate haiM-pauSI amAvAsyA kA kula saMjJaka nakSatra bhI yoga karatA hai, upakula saMjJaka nakSatra bhI yoga karatA hai paraMtu kulopakula saMjJAvAle nakSatra yoga nahIM krte| unameM jaba kulasaMjJaka nakSatra yoga karatA hai taba pUrvASADhA nakSatra kA yoga hotA hai tathA jaba upakula nakSatra kA yoga karatA hai tava uttarASADhA kA yoga hotA hai| ye kula evaM upakula saMjJaka nakSatra se yukta poSI amAvAsyA (yuktA) isa nAmavAlI kahI gaI hai / (tA mAhiNNaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA, uvakulaM joei vA, kulovakulaM joei ? tA kulaM joei upakulaM joei, kulovakulaM joei, kula joemANe dhaNiTThA Nakkhatte joei, upakulaM joemANe savaNe Nakkhatte joei, kulova kulaM joemANe abhII akkhatte joei, tA kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA kulovakuleNa vA juttA mAhINaM amAvAsA juttatti vattavvaM siyA) mAgha mAsa kI amAvAsyA saMraka nakSatranI sAthe yoga kare che? athavA upakula saMjJaka nakSatranI sAthe vega kare che? ke kopakula saMjJaka nakSatranI sAthe bhega kare che ? zrIgautamasvAmIne A praznanA uttaramAM bhagavAna zrI kahe che ke-poSa mAsanI amAsane kulasaMjJaka nakSatra paNa ga kare che. upakula saMjJaka nakSatra paNa yoga kare che. paraMtu kulapakula saMjJAvALA nakSatra roga karatA nathI. temAM jayAre kulasaMjJaka nakSatra yAga kare che tyAre pUrvASADhA nakSatrane vega thAya che ane jyAre upakulasaMjJaka nakSatrane vega kare che tyAre uttarASADhA nakSatrano yuga thAya che. A kula ane upakula saMjJaka nakSatrathI yukta piSamAsanI amAsa "yuktA e nAmavALI kahevAmAM Ave che. (tA mAhiNaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA, uvakulaM jopai vA kulovakulaM joei ? tA kulaM joei uvakuThaM joei, kulovakulaM joei, kulaM joemANe dhaNivA Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe savaNe Nakkhatte joNi, kulo-kulaM joemANe abhiI Nakkhatte joei, tA kuleNa vA jucA ubakuleNa vA juttA kulocakuleNa vA juttA mAhINaM amAvAsA jucatti vattavyaM siyA) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 861 yunakti ? api vA upakulaM yunakti kiM vA kulopakulaM nakSatraM yathAsambhavaM candrayogamadhigatya mAvImamAvAsyAM parisamAptimupanayatIti gautamasya praznAnantaraM bhagavAnAha-tAvat mAghImamAvAsyAM kulamapi yunakti upakulamapi yunakti kulopakulamapIti trINyapi nakSatrANi yuJjanti yathAsambhavaM candrayogamadhigatya tAM mAghImamAvAsyAM parisamAptimupanayanti / tatra yadA sA mAghI amAvAsyAM kulaM yunakti tadA dhaniSThAnakSatraM yunakti, yadA copakulaM yunakti tadA zravaNAnakSatraM yunakti yadA ca kulopakulaM yunakti tadA abhijimnakSatraM yunaktIti trINyapi nakSanakSatrANi yuJjanti / tatra tAvat khalu kulenopakulena kulovakulena vA yuktA mAghI amAvAsyA 'yuktA' iti nAmikA vaktavyA bhavati / he AyuSman ! he samaNa ! tvayApi evameva vaktavyakyA kula saMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai ? athavA upakula saMjJA vAle nakSatra kA yoga karatI hai ? kiM vA kulopakula saMjJAvAle nakSatra kA yathAsaMbhava candra kA yoga prApta karake mAghI amAvAsyA ko samApta karatA hai ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM bhagavAn zrI kahate haiM-mAghI amAvAsyA kA kula nakSatra yoga karate haiM, upakula nakSatra bhI yoga karate haiM evaM kulopakula bhI yoga karatA hai / isa prakAra tInoM saMjJAvAle nakSatra yathAsaMbhava candrayoga ko prApta karake mAdhI amAvAsyA ko samApta karatA hai, unameM jaba mAghI amAvAsyA kula nakSatrakA yoga karatI hai taba dhaniSThA nakSatra kA yoga prApta karatI hai, jaba upakula nakSatra kA yoga karatI hai taba zravaNanakSatra kA yoga prApta karatI hai evaM jaba kulopakula nakSatra kA yoga karatI hai taba abhijit nakSatra kA yoga karatI hai| isaprakAra tInoM saMjJAvAle nakSatroM kA yoga prApta karatI hai, isaprakAra kula upakula evaM kulopakula saMjJaka nakSatra se yuktA mAghI amAvAsyA (yuktA) isa nAmavAlI kahI jAtI hai isa prakAra ziSyoM ko kahe / mAghamAsanI amAsa zuM kulasaMjJaka nakSa ne yoga kare che? athavA upakulasaMjJaka nakSatrane yoga kare che ke kulapakulasaMzaka nakSatrane yathAsaMbhava caMdrane vega prApta karIne mAghI amAsane samApta kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne tenA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-mAghI amAsa kulasaMjJaka nakSatrane vega kare che upakulasaMjJaka nakSatrane paNa vega kare che kulapakulasaMjJaka nakSatrane paNa vega kare che. A pramANe traNe prakAranI saMjJAvALA nakSatrane yathAsaMbhava caMdra ane prApta karIne mAdhI amAvAsyAne samApta kare che. temAM jyAre mAghI amAsa kulasaMjJaka nakSatranoga kare che tyAre dhaniSThA nakSatrane ga kare che. ane jyAre upakula saMjJaka nakSatrane vega kare che. tyAre zravaNa nakSatrane yoga prApta kare che. tathA jyAre kulapakula saMjJaka nakSatroga prApta kare che. tyAre abhijIt nakSatrane yega kare che. A pramANe traNe saMjJAvALA nakSatrane vega prApta kare che. A rIte kula upakula ane kupakula saMjJaka nakSatrathI yukta mAghamAsanI amAsa "yuktA" e nAmathI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ 862 sUryaprajJaptisUtre miti / 'tA phagguNiNaM amAvAsaM kiM kulaM joei kiMvA upakulaM joei vA kulovakulaM. joei ! tA kulaM vA joei uvakulaM vA joei, No labhai kulovakulaM, tA kulaM jIemANe uttarAbhavayA Nakkhatte joei uvakulaM joemANe puvvAbhadavA Nakkhatte joeha kuleNa juttA vA uvakuleNa juttA vA phagguNI NaM amAvAsaM juttatti vattavvaM siyA' tAvaditi prAgvata phAlgunI-phAlgunamAsabhAvinI khalu amAvAsyAM kiM kulasaMjJakanakSatraM yunakti kiM vA upakulasaMjJakanakSatraM yunakti, api vA kulopakulasaMjJakanakSatraM yunaktIti gautamasya praznaH tato bhagavataH pratyuttaraM yathA zrUyatAM tAvat phAlgunImamAvAsyAM kulamapi yunavita upakulamapi yunakti na labhate kulopakulaM-kulopakulanakSatraM tatra nayAtIti / tatra yadA tAM phAlgunImamAvAsyAM kulaM yunakti tadA uttarAbhAdrapadAnakSatraM yunakti, yadA copakulaM yunakti tadA (tA phagguNINaM amAvAsaM kiM kulaM joei, kiM vA uvakulaM joei, vA kulovakulaM joei, tA kulaM vA joei uvakulaM vA joei No labbhai kulovakulaM, tA kulaM joemANe uttarAbhavayA Nakkhatte joei, uvakulaM joemANe puvvabhaddavayA Nakkhatte joei, kuleNa juttA vA uvakuleNa juttA vA phagguNI NaM amAvAsaM juttatti vattavvaM siyA) phAlguna mAsabhAvinI amAvAsyA kyA kulasaMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai ? athavA upakulasaMjJAvAle nakSatra kA yoga karatI hai kiM vA kulopakulasaMjJA vale nakSatra kA yoga karatI hai? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM bhagavAn zrI kahate hai-phAlgunI amAvasyA kulasaMjJAvAle nakSatra kA bhI yoga karatI hai, upakula saMjJaka nakSatra kA bhI yoga karatI hai kiMtu kulopakula saMjJaka nakSatra kA yoga nahIM karatI, jaba usa phAlgunI amAvAsyA kA kula nakSatra yoga karatA hai taba uttarAbhAdrapadAnakSatra yoga karatA hai tathA jaba upakula nakSatra yoga karatA kahevAya che. A pramANe svaziSyae kahevuM. (tA phagguNINaM amAvAsaM kiM kulaM jorai, kiMvA ubakula joeI vA kulovakula joe ? tA kulaM vA joei uvakula vA joei, No labbhai kulovakula, tA kula joemANe uttarAbhaddavayA Navakhatte joNi, uvakula joemANe puvAbhavayA Nakkhatte joei, kuleNa juttA vA uvakuleNa juttA vA phAguNINaM amAvAsaM juttatti vattavvaM siyA) mAsanI mAsa isa nksstrne| ga kare che? ke upakulasaMjJaka nakSatrane vega kare che? athavA kulapakula saMjJAvALA nakSatrane yoga kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM bhagavAna zrI kahe che ke phAgaNamAsanI amAsa kulasaMjJAvALA nakSatrane paNa vega kare che upakula saMjJAvALA nakSatrane paNa yoga kare che paraMtu kulapakula saMjJAvALA nakSatrane cAga karatI nathI. jyAre phAgaNamAsanI amAsane kulasaMjJaka nakSatraNa kare che tyAre uttarAbhAdrapada nakSatrane ga kare che. tathA jyAre upakula nakSatrane yoga kare che tyAre pUrvAbhAdrapadA nakSatrane coga kare zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam 863 pUrvAbhAdrapadA nakSatraM yunakti kintu atra kulena upakulena vA yuktA phAlgunI amAvAsyA 'yuktA' iti nAmikaiva vyavahattevyA bhavati, he AyuSman ! he samaga ! tvayA apyevameva vaktavyaM / 'tA cettiNNaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA upakulaM joei vA kulovakulaM joei ! tA kulaM vA joei upakulaM vA joei, No labbhai kulovakulaM, kulaM joemANe assiNI Nakkhatte joei uvakulaM joemANe revaI Nakkhatte joei, tA kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA cettINaM amAvAsA juttatti vattavyaM siyA' tAvat caitrIM caitramAsabhAvinImamAvAsyAM kiM kulaM yunakti api vA upakulaM yunakti kiM vA kulopakulaM nakSatraM yunaktIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAn kathayati-tAvaditi prAgvat caitrIM khalu amAvAsyAM kulamapi yunakti upakulamapi yunakti na labhate kulopakulam arthAt kulam upakulaM ceti dve eva nakSatre caitrImamAvAsyAM yutaH yathAsambhavaM candrayogamadhikRtya caitrImamAhaiM taba pUrvAbhAdrapadA nakSatra kA yoga rahatA hai, isa prakAra kula saMjJaka evaM upakula saMjJaka nakSatra se yukta phAlgunI amAvAsyA (yuktA) isa nAma se kahI jAtI hai| (tA cetiNNaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA uvakulaM joei vA kulovakulaM joei ? tA kulaM vA joei uvakulaM vA joei, No labbhai kulovakulaM kulaM joemANe assiNI Nakkhatte joei uvakulaM joemANe revai Nakkhatte joei, tA kuleNa vA juttA uvakuleNa vA juttA cettINaM amAvAsA juttatti vattavvaM siyA) caitra mAsa bhAvinI amAvAsyA kA kyA kula saMjJaka nakSatra yoga karate haiM ? athavA upakula saMjJAvAle nakSatra yoga karate haiM yA kulopakula saMjJAvAle nakSatra yoga karate haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM bhagavAn kahate haiM-caitrI amAvAsyA kA kula saMjJaka nakSatra bhI yoga karatA hai, upakula saMjJaka nakSatra bhI yoga karatA hai, paraMtu kulopakula saMjJaka nakSatra yoga nahIM karatA arthAt kula saMjJaka evaM upakula saMjJaka ye do hI saMjJAvAle nakSatra caitrI amAvAsyA kA yathA saMbhava che A pramANe kulasaMjJaka ane upakulasaMjJaka nakSatrathI yukta phAgaNa mAsanI amAsa "yuktA e nAmavALI kahevAmAM Ave che. (tA cetiNNaM amAvAsaM kiM kula joei vA uvakula joei vA kulovakula' joei ? tA kula vA joei ubakula vA joei, No labbhai kulovakula, kulaM joemANe assiNI Nakkhatte joei, uvakula joemANe revai Nakkhatte joei, tA kuleNa vA juttA uvakuleNa vA jutA cettiNaM amAvAsA juttatti vattavvaM siyA) thaitra mAsanI sbhaasn| zusasa nakSatra yoga kare che, ke upakula saMjJAvALA nakSatra yoga kare che ke kulapakula saMjJAvALA nakSatra ega kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM bhagavAnazrI kahe che ke-catrI amAsane kulasaMjJaka nakSatra paNa yoga kare che, upakula saMjJaka nakSatra paNa tyAga kare che, paraMtu kulapakula saMjJaka nakSatra cAga karatAM nathI arthAt kulasaMjJaka ane upa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre vAsyAM parisamApayataH, tatra tAvat yadA tAM caitrImamAvAsyAM kulaM yunakti tadA AzvinI nakSatraM yunakti yadA copakulaM yunakti tadA revatInakSatraM yunakti / kintu atra kulena upakulena vA yuktA caitrI amAvAsyAM 'yuktA' iti nAmikaiva vaktavyA he AyuSman ! samaNa ! tvayApyevameva vaktavyaM svaziSyebhya iti / 'tA visAhiNaM amAvAsaM ki kulaM joei vA upakulaM joei vA kulovakulaM joei ! tA kulaM joei uvakulaM vA joei No labbhai kulovakulaM, tA kulaM joemANe kattiyA Nakkhatte joei uvakulaM joemANe bharaNI Nakkhatte joei kuleNa juttA vA uvakuleNa juttA vA visAhiNaM amAvAsA juttatti vattavvaM siyA' tAvat vaizAkhIM-vaizAkhamAsabhAvinI khalu amAvAsyAM kiM kulaM yunakti kiMvA upakulaM yunakti api vA kulopakulaM nakSatraM yathAsambhavaM candrayogamadhigatya tAM vaizAkhI khalu amAvAsyAM pariNamayatIti bhagavato caMdra kA yoga prApta kara ke caitrI amAvAsyA ko samApta karate haiN| unameM jaba caitrI amAvAsyA kA kula saMjJaka nakSatra yoga karatA hai taba azvinI nakSatra yoga yukta rahatA hai evaM upakula vAlA nakSatra yoga karatA hai taba revatI nakSatra kA yoga karatA hai| isa prakAra kula evaM upakulasaMjJaka caitrI amAvAsyA (yuktA) isa nAma vAlI kahI jAtI hai aisA svaziSyoM khe| 'tA visAhiNNaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA upakulaM joei vA, kulovakulaM joei ? tA kulaM joei uvakulaM vA joei No lagabhai kulovakulaM, tA kulaM joemANe kattiyA Nakkhate joei uvakulaM joemANe bharaNI Nakkhatte joei, kuleNa juttA vA uvakuleNa juttA vA visAhiNNaM amAvAsA juttatti vattavya siyA) vaizAkhamAsa bhAvinI amAvAsyA kA kyA kulasaMjJaka nakSatra yoga karatA hai ? athavA upakula vAle nakSatra yoga karatA hai ? kiM vA kulopakulasaMjJAvAle nakSatra yoga karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI kA prazna kalasaMjJaka A be saMjJAva La nakSatro caitrI amAsane yathAsaMbhava caMdrane vega prApta karIne vI amAsane samApta kare che temAM jyAre caitrI amAsa kulasaMjJaka nakSatrane vega kare che tyAre azvinI nakSatrana gavALI hoya che ane upakulavALA nakSatrane vega kare che tyAre revatI nakSatrano vega kare che, A pramANe kula ane upakula nakSatrathI yukta caitrI amAsa "yuktA" e nAmavALI kahevAya che tema svaziSyane kahevuM. (tA visAhiNaM amAvAsaM kiM kula joei vA, ubakula joei vA, kulobakula joeDa ? tA kula jAei uvakula vA joei No labbhai kulovakula, tA kula joemANe kattiyA ekkhatte joei, ubakula jopamANe bharaNI Nakkhatte joei, kuleNa juttA vA u kaleNa jattA vA vimAhiNaM amAvAsA juttatti vattavvaM siyA) vaizAmabhAsanI sabha sanI shursaMjJaka nakSatra yAga kare che ? athavA upakulavALa nakSatra ega kare che? ke kula 5kulavALA satra yoga kare che? A pramANe zrI gautamasvAmIne prazna sAMbhaLIne zrI bhagavAna kahe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ suryajJaptiprakAzikA TIkA su0 39 dazamaprAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtam __ 865 gautamasya praznaM zrutvA bhagavAn mahAvIrasvAmI pratyuttarayati-zrUyatAM tAvat vaizAkhI khala amAvAsyAM kulamapi yunakti upakulamapi yunakti no labhate-na kadAcidapi candrayogamadhigacchati kulopakulaM nakSatraM tAM vaizAkhImamAvAsyAmiti, tatra yadA tAM vaizAkhIm amAvAsyAM kulaM yunakti tadA kRttikAnakSatra yunakti yadA copakulaM yunakti tadA bharaNInakSatraM yathAsambhavaM candrayogamadhigacchatIti / tatra ubhayatrApi saMyoge kulena vA yuktA upakulena vA yuktA vaizAkhI amAvAsyA 'yuktA' iti saMjJApadavAcyaiva vyavahartavyA bhavatIti vaktavyA he AyuSman ! he samaNa ! tvayApyevameva vaktavyeti / 'tA jiTThAmUliNNa amAvAsaM kiM kulaM joeha vA uvakulaM joei vA kulovakulaM joei ! tA kulaM joei upakulaM vA joei No labbhai kulovakulaM, tA kulaM joemANe maggasiraM Nakkhatte joei uvakulaM joemANe rohiNI Nakkhatte joei, tA kuleNa juttA vA uvakuleNa juttA vA jiTThAmUliMNNaM amAvAsaM juttatti sunakara uttarameM bhagavAna kahate haiM-vaizAkhamAsa kI amAvAsyA ko kula saMjJaka nakSatra kA bhI yoga rahatA hai, upakula saMjJaka nakSatra bhI yoga karatA hai paraMtu kulopakulasaMjJAvAle nakSatra kadApi vaizAkhI amAsameM candra kA yoga nahIM prApta karatA, unameM jaba vaizAkhI amAvAsyA kulasaMjJaka nakSatra kA yoga karatI hai taba kRtikA nakSatra kA yoga karatI hai tathA jaba upakulavAle nakSatra kA yoga karatI hai taba bharaNI nakSatra yathAsaMbhava caMdra kA yoga prApta karatA hai / isa prakAra kulasaMjJAvAle evaM uvakula saMjJAvAle nakSatra se yukta vaizAkhI amAvAsyA (yuktA) isa pada yukta kahI jAtI hai aisA svaziSyoM ko kheN| __ (tA jiTTAmUlinnaM amAvAsaM kiM kulaM joei vA uvakulaM joei vA kulovakulaM joei, tA kulaM joei, ucakula vA joei No labbhai kulovakulaM, tA kulaM joemANe maggasiraM Nakkhatte ucakulaM joemANe rohiNI Nakkhatte joei, tA kuleNa vA juttA vA uvakuleNa juttA vA jeTTAmUliNNaM amAvAsaM juttatti vattavya che-vaizAkhamAsanI amAsane kulasaMjJaka nakSatra paNa yoga kare che upakulasaMjJaka nakSatra paNa vega kare che, paraMtu kulapakula saMjJAvALA nakSatra kadApi vaizAkha mAsanI amAsamAM caMdrane vega prApta karatA nathI, temAM jyAre vaizAkhI amAsane kulasaMsaka nakSatra yuga kare che tyAre kRttikA nakSatrano vega kare che tathA jyAre upakula saMjJAvALA nakSatra kare che tyAre bharaNI nakSatra yathAsaMbhava caMdrane yoga prApta kare che. A rIte kulasaMjJAvALA ane upakulasaMjJAvALA nakSatranA gathI yukta vaizAkhI amAsa "yuktA" A padathI yukta kahevAya che tema svaziSyane kahevuM. (tA jidvAmUliNNaM amAvAsaM kiM kula joei vA uvakula joei vA kulovakula joeDa? tA kula joei ubakulavA joei, No labbhai kulovakula, tA kula joemANe maggasira Nakkhatte joei, upakula' joemANe rohiNI Nakkhatte joei, tA kuleNa vA juttA uvakaleNa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ 866 sUryaprazasisne vattavvaM siyA' tAvaditi prAgvat jyeSThAmUlIM-jyeSThamAsabhAvinIM khalu amAvAsyAM kulaM vA upakulaM kiM vA kulopakulaM nakSatraM yunaktIti gautamasya praznaH tato bhagavata uttaraM tAvat jyeSThIm amAvAsyAM kulamapi yunakti upakulamapi yunakti kulopakulaM ca tatra nAgacchati / kulaM yadA yunakti tadA mRgazirA nakSatraM yunakti upakulaM ca yadA yunakti tadA rohiNI nakSatraM yunaktIti jJAtavyaM kulenopakulena vA yuktA jyaiSThI amAvAsyA 'yuktA' nAmikA bhavatIti zeSaH / itthamatra dvAdazasaMkhyakAnAm amAvAsyAnAM pRthak pRthak bhAvanA jJAtavyeti / ASADhayA amAvAsyAyAstu mUloktadizA pUrve vyAkhyAteveti / / sU0 39 // // dasamassa pAhuDassa chaTuM pAhuDapAhuDaM samattaM // // dazamasya prAbhRtasya SaSThaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // siyA) jyeSThamAsabhAvinI amAvAsyA kA kula saMjJaka upakula saMjJaka athavA kulopakulasaMjJaka nakSatra yoga karate haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-jyeSThamAsa kI amAsa kA kulasaMjJaka evaM upakulasaMjJakanakSatra yoga karate haiN| kulopakula nakSatra vahAM nahI rhte| jaya kulasaMjJaka nakSatra kA yoga rahatA hai taba mRgazirA nakSatra kA yoga rahatA hai, evaM upakula nakSatra kA yoga hotA hai, taba rohiNI nakSatra kA yoga hotA hai / isaprakAra kulasaMjJaka evaM upakulasaMjJaka nakSatra saMyukta jyeSThAmAsa kI amAvAsyA (yuktA) isa nAmavAlI hotI hai isaprakAra yahAM bAraha saMkhyA viziSTa amAvAsyAoM kA pRthak pRthaka bhAvanA samajanI cAhiye / ASADhamAsa kI amAvAsyA kA kathana to mUlokta prakAra se pahale kaha hI diyA hai| sU0 39 // dazaveM prAbhRta kA chaTThA prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-6 // juttA vA jeTTA mUliNNaM amAvAsaM juttatti vattavvaM siyA) 28 bhAsanI sabhAsana musasa upasaMjJaka, athavA kulapakula saMjJakanakSatre ga kare che ? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhagavAna kahe che ke-jeTha mAsanI amAsane kulasaMjJaka upakula saMjJakanakSatra yAga kare che. kulapakula saMjJAvALA nakSatrane vega tene hete nathI. jyAre kulasaMjJaka nakSatrano yoga hoya che tyAre mRgazirA nakSatrane vega rahe che. ane jyAre upakulasaMjJaka nakSatrane vega hoya che tyAre rohiNe nakSatrane vega rahe che. A rIte kula saMjJaka nakSatrathI yukta jyeSTha mAsanI amAsa "yuktA" e nAmavALI kahevAya che. A pramANe ahIMyA bAre saMkhyAvALI amAvAsyAonI alaga alaga bhAvanA samajavI aSADha mAsanI amAsanuM kathana te mUkti prakArathI pahelAM kahela ja che. sU0 39 isamA prAkRtanu 75 prAmRtaprAmRta samAta // 10-1 / / zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 40 dazamaprAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtam 867 dazamaprAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtam mUlam-tA kahaM te saNNivAe Ahie vaejjA ? tA jayA NaM sAviTThI puNNimA bhavai tayA NaM mAhI amAvAsA bhavai jayA NaM mAhI puNNimA bhavai tayA NaM sAviTThI amAvAsA bhavai, jayA NaM puTThavai puNNimA bhavai tayA NaM phagguNI amAvAsA bhavai, jayA NaM phagguNI puNNimA bhavai tayA NaM puTThavai amAvAsA bhavai jayA NaM AsAI puNNimA bhavai tayA NaM cettI amAvAsA bhavai jayA NaM cittI puNNimA bhavai tayA NaM Asoi amAvAsA bhavai jayA NaM kattiI puNNimA bhavai tayA NaM vesAhi amAvAsA bhavai jayA NaM vesAhi puNNimA bhavai tayA NaM kattiyA amAvAsA bhavai, jayA Na maggasirI puNNimA bhavai tayA NaM jeTThA mUle amAvAsA bhavai, jayA NaM jeTThA mUle puNNimA bhavaI, tayA NaM maggasirI amAvAsA bhavai, jayA NaM posI puNNimA bhavai tayA NaM AsADhI amAvAsA bhavai, jayA NaM AsADhI puNNimA bhavai tayANaM posI amAvAsA bhavai ||suu040|| // dasamassa pAhuDassa sattamaM pAhuDapAhuDa samattaM // chAyA-tAvat kathaM te sannipAta AkhyAta iti vadet, tAvat yadA khalu zrAviSThI pUrNimA bhavati tadA khalu mAghI amAvAsyA bhavati / yadA khalu mAghI pUrNimA bhavati tadA khalu zrAviSThI amAvAsyA bhavati / yadA khalu praupThapadI pUrNimA bhavati tadA khalu phalgunI amAvAsyA bhavati, yadA khalu phAlgunI pUrNimA bhavati tadA khalu prauSThapadI amAvAsyA bhavati / yadA khalu AzvinI pUrNimA bhavati tadA khalu caitrI amAvAsyA bhavati, yadA khalu caitrI pUrNimA bhavati tadA khalu AzvinI amAvAsyA bhavati / yadA khalu kArtikI pUrNimA bhavati tadA khalu vaizAkhI amAvAsyA bhavati / yadA khalu vaizAkhI pUrNimA bhavati tadA khalu kArtikI amAvAsyA bhavati / yadA khalu mArgazIpI pUrNimA bhavati tadA khalu jyeSThAmUlI amAvAsyA bhavati, yadA khalu jyeSThAmUlI pUrNimA bhavati tadA khalu mArgazIrSI amAvAsyA bhavati / yadA khalu pauSI pUrNimA bhavati tadA khalu ASADhI amAvAsyA bhavati / yadA khalu apADhI pUrNimA bhavati tadA khalu paupI amAvAsyA bhavati // sU0 40 // // dazamasya prAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptat // TIkA-'yoge kiM te vastu AkhyAta' mityAkhyasya dazamasya prAbhRtasya SaSThe prAbhRta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ 868 sUryaprajJaptisUtre prAbhRte prathamAyAM prati paurNamAsyAM ca kulAdi saMjJAviSayayanakSatraiH saha candrayogamadhikRtya vizeSa vicAraH pradarzitaH samprati saptame prAbhRtaprAbhRte'smin tAsAmeva paurNamAsInAM amAvAsyAnAM cobhayato nakSatrasambandhataH candrayogamadhikRtya sannipAtaviSayakaM praznasUtraM vivRNvan 'tA kahaM te saNNavAe' ityAdinA bhagavAn gautamo bhagavantaM mahAvIrasvAminaM praznayannAha - 'tA kahaM te saNNivAe Ahie ti vaejjA' tAvat kathaM te sannipAtaH AkhyAta iti vadet / tAvat bhagavan ! paurNamAsyamAvAsyAnAM sannipAta zrotukAmaH tAvadasmi kathaM kenopAyena kena prakAreNa kayopapatyA vA bhagavan ! te tavamate tvayA vA candrayogamadhikRtya paurNamAsInAmamAvAsyAnAM ca sannipAtaH - nakSatrayogaH AkhyAtaH - pratipAditaH iti vadet kathaya bhaganiti, evamukte gautame prati paurNamAsInAM pratyamAvAsyAnAM ca nakSatrasannipAtopapattiM vivRNvan bhagavAnAha - 'tA jayA NaM sAviTThI puNNimA bhavai tayA Na mAhI amAvAsA bhavai, jANaM mAhI puNNamA bhavai tayA NaM sAviTThI amAvAsA bhavai' tAvat yadA khalu zrAviSThI sAMtavAM prAbhRtaprAbhRta prAraMbha TIkArtha - (yoge kiM te vastu AkhyAtA) yoga ke viSaya meM Apake mata se kisa vastu kahi hai ? isa viSaya viSayaka dasaveM prAbhRtakA chaTThA prAbhRtaprAbhRta meM pratyeka pUrNimA meM kulAdi saMjJA viSayaka nakSatra ke sAtha candra ke yoga ko adhikRta karake sannipAta saMbandhI prazna ko lekara zrIgautamasvAmI prazna karate haiM- (tA kahaM te saNNivAe Ahie ti vaejjA) he bhagavan pUrNimA evaM amAvAsyA kA sannipAta mAne nakSatra yoga Apake mata se kisa prakAra se kahA hai ? so kahie isa prakAra zrIgautamasvAmI ke pUchane para prati pUrNimAsiyoM kA evaM prati amAvAsyAoM kA nakSatra sannipAta mAne nakSatra yoga kI utpatti ko varNita karate huve bhagavAn kahate haiM - (tA jayA NaM sAviTThi puNNimA bhavai tayA NaM mAhI amAvAsA bhavai, jayA NaM mAhI puNNimA bhavai tathA NaM sAviTThI amaasAtamA prAmRta prAbhUtanA prAraMbha TIDArtha - (yoge kiMte vastu AkhyAtA ) yoganA saMbhadhabhAM ApanA bhatathI devI rIte kahela che. A viSaya saMbaMdhI dasamA prAkRtanA chaThThA prAmRta prAbhUtamAM dareka pUrNimAmAM kulAdisaMjJAnA saMbaMdhamAM nakSatranI sAthe caMdranA cAgane adhikRta karIne nakSatrAnA saniSAta saMdhI prazna sUtra sAdhane zrIgautamasvAmI prazna 42 che - ( tA kahaM te saNavAra Ahita yajJA) huM bhagavAn pUrNimA ane amAvAsyAnA sanipAta eTale ke nakSatranA yAga ApanA matathI kevI rIte kahela che te Apa mane kaheA A pramANe zrIgautamasvAmInA pUchavAthI dareka pUrNi`mAe ane dareka amAsAnA nakSatra sannipAta eTale ke nakSatranA yoganI utpattinuM vAguna uratAM zrIbhagavAn De che - ( tA jayA NaM sAviTThi puNNimA bhavai tANaM mAhI amAvAsA bhavai, jayA NaM mAhI puNNimA bhavai tathA NaM saviTThi amAvAsA bhavai ) zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 40 dazamaprAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtam 869 pUrNimA bhavati tadA khalu mAghI mamAvAsyA bhavati / yadA khalu mAghI pUrNimA bhavati tadA khalu zrAviSThI amAvAsyA bhavati / tAvat - tava praznasyopapattiM zrUyatAM tAvat yadA yasmin samaye khalviti vAkyAlaGkAre dhaniSThAparaparyAyavAcikA zrAviSThA bhavati tasyAM zrAviSThAyAM arraat zraviSThI - zrAviSThAnakSatrayuktA paurNamAsI - zrAvaNI pUrNimA bhavati, tadA khalu tasyAH paurNamAsyA arvAktanI amAvAsyA khalu mAghI - maghAnakSatra yuktA bhavati / etena kRSNAdimAsa gaNanAkramaH pratipAditaH kRSNAdi gaNanayA pratipaurNamAsyAM mAsapUrti rbhavati paurNamAsInAM saMjJA api nakSatrasambandhataH candrayogamadhikRtyaiva mAsapUrtibodhikAH pratipAditA varttante, yathA-zraviSThI proSThapadI AzvinI kArttikI mArgazIrSI mAghI phAlgunI caitrI vaizAkhI jyaiSThI ASADhI iti, teSAmeva pUrNimAnAmarvAkRtane mAsamadhye paJcadaza dinAnantare amAvAsyA sambhAvyate tithIyogAdeva cAndramAsapratipAdanAt tithInAM paJcadazasaMjJAtvAcceti tithInAM vRddhatvanyat / tenetthaM jJAyate yasminnakSatre paurNamAsI bhavati tasmAnnakSatrAdarvAktane vAsA bhavai) zrIbhagavan kahate haiM kI tumhAre prazna kA uttara suno jisa samaya dhaniSThA apara nAmavAlI zrAviSTi pUrNimA hotI hai arthAt zrAviSThA nakSatra yukta pUrNimA mAne zrAvaNamAsa kI pUrNimA hotI hai, taba usa pUrNimA kI pazcAt vartinI amAvAsyA maghA nakSatra yukta hotI hai| isa kathana se kRSNapakSa se mAsa kI gaNanA krama pratipAdita kiyA hai / kRSNAdi se gaNanA se pratyeka pUrNimA meM mAsapUrti hotI hai / pUrNimA kI saMjJA bhI nakSatra ke saMmbandha se candrayoga ko adhikRta karake hI mAsapUrti karanevAlI pratipAdita kI gaI hai, jaise ki zrAvidhI, prauSThapadI, AzvinI, kArtikI mArgazIrSI pauSI mAghI phAlgunI caitrI, vaizAkhI, jyeSThI aSADhI / ina pUrNimAoM ke pIche ke mAsoM ke pandraha dina ke antara meM amAvAsyA AtI hai / tithike yoga se hI caMdramAsa ko pratipAdita karane se tathA paMdraha tithiyAM hone se tithiyoM ke hrAsa vRddhi zrIbhagavAna kahe che. ke tamArA praznane! uttara sAMbhaLeA jyAre dhaniSThA apara nAmavALI zrAviSThI pUrNimA hoya che, arthAt zrAviSThA nakSatra yukta pUrNimA eTale ke zrAvaNamAsanI pUrNimA hoya che, tyAre e pUrNimAnI pachInI amAsa maghA nakSatrayukta DAya che. A kathanathI kRSNa pakSathI mAsanA gaNanAkrama pratipAdita karela che. kRSNathI gaNanAthI dareka punamamAM mAsanI pUrti thAya che. pUrNimAnI saMjJA paNu nakSatranA saMbaMdhathI caMdrayAgane adhikRta karIneja mAsanI pUrti karavAvALI pratipAdita karela che. jemake-zrAvizvI, prauyhii, AzvinI, atiDI, bhArgazISa poSI bhAdhI, zahagunI thothI, vaizAlI nyeSThI aSADhI A pUrNimAenI pachInA mahInAonA paMdara divasanA aMtaramAM amAsa Ave che. tithinA yAgathIja caMdramAsa pratipAdita karavAthI tathA tithi paMdara hAvAthI tithicaiAnAya vRddhi zivAya pahara kahela che. AnAthIe samajAya che ke je nakSatramAM pUrNimA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ 870 sUryaprajJaptisUtre caturdazatame nakSatre paJcadazatame vA nakSatre SoDazatame vA nakSatre tasyaiva mAsasya aktinI amAvAsyA sambhAvyate, tena yadA zrAvaNI pUrNimA dhaniSThA nakSatre bhavati tadA dhaniSThAtokitane paJcadazasaMkhyake maghAnakSatre zrAvaNamAsasyaiva amAvAsyA sambhAvyate / nakSatra trayayogena nakSatradvayayogena vA zrAviSThayAdi dvAdazapaurNamAsInAM, mAdhyAdi amAvAsyAnAM ca nAmAni 37 taH 39 sUtreSu pratipAditAni vyAkhyAtAni ca vartante / tena sarvatra porNamAsInAmamAvAsyAnAM ca nakSatrayogena candrayogamekasminneva zrAvaNAdimAse jJAtavyaM natu zrAvaNAdeH sammukhe saptame mAghAdimAse boddhavyaM sarvatra / yathA ca paurNamAsIto'ktine caturdaza pazcadaza SoDazatame nakSatre amAvAsyA sambhAvyate tathaiva amAvAsyAtaH pazcAttane caturdazatame pazcadazatame SoDazatame nakSatre tasyaiva mAsasya paurNamAsI sambhAvyate, nakSatrANArahita pandraha kahI hai| isase yaha jJAta hotA hai-jisa nakSatra meM pUrNimA hotI hai usa nakSatra ke pIche ke caudahaveM nakSatra meM yA paMdrahaveM nakSatra meM agara solahaveM nakSatra meM usI mAsa kI amAvAsyA hotI hai / isase jaba zrAvaNI pUrNimA dhaniSThA nakSatra yukta hotI hai / taba dhaniSThA nakSatra se pIche ke paMdrahaveM maghA nakSatra meM zrAvaNamAsa kI hI amAvAsyA kA sambhava rahatA hai tIna nakSatra ke yoga se yA do nakSatra ke yoga se zrAviSThA Adi bAraha pUrNimAoM tathA mAghAdi amAvAsyAoM ke nAma 37 seMtIsaveM sUtra se 39 unacAlIsaveM sUtroM meM pratipAdita kiye gaye haiM, evaM amAvAsyAoM kA nakSatra ke yoga se caMdra kA yoga eka zrAvaNAdimAsa meM hI jAnaleveM zrAvaNAdi ke sanmukha sAtaveM mAghAdi mAsa meM nahIM hotA jisa prakAra pUrNimAse pIche ke caudaha paMdraha yA solahaveM nakSatra meM amAvAsyA kI sambhAvanA hotI hai, usI prakAra amAvAsyA ke pIche ke caudahaveM paMdrahaveM yA solahaveM nakSatra meM usI mAsakI pUrNimA kI saMbhAvanA hoya che te nakSatranI pachInA caudamA nakSatramAM agara paMdaramA nakSatramAM athavA seLamAM nakSatramAM eja mAsanI amAvAsyA thAya che. AthI jyAre zrAvaNI punama dhaniSThA nakSatra cakta hoya che. tyAre dhaniSThA nakSatranI pachIthI paMdaramA maghA nakSatramAM zrAvaNamAsanI ja amAsane saMbhava rahe che. traNa nakSatranA vegathI athavA be nakSatranA yogathI zrAviSThA vigere bAra pUrNimAnA tathA mAghAdi amAvAsyAonA nAme 37 sADatrIsamA sUtrathI 39 ogaNacAlIsamAM sUtramAM pratipAdita karela che. ane vyAkhyAna paNa karela che. tethI badhe pUrNimAe ane amAvAsyAomAM nakSatranA vegathI caMdraga eka zrAvaNadimAmAM ja thAya che. zrAvaNadinA samIpastha sAtamA mAghAdi mAsamAM thatA nathI. je rIte pUrNimAonI pachI cauda, paMdara ke soLamA nakSatramAM amAsanI saMbhAvanA thAya che. eja rIte amAvAsyA pachInA cauda, paMdara agara seLamAnakSatramAM eja mAsanI pUrNimAnI saMbhAvanA rahe che. nakSatronI saMkhyA aThayAvIsa hovAthI tathA mahinA ane zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 40 dazamaprAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtam 871 maSTAviMzati saMkhyAtvAt / rAzInAM mAsAnAM ca dvAdazasaMkhyAtvAt pratirAzInAM pratimAsAnAM ca sammukhe saptamo rAziH saptamo mAso bhavatyeva, nakSatra rAzyoH parasparasambandhasatvAt pratisaptame mAse prathamamAsasya amAsaMjJA tasmAt saptame mAse paurNamAsI saMjJAM labhate prathamasya paurNamAsI saMjJA ca tat saptamamAsasya amAsaMjJAM bhajate / iyamevopapattiH zrAvaNAdi SaTmAseSu tathA mAghAdi SaTmAseSu ca yathAkrameNa jJeyaH / tena yadA khalu mAghI pUrNimA bhavati tadA khalu zrAviSThI zrAviSThA nakSatra yuktA amAvAsyA tasyaiva mAghamAsasyAmAvAsyA bhavati yathA maghAnakSatrato'kitane pazcAttane ca dhaniSThA nakSatraM bhavati tathaiva dhaniSThAnakSatrato'rvAkatane pazcAttane ca maghAnakSatraM bhavatyeva prArambhitasyobhayadizi gaNanAsattvAt 'jayA gaM puTThavaI puNimA bhavai tayA NaM phagguNI amAvAsA bhavai, jayA NaM phagguNI pUNimA bhavai tayA NaM hotI hai, nakSatroM kI saMkhyA aThAIsa hone se tathA mAsa evaM rAziyAM bAraha hone se isa prakAra se hotA hai / pratirAzi evaM pratimAsa se sAtayoM rAzi sAtavAM mAsa hotI hai| kAraNa kI nakSatra evaM rAziyoM kA paraspara meM sambandha rahatA hai| prati sAtaveM mAsa meM prathama mAsakI amAsaMjJA hone se sAtaveM mAsa meM pUrNimAsI kI saMjJA hotI hai, prathama kI pUrNimA saMjJA usase sAtaveM mAsa meM amAsaMjJA ho jAtI hai| yahI upapatti zrAvaNAdi chaha mAsa meM tathA mAghAdi chaha mAsa meM yathAkrama se jAnaleveM / ataH jaba mAghamAsa kI pUrNimA hotI hai, taba zraviSThA nakSatra yukta zrAviSThI amAvAsyA usI mAgha mAsa kI hotI hai| jisa prakAra maghAnakSatra ke arvAtana mAne pIche dhaniSThA nakSatra hotA hai, usI prakAra dhaniSThA nakSatra ke pIche maghAnakSatra hotA hI hai, prAraMbha se ubhaya dizA se gaNanA kA saMbhava hone se isa prakAra hotA hai| (jayA NaM puTThavai puNNimA bhavai, tayA NaM phagguNI amAvAsA bhavai, jayANaM phagguNI puSiNamA bhavai tayA NaM puTTavai amAvAsA bhavai) aba prauSThapadA mAne rAzI bAra hovAthI A pramANe thAya che. dareka rAzi ane dareka mahInAthI sAtamI rAzI sAtamo mahIne thAya che, kAraNake nakSatra ane rAzine paraspara saMbaMdha rahe che. dareka sAtamA mAsamAM pahelAmAsanI amAM evI saMjJA hevAthI sAtamA mAsamAM pUrNimAsaMjJA thAya che. pahelAnI pUrNimAM saMjJA tenAthI sAtamA mAsamAM amAsaMjJA thaI jAya che. Aja upapatti zrAvaNadi chamAsamAM tathA mAghAdi chamAsamAM yathAkramathI samajI levI, tethI jyAre mAghamAsanI punama hoya che tyAre zrAviSThA nakSatrayukta zrAviDI amAsa e ja mAghamAsanI hoya che. je pramANe maghA nakSatra avatana eTale ke pachI dhaniSThA nakSatra hoya che, e ja pramANe dhaniSThA nakSatranI pachI maghA nakSatra hoya ja che. prAraMbhathI bane bAjuthI gaNanAno saMbhava hovAthI A pramANe thAya che. (jayA NaM puTThavai puNimA bhava3, tayA NaM phagguNI amAvAsA bhavai, jayA NaM phagguNI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ % 3D 872 sUryaprajJaptisUtre puDhavai amAvAsA bhavai' yadA khalu prauSThapadI pUrNimA bhavati tadA khalu phAlgunI amAvAsyA bhavati, yadA khalu phAlgunI pUrNimA bhavati tadA khalu prauSThapadI amAvAsyA bhavati / yadA-yasmin samaye khalviti nizcitaM prauSThapadA-uttarAbhAdrapadA nakSatraM tena nakSatreNa yuktA pUrNimA prauSThapadI pUrNimA-kRSNAdi bhAdrapadamAsabhAvinI pUrNimA bhavati, tadA-tasyaiva mAsasya aktinI amAvAsyA phAlgunI-uttarAphAlgunI nakSatrayuktA amAvAsyA-phAlgunI nAmadheyA amAvAsyA bhavati / uttarAbhAdrapadAta Arabhya viparItagaNanayA-pUrvapUrvagaNanayA uttarAphAlgunI nakSatrasya SoDazatvAt / atrApAntarAle abhijinakSatrasya stokakAlavyAptatvAdyadi na gaNyate tadA tu paJcadaza saMkhyeva bhavati / kintu atra yugAdau abhijinnakSatrasatvAt tasya vizeSamahatvaM pravartate, vyavahAre tu kAryavizeSe kutracit tyajyate'pi atra ca gaNanAkrame abhijinakSatrasya grAhyatve agrAhyatvapyadoSaeva, yato hi catasRSu paurNamAsiSu catasRSu amAvAsyAsu ca nakSatratrayayogasambhavAt , aSTasu paurNamAsiSu aSTasu amAvAsyAsu ca nakSatrauttarabhAdrapadA nakSatra se yukta pUrNimA prauSThapadI pUrNimA bhAdrapadamAsa bhAvinI pUrNimA hotI hai, taba usI mAsa kI pIche kI amAvAsyA uttaraphalgunI nakSatra yukta amAvAsyA-phAlgunI nAmavAlI amAvAsyA hotI hai| uttarAbhAdrapadA nakSatra se Arambha karake viparIta gaNanA se arthAt pUrva kI gaNanA se uttarAphAlgunI nakSatra solahavAM hone se / yahAM apAntarAla meM abhijit nakSatra kA thoDAkAla vyApta rahane se yadi unakI gaNanA na kare to paMdraha saMkhyA hI hotI hai, paraMtu yahAM yuga kI AdimeM abhijit nakSatra kA satva rahane se usakA vizeSa mahattva rahatA hai, vyavahAra meM to kArya vizeSa meM kahIM para choDa bhI dete haiM, yahAM para gaNanAkrama meM abhijit nakSatra grAhyatva meM agrAhyatva bhI nirdoSa hI hai, kAraNa kI cAra pUrNimAsiyoM meM tathA cAra amAvAsyAoM meM tInoM nakSatra ke yoga kA saMbhava rahatA hai, ATha pUrNimAoM meM evaM ATha amApuNNimA bhavai tayA NaM puDhavai amAvAsA bhavai) nyAre zrI756 meTa uttarAbhAdrapahA nakSatrathI yukta punama arthAt prauSThapadI punama bhAdaravA mAsa saMbaMdhInI hoya che. tyAre eja mAsanI pachInI amAsa uttarAphAlyunI nakSatrayukta amAvAsyA-phALunI nAmavALI amAsa hoya che. uttarAbhAdrapadA nakSatrathI AraMbha karIne viparIta gaNanAthI athata pUrva pUrvanI gaNatrIthI uttarAphAgunI nakSatra seLayuM hovAthI tema thAya che. ahIMyAM apAnavALamAM eTale ke vacamAM abhijIt nakSatra thoDo samaya vyApta rahevAthI jo tenI gaNatrI na kare te paMdara ja saMkhyA thAya che, paraMtu ahIMyA yuganI AdimAM abhijIta nakSatranuM satva hovAthI tenuM vizeSa mahatva rahe che. vyavahAramAM te kArya vizeSane lIdhe kyAMka cheDI paNa de che. ahIMyAM gaNanA kramamAM abhichata nakSatranuM grAhyatvamAM agrAhyapaNuM nirdoSa ja che, kAraNa ke-cAra punAmAM ane cAra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 40 dazamaprAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtam 873 dvayayoga sambhavAcca caturdaza paJcadaza SoDazasaMkhyAdhvanyatamA saMkhyA bhavituM zakyata iti / yadA ca phAlgunI-uttarAphAlgunI nakSatrayuktA pUrNimA-phAlgunamAsabhAvinI pUrNimA bhavati, tadA khalu prauSThapadI-uttarAbhAdrapadA nakSatrayuktA amAvAsyA tasyaiva phAlgunamAsasyAmA. vAsyA-pUrNimAto'rvAkatanI amAvAsyA prauSThapadInAmikA amAvAsyA bhavati, uttarAphAlgunIta utkramagaNanayA uttarAbhAdrapadA nakSatrasya caturdazatvAt / sarvatra pUrNimAtaH pUrvameva amAgrAdyA bhavati tena sarvatra pUrNimA yukta nakSatrato viparItakrameNaiva gaNanIyA, prArambhika nakSatrasyobhayadizi gaNanayobhayasaMkhyAyogaH triMzattulyo bhavet nakSatrANAM saMkhyAyA aSTAviMzatitvAditi sarvatra bodhyam / 'jayA NaM AsoI puNNimA bhavai tayA NaM cettI amAvAsA bhavai, jayA NaM cettI puNNimA bhavai, tayA NaM AsoI amAvAsA bhavai' yadA khalu azvayujI vAsyAoM meM do nakSatra ke yoga kA sambhava hone se caudaha, paMdraha, evaM solaha saMkhyA meM anya saMkhyA honA zakya hai hi, jaba uttarAphAlgunI nakSatra yukta pUrNimA arthAt phAlgunamAsabhAvinI pUrNimA hotI hai taba prauSThapadI arthAt uttarAbhAdrapadA nakSatra yuktA amAvAsyA usI phAlgunamAsa kI amAsa pUrNimA se pIche kI amAsa prauSThapadI nAma kI amAsa hotI hai| uttarAphAlgunI se utkrama kI gaNanA se uttarAbhAdrapadA nakSatra caudahavAM hone se, sarvatra pUrNimA se pUrva hI amAsa hotI hai ataH sarvatra pUrNimA yukta nakSatra se viparIta kramase hI gaNanA karanI cAhie / prArambhika nakSatra kA donoM tarapha kI gaNanA se donoM saMkhyA kA yoga tIsa ke tulya hotA hai| nakSatra kI saMkhyA aThAIsa hone se aisA sarvatra samaja leveM / (jayA NaM Asoi puNNimA bhavai tayA NaM cetI amAvAsA bhavai, jayA NaM cetIpuSiNamA bhavai, tayANaM AsoI amAvAsA bhavai) jisa samaya AzvinI amAvAsyAomAM traNe nakSatranA degane saMbhava rahe che. ATha punamamAM ane ATha amAsomAM be nakSatranA cogane saMbhava hovAthI cauda, paMdara, ane seLa saMkhyAmAM anya saMkhyAkamanuM thavuM saMbhavita hoya che. jyAre uttarAphAgunI nakSatra yukta punama arthAta phAgaNamAsa bhAvinI pUrNimAM thAya che. tyAre prauSTapadI arthAta uttarAbhAdrapadA nakSatravALI amAsa eja phAgaNa mAsanI pUnama pachInI amAsa prauSThapadI nAmanI amAsa kahevAya che. uttarAphAgunIthI ukamanI gaNatrIthI uttarAbhAdrapadA nakSatra caudamuM thAya che, tethI sarvatra punamanI pahelAM amAsa hoya che. tethI badhe punama yukta nakSatrathI viparIta kamathI ja gaNatrI karavI joIe. prAraMbhanA nakSatranI baMne taraphathI gaNatrIthI banne saMkhyAno roga barAbara thAya che, nakSatranI saMkhyA aThayAvIsa hovAthI A pramANe badhe ja samajI levuM. (jayA NaM Asoi puNimA bhavai tayA NaM cetI amAvAsA bhavai, jayA NaM cetI puNNimA bhavai, tayA NaM AsoI amAvAsA bhavai) nyAre mAzvinI se mazvinI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ Com 874 sUryaprajJaptisUtre pUrNimA bhavati tadA khalu caitrI amAvAsyA bhavati, yadA khalu caitrI pUrNimA bhavati tadA khalu ayayujI amAvAsyA bhavati / yadA-yasmin samaye khalliti vAkyAlaGkAre azvayujIazvinInakSatra yuktA-azvinamAsabhAvinI--azvinI pUrNimA bhavati tadA-tasminnevamAse khalviti nizcitaM caitrI-citrA nakSatrayuktA (natu caitramAsabhAvinI) caitrI nAmikA amAvAsyA bhavati / sarvatra pUrNimApadena mAsa eva saMjJAvodho bhavati, amAvAsyA padena tasyaiva pUrvoccAritasya mAsasya pAzcAtyA amAvAsyA jJeyA, kRSNAdimAsagaNanAyAM mAsamadhye amAvAsyA bhavati, zuklAdi cAndramAsagaNanA krametu mAsAnte amAvAsyA bhavatItyAseyaM sarvatra / anenaiva niyamena sarvatra pUrNimAyuktanakSatrataH amAvAsyAyuktanakSatrasaMkhyA viparItagaNanAkrameNaiva gaNanIyA / yadA -yasmin samaye Namiti vAkyalaMkAre caitrI citrAnakSatrayukta pUrNimA-caitramAsavodhikA pUrNimA bhavati tadA-tasminneva mAse pAzcAtyA anantarA amAvAsyA azvayujI-azvinInakSatrayuktAAzvinInAmnI amAvAsyA tasminneva mAse bhavati / AzvinyA Arabhya pUrva citrAnakSatrasya SoDazatvAta, citrAta Arabhya pUrva AzvinInakSatrasya caturdazatvAcca sarvametad vyavahAramAne azvina nakSatra yukta arthAt AsojamAsa kI pUrNimA hotI hai taya mAne usI mAsa meM caitrI arthAt citrAnakSatra yukta (caitramAsa saMbandhI nahIM) caitrI nAma kI amAsa hotI hai| sarvatra pUrNimApada se mAsa hI saMjJAbodhaka hotA hai| zuklapakSa se candramAsa gaNanA pakSameM mAsa ke antameM amAvAsyA hotI hai aisA samajaleveM / isI niyama se sarvatra pUrNimA yukta nakSatra se amAvAsyA yukta nakSatra kI saMkhyA viparIta gaNanAkrama se gaNanA kre| jisa samaya caitrI mAne citrAnakSatra yukta caitramAsa bodhikA pUrNimA hotI hai, usI mAsa meM pIche kI amAvAsyA azvayujI-arthAt azvinI nakSatra yukta AzvinI nAmavAlI amAvAsyA usI mAsa meM hotI hai / azvinI se Arambha karake prathama citrAnakSatra solahavAM hone se, tathA citrAnakSatra se Arambha karake prathama azvinI nakSatra caudahavAM hone se / yaha saba kathana vyavahAranaya ko Azrita karake kahA nakSatra yukta arthAt A mAsanI punama thAya che, tyAre eTale ke eja mAsamAM caitrI arthAt citrA nakSatra yukta (caitra mAsa saMbaMdhI nahIM) caitrI nAmanI amAsa thAya che. badhe ja pUrNimA padathI mAsa ja saMjJAbedhaka thAya che, zukalapakSathI cAndramAsa gaNanA pakSamAM mAsanI aMtamAM amAsa Ave che. e rIte sarvatra samajI levuM. Aja niyamathI badhe pUrNimA nakSatra yukta nakSatrathI amAsa yukta nakSatranI saMkhyA viparIta gaNanA kramathI gaNatrI karavI, jyAre caitrI arthAt citrA nakSatra yukta citramAsa bAdhikA punama hoya che. eja mAsamAM pachInI amAsa azvayujI arthAt azvinI nakSatra yukta azvinI nAmavALI amAsa e ja mAsamAM hoya che, azvinIthI AraMbha karIne pahelAM citrA nakSatra seLayuM hevAthI, tathA citrA nakSatrathI AraMbha karIne azvinI nakSatra caudamuM hovAthI A tamAma zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 40 dazamaprAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtam 875 nayena proktaM yatohi ekasyAmapyamAvAsyAyAM pUrNimAyAM vA nakSatradvayasya nakSatratrayasya vA sambhavAt / kintu ekasya pradhAnanakSatrasya nAmato mAsanAmabodhasaukaryAdadopa iti / etacca sUtraM Azvina-caitramAsamadhikRtya pravRttaM veditavyam / 'jayA NaM kattii puNNimA bhavai tayA NaM vesAhI amAvAsA bhavai, jayA NaM vesAhI puNNimA bhavai tayA NaM kattii amAvAsA bhavai' yadA khalu kAttikI pUrNimA bhavati tadA khalu vaizAkhI amAvAsyA bhavati, yadA khalu vaizAkhI pUrNimA bhavati tadA khalu kArtikI amAvAsyA bhavati / yadA-yasmin samaye khalviti vAkyAlaMkAre kArtikI-kRtikAnakSatropetA-kArtikamArAbhAvinI-kArtikamAsabodhikA pUrNimA bhavati, tadA-tasminneva mAse aktinI amAvAsyA vaizAkhI-vizAkhAnakSatropetA-vaizAkhInAmikA amAvAsyA bhavati / evaM yadA khalu vaizAkhI-vizAkhAnakSatrapetA vaizAkhamAsabhAvinI-vaizAkhamAsabodhikA vA pUrNimA bhavati, tadA-tasminnevamAse arvAvatane khalvitinizcitaM kArtikI-kRttikAnakSatropetA-kArtikI nAmikA amAvAsyA hai / kAraNa kI eka amAvAsyA meM athavA pUrNimA meM do nakSatra kA athavA tIna nakSatra kA sambhava hone se / paraMtu eka pradhAnanakSatra ke nAma se mAsa ke nAma kA bodha hone meM saralatA hone se yaha adoSa hai / yaha sUtra Azvina evaM caitramAsa ko adhikRta karake pravRtta havA samajhe / (jayA NaM kattiyI puSiNamA bhavai, tayA NaM vesAhI amAvAsA bhavai, jayA NaM vesAhI puNimA bhavai tayA NaM kattiyI amAvAsA bhavai) jisa samaya kArtikI mAne kRttikA nakSatra yukta kArtika mAsa kI pUrNimA hotI hai, usI samaya pIche kI amAvAsyA vaizAkhI arthAt vizAkhA nakSatra se yukta vaizAkhI nAma kI amAvAsyA hotI hai, tathA jaba vaizAkhI vizAkhAnakSatra se yukta vaizAkha mAsa bodhikA pUrNimA hotI hai, taba mAne usI mAsa meM pIche kArtikI kRttikA nakSatra se yukta kArtikI nAmavAlI amAsa hotI hai| kRttikA kathana vyavahAra nayane Azraya karIne kahela che. kAraNa ke eka paNa amAsamAM ke punamamAM be natrane ke traNa nakSatrane saMbhava hevAthI paraMtu eka pradhAna nakSatranA nAmathI mAsanA nAmane baMdha thavAmAM saraLatA hovAthI A kathana nirdoSa che. A sUtra Azvina ane caitramAsane adhikRta karIne pravRtta thayela samajavuM. __ (jayA NaM kattii puNimA bhavai, tayA | vesAhI amAvAsA bhavai, jayA NaM vesAhI, puNNimA bhavai, tayA NaM kattiI amAvAsA bhavai) nyAre ti 4ii mele dRtti nakSatrathA yukta kAtika mAsanI punama hoya che eja samaye pachInI amAsa vaizAkhI arthAtuM vizAkhA nakSatravALI vaizAkhI nAmanI amAsa hoya che, tathA jyAre vaizAkhI vizAkhA nakSatravALI vaizAkha mAsa bAdhikA punama hoya che, tyAre eTale ke eja mAsamAM pachInI kRtikA nakSatrathI yukta kAtikI nAmavALI amAsa hoya che. kRttikAthI pahelAM viparIta gaNatrIthI vizAkhA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ 876 sUryaprajJaptisUtre tasminnevamAse bhavati / kRttikAtaH pUrva viparItagaNanayA vizAkhAnakSatrasya SoDazasaMkhyA bhavati, tathA ca vizAkhAnakSatrato viparItakramagaNanayA pUrva kRttikAnakSatrasya saMkhyA caturdaza bhavati / etacca sUtraM kArtikamAsa vaizAkhamAsamadhikRtya pravRttaM veditavyat / 'jayA NaM maggasirI pUNNimA bhavai tayANaM jiTThAmUle amAvAsA bhavai jayANaM jiTThAmUle pUNimA bhavai tayA NaM maggasirI amAvAsA bhavai' yadA khalu mArgazIrSI pUrNimA bhavati tadA khalu jyeSThAmUlI amAvAsyA bhavati, yadA khalu jyeSThAmUlI pUrNimA bhavati tadA khalu mArgazIrSI amAvAsyA bhavati / yadA-yasmin samaye khalviti vAkyAlaMkAre mArgazIrSI-mRgazirAnakSatropetA-mArgazIrSamAsabhAvinI-mArgazIrSamAsabodhikA vA pUrNimA bhavati tadA-tasminneva mAse arvAktane jyeSThAmUlI-jyeSThA mUlayoranyatamena anyatamAbhyAM vA samupetA-jyeSThAmUlI nAmikA amAvAsyA tasminneva mAse bhavati / mRgazirAnakSatramArabhya pUrva viparItagaNanayA jyeSThAnakSatrasya poDazatvAt mUlanakSatrasya ca paJcadaza saMkhyAtvAcceti / yadA-yasmin samaye jyeSThAmUlI-jyeSThamUlayormadhye anyatamena anyatamAbhyAM vA nakSatrAbhyAmupetA-jyeSThamAsa se pahale viparIta gaNanA se vizAkhA nakSatra solahavAM hotA hai tathA vizAkhA nakSatra se viparIta krama gaNanA se pahale kRttikA nakSatra caudahavA hotA hai, yaha sUtra kArtikamAsa evaM vaizAkhamAsa ko adhikRta karake pravRtta havA hai / (jayA NaM maggasirI puNNimA bhavai tayA NaM jiTThAmUle amAvAsA bhavai, jayA NaM jiTTAmUle puNNimA bhavai tayA NaM maggasirI amAvAsA bhavai) jisa samaya mRgazirAnakSatra yukta mArgazIrSamAsabodhikA pUrNimA hotI hai usI mAsa meM pIche jyeSThAmUlI jyeSThA evaM mUla do meM se eka se athavA donoM se yukta jyeSThAmUlI nAmakI amAvAsyA usI mAsa meM hotI hai / mRgazirAnakSatra se Arambha karake pahale viparItagaNanA se jyeSThA nakSatra solahavAM hone se tathA mUla nakSatra paMdrahavA hone se isa prakAra hotA hai| jaba jyeSThA evaM mUla nakSatra meM se eka yA donoM nakSatroM se yukta jyeSThamAsabodhikA nakSatra soLamuM thAya che. tathA vizAkhA nakSatrathI viparIta kama gaNanAthI pahelA kRttikA nakSatra caudamuM thAya che. A sUtra kArtika mAsa ane vaizAkha mAsane adhikRta karIne pravRtta thaye cha. (jayA NaM maggasirI puNNimA bhavai tayANa jidvAmUle amAvAsA bhavai, jayA NaM jidvAmUle puNNimA bhavai tayA NaM maggasirI amAvAsA bhavai) nyAre bhRgazira nakSatra yukta mArgazIrSamAsa bedhikA punama hoya che, e ja mAsamAM pachIthI kAmUlI ceSThA ane mULa e bemAMthI ekathI athavA bannethI yukta jayeSThAmUlI nAmanI amAsa e ja mAsamAM thAya che, mRgazirA nakSatrathI AraMbha karIne pahelAM viparIta gaNatrIthI jayeSThA nakSatra soLamuM hovAthI tathA mULa nakSatra paMdaramuM hovAthI A pramANe thAya che. jyAre jyeSThA ane mUla nakSatramAMthI eka athavA beu nakSatrothI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 40 dazamalAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtam 877 bhAvinI-jneSThamAsabodhikA ca pUrNimA bhavati, tadA-tasminevamAse aktine mArgazIrSImRgazirA nakSatropetA-mArgazIrSInAmikA amAvAsyA bhavati / jyeSThAnakSatramArabhya pUrva viparItagaNanayA mRgazirAnakSatrasya caturdazasaMkhyA bhavati, yadi ca mUlanakSatramArabhya pUrva viparIta. gaNanayA gaNyate tadA tu mRgazirAnakSatrasya paJcadaza saMkhyA bhavati / sUtrametat mArgazIrSamAsa jyeSThamAsamadhikRtya pravRttaM veditavyamiti / 'jayA NaM posI puNimA bhavai tayA NaM AsADhI amAvAsA bhavai jayA NaM AsADhI puNNimA bhavai tayA NaM posI amAvAsA bhavai' yadA khalu pauSI pUrNimA bhavati tadA khalu ASADhI amAvAsyA bhavati, yadA khalu ASADhI pUrNimA bhavati tadA khalu pauSI amAvAsyA bhavati / yadA-yasmin samaye khalviti vAkyAlaMkAre popanakSatropetA pauSamAsabhAvinI-pauSamAsabodhikA vA pUrNimA bhavati, tadAtasminneva mAse aktinI ASADhI-pUrvASADhottarASADhayoranyatamena anyatamAbhyAM nakSatrAbhyAM samupetA ASADhI nAmikA amAvAsyA tasminneva mAse bhavati / puSyanakSatramArabhya pUrva viparItagaNanayA uttarASADhA nakSatrasya saMkhyA SoDaza bhavati pUrvASADhAnakSatrasya ca pUrNimA hotI hai, taba usI mAsa meM poche meM mRgazirA nakSatra se yukta mArgazIrSI nAma kI amAvAsyA hotI hai / jyeSThAnakSatra se Arambhakarake pahale viparIta gaNanA se mRgazirA nakSatra caudahavAM hotA hai, yadi mUla nakSatra se Arambha karake viparItagaNanA se ginane meM Ave taba to mRgazirA nakSatra paMdrahavAM hotA hai| yaha sUtra mArgazIrSa mAsa evaM jyeSTha mAsa ko adhikRta karake kahA gayA jAne / (jayA NaM posI puNimA bhavai tayA NaM AsADhI amAvAsA bhavai, jayA NaM AsADhI puNNimA bhavai tayA NaM posI amAvAsA bhavai) jisa samaya puSya nakSatra se yukta pauSa mAsa bodhikA pUrNimA hotI hai, taba mAne usI mAsa meM pIche kI ASADhI arthAt pUrvASADhA evaM uttarASADhA meM se eka yA donoM nakSatroM se yukta ASADhI nAma vAlI amAsa usI mAsa meM hotI hai| yukata ceSTha mAsa bedhikA punama hoya che. tyAre e jamAsamAM pAchaLathI mRgazirA nakSatrathI yukta mArgazISI nAmanI amAsa thAya che. jyeSThAnakSatrathI AraMbha karIne pahelAM viparIta gaNunAthI mRgazirA nakSatra caudamuM thAya che. je mULa nakSatrathI AraMbha karIne viparIta gaNatrIthI gaNavAmAM Ave tyAre te mRgazirA nakSatra paMdaranuM thAya che. A sUtra mArgazIrSamAsa ane jeThamAsane adhikRta karIne kahela che. (jayA NaM AsADho puNimA bhavai, tayA NaM AsADhI amAvAsA bhavai, jayA NaM AsADhI puNNimA bhavai tayA Na posI amAvAsA bhavai) nyAre puSya nakSatrIyuta poSabhAsa mAyA punama hoya che, tyAre eTaleke ejamAsamAM pachinI aSADhI arthAt pUrvASADhA ane uttarASADhAmAMthI eka athavA bane nakSatrothI yukta aSADhI nAmavALI amAsa eja mAsamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ 878 sUryaprajJaptisUtre saMkhyA saptadaza bhavati / yadA-yasmin samaye khalviti vAkyAlaMkAre ASADhI-pUrvASADhottarASADhAnakSatrayoranyatameNa anyatamAbhyAmupetA-ASADhamAsabhAvinI-ASADhamAsabodhikA vA pUrNimA bhavati, tadA-tasminneva mAse khalviti nizcitaM aktine pazcadazadinAntare pauSI-puSyanakSatropetA-poSI nAmikA amAvAsyA tasminneva mAsamadhye bhavati / uttarASADhA nakSatramArabhya pUrva viparItakrameNa gaNanayA puSyanakSatrasya saMkhyA caturdaza bhavati / yadi ca pUrvASADhA nakSatramArabhya pUrva viparItakrameNa puNyanakSatraM gaNyate tadA tu tasya saMkhyA trayodaza bhavati / etadapi sambhAvyate yato hi nakSatrANAM saMkhyA nizcayamatena saptaviMzatireva, rAzInAM saMkhyA ca dvAdaza santi, sapAdadvayanakSatreNaikorAzi bhavati / sUryacandrayorgatyantaravazenaiva tithirutpadyate, uccAsanne gateralpatvaM nIcAsanne ca gateradhikatvamityapi pratyakSopalabdhiH / uccaM nAmamandoccaM bhavati, uccarAzeH saptame rAzau svakakSAyAmeva nIca bhavati, candrasyoccapuSya nakSatra se Arambha karake viparIta gaNanA se uttarASADhA nakSatra solahavAM hotA hai evaM pUrvASADhAnakSatra kI saMkhyA satraha hotI hai| jisa samaya ASADhI arthAt pUrvASADhA uttarASADhA nakSatra meM se eka yA donoM se yukta ASADhI ASADha mAsa bodhikA pUrNimA hotI hai, usI mAsa meM pIche ke paMdraha dina ke bAda pauSI puSya nakSatra yukta pauSI nAmavAlI amAvAsyA usI mAsa meM hotI hai / uttarASADhA nakSatra se Arambha kara ke viparIta krama se gaNanA karane se puSya nakSatra caudahavAM hotA hai tathA yadi pUrvASADhA nakSatra se Arambha kara ke viparIta krama se puSya nakSatra ko gine taba to vaha terahavAM hotA hai / yaha bhI saMbhAvanA hotI hai, kAraNa kI nakSatroM kI saMkhyA nizcaya tathA ke mata se sattAvIsa hai, evaM rAziyoMkI saMkhyA bAraha hotI hai / savA do nakSatra seeka rAzi hotI hai| sUrya evaM caMdra kI gatyantara vazAt tithi kI utpattihotI hai, gati kI uccatA se alpatva evaM nimna gati se adhikatva hotA hai, yaha pratyakSa se hI upalabdha thAya che. puSya nakSatrathI Arambha karIne viparIta gaNatrIthI uttarASADhA nakSatra soLamuM thAya che. ane pUrvASADhA nakSatranI saMkhyA sattara thAya che. jyAre aSADhI arthAt pUrvASADhA ane uttarASADhA nakSatramAMthI eka athavA bannethI yukta aSADhI arthAt aSADhamAsa bedhikA punama thAya che. e jamAsamAM pachithI paMdara divasa pachI piSi puSya nakSatrayukta piSInAmavALI amAsa thAya che. uttarASADhA nakSatrathI AraMbha karIne viparIta kama kamathI gaNatrI kare te puSya nakSatra caudamuM thAya che, tathA je pUrvASADhAnakSatrathI AraMbha karIne viparIta kamathI puSya nakSatrane gaNavAmAM Ave tyAre te teramuM thAya che. ApaNa saMbhAvanA thAya che. kAraNa ke nakSatronI saMkhyA nizcayanayanAmatathI satyAvIsa ja hoya che. ane rAzinI saMkhyA bAra hoya che. savAbe nakSatrathI eka rAzI thAya che. sUrya ane caMdranI gatyantara vazAta tithinI utpatti thAya che. gatinI uccatAthI alpatva ane nicI gatithI adhikatva thAya zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 40 dazamaprAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtam 879 nIce tAtkAlike bhavataH samprati sUryasya mandoccaM mithunarAzau aSTAdazAMze vartate, tasmAt saptame dhanurAzau aSTAdazAMze nIcamapi tena trayodazadinamArabhya saptadazadinaM yAvat ekasya sauranakSatrasya bhogakAlaH sambhAvyate / candracAravazena tu dainikanakSatreSu hAsavRddhitvamupajAyate / abhijiniSkAzane pazcadaza caturdazasaMkhye bhavataH sarvatra gaNanAkrame viparItatvAt nakSatrANAM saptaviMzati saMkhyAtvAcceti / abhijinnakSatraM prAyo vyavahArapathaM nAyAtItyatra vyavahArAGgasUtraM yathA-'jaMbudIve dIve abhiI vajjehiM sattAvIsAe NakkhattehiM saMvavahAro vaTTai' iha jambUdvIpe hotA hai| ucca mAne mandocca hotA hai, uccarAzi se sAtavIM rAzi meM apanI kakSA meM hI nimna hotA hai, candra kA uccatva evaM nimnatva tAtkAlika hotA hai, samprati sUrya kA maMdoccatva mithuna rAzi aThArahaveM aMza meM hai, ataH sAtavIM dhana rAzi meM aThArahaveM aMza meM nIca bhI hai ataH terahavedina se lekara satrahaveM dinaparyanta meM ekasau do nakSatra kA bhoga kAla kI saMbhAvanA hotI hai| caMdra kI gativazAt dainika nakSatroM meM hAsa evaM vRddhi hotI hai| sarva gaNanA krama meM viparIta gaNanA se abhijit nakSatra ko ginane se paMdrahavAM yA caudahavAM hotA hai / nakSatroM kI saMkhyA satAvIsa hone se isa prakAra hotA hai, abhijit nakSatra prAyaH vyavahAra meM nahIM AtA hai, yahAM vyavahAra sUtra isa prakAra hai-(jaMghuddIve dIve abhII vajjehiM sattAvIsAe NakkhattehiM saMvavahAro) isa jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM abhijit ko choDakara sattAvIsa nakSatra vyavahAra meM hote haiM / paraMtu che. A pratyakSathIja jaNAya che. ucca eTale maMdIgna thAya che. ucca rAzIthI sAtamI rAzImAM potAnI kakSAmAMja nimna thAya che. caMdranuM uccatva ane nimnatva tAtkAlika thAya che. hamaNuM sUryanuM maMdaccapaNuM mithuna rAzimAM aDhAramAM aMzamAM che, tethI sAtamI dhana rAzimAM aDhAramA aMzamAM nIca paNa che. tethI teramA divasathI laIne sattaramA divasa paryaratamAM eka saura nakSatranA bhega kALanI saMbhAvanA thAya che. caMdranI gativazAta dainika nakSatramAM hAsa ane vRddhi thAya che. sarvatra gaNunA kramamAM viparIta gaNanAthI abhijItu nakSatrane gaNavAthI paMdaramuM ke caudamuM thAya che. nakSatronI saMkhyA satyAvIsa hovAthI A pramANe thAya che. abhijIta nakSatra prAyaH vyavahAramAM AvatuM nathI. ahIMyA vyavahAra sUtra A pramANe che. (jaMbuddove dIve abhIIvajjehiM sattAvIsAe NakkhattehiM saMyavahAro) mA dI5 nAmanA dvIpamAM abhijItane choDIne satyAvIsa nakSatra vyavahAramAM Ave che. paraMtu zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre dvIpe abhijit varjitAni saptaviMzati nakSatrANi samvyavahAre vartante / paramatra halacakre kUpacakre vatsacakre aSTottarIdazAkrame....ityAdi kAryavizeSe kutracit gaNyate ca iti ||suu0 40 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-pazcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-tiviracitAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dazamasya prAbhRtasya saptamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // 10-7 // halacakra meM, kUpacakra meM vatsacakra meM aSTottarI dazA krama meM ityAdi kArya vizeSa meM kahIM para ginA jAtA hai / sU0 40 // zrIjainAcAya-janadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM dasaveM prAbhRta kA sAtavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-7 // haLacakramAM, kRpacaMdramAM, vatsacakramAM aSTottarI dazAnA kAmamAM ItyAdi kArya vizeSamAM kayAMka bhAvAmAM Ave 55 cha. // sU. 40 // zrI jainAcArya-jenadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje cela sUrya prajJaptisUtranI sUryajJaptiprakAzikA TIkAmAM dasamA prAbhRtanuM sAtamuM prAbhRta prAmRta sabhAta // 10-7 / / ja zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 41 dazamaprAbhRtasya aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 881 dazamaprAbhRtasya aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam mUlam-tA kahaM te NakkhattasaMThii Ahietti vaejA ! tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhIiNaM Nakkhatte ki saMThie paNNatte ! goymaa| gosIsAvalisaMThie paNNatte, savaNe Nakkhatte kiM saMThie paNNatte! kAhAra. saMThie paNNatte, dhaNiTA Nakkhatte ki saMThie pANatte sauNipalINaga. saMThie paNNatte, sayabhisayANakkhatte ki saMThie paNNatte! pupphokyArasaMThie paNNatte, puvvApoTuvayA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte !, avaDavAvI saMThie paNNatte, evaM uttarA vi, revaiNakkhatte kiM saMThie paNpAte ? NAvAsaMThie paNNatte, assiNINakkhatte ki saMThie paNNatte ? Asaka khaMdhasaMThie paNNatte, bharaNINakkhatte kiM saMThie paNNatte ? bhagasaThie paNNatte, kattiyA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte ? charagharagasaMThie paNNatte, rohiNI Nakkhatte kiM saMThie paNNatte !, sagaDuddhIsaMThie paNNatte, magasirA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte, magasIsAvalisaMThie paNNatte, adA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte, ruhirabidusaMThie paNNatte, puNavvasuNakkhatte kiM saMThie paNNatte ? tulAsaMThie paNNatte, pupphe Nakkhatte !, kiM saiThie paNNatte? vaddhamANasaMThie paNNatte, assesA Nakkhatte ki saMThie paNNatte paDAgasaMThie paNNatte, mahANakvatte kiM saMThie paNNatte ? pAgArasaMThie paNNatte, puvvAphaguNI gakkhatte ki saMThie paNNatte ?, addhapaliyaMkasaMThie papaNatte, evaM uttarA vi, hatthe Nakkhatte ki saMThie paNNatte ? hatthasaMThie paNNatte, tA cittA Nakkhatte ki saMThie paNNatte !, muhaphullasaMThie paNNatte, sAI Nakkhatte ki saMThie paNNatte, khIlagasaMThie paNNatte visAhA Nakkhatte ki saMThie paNNatte ? dAmaNi saMThie paNNatte, aNurAhA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte ? egAvalisaMThie paNNatte, jiTThANakkhatte kiM saMThie paNNatte ?, gayadaMtasaMThie paNNatte, mUle Nakkhatte kiM saMThie paNNatte ? vicchyalaMgolasaMThie papaNatta, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre puvvAsAdA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte! gayaTikkaMbhasaMThie paNNatte, uttarAsADhA kkhatte kiM saMThipa paNNatte ! sAiya saMTie paNNatte // sU0 41 // 882 || dasamasta pAhuDassa aTTamaM pAhuDapAhuDaM saptattaM // chAyA - tAvat kathaM te nakSatrANAM saMsthitirAkhyAtA iti vadet tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAm abhijit khalu nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptaM ? he gautama ! tAvat gozIpavalisaMsthitaM prajJaptaM tAvat zravaNa nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptaM ? tAvat kAhalasaMsthitaM prajJaptaM tAvat dhaniSThA nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptaM ? tAvat sauNipalInakazadRzasaMsthitaM prajJaptam / zatabhiSAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ? tAvat puSpopahArasaMsthitaM prajJaptam / pUrvAproSThapadAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJatam ? tAvat apArddhavApIsaMsthitaM prajJatam evaM uttarAproSThapadAnakSatramapi, revatInakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptaM, nau saMsthitaM prajJatam, azvinInakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptaM ? tAvat avaskandhasaMsthitaM prajJaptaM, bharaNInakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptaM ? tAvat bhagasaMsthitaM prajJaptaM kRttikAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJatam ? tAvat kSuragRhasaMsthitaM prajJaptaM, rohiNInakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ?, tAvat zakaToddhisaMsthitaM prajJaptam, mRgazirA nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ? mRgazIrSAvalisaMsthitaM prajJaptam ArdrA nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam, tAvat rudhirabindusaMsthitaM prajJaptaM, punarvasu nakSatraM kiM saMsthitaM prajJatam ?, tAvat tulAsaMsthitaM prajJaptam, puSyanakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ?, tAvat varddhamAnasaMsthitaM prajJaptam AzleSAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam 2, patAkAsaMsthitaM prajJaptam, maghA nakSatraM kiM saMsthitaM prajJatam, prAkArasaMsthitaM prajJaptam, pUrvAphAlgunI nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam, arddhaparyaGkasaMsthitaM prajJatam evam uttarAphAlgunyapi / hastanakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam, hastasaMsthitaM prajJaptam, citrAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam 2, mukhaphullasaMsthitaM prajJaptam, svAtI nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ?, khIlakasaMsthitaM prajJaptam, vizAkhA nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ?, tAvat dAmnisaMsthitaM prajJaptam, anurAdhAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam 2, ekAvalisaMsthitaM prajJaptam, jyeSThA nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ?, gajadantasaMsthitaM prajJaptam mUlanakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ?, vRzcikalAGgUlasaMsthitaM prajJaptam, pUrvASADhA nakSatraM kiM saMsthitaM prajJatam 2, gajaviSkambhasaMsthitaM prajJaptam uttarASADhA nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ?, tAvat sAdi saMsthitaM prajJaptam ? || sU0 41 // // dazamasya prAbhRtasya aSTamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA - saptame amAvAsyA paurNamAsyo sambandhamuktvA samprati aSTamaM prArabhyate - 'tA kahaM te ' AThavAM prAbhRtaprAbhRta kA prAraMbha TIkArtha - sAtaveM prAbhRtaprAbhRta meM amAvAsyA evaM pUrNimAoM kA sambandha AThamA prAmRta prAbhRtane prAraMbha -sAtamA prAbhRtaprAkRtamAM amAsa ane punameAnA saMbaMdhatuM kathana karIne TIartha zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 41 dazamaprAbhRtasya aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 883 ityAdinA prathamaM gautamaH praznayati-'tA kahaM te NakkhattasaMThiI Ahieni vaejjA' tAvat kathaM te nakSatrANAM saMsthitirAkhyAtA iti vadet / tAvat zrUyatAM tAvat anyat praSTavyamasti kathaM-kena prakAreNa-kayA rItyA kAyopapatyA bhagavan te-tavamate-tvayA vA bhagavan nakSatrANAMpUrvataH pratipAditAnAmaSTAviMzati saMkhyakAnAM nakSatrANAM saMsthitiH-saMsthAnaM AkAraprakArasvarUpam AkhyAtaM kathitaM pratipAditamiti vadet kathayet / evamuktvA gautamo bhUyaH pratyeka praznaM vidadhAti-'tA eesiM NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhIyI NaM Nakkhatte ki saMThie paNNatte !' tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAm abhijit khalu nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ?, tAvat-tatra nakSatrasaMsthAnaviSaye eteSAM-pUrvapratipAditAnAm aSTAviMzatisaMkhyakAnAM nakSatrANAM madhye khalu yadabhijinakSatraM sarvaprathamaM yugAdi bodhakaM zreSThatamaM nakSatramasti tata kiM saMsthitaM-kasyeva saMsthitaM saMsthAnaM yasya tat kiM saMsthitaM-kIdRzamabhijinakSatrasvarUpaM prajJaptam ?, pratipAditaM tvayA bhagavaniti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'goyamA gosIsAvalikA kathana kara ke aba pAThaveM prAbhRtaprAbhRta kA prArambha kiyA jAtA hai-(tA kahaM te) ityaadi| zrIgautamasvAmI prazna karate haiM-(tA kahaM te NakkhattasaMThiI ahieti vaenjA) he bhagavana Apa ke mata se athavA Apane pahale pratipAdita kiye gaye aThAIsa nakSatroM kI saMsthiti mAne saMsthAna-AkAra kisa prakAra kA kahA hai ? so Apa kahie isa prakAra kaha kara ke zrIgautamasvAmI phira se pratyeka prazna alaga alaga pUchate haiM-(tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhIyI NaM Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) nakSatroM ke saMsthAna viSaya meM ye pUrva pratipAdita aThAIsa nakSatroM meM yuga kA Adi bodhaka sarva prathama jo abhijit nakSatra hai usakA svarUpa Apane kisa prakAra kA kahA hai ? so kahie isa prakAra se zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn uttara meM kahate haiM-(goyamA ! gosIsAvaliva mAmA prAmRtaprAbhUtanA prArama 42vAmAM Ave che-(tA kahaM te) tyAdi zrIgautamasvAmI prazna pUche che -(tA kahaM te NakkhattasaMThiI AhitAti vaejjA) hai bhagavAna ApanA matathI athavA Ape pahelAM pratipAdita karela aThayAvIsa nakSatranI saMsthiti arthAt saMsthAna AkAra kevA prakArano kahela che? te Apa kahe A pramANe DIne zrIgautabhasvAmI zrIthA pratye prazna asA asara pUche che-(tA eesiNaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhIyI Na Navatte kiM saThie paNNatte) nakSatrAnA saMsthAna samayamA 2. paDasA pratipAdana karela aThayAvIsa nakSatramAM yuganAAdi bedhaka sarva prathama je abhijIt nakSatra che te kevA saMsthAnavALuM eTaleke abhijIt nakSatranuM svarUpa Ape kevA prakAranuM kahela che. te Apa kaho A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrIbhagavAna uttaramAM kahe che-(goyamA ! gosIsAvalisaMThie paNNatte) he gautama ! mit nakSatranu 5135 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ 884 sUryaprajJaptisUtre saMThie paNNatte' he gautama ! gozIrSAvalisaMsthitaM prajJaptam / he gautama-he vinamraziSya ! abhijinnakSatrasya svarUpaM tAvat jJAyatAm, eteSAmanantaroditAnAmaSTAviMzate nakSatrANAM madhye yadabhijinnakSatraM vartate tasya svarUpamIdRzamasti yathA-gozIrSAvalisaMsthitaM prajJaptaM-tat sadRzaM kathitaM, goH zIrSa-gozIpa tasya AvalI-paMktirUpA zreNiH tattat pudgalAnAM dIrgharUpA zreNiH tat samaM saMsthAnaM-tAdRzaM rUpam abhijinnakSatraM prajJaptamiti / punautamaH pRcchati-'tA savaNe Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat zravaNAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ! / etepAmaSTAvizate nakSatrANAM madhye dvitIyaM zravaNAnakSatraM kiM saMsthitaM-kiM svarUpaM-kIdRzaM prajJaptam ? tato bhagavAnAha-'tA kAhArasaMThite paNNatte' tAvat kAhalasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat zravaNanakSatraM khalu kAhala sadRzaM vartate, kAhalaM nAma tripadikA sadRzo vastu vizeSaH tatsadRzaM (tipAi iti bhASA) zravaNanakSatrasvarUpaM prajJaptamiti / punagautamaH pRcchati-'tA dhaNiTThA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte !' tAvat dhaniSThAnakSatraM kiM saMsthitaM saMThie paNNatte) he gautama ! abhijit nakSatra kA svarUpa ye pazcAt kathyamAna aThAIsa nakSatroM meM abhijit nakSatra kA AkAra gozIrSa kI paMkti jaisA kahA gayA hai arthAt pudaloM kI dIrghAkAra jo zreNI mAne paMkti usake samAna jo saMsthAna usake jaise svarUpavAlA abhijit nakSatra kA AkAra kahA gayA hai| zrIgautamasvAmo phira ke pUchate hai-(tA savaNe Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) zravaNa nakSatra kisa AkAra kA kahA hai ? mAne ina aThAIsa nakSatroM meM dUsarA zravaNa nakSatra kisa prakAra ke AkAravAlA kahA hai ? uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tAkAhArasaMThie paNNatte) zravaNa nakSatra kAhala ke AkAra kA saMsthAnavAlA kahA gayA hai / kAhala tIna pAdavAlI vastu vizeSa ko kahate haiM jise bhASA meM tIpAi kahate hai| isa prakAra kA zravaNa nakSatra kA svarUpa kahA hai| zrIgautamasvAmI phira se prabhuzrI ko pUchate haiM-(tA NihA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) ye aThAIsa nakSatroM meM tIsarA dhaniSThA nakSatra kisa prakAra ke AkAra viziSTa pachIthI kahevAmAM AvanAra aThayAvIsa nakSatramAM abhijIta nakSatrane AkAra gazIrSanI paMkti je kahela che. arthAt pulanI dIrghakAra je zreNI-paMkti tenA jevuM je saMsthAna tenA jevA svarUpavALe abhijIt nakSatrane AkAra kahela che. zrIgautamasvAmI zathI pUcha cha- (tA savaNe Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) zravaNa nakSatra kevA AkAravALuM kahela che ? eTale ke A aThayAvIsa nakSatramAM bIju je zravaNa nakSatra che. tenI mA.2 u! usa cha ? uttaramA mavAn 4 che-(tA kAhArasaMThie paNNatte) zravaNa nakSatra kahalanA jevA AkAravALuM kahela che. kAhala traNa pagavALI vastu vizeSane kahe che. jene bhASAmAM sipAI kahe che. AvA prakAranA AkAravALuM zravaNanakSatranuM svarUpa kahela che. zrIgItamasvAmI zathI prabhuzrIna pUche cha- (tA dhaNivA Nakkhatte kiM saMThie paNNate) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TokA sU0 41 dazamaprAbhRtasya aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 885 prajJaptam / tAvaditi prAgvat eteSAmaSTAviMzate nakSatrANAM madhye tRtIyaM dhaniSThAnakSatraM ki saMsthitaM-kIdRzaM kiM svarUpa prajJaptamiti kathaya bhagavan ! / tato bhagavAnAha-'tA sauNipalINasaMThie paNNatte' tAvat sauNipalInakasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat tRtIyaM dhaniSThAnakSatraM tu sauNipalInakasadRzaM vattate / sauNipalInakaM-zreNIrUpa-dIrghAkAraM vAdyavizeSa-bhamardalAkhyaM vAdyavizeSa (mRdaGga iti bhASAprasiddhaM) tatsadRzaM dhaniSThAnakSatrasya svarUpaM vartata iti / puna gautamaH praznayati-'tA sayabhisayA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte !' tAvat zatabhiSAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ? / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye zatabhiSAnAmakaM nakSatraM kiM saMsthitaM-kimAkAraM prajJaptam ! ? tato bhagavAnAha-'tA pupphovayArasaMThite paNNatte' tAvat puSpopacArasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat caturtha zatabhiSAnakSatraM puSpopacAra bhAjane sajjitA puSpAkArasadRzamAkAze dRzyate arthAt vRttAkAropahArapAtreulikAyAM prasAritazvetapuSpasadRzaM-zatasaMkhyakatArAbhirUpetaM vilasat zatatArA (zatabhiSA) kahA hai ? uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA sauNi palINasaMThie paNNatte) tIsarA dhaniSThA nakSatra zakunopalInaka ke AkAra jaisA kahA hai zakunIpalonaka zreNI rUpa dIrghAkAra ke vAdya vizeSa ko kahate hai jise bhASA meM mRdaMga kahate haiM usake samAna AkAravAlA dhaniSThA nakSatra kahA gayA hai| zrIgautamasvAmI phirase pUchate haiM-(tA sayabhisayA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM zatabhiSA nAma kA nakSatra kisa prakAra ke AkAravAlA kahA hai ? uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA pupphovayArasaMThie paNNatte) cauthA zatabhiSA nakSatra puSpopacAra arthAt pAtra meM sajita puSpa ke AkAra ke samAna AkAravAlA hai| arthAt vartulAkAra upahAra pAtra meM prasArita zveta puSpa ke samAna hotA hai, zatasaMkhyaka tArAoM se yukta zatatArA mAne zatabhiSA nakSatra AkAza meM vilasita hote haiN| zrIgautamasvAmI phira se pUchate haiM-(tA A aThayAvIsa nakSatromAM trIjuM ghaniSThA nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM kahe che? uttaramA zrImAn 4 cha- (tA saNipaloNasaMThie paNNatte) zrI dhaniSThA nakSatra zakunI lInakanA jevA AkAravALuM kahela che. zakunI palInaka zreNIrUpa lAMbA AkAranA vAdya vizeSane kahe che jene bhASAmAM mRdaMga kahe che. tenA jevA AkAravALuM dhaniSThA nakSatra 4 cha. zrIgautamasvAmI zathI pUche cha.- (tA sayabhisayA Nakkhatte ki saMThie paNNatte) aThayAvIsa nakSatramAM zatabhiSA nAmanuM nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM kahela che? uttaramA zrImAvAn 49 cha- (tA pupphovayArasaMThie paNNatte) yAthu zatabhiSAnakSatra punnyaapacAra arthAt pAtramAM sajaja karela puSpanA AkAranA samAna AkAravALuM che. arthAt goLa AkAranA upahAra pAtramAM phelAyela dhALA puSonA samAna hoya che. e saMkhyAvALA tArAothI yukta zatatArA eTaleke zatabhiSA nakSatra AkAzamAM vikasita hoya che. zrI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ - sUryaprakSaptisUtre nakSatramAkAze vilasati / puna gautamaH pRcchati-'tA puvApovayA Nakkhatte ki saMThie paNNatte' tAvat pUrvAgrauSThapadAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye paJcamaM pUrvApauSThapadA-pUrvAbhAdrapadAnakSatraM kiM saMsthitaM kimAkAraM prajJaptam-pratipAditam / tato bhagavAnAha-'tA avaDDavAvI saMThie paNNatte' tAvat apArddhavApI saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat paJcamaM pUrvAbhAdrapadAnakSatraM khalu apArddhavApI sadRzaM yA apArdA sA cAsau vApI ca apArdAvApI caturasrA vApI bhavati, tasyA arddhavat sthitam arddhavApIvat saMsthitaM saMsthAna svarUpaM yasya nakSatrasya tat arddhavApI saMsthitaM pUrvAbhAdrapadA nakSatramAkAze rAtrau dRzyata iti / 'evaM uttarAvi' evam uttarApi / "evaM-prathamoktapUrvAbhAdrapadAnakSatrasvarUpavata uttarApi SaSTham uttarAbhAdrapadA nakSatramapi jJeyam / uttarAbhAdrapadA nakSatramapi arddhavApI sadRzameva jJeyamiti / puna gautamaH pRcchati-'tA revaI Nakkhatte kiM saMThie paNNatte !' tAvat revatInakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye saptama pucvApoTAvayA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM pAMcavAM pUrvA prauSThapadA nakSatra arthAt pUrvAbhAdrapadA nakSatra kisa prakAra ke AkAra vAlA kahA hai ? zrIbhagavAna kahate haiM-(tA avaDavAvI saMThie paNNatte) pAMvavAM pUrvAbhAdrapadA nakSatra apADhe vApI ke samAna AkAravAlA kahA hai / caturasrAkAra vApI hotI hai usake ardha bhAga ke samAna mAne ardhAkAra vApI ke samAna jisakA saMsthAna svarUpa ho vaha arddha.vApI saMsthita pUrvAbhAdrapadA nakSatra AkAza meM rAtri meM dikhatA hai / (evaM uttarAvi) pUrvokta pUrvAbhAdrapadA nakSatra ke saMsthAna jaise saMsthAnavAlA chaThA uttarAbhAdrapadA nakSatra ko bhI samajha leveM / arthAta uttarAbhAdrapadA nakSatra bhI ardha vApI ke AkAra jaisA kahA hai| zrI gautamasvAmI phira se pUchate haiM-(tA revaI Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM sAtavAM revatI nakSatra kA AkAra kisa prakAra kA kahA hai ? gItamasvAmI zathI pUche cha- (tA puvvApodvavayA Nakkhane kiM saMThie paNNatte) yAvIsa nakSatromAM pAMcamuM pUrvAzreSThapadA nakSatra arthAt pUrvAbhAdrapadA nakSatra kevA prakAranA AkAra pANa' 4 cha ? zrImAvAn 4 cha- (tA akDDhavAvIsaMThie paNNatte) pAyabhu yafndra padA nakSatra apAIvAvanA jevA AkAranuM kahela che. caturasAkAra vAva hoya che. tenA ardhA bhAga jevuM eTale ke ardhAkAra vAvanA je jene AkAra hoya che, te ardhavAva sa sthita pUrvAbhAdraha nakSatra rAtra zamAM hemAya che, (evaM uttarAvi) pUrvota mAha nakSatranA saMsthAna jevA saMsthAnavALuM jIruM uttarAbhAdrapadA nakSatrane paNa samajavuM. arthAt uttarAbhAdrapadA nakSatra paNa ardhavAvanA AkAra jevA AkAravALuM kahela che. zrIgautamasvAmI izathI che che-(tA revai Nakkhatte ki saMThie paNNatte) 254yAvIsa nakSatrAmA revatI nakSatro zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazatiprakAzikA TIkA su0 41 dazamaprAbhRtasya aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 887 revatI nakSatraM kiM saMsthitaM - kimAkAraM prajJaptam - pratipAditaM tvayeti / tato bhagavAnAha - 'tA NAvA saMThi paNNatte' tAvat naukA saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat saptamaM revatI nakSatraM naukAkArasaMsthitaM - naukAkAreNa sthitAbhiranekAbhistArAbhirupalakSito revatI saMjJakAtArA dRzyate / ataeva nauH sadRzaM revatI nakSatraM prajJaptamiti / punargotamaH pRcchati - ' tA assiNI Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat azvinI nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam ? / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye aSTamam azvinI nakSatraM kiM saMsthitaM - kasyeva sthitaM prajJaptaM - kimAkAraM pratipAditamiti gautamasya praznaM zrutvA zrIbhagavAn kathayati / 'tA AsAkakhaMdha saMThie paNNatte' tAvat azvaskaMdha saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat azvinI nakSatram azvaskaMdhaH - turagazIrSabhi-ghoTakasya grIveva saMsthita saMsthAnaM - svarUpaM - trirAvRttamazvagrIvAkAramAkAze varttamAnam azvinI nakSatrasya svarUpamavadheyamiti / punargotamaH pRcchati - 'tA bharaNI Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat bharaNI nakSatra kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM - (tA NAvA saMThie paNNatte) sAtavAM revatI nakSatra naukA ke AkAra jaisA kahA hai| naukA ke AkAra se rahe huve aneka tArAoM se yukta revatI nakSatra AkAza meM dikhatA hai ataeva naukA ke samAna revatI nakSatra ko kahA hai / zrIgautamasvAmI punaH pUchate haiM (tA assiNI Nakkhate kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM AThavAM azvinI nakSatra kisa prakAra ke AkAra kA kahA hai ? arthAt kisa ke saMsthAna ke samAna pratipAdita kiyA hai ? isa prakAra se zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM bhagavAn zrI kahate haiM (tA AsakukhaMdha saMThie paNNante) AThavAM azvinI nakSatra azva kI grIvA ke AkAra kA kahA gayA hai / azva grIvA ke samAna tIna AvRta vAlA AkAza meM rahA huvA azvinI nakSatra kA svarUpaazvagrIvA ke jaisA jAna leveM / zrI gautamasvAmI punaH prazna karate haiM- (tA bharaNI Nakkhante kiM saMThie yAra vo usa che ? uttaramA zrIbhagavAn uDe che (tA NAtrA saMThie paNNatte) sAta revatI nakSatra naukAnA AkAra jevu kahela che. naukAnA AkArathI rahela aneka tArAothI yukta revatI nakSatra tArAnA jevA AkArathI AkAzamAM dekhAya che. tethIja revatI nakSatra naukAkAra kahela che. zrI gautamasvAmI irIthI pUche che - ( tA assiNI Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) yA vIsa nakSatrAmAM AThamu azvinI nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM kahela che ? arthAt kAnA saMsthAna jevuM pratipAdita karela che ? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLI uttarabhAM bhagavAn zrI uDe chetA AsakasaMdha saMThie paNNatte) Aibhu azvinI nakSatra gheADAnA gaLAnA jevA AkAravALuM kahela che, AkAzamAM rahela gheADAnA gaLA jevA traNa vaLavALuM azvinI nakSatranuM svarUpa samajavu, zrI gautamasvAmI irIthI pUche che - ( tA bharaNI Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) navabhu zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ 888 sUryaprazaptisUtre aSTAviMzate nakSatrANAM madhye navamaM bharaNInakSatra kiM saMsthitaM-kimAkAraM prajJaptam-pratipAditaM tvayeti, tato bhagavAn pratipAdayati-tA bharaNI Nakkhatte bhagasaMThie paNNatte' tAvat bharaNInakSatraM bhagasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat navamaM bharaNInakSatraM khalyAkAze bhagasaMsthitaMpaGktivaddhAbhiH timRbhiH tArAbhiH upalakSitaM bhagAkAraM saMsthitaM prajJaptaM-tatsvarUpaM pratipAditamasti / punagautamaH praznayati-'tA kattiyA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte ?' tAvat kRttikAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye dazamaM kRttikA nakSatramAkAze kiM saMsthitaM-kimAkAreNa vartamAna prajJaptam-pratipAditaM vartate / tato bhagavAnAha-'tA kattiyA Nakkhatte churagharasaMThie paNNatte' tAvat kRttikAnakSatraM kSuragRhasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat dazamaM kRttikAnakSatramAkAze kSuragRhamiva-nApitasyobhayataH kSuradvaye timRbhiH tisRbhiH tArAbhirAvRttaM gRhAkAreNa saMsthitaM-parNakuTIvadubhayato lambitAbhi paibhiH tArAbhirUpalakSitaM kRttikAnakSatrasya svarUpamavadheyamiti / punItamaH pRcchati-'tA rohiNI Nakkhatte kiM saMThie paNNate' tAvat rohiNInakSatraM kiM saMsthitaM-kimAkAramAkAze sthita paNNatte) he bhagavana bharaNI nakSatra kisa prakAra ke AkAra vAlA pratipAdita kiyA hai ? uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM / (tA bharaNI Nakkhatte bhagasaMThie paNNatte) navavAM bharaNI nakSatra bhagasaMsthita arthAt paMktibaddha tIna tAroM se abhilakSita bhagAkAra saMsthAna vAlA kahA gayA hai| zrIgautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA kattiyA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM dasavAM kRttikA nakSatra AkAza meM kisa prakAra ke AkAra se vartamAna kahA gayA hai ? uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA kattiyA Nakkhatte churagharasaMThie paNNatte) dasavAM kRttikA nakSatra AkAza meM ustarA ke gRha ke jaise arthAt nApita ke donoM tarapha do ustara ke gRha ke samAna tIna tIna tArAoM se AvRtta AkAra se rahA huvA mAne parNakuTi ke samAna donoM tarapha lambAyamAna chaha tArAoM se abhilakSita kRtikA nakSatra kA svarUpa jAna leveM / punaH zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(tA rohiNI Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) gyArahavAM rohiNI nakSatra bharaNI nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM pratipAdita karela che. uttaramAM zrI bhagavAna kahe cha-(tA bharaNI Nakkhatte bhagasaMThie paNNatte) navabhu 127 nakSatra mAsa sthita arthAt paThita baddha traNa tArAothI yukta bhagAkAra saMsthAnavALuM kahela che. zrI gautamasvAmI pharIthI pUche cha-(tA kattiyA Nakkhane kiM saMThira paNatte) mAyAvIsa nakSatramA samutti nakSatra sevA praa2|| 2||2thii mArAmA 298 4yuM che, uttaramA zrI bhagavAn 4 cha-(tA kattiyA Nakkhatte churagharasaMThie paNNatte) 4sabhutti nakSatra mAmA mastarAnA ghanA he. arthAt hajAmanA banne bAju be astarAnA jevA AkArathI traNa traNa tArAothI vyApta thayela eTale ke parNakuTi sarakhu bane bAju lAMbu cha tArAovALuM kRtikA nakSatranuM svarUpa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 41 dazamaprAbhRtasya aSTama prAbhRtaprAbhRtam 89 vartate / iti gautamavacanaM zrutvA bhagavAn kathayati-tA rohiNI Nakkhatte sagaDuDi saMThie paNNatte tAvat rohiNInakSatraM zakaToddhisaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavata aSTAviMzate nakSatrANAM madhye ekAdazaM rohiNI nakSatraM khalvAkAze zakaToddhi saMsthitaM-zakaTa mUlabhAgasadRzasaMsthiti:-sthAnaM yasya-zakaTodarasadRzaM rohiNI nakSatramAkAze saMsthitaM dRzyata iti / punagautamaH pRcchati-'tA maggasiraNakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat mRgazirA nakSatraM ki saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye dvAdazaM mRgazirAnakSatraM kiM saMsthitaM-kimAkAramAkAze dRzyaM bhavatIti kathaya bhagavan ? / tato bhagavAn Aha-'tA magasIsAvalisaMThie paNNatte' tAvat mRgazIrSAvalisaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat dvAdazaM bhRgazirA nakSatraM mRgazIrSAvalisaMsthitaM-mRgANAM zIrSANi mRgazIrSANi teSAmAvaliH paGktiH tadvat saMsthitiH saMsthAnaM yasya tat mRgazIrSAvalisaMsthitaM-paGktibaddha mRgazIrSasamUhavata sthitaM majJaptamiti / punagautamaH pRcchati-'tA adA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat AnikSatraM kisa prakAra ke AkAra vAlA AkAza meM rahA huvA kahA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI kA prazna ko sunakara zrIbhagavAn kahate haiM-(tA rohiNI pAkkhatte sagaDuDisaMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM gyAharavAM rohiNI nakSatra zakaTa kI udhI ke AkAra se arthAt gADI ke mUla bhAga ke jaise AkAra vAlA AkAza meM rahA huvA kahA gayA hai / punaH zrIgautamasvAmI pUchate haiM(tA maggasiraNakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM bArahavAM mRgazira nakSatra kisa prakAra ke AkAravAlA AkAza meM dRzya mAna hotA hai ? uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM (tA magasIsAvali saMThie paNNatte) bAharavAM mRgazirA nakSatra mRgazIrSAvalI saMsthAna ke samAna arthAt mRgoM ke jo zIrSa unakA jo paMkti usake samAna AkAra vAlI arthAt paMktibaddha mRgoM ke ziro ke samUha ke samAna kahA gayA hai zrIgautamasvAmI punaH pUchate haiM (tA adA Nakkhatte Men'. zathI zrI gautamasvAmI pUcha cha-(tA rohiNI Nakkhatte ki saMThie paNNatte) mI. yAramuM rahiNI nakSatra kevA prakAranA AkArathI AkAzamAM rahela che ? A pramANe zrI gItamasvAmInA praznane salajIna zrI mAvAn 4he cha,-(tA rohiNI Nakkhatte sagaDuDhisaMThie jo) ayAvIsa nakSatramAM agyAramuM rohiNI nakSatra gADAnI udha eTale ke gADInA mULa bhAganA jevA AkArathI AkAzamAM rahelA kahyuM che. pharIthI zrI gautamasvAmI pUche cha-(tA maggasiraNakkhatte kiM saMThie paNNatte) madhyAvIsa nakSatrAmA mArabhu bhRgazirA nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM AkAzamAM dazyamAna kahela che? uttaramAM zrI bhagavAna kahe che. (tA magasIsAvali saMThie paNNatte) mArabhu bhRgazirA nakSatra bhRgazIvilIna saMsthAna jevuM arthata mRgenI je mastaka tenI je paMkti tenA jevA AkAravALuM eTale ke pati baddha maganA mastakonA samUhane AkAra jevuM kahela che, zrI gautamasvAmI pharIthI pUche zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ 90 sUryaprajJaptisUtre kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye trayodazamAdrA nakSatraM kiM saMsthita-kimAkAraM prajJaptaM pratipAditam / tato bhagavAn pratipAdayati-'tA addA Nakkhatte ruhirabiMdusaMThie paNNatte' tAvat AdrInakSatraM rUdhiravindusaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat trayodazam AnikSatram AkAze rUdhirabindusaMsthitam atra rudhiravindupadena tejasiraktatvaM sUcyate tena paibhiH tArAbhirAvRttaM-padmarAgavadujvalAbhiH paibhiH tArAbhirUpalakSita dedIpyamAnamAkAze pratibhAti ArdrAnakSatramiti pratyavaseyama / punagautamaH pRcchati-'tA puNavvasU Nakkhatte kiM saMThie paNNatte ?' tAvat punarvasu nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye caturdazaM punarvasu nakSatra ki saMsthitaM-kimAkAraM prajJaptaMpratibodhitam / tato bhagavAnAha-'tA puNadhvam Nakkhatte tulAsaMThie paNNatte' tAvat punarvasu nakSatraM tulAsaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye caturdazaM punarvasu nakSatraM tulAsaMsthitaM-tulAkAraM-seTikAdimApakaM vastu tulA procyate tadvat saMsthitaM saMsthAnaM kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM terahavAM ArdrA nakSatra kisa prakAra ke saMsthAna vAlA kahA hai ? uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA addA Nakkhatte ruhirabiMdusaMThie paNNatte) terahavAM ArdrA nakSatra AkAza meM rudhira ke biMdu te AkAra samAna saMsthita kahA hai| yahAM rudhirabindu pada se teja meM raktapanA hone kA dhvanita hotA hai| ataH chaha tArAoM se AvRta arthAt padmarAga ke samAna ujjvala kAMtivAle chaha tArAoM se dedIpyamAna AkAza meM AdrA nakSatra pratibhAsita hotA hai| zrIgautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA puNavvara Nakvatte ki saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM caudahavAM punarvasu nakSatra kisa prakAra ke saMsthAna se rahA huvA pratipAdita kiyA hai ? uttara meM bhagavAnazrI kahate haiM(tA puNavvasU Nakkhatte tulA saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM caudahavAM punarvasu nakSatra tulA ke samAna AkAravAlA kahA hai-arthAt sera do sera ityAdi mApaka jo hotA hai usako tulA trAju kahate hai unake AkAra ke -(tA addA Nakkhatte ki saMThie paNNatte) sadhyAvIsa nakSatrAmA tarabhu mAdrA nakSatra upA 2nA saMsthAnavANu 4sa cha ? uttaramA bhagavAnzrI 4 -(tA addA Nakkhatte ruhirabiMdusaMThie paNNatte) tabhu sAdA nakSatra mAzamA soDIna TIyAnA DAvAnu dhvanita thAya che. tethI cha tArAothI vIMTaLAyela arthAt padmarAganA jevuM ujajavala kAMtivALuM che tArAothI prakAzamAna AkAzamAM A nakSatra pratibhAsita thAya che. zrI gautamasvAmI 3zayA pUche cha-(nA puNavasu Nakkhatte ki saMThie paNNatte) 14yAvIsa nama caudamuM punarvasu nakSatra kevA prakAranA saMsthAnavALuM pratipAdita karela che? uttaramAM zrI lagavAn 43 cha-(tA puNavvasu Nakkhatte tulA saMThie paNate) yAvIsa nakSatra mA yaurabhu punarvasu nakSatra trAjavAnA AkAranA jevuM arthAta zera bazera ItyAdi vajana mA5ka je zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikATIkA sU0 41 dazamaprAbhRtasya aSTama prAbhRtaprAbhRtam 891 yasya tat tulAsaMsthitaM tulAsadRzaM punarvasunakSatrasya svarUpaM catasRbhiH tArAbhirUpalakSitaM dRzyate / punagautamaH praznayati-tA pupphe Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat puSyanakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye pazcadazaM puSyanakSatra kiM saMsthitaM-kimAkAraM prajJaptam / tato bhagavAnAha-'tA pupphe Nakkhatte vaddhamANasaMThie paNNatte' tAvat puSyanakSatraM varddhamAnasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat paJcadazaM puSyanakSatraM varddhamAnasaMsthitaM-varddhamAnasvastikasadRzam-adhaH saMkucito-parivistRtasarAvapAtravat saMsthitaM puSyanakSatrasvarUpaM pratipAditaM vartata iti / punautamaH kathayati-'tA assesA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat AzleSA nakSatra kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye SoDazatamam AzleSAnakSatraM kiM saMsthitaM-kimAkAraM-kIdRzaM prajJapta-pratipAditaM tato bhagavAnAha-'tA assesA Nakkhatte paDAgasaMThie paNNatte' tAvat AzlepAnakSatra patAkA saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye SoDazatamamAzleSAnakSatra patAkAvat-dhvajavat-paJcasaMkhyAbhiH tArAbhirUpalakSitaM dhvajAkAraM saMsthitaH saMsthAnaM yasya samAna saMsthAna vAlA punarvasu nakSatra kA svarUpa cAra tArAoM se dRzyamAna hotA hai| zrIgautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA pupphe Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM pandrahavAM puSya nakSatra kisa prakAra ke AkAravAlA kahA gayA hai ? uttara meM bhagavAn zrI kahate haiM-(tA pupphe Nakkhatte vaddhamANasaMThie paNNatte) paMdrahavAM puSya nakSatra vaddhamAna arthAt svastika ke AkAra vAlA kahA gayA hai arthAt adhobhAga meM saMkucita apara meM vistRta sarAva ke pAtra ke samAna saMsthita puSya nakSatra kA svarUpa pratipAdita kiyA hai| zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(assesA Nakkhatte kiM saMThie paNatte) aThAIsa nakSatroM meM solahavAM azleSA nakSatra kisa prakAra ke AkAra vAlA pratipAdita kiyA hai ? uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA assesA Nakkhatte paDAgA saMThie paNNatte) aThAIsa hoya che. tene tulA arthAt trAju kahe che. tenA AkAranA sarakhA saMsthAnavALuM punarvasa nakSatranuM svarUpa cAra tArAothI dazyamAna thAya che, zrI gautamasvAmI pharIthI pUche che(taa puNphe nakkhatte ki saMThie paNNatte) 254yAvIsa nakSatrIma 5429 puSya nakSatra sevA 12 // 12vA 49 cha ? uttaramA zrImAn 4 cha. (tA pupphe Nakkhatte baddhamANa saMThie paNNatte) 54 puSya nakSatra bhAna arthAt 25sti-sAthiyAnA 2012 vA AkAravALuM kahela che, eTale ke nIcenA bhAgamAM sAMkaDuM uparanI tarapha paheluM zarAvanA pAtranA jevA saMsthAnathI saMsthita puSya nakSatranuM svarUpa pratipAdita karela che, zrI gautama pANI pUre cha-(assesA Nakkhatte ki saMThie paNNatte) 54yAvIsa nakSatramA saugabhu azleSA nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM pratipAdita karela che ? uttaramAM zrI bhagavAna kahe cha-(tA assesA Nakkhatte paDAgA saMThie paNNatte) yAvIsa nakSatramA saugabhu sapA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisatre tat patAkAsaMsthitaM-patAkAvat sthitam AzleSAnakSatramAkAze sthitamasti / 'tA mahANakkhatte ki saMThie eNNatte' tAvat maghAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye saptadazatamaM maghAnakSatra kiM saMsthitaM kIdRzasvarUpaM prajJaptaM pratipAditaM vartate / tato bhagavAnAha-'tA mahA Nakkhatte pAgArasaMThie paNNatte' tAvata maghAnakSatra prAkArasaMsthita prajJaptam / tAvaditi prAgvat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye saptadazatamaM maghAnakSatra prAkArasaMsthitaM--prAkAravat saMsthitaM saMsthAnaM yasya tat prAkArasaMsthitaM-prAkAro nAma rAjJo durgasya prakoTAkAraH saMrakSaNAbhittistadAkAraM madhAnakSatraM prajJaptam / punagautamaH pRcchati-'tA puvAphagguNI Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat pUrvAphAlgunInakSatra kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nekSatrANAM madhye aSTAdazatamaM pUrvAphAlgunI nakSatra kiM saMsthitaMkIdRzaM praptam / tato bhagavAnuttarayati-'puvvAphagguNI Nakkhatte addhapaliyaMkasaMThie paNNatte' tAvat pUrvAphAlgunI nakSatra arddhaparyaGkasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatroM meM solahavAM azleSA nakSatra patAkA arthAt dhvajA ke samAna pAMca saMkhyAvAle tArAoM se upalakSita mAne dhvajA ke samAna sthita azleSA nakSatra AkAza meM dRzyamAna hotA hai ? zrIgautamasvAmI pUchate hai (tA mahA Nakkhatte ki saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM satrahavAM maghA nakSatra kisa prakAra ke AkAra viziSTa pratipAdita kiyA haiM ? uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA mahA Nakkhatte pAgArasaMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM solahavAM maghA nakSatraprakAra ke saMsthAna vAlA kahA gayA hai / prAkAra rAjAoM ke durga koTa ke samAna saMrakSa NAtmaka bhitti ko kahate haiM usake samAna AkAravAlA maghA nakSatra kahA hai| zrI gautamasthAmI pUchate haiM-(tA puvvAphagguNI Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM aThArahavAM pUrvAphAlgunI nakSatra kisa prakAra ke AkAravAlA kahA hai ? uttara meM bhagavAn zrI kahate haiM-(tA puvAphagguNINakhatte addhapaliyaMka saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM aThArahavAM pUrvAphAlgunI nakSatra ardhaparyaka nakSatra patAkA eTaleke dhajAnI samAna rahela azleSA nakSatra AkAzamAM dekhAya che. zrI. gautamasvAmI pUche che (tA mahA Nakkhatte ki saMThie paNNatte) ma4yAvIsa nakSatrImA sattaramuM maghA nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM pratipAdita karela che? uttaramAM zrIbhagavAna hecha (tA mahA Nakkhatte pAgArasaMThie paNNatte) madhyAvIsa nakSatrAmA sattarabhu bhadhAnakSatra prakAranA jevA saMsthAnavALuM kahela che, prAkAra rAjAonA keTanA jevI saMrakSaNAtmaka bhItane kahe che. tenA jevA AkAravALuM maghA nakSatra kahe che. zrIgautamasvAmI pUche che- (tA puvAphagguNI Nakkhatte ki saMThie paNNatte) 254yAvIsa nakSatrAmA 21DhArabhu pUrvAzagunI nakSatra ! 2 // 24||2aannu 44 cha ? uttaramA zrI bhagavAn 4 cha. (tA puvA phAguNI gakkhatte anupaliyakasaMThie paNNatte) ma4yAvIsa nakSatrImA aDhArabhu pUrvAzagunI zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaptiprakAzikA TIkA sU0 41 dazamaprAbhRtasya aSTama prAbhRtaprAbhRtam nakSatrANAM madhye aSTAdazatamaM pUrvAphAlgunI nakSatraM khalu arddhaparyaGkasaMsthitaM-tArAdvayopetamaI khaTvAkAraM saMsthitaM saMsthAnaM yasya tat arddhaparyaGkasaMsthitaM prajJaptam / "evaM uttarA vi' evam uttarApi evaM-pUrvapratipAditapUrvAphAlgunInakSatrasaMsthAnavadeva uttarAphAlgunyapi-uttarAphAlgunI nakSatrasya svarUpamapyavaseyam-arddhaparyaGkasadRzamevottarAphAlgunI nakSatrasvarUpamavadheyamiti / bhUyo gautamaH praznayati yathA-'tA hatthe pakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat hastanakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat aSTAviMzate nekSatrANAM madhye viMzatitama hastanakSatraM kimAkAraM kevasaMsthitaM pratipAditaM ! / tato bhagavAnAha-'tA hatthe Nakkhatte hatthasaMThie paNNatte tAvat hastanakSatraM hastasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat viMzati saMkhyAbhUtaM hastanakSatraM khalu hastasaMsthita-pazcabhistArAbhiH paJcagulyAkArAbhi sthitAbhirUpalakSitaM hastAgrabhAgasadRzaM hastanakSatrasvarUpamavaseyam / bhUyo gautamaH praznayati-'tA cittA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat citrAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzatinakSatrANAM madhye ekaviMzati saMkhyopetaM citrAnakSatraM kimAkAraM prajJapta-pratipAditam / ke samAna arthAt do tArAoM se yukta ardha khaTiyA ke samAna jisakA saMsthAna ho isa prakAra ke AkAra vAlA kahA gayA hai| (evaM uttarAdhi) pUrva pratipAdita pUrvAphAlgunI nakSatra ke saMsthAna ke samAna unnIsavAM uttarAphAlgunI nakSatra kA svarUpa jAna lenaa| ___ zrI gautamasvAmI pUchate haiM-(tA hatthe Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM vIsavAM hasta nakSatra kisa prakAra ke AkAra vAlA kahA hai ? uttara meM bhagavAn zrI kahate haiM-(tA hatthe Nakravatse hatthasaMThie paNNatte) vIsavAM hasta nakSatra hAtha ke AkAra ke samAna AkAravAlA arthAt pAMca tArAoM se pAMca aMguliyoM se yukta hAtha ke samAna mAne hasta ke agrabhAga ke samAna hasta nakSatra ke svarUpa ko jAnanA caahie| zrI gautamasvAmI pUchate haiM-(tA cittA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM ikkIsavAM citrA nakSatra nakSatra ardhA palaMganA jevA athavA be tArAothI yukta adha khATalAnA jevuM jenuM sasthAna hAya te 42namA2pANu 4usa cha. (evaM uttarApi) paDeTA pratipAdita 420 pUrvAphAgunI nakSatranA saMsthAnanA jevuM ogaNIsamuM uttarAphAlganI nakSatranuM svarUpa jANavuM, zrIgItabhasvAbhI pUche cha-(tA hatthe Nakhatte ki saMThie paNNatta) 254yAvIsa nakSatramA vIsabhu hasta nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM kahela che? uttaramAM zrIbhagavAna kahe che(taa hatthe Nakkhatte hatthasaMThie paNNatte) vIsabhu ta nakSatra yn|| 22 // 21 AkAravALuM arthAt pAMca tArAothI yukta pAMca AMgaLI vALA hAthanA jevuM eTale ke hAthanA agrabhAga arthAta paMjAne jevA AkAravALuM hasta nakSatranuM svarUpa one. zrIgItabhasvAbhI pUche che (tA cittA Nakkhatte ki saMThie paNNate) yAvIsa nakSatramAM ekavIsamuM citrA nakSatra kevA AkAranuM kahela che? uttaramAM zrI bhagavAna zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ 894 sUryaprajJaptisUtre I bhagavAnAha - ' tA cittA Nakkhatte muhaphullasaMThie paNNatte !" tAvat citrAnakSatraM mukha phullasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat ekaviMzati saMkhyAkaM citrAnakSatraM khalu mukhaphullasaMsthitaM - prasannamukhasadRzaM - ekayaivatArayA upalakSitaM vRttAkAra mauktikavadujvalaM vihasanmukha - sadRzaM prajJaptamiti / 'tA sAI Nakkhatte saMThie paNNatte' tAvat svAtInakSatraM kiM saMsthitaM prajJatam / tAvaditi pUrvavata aSTAviMzati nakSatrANAM madhye dvAviMzatitamaM svAtInakSatraM kiM saMsthitaMkimAkAraM prajJaptam ? tato bhagavAn Aha - 'tA sAI Nakkhate khIlagasaMThie paNNatte' tAvat svAtI nakSatraM khIlakasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat dvAviMzatitamaM svAtI nakSatraM khalu khIlakasaMsthitaM - ekayaiva vidrumAkArayA jAjvalyamAnayA tArayA upalakSitaM khIlAkAraM saMsthitaM saMsthAnaM yasya tat khIlakasaMsthitaM khIlaM nAma pazu bandhanastambha : ( khUTA iti bhASA ) tat sadRzaM svAtI nakSatrastrarUpamava seyamiti / bhUyo gautamaH pRcchati - 'tA visAhA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat vizAkhA nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye trayoviMzatisaMkhyAkaM vizAkhA nakSatraM kiM saMsthitaM kIdRzaM prajJaptam / tato kisa prakAra ke AkAravAlA kahA haiM ? zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA citA pakvate muhaphullasaMThie paNNatte) ikkIsavAM citrA nakSatra mukhaphulla arthAt prasannamukha ke samAna arthAt eka hI tArA se upalakSita golAkAra mauktika ke samAna ujjvala haMste mukha ke samAna AkAra vAlA hotA hai / zrIgautamasvAmI pUchate haiM - ( tA sAI Nakkhante kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM bAvIsavAM svAtI nakSatra kisa prakAra ke AkAra vAlA kahA hai ? uttara meM bhagavAn zrI kahate hai - ( tA sAI Nakkhate khIlagasaMThie paNNatte) bAIsavAM svAtI nakSatra khIle ke AkAra ke samAna arthAt eka hI vidruma ke AkAra vAlA jAjvalyamAna tArA se upalakSita khIlA ke AkAra se saMsthita saMsthAna yukta kahA hai khIlA pazu ke bAMdhane kA: staMbha jise khUTA kahate hai usake samAna svAtI nakSatra kA AkAra hotA hai / zrI gautamasvAmI pUchate haiM - (tA visAhA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAisa Ahe . - ( tA cittA Nakkhatte muhaphulla saMThira paNNatta) citrA nakSatra bhuma hudA arthAt prasanna mukhanA sarakhuM arthAt ekaja tArAthI jaNAtuM gALa AkAranA metInA jevuM un4vasa DusatA bhujanA nevA AzvA hoya che. zrI gautamasvAmI pUche che (tA sAI te ki saMThie quNate) madhyAvIsa nakSatrobhAM mAvIsabhuM svAtI nakSatra vA prAznA bhAravAmuLe 'hesa che ? uttaramAM bhagavAn zrI uDe che. (tA sAI Nakkhatte khIlaga saMThie paNNatte) mAvIsabhu svAtI nakSatra khIlAnA AkAra jevuM arthAt ekaja vijramanA jevA AkAravALuM jAjvalyamAna tArAthI jAtu khIlAnA AkAra jevA saMsthAna yukta khIle pazune AMdhavAnA staMbha jene khUTa Ahe che. tenA neveA svAtI nakSatro bhAra hoya che, zrIgautamasvAmI pUche che (tA visAhA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) madhyAvIsa nakSatramAM tevIsa vizAmA nakSatra ThevA ajharanA mAravA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 41 dazamaprAbhRtasya aSTama prAbhRtaprAbhRtam 895 bhagavAnAha-'tA visAhA Nakkhatte dAmaNisaMThie paNNatte' tAvat vizAkhAnakSatraM dAmnisaMsthita prajJaptam / tAvaditi pUrvavat trayoviMzatitamaM vizAkhAnakSatraM khalu dAmnisadRzaM pratipAdita dAmni-pazubandhanaM vA dAmina-vidyullekhA athavA dAmina-catasRbhiH tArAbhirUpalakSita toraNAkAraM rajjunirvizeSa vastuvizeSaM tadvat saMsthitaM saMsthAnaM yasya tat dAmni saMsthitaM tAdRzaM vizAkhAnakSatramavaseyaM punagautamaH pRcchati-'tA aNurAhA Nakkhatte ki saMThie paNNatte' tAvat anurAdhA nakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat saptaviMzate nakSatrANAM madhye caturviMzatitamam anurAdhA nakSatraM ki saMsthitaM-kIdRzaM kimAkAramAkAze dRzyatve prajJaptam pratipAditamiti kathaya bhagavan / tato bhagavAn pratipAdayati-tA aNurAhA Nakkhatte egAvalisaMThie paNNatte' tAvat anurAdhAnakSatraM ekAvalisaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat caturvizatitamamanurAdhAnakSatraM khalu ekAvalisadRzaM-ekAvalihArasaMsthAnasaMsthitaM catasRbhirujvalAkArAbhiH, raktavarNAbhistrikoNAkAreNa sthitAbhiH tArAbhirupalakSitA padmarAgamaNimAnakSatroM meM teisavAM vizAkhA nakSatra kisa prakAra ke AkAra vAlA kahA hai ? uttara meM zrI bhagavAna kahate haiM-(tA visAhA Nakkhatte dAmaNi saMThie paNNatte) teIsavAM vizAkhA nakSatra dAmani ke AkAra kA kahA gayA hai ? dAmni pazubaMdhanaathavA vijalI kI rekhA ko kahate haiN| isa dAmni ke samAna cAra tArAoM se yukta toraNa ke AkAra jaisA dorI sarIkhA saMsthAna vizAkhA nakSatra kA AkAza meM dikhatA hai aisA jAne / zrI gautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA aNurAhA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM covIsavAM anurAdhA nakSatra kisa prakAra ke AkAra yukta AkAza meM dRzyamAna hotA hai ? uttara meM bhagavAna zrI kahate haiM-(tA aNurAhA Nakkhatte egAvalisaMThie paNNatte) covIsavAM anurAdhA nakSatra ekAvali hAra ke AkAra jaise AkAravAlA kahA hai arthAt cAra ujvala AkAravAle evaM raktavarNa ke trikoNa ke AkAra jaise sthita tArAoM se dRzyamAna padmarAgamaNi kI mAlA ke samAna saMsthAnavAlA isa cha ? uttaramA zrI bhagavAn 4 cha (tA visAhA Nakkhatte dAmaNisaMThiA paNNate) tevIsamuM vizAkhA nakSatra dAmanInA jevA AkAravALuM kahela che, dAmanI pazubaMdhana athavA vijaLInI rekhAne kahe che, A dAmanInA jevuM cAra tArAothI yukta toraNanA AkAra jevuM derI sarakhuM saMsthAna vizAkhA nakSatranuM AkAza dekhAya che, tema samajavuM. zrI gautamasvAmI za pUche che (tA aNurAhA Nakkhatte ki saMThie paNNatte) yAvIsa nakSatrAmA vIsamuM anurAdhA nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM AkAzamAM dekhAya che? uttaramAM bhagavAn zrI he cha. (nA aNurAhA Nakkhatte egAvalisaMThie paNNatte) yAvIsabhu mnurAdhA nakSatra ekAvalI hArano AkAra jevA AkAravALuM kahela che. arthAt cAra ujaLA AkAravALA ane lAla raMganA trikoNanA AkAranI jema rahela tArAothI dekhAtI padma zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryapratisUtre leka saMsthitiH saMsthAnaM yasya tat ekAvalisaMsthitamanurAdhAnakSatraM prajJaptamiti / punagautamaH praznayati-'tA jihA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAkt jyeSThAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzati nakSatrANAM madhye paJcaviMzatitamaM jyeSTAnakSatraM kiM saMsthitaM kimAkAraM prajJaptam-kathitamasti ? tato bhagavAnAha-'tA jiTTA Nakkhatte gayadaMtasaMThie paNNatne' tAvat jyeSThAnakSatraM gajadaMtasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat paJcaviMzatitamaM jyeSThAnakSatraM sala gajadantasaMsthitaM-catasRbhirujvalAkArAbhistArAbhirupalakSito yo gajadantastadvat saMsthitaM -saMsthAnaM yasya tat gajadantasaMsthitaM prajJaptam / 'tA mUle Nakkhate kiM saMThie paNNatte' tAvata malanakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye SaivizatitamaM malanakSatraM kimAkAramAkAze dRzyatvena pratipAditamiti kathaya bhagavan ! tato bhagavAnAha-'tA mule Nakkhatte vicchuyalaMgolasaMThie paNNatte' tAvat mUlanakSatraM vRzcikalADugalasaMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat SaiviMzatitamaM mUlanakSatraM khalu vRzcikalAGgralasaMsthitaM-vRzcikapucchavat vakrAkArAbhiH saMsthitAbhirujvalAbhi dizasaMkhyAbhistArAbhianurAdhA nakSatra kA AkAra pratipAdita kiyA hai| zrI gautamasvAmI phira se pUchatA haiM-(tA jiTThA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM pacIsavAM jyeSThA nakSatra kisa prakAra ke AkAra vAlA prajJapta kiyA hai| uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA jiTThA Nakkhatte gayadaMtasaMThie paNNatte) pavIsavAM jyeSTA nakSatra kA AkAra hAthI ke dAMta samAna pratipAdita kiyA hai| arthAta ujjvalAkAra cAra tArAoM se hAthI ke samAna AkAza meM jyeSThA nakSatra dRzyamAna hotA hai| zrI gautamasvAmI pUchate haiM-(tA mUle Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM chAIsavAM mUla nakSatra kisa prakAra ke AkAra viziSTa zAna ghAlA kahA hai ? uttara meM bhagavAn zrI kahate haiM-(tA mUle Nakkhatte vicchayalaMgolasaMThie paNNatte) chAIsavAM mUla nakSatra vIcchU ke puccha ke samAna bhAkAravAlA arthAt vakrAkAra ujjvala bAraha tArAoM se yukta mUla nakSatra paga manI mALAnA jevA AkAravALe anurAdhA nakSatrane AkAra pratipAdita karela che. zrI gautamatvAmI zathI pUche che (tA jihA Nakkhatte ki saMThie paNNatte) 254yAvIsa nksstrAmAM pacIsamuM jayeSThA nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM prajJapta karela che? uttaramAM lagavAna zrI 49 cha tA jiTThA khatte gayadaMtasaMThie paNNatta) payAsamA lya! nakSatranA gAkAra hAthInA dAMta jevo pratipAdita karela che. arthAt ujavalAkAra cAra tArAothI jaNAtA hAthInA dAMtanA jevuM AkAzamAM jyeSThA nakSatra daSTigocara thAya che. zrItamasvAmI cha (tA mUle Nakkhane ki saMThie paNNatte) ma4yAvIsa nakSatrImA 70vIsa bhaga na pA 2 mA2pANu 4 cha. uttaramA bhagavAn zrI 3 cha (tA male gakkhane vicchayalaMgolasaMThie paNNatte) 70vIsabhu bhU nakSatra pIchInA puchanA 241 pANI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 41 dazamaprAbhRtasya aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 897 rupetaM mUlanakSatramAkAze dRzyatvaM yAtItyavaseyamiti / punagautamaH pRcchati-'tA puvvAsADhA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat pUrvApADhAnakSatraM kiM saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavata aSTAviMzate nakSatrANAM madhye saptaviMzatitamaM pUrvASADhAnakSatraM khalu kiM saMsthitaM-kIdRzaM prajJapta. miti gautamavacanaM zrutvA bhagavAnAha-'tA puvvAsADhA Nakkhatte gayavikkaMbhasaMThie paNNane' tAvat pUrvASADhAnakSatraM gajaviSkambha saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat saptaviMzatitamaM pUrvApADhAnakSatraM khalu ganaviSkambhasaMsthitaM-tArAdvayopetA tRtIyA bRhatI dedIpyamAnA tArA gajakumbhavat sthitA dRzyate tadvat saMsthitaM saMsthAnaM yasya tat gajaviSkambhasaMsthitaM-gajakumbhasadRzaM pUrvASADhAnakSatraM prajJapta-pratipAdita vartate / punagautamaH pRcchati-'tA uttarAsADhA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte' tAvat uttarASADhAnakSatraM kiM sasthitaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye aSTAviMzatitamaM sarvAntimama uttarASADhAnakSatra khalu kiM saMsthitaMkimAkAraM-kIdRzaM prajJapta-pratipAditaM tvayA bhagavanniti kathaya ? / tato bhagavAnAha-'tA AkAza meM dRSTigocara hotA hai| zrI gautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA puvvAsADhA Nakkhatte ki saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM sattAIsavAM pUrvASADhA nakSatra kisa prakAra se AkAra vAlA pratipAdita kiyA hai ? uttara meM zrI bhaga. vAn kahate haiM-(tA puvvAsADhA kkhatte gayavikrama saMThie paNNatte) satAvIsavAM pUrvASADhA nakSatra hAthI ke kumbha ke samAna arthAt gaja viSkambha ke sadRza mAne do tArAoM se yukta tIsarA baDA dedIpyamAna tArA hAthI ke kuMbhasthala ke samAna sthita AkAza meM dRzyamAna hotA hai usake samAna jisakA saMsthAna ho vaha gajaviSkambha saMsthita kahA jAtA hai isa prakAra ke saMsthAnavAlA pUrvASADhA nakSatra pratipAdita kiyA hai| zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(tA uttarAsADhA Nakkhatte kiM saMThie paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM aThAIsavAM uttarASAdA nakSatra kisa prakAra ke AkAravAlA kahA hai ? uttara meM zrI bhagavAn kahate haiNarthAta vakAkAra ujajavala bAra tArAothI yukta mUla nakSatra AkAzamAM daSTigocara thAya cha. zrIgItabhasvAmI zathI pUche che (tA puvAmADhA Nakhatte ki saThie paNNatte) aThayAvIsa nakSatromAM satyAvIsamuM pUrvASADhA nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM pratipAdita rekha cha 1 uttaramA zrImAn 49 cha (tA puyAsADhA Nakkhatte gayavikka bhasaMThipa paNNate) satyAvIsamuM pUrvASADhA nakSatra hAthInA kuMbhanA jevuM arthAt gaja viSkabhanA jevuM eTale ke be tArAothI yukta ane trIjA moTA dedIpyamAna tArAthI hAthInA kuMbhasthaLanA jevuM AkAzamAM rahela daSTigocara thAya che. tenA sarakhuM jenuM saMsthAna hoya tene gajavidhvaMbha saMsthita kahevAmAM Ave che. AvA prakAranA saMsthAnavALuM pUrvASADhA nakSatra pratipAdita 428 cha. zrIgItamasvAmI pUche che (tA uttarAsADhA Nakkhatte ki saThie paNNatte) 54yA vIsamAM nakSatromAM aThayAvIsamuM uttarASADhA nakSatra kevA prakAranA AkAravALuM kahevAmAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre uttarAsADhA Nakkhatte sAiyasaMThie paNNatte' tAvat uttarASADhA nakSatraM sAdi saMsthitaM prajJaptam / tAvaditi prAgvat sarvAntimamaSTAviMzatitamam uttarASADhAnakSatraM khalu sAdisaMsthAnasaMsthitaMzAlmalItaruskaMdhasadRzaM-zAkhAprazAkhA varjito'lpazAkhopeto dIrghAkAro yathA zAlmalitaruskandhaH tathaivottarASADhAnakSatraM tArAtrayopetaM dIrghAkAraM maJcasadRzamAkAze dRzyatvaM yAtItyarthaH / evamaSTAviMzateH nakSatrANAM saMsthAnaM pRthaka pRthak praznottararUpeNa vistRtaM pratipAditam / asmin viSaye jambUdvIpaprajJapti satkAH tisro gAthAH saMsthAnasaMgrAhikAzcamAH yathAgosIsAvali 1, kAhAra 2, sauNi 3, pupphovayAra 4, vAvI 5, (ya uttarAdvayaM) NAvA 6, AsakakhaMdhaga 7, bhaga 8, churagharae 9, sagaDuddhI 10, // 1 // migasIsAvali 11, ruhirabindu 12, tula 13, baddhamANaga 14, paDAgA 15, pAgAre 16, pallaMke 17, (phagguNI dvayaM), hatthe 18, muhaphullae 19, ceva kholaga 20, dAmaNI 21, egAvalI (tA uttarAsADhA Nakkhatte sAiyasaMThie paNNatte) antima aThAIsavAM uttarApADhA nakSatra sAdi saMsthAna ke jaise arthAt zAlmalI vRkSa kA peDa ke samAna ki jo zAkhA prazAkhA se rahita alpa zAkhA yukta laMbe AkAra vAlA jaisA zAlmali kA skaMdha hotA hai, usI prakAra uttarASADhA nakSatra tIna tArAoM se yukta laMbe AkAravAlA arthAt maMca ke samAna AkAravAlA AkAza meM dRzyamAna hotA hai| isa prakAra aThAI nakSatroM kA saMsthAna pRthaka pRthak praznottara rUpa se vistAra pUrvaka pratipAdita kiyA haiM, isa viSaya ke sambandha meM jambUdvIpa prajJapti meM saMsthAnasaMgrAhikA tIna gAthAeM kahI hai so tIna gAthAeM saMskRta TIkA ke Aveza cha ? uttaramA zrImAn 4 cha-(nA uttarAsADhA Nakkhane sAi saMThie paNNatte) chelluM aThayAvIsamuM uttarASADhA nakSatra sAdi saMrathAnanA jevuM arthAt zAlmalI vRkSanA thaDanA sarakhuM ke je zAkhA prazAkhA vinAnuM thaDI zAkhAvALuM lAMbA AkAravALuM zAmalI vRkSanuM skaMdha hoya che tevA prakAranA AkAravALuM uttarASADhA nakSatra traNa tArAothI yukta lAMbA AkAravALuM arthAt mAMcaDAnA jevA AkAravALuM AkAzamAM daSTigocara thAya che. A rIte aThayAvIsa nakSatranA saMsthAna alaga alaga praznottara rUpe vistArapUrvaka pratipAdita karela che. A viSayanA saMbaMdhamAM jabUdvIpa prajJapti sUtramAM saMsthAna saMgrAhikA traNa gAthAo kahela che, e traNa gAthAo saMskRta TIkAnI aMtamAM mUla zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 41 dazamaprAbhRtasya aSTamaM prAbhRtaprAbhRtam 899 22, ya gayadaMta 23, vicchuyaaleya 24, | gayavikambhe 25, tato sIhAni sAI ya 26, saMThANA // sU0 41 // iti zrI vizvavikhyAta - jagadvallabha - prasiddhavAcaka - paJcadazabhASAkalita - lalitakalApAlApakapravizuddha gadyapadyAnaikagranthanirmApaka- vAdimAnamardaka- zrI - zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padavibhUSita - kolhApurarAjaguru - bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara - pUjyazrI - ghAsIlAla - vrativiracitAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dazamasya prAbhRtasya aSTamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam ||10-8 // anta meM mUlamAtra se 'gosIsAvali' ityAdi prakAra se dI hai so jijJAsu jana vahAM para dekha ke samajha leveM // sU0 41 // zrI jainAcArya - jainadharmadivAkara - pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJatiprakAzikA TIkA meM dasaveM prAbhRta kA AThavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-8 // bhAtra3pe (gosIsAvali) hatyAhi aasthI sApekSa che to lajJAsugyo te tyAM lene sevI || sU0 41 // zrI jainAcArya -jainadhama divAkara--pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUrya prajJaptisUtranI sUjJaptiprakAzikA TIkAmAM isabhA pramRta Ahebhu prAkRtaprAkRta sabhApti / / 12-8 / / zrI suryaprajJapti sUtra : 1 Wan
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ 900 sUryaprajJaptisUtre dazama prAbhRtasya navamaM prAbhRtaprAbhRtam mUlam-tA kahaM te tAragge Ahieti vaejA tA eesi NaM aTThAvosAe NakkhattANaM abhIiNakkhatte kai tAre paNNatte ? / titAre paNNatte, savaNe Nakkhatte kai tAre paNNatte, titAre paNNatte, dhaNiTA Nakkhatte kai tAre paNNatte / paNatAre papaNatte, sayabhisayA Nakkhatte dutAre paNNatte, eva uttarA vi revaI Nakkhatte kai tAre paNNatte, battIsati tAre paNNatte, assiNI Nakhatte kai tAre paNNatte, titAre paNNatte, evaM savve pucchijjati, bharaNI titAre paNNatte, kattiyAe cha tAre paNNatte, rohiNI paMca tAre paNNatte, maggasirA titAre paNNatte, adA egatAre paNNatte, puNavasU paMcatAre paNNatte pusse Nakkhatte titAre paNNatte, asse ssA cha tAre paNNatte, mahA sattatAre paNNatte, puvAphagguNI dutAre paNNatte, evaM uttarA vi, hatthe paMcatAre paNNatte, cittA egatAre pANatte, sAI egatAre paNNatte visAhA paMcatAre paNNatte, aNurAhA paMcatAre paNNatte, jiTTA titAre paNNatte, mUle egatAre paNNatte, puvvAsADhA cautAre paNNatte, uttarAsADhA Nakkhatte, cautAre pANatte // sU0 42 // / dasamassa pAhuDassa NamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat kathaM te tArAgram AkhyAtamiti vadet / tAvat eteSAmaSTAviMzate nakSatrANAm abhijinnakSatraM kati tArakaM prajJaptam ?, tritArakaM prajJaptam , zravaNAnakSatraM kati tAraka prajJaptam ?, tritArakaM prajJaptam , dhaniSThAnakSatraM kati tArakaM prajJaptam ?, pazcatArakaM prajJaptam , zatabhiSAnakSatra kati tArakaM prajJaptam !, zatatArakaM prajJaptam , pUrvApauSThapadA kati tAraka prajJaptam ?, dvitArakaM prajJaptam , evam uttarApi, revatInakSatra kati tArakaM prajJaptam ?, dvAtrizattArakaM prajJaptam ?, azvinInakSatra kati tArakaM prajJaptam ?, tritArakaM prajJaptam , evaM sarve pRcchayante, bharaNI tritArA prajJaptA, kRttikA SaTtArA prajJaptA, rohiNI paJcatArA prajJaptA, mRgazIrSa tritAraM prajJaptam , ArdA eka tArA prajJaptA, punarvasuH paJcatAraH prajJaptaH, puSya nakSatra tritArakaM prajJaptam , AzleSA SaTtArA prajJaptA, maghA saptatArA prajJaptA, pUrvAphAlgunI dvitArA prajJaptA, evam uttarApi, hastaH paJcatAraHprajJaptaH, citrA ekatArA prajJaptA, svAtI ekatArA prajJaptA, vizAkhA paJcatArA prajJaptA, anurAdhA paJcatArA prajJaptA, jyeSThA tritArA prajJaptA, mUlam ekatAraM prajJaptam , pUrvASADhA catustArA prajJaptA, uttarASADhA nakSatra catustAraM prajJaptam ||suu042|| // dazamasya prAbhRtasya navamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ suryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 42 dazamaprAbhRtasya navamaM prAbhRtaprAbhUtam 901 TIkA-saMpravRttasya dazamasya prAbhRtasya (yoge kiM te vastu AkhyAtama) ityasyASTame prAbhRtaprAbhRte nakSatrANAM saMsthAnasvarUpaviSayakaM praznottararUpam ekacatvAriMzataM sUtra vistRtakhapaM vyAkhyAya samprati navame'smin prAbhRtaprAbhRte'rthAdhikArasUtre pratinakSatra tArApramANaM vaktukAmaH tadviSayakaM praznottarasvarUpaM 'tA kahaM te tAragge' ityAdinA vivRNvannAha-'tA kahaM te tAragge Ahietti vaejjA!' tAvat kathaM te tArAgram AkhyAtamiti vadet / tAvatzrUyatAM tAvat bhagavan ! anyat praSTavyamasti, pUrva nakSatrANAM svarUpaM yat pratipAditaM tatra tArApramANaM noktaM tena tadviSayakaM jJAnavizeSa praSTukAmo'smi tAvat / kathaM-kena prakAreNakayA vA yuktyA-kena vA AdhAreNa-svaprajJayA pratyakSIkRtavastvAdhArato vA te-tvayA bhagavan ! nakSatrANAM-abhijidAdyaSTAviMzati saMkhyAnAM prAguktAnAM nakSatrANAM tArAgraM-tArApramA navavAM prAbhRtaprAbhRta kA prAraMbhaTIkArtha-pravartamAna isa dasaveM prAbhRta kA (yoge kiM te vastu AkhyAtam) Apa ke mata se yoga ke viSaya meM kisa prakAra se kahA hai ? isa viSaya meM AThaveM prAbhRtaprAbhRta meM nakSatroM ke saMsthAna svarUpa ke sambandha meM praznottara rUpa se ikatAlIsavAM sUtra savistara rUpa se vyAkhyAta kara ke aba navaveM isa prAbhRtaprAbhRta meM arthAdhikAra sUtra meM prati nakSatroM ke tArA kA pramANa kahane kI icchA se usa viSaya sambandha meM praznottara rUpa se kathana karate haiM-isameM zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(tA kahaM te tAragge Ahiteti vaejjA) he bhagavAn anya viSaya pRSTavya hai paraMca isa samaya pUrva meM Apane nakSatroM ke svarUpa kA pratipAdana kiyA hai, usameM tArAoM kA pramANa kahA nahIM hai ataH usake saMmbandha meM pUchatA hUM ki Apane kisa prakAra athavA kisa yukti se vA kisa AdhAra se athavA apanI prajJA se pratyakSa kI gaI vastu ke AdhAra se abhijidAdi aThAIsa pahale navamA prAbhRtaprAbhRtane prAraMbha Ntha :- prayasita 20 4samA prAmRtanA (yoge ki te vastu AkhAtam) ApanA matathI eganA viSayamAM kevI rIte kahela che ? A viSayamAM AThamA prAbhRtaprAbhRtamAM nakSatranA saMsthAnanA svarUpa viSe praznottararUpathI ekatALIsamuM sUtra vistArapUrvaka vyA khyAta karIne have A navamA prAkRtaprAbhUtamAM arvAdhikArasUtramAM dareka nakSatranA tArAnuM pramANu kahevAnI IcchAthI e viSayanA saMbaMdhamAM praznottara rUpathI kathana karavAmAM Ave che. mAmA zrIgItabhAbhI pUche che (tA kahaM te tAragge ahite ti vaejjA) bhagavAn manya viSayamAM pUchavA nuM che paraMtu atyAre pahelAM Ape nakSatranA svarUpanuM pratipAdana karela che. temAM tArAonuM pramANa Ape kahela nathI. tethI tenA saMbaMdhamAM pUchuM chuM ke Ape kevI rIte athavA kaI yuktithI athavA kayA AdhArathI athavA ApanI prajJAthI pratyakSa karela zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ 902 sUryaprAptisUtre Nam AkhyAtaM pratibodhitam iti kRpayA vadet kathaya bhagavannityarthaH / evaM sAmAnyataH prazna kRtvApi samprati pratinakSatraM pRcchati-'tA eesiNaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhII Nakkhatta kaI tAre paNNatte ?' tAvat aSTAviMzate nakSatrANAm abhijinnakSatraM katitAraM prajJaptam ? tAvaditi prathamoktavat eteSAM-pUrvapratipAditAnAm aSTAviMzatisaMkhyAnAM nakSatrANAM madhye yat yugAdi vodhakaM prathamAkhyam abhijinAmakaM nakSatraM pratipAditamasti tanakSatraM katitAraM-kiyasaMkhyAbhiH tArAbhirupetam abhijimnakSatraM prajJapta-pratipAditamiti kathaya bhagavan ? / iti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA abhiI Nakkhatte titAre paNNane' tAvat abhijinakSatra tritAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat abhijinnakSatraM khalu tritAraM-tritAropetaM prajJaptam-abhijinakSatre trigramANAstArAH santItyarthaH / punItamaH pRcchati-'tA savaNe Nakkhatte kai tAre paNNatte' tAvat zravaNanakSatra katitAraM prajJaptam ! / aSTAviMzate nakSatrANAM madhye dvitIyaM zravaNanakSatraM katitArakaM-kiyatIbhiH tArAbhirupetaM prajJapta-pratipAditam / tato bhagavAnAhakahe gaye nakSatroM kA tArAma mAne tArAoM kA pramANa Apane kahA hai ? vaha kRpA kara kahiye isa prakAra sAmAnya se prazna kara ke aba pratinakSatra ko lekara prazna karate haiM-(tA eesiNaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhII Nakkhatte kaitAre paNNatte) pUrvapratipAdita aThAIsa nakSatroM meM yuga kA Adi bodhaka pahalA abhijita nakSatra pratipAdita kiyA hai vaha abhijit nakSatra kitane tArAvAlA kahA hai ? vaha kahiye / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAna kahate haiM--(tA abhiI Nakvatta titAre paNNatte) abhijit nakSatra tIna tArAoM se yukta kahA hai| arthAt abhijit nakSatra meM tIna tArAeM hote haiN| zrI gautamasvAmI pUchate haiM-(tA savaNe Navatte kai tAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM dUsarA zravaNa nakSatra kitane tArAvAlA pratipAdita kiyA hai ? bhagavAn kahate haiM-(tA savaNe Nakkhatte titAre paNNatte) dUsarA zravaNa nakSatra vastunA AdhArathI abhijIta vigere pahelAM kahela aDayAvIsa nakSatronA tArA eTale ke tArAonuM pramANa Ape kahela che? te Apa kRpA karIne kahe A rIte sAmAnyathI prazna zana ve 424 nakSatrAne sAdhane prazna 42 che. (tA paesiNaM adAvIsAe NakkhattANaM abhII Nakkhatte kai tAre paNNatte) paDadA pratipAhita ma4yAvIsa nakSatramA yuganA mAhi mAgha paheluM abhijIta nakSatranuM pratipAdana karela che te abhijIta nakSatra keTalA tArAvALuM kahela che? te Apa mane kahe A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrI bhagavAna kahe che (tA abhiI Nakkhatte titAre paNNatte) amita nakSatra 3 tArApovANu 4 cha. arthAt amita nakSatramA ra tArAyAya che. zrIgotamasthAbhI pUche che / (tA savaNe Nakkhatte kai tAre paNNatte) ma4yAvIsa nakSatromA mA zrava nakSatra 20 tArAmavANu pratipAhita 420 cha. zrIbhagavAn 4 cha-(tA savaNe Nakkhatte, ti tAre paNNatte) mA zravaY nakSatra natAzamAthI zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ % 3DTIMESermone meman % 3D sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 42 dazamaprAbhRtasya navamaM prAbhRtaprAbhRtam 903 'tA savaNe Nakkhatte titAre paNNatte' tAvat zravaNanakSatraM tritAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat dvitIyaM zravaNanakSatraM tritAra-tArA trayopetaM prajJaptaM-pratipAditam / tatra tisrastArAH santItyarthaH / punagautamaH pRcchati-'tA dhaNiTThA Nakkhatte kai tAre paNNatte' tAvat dhaniSThAnakSatraM katitAraM prajJaptam ? / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye tRtIyaM dhaniSThA nakSatra katitAraM-kiyatAbhiH tArAbhirupetaM prajJaptam-pratipAditamiti kathaya / 'tA dhaNiTThA Nakkhatte paNatAre paNNatte' tAvat dhaniSThAnakSatraM paJcatAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat tRtIyaM dhaniSThAnakSatraM khalu paJcatAraM-paJcasaMkhyakatAropetaM prajJapta-pratipAditaM varttate / punagautamaH pRcchati'tA sayabhisayA Nakkhatte kai tAre paNNate tAvat zatabhiSAnakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye caturtha zatabhipAnakSatraM katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirUpetaM pratipAditam / tato bhagavAnAha-'tA sayabhisayA Nakkhatte sayatAre paNNatte' tAvat zatabhiSAnakSatraM zatatAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavada , catuthai zatabhipAnakSatraM zatatAropeta-zatasaMkhyAbhiH tArAbhirUpetaM pratipAditam / punagautamaH praznayati-tA puvvApoTTavayA Nakvatte tIna tArAoM se yukta pratipAdita kiyA hai, arthAt zravaNa nakSatra meM tIna tAre hote haiN| zrIgautamasvAmI pUchake haiM(tA dhaNiTThANakkhatte kai tAre paNNatte aThAIsa nakSatroM meM tIsarA dhaniSThA nakSatra kitane tArAvAlA kahA hai ? uttara meM bhagavAn kahate haiM-(tA dhaniTThA Nakhatte paNatAre paNNatte) tIsarA dhaniSThA nakSatra pAMca tArA vAlA pratipAdita kiyA hai| zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(tA sayabhisayA Nakkhatte kai tAre paNatte) aThAIsa nakSatroM meM cauthA zatabhiSA nakSatra kitane tArA vAlA kahA hai ? uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA sabhisayA Nakkhatte saya tAre paNNatte) cauthA zatabhiSA nakSatra zata tArAoM se yukta pratipAdita kiyA hai / gautamasvAmI pUchate haiM (tA puvvApoTTavayA Nakkhatte kai tAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM pAMcavAM pUrvAgrauSThapadA arthAt pUrvAbhAdrapadA nakSatra kitane tAre vAlA kahA hai ? uttara meM bhagavAna zrI kahate haiM-(tA puvApoTTavayA Nakkhatte yukta pratipAdita karela che. arthAt zravaNa nakSatramAM traNa tArAo hoya che. zrIgautamasvAmI pUche che. (tA dhaNivA Nakkhana kahatAre paNNate) madhyAvIsa nakSatrImA trI dhaniSThA nakSatra 20 tAsAvA ? uttaramA panthI 47 cha (tA dhaNiTu Nakkhatte paNatAre paNNate)trI dhaniSThA nakSatra pAya tArApovANu pratipAdita 428. zrIgautamasvAmI yUche che (vA sayabhisayA Nakkhatte kaitAre paNNatte) 24yAvIsa nakSatramA yAthu zatabhiSA nakSatra 21 tArAmavANusa cha ? uttaramA zrI bhavAn 4 cha(tA sayabhisayA Nakkhatte sayatAre paNNatte) yAthu zatamiSA nakSatra se tArAma pANu pratipAhita 2 , zrI gautabharapAbhI pUche che (tA puvvApoTuvayA Nakkhatte kaitAre paNNatte) 14yavIsa nakSatrImA pAMcabhu pUrvApI 456 // arthAt pUrvAbhAdraha nakSatra 31 tArAmAvANu 48 cha ? uttaramA mApAnazrI 4De cha (tA puvvApoTTa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ 904 sUryaprAptisUtre kai tAre paNNatte' tAvat prauSThapadAnakSatraM katitAraM prajJaptam ! / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye paJcamaM pUrvAgrauSThapadA-pUrvAbhAdrapadA nakSatraM katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupalakSitaM prajJapta-pratipAditamasti / tato bhagavAnAha-'tA puvvApoTThavayA Nakkhatte dutAre paNNatte tAvat pUrvAgrauSThapadAnakSatraM dvitAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat paJcamaM pUrvAbhAdrapadAnakSatraM dvitAra-tArAdvayopetaM pratipAditam / 'evaM uttarA vi' evat uttarApi / evaM-pUrvAbhAdrapadA nakSatravat SaSThamuttarAbhAdrapadA nakSatramapi tArAdvayenopalakSitaM pratipAditaM vartate / punagautamaH pRcchati-'tA revaI Nakkhatte kai tAre paNNatte' tAvat revatInakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye saptamaM revatInakSatraM katitAraM-kiyatIbhistArAbhirupalakSitaM prajJaptam / tato bhagavAnAha-'tA revaI Nakkhatte vattIsati tAre paNNatte' tAvat revatInakSatraM dvAtriMzattAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat saptamaM revatInakSatraM khalu dvAtriMzatasaMkhyAbhiH tArAbhirUpalakSitaM prajJapta-revatInakSatre dvAtriMzat saMkhyakAH tArAH sntiityrthH| punItamaH praznayati yathA-'tA assiNI Nakkhatte kai tAre paNNatte' tAvat azvinI nakSatraM dutAre paNNatte) pAMcavAM pUrvAbhAdrapadA nakSatra do tArAoM se yukta pratipAdita kiyA hai| (evaM uttarAvi) pUrvAbhAdrapadA nakSatra ke kathanAnusAra chaThA uttarAbhAdrapadA nakSatra bhI do tArAvAlA pratipAdita kiyA hai| zrI gautamasvAmI(tA revaI Nakkhatte kai tAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM sAtavAM revatI nakSatra kitane tArAvAlA prajJapta kiyA hai ? zrI bhagavAn-(tA revai Nakkhatte battIsati tAre paNNatte) sAtavAM revatI nakSatra battIsa tArAoM se yukta pratipAdita kiyA hai| arthAta revatI nakSatra meM battIsa tAre hote haiN| zrIgautamasvAmI-(tA asmiNI Navatte kai tAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM AThavAM azvinI kitane tArA vAlA kahA hai ? zrIbhagavAn-(tA assiNI Nakkhatte ti tAre paNNatte) AThavAM azvinI nakSatra tIna tArAoM vAlA pratipAdita kiyA vayA Nakkhatte dutAre paNNatte) pAyabhu pUrvAbhAdrA nakSatra me tArAmI yukta pratipAdita rezI cha. (evaM uttarA vi) puurvaabhaadrp| nakSatranA 4thanAnusAra cha uttarAbhAdrapa nakSatra pAme tArAmAvANu pratipAhita 42 cha, zrI gautabhAbhI-(tA revaI Nakhatte kaitAre ) aThavyAvIsa nakSatromAM sAtamuM revatI nakSatra keTalA tArAovALuM prajJapta karela cha ? zrI bhagavAna (tA revai Nakkhatte battIsatitAre paNNate) sAtabhu revatI nakSatra matrIsa tArAothI yukta pratipAdita karela che. arthAt revatI nakSatramAM batrIsa tArAo hoya che. zrI gItamasyAbhI-(tA assiNI Nakkhatte kaitAre paNNatte) mAyAvIsa nakSatromA mA bhu azvinI nakSatra 21 tArAmavANu 48 cha ? zrI mApAna-(tA assiNI Nakkhatte titAre gar) AThamuM azvinI nakSatra traNa tArAovALuM pratipAdita karela che, tame paNa e prabhAga pAtAnA ziSyAne pratipAhata 4rIne 4aa. (evaM savve vi pucchijjati) pUrita zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 42 dazamaprAbhRtasya navamaM prAbhRtaprAbhRtam 905 katitAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye aSTamam azvinInakSatraM katitAraM-kiyatIbhistArAbhirupetaM prajJaptamiti kathaya bhagavan ? tato bhagavAn vadati-'tA assiNI Nakvate titAre paNNatte' tAvat azvinI nakSatraM tritAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTamamazvinI nakSatraM khalu tritAraM-tisabhistArAbhirUpalakSitaM-tArAtrayopetaM prajJapta-pratipAditaM vartata iti svaziSyebhyaH pratipAdanIyaM tvayApi he gautama AyuSman ! 'evaM savve pucchijjaMti' evaM sarva pRcchayante / evaM pUrvoktavat sarva-sarvatra nakSatrANAM tArAjJAnaviSayakA praznAH pRcchayante, pratinakSatratArAjJAne praznamuttaraM ca yojyamityarthaH / yathA 'tA bharaNI Nakkhatte kai tAre paNNane' tAvat bharaNInakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye navamaM bharaNInakSatraM katitAraM-kiyatIbhistArAbhirupalakSitaM prajJaptampratipAditam / tato bhagavAnAha-'tA bharaNI Nakkhatte titAre paNNatte' tAvat bharaNI nakSatraM tritAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat navamaM bharaNInakSatraM khalu tritAra-tArAprayopetaM-tisRbhistArAbhirupalakSitaM kathitaM vartate / punagautamaH pRcchati-'tA kattiyA Nakkhatte kai tAre paNNatte' tAvat kRtikA nakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye dazamaM kRttikAnakSatraM katitAraM kiyatIbhistArAbhirupalakSitaM pratipAditam / bhagavAnAha'tA kattiyA Nakkhate chatAre paNNatte' tAvat kRttikAnakSatraM paTtAraM prajJaptam / tAvaditi hai| tuma bhI isa prakAra apane ziSyoM ko pratipAdita kara kho| (evaM sabve pucchijjati) isa pUrvokta kathana ke anusAra sabhI nakSatroM ke tArAoM kI saMkhyA jJAna ke sambandha meM prazna kiyA jAtA hai evaM pratyeka nakSatra ke tArA jJAna viSayaka uttaravAkya kI yojanA kara kahaleveM / jaise ki zrI gautamasvAmI pUchate haiM-(tA bharaNI Nakkhatte kaitAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM navavAM bharaNI nakSatra kitane tArAoM se yukta pratipAdita kiye haiM ? uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA bharaNI Nakkhatte titAre paNNatte) navavAM bharaNI nakSatra tIna tArAvAlA kahA hai| zrI gautamasvAmI- (tA kattiyA Nakvatte kaitAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM dasavAM kRttikA nakSatra kitane nArA vAlA pratipAdita kiyA hai ? zrI bhagavAn-(tA kattiyA Nakkhatte chatAre paNNatte) dasavAM kRttikA nakSatra cha tArAoM se yukta kahA hai| kathana pramANe badhA nakSatronA tArAonI saMkhya nA jJAna saMbaMdhamAM prazna karAya che, ane dareka nakSatranA tArA jJAna viSayaka uttara vAkyanI cejanA karIne kahI levuM, jema keshrii gItabharapAbhI pUche che. (tA bharaNI Nakkhatte kaitAre paNNatte) 24 yApIsa nakSatrobha nabhu bharaNI nakSatra keTalA tArAothI yukta pratipAdita karela che ? uttaramAM zrI bhagavAna kahe che-(tA bharaNI Nakhatte titAre paNNatte) naSabhu 127 nakSatra tArAmIvANusa . zrIgautamasapAbhI- (tA kattiyA Nakkhatte kaitAre paNNatte) adhyAvIsa nakSatromA samutti / nakSatra OMen tAzavANu pratipAhita 4resa cha ? zrImAvAna-(tA kattiyA gakkhatte chatAre zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre pUrvavat dazamaM kRttikA nakSatraM paTtAraM-paibhiH saMkhyAbhiH tArAbhirupalakSitaM prajJaptam / punagautamaH pRcchati-'tA rohiNINakkhatte kai tAre paNNatte' tAvat rohiNInakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat adhAviMzate nakSatrANAM madhye ekAdazaM rohiNInakSatraM katitAraMkiyatIbhiH tArAbhirupalakSitaM prajJaptam / tato bhagavAnAha-'tA rohiNINakkhatte paMcatAre paNNatte' tAvat rohiNInakSatraM pazcatAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavata ekAdazaM rohiNInakSatraM khalu pazcatAraM pazcabhiH tArAbhirupetaM pratipAditam / punaH praznayati-tA maggasirA Navakhatte kaitAre paNNatte' tAvat mRgazirA nakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye dvAdazaM mRgazirAnakSatra katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupalakSitaM prajJaptampratipAditam / tato bhagavAnAha-'tA maggasirA Nakhatte titAre paNNatte' tAvat mRgazirA nakSatraM tritAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat dvAdazaM mRgazirA nakSatraM tritAraM-'tArA trayopetaM pratipAditam / punaH praznayati gautamaH 'tA adANakkhatta kaitAre paNNatte' tAvat ArdrA nakSatra katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye trayodazam AnakSatraM katitAraM-kiyatAbhiH tArAbhirupalakSitaM pratipAditam / tato bhagavAnAha-'tA adA Nakkhatte egatAre paNNatte' tAvat ArdrAnakSatram ekatAraM prajJaptam / tApaditi prAgvat trayodazamA nakSatra zrI gautamasvAmI-(tA rohiNI Nakkhatte katitAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM gyArahavAM rohiNI nakSatra kitane tArAvAlA kahA hai ? zrI bhagavAn-(tA rohiNI Nakkhatte paMcatAre paNNatte) gyArahavAM rohiNI nakSatra pAMca tArAoM se yakta kahA hai| zrI gautamasvAmI-(tA maggasirA Nakkhatte kai tAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM bArahavAM mRgazirA nakSatra kitane tArAoM vAlA kahA hai ? zrIbhagavAn-(tA maggasirA Nakvatte titAre paNNatte) bArahavAM mRgazirA nakSatra tIna tArAoM vAlA pratipAdita kiyA hai| zrIgautamasvAmI-(tA addA Nakkhatte kai tAre paNNatte) terahavAM ArdrA nakSatra kitane tArAvAlA pratipAdita kiyA hai ? zrIbhagavAna-(tA addA Nakkhatte egatAre paNNatte) terahavAM ArdrA nakSatra eka tArAvAlA kahA gayA hai| zrIgautamasvAmI-(tA puNavvasu Nakkhatte kai paNNatte) sabhu kRtti nakSatra cha tArAmAvANusa cha. zrIgautamasvAmI-- (tA rohiNI Nakkhane katitAre paNNatte) 14yAvIsa nakSatrAmA 29IyArabhu zeliyA nakSatra DeTatA tArAmovANu 4sa cha ? zrImAn (tA rohiNI Nakhate paMca tAre paNNate) 249IyArabhu DiNI nakSatra pAya tAzayAvANu 49 cha. zrIgIta bhAbhI--(tA maggasirA Nakkhatte kaitAre paNNatta) 24yAvIsa nakSatrAmA mArabhu mRgazirA nakSatra 32. tArApovANu sa cha ? zrImAn (tA magasirA Nakhatte titAre paNNatte) mArabhu bhRgazirA nakSatra tra tArApovANu pratipAdita 42 cha. zrIgItamasvAbhI--(tA adA Nakkhatte kaitAre paNatte) terabhu mA nakSatra sA tAyavANu pratipAdita 42 cha. zrIbhagavAn (tA ahA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA su0 42 dazamaprAbhRtasya navamaM prAbhRtaprAbhUtam 907 khalu ekatAram ekayaiva tArayA vartamAna prajJapta-pratipAditaM vartate / 'tA puNavvasu Nakkhatte kahatAre paNNatte' tAvat punarvasu nakSatra katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavata aSTAviMzate nakSatrANAM madhye caturdazaM punarvasu nakSatra katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupalakSitaM prajJaptam-pratipAditam / tato bhagavAnAha-'tA puNavasu Nakkhatte paMcatAre paNNatte' tAvat punarvasunakSatraM pazcatAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat caturdazaM punarvasunakSatraM paJcatAraM-paJcabhiH tArAbhirupalakSitaM pratipAditam / puna gautamaH praznayati-tA pusse Nakkhatte kai tAre paNNatte' tAvat puSyanakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye paJcadazaM puSyanakSatraM khalu katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupalakSitaM prajJaptaM-pratipAditam / tato bhagavAnAha'tA pusse Nakkhatte titAre paNNatte' tAvat puSyanakSatraM tritAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat paJcadazaM puSya nakSatra khalu tritAra-tArAtrayopetaM pratipAdita vartate / puna gautamaH pRcchati'tA assesA Nakkhatte kaitAre paNNatte' tAvat AzleSA nakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat aSTAviMzati nakSatrANAM madhye poDapatamamAzleSA nakSatraM katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupalakSitaM prajJaptam-pratipAditaM ? tato bhagavAnAha-'tA assesA Nakkhatte chatAre paNNatte' tAvat AzleSAnakSatra paTtAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat poDazatamamAzlepAnakSatraM SaTtAraMtAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM caudahavAM punarvasu nakSatra kitane tArAvAlA kahA hai ? zrI bhagavAn-(tA puNavasu Navatte paMca tAre paNNatte) caudahavAM punarvasu nakSatra pAMca tArAvAlA pratipAdita kiyA hai / zrIgautamasvAmI-(tA pusse Nakkhatte kai tAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM paMdrahavAM puSya nakSatra kitane tArA vAlA pratipAdita kiyA hai ? zrIbhagavAn (tA pusse Nakkhatte ti tAre paNNatte) pandrahavAM puSya nakSatra tIna tArAoM vAlA pratipAdita kiyA hai| zrIgautamasvAmI-(tA assesA Nakkhatte kai tAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM solahavAM azleSA nakSatra kitane tArAoM se yukta pratipAdita kiyA hai ? zrIbhagavAn-(tA assesA Nakkhatte cha tAre paNNatte) solahavAM Nakkhatte egatAre paNNatta) terabhu mA nakSatra me tArAvANusa cha. zrIgautamasvAbhI(tA puNadhvasU Nakkhatte kaitAre paNNatte) yAvIsa nakSatromA yo punarvasU nakSatra yA tAzavANu 47 cha? zrImAn-(tA puNaasu Nakkhatte paMcatAre paNyatta) yauha punarvasu nakSatra pAMca tArAovALuM pratipAdita karela che. zrIgItamasvAbhI-(tA pusse Nakkhatte kaitAre paNNatte) 2045 vIsa nakSatrImA parabhuH puSya nakSatra yA tArApovANu pratipAhita 420 cha ? zrImAn-(tA pusse khatte titAre paNNatte) 54 puSya nakSatra ra tArAyavANu pratipAhita 42 . zrIgItama svAmI (tA assesA Nakkhattai kaitAre paNNatte) 24yAvIsa nakSatromA so sross| nakSatra 321 tArAmAvANu 43 cha ? zrImAvAna (tA assesA Nakhatte cha tAre pagNatte) zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ 908 sUryaprazaptisUtre SabhiH tArAbhirUpalakSitaM prajJaptaM vartate / punagautamaH pRcchati-'tA mahANakkhatte kai tAre paNNatte' tAvat maghAnakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye saptadazatamaM maghAnakSatraM katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupetaM prajJaptam / pratipAditam / tato bhagavAnAha-'tA mahANakkhatte sattatAre paNNatte' tAvat maghAnakSatraM saptatAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat saptadazatamaM maghAnakSatraM khalu saptasaMkhyAbhiH tArAbhirupalakSitaM pratiyAditaM vartate / puna gautamaH pRcchati-'tA puvAphagguNI Nakkhatte kaitAre paNNatte' tAvat pUrvAphAlgunI nakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye aSTAdazatamaM pUrvAphAlgunI nakSatra katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirUpalakSitaM prajJatam-pratipAditam / tato bhagavAnAha-'tA puvvA phagguNI Nakkhatte dutAre paNNatte' tAvat pUrvAphAlgunInakSatraM dvitAraM prajJasam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye aSTAdazatamaM pUrvAphAlgunInakSatraM khalu dvitAra-tArAdvayopetaM prajJaptam-pratipAditaM vartate / 'evaM uttarA vi' evam uttarApi / evampUrvAphAlgunI nakSatravat uttarApi-uttarAphAlgunyapyavaseyA arthAt tArAdvayopetamuttarAphAlgunImapi unaviMzatitamaM pratipAditaM jJeyam 'tA hatthe Nakkhatte kaitAre paNNatte' tAvat hastaazleSA nakSatra chaha tArAoM vAlA pratipAdita kiyA hai| zrI gautamasvAmI(tA mahA Navatte kai tAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM satrahavAM maghA nakSatra kitane tArA vAlA kahA hai zrI bhagavAn-(tA mahA Nakkhatte satta tAre paNNatte) satrahavAM maghAnakSatra sAta tArAoM se yukta pratipAdita kiyA hai zrI gautamasvAmI-(tA puvvAphagguNI Nakkhatte kaitAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM aThArahavAM pUrvAphAlgunI nakSatra kitane tArAoM vAlA pratipAdita kiyA hai ? zrI bhagavAna-(tA puvAphagguNI Nakkhatte dutAre paNNatte) aThArahavAM pUrvAphAlgunI nakSatra do tArAvAlA kahA hai / (evaM uttarA vi) pUrvAphAlgunI nakSatra ke kathanAnusAra unnIsavAM uttarAphAlgunI nakSatra kA kathana jAna leveM arthAt unnIsavAM uttarAphAlgunI nakSatra bhI do tArAvAlA pratipAdita kiyA soNabhu 25 veSA nakSatra cha tAmevANu pratipAhita 428 cha. zrIgItabhAbhI-(tA mahA Nakkha te kai tAre paNatte) 254yAvIsa nakSatrImA bhadhA nakSatra 31 tArApovANu usa cha? zrIbhagavAna-(tA mahA Nakkhatte satta tAre paNNatte) sattarabhu maghA nakSatra sAta tArAvA pratipAhita 428 cha. zrIgautamasvAbhI--(tA puThavAphagguNo Nakkhatte kahatAre paNNatte) aThayAvIsa nakSatromAM aDhAramuM pUrvAphAgunI nakSatra keTalA tArAovALuM pratipAdita karela cha ? zrImAn (tA puyAphaguNA Nakkhatte dutAre paNNatte) maDhArabhu pUrvA zunI nakSatra me tAzavANusa cha, (evaM cattarA vi) pUrvA gunI nakSatrana thana pramANe ya samA uttara phAgunI nakSatranuM kathana, samajI levuM. arthAt ogaNIsamuM uttarAphAgunI nakSatra pay me tAzavANu pratipAhita 420 cha. zrIgItabhasvAmI-(tA hatthe, khatte kaitAre zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 42 dazamaprAbhRtasya navamaM prAbhRtaprAbhRtam 909 nakSatra katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye viMzatitama hastanakSatraM katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupetaM prajJaptam / tato bhagavAnAha-'tA hatthe Nakkhatte paMcatAre paNNatte' tAvat hastanakSatraM pazcatAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat viMzatitamaM hastanakSatraM khalu paJcatAraM-paJcabhiH tArAbhirupetaM prajJaptaM vartate / puna gautamaH praznayati-'tA cittA Nakkhatte kaitAre paNNatte' tAvat citrAnakSatra katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye ekaviMzati saMkhyAkaM citrAnakSatraM katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupalakSitaM prajJaptam prati. pAditam / tato bhagavAn kathayati-'tA cittA Nakkhatte egatAre paNNatte' tAvat citrAnakSatram ekatAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat ekaviMzatitamaM citrAnakSatraM khalu ekatAram-ekayaitra tArayopalakSitamAkAze svatantra rUpeNa pratibhAsamAnaM dRzyate / 'tA sAI Nakkhatte kai tAre paNNatte' tAvat svAtInakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye dvAviMzatitama svAtInakSatraM katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupalakSitaM prajJaptam-pratipAditam / tato bhagavAnAha-'tA sAI Nakkhatte egatAre paNNatte' tAvat svAtInakSatram ekatAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat dvAviMzatitabhaM svAtInakSatraM khalu ekatAram-ekayaiva bhAsamAnayA tArayA hai| zrI gautamasvAmI-(tA hatthe Nakkhatte kaitAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM vIsavAM hasta nakSatra kitane tArA vAlI kahA hai ? zrI bhagavAn (tA hatthe Nakkhatte paMcatAre paNNatte) vIsavAM hasta nakSatra pAMca tArAvAlA kahA gayA hai| zrI gautamasvAmI-(tA cittA Nakhatte kahatAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM ikkIsavAM citrA nakSatra kitane tArAvAlA kahA hai ? bhagavAn kahate hai-(tA cittA Nakkhatte egatArai paNNatte) ikkIsavAM citrA nakSatra eka tArA vAlA kahA hai| eka hI tArA se upalakSita AkAza meM svatantra rUpa se pratibhAsamAna dikhatA hai| zrI gautamasvAmI-(tA sAI Nakkhatte kaikAre paNNatte) bAvIsavAM svAtI nakSatra kitane tArAvAlA kahA hai ? zrI bhagavAn-(tA sAI Navatte egatAre paNNatte) bAIsavAM svAti nakSatra ekatArAvAlA arthAt eka ho bhAsamAna tArA se svataMtra rUpa se vartamAna AkAza meM dRzyamAna hotA hai| zrI gautamasvAmI paNNate) 245yAvIsa nakSatromA pAsabhu stanakSatra kA tApANu 40 cha ? zrIbhagavAna-(tA hatthe Nakkhatte paMcatAre paNNatte) vIsabhu stanama pAMya tAzavANu Dela che. zrIgotamasvAbhI-(tA cittA Nakkhatte kai tAre paNNatte) 24yAvIsa nakSatrImA mevIsabhu yitrAnakSatra mA tArAmavANa hesa ? zrI bhagavAna-(tA cittA Nakkhatte egatAre paNNate) vIsabhumitrA nakSatra me tAzavANusa cha. 404 tArAthI pAtu mAmA svatatrAthI pratimAsita rAI cha. zrIgotamasvAbhI-(tA sAI Nakhatte kahatAre paNNatte) yAvIsabhu svAtI nakSatra 21 tArAyavANu da cha ? zrI. mAn-(tA sAI Nakkhatte egatAre paNNatte) mAvIsabhu svAtI nakSatra se tAzavANu athAt prAzamAna 504 tArAthI svataMtra35 vartamAna mArAma iSTigoya2 thAya che. zrIgotabhasvAbhI-(tA visAhA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ 910 sUryaprajJaptisUtre svatantrarUpeNa vartamAnamAkAze dRzyata iti / 'tA visAhA Nakkhate kai tAre paNNate' tAvata vizAkhAnakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye trayoviMzatitamaM vizAkhAnakSatraM katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupalakSitaM pratipAditam / 'tA visAhA Nakkhatte paMcatAre paNNate tAvat vizAkhAnakSatraM pazcatAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat trayoviMzatitamaM vizAkhAnakSatraM khalu pazcatAraM-paJcabhiH tArAbhirUpalakSitaM prajJaptam-pratipAditam / puna gautamaH pRcchati-'tA aNurAhA Nakhatte kai tAre paNNane tAvat anurAdhAnakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye caturviMzatitam anurAdhAnakSatraM katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupalakSitaM prajJaptam-pratipAditam / tato bhagavAnAha-'tA aNurAhA Nakkhane paMcatAre paNNatte' tAvat anurAdhAnakSatraM paJcatAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat caturvizatitamam anurAdhAnakSatraM pazcatAra-paJcasaMkhyAbhiH tArAbhirupalakSitaM pratipAdita vttete| puna gautamaH kathayati-'tA jiTThA Nakkhatte kaitAre paNNate' tAvat jyeSThAnakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye paJcaviMzatitamaM jyeSThAnakSatraM kiyatIbhiH tArAbhirupetaM pratipAditamasti / 'tA jiTThA Nakkhatte titAre paNNatte' tAvat jyeSThAnakSatraM tritAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat paJcaviMzatitamaM jyeSThAnakSatraM tritAra-tArAtrayopetaM pratipA(tA visAhA Nakkhatte kaitAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM teIsavAM vizAkhA nakSatra kitane tArAvAlA pratipAdita kiyA hai ? zrI bhagavAn-(tA visAhA Nakkhatte paMcatAre paNNatte) teIsavAM vizAkhA nakSatra pAMca tArAoM se upalakSita kahA hai| zrI gautamasvAmI-(tA aNurAhA Nakkhatte kaitAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM covIsavAM anurAdhA nakSatra kitane tArAvAlA kahA hai ! zrI bhagavAn (tA aNurAhA Nakkhatte paMcatAre paNNatte) covIsavAM anurAdhA nakSatra pAMca tArA vAlA pratipAdita kiyA hai| zrI gautamasvAmI-(tA jiTThA Nakkhatte kaitAre paNNatta) aThAIsa nakSatroM meM pacIsavAM jyeSThA nakSatra kitane tArAoM se yukta pratipAdita kiyA hai ? (tA jiTThA pakkhatte titAre paNNatte) pacIsavAM jyeSThA nakSatra tIna tArAvAlA pratipAdita kiyA hai| zrI gautamasvAmI-(tA mUle Nakhatte kaittAre paNNatte) yAvIsa nakSatroma tavIsabhu viza nakSatra 324 tAsA pratipAhita 42 cha ? zrImAn-(tA visAhA Nakkhatte paMcatAre paNNatta) vIza viza nakSatra pAya tAmAthI ukSita usa cha. zrIgItabhasvAbhI-(tA aNurAhA Nakkhatta kai tAre paNNatte) madhyAvIsa nakSatrobhA yAvIsabhu anurAdhA nakSatra sAtArAvAsa cha ? zrIbhagavAn-(tA aNurAhA Nakkhatte paMcatAre paNNatte) yAvIsabhu manurAdhAnakSatra pAMya tAzayAvANu pratipAhita 42 cha. zrIgautamasvAmI-(tA jivA Nakhatte kaitAre paNNatte) aThayAvIsa nakSatramAM pacIsamuM jyeSThA nakSatra keTalA tArAovALuM pratipAdita karela che? zrImAvA--(tA jidA Nakkhatte titAre paNNatte) panyAsabhu ye! nakSatra 1 tArAmAvANu zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 42 dazamaprAbhRtasya navamaM prAbhRtaprAbhRtam 911 ditam / punaH praznaH-'tA mUle Nakkhatte kai tAre paNNatte' tAvat mUlanakSatraM katitAraM prajJasam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye paiviMzatitama mUlanakSatra katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirUpalakSitaM prajJaptam / bhagavAnAha-'tA mUle Nakkhatte egatAre paNNatte' tAvat mUlanakSatram ekatAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat paiviMzatitama mUlanakSatraM khalu ekatAramekayaiva-jAjvalyamAnayA tArayA svatantrarUpeNa pratibhAsamAnamAkAze dRzyata iti / punagautamaH pRcchati-'tA puvvAsADhA Nakkhatte kaitAre paNatte' tAvat pUrvASADhAnakSatraM katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye saptaviMzatitamaM pUrvApADhAnakSatraM katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirUpalakSitaM prajJaptam-pratipAditaM vartate / tato bhagavAnAha-'tA puvvAsADhA Nakkhatte cautAre paNNatte' tAvat pUrvASADhA nakSatraM catustAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat saptadizatitamaM pUrvASADhAnakSatraM catustAra-catamRbhistArabhirupalakSitaM prajJaptam / puna gautamaH pRcchati'tA uttarAsADhA Nakkhatte kaI tAre paNNate' tAvat uttarASADhAnakSatra katitAraM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat antimamaSTAviMzatitam uttarApATAnakSatraM katitAraM-kiyatIbhiH tArAbhirupalakSitaM prajJaptam-pratipAditam / tato bhagavAnAha-'tA uttarAsADhA Nakkhale cautAre paNNatte' tAvat uttarApADhAnakSatraM catustAraM prajJaptam / tAvaditi prAgvat aSTAviMzate nakSatrANAM madhye antimaNakkhatte kaitAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM chAIsavAM mUla nakSatra kitane tArAvAlA kahA hai ? zrI bhagavAn-(tA mUle Nakkhatte egatAre paNNatte) chAI savAM mUla nakSatra jAjjvalyamAna eka hI tArA se svataMtra rUpa se AkAza meM dRSTigocara hotA hai| zrI gautamasvAmI-(tA puvvAsADhA Nakyatte kaitAre paNNatte) aThAIsa nakSatroM meM satAIsavAM pUrvASADhA nakSatra kitane tArAvAlA kahA hai| zrIbhagavAn-(tA putvAsADhA Nakkhatte cautAre paNNatta) satAvIsavAM pUrvASADhA nakSatra vAra tArAvAlA prajJapta kiyA hai| zrIgautabhasvAmI-(tA uttarAsADhA Nakkhatte kaitAre paNNatte) antima aThAIsavAM uttarASADhA nakSatra kitane tArAoM vAlA pratipAdita kiyA hai ? zrIbhagavAna (tA uttarAsADhA Nakkhatte caupratipAhita 42 cha. zrIgItabhAbhI- tA mUle Nakhatte kai kahanAre paNatte) yAvIsa nakSatrImA 70vIsabhu bhUsa nakSatra 21 tAyavANu 4 cha ? zrIbhagavAn-(tA mUle Nakkhatte ekatAre paNatte) 70vIsa nakSatromA bhUsa nakSatra pasyamAna 404 tArAthI svatatra 35thI ma STiya2 thAya che. zrIgItabhasvAmI-(tA puvAsADhA Nakhatte kaitAre paNNa te) 216yAvIsa nakSatrobhA satyAvIsabhu pUrvASADhA nakSatra 32 tArAsIvANu sa cha ? zrImAn-(tA puvvAsADhA Nakkhatte cau tAre paNNatte) satyAvIsabhu pUrvASADhA nakSatra yA2 tAzavANusa cha. zrIgautamasvAmI-(tA uttarAsADhA Nava khatta kaitAre paNNane) cheluM aThayAvIsamuM uttarASADhA nakSatra keTalA tArAvALuM pratipAdita karela che? zrIbhagavAna(taa uttarAsADhA Navatratte cautAre paNNatte) 14yAvIsabhu uttarASADhA nakSatra yA2 tAsa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprazaptisUtre muttarASADhAnakSatraM khalu catustAra-catamRbhi tArAbhirupalakSitaM prajJaptam-pratipAditam , vartate / evamatra pratinakSatratArAjJAne praznottararUpeNa vistRtA vyAkhyA kRtA / atra jambudvIpaprajJaptisatke tArApramANasaMgrAhike ceme gAthA yathA-'tiga 1, tiga 2, paMcaga 3, saya 4, duga 5, duga 6, battIsaM 7, tigaM 8, tahatigaM 1 ca / cha 10, paMcaga 11, tiga 12, ikkaga 13, paMca 14, tiga 15, ikkagaM 16, ceva // 1 // sattaga 17, duga 18, duga 19, paMcaga 20, iki 21, kaga 22, paMca 23, cau 24, tigaM 25 ceva / ikkArasaga 26, caukkaM 27, caukkaga 28, ceva tAraggaM // 2 // iti // sU0 42 // // dazamasya prAbhRtasya navama prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // dazamasya prAbhRtasya dasamaM prAbhRtaprAbhRm mUlam-tA kahaM te NetA Ahietti vaejA tA vAsANaM paDhamaM mAsaM kai NakkhanA aiti ? tA cattAri NakkhattA gati, taM jahA uttarAsADhA abhII savaNo dhaNiTA, uttagasADhA codasa ahoratte Nei, abhII satta ahoratte Nei, savaNe aTTha ahoratte Nei, dhaNiTThA egaM ahorattaM Nei, tasi NaM mAsaMsi cauraMgulaporisIe chAyAe sUrie aNupariyaTTai, tassaNaM mAsassa carime divase do pAdAI cattAri ya aMgulANi porisI bhavai / tA vAsANaM doccaM mAsaM kaI NakkhattA Neti ? tA cattAri NakkhattA *ti, taM jahA dhaNiTThA sayabhisayA puvvApoTuvayA uttarApoTuvayA dhaNiTThA tAre paNNatte) aThAIsavAM uttarASADhA nakSatra cAra tArAvAlA pratipAdita kiyA hai| ___isa prakAra yahAM para pratyeka nakSatra ke tArAoM ke jJAna ke liye praznottara rUpa se saMvAdAtmaka vistRta rUpa se vyAkhyA kahI hai| isa viSaya meM jambUdvIpa prajJapti sUtra meM tArAoM ke pramANa batAne vAlI (tigatiga paMcaga) ityAdi do gAthA kahI hai jo isI sUtra kI saMskRta TIkA meM saMpUrNa dikhalAI hai ataH jijJAsu pAThakagaNa usako vahAM se dekha leveM / sU0 42 // dasaveM prAbhUta kA navavA prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-9 // evALuM pratipAdita karela che. A rIte ahIMyAM dareka nakSatronA tArAonA jJAna mATe praznottara rUpathI saMvAdAtmaka vistArapUrvaka vyAkhyA kahI che. A viSayamAM jambudvIpa, prajJapti sUtramAM tArAonuM pramANa satAvaNI (tigatiga paMcaga) tyA gAthADasa cha. 1 mA sUtramA saMskRta sabhA saMpUrNa matAzI che tathA sAsu 544 gaNe.tene tyai asii // sU. 42 / / isamA prAmRtanu nabhu prAbhUtAmRta sabhAta / / // 10-8 / / zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazama prAbhRtaprAbhRtam 913 codasa ahoratte Nei sayabhisayA satta ahoratte Nei, puvvAbhadavayA, aTra ahoratte Nei, uttarApoTThavayA ega ahorattaM Nei, taMsiNaM mAsaMsi aTuMgula. porisIe chAyAe sUrie aNupariyaTTai, tassa NaM mAsassa carime divase do payAdaM aTTha aMgulAI porisI bhavai / tA vAsANaM tatiyaM mAsaM kA NakvattA Neti, tA tiNi NakkhattA aiti, taM jahA uttarApoTThavayA revaI assinnii| uttarApoTThavayA codasa ahoratte Nei, revaI paNNarasa ahoratte Nei, assiNI ega ahorattaM Nei, taMsi ca NaM mAsaMsi duvAlasaM aMgulAe porisIe chAyAe sUrie aNupariyaTTai tassa NaM mAsassa carimadivase lehatthAI tiNNi padAiM porisI bhavaI / tA vAsANaM cautthaM mAsaM kaI NakkhattA aiti ?, tA tiNi NakkhattA Nati, taM jahA-assiNI bharaNI kattiyA, assiNI cauddasa ahoratte Nei, bharaNI paNNarasa ahoratte Nei, kattiyA erga ahorattaM Nei, taMsi ca NaM mAsaMsi solasaMgulA porisI chAyAe sUrie aNupariyaTTai tassa NaM mAsassa carime divase tipiNa payAiM cattAri aMgulAI porisI bhavai / tA hemaMtANaM paDhamaM mAsaM kA khattA aiti, tA tiNi NakkhattA Neti taM jahA-kattiyA rohiNI saMThANA, kattiyA codasa ahoratte Nei, rohiNI paNNarasaahoratte Nei, saMThANA ega ahorattaM NeI, tasi ca NaM mAsasi vIsaMgulaporisIe chAyAe sUrie aNupariyaTTai, tassa NaM mAsasta carime divase tiNi payAI aTTha aMgulAI porisI bhavai / tA hemaMtANaM doccaM mAsaM kai NakkhattA aiti ? cattAri NakvattA aiti taM jahAsaMThANA adA puNavasU pusso, saMThANA codasa ahoratte Nei, adA satta ahoratte Nei, puNavvasU aTTha ahoratte Nei pusse egaM ahorattaM Nei, taMsi ca NaM mAsaMsi cauvIsaMgula porisIe chAyAe sUrie aNupariyaTrAi, tassa NaM mAsassa carime divase lehaTThANi cattAri payAiM porisI bhavai / tA hemaMtANaM tatiyaM mAsaM kai NakkhattA meMti ? tA tiSNi zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ 914 __ sUryapranaptisUtre NakkhattA aiti, taM jahA-pusse assesA mahA, pusse cohasa ahoratte Nei, assesA paMcadasa ahoratte Nei, mahA egaM ahorattaM Nei, taMsi ca NaM mAsaMsi vIsaMgulAe porisIe chAyAe sUrie aNu riyaTai, tassa NaM mAsassa carime divase tiNNi payAI aTuMgulAI porisI bhavai / tA hemaMtANaM cautthaM mAsaM kai NakkhattA Neti / tA tiSiNa NavattA *ti taM jahA- mahA puvAphagguNI uttarAphagguNI, mahA codasa ahoratte 0ti, puThavAphagguNI paNNarasa ahorate gati uttarAphagguNI ega aho. rattaM Nei, tasi ca NaM mAsaMsi solasa aMgulAI porisie chAyAe sUrie aNupariyaTTai, tassa NaM mAsassa carime divase tiSNi payAI cattAri aMgulAI porisI bhavai / tA gimhANaM paDhagaM mAsaM kai NakkhattA Neti ? tA tipiNa NakkhattA ti taM jahA uttarApharaguNI hattho cittA, uttarApharaguNI codasa ahoratte Nei, hattho paNNarasa ahoratte Nei, cittA ega ahorattaM Nei, taMsi ca NaM mAsaMsi duvAlasa aMgulaporisIe chAyAe sUrie aNupariyaTTai, tassa mAsassa carime divase lehaTThAI ya tiNi payAI porisI bhavai / tA gimhANa vitIyaM mAsaM kaI NakkhattA gati, tA tiNi NakkhattA aiti, taM jahA cittA sAi visAhA cittA codasa ahoratta Nei, sAi paNNarasa ahoratte Nei, visAhA egaM ahorattaM Nei, taMsi ca NaM mAsaMsi aTuMgulAe porisIe chAyAe sUrie aNupariyaTui, tassa NaM mAsassa carime divase do payAI aTTa aMgulAI porisI bhavai / tA gimhANaM tatIyaM mAsaM kai NakkhattA gati ? tA tiNi NakvattA aiti taM jahA visAhA aNurAhA jeTAmUlo, visAhA coddasa ahoratte Nei. aNurAhA sattara(paNNarasa) jeTA mUlaM gaM ahorattaM Nei, taMsi caNaM mAsaMsi cauraMgulaporisIe chAyAe sUrie aNupariyaTui, tassa NaM mAsassa carime divase do payANi ya cattAri aMgulANi porisI bhavai / tA gimhANaM cautthaM mAsaM kai NakkhattA ti, tA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikATIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazama prAbhRtaprAbhRtam tiNi NakkhattA ti, taM jahA-mUlo puvvAsADhA uttarAlADhA. mUlo codasa ahoratte Nei, puvAsADhA paNNarasa ahoratte Nei uttarAsADhA erga ahorattaM Nei, taMsi ca NaM mAsaMsi vaTAe samacauraMsasaMThiyAe NaggodhaparimaMDalAe sakAyamaNuraMgiNoe chAyAe sUrie aNupariyaTTai, tassa NaM mAsassa carime divase lehaTAI do payAI porisIe bhavai ||suu0 43 // // dasamasla pAhuDasta dasamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA tAvat kathaM te netA AkhyAta iti vadet ! tAvat varSANAM prathamaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ! tAvat catvAri nakSatrANi nayanti, tadyathA uttarASADhA abhijit zravaNA dhaniSThA, uttarApADhA caturdaza ahorAtrAn nayati dhaniSThA ekam ahorAtraM nayati tasmin khalu mAse caturaMgulayA pauruSyA chAyayA sUrya anuparAvartate tasya khalu mAsasya carame divase dve pade catvAri aMgulAni pauruSI bhavati / tAvat varSANAM dvitIyaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ? tAvat catvAri nakSatrANi nayanti tadyathA-dhaniSThA zatabhiSA pUrvAproSThapadA uttarApauSThapadA, dhaniSThA caturdaza ahorAtrAn nayati, zatabhiSA sapta ahorAtrAn nayati, pUrvAbhAdrapadA aSTau ahorAtrAn nayati, uttarApauSThapadA ekamahorAtraM nayati, tasmin khalu mAse aSTAGgulayA pauruSyA chAyayA sUrya anuparAvartate, tasya khalu mAsasya carame divase dve pade aSTau aGgulAni pauruSI bhavati / tAvata varSANAM tRtIyaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ? tAvat trINi nakSatrANi nayanti tadyathA-uttarApauSThapadA revatI azvinI, uttarApauSThapadA catuddeza ahorAtrAn nayati, revatI paJcadaza ahorAtrAn nayati, azvinI ekamahorAtraM nayati, tasmiMzca khalu mAse dvAdaza aGgulayA pauruSyA chAyayA sUryaH, anuparivartate tasya khalu mAsasya caramadivase rekhAsthAni trINi padAni pauruSI bhavati / tAvat varSANAM caturtha mAsaM kati nakSatrANi nayanti ? tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA-azvinI bharaNI kRttikA, azvinIcaturdaza ahorAtrAn nayati, bharaNI paJcadaza ahorAtrAn nayati, kRttikA ekamahorAtraM nayati, tasmiMzca khalu mAse SoDazAgulayA pauruSyA chAyayA sUrya anuparivattate, tasya khalu mAsasya carame divase trINi padAni catvAri azulAni pauruSI bhavati / tAvat hemantAnAM prathamaM mAsa kati nakSatrANi nayanti ?, tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA-kRttikA rohiNI mRgazirA / kRttikA caturdaza ahorAtrAn nayati, rohiNI paJcadaza ahorAtrAn nayati, mRgazirA ekamahorAtraM nayati, tasmiMzca khalu mAse viMzatyazalA pauruSyA chAyayA sUryaH, anuparivartate, tasya khalu mAsasya carame divase trINi padAni aSTau aGgulAni pauruSI bhavati / tAvat hemantAnAM dvitIyaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ?, tAvat catvAri nakSatrANi nayanti, tadyathA mRgazirA ArdrA punarvasU puSyaH, mRgazirA caturdaza aho zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ - - - - - - sUryaprajJaptisatre rAtrAn nayati, ArdrA sapta ahorAtrAn nayati punarvasU, aSTau ahorAtrAn nayati, puSyaH ekamahorAtraM nayati tasmiMzca khalu mAse caturviMzatyaGgulapauruSyA chAyayA sUrya anuparivartate, tasya khalu mAsasya carame divase rekhAsthAni catvAri padAni pauruSI bhavati / tAvat hemantAnAM tRtIyaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ?, tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA puSyaH AzleSA maghA, puSyaH caturdaza ahorAtrAn nayati, AzleSA paJcadaza ahorAtrAn nayati, maghA ekamahorAtraM nayati, tasmiMzca khalu mAse viMzatyagulapauruSyA chAyayA sUryaH anuparivartate, tasya khalu mAsasya carame divase trINi padAni aSTau aGgulAni paurupI bhavati / tAvat hemantAnAM caturtha mAsaM kati nakSatrANi nayanti ?, tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI, maghA caturdaza ahorAtrAn nayati, pUrvAphAlgunI pazcadaza ahorAtrAn nayati, uttarAphAlgunI ekamahorAtraM nayati, tasmiMzca khalu mAse poDaza aGgulapauruSyA chAyayA sUrya anuparivartate, tasya khalu mAsasya carame divase trINi padAni catvAri aMgulAni pauruSI bhavati / tAvat grISmANAM prathamaM mAsaM kati nakSatrANiM nayanti ?, tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA-uttarAphAlgunI hastazcitrA, uttarAphAlgunI catudaza ahorAtrAn nayati, hastaH paJcadaza ahorAtrAn nayati, citrA ekamahorAtraM nayati, tasmiMzca khalu mAse dvAdazAGgulapauruSyA chAyayA sUrya anuparivattete, tasya khalu mAsasya carame divase rekhAsthAni ca trINi padAni pauruSI bhavati / tAvat grISmANAM dvitIyaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ! tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA-citrA svAtI vizAkhA, citrA caturdaza ahorAtrAn nayati, svAtI paJcadaza ahorAtrAn nayati, vizAkhA ekamahorAtraM nayati, tasmizca khalu mAse aSTAGgulapauruSyA chAyayA sUrya anuparivartate, tasya khalu mAsasya carame divase dve pAde aSTau agulAni pauruSI bhavati / tAvat grISmANAM tRtIyaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ? tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA vizAkhA anurAdhA jyeSThAmUlaH vizAkhA caturdaza ahorAtrAn nayati, anurAdhA paJcadaza ahorAtrAn nayati, jyeSThAmUlamekamahorAtraM nayati, tasmiMzca khalu mAse caturaMgulA pauruSyA chAyayA sUryaH anuparivartate, tasya khalu mAsasya carame divase dve pade ca catvAri aMgulAni pauruSI bhavati / tAvat grISmANAM caturthaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ? tAvat trINi nakSatrANi nayanti tadyathA-mUlaM pUrvApADhA uttarASADhA, mUlaM caturdaza ahorAtrAn nayati, pUrvApADhA paJcadaza ahorAtrAn nayati, uttarApATA ekamahorAtraM nayati, tasmiMzca khalu mAse vRttayA samacaturasrasaMsthitayA nyagrodhaparimaMDalayA sakAyamanuraJjinyA chAyayA sUrya anuparivarttate tasya khalu mAsasya carame divase rekhAsthAni dve pAde pauruSI bhavati // sU0 43 // // dazamasya prAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // ___TIkA-'yoge kiMte vastu AkhyAta' mityAkhya saMpravRttasya dazamasya prAbhRtasya navama prAbhRtaprAbhRte pratinakSatratArApramANaM vivicya samprati dazame'smin prAbhRtaprAbhRte'rthAdhi zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazama prAbhRtaprAbhRtam 917 kArasUtre kati nakSatrANi svayamastaM gamanenAhorAtraparisamApakatayA kaM mAsaM nayantItyeta dviSayakam 'tA kahaM te NetA Ahietti vaejA' tAvat kathaM te netA AkhyAta iti vadet / tAvata-anyadapi praSTavyamasti zrUyatAM bhagavan tAvat kathaM-kena prakAreNa kayA yuktyA kayopapatyA vA bhagavan te-tavamate tvayA svayamastaM gamanena ahorAtraparisamApako nakSatrarUpo netAnAyakaH, AkhyAtaH-pratipAdita iti vadeta-kathaya bhagavan ! evaM sAmAnyarUpeNa prazna kRtvA api vizeSyarUpeNa etadeva pratimAsaM pipRcchipurAha-'tA vAsANaM paDhamaM mAsaM kaI NakkhattA aiti !' tAvat varSANAM prathamaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ! / tApaditi pUrvavata varSANAM-varSAkAlasya-caturmAsapramANasya (varSAbdo nityabahuvacanAntaH tena varSANAM kAlovarSAkAla iti) tasya varSAkAlasya-caturmAsarUpasya prathamaM mAsaM-zrAvaNamAsalakSaNaM-tanAmakaM dasaveM prAbhRtaprAbhRta kA prAraMbha TIkArtha-(yoge kiM te AkhyAtA) pravartamAna isa viSaya meM dasaveM prAbhRta ke navaveM prAbhRtaprAbhRta meM prati nakSatroM ke tArAoM ke pramANa kA vivecana kara ke aba dasaveM isa prAbhRtaprAbhRta meM arthAdhikAra sUtra meM kitane nakSatra svayaM asta hokara ahorAtri ko parisamApta karate huve kisa mAsa ko samApta karate haiM, isa viSaya saMbaMdhI (tA kahaM te NetA Ahietti vaejjA) zrI gautamasvAmI kahate haiM ki anya bhI pUchane kA hai so sUniye kisa prakAra kI yukti se yA kisa pramANa se svayaM asta hokara ahorAtra parisamApaka nakSatra rUpa netA Apa ke mata se kahA hai ? so kahie / isa prakAra sAmAnya rUpa se prazna kara ke vizeSa rUpa se isI viSaya meM pratibhAsa ko lekara prazna karate huve kahatehaiM(tA vAsANaM paDhamaM mAsaM kaI NakkhattA ti) varSAkAla mAne cAturmAsa pramANa vAlA varSAkAla kA prathama mAsa arthAt zrAvaNa mAsa ko kitane nakSatra svayaM - dasamAM prAbhRta prAbhUtane prAraMbhattii-(yoge kiM te AkhyAtA) pravata bhAna 21 viSaya samayamA isamA prAmRta prAbhRtamAM dareka nakSatronA tArAonA pramANanuM vivecana karIne have A dasamA prAbhRta prAbhRtamAM arvAdhikAra sUtramAM keTalA nakSatra svayaM asta thaIne ahorAtrIne sabhApata 42tA yA bhAsane samApta 42 cha ? | viSayamA samayamA (tA kahaM te NetA Ahie tti vaejjA) zrIjItabhAvAmI 3 cha -manya 55 pUchAnu cha to 55 maji e pUchuM chuM, ke kevI yuktithI athavA kayA pramANathI svayaM asta thaIne ahorAtrane samApta karatA nakSatra rUpa netA ApanA matathI kahela che ? te Apa kahe A pramANe sAmAnya prakArathI prazna karIne vizeSa rUpathI Aja viSayane pratimAsane laIne prazna karatAM kahe che. (tA vAsANaM paDhamaM mAsaM kai NakkhattA aiti) varSA va mele meM yA2 bhAsa pramAnA varSA kALanA pahelA zrAvaNa mAsane keTalA nakSatra svayaM asta thaIne ahorAtrane samApta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ 918 sUryaprakSaptisUtre mAsaM kati nakSatrANi-kati saMkhyakanAmadheyAni nakSatrANi svayamastaM gamanenAhorAtraparisamApakatayA nayanti-taM mAsaM gamayanti paripUrayanti ! iti kathaya bhagavan ? / tato bhagavAnAha'tA cattAri NakkhattA aiti taM jahA uttarAsADhA abhIi savaNo dhaNivA' tAvat catvAri nakSatrANi nayanti tadyathA uttarASADhA abhijit zravaNA dhaniSThA ca / tAvaditi pUrvavat taM prathama zrAvaNamAsaM catvAri nakSatrANyadhonirdiSTAni uttarASADhA abhijit zravaNA dhaniSThArUpANi nakSatrANi svayamastaMgamanenAhorAtraparisamApakatayA taM zrAvaNamAsaM nayanti-parisamApayanti / punastadeva vistRta vivRNoti-"uttarAsADhA codasa ahoratte Nei, abhII satta ahoratte Nei, savaNe aTTa ahoratte NeI, dhaNihA ega ahorattaM i' uttarASADhA caturdaza ahorAtrAn nayati, abhijit sapta ahorAtrAn nayati, zravaNA aSTau ahorAtrAn nayati, dhaniSThA ekamahorAtraM nayati / tatra bhoganiyamo yathA uttarApADhAnakSatraM zrAvaNamAsasya prathamAn caturdaza ahorAtrAn svayamastaM gamanenAhorAtraparisamApakatayA nayati-paripUrayati, tadanantaram abhijimnakSatraM saptAhorAtrAn svayamastaMgamanenAhorAtraparisamApakatayA nayati-paripUrayati, tadanantaraM zravaNAnakSatram aSTau ahorAtrAn svayamastaM gamanena ahorAtraparisamAnakatayA parisamApayati / evamatra asta hokara ahorAtra ko samApta karate huve usa mAsa ko pUrNa karate haiM ? so kahIe ! isa prazna ke uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM (tA cattAri NakkhattA aiti taM jahA uttarAsADhA abhoI savaNo dhaNihA) usa varSAkAla ke prathama zrAvaNa mAsa ko uttarASADhA abhijita, zravaNa, evaM dhaniSThA ye cAra nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karate huve usa zrAvaNa mAsa ko pUrNa karate haiM / isa kathana ko hI punaH vistAra se kahate haiM-(uttarAsADhA codasa ahoratte Nei, abhII satta ahoratte NeI savaNe aTTha ahoratte NeI, dhaNiTTA egaM ahorattaM NeI) isakA bhogakAla isa prakAra se haiM-uttarASADhA nakSatra zrAvaNa mAsa ke prathama ke caudaha ahorAtra ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karate huve pUrA karate hai| tatpazcAt abhijit nakSatra sAta ahorAtra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karate karate pUrA karate haiM / tatpazcAt karIne A mAsane pUrNa kare che? te kaho A praznanA uttaramAM zrIbhagavAna kahe che.-( cattAri NakagvattA Neti taM jahA uttarAsADhA abhII savaNo dhaNiTThA) ye nA paDadA zrAvaNamAsane uttarASADhA abhijIt zravaNa ane dhaniSThA e cAra nakSatro pite asta thaIne ahorAtrIne samApta karIne e zrAvaNamAsane pUrNa kare che. A kathanane ja pharIthI savistara 35 4 cha.-(uttarAsADhA codasa ahoratte Neha, abhII satta ahoratte Nei, savaNe adRaho ratte Nei, dhaNivA egaM ahorattaM Nei) mAna at 0 rIte che. uttarASADhA nakSatra zrAvaNamAsanA pahelAnA cauda ahorAtrIne pite asta thaIne ahorAtrane samApta karIne pUrNa kare che. te pachI abhijIt naphAtra sAta aherAtrane pote asta thaIne aherAtrIne zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazama prAbhRtaprAbhRtam 919 sarvasaMkalanatayA zrAvaNamAsasya ekonatriMzadahorAtrAH gatAH bhavanti / tataH paraM zrAvaNamAsasya sambandhinamavaziSTaM caramamekamahorAtraM dhaniSThAnakSatraM svayamastaM gamanenAhorAtraparisamApakatayA nayati-parisamApayati / evaM catvAri nakSatrANi zrAvaNamAsasaMkramabhogena paripUrayanti / tatacchAyAnuvartanamAha-'taMsi ca NaM mAsaMsi cauraMgulaporisIe chAyAe sUrie aNupariyahai tasmizca khalu mAse caturaGgulapauruSyA chAyayA sUrya anuparivartate / tasmin vicAyamANe zrAvaNamAse khalviti nizcitaM caturaGgulapauruSyA-caturaGgulAdhikapauruSyA chAyayA sUryo'nu-pratidivasaM nivarttate-parivartate / atraitaduktaM bhavati-zrAvaNamAse khalu prathamAt ahorAtrAdArabhya pratidivasam anyAnyamaNDalasaMkrAntyA tathA kathaMcanApi parAvartate yathA tasya zrAvaNamAsasya paryante caturaGgulAdhikA dvipadA pauruSI bhavati / tadeva vistRtamAha-'tassa NaM mAsassa carime divase do pAdAiM cattAriya aMgulANi porisI bhavai' tasya khalu mAsasya zravaNa nakSatra ATha ahorAtra ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karate karate pUrNa karate haiN| isa prakAra yahAM para ye saba ko joDane se zrAvaNa mAsa kA untIsa divasa samApta hote haiN| tatpazcAt zrAvaNamAsa saMbaMdhI avaziSTa chellA eka ahorAtra ko dhaniSThA nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karate haiN| ___aba chAyAnuvartana kahate haiM--(tasi ca NaM mAsaMsi cauraMgulaporisIe chAyAe sarie aNupariyai) isa vicAryamANa zrAvaNa mAsa meM cAra aMgula pauruSI chAyA se sUrya pratidivasa nivartita hotA hai arthAt parivartita hotA hai| yahAM para isa prakAra kahA jAtA hai-zrAvaNa mAsa meM prathama ahorAtra se Arambha kara ke pratidivasa anyaanya maMDala kI saMkrAnti se jisa kisI prakAra parAvartita hotA hai jisa prakAra usa zrAvaNa mAsa ke anta meM cAra aMgula adhika dvipadA samApta karIne pUrNa kare che. te pachI zravaNa nakSatra ATha aherAvIne pite asta thaIne ahorAtrane samApta karatA karatAM pUrNa kare che. A rIte A badhAne meLavavAthI zrAvaNamAsanA ogaNatrIsa divasa samApta thAya che te pachI zrAvaNamAsa saMbaMdhI bAkIna atima eka divasane dhaniSThA nakSatra svayaM asta thaIne ahorAtrane samApta kare che. ve chAyAnuna 4AmAM Ave cha- (taMsi ca NaM mAsaMsi ca uraMgulaporissIe chAyAe sarie aNupariyai) 0 viyAyabhAna zrApAzubhAsamA yA2 pau35I chAyAthI sUrya dararoja pAcho vaLe che. ahIMyAM A pramANe kahevAmAM Ave che. zrAvaNamAsanA pahelA aherAtrathI AraMbha karIne dararoja anya anya maMDaLanI saMkrAntIthI jematema koipaNa prakAre parAvartita thAya che je pramANe e zrAvaNamAsanA aMtamAM cAra AMgaLa adhika dvipadA pau3SI thAya che. mAne vistAra pU che-(tassa NaM mAsassa carime divase do pAdAI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ - --- - - - 920 sUryaprajJaptisUtre carame divase dve pAde catvAri aGgulAni pauruSI bhavati / tAvaditi pUrvavata tasya-vicAryamANasya zrAvaNamAsasya khalviti nizcitaM carame divase-antime divase caturaMgulAdhike dve pAde-dve pade pauruSI bhavati-tattulyaM puruSapramANaM bhavatIti / punagautamaH praznayati-'tA vAsANaM doccaM mAsaM kai NakkhattA aiti ?' tAvat varSANAM dvitIyaM mAsaM katinakSatrANi nayanti ? / tAvaditi prAgvat varSANAM-varSAkAlasya-caturmAsapramANasya samayalakSaNasya dvitIyaM mAsaM-bhAdrapadamAsalakSaNaM kati nakSatrANi nayanti ? kati saMkhyakAni kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi nayanti-taM dvitIyaM bhAdrapadamAsaM parisamApayantIti gautamasya praznaH tato bhagavAnuttarayati'tA cattAri NakkhattA Neti taM jahA-dhaNihA sayabhisayA puDhyApuvayA uttarApuTThayayA' tAvat catvAri nakSatrANi nayanti tadyathA dhaniSThA zatabhiSA pUrvApauSThapadA uttarAproSThapadA / tAvaditi pUrvavat dhaniSThA zatabhiSA pUrvAgrauSThapadA-pUrvAbhAdrapadA, uttarAprauSThapadA-uttarAbhAdrapadeti catvAri nakSatrANi varSARtordvitIyaM bhAdrapadalakSaNaM mAsaM nayanti-svayamastaM gamanena ahorAtraparisamApakatayA taM mAsaM parisamApayanti-paripUrNatvaM gamayantIti bhavataH pratyuttaraM punaH tadeva vistRtatayA vivRNoti-'tA dhaNiTThA codasa ahoratte Nei sayabhisayA satta ahoratte Nei puvvAbhaddapauruSI hotI hai| yahI vistRta rUpa se kahate haiM-(tassa NaM mAsassa carime divase do pAdAiM cattAri ya aMgulANi poriso bhavai) vicAryamANa zrAvaNa mAsa ke antima divasa meM do pAda evaM cAra aMgula kI pauruSI hotI hai| itanA tulya puruSa pramANa hotA hai| zrI gautamasvAmI punaH pUchate haiM-(tA vAsANaM doccaM mAsaM kai NakvattA Nati) varSAkAla kA arthAt cAturmAsa pramANa samaya vAle varSAkAla kA dUsarA bhAdrapada mAsa ko kitane evaM kisa nAma vAle nakSatra samApta karate haiM? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrIbhagavAna kahate haiM-(tA cattAri NakkhattA gati taM jahA-dhaNiTThA sayabhisayA pubdha puvayA uttarapuTTavayA) dhaniSThA, zatabhiSA, pUrvApauSThapadA arthAt pUrvAbhAdrapadA evaM uttarAprauSTapadA mAne uttarAbhAdrapadA ye cAra nakSatra apane svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karate huve mAsa ko samApta karatA hai arthAt pUrNa karatA hai / phira se isako vistRta rUpa se kahate haiM-(tA dhaNiTTA codasa ahoratte cattAri ya aMgulANi porisA bhavai) viyA bhAna zrAvaNamAsanA chedasA hisabhA me pAha ane cAra AMgaLanI paurUSI thAya che. arthAt ATaluM purUSa pramANa hoya che. zrIgautamasvAmI zathI pUcha cha-(tA vAsANaM doccaM mAsaM kai NakkhattA Neti) yA2 bhAsa pramANuvANA vaSa kALanA bIjA bhAdaravA mAsane keTalA ane kyA nAmavALA nakSatro samApta kare che? zrIgItabhasvAbhAnA mA prazna ne somaNIne zrIbhagavAna cha-tA cattAri NakkhattA geti taM jahA-dhaNiTThA sayabhisayA, pulapuvayA, tarapuTuvayA) dhaniSThA zatAmA pUrvA prauSThapadA arthAt pUrvAbhAdrapadA tathA uttarAkhuMpadA arthAt uttarAbhAdrapadA A cAra nakSatra svayaM asta thaIne ahorAtrane samApta karatA mAsane pUrNa kare che, pharIthI A vistAra zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ . ..... . . . ... ......... sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 921 vayA aTTa ahoratte Nei uttarApoTakyA egaM ahorattaM Nei' tAvat dhaniSThA nakSatraM caturdaza ahorAtrAn nayati zatabhiSA sapta ahorAtrAn nayati, pUrvAbhAdrapadA aSTau ahorAtrAn nayati, utarAproSThapadA ekamahorAtra nayati / tAvaditi prAgvat tatra caturpu nakSatreSu prathamaM dhaniSThAnakSatra tasmin bhAdrapade mAse prathamAn caturdaza ahorAvAn svayamastaMgamanenAhorAtraparisamApakatayA nayati-paripUrayati, tataH paraM dvitIyaM zatabhiSAnakSatraM dvitIyavibhAgasthAn saptAhorAtrAn svayamastaMgamanenAhorAtraparisamApakatayA nayati-parisamApayati, tadanantaraM tRtIyavibhAgasthAn aSTau ahorAtrAn tRtIyaM pUrvAbhAdrapadAnakSatraM svayamastaMgamanenAhorAtraparisabhApakatayA nayati-paripUrayati, evamatra sarvasaMkhyA saMkalanayA ekonatriMzat ahorAtrAH bhavanti, tataH paramavaziSTam ekamahorAtram uttarApauSThapadA-uttarAbhAdrapadAnakSatraM nayati-parisamApayati / evamenaM bhAdrapadamAsaM dhaniSThAdIni catvAri nakSatrANi krameNa svayamastaMgamanena ahorAtraparimabhApakatayA nayanti-samApayantIti / tataH paurupipramANaM kathayatiNeI sayabhisayA satta ahoratte Nei, puvvAbhaddavayA aTTa ahoratte Nei uttarA pohayA egaM ahorattaM Nei) ye cAra nakSatroM meM pahalA dhaniSThA nakSatra bhAdrapada mAsa ke prathama ke caudaha ahorAtroM ko apane svayaM astagamana pUrvaka ahorAtra ko samApta karate haiN| tadanantara dUsarA zatabhiSA nakSatra dUsare vibhAga ke sAta ahorAtra ko svayaM asta gamana pUrvaka ahorAtra ko samApta kara ke pUrNa karate haiN| tatpazcAt tIsare vibhAga ke ATha ahorAtra ko tIsarA pUrvAbhAdrapadA nakSatra svayaM asta gamana pUrvaka ahorAtra ko samApta kara ke pUrita karate haiM / isa prakAra yahAM para sarva saMkhyA kA saMkalana karane se untIsa ahorAtra gata hote haiM / tadanantara zeSa eka ahorAtra ko uttarAprauSThapadA arthAt uttarAbhAdrapadA nakSatra samApta karatA hai| isa prakAra bhAdrapada mAsa ko dhaniSThAdi cAra nakSatra krama se svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta kara ke pUrNa karate haiN| 54 4 cha-(tA dhaNiyA coisa ahoratte NeI sayabhisayA satta ahorane Nei, puvAmahavayA aTu ahoratte Nei uttarApoTuvayA egaM ahoratte Nei) 2 // yAra nakSatrImA padu dhaniSThA nakSatra bhAdaravA mAsanA pahelAnA cada ahorAtrane svayaM astagamana pUrvaka ahorAtrane samApta karIne pUti kare che. te pachI bIjuM zatabhiSAnakSatra bIjA vibhAganA sAta ahorAtrane pote astagamana pUrvaka ahorAtrane samApta karIne purita kare che, te pachI trIjA vibhAganA ATha ahorAtrane trIjuM pUrvAbhAdrapadA nakSatra pitAnA astagamana pUrvaka ahorAtrane samApta karIne purita kare che. A rIte ahIMyAM badhI saMkhyAne meLavavAthI ogaNatrIsa ahorAtra gata thAya che. te pachI bAkInA eka ahorAtrane uttaraprauSapadA arthAt uttarAbhAdrapadA nakSatra samApta kare che. A rIte bhAdaravA mAsane dhaniSTAdi cAra nakSatra kamathI svayaM asta thaIne aherAtrane samApta karatA karatA pUrNa kare che. have paurUSInuM pramANa batAve che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ 922 sUryaprajJaptisUtre 'tasi ca NaM mAsaMsi aTuMgulaporisIe chAyAe sarie aNupariyaTTai' tasmiMzca khalu mAse aSTAGgulapaurudhyA chAyayA sUrya anuparivartate / tasmin vicAryamANe varSAkAlasya dvitIye bhAdrapadamAse khalviti vAkyAlaMkAre aSTAGgulapauruSyA--aSTAGgulAdhikapauruSyA chAyayA sUryaH anupratidina-pratidivasaM parAvartate-pratinivRtto bhavati / atrApyayaM bhAvAyoM yathA bhAdrapade mAse prathamAdahorAtrAdArabhya pratidivasamanyAnyamaNDalasaMkrAntyA tathAkathamapi parAvartate yathA tasya bhAdrapadamAsasyAnte aSTAGgulikA pauruSI bhavati, tadeva vistRtamAha'tassa NaM mAsassa carime divase dve pAde aSTau aGgulAni pauruSI bhavati / tasya bhAdrapadamAsasya khalviti vAkyAlaGkAre carame divase-antime divase aSTAGgulAdhike dve pAde ASTA gulAdhikadvipAdapramANA pauruSI bhavatItyarthaH / 'tA vAsANaM tatiyaM mAsaM kai NakkhattA gati' tAvat varSANAM tRtIyaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ? / tAvat-tatra varSANAM-varSAkAlasya tRtIyaM-azvayujimAsaM-AzvinaM mAsaM kati saMkhyakAni-kiM nAmadheyAni nakSatrANi nayantiaba pauruSI kA pramANa kahate haiM-(taMsi ca NaM mAsaMsi aTuMgulaporisIe chAyAe sarie aNupariyahai) vicAryamANa varSAkAla ke dUsare bhAdrapada mAsa meM ATha aMgula se kucha adhika pauruSI chAyA se sUrya pratidivasa pratinivRtta mAne parAvartita hotA hai / yaha kahane kA bhAva yaha hai ki-bhAdrapada mAsa meM prathama ahorAtra se Arambha kara ke pratidivasa anya anya maMDala kA saMkramaNa kara ke jisa kisI prakAra parAvartita hotA hai| bhAdrapada mAsa ke anta meM ATha aMgula kI pauruSI chAyA hotI hai aisA jo kahA hai isI ko vistRta rUpa se kahate haiM(tassa NaM mAsassa carime divase do pAdAiM aTTa aMgulAI porisI bhavai) bhAdrapada mAsa ke antima divasa meM aSTAMgulAdhika do pAda pramANavAlI pauruSI hotI hai / (tA vAsANaM tatiyaM mAsaM kai NakkhattA aiti) varSAkAla ke tIsare azvina mAsa meM kitanI saMkhyAvAle evaM kisa nAmavAle nakSatra Azvina mAsa ko samApta karate haiM ? isa prakAra gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrIbhagavAn (tasi ca NaM mAsaMsi advagulaporisIe chAyAe sUrie aNupariyaTui) viyAya bhAna varSA kALanA bIjA bhAdaravA mAsamAM ATha AMgaLathI kaMIka vadhAre paurUSI chAyAthI sUrya pratidivasa pratinivRtta eTale ke parAvartita thAya che. kahevAno bhAva e che ke-bhAdaravA mAsamAM pahelI aherAtrIthI AraMbhIne dararoja anya anya maMDaLanuM saMkramaNa karIne jema tema parAvartita thAya che. bhAdaravA mAsanA aMtamAM ATha AMgaLanI paurUSI chAyA hoya che. tema cha mene vistAra pUrva sabhAnave cha.-(tassa NaM mAsamsa carime divase do pAdAI aTU aMgulAI porisI bhavai) maa421|| bhAsanA chedA hivasamAM madhira me pAha prabhAnI pI3SI thAya cha. (nA vAsANaM tatiyaM mAsaM kai NakkhattANe ti) altNanA alon A mAsamAM keTalA ane kayA nAmanA nakSatra AsamAsane samApta kare che? A zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 923 AzvinamAsaM parisamApayantIti vada bhagavanniti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha - 'tAtiSNi NakkhattA NeMti taM jahA-uttarApoDavayA revai assiNI' tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA uttarAprapA revatI azvinI / tAvaditi prAgvat tRtIyam AzvinamAsam uttarAbhAdrapadA revatI azvinI ceti trINi nakSatrANi svayamastaMgamenAhorAtra - parisamApakatayA tam AzvinaM mAsaM nayanti - samApakatayA pravRttaiH parisamApayantItyarthaH / teSAmeva nakSatrANAmahorAtra parimANaM vivRNoti - 'tA uttarApoDavayA coisa ahorate Nei, revaI paNNarasa ahorate Nei, assiNI ega ahorattaM Nei' tAvat uttarAproSThapadA caturdaza ahorAtrAn nayati revatI paJcadaza ahorAtrAn nayati azvinI ekamahorAtraM nayati / tAvat teSu pratipAditeSu triSu nakSatreSu uttarAproSThapadA - uttarAbhAdrapadA nakSatraM tasya pratipAdyamAnasyAzvinamAsasya prathamAn caturdaza ahorAtrAn nayati- svayamastaMmane nAhorAtraparisamApakatayA parisamApayati tataH paraM dvitIyavibhAgasthAna paJcadaza ahorAtrAn revatInakSatraM nayati - svayamastaMgamanenAhorAtra parisamApakatayA parisamApayati / evamatrobhayasaMkhyA melanena ekonatriMzadahorAtrAH gatA bhavanti, ava kahate haiM - ( tA tiNi NakkhattA rNeti taM jahA- uttarApoTThavayA revaha assiNI) tIsarA azvina mAsa ko uttarAbhAdrapadA revatI evaM azvinI ye tIna nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta kara ke usa azvina mAsa ko samApta karatA hai / unhI nakSatroM ke ahorAtra ke parimANa ko kahate haiM - ( tA uttarApoDavayA codasa ahoratte Nei, revaI paNNarasa ahorate Nei, assiNI egaM ahorattaM i) unapratipAdita tIna nakSatroM meM uttarAmauSThapadA uttarAbhAdrapadA nakSatra usa pratipAdyamAna azvina mAsakA Adi ke caudaha ahorAtra ko svayaM astagamana pUrvaka ahorAtra ko samApta karake pUrNa karate haiM / tadanantada dUsare vibhAga ke paMdraha ahorAtra ko revatI nakSatra svayaM astagamana pUrvaka pUrita karatA hai / pramANe zrINItamasvAmInA praznane sAMlajIne zrI bhagavAn che che.- ( tA tiSNiktA taM jahA uttarApoTuvayA revai assiNI) trI AsomAsane uttarAbhAdrapahA revatI ane azvinI e traNu nakSatra svayaM asta thaine aheArAtrane samApta karIne e AzvinamAsane sabhApta 12 che. A nakSatrAnA ahorAtranA parimANune matAve che. - ( tA uttarApovA codama ahoratte Nei, revai paNNarasa ahorate Nei, assiNI egaM ahorantaM Nei) the prtipAti traNa nakSatromAM uttarapraupadA arthAt uttarAbhAdrapadA nakSatra e pratipAdyamana AzvinamAsanA pahelAnA cauda aheAAtrane svayaM astagamana pUrNAMka aheArAtrane samApta karIne puphti kare che. te pachI khIjA vibhAganA paMdara ahArAtrane revatI nakSatra peAtAnA astagamana pUrNAMka pUti kare che. A banne saMkhyAne meLavavAthI ogaNatrIsa aheArAtra zrI sUryaprakSati sUtra : 1
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre 924 ziSTaM caikamahorAtraM avinInakSatraM svayamastaMgamanenAhorAtraparisamApakatayA paripUrayatIti / 'taMsi ca NaM mAsaMsi duvAlasaaMgulAe porisIe chAyAe sUrie aNupariyaha' tasmitha mAse dvAdazAGgulyA pauruSyA chAyayA sUrya anuparivartate, tasmin tasmin vicAryamANe Azvine mAse khalvati pAdapUta dvAdazAGgulayA - dvAdazAGgulAdhikyA chAyayA - pauruSyA chAyayA sUrya anu-pratidivasaM parivartate - parAvarttate, arthAt Azvine mAse prathamAdahorAtrAdArabhya pratidivasamanyAnyamaNDalasaMkramatayA tathAkathaMcanApi parAvarttate yathA tasya AzvinamAsasya paryyante dvAdazAGgulAdhikA tripadA pauruSI bhavet / tadeva savistaraM vivRNvan Aha'tassa NaM mAsassa caramadivase lehatthAI tiNi padAI porisI bhavai' tasya khalu mAsasya caramadivase rekhAsthAni trINi padAni pauruSI bhavati / tasya pratipAdyamAnasyAzvinamAsasya caramadivase antime dine rekhAsthAni - pAdAntarvarttinI sImA rekhA kathyate tat sthAni rekhA sthAni- tata ArabhyApi tAni trINi padAni - pAdatrayapramANAni pauruSI bhavati / ye donoM saMkhyA ko joDane se untIsa ahorAtra gata hote haiM / avaziSTa eka ahorAtra ko azvinI nakSatra svayaM astagamana pUrvaka ahorAtrI ko samApta karake pUrita karatA hai ( taMsi ca NaM mAsaMsi duvAlasaaMgulAe porisIe chAyAe sUrie aNupari) isa vicAryamAna azvina mAsa meM bAraha agula se kucha adhika chAyA se arthAt pauruSI chAyA se sUrya pratidivasa parAvartita hotA hai arthAt Azvina mAsa ke prathama ahorAtra se Arambha kara ke pratidivasa anya anya maMDala ke saMkramaNa pUrvaka jisa kisI prakAra se parAvartita hotA hai / usa AzvinamAsa meM bAraha aMgula adhika tripadA pauruSI hotI hai usako hI vistAra pUrvaka kahate haiM - (tassa NaM mAsassa caramadivase lehatthAI tiNi padAI porisI bhavai) pratipAdyamAna AzvinamAsa ke anta ke divasa meM rekhAstha - pAdAntavarti sImA ko rekhA kahate haiM usase Arambha karake tIna pAda mAne pAdatraya arthAt tIna paga pramANa kI pauruSI hotI hai / arthAt paripUrNa tIna pAu kI pauruSI chAyA samApta thAya che, bAkInA eka ahorAtrane azvinI nakSatra peAtAnA astagamana pUrvaka ahorAtrIne sabhApta urIne pUrita ure che, ( taMsi ca NaM mAsaMsi duvAla saaM gulAe pArisIe chAyAe sUrie aNupariyai yA vidyAryabhAna yAso mAsamAM mAra sAMgAthI vadhAre chAyAthI eTale ke pauruSI chAyAthI sUya dararoja parAvati ta thAya che, eTale ke AsAmAsamAM pahelA ahArAtrathI AraMbha karIne dararoja anya anya maMDaLanA saMkra maNu pUrNAMka jematema karIne parAvartita thAya che. AsAmAsamAM bAra AMgaLa vadhAre tripadA pauruSI hoya che. mene savistara rIte he che.- ( tassa NaM mAsassa caramadivase lehatthAI tiSNi vada-iM poriso bhavai) pratiyAdyamAna AsobhAsanA antima divasamAM reNAstha eTale ke pAdAnurtinI sImAne rekhA kahe che. tenAthI Arambha karIne traNa pAda eTaleke zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 925 atraitaduktaM bhavati - paripUrNAni trINi padAni pauruSI bhavatIti / punargotamaH pRcchati - 'tA vAsANaM cautthaM mAsaM kai NakkhattA tti' tAvat varSANAM caturtha mAsaM kati nakSatrANi nayanti / tAvaditi pUrvavat varSANAM varSAkAlasya caturtha varSAkAlasyAntimaM kArttikamAsalakSaNaM katisaMkhyakAni kiMnAmadheyAni ca nakSatrANi nayanti - svasvasyAstaMgamenAhorAtra parisamApakatayA paripUrayantIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAn pratyuttarayati - 'tA tiNi NakkhattA titaM jahA - assiNI bharaNI kattiyA' tAvat trINi nakSatrANi nayanti tadyathA azvinI bharaNI kRttikA / tAvaditi prAgvat azvinI bharaNI kRttikA ceti trINi nakSatrANi kArttikamAsaM nayanti - svasvasyAstaMgame nAhorAtraparisamApakatayA paripUrayantItyarthaH / amumevArtha vistRtaM vivRNvannAha - ' assiNI cauddasa ahorate Neti bharaNI paNNarasa ahorate Nei, kattiyA ega ahorataM Ne' azvinI caturddaza ahorAtrAn nayati, bharaNI paJcadaza ahorAtrAn nayati, kRttikA ekamahorAtraM nayati / tatrokteSu triSu nakSatreSu prathamamazvinI nakSatraM tasya caturthamAsasya kArttikamAsalakSaNasya mAsasya prathamavibhAgasthAna caturddaza ahorAtrAn nayati-svasyAstaM hotI hai| zrI gautamasvAmI phira se pUchate haiM - (tA vAsANaM cautthaM mAsaM kaha NakkhattA ti ) varSAkAla kA caturtha arthAt varSAkAla kA sarvAntima kArtika mAsa ko kisa nAmavAle evaM kitanI saMkhyAvAle nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karake mAsa ko pUrita karate haiM ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM - ( tA tiNNI NakkhattA ti taM jahA - assiNI, bharaNI, kantiyA) azvinI bharaNI, evaM kRttikA ye tIna nakSatra kArtika mAsako svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karake pUrita karatA hai / isI artha ko vistAra pUrvaka kahate hai(assiNI cauddasa ahorate NeMti, bharaNI paNNarasa ahora se peMti, kattiyA evaM ahorantaM Nei) ina ukta tIna nakSatroM meM pahalA azvinI nakSatra varSAkAla ke cauthA kArtika mAsa ke prathama vibhAga ke caudaha ahorAtra ko samApta karatA hai, pAtaMtraya arthAt traNapagalA pramANanI pauruSI hoya che, arthAt pUrepUrA traNa DagalAnI pauruSI chAyA thAya che. zrIgautamasvAbhI irIthI pUche che - ( tA vAsANaM catthaM mAsaM kai kkhattANeM ti) varSAajanA sarvAntima yathA ati bhAsane DeMTalI saMkhyAvANA bhane prayA nAmavALA nakSatro svayaM asta thaine aheArAtrIne samApta karIne mAsane pUti kare che ? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrI bhagavAna kahe che. (tA tiNiNa NakkhatA ti taM jahA assiNI bharaNo kattiyA) azvinI bharaNI bhane vRtti me traNa nakSatra kArtika mAsane peAtAnA astagamana pUrvaka ahArAtrine samApta karIne pUrita are che. yA uthanane vistAra pUrva ur3e che. ( assiNI caudasa ahoratte NeM ti, bharaNI paNNarasa ahoratte Nei, kattiyA egaM ahorataM Nei) mA uDela nakSatrobhAM paDeDa azvinI nakSatra zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ E- meme- EER sUryaprajJaptisUtre gamenAhorAtraparisamApakatayA parisaNApayati, tato dvitIyavibhAgasthAn paJcadaza ahorAtrAn dvitIyaM bharaNInakSatraM svayamastaMgamenAhorAtraparisamApakatayA paripUrayati / itthamatra saMkhyAdvayayogo bhavati ekontriNshtsmH| tato'vaziSTamekamahorAtraM tRtIyaM kRttikA nakSatraM svayamastaMgamenAhorAtraparisamApakatayA paripUrayati / evamatra azvinI bharaNo kRttikA ceti trINi nakSatrANi kArtikamAsaM parisamAptimupanayanti / atha pauruSicchAyA pramANaM kathayati-'taMsi ca NaM mAsaMsi solasaaMgulA porisIe chAyAe sUrie aNupariyaTTaI' tasmiMzca khalu mAse SoDazAGgulapauruSyA chAyayA sUrya anuparivattate / tasmin-vicAryamANe varSAkAlasyAntime kArtike mAse khalviti nizcitaM poDazAGgulapauruSyA--poDazAGgulAdhika pauruSyA chAyayA sUryo'nu-pratidivasa parAvarttate, arthAt kArtikamAse prathamAdahorAtrAdArabhya pratidivasamanyAnyamaNDalasaMkrAntyA tathAkathaMcidapi parAvattete yathA tasya kAttikaarthAt svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta kara ke pUrita karatA hai / tadanantara dUsare vibhAga ke paMdraha ahorAtrI ko dUsarA bharaNI nakSatra svayaM astagamana pUrvaka ahorAtra ko pUrNa karate haiM / isa prakAra ye donoM saMkhyA milAne se untIsa ahorAtra hote haiM, tadanantara avaziSTa eka ahorAtra ko tIsarA kRttikA nakSatra svayaM asta hokara pUrita karatA hai| isa prakAra yahAM azvinI, bharaNI evaM kRttikA ye tIna nakSatra kArtika mAsa ko samApta karate haiN| ___aba pauruSI chAyA kA pramANa kahate haiM-(tasi ca NaM mAsaMsi solasa aMgulA porisIe chAyAe sarie aNupariyai) vicAryamANa varSAkAla ke antima kArtikamAsa meM solaha aMgula se kucha adhika pauruSI chAyA se sUrya pratidina parAvarti hotA hai / arthAt kArtika mAsa ke prathama ahorAtra se Arambha karake pratidina anya anya maMDala kI saMkrAnti se jisa kisI prakAra parAvartita varSa kALanA cothA kArtika mAsanA prathama vibhAganA cauda ahorAtrane samApta kare che arthAta svayaM asta thaIne arAtrane samApta kare che. eTale ke svayaM asta thaIne ahorAtrane samApta karIne pUrita kare che. te pachI bIjA vibhAganA paMdara ahorAtrane bIjuM bharaNI nakSatra svayaM astagamana pUrvaka pUrNa kahe che. A rIte beu saMkhyAne meLavavAthI ogaNatrIsa ahorAtra thaI jAya che. te pachI bAkInA eka ahorAtrate trIjuM kRttikA nakSatra svayaM asta thaIne pUrita kare che. A rIta ahIMyAM azvinI bharaNI ane kRtikA e traNanakSatra kArtika mAsane samApta kare che. ve pauruSI chAyAnu prabhA] matAve che-(tasi ca NaM mAsaMsi solasa aMgulA porisIe chAyAe sUrie aNupariyaTai) viyA mAna janA chAti bhAsamA soga AgaLanI pauruSI chAyAthI sUrya dararoja parAvartita thAya che. arthAt kArtika mAsamAM pahelI ahorAtrIthI AraMbhIne dararoja anya anya maMDaLanA saMkramaNathI jematema parAvartita zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 927 mAsasyAntime divase caturaGgulAdhikA tripadA pauruSI bhavet / amumevArtha vivRNoti'tassa NaM mAsassa carime divase tiNi payAI cattAri aMgulAI porisI bhavai' tasya khalu mAsasya carame divase trINi padAni catvAri agulAni pauruSI bhavati / tasya pratipAdyamAnasya kArtikamAsasya khalviti vAkyAlaGkAre carame divase-antime dine trINi padAni-padatrayamitAni catvAri aGgulAni-caturaGgulAdhikatripAdapramANAni pauruSI bhavati-puruSapramANaM bhavati / evamatra caturmAsalakSaNalakSitasya varSAkAlasya prismaaptiryaataa| tato hemantakAlasambandhi praznAna pRcchati gautamaH-'tA hemaMtANaM paDhamaM mAsaM kai NakkhattA gati ?' tAvat hemantAnAM prathamaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ? tAvat punaH praSTukAmo'smi tAvat, hemantAnAM-hemantakAlasya prathamaM mAsaM-mArgazIrSamAsalakSaNaM kati saMkhyakAni-kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi nayanti-svasvasthAstaMgamanenAhorAtra parisamApakatayA taM prathama margazIrSamAsaM parisamAptimupanayantIti bhagavan kathayeti / tato bhagavAnAha-'tA tiNNi hotA hai ki, jisa prakAra uma kArtikamAsa ke antima dina meM cAra aMgula adhika tripadA pauruSI hotI hai| isI kathana ko vistRta rUpa se kahate haiM(tassaNaM mAsassa carime divase tiNi padAI cattAri aMgulAI paurisI bhavaha) isa pratipAdyamAna kArtika mAsa ke antima dina meM tIna pAda arthAt pAdatraya parimita evaM cAra aMgula arthAt cAra aMgula adhika tIna pAda pramANa kI pauruSI hotI hai| arthAt itanA puruSa pramANa hotA hai / isa prakAra yahAM para cAturmAsa lakSaNavAle varSAkAla kI samApti hotI hai| aba hemantakAla saMbaMdhI praznoM ko zrI gautamasvAmI pUchate haiM-(tA hemaMtA NaM paDhamaM mAsaM kai NavattA Neti) he bhagavana hemantakAla kA prathama mAsa jo mArga zIrSa mAsa hai usako kisa nAmavAle evaM kitane nakSatra samApta karate haiM ? so kahie arthAt svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karake usa mArgazIrSa mAsa thAya che, ke je pramANe e kArtika mAsanA chellA divasamAM cAra AMgaLa adhika tripadA pauruSI thAya che. 24thanane viratA235thI 4 -(tassa NaM mAsassa carime divase tiNNipayAI cattAri aMgulAI porimI bhavai) mA pratipAdyamAna ati bhAsanA hisamA traNapAda arthAta pAdatraya parimita ane cAra AMgaLa arthAt cAra AMgaLa adhika traNa pAda pramANunI rUiSI hoya chearthAt eTaluM purUSa pramANa hoya che. A rIte ahIMyAM cAramAsa lakSaNavALA varSAkALanI samApti thAya che. manta saMdhI praznIne zrIgautamasthAbhI pUche ho. (tA hemaMtANaM paDhamaM mAsaM kai NakkhatA Neti) 7 mAvana ! hemanta ANane prathama mAsa mAzISa bhAsa cha tana kayA nAmavALA ane keTalA nakSatra samApta kare che ? te kahe arthAt svaya asta thaIne ahorAtrane samApta karIne e mArgazIrSAsane pUrita kare che? te kaho A pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ 928 sUryaprajJaptisUtre 9 kkhattA ti taM jahA kattiyA rohiNI maggasirA' tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathAkRttikA rohiNI mRgazirA / tAvat zrUyatAM tAvat kRtikA rohiNI saMThANA mRgazirAceti trINi nakSatrANi krameNa svasvasyAstaMgamenAhorAtra parisamApakatayA hemantakAlasya taM prathamaM mArgazIrSamAsaM parisamAptimupanayanti / athaiSAM bhogakAlamAha - 'tA kattiyA Nakkhatte cosa ahora Nei, rohiNI paNNarasa ahorate Nei, maggasirA evaM ahorataM Nei' tAvat kRttikA nakSatraM caturdaza ahorAtrAn nayati, rohiNI paJcadaza ahorAtrAn nayati, saMThANA mRgazirA ekamahorAtraM nayati / tAvaditi atroteSu triSu nakSatreSu prathamaM kRttikA nakSatraM mArgazIrSamAsasya prathamavibhAgasthAna caturdaza ahorAtrAn nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimupanayati / tadanantaraM dvitIyavibhAgasthAn paJcadaza ahorAtrAn dvitIyaM rohiNI nakSatraM svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA samAptimupanayati / evamatro - bhayasaMkhyA melanenaikonatriMzat ahorAtrA : mArgazIrSamAsasya gatA bhavanti / avaziSTaM ko pUrita karate haiM ? vaha Apa kahaIe / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke pra ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate hai - (tA tiNi NakkhattA ti taM jahA kattiyA rohiNI maggasirA) kRttikA, rohiNI evaM bhRgazirA ye tIna nakSatra krama se svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karake hemanta kAlina pahalA mArgazIrSa mAsa ko samApta karate haiM / aba isakA bhogakAla dikhalAte hai - (tA katiyA Nakkhatte cohasa ahorate Nei, rohiNI paNNarasa ahorate Nei, maggasirA ega ahorataM Nei) yahAM para kahe huve tIna nakSatroM meM prathama kRttikA nakSatra mArgazIrSa mAsa ke prathama vibhAga ke caudaha ahorAtra ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta kara ke usa mAsa ko samApti kI aura le jAtA hai / tatpazcAt dUsare vibhAga ke paMdraha ahorAtra ko dUsarA rohiNI nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta kara ke usa ko samApti kI ora le jAtA hai / isa prakAra yahA~ para ye donoM saMkhyA ko joDane se untIsa ahorAtra mArgazrI gautamasvAbhInA praznane sAMlajIne uttaramA zrIbhagavAn De che - ( tA tiSNi kakhattA NeM ti taM jahA kattiyA rohiNI mAggasirA) vRtti rohiNI bhane bhRgazirA me tra nakSatra ubhathI svaya asta thaIne aheorAtrane samApta karIne hemantakALanA pahelA mAzISa mAsane sabhApta hure che. have tenA loga Aja uthana re che. - ( tA kattiyA Nakkhatte codasa ahoratte i rohiNI paNNarasa ahorate Nei, maggasirA ega ahorattaM Nei) aDIMyAM uDevAbhAM Avela traNa nakSatrAmAM paheluM kRtikA nakSatra mAgazara mAsanA prathama vibhAganA cauda ahorAtrane svayaM asta thaIne ahArAtrane samApta karIne e mAsane pUti kare che. te pachI bIjA vibhAganA paMdara aDDArAtrane khIju rahiNI nakSatra svaya' asta thaIe ahArAvane samApta karIne tene samapti tarapha laI jAya che. A rIte zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhUtam 929 cAntimamekamahorAtraM mRgazirAnakSatraM svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA paripUrayati / athAtra sUryasya chAyAnuvartanapramANamAha-'tA taMsi ca NaM mAsaMsi vIsaaMgulaporisIe chAyAe sarie aNupariyaTTai' tAvat tasmiMzca khalu mAse viMzatyaMgulapauruSyA chAyayA sUryo'nuparivarttate / tAvaditi pUrvavata tasmin mArgazIrSamAse khalu viMzatyaMgulapauruSyA-viMzatyagulAdhikapauruSyA chAyayA sUryo'nu-pratidivasaM parAvartate atraitaduktaM bhavati-mArgazIrSamAse prathamAdahorAtrAdArabhya pratidivasamanyAnyamaNDalasaMkramatayA tathAkathamapi parAvartate yathA tasya mArgazIrSamAsasya paryante aSTAGgulAdhikA tripadA chAyA bhavet / amumevArtha spaSTayati-'tassa NaM mAsasya carime divase tiNi payAiM aTTha aMgulAI porisI bhavai' tasya khalu mAsasya carame divase trINi padAni aSTau aGgulAni pauruSI bhavati / tasya pratipAdyamAnasya mArgazIrSamAsasya khalu carame divase-antime dine aSTAMgulAdhikA tripadAtmikA-tripadapramANA pauruSI bhavati / zIrSa mAsa kA hote haiM, zeSa antima eka ahorAtra ko mRgazirA nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karake usako pUrita karate haiM / ava yahA para sUrya kI chAyAnuvartana kA pramANa kahate haiM-(tA taMsi ca NaM mAsaMsi vIsa aMgula porisIe chAyAe sarie aNupariyai) usa mArgazIrSa mAsa meM vIsa aMgula se kucha adhika pauruSI chAyA se sUrya pratidivasa parAvartita hotA hai| yahAM para isa prakAra se hotA haiM-mArgazIrSa mAsa meM prathama ahorAtra se Arambha karake pratidivasa anya anya maMDala meM gamana karake kathaMkatha mAne jisa kisI prakAra parAvartita hotA hai| tathA usa mArgazIrSa mAsa meM ATha aMgula adhika tripadA chAyA hotI hai| isa kathana ko hI spaSTa karate huve bhagavAn kahate haiM-(tassaNaM mAsassa carime divase tiNi payAI aTTa aMgulAI porisI bhavai) isa kathyamAna mArgazIrSa mAsa ke antima dina meM ATha aMgula se adhika tripAda pramANa ahIMyAM A bane saMkhyAne meLavavAthI ogaNatrIsa ahorAtra mArgazIrSa mAsanA thAya che. bAkInA chellA eka divasane mRgazirA nakSatra svayaM asta thaIne harAvIne samApta karIne tene pUrita kare che. have ahIMyAM sUryanI chAyAnuvartananuM pramANa kahe che-(ttA taMsi ca NaM mAsaMsi vIsaMgulaporisIe chAyAe sUrie aNurariyadui se bhAzISa bhAsana vIsa AgaLathI kaMIka vadhAre paurUSI chAyAthI sUrya dararAja parAvartita thAya che. ahIMyAM AvI rIte thAya che. mAgazara mAsamAM prathama ahorAtrIthI AraMbhIne dararoja anya anya maMDaLama gamana karIne kathaMcita prakArathI parAvartita thAya che, e mArgazIrSa mAsamAM ATha AgaLa adhika tripadA pauruSI chAyA thAya che, A kathananeja spaSTa karatAM bhagavAna zrI I cha (tassa NaM mAsassa carime divase tiNNi payAI aTu aMgulAI porisI bhavai) // kazyamAna mAgazara mAsanA chellA divasamAM ATha AMgaLathI vadhAre tripadA pramANunI paurUSI thAya cha. ma pramANe bhAzISa bhAsanI vyavasthA sevAmA Ave che.-(tA hemaMtANe doccaM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ 930 sUryaprajJaptisUtre evaM mArgazIrSamAsasya vyavasthA varttate / 'tA hemaMtANaM doccaM mAsaM kai NakhattA Neti !' tAvat hemantAnAM dvitIya mAsaM kati nakSatrANi nayanti ? tAvat-zrUyatAM tAvat bhagavan , hemantAnAM hemantakAlasya caturmAsaviziSTasya dvitIyaM-pauSamAsalakSaNaM kati saMkhyakAni ki nAmadheyAni ca nakSatrANi nayanti parisamApayantIti kathaya bhagavanniti gautamasya praznaH tato bhagavAn samuttarayati-tA cattAri NakkhattA eti, taM jahA-maggasirA addA puNavvasa puso' tAvat catvAri nakSatrANi nayanti tadyathA mRgazirA ArdrA punarvasu puSyaH / tAvaditi pUrvavat mRgazirA ArdrA punarvasU puSyazceti catvAri nakSatrANi hemantakAlasya dvitIyaM pauSamA nayanti -svasvasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimupanayanti / athaiSAM bhogakramo yathA'tA maggasirA coisa ahoratte Nei adA satta ahoratte Nei puNavasU aTTa ahorate Nei, puso egaM ahorattaM Nei' tAvat mRgazirA caturdaza ahorAtrAn nayati, ArdrA sapta ahorAtrAn nayati, punarvasU aSTau ahorAtrAn nayati, puSyaH ekamahorAtraM nayati / tAvat-atrokteSu catuSu nakSatreSu prathamaM mRgazirAnakSatraM pauSamAsasya prathama vibhAgasthAn caturdaza ahorAtrAn nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimupanayati, tato dvitIyamA - kI pauruSI hotI hai / (tA hemaMtANaM doccaM mAsaM kai NakkhattA gaiti) he bhagavAn cAturmAsa viziSTa hemantakAla ke dUsarA pauSamAsa ko kitanI saMkhyAvAlA evaM kauna nAmavAle nakSatra samApta karate haiM ? so kahie isa prazna ke uttara meM bhagavAna kahate haiM-(tA cattAri NakkhattA aiti taM jahA-maggasirA addA puNavvasU pUso) mRgazirA, ArdrA, punarvasu evaM puSya ye cAra nakSatra hemanta kAla ke dUsare pauSamAsa ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApti kI tarapha le jAkara pUrNa karatA hai| aba isakA bhogakAla kA krama kahate haiM (tA maggasirA codasa ahoratte Nei addA satta ahoratte Nei, puNavvasU aha ahoratteNei, pUso ega ahorattaM Nei) yahAM para kahe hue cAra nakSatroM meM pahalA mRgazirA nakSatra pauSamAsa ke prathama vibhAga ke caudaha ahorAtra ko apane svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karate hue samApti kI tarapha le jAtA hai| tadanantara dUsarA mAsaM kai NakkhattA Ne ti) 3 mavAn yAturmAsa viziSTa mata nA on poSabhAsane keTalA ane kayA nAmanA nakSatra samApta kare che? te Apa kahe A praznanA uttaramAM zrI bhAvAn 4 cheu (tA cattAri NakkhatA aiti taM jahA-maggasirA adA puNavvasU pUso) mRgazirA, Adra, punarvasu ane puSya A cAra nakSatra hemaMtakALanA bIjA piSamAsane svayaM asta thaIne ahorAtrIne samApta karIne mAsane samApti tarapha laI jAya che, have A nakSatrAnA sAnA bhanu 4thana 42 cha.-(tA magasirA codasa ahoraca Nei addA satta ahorate Nei, pugavasU aduahoratte Nei pUso ega ahorattaM Nei) mahIyA 4AmA mAveza cAra nakSatromAM paheluM mRgazirA nakSatra piSamAsanA prathama vibhAganA cauda aherAtrIne zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtagAbhRta ____ 931 nakSatraM pauSamAsasya dvitIyavibhAgasthAn sapta ahorAtrAn nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimupanayati, tadanantaraM tRtIyaM punarvasunakSatraM tRtIyavibhAgasthAn aSTau ahorAtrAn nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimupanayati / evamatra sarvasaMkhyA saMkalanena pauSamAsasya ekonatriMzadahorAtrAH samAptimupagatA bhavanti, avaziSTaM ca antimamekamahorAtraM caturtha puSyanakSatraM nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA paripUrayati, evaM catvAri nakSatrANi pauSamAsaM paripUrayanti / atha sUryasya chAyAnu bartanapramANamAha-'taMsi ca NaM mAsaMsi cauvIsa aMgulaporisIe chAyAe sarie aNupariyaTTai' tasmiMzca khalu mAse caturvizatyaGgulapauruSyA chAyayA sUryo'nuparivarttate / tasmin vicAryamANe pauSamAse khalu caturviMzatyaGgulapauruSyA-caturviMzatyagulAdhikapauruSyA chAyayA sUryo'nupratidivasaM parAvartate, arthAt pauSamAse prathamAdahorAtrAdArabhya pratidivasamanyAnyamaArdrA nakSatra pauSamAsa ke dUsare vibhAga ke sAta ahorAtra ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karake samApti kI tarapha le jAtA hai| tatpazcAta tIsarA punarvasu nakSatra tIsare vibhAga ke ATha ahorAtra ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karate usako samApti kI tarapha le jAtA hai| isa prakAra ye tInoM nakSatroM kA bhogakAla ke dina saMkhyA ko joDane se pauSamAsa ke untIsa ahorAtra samApta hote haiM / avaziSTa antima eka ahorAtra ko cauthA puSya nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karake pUrita karatA hai| isa prakAra cAra nakSatra pauSamAsa ko pUrNa karate haiM / aba sUrya kI chAyAnuvartana kA pramANa dikhalAte haiM (tasi ca NaM mAsaMsi cavIsa aMgulaporisIe chAyAe sUrie aNupariyai) vicAryamAna isa pauSamAsa meM cauvIsa aMgula se kucha adhika pauruSI chAyA se sUrya pratidivasa parAvartita hotA hai, arthAt pauSamAsa ke prathama ahorAtra se Arambha karake pratidina anya anya maMDala ke saMkramaNa se jisa pite asta thaine ahorAtrane samApta karIne samApti tarapha laI jAya che. te pachI bIjuM AdrA nakSatra piSamAsanA bIjA vibhAganA sAta ahorAtrane svayaM asta thaIne aherAtrane samApta karIne samApti tarapha laI jAya che. te pachI trIjuM punarvasu nakSatra trIjA vibhAganA ATha ahorAtrane svayaM asta thaIne ahorAtrane samApta karIne tene samAptinI tarapha sarva jAya che, A rIte A traNe nakSatranA bhaMga kALanA divasanI saMkhyAne meLavavAthI piSamAsanA ogaNatrIsa ahorAtra samApta thAya che. bAkInA eka divasane cevuM puSya nakSatra svayaM asta thaIne ahorAtrane samApta karIne pUrita kare che. A rIte A cAra nakSatra piSamAsane paNa 4re cha. ve sUrya nI chAyAnukta nanu pramANa patA cha.-(taMsi ca mAsasi cauvAlIsa aMgula porisIe chAyAe sUrie aNupariyaTTai) viyAyabhAna poSamAsamA yAvIsa mAMgathI kaMIka vadhAre parUSI chAyAthI sUrya daraja parAvartita thAya che. arthAt poSa mAsanA prathama zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ 932 sUryaprajJaptisUtre tulasaMkramatayA tathAkathazcidapi parAvarttate yathA tasya pauSamAsasya paryavasAne viMzatyazalAdhikAni rekhAsthAni catvAri padAni paurupI bhavediti / tadeva vistRta vivRNoti'tassa NaM mAsassa carime divase lehaTThANi cattAri payAI porisI bhavai' tasya khalu mAsasya carime divase rekhAsthAni catvAri padAni pauruSI bhavati / tasya vicAryamANasya pauSamAsasyAntime divase khalu rekhAsthAni-rekhAnAma pAdAntartinI sImA tatsthAni-tata Arabhya catvAri padAni-padacatuSTaya tulyAni pauruSI bhavati / evaM krameNa pauSamAsaH parisamApto jAtastato mAghamAsaM paricinoti-'tA hemaMtANa tatiya mAsaM kai NakkhattA aiti ?' tAvat hemantAnAM tRtIyaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti / tAvaditi pUrvavat hemantAnAM-hemantakAlasya caturmAsaviziSTasya tRtIyaM mAsaM mAghamAsalakSaNaM kati saMkhyakAni kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi nayantIti bodhaya bhagavan ? tato bhagavAnAha-'tA tiNNi NakkhattA aiti taM jahApusse assesA mahA' tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA puSyaH AzleSA maghA / tAvat zrUyatAmasyottaraM tAvat puSyo'zlepA maghA ceti trINi nakSatrANi tRtIyaM mAghamAsaM nayantikisI prakAra se parAvartita hotA hai| usa pauSa mAsake anta meM vIsa aMgula adhika rekhAstha cAra pAya pauruSI hotI hai| aba isako vistRta rUpa se kahate hai-(tassa NaM mAsassa carime divase lehaTThANi cattAri payAI porisI bhavaI) vicAryamAna pauSa mAsa ke antima divasa meM rekhAstha arthAt pada ke antarvati sImA vahAM se Arambha kara ke cAra pada tulya pauruSI hotI hai / isa prakAra ke krama se pauSa mAsa samApta hotA hai| aba mAgha mAsa saMbaMdhI kathana karate haiM-(tA hemaMtANaM tatiyaM mAsaM kaI NakkhattA Nati) hemantakAlina cAra mAsa meM tIsarA mAgha mAsa ko kitanI saMkhyAvAle evaM kauna nAmavAle nakSatra samApta karate haiM ? uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA tiNi NakkhattA aiti taM jahA pusse assesA mahA) puSya, azleSA evaM maghA ye tIna nakSatra tIsare mAgha mAsa ko ahorAtrathI AraMbha karIne dararoja anya anya maMDaLanA saMkramaNathI je koI prakArathI parAvatita thAya che, e pioSa mAsanA aMtanA divasamAM vIsa AgaLa adhika rekhAstha cAra pAnI pI3SI thAya che. huve mAne vistArapUrva 4 cha,-(tassa NaM mAsassa carime divase lehadrANi cattArI payAI poriso bhavai) piyAyabhAna pauSamAsanA santanA hivasamA remAstha arthAt padanA aMdaranI sImA tyAMthI AraMbha karIne cAra paga tulya pauruSI thAya che. A prakAranA kramathI piSamAsa samApta thAya che. have mAghamAsa saMbaMdhI kathana karavAmAM Ave cha. (tA hemaMtAga tatiya mAsaM kinnkkhtt| aiti) Demanta nA yAra mahInAmamAthI trI mAdha mAsane keTalI saMkhyAvALA ane kayA nAmanA nakSatra samApta kare che? uttaramAM zrI sagavAn De che. (tA tiNi NakkhattA aiti taM jahA pusse assesA mahA) puSya maveSA ane madhA e traNa nakSatra trIjA mAghamAsane svayaM asta thaIne ahorAtrane samApta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 933 svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimupanayanti / eteSAM bhogakAlo yathA'pusse coisa ahoratte Nei, assesA paMcadasa ahorate Nei, mahA egaM ahorattaM Nei' puSyaM caturdaza ahorAtrAn nayati, AzlepA paJcadaza ahorAtrAn nayati, maghA ekamahorAtraM nayati / tepu prathamoktepu triSu nakSatreSu prathamaM puSya nakSatraM mAghamAsasya prathamavibhAgasthAn caturdazAhorAtrAn nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimupanayati / tadanantaraM dvitIyamAzleSAnakSatraM dvitIyavibhAgasthAn paJcadaza ahorAtrAn nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA paripUrayati / evamupabhayasaMkhyA milanena ekonatriMzadahorAtrAH, mAghamAsasya gatA bhavanti, avaziSTaM cAntimamekamahorAtraM tRtIyaM maghA nakSatraM nayati-svasyAstaMgamena parisamAptimupanayati / evamatra mAghamAsaM trINi nakSatrANi paripUrayanti / atha sUryasya chAyAnuvarttanamAha-'taMsi ca NaM mAsaMsi vIsaMgulAe porisIe chAyAe sarie aNusvayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karate samApti ki ora le jAtA hai / ina nakSatroM ke bhogakAla isa prakAra se haiM-(pusse coddasa ahoratte Nei, assesA paMcadasa ahoratte Nei, mahA ega ahoraNei) ina prathama kahe gaye tIna nakSatroM meM pahalA puSya nakSatra mAgha mAsa ke prathama vibhAgastha caudaha ahorAtra ko apane svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karate samApti kI dizA meM le jAtA hai / tadanantara dUsarA azleSA nakSatra dUsare vibhAga ke paMdraha ahorAtra ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta kara ke mAsa ko samApti kI tarasa le jAtA hai / isa prakAra ye donoM saMkhyA ko milAne se untIsa divasa gata hote haiM / avaziSTa antima eka ahorAtra ko tIsarA maghA nakSatra svayaM asta ho kara ahorAtra ko samApta kara ke pUrNa karatA hai / isa prakAra mAgha mAsa ko tIna nakSatra samApta karatA hai| aba sUrya kI chAyAnuvartana ko kahate haiM-'taMsi caNaM mAsaMsi vIsaMgulAe porisIe chAyAe sUrie aNupariyai) isa pratipAdyaazana samAti 126 sa ya che. yA nakSatrAna! so 41 2 pramANe che. (puso codasa ahoratte Nei assessA paMcadasa ahoratte Nei, mahA egaM ahoratte Nei) mA 53ai kahevAmAM Avela traNa nakSatramAM paheluM puSya nakSatra mAghamAsanA pahelA vibhAganA cauda ahorAtrane pote svayaM asta thaIne ahorAtrIne samApta karIne mAsane samApti tarapha laI jAya che. te pachI bIjuM azleSA nakSatra bIjA vibhAganA paMdara ahorA. trane samApta karIne mAsane samApti tarapha laI jAya che, A rIte A bane saMkhyAne meLavavAthI ogaNatrIsa divasa samApta thAya che, chellA eka divasane trIju maghA nakSatra pote asta thaIne chellA eka ahorAtrane samApta karIne pUrita kare che. A rIte mAghamAsane traNa nakSatro samApta kare che. have sUryanI chAyAnuM vartananuM kathana karavAmAM Ave che. (tasi ca NaM mAsaMsi vosaMgulAra porisIe chAyAe sUrie agupariyaTTai) 2 pratipAdyamAna zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ 934 sUryaprajJaptisUtre pariyaTTai' tasmiMzca khalu mAse viMzatyagulayA pauruNyA chAyayA sUryo'nuparivarttate / tasmin pratipAdyamAne mAghamAse khalu viMzatyagulayA pauruSyA - viMzatyaGgulAdhikyayA pauruSyA chAyA sUryo'nu-pratidivasa parAvarttate atraitaduktaM bhavati mAghamAse prathamAdahorAtrAdArabhya pratidinamanyAnyamaNDalasaMkramatayA tathAkathaMcanApi parAvarttate yathA tasya mAghamAsasyAnti me divase aSTAGgulAdhikA tripadA pauruSI bhavet / tadeva kathayati - ' tassa NaM mAsasya carime divasetiNipayAI aTuMgulAI porisI bhavai' tasya khalu mAsasya carame divase trINi padAni aSTau aGgulAni pauruSI bhavati' tasya pratipAdyamAnasya mAghamAsasya khalu carame divasesarvAnti dine aSTAGgulAdhikAni trINi padAni - tat pramANAni paurupI bhavati / evamatrapratipAdyamAnasya vicAro yAtaH / punaH phAlgunamAsaM vicArayati - 'tA hemaMtANaM cautthaM mAsaM kai NakkhattA ti' tAvat hemantAnAM caturtha mAsaM kati nakSatrANi nayanti ? / tAvaditi pUrvavat praznavAcakaH, hemantAnAM - hemantakAlasya caturmAsaviziSTasya kAlasya caturthamantimaM mAsaM phAlgunamAsalakSaNaM kati saMkhyakAni kiM nAmadheyAni nakSatrANi nayanti - taM mAsaM parimAna mAgha mAsa meM vIsa aMgula se kucha adhika pauruSI chAyA se sUrya pratidina parAvartita hotA hai| yahAM para isa prakAra kahA jAtA hai-mAgha mAsa ke prathama ahorAtra se Arambha kara ke prati divasa anya anya maMDala kA saMkramaNa karake kisI prakAra sUrya parAvartita hotA hai| mAgha mAsa ke antima divasa meM ATha aMgula adhika tripadA pauruSI hotI hai vahI kahate haiM - (tarasaNaM mAsassa carime divaseti pAI ahaMgulAI porisI bhavai) pratipAdya mAna usa mAgha mAsa ke antima dina meM tIna pAda evaM ATha aMgula kI pauruSI hotI hai / isa prakAra yahAM para mAgha mAsa kA vicAra kahA gayA hai / aba phAlguna mAsa saMbaMdhI vicAra kahate haiM - (tA hemaMtANaM cautthaM mAsaM kaha kkhattA ti) hemanta kAla kA cAturmAsa kAla kA cauthA antima phAlguna mAsa ko kisa nAmavAle evaM kitane nakSatra samApta karate haiM ? isa prakAra zrI mAghamAsamAM vIsa AMgaLathI kaMI vadhAre pauruSI chAyAthI sUrya pratidina parAvartita thAya che, ahIMyAM A pramANe kahevAya che-mAdhamAsamAM paDelI ahArAtrIthI AraMbha karIne dararoja anya anya maMDaLanu sakramaNa karIne koIpaNa prakArathI parAvartita thAya che. mAdha mAsanA chellA divasamAM ATha AMgaLa adhika tripadA paurUSI hAya che, eja batAve che(tss NaM mAsassa carimeM divase tiSNi payAI ahaMgulAI pArisI bhavai) pratipAdyama nA e mAghamAsanA chellA divasamAM traNa pAda ane ATha AMgaLanI pauruSI hAya che. A rIte ahIMyAM mAghamAsa sabaMdhI vicAra pragaTa karavAmAM Avela che. have phAgaNamAsa saMba MdhI vicAra vAmAM Ave che, (tA hemaMtANaM cautthaM mAsaM kai NakkhattA NeM ti) DebhAMta ajanA cAra mAsa saMbaMdhI cothA antima phAgaNamAsane keTalA ane kayA nAmavALA nakSatra samApta zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___935 saryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam samApayantIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnuttarayati-'tA tiNi NakkhattA aiti, taM jahAmahA puvvA phagguNI uttarAphagguNo' tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI / tAvaditi prAgvat maghA pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI ceti trINi nakSatrANi hemantakAlasyAntima phAlgunamAsaM nayanti-svasvasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimupanayanti / athaiSAM bhogakAlakramo yathA-'maghA Nakkhatte codasa ahorate Nei puvyAphagguNI paNNarasa ahorate Nei uttarAphagguNI egaM ahorattaM Nei' maghA nakSatraM caturdaza ahorAtrAn nayati, pUrvAphAlgunI paJcadaza ahorAtrAn nayati, uttarAphAlgunI ekamahorAtraM nayati / atrokteSu tripu nakSatreSu prathama maghAnakSatra phAlgunamAsasya prathamavibhAgasthAn caturdazAhorAtrAn nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA samAptimupanayati / tadanantaraM dvitIyaM nakSatra pUrvAphAlgunInAmakaM dvitIyavibhAgasthAn pazcadazAhorAtrAn nayatisvasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimupanayati / itthamubhayasaMkhyAsaMkalanenaikonatriMzadahorAtrAH phAlgunamAsasya gatAH bhavanti, avaziSTaM cAntimamekamahorAtraM tRtIyagautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM bhagavAna zrI kahate haiM-(tA tinni NakkhattA aiti, taM jahA-mahA puvAphagguNI uttarAphagguNI) maghA pUrvAphAlgunI evaM uttarAphalgunI ye tIna nakSatra hemanta kAla kA antima phAlguna mAsa ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karate huve mAsa ko samApta karate hai| aba inakA bhoga kAla kA krama dikhalAte haiM-(maghA Nakkhatta coddasa ahoratte Neha, puvvAphagguNI paNNarasa ahoratte Nei uttarAphAraguNI ega ahorattaM Nei) yahAM kahe huye tIna nakSatroM meM pahalA maghA nakSatra phAlguna mAsa kA prathama vibhAgastha caudaha ahorAtra ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta kara ke samApti kI ora le jAtA hai| tatpazcAt dUsarA pUrvAphAggunI nakSatra dUsare vibhAga kA paMdraha ahorAtra ko apane asta gamana pUrvaka ahorAtra ko samApta kara ke samApti kI tarapha le jAtA haiN| isa prakAra donoM saMkhyA ko joDane se phAlguna mAsa kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM bhagavAna zrI kahe che (tA tinni NakkhattA Neti, taM jahA madA puvAphagguNI uttarApharaguNI) bhaghA pUrvAzagunI mane uttarAphAgunI e traNa nakSatra hemaMta kALanA antima phAgaNamAsane svayaM asta thaIne ahorAtrane sabhAta rIne pUrNa 42 cha, huve yA nakSatrAnA lo mokSane matAce cha. (maghA Nakkhatte cAdasaahoratte Nei, pubvAphagguNI paNNarasa ahoratte gei uttarAphagguNI egaM ahorattaM Nei) mahIyai 49sA a nakSatrAmA paDhyu bhavA nakSatra bhAsanA prathama vibhAganA saida aherAtrane svayaM asta thaIne aherAtrane samApta karIne mAsane samApti tarapha laI jAya che, te pachI bIjuM pUrvAphAgunI nakSatra bIjA vibhAganA paMdara ahorAtrane pitAnA astagamana pUrvaka aherAtrane samApti tarapha laI jAya che. A pramANe beu zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre muttarAphAlgunI nakSatraM parisamApayati itthaM trINi nakSatrANi phAlgunamAsaM parisamApayanti / atha chAyA pramANamAha-'taMsi ca NaM mAsaMsi solasa aMgulAI porisIe chAyAe sarie aNupariyaTTai' tasmiMzca khalu mAse poDaza agulAni pauruSyA chAyayA sUryo'nuparivartate / tasmin vicAryamANe hemantakAlasyAntime mAse phAlgunamAse khalu poDaza aGgulAniSoDazAGgulAdhikapauruSyA chAyayA sUryo'nu-pratidivasaM parAvarttate, kimuktaM bhavati / phAlgunamAse prathamAdahorAtrAdArabhya pratidinam anyAnyamaNDalasaMkrAntyA tathAkathazcanApi parAvarttate yathA tasya phAlgunamAsasya paryante caturagulAdhikA tripadA pauruSI bhaveta / tadevAtra vivRNoti-'tassa NaM mAsassa carime divase tiNNi payAI cattAri aMgulAI porisI bhavaDa' tasya khalu mAsasya carame divase trINi padAni catvAri aGgulAni pauruSI bhavati / tasya pratipAdyamAnasya phAlgunamAsasya carame divase-sarvAntime dine catura gulAdhikAni ke untIsa ahorAtra samApta hote haiM / avaziSTa antima eka ahorAtra ko tIsarA uttarAphAggunI nakSatra samApta karatA hai| isa prakAra tIna nakSatra phAlguna mAsa ko samApta karatA hai / aba chAyA pramANa dikhalAte haiM-(taMsi ca gaM mAsaMsi solasaaMmulAI porisIe chAyAe sUrie aNupariyai) isa vicArya mAna hemantakAla ke antima phAlguna mAsa meM solaha aMgula se kucha adhika pauruSI chAyA se sUrya prati dina parivartita hotA hai| kahane kA bhAva yaha hai ki phAlguna mAsa ke prathama ahorAtra se Arambha kara ke pratidina anyaanya maMDala kA saMkramaNa karake kisI bhI prakAra se parAvartita hotA hai / jisa prakAra usa phAlguna mAsa ke paryanta meM cAra aMgula adhika tripadA pauruSI hotI hai usako yahAM para kahatA haiM-(tassa NaM mAsassa carime divase tiSiNa payAiM cattAri aMgulAI porisI bhavai) usa pratipAdyamAna mAsa ke antima dina meM cAra aMgula adhika tIna pAda pauruSI hotI hai arthAt usake tulya pauruSI chAyA hotI saMkhyAne meLavavAthI phAgaNamAsanA ogaNatrIsa ahorAtra samApta thAya che. bAkInI chellI eka ahorAtrIne trIjuM uttarAphAgunI nakSatra samApta kare che. A rIte traNa nakSatro sabhAsane sabhAta 42 cha, ve chAyA prabhAra matAnecha, (taMsi ca NaM mAsaMsi solasa aMgulAI porisIe chAyAe aNupariyaTTai) 2 (kyAyamAna bhantanA chedA samaya mAsamAM seLa AMgaLathI kaMIka vadhAre paurUSI chAyAthI sUrya dararoja parivartita thAya che. kahevAne bhAva e che ke-phAgaNa mAsanI pahelI ahorAtrIthI AraMbha karIne dararoja bIjA bIjA maMDaLanuM saMkramaNa karIne koI paNa rIte parAvartita thAya che. je pramANe phAgaNa mAsanA antamAM cAra AMgaLa adhika tripadA paurUSI thAya che. te ahIMyAM batAvavAmAM sAve cha-(tassa NaM mAsassa carime divase tiSNipayAI cattAri aMgulAI porisI bhAi) se pratipAdyamAna phAgaNamAsanA antima divasamAM cAra AMgaLa adhika traNapAdanI paurUSI hoya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 937 tripadAni pauruSI bhavati - tattulyA pauruSI chAyA bhavati / evaM phAlgunamAsasya parisamAptyA hemantakAlasyApi parisamAptiryAtA / atha grISmakAlasya vyavasthAM kathayati - 'tA gimhANaM paDhamaM mAsaM kai NakkhattA rNeti !" tAvat grISmANAM prathamaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ? tAvat zrUyatAM bhagavantAvad anyadapi praSTavyamasti grISmANAM - grISmakAlasya prathamaM mAsaMcaitramAsalakSaNaM kati saMkhyakAni kiMnAmadheyAni nakSatrANi parisamAptimupanayanti / iti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnuttarayati - 'tA tiSNi NakkhattA rNeti taM jahA - uttarA phagguNI hattho cittA' tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA uttarAphAlgunI hastazcitrA / tAvaditi prAgvat uttarAphAlguna hastazcitrA ceti trINi nakSatrANi grISmakAlasya prathamaM caitramAsaM nayanti-svasvasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA taM caitramAsaM parisamAptimupanayaMti teSAM samayavibhAgo yathA - 'tA uttarAphagguNI codasa ahorate Nei, hattho paNNarasa ahorate i, cittA evaM ahorataM Nei' tAvat uttarAphAlgunI caturdaza ahorAtrAn nayati, hastaH paJcadaza ahorAtrAn nayati citrA ekamahorAtraM nayati / tAvat - tatrokteSu triSu nakSatreSu prathamamuttarA - phAlgunI nakSatraM grISmakAlasya prathamAkhyasya caitramAsasya prathamavibhAgasthAn caturddazAhorAtrAn hai / isa prakAra phAlgunamAsa kI samApti pUrvaka hemantakAla bhI samApta hotA hai / aba grISmakAla kI vyavasthA ko kahate haiM (tA gimhA NaM paDhamaM mAsaM kai NakkhattA rNeti ) grISmakAla kA pahalA caitramAsa ko kitanI saMkhyA vAle evaM kauna nAma vAle nakSatra samApta karatA hai ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn uttara dete haiM - (tA tiNiNa NakkhattA rNeti taM jahA - uttarAphagguNI hattho cittA) uttarAphAlgunI hasta evaM citrA ye tIna nakSatra grISmakAla kA pahalA caitra mAsa ko svayaM asta hokara ahorAtra ko parisamApta karake usa caitra mAsa ko samApti tarapha le jAtA hai| usakA samaya vibhAga isa prakAra hai - ( tA uttarAphagguNI coisa ahorate Nei, hatyo paNNarasa ahorate Nei, cittA evaM ahorantaM Nei) ina pUrvokta tIna nakSatroM meM arthAt tenA kharekhara paurUSI chAyA hoya che. A rIte phAgaNa mAsanI samApti pR hemantakALa paNa samApta thAya che. have grISma kALanI vyavasthAnuM kathana kare che. (tA gahmANaM paDhamaM mAsaM kai NakkhattA NeM ti) zrI bhaDANanA pahelA caitrabhAsane DeMTalI saMkhyAvAjA ane kyA nAmanA nakSatrA samApta kare che? A pramANe zrI gautamasvAmInA praznane sAMbhajiine zrIbhagavAn uttara Ape che, (tA tiNNi NakkhattA Neti taM jahA uttarAphagguNI hattho cittA) uttarAjhahagunI hasta bhane yitrA se trAgu nakSatro grISma ajanA paDelA caitramAsane svayaM asta thaI ne aheArAtrane pari samApta karIne e caitra mAsane samApti tara saha laya che teno samaya vibhAga yA pramANe che. - ( tA uttarAphagguNI coisa aho teNe, hattho paNNarasa ahorAtte Nei, cittA egaM ahorataM Nei) mA pUrvoktatrayu nakSatromAM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisatre 1 nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA tAnahorAtrAn parisamAptimupanayati / tadanantaraM dvitIyaM hastanakSatraM khalu dvitIyavibhAgasthAn paJcadazAhorAtrAn nayati-svasyAstaMgamenAhorAtra parisamApakatayA parisamAptimupanayati / evamatrobhayasaMkhyA melanena caitramAsasyaikonatriMzadahorAtrAH gatAH bhavanti / avaziSTaM cAntimamekamahorAtraM citrAnakSatraM nayatisvasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimupanayati / evamahorAtra vyavasthA muktvA samprati sUryasya chAyAnuvarttanamAha - 'taMsi ca NaM mAsaMsi duvAlasa aMgulaporisIe chAyAe sUrae aNupariyaha' tasmitha khalu mAse dvAdazAGgulapauruSyA chAyayA sUryo'nuparivarttate / tasmin vicAryamANe grISmakAlasya prathame caitramAse khalu dvAdazAGgulapauruSyA - dvAdazAGguarunylever chAyA sUryo'nupratidivasa parAvarttate / atraitaduktaM bhavati tasmina caitramAse prathamAdahorAtrAdArabhya pratidivasamanyAnyamaNDalasaMkramatayA tathAkathamapi parAvarttate pahalA uttarAphAlgunI nakSatra grISma kAla kA pahalA vibhAga kA caudaha aho - rAtra ko svayaM astagamanapUrvaka ahorAtra ko samApta kara ke samApti kI tarapha le jAtA hai / tatpazcAt dUsarA hasta nakSatra dUsare vibhAga ke pandraha aho - rAtra ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta kara ke samApti kI tarapha le jAtA hai / ye donoM saMkhyA ko joDane se caitra mAsa ke untIsa ahorAtra samApta hotA hai zeSa antima eka ahorAtra ko citrA nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karake mahIne ko samApti kI tarapha le jAtA hai| isa prakAra ahorAtra kI vyavasthA kaha kara ke aba sUrya kI chAyAnuvartana kahate haiM- (tasi caNaM mAsaMsi dubAlasaaMgulaporisIe chAyAe sUrie aNupariyahai) vicArya mANa grISma kAla kA pahalA caitra mAsa meM bAraha aMgula se kucha adhika pauruSI chAyA se sUrya pratidina parAvartita hotA hai| yahAM para isa prakAra kahA jAtA haiusa caitra mAsa meM prathama ahorAtra se Arambha kara ke pratidivasa anyaanya pahelu' uttarAphAlgunI nakSatra grISmakALanA pahelA vibhAganA cauda aDeArAtrane svaya' asta gamana pUrNAMka ahArAtrane samApta karIne samAptinI tarapha laI jAya che. te pachI khIju hasta nakSatra khIjA vibhAganA paMdara aheArAtrane svayaM asta thaI ne aheArAtrIne samAsa karIne mAsane samAptinI tarapha laI jAya che. A banne saMkhyAne meLavavAthI caitra mAsanA egaNutrIsa divase samApta thAya che. bAkInA chellA eka aheArAtrane citrA nakSatra svaya' asta thaine aheArAtrane samApti tarapha laI jAya che. A pramANe aheArAtranI vyavasthA kahIne have sUryanI chAyAnuvartana uDe che - ( taMsi ca NaM mAsaMsi duvAlasaa gulapArasIpa chAyAe sUrie aNupariyaTTai) viyArthamAna zrISya ajanA paDelA caitra bhAsabhAM mAra bhAMgajadhI 19 vadhAre paurUSI chAyAthI sUrya dararAja parAvartita thAya che. ahIMyAM A pramANe kahevAmAM Ave che. e caitra mAsamAM pahelI ahArAtrIthI AraMbha karIne dararoja bIjA khIjA 938 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazama prAbhRtaprAbhRtam 939 yathA tasya caitramAsasyAntime divase sampUrNA tripadA pauruSI bhavet / tadeva kathayati-'tassa NaM mAsassa carime divase lehaTThAI ya tiNNi payAI porisI bhavai' tasya khalu mAsasya carame divase rekhAsthAni ca tripadAni pauruSI bhavati / tasya vicAryamANasya caitramAsalakSaNasya khalviti vAkyAlaMkAre carame divase antime dine rekhAsthAni-pAdaparyantavartinI sImArekhA kathyate tat sthAni-tata Arabhya pravRttAni trINi padAni-pAdatrayamitAni pauruSI bhavati-tattulyaM pauruSi-chAyA pramANaM bhavati / evaM caitramAsasya vyavasthAM zrutvA vaizAkhamAsasya vyavasthAM pRcchati-'tA gimhANaM vitiyaM mAsaM kai NakkhattA aiti !' tAvat grISmANAM dvitIyaM mAsaM kati nakSatrANi nayanti ? / tAvaditi prAgvat-grISmANAM grISmakAlasya dvitIya mAsa-vaizAkhamAsaM kati saMkhyakAni kiMnAmadheyAni ca nakSatrANi nayanti ?-parisamApayantIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnuttarayati-'tA tiNNi NakkhattA aiti taM jahA cittA sAI visAhA' tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA citrA svAtI vizAkhA / tAvaditi pUrvavat citrA svAtI vizAkhA ceti trINi nakSatrANi vaizAkhamAsaM nayanti-svasyAstaMgamemaMDala ke saMkramaNa se sUrya jisa kisI prakAra parAvartita hotA hai / jaise usa caitra mAsa ke antima dina meM saMpUrNa tripadA pauruSI hotI hai usIko kahate haiM(tassa NaM mAsassa carime divase leiTThAI tiNNi payAI porisI bhavai) vicArya mAna caitra mAsa ke antima dina meM rekhAstha-pAda paryantavartinI sImA ko rekhA kahate haiM vahAM se AraMbha kara ke pravRtta tIna pAda parimita pauruSI hotI hai| arthAt usake samAna pauruSI-chAyA pramANa hotA hai / isa prakAra caitra mAsa kI vyavasthA ko sunakara ke vaizAkha mAsa kI vyavasthA ke viSaya meM pUchate haiM-(tA gimhANaM bitiyaM mAsa kai NakvattA NeMti) grISmakAla ke dUsarA vaizAkha mAsa ko kitanI saMkhyAvAle tathA kisa nAma vAle nakSatra samApta karate haiM ? isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA tiNNi NakkhattA aiti taM jahA cittA sAI visAhA) citrA, svAtI maMDaLanA saMkramaNathI je kaI prakArathI parAvartita thAya che, jema caitramAsanA chellA divasamAM sapU tripahA pau3SI DAya che. te4 matAve che. (tassa gaM mAsassa carime divase lehavAI tiNi payAI porisI bhavaI) viyAyamAna thaitramAsanA chedA hivasamA 24Astha-pAI sabhIpastha sImAne rekhA kahe che. tyAMthI AraMbha karIne pravRtta traNa pAda pramANa paurUSI thAya che. arthAt tenA samAna paurUSI chAyAnuM pramANa thAya che. A pramANe caitramAsanI vyavasthAne sAmagIna vai|| bhAsanI vyavasthAnA sadhamA pUchavAmAM Ave che. (tA gimhANaM bitiyaM mAsa kai NakkhattA NettiM) zrImAna Milan vaizAmAsane 2jI sadhyAvA. ane yA nAmanA nakSatra samApta kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrImAvAn 4 cha-(tA tiNNi NakkhattA Neti tajahA cittA sAI visAhA) citrA mAtA zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ 940 sUryaprakSaptisUtre nAhorAtraparisamApakatayA taM vaizAkhamAsaM paripUrayanti / athaiSAM paripUrtikrame bhogakramo yathA-'tA cittA codasa ahoratte Nei, sAI paNNarasa ahoratte Nei, visAhA ega ahorattaM Nei' tAvat citrA caturdaza ahorAtrAn nayati svAtI paJcadaza ahorAtrAn nayati, vizAkhA ekamahorAtraM nayati / tAvat-tatrokteSu triSu nakSatreSu prathamaM citrA nakSatraM vaizAkhamAsasya prathamavibhAgasthAn caturdaza ahorAtrAn nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA paripUrayati / tadanantaraM dvitIyavibhAgasthAn paJcadaza ahorAtrAn dvitIyaM svAtinakSatraM nayatisvasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA tAnahorAtrAn paripUrayati / evamatrobhayasaMkhyAmelanena vaizAkhamAsasya ekonatriMzadahorAtrAH gatAH bhavanti / avaziSTaM cAntimamekamahorAtraM tRtIyavibhAgasthaM tRtIyaM vizAkhAnakSatraM nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA paripUrayati / itthamatra vaizAkhamAsaM trINi nakSatrANi parisamAptimupanayantIti / atha evaM vizAkhA ye tIna nakSatra vaizAkha mAsa ko apane asta gamana se ahorAtra ko samApta kara ke usa vaizAkha mAsa ko pUrA karate haiM / aba inake paripUrti kAla ke bhoga krama kahate haiM-(tA cittA coddasa ahoratte Nei, sAI paNNarasa ahoratte Nei, visAhA egaM ahorattaM Nei) una kathita tIna nakSatroM meM pahalA citrA nakSatra vaizAkha mAsa ke prathama vibhAga ke caudaha ahorAtra ko svayaM asta gamana pUrvaka ahorAtra ko samApta kara ke una ahorAtroM ko pUrita karate haiN| dUsare vibhAga kA vaizAkha mAsa ke paMdraha ahorAtra ko svAti nakSatra svayaM astagamanapUrvaka samApta karate haiN| isa prakAra ye donoM saMkhyA ko joDane se vaizAkha mAsa ke untIsa ahorAtra gata hote haiM / avaziSTa antima eka ahorAtra ko tIsare vibhAga ke tIsarA vizAkhA nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta kara ke pUrita karate haiM / isa prakAra yahAM para vaizAkha mAsa ko tIna nakSatra parisamApta karate haiN| ane vizAkhA A traNa nakSatra vaizAkha mAsane pitAnA astagamanathI aherAtrane samApta karIne vaizAkha mAsane pUrNa kare che, have temanI paripUti kALane bhegakrama kahe che(taa cittA codasa ahoratte Nei, sAi paNNarasa ahoratte Nei, visAhA egaM ahorAttaM Nei) A kahelA traNa nakSatramAM paheluM citrA nakSatra vaizAkha mAsanA pahelA vibhAganA cauda ahorAtrane svayaM asta gamana pUrvaka ahorAtrane samApta karIne e aherAtrane parita kare che. svAtI nakSatra vaizAkha mAsanA bIjA vibhAganA paMdara ahorAtrane samApta karIne pitAnA asta gamana pUrvaka pUti kare che. A pramANe A bane saMkhyAne meLavavAthI vaizAkha mAsanA ogaNatrIsa aherAtra samApta thAya che. bAkInA chellA eka aherAtrane trIjA vibhAganuM trIju vizAkhA nakSatra svayaM arata thaIne ahorAtrane samApta karIne pUrita kare che. A rIte ahIMyA vaizAkha mAsane traNa nakSatra samApta kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazama prAbhRtaprAbhRtam 941 sUryasya chAyAnuvartanapramANamAha-'tasi ca NaM mAsaMsi aTuMgulAe porisIe chAyAe sarie aNupariyaTTai' tasmiMzca khalu mAse aSTAMgulayA pauruSyA chAyayA sUryo'nuparivartate / tasmin vicAryamANe grISmakAlasya dvitIye vaizAkhamAse khalu aSTAGgulayA-aSTAGgulAdhikyA pauruSyA chAyayA sUryo'nu-pratidivasaM parAvarttate / arthAt tasmin vaizAkhamAse prathamAdahorAtrAdArabhya pratidivasaM anyAnyamaNDalasaMkrAntyA tathAkathaJcidapi parAvarttate yathA tasya vaizAkhamAsasya paryante aSTAgulAdhikA dvipadA pauruSI bhavet / etadeva parisphoTayati-'tassa gaM mAsassa carime divase do payAI aTTha aMgulAI porisI bhavaI' tasya khalu mAsasya carame divase dve pade aSTau agulAni pauruSI bhavati / tasya vicAryamANasya vaizAkhamAsya khalu carame divase-antime dine dve pade aSTau aGgulAni-aSTAGgulAdhikAni pAdadvayamitAni pauruSI bhavati / evamatra vaizAkhamAsasya vicAraH paryavasitaH / atha jyeSThamAsa vivRNoti-'tA gimhANaM tatiyaM mAsaM kai NakkhattA aiti' tAvat grISmANAM tRtIyaM mAsaM aba sUrya ke chAyAnuvartana kA pramANa ko kahate haiM-(taMsi ca NaM mAsaMsi aTuMgulAe porisIe chAyAe sUrie aNupariyai) usa mAsa meM ATha aMgula kI pauruSI hotI hai / arthAt vicAryamAna grISma kAla ke dUsare vaizAkha mAsa meM ATha aMgula pauruSI chAyA se sUrya prati divasa anya anya saMkrAnti se jisa kisI prakAra parAvartita hotA hai, usa vaizAkha mAsa ke paryanta meM ATha aMgula adhika vipadA pauruSI hotI haiM usako spaSTa karate haiM-(tassa NaM mAsassa carime divase do payAI aTuMgulAI porisI bhavai) vicAryamAna vaizAkha mAsa ke anta ke dina meM do pAda evaM ATha aMgula arthAt ATha aMgula adhika do pAda kI pauruSI hotI hai| isa prakAra yahAM para vaizAkha mAsa saMbaMdhI vicAra samApta huvA hai / aba jyeSTha mAsa viSayaka kathana karate haiM-(tA gimhANaM tatiyaM mAsaM kai NakkhattA aiti) grISmakAla ke cAra mAsa samaya meM tIsarA jyeSTha mAsa ve sUrya nai chAyAnuvartana prabhA matAva cha.-(taMsi ca NaM mAsaMsi aTuMgulAe pArisIe chAyAe sUrie aNupariyaTTai) samAsanI 2416 minnI pAthI chAyA haya cha, arthAt vicAryamAna zrImakALanA bIjA vaizAkha mAsamAM ATha AMgaLanI paurUSI chAyAmAM sUrya dararoja bIjA bIjA maMDaLanA saMkramaNathI koI paNa prakArathI parAvartita thAya che. e vaizAkha mAsanA aMtamAM ATha AMgaLa adhika dvipadA paurUSI hoya che, tene spaSTa karate u cha-(tassa Na mAsassa carime divase do payAiM agulAI porisI bhavai) viyAyabhAna vaizAkha mAsanA aMtanA divasamAM be pAda ane ATha AMgaLa arthAta ATha AMgaLa adhika be pAdanI paurUSI thAya che. A rIte ahIMyAM vaizAkhamAsa saMbaMdhI kathana samApta thAya che. 23 bhAsana samayamA 4thana 42vAmAM Ave che. (tA gimhANaM tatiyaM mAsa kai NakkhattA Neti) zrIbha janA yA2 bhAsana samayamA alon orye bhAsane yA nAmA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ 942 sUryaprakSaptisUtre kati nakSatrANi nayanti / tAvaditi pUrvavat grISmANAM-grISmakAlasya-caturmAsaviziSTasya samayasya tRtIyaM jyeSTamAsalakSaNaM kati saMkhyakAni kinAmadheyAni ca nakSatrANi nayantiparisamApti madhigamayanti / iti gautamosyoktiM zrutvA bhagavAnuttarayati yathA-'tA tiNNi NakkhattA aiti taM jahA-visAhA aNurAhA jeTTAmUlo' tAvat trINi nakSatrANi nayanti, tadyathA vizAkhA anurAdhA jyeSThAmUlaH / tAvat-zrUyatAmasya vivaraNaM tAvat vizAkhA anurAdhA jyeSThAmUlaH ceti trINi nakSatrANi taM jyeSThamAsaM nayanti-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimadhigamayanti / athaiSAM bhogakramaparimANaM yathA-'tA visAhA codasa ahoratte Nei aNurAhA paNNarasa ahoratte Nei, jeTTAmUlaM ega ahorattaM Nei' tAvat vizAkhA caturdaza ahorAtrAn nayati, anurAdhA paJcadaza ahorAtrAn nayati, jyeSThAmUlam ekamahorAtraM nayati / tAvat-tatrokteSu triSu nakSatreSu prathamaM vizAkhAnakSatraM jyeSThamAsasya prathamavibhAgasthAn caturdaza ahorAtrAn nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimadhigamayati / tadanantaraM dvitIyavibhAgasthAn pazcadaza ahorAtrAn dvitIyam anurAdhAnakSatraM nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA tAnahorAtrAn parisamAptimadhigamayati / evako kisa nAmavAle evaM kitane nakSatra samApta karate haiM ? isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara ke uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA tiNNi NakkhattA gati taM jahA visAhA aNurAhA jeTThAmUlo) vizAkhA anurAdhA evaM jyeSThAmUla ye tIna nakSatra usa jyeSTha mAsa ko apane asta gamana pUrvaka ahorAtra ko samApta kara ke pUrita karate haiN| aba isakA bhoga kAla ke krama kA parimANa dikhalAte haiM-(tA visAhA coddasa ahoratte Nei aNurAhA paNNarasa ahoratte Nei, jeTThAmUlaM ega ahoratta i) ina tIna nakSatroM meM pahalA vizAkhA nakSatra jyeSTha mAsa ke prathama vibhAga ke caudaha ahorAtra ko svayaM astagamanapUrvaka ahorAtra ko samApta kara ke mAsa ko samApti prApta karAtA hai| tatpazcAt dUsare vibhAga ke paMdraha ahorAtra ko dUsarA anurAdhA nakSatra jyeSTha mAsa ke dUsare vibhAga ke paMdraha ahorAtra ko svayaM asta hokara ahoane keTalA nakSatra samApta kare che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramA zrIbhagavAn 4 cha.-(tA tigi NakkhattA aiti taM jahA-visAhA aNurAhA jedvA mUlo) vizamA anurAdhA mane ye 4 // bhUNa 2 nakSatrI se 28 bhAsane potAnA masta gamana pUrvaka aherAtrane samApta karIne pUrita kare che. have AnA bhega kALanA kamanuM paribha 55 matAve che. (tA visAhA codasa ahoratte Nei, aNurAhA paNNarasa ahoratte Nei jedrA mUlaM / gaM ahorataM gei) 0 RNa nakSatramA paTu vizamA nakSatra 29 mAsanA pahelA vibhAganA cauda ahorAtrane pitAnA asta gamana pUrvaka ahorAtrane samApta karIne mAsane samApta kare che. te pachI bIjA vibhAganA paMdara zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikATIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazama prAbhRtaprAbhRtam 943 matra jyeSThamAsasyobhayasaMkhyAmelanena ekonatriMzadahorAtrAH gatAH bhavanti / avaziSTazcAntimamekamahorAtraM tRtIyaM jyeSThAmUlAkhyaM nakSatraM nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA tamekamahorAtraM parisamAptimadhigamayati / itthamatra jyaiSThamAsaM trINi nakSatrANi parisamAptimadhigamayanti / atha sUryasya chAyAnuvartanapramANamAha-'taMsi ca NaM mAsaMsi cauraMgula porisIe chAyAe sarie aNupariyaTTai' tasmiMzca khalu mAse caturagulapauruSyA chAyayA sUryo'nuparivarttate / tasmin vicAryamANe jeSThamAse khalviti vAkyAlaGkAre caturaGgulapauruSyA-caturaGgulAdhikyA pauruSyA chAyayA sUryo'nu-pratidivasaM parAvarttate / arthAt tasmin jyaiSThamAse prathamAdahorAtrAdArabhya pratidivasamanyAnyamaNDalasaMkramatayA tathA kathacidapi parAvartate yathA tasya jyaiSThamAsasya paryante caturaGgulAdhikA dvipadA pauruSI bhavet / etadeva vistRtaM vivRNoti-'tassa NaM mAsassa carime divase do payANi ya cattAri rAtra ko samApta kara ke mAsa ko samApta karatA hai| isa prakAra jyeSThamAsa kI ye donoM saMkhyA ko joDane se untIsa ahorAtra samApta hote haiN| tathA zeSa antima eka ahorAtra ko tIsarA jyeSThAmUla nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta kara ke usa eka ahorAtra ko samApta karatA hai / isa prakAra jyeSTha mAsa ko tIna nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samAptata kara ke usa ukta jyeSTha mAsa ko parisamApta karatA hai| aba sUrya kA chAyAnuvartana kA pramANa karate haiM-(taMsi ca NaM mAsaMsi cauraMgulaporisIe chAyAe sarie aNupariyai) vicAryamAna jyeSTha mAsa meM cAra aMgula adhika poriSI chAyA se sUrya pratidivasa parAvartita hotA hai| arthAt usa jyeSTamAsa meM prathama ahorAtra se AraMbha karake pratidina anya anya maMDala ke saMkramaNa se jisa kisI prakAra sUrya parAvartita hotA hai / jisa prakAra usa jyeSThAmAsa ke paryanta meM cAra aMgula adhika dvipadA pauruSI hotI hai, isI ko aba vistAra pUrvaka varNana ahorAtrane bIjuM anurAdhA nakSatra svayaM asta thaIne ahorAtrane samApta karIne samApta kare che. A rIte jeTha mAsanI A bane saMkhyAne meLavavAthI ogaNatrIsa ahorAtra samApta thAya che. tathA bAkInA chellA eka ahorAtrane trIjuM yeSThA mUla nakSatra pite asta thaIne ahorAtrane samApta karIne e eka ahorAtrane samApta kare che. A rIte jeTha mAsane traNa nakSatra svayaM asta thaIne ahorAtrane parisamApta kare che. have sUrya nI chAyAnukta nanu pramANa mA cha, (tasi ca NaM mAsaMsi cauraMgulapArisIe chAyAe sUrie aNupariyaTTai) viyAyabhAna 8 bhAsabhA yA2 mA madhira pau3SI chAyAthI sUrya dararoja parAvartita thAya che. arthAt jeTha mAsamAM pahelA ahorAtrathI AraMbha karIne dararoja bIjA bIjA maMDaLanA saMkramaNathI kaI paNa prakArathI sUrya parAvartita thAya che. jema e jeTha mAsanA aMtamAM cAra AMgaLa adhika dvipadA paurUSI hoya che. tene ja have zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ 944 sUryaprajJaptisUtre aMgulAI porisI bhavai' tasya khalu mAsasya carame divase dve pade catvAri aGgulAni pauruSI bhavati / tasya vicAryamANasya jyaiSThamAsasya carame divase-sarvAntime dine dve pade catvAri agulAni-caturagulAdhikAni padadvayamitAni tattulyAni pauruSI bhavati-tat pramANA pauruSI bhavatIti / evamatra grISmakAlasya tRtIyamAsalakSaNasya jyeSThamAsasya vicAraH parisamApto yAtaH / samprati caturthamASADhamAsaM pRcchati-'tA gimhANaM cautthaM mAsaM kai NakkhattA Neti' tAvat grISmANAM caturthamAsaM kati nakSatrANi nayanti / tAvat-antimamAsasambandhi vicAraM kathaya tAvat bhagavan ? grISmANAM-grISmakAlasya caturtha mAsaM jyaiSThamAsalakSaNaM kati saMkhyakAni kiMnAmadheyAni nakSatrANi nayanti-parisamAptimadhigamayantIti kathaya kRpayA bhagavanniti gautamasya prazna zrutvA bhagavAnuttarayati-tA tiNNi NakkhattA aiti taM jahA mUlo puvAsADhA uttarAsADhA' tAvat trINinakSatrANi nayanti tadyathA-mUlaM pUrvASADhA uttarASADhA ceti trINinakSatrANi grISmakAlasyAtimamASADhamAsaM nayanti-svasyAtaMgamekarate haiM-(tassa NaM mAsassa carime divase do payANi ya cattAri aMgulAI porisI bhavai) vicAryamAna jyeSThamAsa ke sarvAntima dina meM do pAda evaM cAra aMgula arthAt cAra aMgula adhika do pAda parimita pauruSI hotI hai, arthAt itane pramANa kI pauruSI hotI hai| isa prakAra grISma kAlina tIsarA jo jyeSTha mAsa hai una ke saMbaMdha kA vicAra samApta huvaa| __ aba cauthA ASADha mAsa ke viSaya meM prazna karate haiM (tA gimhANaM cautthaM mAsaM kai NakkhattA aiti) grISmakAla ke caturtha jo aSADha mAsa hai usa ko kisa nAma ke evaM kitane nakSatra samApta karate haiM so he bhagavAn kRpAkara ke kaheM isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakarake uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA tiNNi NakkhattA aiti taM jahA- mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA) mUla pUrvASADhA evaM uttaraSADhA evaM ye tIna nakSatra grISmavistAra 54 matAve. cha. (tassa NaM mAsassa carime divase do payANi ya cattAri aMgulAI porisI bhavai) piyA mAna 4 bhAsanA chedA sabhA meM pAI bhane yA2 mA arthAta cAra AMgaLa adhika be pAda pramANanI paurUSI hoya che. arthAt eTalA pramANanI piraSI hoya che. A pramANe grISmakALane trIje je jeThamAsa che tenA saMbaMdhanuM kathana ahIMyAM samApta thayuM. huve yAthA aSADha mAsanA samayamA prazna pUche che-(tA gimhANaM cautthaM mAsaM kai NakkhattA Neti) zrIbha AnA yA mAu bhAsane yA nAmavANa mane yA nakSatra samApta kare che? te zrIbhagavAna Apa kRpA karIne kaho A pramANe zrI gautamasvAmInA praznAne sAjAne uttaramA zrImAn 4 cha-(tA tiNNi NakkhattA Nati ta jahA mUlo puvvAsADhA uttarAsADhA) bhUga, pUrvASADhA bhane uttarASADhA satra nakSatrI zrIma zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtamAbhRtam nAhorAtraparisamApakatayA nayanti-parisamAptimupanayaMti / athaiSAM samayabhogakramo yathA'tA mUlo codasa ahoratte Nei, puvvAsADhA paNNarasa ahorate Nei, uttarAsADhA egaM ahorattaM Nei' tAvat mUlaM caturdaza ahorAtrAn nayati pUrvASADhA paJcadaza ahorAtrAn nayati, uttarASADhA ekamahorAtraM nayati / tAvat-tatrokteSu triSu nakSatreSu prathamaM mUlanakSatraM tasya caturthasyASADhamAsasya prathamavibhAgasthAn catuddezAhorAtrAn nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA paripUrayati / tadanantaraM dvitIyavibhAgasthAn paJcadazamahorAtrAn dvitIya pUrvASADhAnakSatraM nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA paripUrayati / evamatrobhayasaMkhyAmelanena ASADhamAsasya ekonatriMzadahorAtrAH parisamAptiM gatA bhavanti / avaziSTaM cAntimamekamahorAtraM tRtIyamuttarASADhAnakSatraM nayati-svasyAstaMgamenAhorAtraparisamApakatayA parisamAptimadhigamayati / evamASADhamAsaM trINi nakSatrANi parisamAptimadhigamayantIti / atha sUryasya chAyAnuvartanamAha-'taMsi ca NaM mAsaMsi vaTTAe samacauraMsasaMThiyAe NaggodhaparimaMDalAe sakAyamaNuraMgiNIe chAyAe sUrie aNupariyaTTai' tasmiMzca khalu mAse vRttayA samacaturasrakAla ke antima aSADhamAsa ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karake mAsa ko parisamApta karate hai| aba inake bhogakAla kA krama kahate hai-(tA mUlo codasa ahoratte Nei, putvAsADhA paNNarasa ahoratte Nei, uttarAsADhA egaM ahorattaM Nei) ina pUrvokta tIna nakSatroM meM pahalA mUla nakSatra usa cauthA ASADha mAsa ke prathama vibhAga ke caudaha ahorAtra ko svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karake pUrNa karatA hai| tatpazcAt dUsare vibhaga ke paMdraha ahorAtra ko dUsarA pUrvASADhA nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra samApta karake pUrNa karatA hai| isa prakAra yahAM donoM saMkhyA ko joDane se ASADha mAsa ke untIsa divasa parisamApta hotA haiN| zeSa antima eka ahorAtra ko tIsarA uttarASADhA nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko pUrA karake parisamApti ko prApta karAtA hai / aba sUrya kI chAyAnuvartana dikhalAte haiM-(taMsi ca NaM mAsaMsi vaDAe kALanA chelA aSADha mAsane samApta kare che, have temanA bhaMga kALano kama batAve che.(taa mUlo cAhasa ahoratte Nei, puvAsADhA paNNarasa ahoratte Nei, uttarAsADhA egaM ahorattaM Nei) mA pUrvarita traya nakSatrAmA paDe bhUla nakSatra me yAthA bhAsana pahelA vibhAganA cauda divasene svayaM asta gamana pUrvaka ahorAtrane samApta kare che. te pachI bIjA vibhAganA paMdara ahorAtrIne bIjuM pUrvASADhA nakSatra svayaM asta thaIne ahorAtrIne samApta karIne pUrNa kare che. e rIte beu saMkhyAne joDavAthI aSADha mAsanA egagaNatrIsa divaso samApta thAya che. zeSa antanA eka divasane trIju uttarASADhA nakSatra svayaM asta thaIne aherAtrIne pUrNa karIne mAsane parisamApti pUrvaka pUrti kare che. sUryanI chAyAnutana matAva che. (tA taMsi ca NaM mAsaMsi vaTTAe samacauraMsarsaThiyAe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ 946 sUryaprajJaptisUtre 1 -tata saMsthitayA nyagrodhaparimaNDalayA sakAyamanuraJjinyA chAyayA sUryo'nuparivarttate / tasmin vicAryamANe caturthe ASADhamAse khalu vRttayA - vRttAkArayA samacaturasrasaMsthitayA nyagrodhaparimaNDalayA - nivi uvaTavRkSasya sa ghanAvRttAkArA chAyA bhavati tadvat maNDalAkArasaMsthitayA chAyayA sakAyamanuraJjinyA - sakAyavastu prakAzakAriNyA chAyayA sUryo'nu-pratidivasa parAvarttate / atraitadukaM bhavati khalvASADhamAse prathamAdahorAtrAdArabhya pratidivasamanyAnmaDalasaMkrAntyA tathAkathaJcidapi parAvarttate yathA tasyASADhamAsasyAnti me dine dvipadAdhikA pauruSI bhavet / etadeva parisphoTayati- 'tassa NaM mAsassa carime divase lehaDAI do payAI porisI bhavai' tasya khalu mAsasya carame divase rekhAsthAni dve pAde pauruSI bhavati / tasya vicAryamANasyAnti dine rekhA sthAni - pAdaparyantavarttinI sImArekhA kathyate tat sthAni rekhA sthAni-ta Arabhya dve pade - pAdadvayaparimitA pauruSI - puruSapramANA chAyA bhavati - ASADhamAsasyAntime divase pAdaparimitA pauruSI chAyA bhavatItyarthaH / evamatrAyaM niSkarSo yat eSA caturaMgulA samacaraM sa saMThiyAe NaggodhaparimaMDalAe sakAyamaNuraMgiNIe chAyAe sUrie aNupari) isa vicAryamAna ASADha mAsa meM vRttAkAra samacaturasra nyagrodhaparimaMDala arthAt vaTavRkSa kI ghanAkAra chAyA ke samAna maMDalAkAra rahI huI vastu prakAzikA chAyA se sUrya pratidina parAvartita hotA hai ? kahanekA bhAva yaha hai ki ASADha mAsa meM prathama ahorAtra se Arambha karake pratidina anya anya maMDala kI saMkrAnti se jisa kisI prakAra sUrya parAvartita hotA hai / usa ASaDha mAsa ke antima dina meM dvipAda se adhika pauruSI hotI hai / isI ko spaSTa karate huve kahate hai- (tassa NaM mAsassa carime divase lehaTThAI do payAI porisI bhavai) vicAryamAna ASADha mAsa ke antima dina meM rekhAstha mAne pAda parimita sImA ko rekhA kahate hai, vahAM se Arambha karake do pAda parimita pauruSI hotI hai / arthAt ASADha mAsa ke antima dina meM do pAda parimita pauruSI chAyA hotI hai / kahane kA bhAva yaha hai ki yaha chAyA kI pratimAsa godhaparimaMDalA kAyamaNuraMgiNIe chAyAe sUrie aNupariyaTThai) mA vidyArya mAna aSADha mAsamAM vRttAkAra samacaturasa nyagrodha parimaMDaLa arthAt vaTavRkSanI ghanAkAra chAyAnI sarakhI maDalAkAra rahela vastu prakAzikA chAyAthI sUrya prati divasa parAvati ta thAya che. kahevAnA hetu e che ke aSADhamAsamAM pahelI aherAtrIthI AraMbha karIne dararoja khIjA khIjA maMDaLanI sakrAntithI game te prakArathI sUrya, pAche vaLe che. e aSADhamAsanA antima hivasabhAM dvipAhathI adhi poSI hoya che. mAnena spaSTa uratAM uDe che. (tassa mAssa carame divase lehaTTAI do payAI porisI bhavai) vinyAryabhAna aSADhamAsanA antima divasamAM rekhAstha eTale ke pAdapramANanI sImAne rekhA kahe che. tyAMthI AraMbha karIne epAda pramANanI paurUSI thAya che. eTale ke aSADha mAsanA chellA divasamAM epAda zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhUtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 947 pratimAsaM vRddhistAvadavaseyA yAvat pauSo mAsaH samAgacchet, tadanantaraM pratimAsaM caturaGgulA hAnirvaktavyA, sA ca hAnistAvat vaktavyA yAvadApADho mAsaH samApatet / tenASADhamAsaparyante dvipadA pauruSI bhavati / idaM ca pauruSI parimANaM sthUladRzA vyavahArataH pratipAditaM, nizcayatastu sArdaikastriMzatA ahorAtraizcaturaGgulA vRddhirhAnirvA veditvyaaH| tathA ca nizcayataH pauruSIparimANapratipAdanArtha pUrvAcAryapradarzitAzcamAH karaNagAthA:-'pavva paNNarasaguNe tihi sahie porisIe ANayaNe / chalasIya saya vibhatte jaM laddhaM taM viyANAhi // 1 // jaha hoi visamaladdhaM dakSiNamayaNaM ThavijanAyavvaM / aha havai samaM laddhaM nAyavvaM uttaraM ayaNaM // 2 // ayaNagae tihirAsI caturaguNe pavvapAyabhaiyavvaM / jaM laddhamaMgulanikhaya vuDI porisIe // 3 // dakkhiNabuDDI dupayA aMgulayANaM tu hoi nAyavvA / uttara ayaNe hANI kAyayA caurhi pAehiM // 4 // sAvaNa bahula paDivayA dupayA puNa porisI dhuvA hoi / cattAri aMgulAI mAseNaM var3ae tato // 5 // ikatIsaibhAgA tihie puNa aMgulassa cattAri / dakSiNa ayaNe buDI jAvau cattAriu payAI // 6 // uttara ayaNe hANI cauhiM pAyAhiM jAva do paayaa| evaM tu porisIe buDikhayA huti nAyaccA // 7 // vuDro vA hANI vA jAvaiyA porisIe dihAu / tatto divasagaeNaM jaM laddhaM taM khu ayaNagayaM // 8 // etAsAM gAthAnAM bhAvArtharUpAkrameNa vyAkhyA yathAcAra aMgula vRddhi pauSamAsa paryanta hotI hai| tatpazcAt pratimAsa cAra aMgula hAnI hotI hai, vaha hAnI aSADha mAsa paryanta hotI hai| yaha ataH ASADha mAsa ke anta meM dvipadA pauruSI hotI hai / ataH ASADha mAsa ke anta meM dIpadA pauruSI hotI hai| yaha pauruSI kA pramANa sthUla dRSTi se vyavahAra se kahA hai, nizcaya se to sADe tIsa ahorAtra meM cAra aMgula kI vRddhi evaM hAnI hotI hai aisA samaja leveM tathA ca nizcaya naya ke matAnusAra pauruSI kA parimANa ke pratipAdana ke liye pUrvAcAryone (pacca pannarasa guNe tihi sahie) ityAdi ATha gAthAeM kahI hai jo saMskRta TIkA meM saMpUrNa rUpa se dI hai usakA bhAvArtha yahAM para kahA jAtA hai jo isa prakAra se haiM-yuga pramANanI paurUSI chAyA thAya che. kahevAno bhAva e che ke- A chAyA dara mahine cAra AgaLa vadhe che. ane e rIte poSa mAsa paryanta vadhatI rahe che. te pachI pratimAsa cAra AMgaLa ghaTe che. A hAnI arthAt ghaTa aSADha mAsa paryakta thAya che. tethI aSADha mAsanA aMtamAM dvipadA paurUSI thAya che. A paripInuM pramANa sthULa daSTithI vyavahArathI kahela che. nizcayathIta sADatrIsa aherAtrImAM cAra AMgaLanI vRddhi ane hAnI thAya che. tema samajavuM. tathA nizcayanayanAmata pramANe parUSInA pramANunuM pratipAdana karavA mATe pUrvAyA ye (pavapaNNarasaguNe tihi sahie) vigere 42thI 15 thaa| usa che. je saMskRta TIkAmAM saMpUrNa paNAthI uddadhRta karela che. tene bhAvArtha ahIMyAM kahevAmAM Ave che je A pramANe che. yugamAM je parvanuM je tithimAM paurUSInuM parimANa jANavuM zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ 948 sUryaprajJaptisUtre yugamadhye yasmin parvaNi yasyAM tithau pauruSI parimANaM jJAtumiSyate tataH pUrva yugAditaH Arabhya yAni parvANi vyatikrAntAni syustAni priyante, dhRtvA ca paJcadazabhirguNyante, guNayitvA ca vivakSitAyAstitheryAH prAgatikrAntAstithayastAbhiH sahitAni kriyante, kRtvA ca SaDazItyadhikena zatena teSAM bhAgo hriyate, iha ekasminnayane tryazItyadhika maNDalazataparimANe candraniSpAditAnAM vithInAM SaDazItyadhikaM zataM bhavati, tatastena bhAgaharaNaM bhAge ca hRte yallabdhaM tadvijAnIhi - samyagavadhArayetyarthaH / tatra yadi labdhaM viSamaM bhavati - yathA ekatrikaH paJcakaH saptako navako vA tadA tat paryantavattiM dakSiNamayanaM jJAtavyaM / atha yadi samaM labdhaM bhavet yathA dvikacatuSkaH SaTko'STakodazako vA tadA tat paryantavartti uttarAyaNamavadheyam / tadevamukto dakSiNAyanottarAyaNaparijJAnopAyaH / samprati SaDazItyadhikena zatena bhAge hRte yaccheSamavaziSyate yadi vA bhAgAsambhavena yaccheSaM tiSThati tadgata vidhimAha - meM jisa parva kA jisa tithi meM pauruSI kA parimANa jAnanA cAhe to pahale yuga ke Adi se AraMbha kara ke jitane parva gata huve ho unako lekara paMdraha se guNA kare guNA kara ke vivakSita tithi se pahale jitanI tithiyAM vyatIta huI ho una tithiyoM ko joDe joDa kara ekaso chiyAsI se unakA bhAga kare to isa prakAra eka ayana meM ekaso tirAsI maMDala parimANa meM caMdra niSpAdita tithiyoM ekaso chiyAsI hotI hai, unakA bhAga kare to jo bhAga Ave vaha pauruSI parimANa samaje / una meM jo labdha viSama ho jaise kI eka, tIna, pAMca, sAta, yA nava, to usake samIpastha dakSiNAyana samajanA yadi labdha sama ho jaise ki do, cAra, chaha, ATha yA dasa to usake paryanta meM uttarAyaNa ko samaje, isa prakAra dakSiNAyana evaM uttarAyaNa jAnane kA upAya kahA hai / aba ekaso chiyAsI se bhAga karane se jo zeSa rahatA hai athavA bhAga ke asambhava pane meM jo zeSa rahatA hai usakI vidhi ko kahate haiM (ayaNa gae) hAya tA pahelAM yuganA AdithI AraMbha karIne jeTalA parva vItI gayA haiAya tene laIne paMdarathI guNuvA e rIte guNIne vikSita tithinI pahelAM jeTalI tithIye vItela hAya e tithiyAne umeravI e rIte joDIne ekase chayAsIthI bhAgAkAra karavA te A rIte eka ayanamAM ekase chayAzI maMDaLa parimANumAM cadra niSpAdita tithiye ekase chayAsI thAya che. tenA bhAgAkAra karavAthI je bhAga Ave te paurUSI pramANa samajavuM. temAM lakhya le viSabha kumAM hoya nemaDe-kheDa, RNu, pAMya, sAta, nava, to tenI sabhIpastha dakSiNAya nA samajavu jo lakSya sama aMkamAM hoya jemake-e cAra cha ATha dasa te tenA aMtamAM uttarAyaNa samajavuM. A pramANe dakSiNAyana ane uttarAyaNa jANavAnA upAya kahela che. have ekasA chAsIthI bhAga karavAthI je zeSa vadhe che athavA bhAga na cAlavAthI je zeSa rahe tenI vidhi atAvavAmAM Ave che. (ayaNa gae ) ityAdi ne bhAga 42vAthI athavA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ 949 sUryajJapti prakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam " I 'ayaNagae' ityAdi yaH pUrvaM bhAge hRte bhAgAsambhave vA zeSI bhUto'yanayagatastithi rAzi varttate sa caturbhirguNyate, guNayitvA ca parvapAdena yugamadhye yAni parvasaMkhyayA (granthAgraM0 4000 ) parvANi caturviMzatyadhikazatasaMkhyAni teSAM pAdena - caturthenAMzena ekatriMzatA ityarthaH, tayA bhAge hRte yallabdhaM tAnyaGgulAni cakArAt aGgulAMzAzca pauruSyAH kSayavRddhayA jJAtavyAni, dakSiNAyane padadhruvarAzerupari vRddhau jJAtavyAni / uttarAyaNe pada dhruvarAzeH kSaye jJAtavyAnItyarthaH, athaivaMbhUtasya guNakArasya bhAgahArasya vA kathamutpattiH, atrocyate - yadi SaDazItyadhikena tithizatena caturviMzatiraGgulAni kSaye vRddhau vA prApyante, tata ekasyAM tithau kA vRddhiH kSayo vA ?, rAzitrayasthApanA yathA atrAntyena rAzinA ekalakSaNena madhyamo - rAzicaturviMzatirUpa guNyate jAtastAvAneva caturviMzatisamaH / ekena guNitAH sarve'pi rAzayo ityAdi jo parva bhAga karane para yA bhAga ke asambhavapane meM zeSa rUpa ayana gata tithi kA samUha hotA hai, usako cAra se guNAkare, guNA kara ke parva pAda se yuga 'meM jitanI parva saMkhyA se (granthAgra 4000) parva eka so covIsa hote hai, unake pAda se arthAt caturthAMza se arthAt ikatIsa se bhAga karane se jo bhAga phala Ave utane aMgula evaM cakAra se aMgula ke aMza pauruSI kA kSaya vRddhi kA jAne / dakSiNAyana meM pAda dhruva rAzi ke Upara vRddhi rUpa se samajeM 1 uttarAyaNa meM pAda dhruva rAzi ke kSaya rUpa samajeM / isa prakAra ke guNAkAra kI, yA bhAgAkAra kI utpatti kisa prakAra se hotI hai ? so kahate hai-yadi eka so chiyAsI tithi se cauvIsa aMguloM ke kSaya yA vRddhi meM prApta ho to eka tithi meM kitanI vRddhi yA kSaya hotA hai ? isake jJAnArtha tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai jaise yahAM antyarAzi jo 1 eka hai usase madhya kI rAzI covIsa. rUpa usakA guNA kare to covIsa hI hotA hai / kAraNa kI eka se bhAga na cAlavAthI zeSa rUpa ayana gata tithinA samUha hoya che. tene cArathI guNavA ane e rIte guNIne pa`pAdathI yugamAM jeTalI pasakhyAthI (granthAgra, 40002 pa ekasA cAvIsa thAya che. tenA pAdathI arthAt caturthAMzathI eTale ke ekatrIsathI bhAga karavAthI je bhAga phaLa Ave eTalA AMgaLa ane (2) padathI AMgaLanA aMza paurUSInA kSayavRddhi nA samajavA. dakSiNAyanamAM pAda dhruva rAzInA upara vRddhirUpe samajavA ane uttarAyaNamAM pAda dhruvarAzInA kSayarUpe samajavA. A pramANe guNAkAranI ke bhAgAkAranI utpatti kevI rIte thAya che? te khatAve che. jo ekasA chayAsI tithIthI cAvIsa AMgaLe nA kSaya athavA vRddhimAM prApta thAya te eka tithImAM keTalI vRddhi ke kSaya thAya che ? tene jANavA mATe traNa rAzInI sthApanA karavAmAM Ave che. jemake-241 ahIyAM chellI rAzI je eka che tenAthI madhyanI rAzI cAvIsa rUpa che. tene guNAkAra kare te cAvIsaja rahe che. kAraNake ekathI gula badhI rAziyA eja prakAre rahe che. A pramANenA niyamathI 24 186 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ 950 sUryapraptisUtre tathaiva bhavantIti niyamAt / tata Ayena rAzinA paDazItyadhikazatarUpeNa bhAgo hiyate cet tadoparitanarAzeralpatvAt bhAgo na labhyate, labdhaM bhAgaphalaM zUnyasamaM, tatazcchedyachedakarAzyoH SaTkenApavarttanA 4-OM jAta uparitano rAzizcatuSkarUpo'dhastano rAzirekatriMzat samaH, labdhamekasyAM tithau catvAraH ekatriMzadbhAgAH kSaye vRddhauveti jJAyate, catuSko guNakAra ukta ekatriMzat bhAgahAra iti / iha yallabdhaM tAnyaGgulAni kSaye vRddhau vA jJAtavyAni ityuktam / tatra kasminnayane kiyat pramANaM dhruvarAzeruparivRddhau kasmin vA ayane kiM pramANaM dhruvarAzeH kSaye ityetannirUpaNArthamAha-'davikhaNabuDI' ityAdi dakSiNAyane padadvayopari agulAnAM vRddhi tivyA / uttarAyaNe catubhyaH pAdebhyaH sakAzAd aGgulAnAM hAniriti, tatra yugamadhye prathame saMvatsare dakSiNAyane yato divasAdArabhya vRdvistannirUpayati-'sAvaNe' guNita sabhI rAziyAM usI prakAra rahatI hai yaha niyama se covIsa hI raha jAtI hai tatpazcAt Adi rAzi jo eka so chiyAsI rUpa hai usase bhAga kare to Upara kI rAzi alpa hone se bhAga nahIM calatA hai ataH bhAga phala zUnya raha jAtA hai / tadanantara chedya chedaka rAzi kA chaha se apavartanA kare - to Upara kI rAzi cAra evaM nIce kI rAzi ikatIsa hotI hai, isa prakAra eka tithi meM ikatIsIyA cAra bhAga kSaya athavA vRddhi meM jJAta hotA hai| isa prakAra catuSka guNAkAra ikatIsa bhAga hAra kahA hai| yahAM para jo labdha phala hai utane aMgula kSaya vRddhi meM jAne / usameM kisa ayana meM kitanA pramANa dhruvarAzi kI vRddhi meM tathA kisa ayana meM kitanA pramANa dhruvarAzi ke kSaya meM hotA hai so batAne ke hetu se kahate haiM-(dakSiNa buDI) ityAdi dakSiNAyana meM do pAda ke upara aMguloM kI vRddhi hotI hai tathA uttarAyaNa meM cAra pAda se aMguloM kI hAnI mAne kSaya hotA hai, yugake prathama saMvatsara ke dakSiNAyana meM jitane dina se Arambha karake vRddhi hotI hai usakA nirUpaNa karate haiM-(sAvaNe) covIsaja rahe che. te pachI pahelI rAzI je ekaso chayAzI rUpa che tenAthI bhAgAkAra kare te uparanI rAzI alapa hovAthI bhAga cAlato nathI tethI bhAgaphaLa zUnya rahe che, te pachI chedyachedaka rAzinI cha thI apavartana karavI = e rIte uparanI rAzI cAra ane nIcenI rAzI ekatrIsa thAya che. A rIte eka tithImAM ekatrIsiyA cAra bhAga kSaya athavA vRddhimAM jJAta thAya che. A rIte cAra guNAkAra ekatrIsa bhAgahAra kahela che. ahIMyAM je lakhya phaLa che eTalA AgaLa kSaya vRddhinA jANavA ! temAM kyA ayanamAM keTaluM pramANa dhruvarAzInI vRddhimAM tathA kayA nakSatramAM keTaluM pramANa dhruvarAzInA kSayamAM thAya che. te matAvAnA tuthI che. (dakikhaNabuDDhI ityAdi) dakSiNAyanamA mepA6 752 AgaLanI vRddhi thAya che. tathA uttarAyaNamAM cArapAdathI AMgaLanI hAnI eTale ke kSaya thAya che. yuganA pahelA saMvatsaranA dakSiNAyanamAM jeTalA divasathI AraMbha karIne vRddhi zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryazaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 951 tyAdi gAthAdvayaM yugasya prathame saMvatsare zrAvaNe mAsi bahulapakSe pratipadi pauruSI dvipadA-padadvayapramANA dhuvA bhavatIti / tatastasyAH pratipada Arabhya pratitithi krameNa tAvat varddhate yAvat mAsena-sUryamAsena-sauramAsena sArddhatriMzadahorAtrapramANena candramAsApekSayA ekatriMzattithibhirityarthaH / catvAri aGgulAni varddhante kathametat avasIyata ityucyate ceducyate-yathA mAsena-sauramAsena-sArddhatriMzadahorAtrapramANena ekatriMzattithyAtmakenetyuktaM bhavet / ataevAha-'ekatIse' ityAdi / yatohi ekasyAM tithau catvAra ekatriMzada bhAgA varddhante / etacca pUrvameva vistarato bhAvitameva / paripUrNetu dakSiNAyane vRddhiH paripUrNAni catvAri padAni / tato mAsena-sapUrvamAsena-sAddhatriMzadahorAtrapramANena ekatriMzattithyAtmakenetyuktaM bhavet / tadevamuktA vRddhiH samprati hAnimAha-'uttare' ityAdi, ityAdi do gAthA dvArA yaha kahA hai kI yuga ke prathama saMvatsara meM zrAvaNamAsa ke kRSNa pakSa ke pratipadA meM do pAda pramANavAlI pauruSo nizcita hotI hai| usako pratipada se Arambha kara ke pratyeka tithi ke krama se tAvatparyanta baDhate hai yAvat sauramAsa ke sADe tIsa ahorAtra pramANa se candramAsa kI apekSA se ikatIsa tithi meM cAra aMgula kI vRddhi hotI hai| yaha kisa prakAra se hotA hai ? isake bAre meM kahate haiM-jisa prakAra sUryamAsa se sADe tIsa ahorAtra pramANa se ikatIsa tithi isa prakAra kaha sake ataeva (ekatIse) ityAdi kahA hai, jaise kI eka tithi meM ikatIsiyA cAra bhAga baDhatA hai, yaha pahale vistArapUrvaka kaha hI diyA hai, dakSiNAyana meM paripUrNa cAra pada kI vRddhi hotI hai / to sADe tIsa ahorAtra pramANavAlA athavA ikatIsa tithyAtmaka se samaja leveN| isa prakAra vRddhi viSaya meM kathana kiyaa| aba hAni ke viSaya meM kahate haiM(uttare) ityAdi yuga ke prathama saMvatsara meM mAgha mAsa ke kRSNa pakSa meM saptamI thAya cha tenu ni35 42vAmAM Ave che. (sAvaNe) tyAhi // 22 sema dhu che ke-yuganA pahelA saMvatsaramAM zrAvaNamAsanA kRSNa pakSanI ekame pAda pramANuvALI piruSI nizcita hoya che. tene ekamathI AraMbha karIne dareka tithinA kramathI eTalA sudhI vadhe che ke jyAM sudhI sauramAsanA sADatrIsa ahorAtra pramANathI candramAsanI apekSAthI ekatrIsa tithimAM cAra AMgaLanI vRddhi thAya che. A kevI rIte thAya che? tenA saMbaMdhamAM kahe che. je pramANe sUryamAsathI sADAtrIsa ahorAtra pramANuthI ekatrIsa tithI e rIte hI zAya tethI (ekatIse) tyA usa che. rebha tithimA trIsiyA yA bhAga vadhe che e pahelA savistara rIte kahI batAvela che. dakSiNAyana purUM thAya tyAre purepurA cAra pAdanI vRddhi thAya che. te sADAtrIza ahorAtra pramANuvALA athavA ekatrIsa tithinA kathanathI samajI levuM A pramANe A vRddhi viSe kathana karela che. have hAnInA saMbaMdhamAM kahevAmAM Ave che. (uttara) ItyAdi yuganA pahelA saMvatsaramAM mAgha mAsanA kRSNa pakSamAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre yugasya prathame saMvatsare mAghamAse bahulapakSe saptamyA Arabhya caturvyaH pAdebhyaH sakAzAta pratitithi ekatriMzad bhAgacatuSTayapaTTAnistAvat avaseyA, yAvat uttarAyaNa paryante dvau pAdau pauruSI bhavediti-ASADhamAse tathA sambhavatIti mUlasUtrepyuktamiti / eSa prathamasaMvatsaragato vidhiH / dvitIye saMvatsare-zrAvaNe mAsi bahulapakSe trayodazImAdau kRtvA vRddhiH, mAghamAse zuklapakSe caturthImAdiM kRtvA kSayaH / tRtIyasaMvatsare zrAvaNe mAse zuklapakSe dazamIvRddharAdiriti / mAghamAse bahulapakSe pratipat kSayasyAdiH / caturthe saMvatsare zrAvaNamAse bahulapakSe saptamI vRddharAdirbhavet / mAghamAse bahulapakSe trayodazI kSayasyAdiH / paJcame saMvatsare zrAvaNe mAse zukle pakSe caturthI vRddhraadiH| mAghamAse zuklapakSe dshmiikssysyaadiH| etaccakaraNagAthAnupAttamapi pUrvAcAryapradarzitavyAkhyAnAdavasitaM / sampratyupasaMhAramAha-evaM tu' ityAdi, evaM-pUrvoktaprakAreNa pauruSyAM-pauruSIviSaye vRddhikSayau yathAkramaM dakSiNAyaneSattarAyaNeSu ca veditavyau / tadevamakSarArthamadhikRtya vyAkhyAtAH karaNagAthAH / sampratyasya karaNasya se Arambha karake cAra pAda se pratyeka tithi ikatIsa bhAga evaM cAra paTTa tAvaparyanta jAne kI yAvat uttarAyaNa paryanta meM do pAda kI pauruSI ho jAya / isa prakAra ASADhamAsa meM hotA hai yaha mUlasUtra meM bhI kahA hai| yaha prathama saMvatsara saMbaMdhI vidhi kahI hai| dasare saMvatsara meM zrAvaNamAsa ke kRSNapakSa kI trayodazi tithi ko Adi karake vRddhi hotI hai| tathA mAghamAsa ke zukla pakSa kI tithi vRddhi kI Adi kahI / mAgha mAsa ke kRSNapakSa meM pratipat tithi kSaya meM prathama hai| yaha saba karaNagAthA ko lekara kahA hai evaM pUrvAcAryoM ke pradarzita vyAkhyAna se jJAta hotA hai| - aba isa viSaya kA upasaMhAra karate huve kahate haiM-(evaM tu) ityAdi isa padona prakAra se pauruSI viSaya meM vRddhi evaM kSaya kramAnusAra dakSiNAyana meM evaM uttarAyaNa meM samaja leveN| isa prakAra akSarArtha ko lekara karaNagAthA sAtama tithithI AraMbha karIne cArapAdathI dareka tithI ekatrIsa bhAga ane cAra paddha eTalA sudhI jANavuM ke uttarASADhA parya-tamAM be padanI paurUSI thAya A pramANe aSADha mAsamAM thAya che. e mULa sUtramAM paNa kahela che. ahIM prathama saMvatsara saMbaMdhI vidhI kahI che. bIja saMvatsaramAM zrAvaNamAsanA kRSNa pakSanI terasa tithithI AraMbhIne vRddhi thAya che. tathA mAghamAsanA zukala pakSanI tithI vRddhimAM adhika kahela che. mAghamAsanA kaNa pakSamAM pratipadA tithI kSayamAM prathama che. A kathana karaNa gAthAne laIne kahela che, tathA pUrvAcAryoe pradarzita vyAkhyAnothI paNa jaNAya che. mA vissyne| upa DA2 420i 4 cha (evaM tu) tyAhi // pAta prAthI rUSInA viSayamAM vRddhi ane kSaya kamAnusAra dakSiNAyanamAM ane uttarAyaNamAM samajI levuM, A rIte akSarArthane laIne karaNagAthA vyAkhyAta karela che. zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 953 bhAvanA kriyate yathA yaH ko'pi pRcchati-yuge Adita Arabhya paJcAzItitame parvaNi paJcamyAM tithau katipadA pauruSI bhavediti, tatra caturazItirekatradhriyate tasyAzcAdhastAt paJcamyAM tithau pRSTamiti paJca, caturazItizca paJcadabhiguNyate jAtAni dvAdaza zatAni paTayadhikAni-84415=1260 / eteSu madhye'dhastanAH paJca prakSipyante tadA 1260 +5=1265 jAtAni dvAdazazatAni paJcaSaSThayAdhikAni / aiSAM paDazItyadhikena zatena bhAgo hriyate 1265:186614 labdhAH SaT pUrNAGkAH AgataM SaT ayanAnyatikrAntAni, saptamaM cAyanaM pravartata iti jJAyate tadgataM zeSaM ekonapaJcAzadadhikaM zataM tiSThati / etaccatubhi guNyate tadA 149x4=596 jAtAni paNNavatyadhikAni paJcazatAni, teSAmekatriMzatA bhAgaharaNArtha nyAsaH 596:31=19 labdhAH pUrNAMkA ekonaviMzatiH, zeSAstiSThanti sapta / tatra dvAdazAGgulAni pAda ityekonaviMzate dizabhiH padaM labdham / zeSANi vyAkhyAta kI gaI hai| aba isa karaNa kI bhAvanA kI jAtI hai jaise kI koI pUche kI yuga ko Arambha karake paMcAsIveM parva ke paMcamI tithi meM kitane pAda kI pauruSI hotI hai ? to eka tarapha corAsI rakhe aura usake nIce paMcamI tithi ke viSaya meM prazna hone se pAMca rakhe, tathA 84 caurAsI ko paMdraha se guNA kare to bAraha so sATha 1260 hote haiM isameM madhya ke pAMca prakSipta kare mAne joDe to 1260+5=1265 bAraha so paiMsaTha hote haiM / isako eka so chiyAsI se bhAga kare to 1265:186-64 cha pUrNa labdha hotA hai| isase cha ayana pUrA hokara sAtavAM ayana pravartamAna hotA hai aisA jJAta hotA hai| zeSa eka so unacAsa bacatA hai / isa saMkhyA ko cAra se guNita kare to 149 +4-596 pAMca so chiyAnnaveM hotA hai| isako ikatIsa se bhAga kare 596:31=19 pUrNa unnIsa evaM zeSa sAta rahatA hai| ataH bAraha aMgula kA eka pAda hotA hai, ataH unnIsiyA bAraha se pAda labdha hotA hai evaM sAta have A karaNanI bhAvanA karavAmAM Ave che. koI prazna kare ke yuganA AraMbhanA paMcAsImAM parvanI pAMcamI tithimAM keTalA pAdanA paurUSI thAya che. te eka tarapha coryAzI rAkhe ane tenI nIce pAMcamanI tithi viSe prazna hovAthI pAMca rAkhe tathA coryAzIne paMdarathI guNAkAra kare te bArase sAITha 1260 thAya che. temAM madhyanA pAMca umere te 1260+5=1265 bAraso pAMsaTha thAya che, Ane ekasa yAsIthI bhAga kare te 1265 +18664DhuM che pUrNa labdha thAya che. AnAthI cha ayana pUrA thaIne sAtamuM ayana pravartita thAya che tema jJAta thAya che. zeSa ekaso ogaNapacAsa vadhe che 16 A saMkhyAne cArathI guNa to 14+4=196 pAMca nu thAya che. tene ekatrIsathI bhAga kare pa96+31=19 ogaNIsa purA ane sAta zeSa rahe che. tethI bAra AMgaLane eka pAda thAya che. tethI ogaNasiyA bArathI pada labdha thAya che. ane sAta AgaLa zeSa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ 954 sUryaprajJaptisUtre tiSThanti sapta agulAni, SaSThayAyanamuttarAyaNaM tadgataM saptamaM tu dakSiNAyanaM vartate / tataH eka sapta agulAni padadvayapramANe dhruvarAzau prakSipyante, tadA jAni trINi padAni saptaagulAni / ye ca sapta ekatriMzadbhAgAH zeSIbhUtAH vartante tAn yavAn kurmaH / tatrASThau yavA agule iti te sapta aSTabhirguNyante 74856 jAtAH SaTpaJcAzat / tasyAH ekatriMzatA bhAge hRte 56:31-1+9 labdhA eko yavaH / zeSAstiSThanti yavasya paJcaviMzatirekatriMzadbhAgAH / ityetAvatIpauruSIti siddhayati / tathA'paraH ko'pi pRcchati saptanavatitame parvaNi pazcamyAM tithau kati padA pauruSI bhavediti tatra paNNavatirekatradhriyate, tasyAzcAdhastAt paJcaSaNNavatizca paJcadazabhirguNyate tadA 96 x 15=1440 jAtAni caturdazazatAni catvAriMzadadhikAni / eteSAM madhye'dhastanA paJca prakSipyante tadA 1440+5=1445 jAtAni catudazazatAni paJcacatvAriMzadadhikAni / eteSAM SaDazItyadhikena zatena 186 aMgula roSa rahatA hai| isa prakAra chaThA uttarAyaNa gata hokara sAtavAM dakSiNAyana pravartita kahA jAtA hai / tadanantara eka pada ko padadvaya pramANavAlI dhruvarAzi meM prakSipta kare to tIna pAda evaM sAta aMgula hotA hai / jo ikatIsiyA sAta bhAga zeSa rahA hai unakA yava banAve to eka aMgula ke ATha yava hote haiM ataH sAta ko ATha se guNA kare to 74856 chappana hote haiN| usako ikatIsa se bhAga kare 56:31=1x isa prakAra eka yava pUrA tathA ikatIsiyA pacIsa bhAga zeSa rahatA hai / itanA pramANavAlI pauruSI siddha hotI hai| dasarA koi pUche satANa parva meM paMcamI tithi meM kitane pAda kI pauruSI hotI hai ? to eka tarapha chiyAnnave kI saMkhyA ko rakkhe usakI nIce pAMca ko saMkhyA ko rakkhe chiyAnnave ko paMdraha se guNA kareM to 96415=1440 isa prakAra caudaha so cAlIsa hote haiM isameM nIce vAle pAMca kI saMkhyA ko joDe to 1440+5=1445 caudaha so paiMtAlIsa ho jAte haiM inako 186 eka so vadhe che. A rIte chachuM uttarAyaNa samApta thaIne sAtamuM dakSiNAyana pravartita thAya che. te pachI eka padane bepada vALI yuvarAzImAM prakSipta kare te traNa pAda ane sAta AMgaLa thAya che. ane ekatrIsA sAtabhAga zeSa rahe che, tenA yava banAve te eka AMgaLanA ATha yava thAya che. tethI sAtane AThathI gaNavAmAM Ave te 7+9=56 chappana thAya che. tene ekatrIsathI bhAgavAmAM Ave te pa6 - 31=1+ A rIte eka yava puro ane ekatrIsiyA pacIsa bhAga zeSa kahe che ATalA pramANuvALI paurUSI siddha thAya che. bIjo kaI pUche sattANumAM parvamAM pAMcamI tithimAM keTalA padanI parUSI thAya che? te eka tarapha chanunI saMkhyAne rAkhavI tenI nIce pAMca A saMkhyA rAkhe ane channe paMdarathI guNa vAmA Ave te 96+15=1440 A rIte caudase cALIsa thAya che. temAM nIcenI pAMcanI saMkhyAne joDavAmAM Ave te 1440+5=1445 caudase pIstAlIsa thAya che. A zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhUtam 955 bhAgo hiyate tadA 1445 :-186=744 labdhAni sapta ayanAni, zeSa tiSThati tricatvAriMzadadhikaM zatam / etaccaturbhirguNyate 14344=572 jAtAni paJcazatAni dvisaptyadhikAni=572 / teSAm ekatriMzatA bhAgo hriyate 572 : 31=18 labdhAnyaSTAdazAGgulAni 18 eteSAM madhye dvAdazabhiragulairekaM padamiti niyamAt labdhamekaM padaM SaT aGgulAni, upari cAMzA uddharanti caturdaza 14, ete ca yavAnayanArthamaSTabhirguNyante 1448= 112 jAtaM dvAdazottaraM zataM punazcaikatriMzatAbhAge hRte 112 : 31=34 labdhAstrayo yavAH, zeSAstiSThanti yvsyaikonviNshtirektriNshdbhaagaaH| itthamatra saptacAyanAni atikrAntAni aSTamaM cAyanaM pravartate, aSTamaM cAyanamuttarAyaNam , uttarAyaNe ca padacatuSTayarUpAt dhruvarAzerhAnivaktavyatA, tata ekaM padaM saptAGgagulAni, trayo yavAH, ekasya ca yavasya ekonaviMzatirekachiyAsI se bhAga kare to 1445:186 isa prakAra sAta ayana labdha hote haiM tathA eka so tiyAlIsa zeSa bacate haiM, isako cAra se guNA kare 14344-572 pAMca so bahattara hote haiM 572 inakA ikatIsa se bhAga kare 572 : 31=18 to aThAraha aMgula labdha hote haiM, bAraha aMgula se eka pada hotA hai isa niyama se eka pada tathA chaha aMgula labdha hotA hai / upara ke 14 aMza ko lAve isa caudaha aMza kA yava karane ke liye ATha se guNA kare 14 48112 eka so bAraha hote hai / isakA ikatIsa se bhAga kare 112231= 37 tIna yava labdha hotA hai evaM eka yava kA ikatisIyA unnIsa bhAga zeSa bacate haiM isa prakAra yahAM sAta ayana gata huve evaM AThavAM uttarAyaNa pravartita hai, aisA nikala AtA hai / pada catuSTayarUpa uttarAyaNa meM dhruva rAzI meM hAnI hai, ataH eka pada sAta aMgula tIna yava tathA eka yava kA ikatIsiyA unnAsa bhAga itanA cAra pada meM se nyUna hotA hai / tathA do pAda pAMca aMgula cAra yava tathA saMkhyAne 186 ekase chAzIthI bhAgavAmAM Ave to 1440+186=7 - A rIte sAtaayana labdha thAya che. tathA ekaso teMtAlIsa zeSa vadhe che, tene cArathI gaNavAmAM Ave 143+4=57ra te pAMca betara thAya che. 572 A pAMcase betarane ekatrIsathI bhAgavAmAM Ave 572 - 31=18 aDhAra AMgaLa labdha thAya che. bAra AMgaLano eka pada thAya che. e niyamathI eka pada ane cha AMgaLa thAya che. uparanA cauda aMza lAve ane e caMda aMzanA yava karavA mATe AThathI guNavA 14+4=112 eka bAra thAya che. A eka bArane ekatrIsathI bhAga kare 11231=3 traNa yava labdha thAya che. tathA eka yavanA ekatrIsa ogaNIsa bhAga zeSa rahe che. A rIte ahIMyAM sAta ayana samAsa thayA ane AThamuM uttarAyaNa pravartita che. e pramANe jaNAI Ave che. cAra pada rUpa uttarAyaNamAM yuvarAzImAM hAnI arthAt ghaTa thAya che. tethI eka pada sAta AgaLa ane traNa yava tathA eka yavanA ekatrIsa ogaNasa bhAga ATalA cArapadamAMthI ochA thAya che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre triMzadbhAgA iti padacatuSThayAt pAtyate / zeSaM tiSThati dve pade pazcAGgulAni catvAro yavAH ekasya ca yavasya dvAdaza ekatriMzad bhaagaaH| etAvatI yuge AditaH Arabhya saptanavatitame parvaNi paJcamyAM tithau pauruSIti, evaM sarvatra jJeyam / samprati pauruSI parimANato'yanagata parimANajJAnArthamiyaM karaNagAthA-'buDIve' tyAdi, pauruSyAM yAvatI vRddhi hAnirvA dRSTA tataH sakAzAda divasagatena pravarttamAnena vA trairAzika karmAnusArato yallabdhaM tat ayanagata ayanasya tAvat pramANaM gatamiti veditavyaM, epa eva kAraNa gAthAkSarArthaH / bhAvanAtviyam-tatra dakSiNAyane padadvayasyopari catvAri aGgulAni vRddhau dRSTAni, tataH ko'pi pRcchati-kiyad gataM bhavet dakSiNAyanasya ?, atra trairAzika kavitAro yathA yadi caturbhiraGgulasya ekatriMzad bhAgairekA tithirlabhyate tadA caturbhiraGgulaiH kati tithirlabhyAmahe ?, rAzitrayasthApanA yathA4, 1, 4, / atrAntyo rAziragularUpaH, ekatriMzadbhAga karaNArthamekatriMzatA guNyate 44 31% eka yava kA ikatisIyA bAraha bhAga zeSa rAha jAtA hai / isa yuga meM Adi se Arambha karake satANaveM parva meM paMcamI tithi meM itane pramANa kI pauruSI hotI hai isa prakAra sarvatra jAna leveM / aba pauruSI ke pramANa se ayanagata parimANa ko jAnane ke liye yaha karaNa gAthA kahI hai (buDIve) tyAdi pauruSI meM jitanI vRddhi yA hAnI dekhI jAtI hai usake samIpa se gata dina se athavA pravartamAna dina se karmAnusAra jo labdha ho vaha ayanagata hai arthAt itanA pramANa ayana kA gata havA aisA samaja leveM, yahI karaNagAthA kA artha kahA hai| bhAvanA isa prakAra se hai-usa dakSiNAyana meM do pada evaM cAra aMgula vRddhi hotI hai| to koI pUchatA hai dakSiNAyana kitanA gata havA hai ? to yahAM para trairAzika kI sthApanA karanI cAhie jaise ki yadi cAra aMgula kA ikatIsa bhAga se eka tithi hotI hai, to cAra aMgula se kitanI tithI ho isake liye tIna rAzi kI sthApanA isa prakAra se hai 4, 1, 4, yahAM antya rAzi aMgula rUpa hai isakA ikatIsa tathA epAda pAMca AMgaLa cAra yava tathA eka yavanA ekatrIsA bAra bhAga zeSa rahe che. A yugamAM AdithI AraMbha karIne sattANu parvamAM pAMcamI tithImAM ATalA pramANanI paruSI thAya che. A rIte badhe ja samajI levuM. have paurUSInA pramANathI ayananA pramA ne ! bhATe 2 // 425 gAthA DerA cha. (bUdvIve) tyAhi paudhImA 2ii vRddhi ath| hAnI jovAmAM Ave che. temAM najIkanA gayela divasathI athavA cAlu divasathI kamAnusAra je labdha thAya te ayana kahevAya che. arthAta ATaluM pramANa ayananuM vItIgayela che tema samajavuM. Aja kAraNa gAthAne atha kahela che, AnI bhAvanA A pramANe che. e dakSi NAyanamAM be pada ane cAra AMgaLa vRddhi thAya che. koI prazna kareka dakSiNAyana keTaluM vItI gayela che, te te jANavA ahIM trirAzi karavI joIe jemake je cAra AMgaLanA ekatrIsa bhAgathI eka tithI thAya te cAra AMgaLathI keTalI tithI thAya? te te jANavA traNa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 124 tadA jAtaM caturviMzatyadhikaM zatam, etena madhyo rAzirguNyate 1x124=124 jAtaM tadeva caturviMzatyadhikaM zataM sarve'GkA ekaguNitA evameva tiSThantIti pramANadarzanAt tasya catukarUpeNAdi rAzinA yadi bhAgo hriyate tadA bhAgaharaNArtha nyAsaH 124 : 431 labdhA ekatriMzad tithayaH, AgataM dakSiNAyane ekatriMzattamAyAM tithau caturaGgulA pauruSyAM vRddhiriti tathA uttarANe pada catuSTayAd aGgulASTakaM hInaM pauruSyAmupalabhya ko'pi pRcchati-kiM gatamuttarAyaNasya ?, atrApi trairAzikapravRtti yathA-yadi catubhiragulasya ekatriMzadabhAgairekA tithilabhyate tato'STabhiraGgulaihInaiH kati tithayo labhyante ?, rAzitrayasthApanA yathA 4, 1, 8 atrAntyo rAzirekatriMzad bhAgakaraNArtha mekatriMzatA guNyate 8431=248 jAte bhAga karane ke liye ikatIsa se guNA kare 4431=124 isa prakAra eka so covIsa hotA hai isa saMkhyA se madhya rAzi jo eka hai usako guNA kare 1x 124=124 to yahI eka so covIsa hotA hai kAraNa kI eka se guNita sabhI aMka usI prakAra rahatA hai, usa eka so covIsa kI saMkhyA ko cAra saMkhyA vAlI rAzI se jo bhAga kare jaise ki 124-431 to ikatIsa tithi labdha hotI hai isa prakAra dakSiNAyana kI ikatIsavIM tithi meM cAra aMgula pauruSI meM vRddhI AtI hai tathA uttarAyaNa meM cAra pada se ATha aMgula nyUnatAvAlI pauruSI ko jAna kara koI prazna karatA hai ki kyA uttarAyaNa samAsa huvA ? to yahAM para bhI trairAzika pravRtti karanI cAhiye jaise kI jo cAra aMgula ke ikatIsaveM bhAga se eka tithi labdha hotI ho to ATha aMgula hIna se kitanI tithi labdha ho sakatI hai ? to yahAM para trairAzika sthApanA isa prakAra se hai4-1-8 yahAM antya rAzi ko ikatIsa bhAga karane ke liye ikatIsa se guNA rAzinI sthApanA A pramANe thAya che. 4,1,4, ahIMyAM chelI rAzI je cAra che te AgaLa rUpa che. tene ekatrIsathI bhAga karavA mATe ekatrIsathI guNavA te 4+31=124 A rIte ekaso vIsa thAya che. A saMkhyAthI madhyanI je eka saMkhyA che tene guNavA 14124=A rIte ekaso vIsa thAya che. kAraNa ke ekathI gaNavAmAM Avela badhA aMke eja pramANenAM rahe che. A eka covIsanI saMkhyAne cAra saMkhyAvALI rAzIthI je bhAga kare jemake 124+4=31 A rIte ekatrIsa tithi labdha thAya che. A rIte dakSiNAyanamAM ekatrIsamI tithimAM cAra AMgaLa paurUSImAM vRddhi Ave che. tathA uttarayaNamAM cArapadathI ATha AMgaLa nyUnatAvALI rUSIne jANIne koI prazna kareke zuM uttara yaNa samApta thayuM ! te ahIMyAM paNa vairAzika pravRtti karavI joIe jemake cAra AMgaLanA ekatrIsamAM bhAgathI eka tithI labdha thAya te AMTha AMgaLa hInatAthI keTalI tithI labdha thaI zake ? te ahIMyAM bairAzikanI sthApanA A pramANe che. 4-1-8 ahIM aMtya rAzinA ekatrIsa bhAga karavA mATe ekatrIsathI guNavAmAM Ave zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre dve zate aSTAcatvAriMzadadhike tAbhyAM madhyo rAzirekarUpo yadi guNyate tadApi tadeva tiSThati 248x1248 jAte dve eva zate aSTAcatvAriMzadadhike / tayo rAyena rAzinA catuSkarUpeNa bhAgaharaNArtha nyAsaH 248:462 labdhAH pUrNAH dvApaSTiH, AgatamuttarAyaNe dvASaSTitamAyAM tithau aSTau aGgulAni pauruSyAM hInAni, itthamatra trairAzikapravRtyA gaNitabhAvanA bhaavniiyaa| 'tasi ca NaM mAsaMsi vaTTAe' ityadi tasminnApADhe mAse prakAzyasya vastuno vRttasya vRttayA samacaturasrasaMsthAnasaMsthitasya-samacaturasrasaMsthAnasaMsthitayA nyagrodhaparimaNDalasaMsthAnasya-nyagrodhaparimaNDalayA, upalakSaNavAkyametat zeSasaMsthAnasaMsthitasya-prakAzyasya vastunaH zeSasaMsthAnasaMsthitayA, ASADhe hi mAse prAyaH sarvasyApi prakAzyasya vastuno divasasya caturbhAge'tikrAnte zeSe vA svapramANA chAyA bhavati, iti vyAvahArikaH sthUlokare to 8 x 31=248 do so aDatAlIsa hote haiM usa se madhya rAzI ko guNA kare to vahI saMkhyA rahatI hai jaise 248x1=248 do so aDatAlIsa hI hotA hai usa saMkhyA ko prathama rAzi jo cAra saMkhyAvAlI hai usase bhAga kare 248462 pUrA bAsaTha labdha hotA hai| isa prakAra uttarAyaNa meM bAsaThavIM tithi meM ATha aMgula hInatA AtI hai, isa prakAra yahAM para trairAzika pravRtti se gaNita bhAvanA samaja leveM / __(taMsi ca mAsaMsi vaTAe) ityAdi usa ASADha mAsameM prakAzya vastu kA vRtta ko vRttapane se samacaturastra saMsthAnasaMsthita samacaturasra saMsthAnapane se nyagrodhaparimaMDalasaMsthAna kA nyagrodhaparimaNDalapane se yaha vAkya upalakSarUpa hone se zeSasaMsthAnasthita vastukA zeSasaMsthAnasthitapane se ASADha mAsa meM prAyaH sabhI prakAzya vastukA divasa kA cArabhAga bIta jAne para zeSakAla meM sva pramANavAlI chAyA hotI hai yaha vyavahArika naya kA abhiprAya hai / te 8431=248 base aDatAlIsa thAya che. tenAthI madhyanI rAzIne guNAkAra karavAmAM Ave te eja saMkhyA rahe che. jemake 248+1=248 base aDatAlIsa ja thAya che. e saMkhyAne pahelI rAzI je cAra saMkhyAvALI che tenAthI bhAga kare 248+4= 62 A rIte pUrA bAsaTha labdha thAya che. A rIte uttarAyaNamAM bAsaThamI tithImAM ATha AgaLanI hInatA Ave che. A rIte ahIMyA bairAzika pravRttithI gaNita bhAvanA samajavI. (tasi ca mAsaMsi vaTTAe) tyA sapATa bhAsamA azya 12tu vatune vtunnpaNathI samacaturasa saMsthAsaMsthita saMsthAnanuM samacaturasasaMsthAna paNAthI jodhaparimaMDaLa saMsthAnamAnuM nyadhaparimaMDaLa paNuthI A vAkya upalakSaNa rUpa hovAthI bAkinA saMsthAna sthita vastunA zeSa saMsthAna saMsthita paNuthI aSADha mAsamAM prAyaH badhIja prakAzya vastunA divasanA cAra bhAga vIti gayA pachI zeSakALamAM sva pramANavALI chAyA hoya che. A kathana vyavahArika nayanA abhiprAyane laI karela che. vAstavika rIte te zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 43 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRta niyamaH vastutastu punarASADhAmAsasya caramadivase evaM bhavati, atrApi sarvAbhyantare maNDale pravarttamAne sUrye itthaM bhavati, tato yat prakAzyaM vastu yat saMsthAnaM-yAdRzaM bhavati tasya chAyA'pi tathA saMsthAnopajAyate--tadrUpaiva chAyApi bhavatIti nizcayaH ataevoktaM karaNagAthAyAM 'vattassa vattayAe' ityAdi / etadeva spaSTamAha-'svakAyamanuraGginyA' svasya-svakIyasya chAyA nibandhanasya vastunaH kAya:-zarIraM svakAyastaM anurajyate-anukAraM vidadhAti ityevaMzIlA anuraGginI 'dviSad gRhe' ityAdinA dhinaJ pratyayaH, tayA svakAyamanuraGginyA chAyayA sUryo'nu-pratidivasaM parAvartate, etaduktaM bhavati-ASADhamAsasya prathamAdahorAtrAdArAbhya pratidivasamanyAnyamaNDalasaMkramatayA tathAkathaJcanA'pi sUryaH parAvarttate yathA sarvasyApi prakAzya vastuno divasasya caturbhAge'tikrAnte zeSe vA svAnukArA svapramANA chAyA bhavati / ityevaM karaNagAthAnAM mUlasUtrANAM ca vistRto'rthoM jAtaH // sU0 43 // // iti dazamasya prAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam / / vAstavika rIti se ASADhamAsa ke antima dina meM isa prakAra hotA hai yahAM para sarvAbhyantara maMDala meM sUrya pravartamAna hone para isa prakAra hotA hai ki jisa prakAzya vastu kA jo saMsthAna jisa prakArakA ho usakI chAyA bhI usa saMsthAnarUpa hotI hai arthAt usakI chAyA usI ke samAnarUpavAlI hotI hai yaha nizcaya naya kA abhiprAya hai| ata eva karaNagAthA meM kahA hai-(vattassa vattayAe) ityAdi isa ko hI spaSTa rUpa se kahate haiM-(svakAya manuraGginyA) svakIya chAyA nibandhana vastu kA jo zarIra vaha svakAya usako jo anukaraNa kare vaha svakAya aNuraGgiNI kahI jAtI hai yahAM anuraMgiNI pada meM (dviSadgRhe) ityAdi sUtra se dhinaja pratyaya huvA hai usa anuraMgiNI chAyA se sUrya pratidina parAvartita hotA hai yahAM para aisA kahA jAtA hai ki-ASADha mAsa ke prathama aho. rAtra se Arambha karake pratidina anya anya maMDala kA saMkramaNa se jisa kisI aSADhamAsanA chellA divasamAM A rIte thAya che. ahIMyAM sarvAnyatara maMDaLamAM sUrya pravartamAna thAya tyAre evI rIte thAya che ke je prakAzya vastunuM je saMsthAna jevI rItanuM hoya tenI vyavasthA paNa e saMsthAna rUpa hoya che. arthAta tenI chAyA tenIja sarakhI 34vAjIDIya cha, nizcaya nayanI abhiprAya che. tethI04 424||thaamaa thucha ((vattassa vattayAe) tyA mAne 2508 te 4 che. (svakAyamaNuraMgiNyA) 214Iya chAyAnimaya vastunuM je zarIra te svakAya tenuM je anukaraNa kare te svIkAya anurAgiNI kahevAya che ahIMyAM anurAgiNI padamAM A driSad gRhe ItyAdi sUtrathI dhInaja pratyaya thayela che. e anurAgiNI chAyAthI sUrya dararoja parAvartita thAya che. ahIM ema kahevAmAM Ave che ke-aSADhamAsanI prathama aherAtrithI AraMbha karIne dararoja bIjA bIjA maMDaLanA saMkramaNathI je kaI prakArathI sUrya parAvartita thAya che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ 960 sUryaprajJaptisUtre // ekAdazaM prAbhRtaprAbhRtaM prArabhyate // mUlam-tA kahaM te caMdamaggA Ahieti vaejjA, tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM atthi NakkhattA je NaM caMdassa dAhiNeNaM joyaM joeMti, atthi NakkhattA je NaM sayA caMdassa uttareNaM joyaM joeMti, atthi NakkhattA je NaM caMdassa dAhiNeNa vi uttareNa vi pamapi joyaM joeMti, asthi NakkhattA je NaM caMdassa dANiNeNa vi pamapi joyaM joeMti, asthi NakkhattA je NaM caMdassa sayA pamaI joyaM joeMti, tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM kayare NakkhattA je NaM sayA caMdassa dAhiNaNaM joyaM joeMti ? taheva jAva kayare NakkhattA je NaM sayA caMda. sta pamadaM joyaM joeMti !, tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM je gaM NakkhattA sayA caMdassa dAhiNeNa joyaM joeMti, te NaM cha, taM jahAsaMThANA adA pusso assesA hattho mUlo, tattha je te NakkhattA je gaM sayA caMdassa uttareNaM joyaM joeMti, te NaM bArasa, taM jahA-abhII savaNo dhaNiTThA sayabhisayA puThavAbhadavayA uttarApoTThavayA revaI assiNI bharaNI puThavAphagguNI uttarAphagguNI sAI 12, tattha je te NakkhattA je gaM caMdassa dAhiNeNa vi uttareNa vi pamapi joyaM joeMti, teNa satta, taM jahA-kattiyA rohiNI puNavasU mahA cittA visAhA aNurAhA, tattha je te NakkhattA je NaM caMdassa dAhiNeNa vi pamadaM pi joeM joeMti tAo gaM do AsADhAo sambabAhire maMDale joyaM joeMsu vA joeMti vA prakAra se sUrya parAvartita hotA hai jaise kIsI bhI prakAzya vastu kA divasa ke caturthabhAga gata hone para yA zeSa rahane para sva pramANavAlI chAyA hotI hai isa prakAra karaNagAthAoM kA evaM mUlasUtra kA vistAra pUrvaka arthakahA hai ||suu043|| dasaveM prAbhRta kA dasavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-10 // jema keI paNa prakAzya vastunuM divasanA cothA bhAga gata thAya tyAre agara bAkI rahe tyAre pitAnA pramANa vALA keTalI chAyA thAya che. A pramANe karaNa gAthAono ane mULa sUtranA vistArapUrva artha 4Desa che. // sU. 43 // dasamA prAbhUtanuM dasamuM prAkRta prAbhRta samApta . 10-10 || zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 44 dazamaprAbhRtasya ekAdaza prAbhRtaprAbhRtam 961 joessaMti vA, tattha je te Nakkhatte je NaM sayA caMdasta pamadaM joyaM joeti sA NaM egA jeTThA // sU0 44 // chAyA-tAvat kathaM te candramArgA AkhyAtA iti vadet / tAvad eteSAmaSTAviMzatinakSatrANAM santi nakSatrANi yAni khalu sadA candrasya dakSiNena yogaM yuJjanti, santi nakSatrANi yAni khalu sadA candrasya uttareNa yogaM yuJjanti, santi nakSatrANi yAni khalu candrasya dakSinApi uttareNApi pramardamapi yogaM yuJjanti, santi nakSatrANi yAni khalu candrasya dakSiNenApi pramardamapi yogaM yuJjanti, asti nakSatraM yat khalu candrasya sadA pramarda yogaM yunakti, tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAM katarANi nakSatrANi yAni khalu sadA candrasya dakSiNena i athaiva yAvat katarANi yAni khalu sadA candrasya pramadai yogaM yuJjanti / tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAM yAni khalu nakSatrANi sadA candrasya dakSiNena yogaM yuJjanti tAni khalu SaT tadyathA mRgazirA ArdrA puSyaH AzleSA hastaH mUlaM tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu sadA candrasya uttareNa yogaM yuJjanti tAni khalu dvAdaza, tadyathA abhijit zravaNA dhaniSThA zatabhiSA pUrvAbhAdrapadA uttarAproSThapadA revatI azvinI bharaNI pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI svAtI 12, tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu candrasya dakSiNenApi uttareNApi pramardenApi yogaM yuJjanti, tAni khalu sapta tadyathA kRttikA rohiNI punarvasU maghA citrA vizAkhA anurAdhA, tatra ye te nakSatre ye khalu candrasya dakSiNenApi pramardamapi yogaM yuktA te khalu dve ASADhe, sarvabAhye maNDale yogam ayuGktA vA yuktau vA yokSyete vA, tatra yat tat nakSatraM yat khalu sadA candrasya pramarda yogaM yunakti tat khalu ekaM jyeSThA || sU0 44 // TIkA - pracalitasya 'yoge kiM te vastu AkhyAta' mityAkhyasya dazamasya prAbhRtasya dazame prAbhRtaprAbhRte kati nakSatrANi svayamastaMgamenAhorAtra parisamApakatayA kaM mAsaM paripUrayantItyetadviSayavicAraM pratipAdya samprati ekAdaze'smin prAbhRtaprAbhRte'rthAdhikArasUtre nakSatrANyadhikRtya candramArgasya vicAraM vivakSuH 'tA kahaM te caMdamaggA' ityAdinA vighRNoti - 'tA gyArahavAM prAbhRtaprAbhRta kA prAraMbha TIkArtha- pracalita dasaveM prAbhRtaprAbhRta meM kitane nakSatra svayaM asta hokara ahorAtra ko samApta karake kauna se mAsa ko pUrNa karate haiM ? isa viSaya ke sambandha meM vicAra pragaTa karake aba yaha gyArahaveM prAbhRtaprAbhRta meM arthAdhikAra sUtra meM nakSatroM ko adhikRta karake candramArga ke viSaya meM vicAra pragaTa karane kI agIyAramA prAkRtaprAmRtanA prAraMbha TIkA cAlu dasamA prAbhRtaprAbhUtamAM keTalA nakSatre! svayaM asta thaIne aheArAtrIne samApta karIne kayA mAsane pUrNa kare che? A viSayanA saMbaMdhamAM vicAra pradarzita karIne have A agyAramA prAkRtaprAmRtamAM arthAdhikAra sUtramAM nakSatrAne adhikRta karIne caMdrabhAganA viSayabhAM vicAra bhaguvAnI chAthI (tA kahaM te caMdamaggA) chatyAhi sUtra he che. zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ 962 sUryaprajJaptisUtre kahaM te caMdamaggA Ahietti vaejjA !" tAvat kathaM te candramArgA AkhyAtA iti vadet / tAvat-bhagavan ! candramArgaviSaye kiJcit praSTavyamasti tAvat kathaM-kena prakAreNa kayA yuktyA kayA vovapacyA nakSatrANAM dakSiNata uttarato vA pramardato yadi vA sUryanakSatrai virahitatayA avirahitatayA bA candramArgA:-candragatipanyAno maNDalagatyA paribhramaNarUpAH maNDalarUpA vA mArgAH te-tvayA bhagavatA AkhyAtAH-pratipAditA iti vadeta-kathayet / tato bhagavAnAha-'tA eesiNaM aTThAvIsAe NakkhattANaM asthi NakkhattA jeNaM sayA caMdassa dAhiNeNaM joyaM joeMti' tAvat eteSAm aSTAviMzati nakSatrANAM santi nakSatrANi yAni khalu sadA candrasya dakSiNena yogaM yuJjanti / tAvat-zrUyatAM tava praznasyottaraM samyak tAvat eteSAM-pUrvataH pratipAditAnAM abhijidAdi aSTAviMzati saMkhyAbhUtAnAM nakSatrANAM madhye asti-santi (nipAtatvAt ArSasvAdvA santItyeva vaktavyaM) tAni nakSatrANi yAni khalu sadA-sarvadA candrasya dakSiNena-dakSisvAM dizi vyavasthitAni yogaM yuJjanti-candrayogaM kurvanti-sadA candrasya dakSiNasyAM dizi vyavasthitAni bhavanti-yeSAM nakSatrANAM sadA dakSiNazirAH bhavanti tAdRzAni nakSatrANi icchA se (tA kahaM te caMdamaggA) ityAdi sUtra kahate haiM_ (tA kahaM te caMdamaggA Ahietti vaejA) he bhagavana candra ke mArgake viSaya meM kucha prazna karane kI icchA hai ki kisa prakAra se yA kisa yukti se nakSatroM kA dakSiNa se yA uttara se gamana karane se yadi sUrya nakSatroM se rahita hokara yA avirahita hokara maMDalagati se paribhramaNarUpa caMdrakA gamanamArga Apa ke mata se kahA hai ? so Apa kahie isa prakAra zrI gautamasvAmI ke praznako sunakara zrI bhagavan uttara meM kahate haiM-(tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM asthi nakkhattA je NaM sayA caMdassa dAhiNeNaM joyaM joeMti) he gautama ! ye pUrva pratipAdita abhijit Adi ATThAIsa nakSatroM meM (sUtra meM santi pada nipAtana se yA ArSa hone se kahA hai) aise nakSatra haiM ki jo sarvadA candra ke dakSiNa dikabhAga meM vyavasthita hokara yoga karate haiM, arthAt sadA caMdrakI dakSiNa __ (tA kaha te caMdamaggA ahieti vaejanA) mAvAn ! yadranA bhAganA samAM kaMIka pUchavAnI IcchA che, ke kayA prakArathI athavA kaI yuktithI nakSatranA dakSiNathi athavA uttarathI gamana karavAthI je sUrya nakSatro vinAne thaIne athavA avirahita eTaleke nakSatro sahita thaIne maMDalagatithI paribhramaNarUpa caMdrane gamanamArga ApanA matathI kahela che? te Apa kahe, A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne zrI sagavAn uttaramA 4 cha / (tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhatANaM atthi Nakkhatto je NaM sayA caMdassa dAhiNeNaM joyaM joeMti) 3 gautama! 2mA paDadA pratipAti bhanita vigere aThayAvIsa nakSatramAM (sUtramAM sati pada nipAdanathI athavA ArSa hevAthI kahela che) evA nakSatra che ke je sarvadA caMdranI dakSiNa dizAmAM vyavasthita thaIne pega kare che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TokA sU0 45 dazamaprAbhRtasya ekAdaza prAbhRtaprAbhRtam 963 santItyarthaH / tathA ca 'asthi NakkhattA jeNaM caMdassa uttareNaM joyaM joeMti' santi nakSatrANi yAni khalu candrasya uttareNa yogaM yuJjanti / tAdRzAnyapi nakSatrANi santi yAni khalu sadA candrasyottareNa-uttarasyAM dizi-sadottarazare sthitAni-vartamAnAnyapi nakSatrANi santi evamuttarasyAM dizi vartamAnatvAt sadottareNaiva candrayogaM yuJjanti-kurvanti, evaM ca 'asthi NakkhattA je NaM caMdassa dAhiNeNa vi uttareNa vi pamapi joyaM joeMti' santi nakSatrANi yAni khalu candrasya dakSiNenApi uttareNApi pramaddenApi yogaM yuJjanti / aSTAviMzati nakSatrANAM madhyetAnyapi nakSatrANi santi yAni khalu candrasya dakSiNenApi-dakSiNasyAM dizi, uttareNApiuttarasyAmapi dizi vyavasthitAni yogaM yuJjanti-yogaM kurvanti, tathA ca pramardamapi-pramaIrUpamapi yogaM kiraNavimAkhyaM yogaM-dakSiNottarazarAbhAvarUpaM yogaM kurvanti / tathA-asthi NakkhattA jeNaM caMdasta dAhiNeNavi pamaddamapi joyaM joeMti, atthi Nakkhatte je NaM caMdassa sayA pamaI joyaM joeMti' santi nakSatrANi yAni khalu candrasya dakSiNenApi pramardainApi yogaM dizAmeM vyavasthita hokara caMdra kA yoga karate haiN| mAne jina nakSatroM ke sadA dakSiNa zirAeM hotI haiM aise nakSatra hote haiM tathA (asthi NakkhattA je NaM caMdassa uttareNaM joyaM joeMti) aise bhI nakSatra hote haiM ki sadA caMdra kI uttaradizA meM vartamAna rahate haiM, isaprakAra uttara dizAmeM vartamAna hone se sadA uttarabhAga meM hI caMdrakA yoga karate haiN| tathA (asthi NakkhattA je NaM caMdassa dAhiNeNa vi uttareNa vi pamapi joyaM joeMti) aTThAIsa nakSatroM meM aise bhI nakSatra hote haiM jo caMdra ke dakSiNa dizAmeM evaM uttara dizAmeM vyavasthita hokara yoga karate haiM tathA pramaIrUpa yoga bhI karate haiM, kiraNoM kA vimardarUpa yoga ko pramaI yoga kahate haiM arthAt dakSiNa dizAmeM evaM uttara dizAmeM donoM ora yoga karate haiM, (asthi nakkhattA je NaM caMdassa dAhiNeNa vi pamaddamapi joyaM joeMti, atthi athati caMdranI dakSiNa dizAmAM vyavasthita thaIne caMdrane yoga kare che, arthAta je nakSatranI sadA dakSiNa zirAo hoya che, evA nakSatro hoya che, tathA (atthi NakhattA je NaM caMdassa uttarega joyaM joeti) sevA 555 nakSatrI hAya che ke jeo sadA caMdranI uttara dizAmAM vartamAna rahe che, A pramANe uttara dizAmAM 2DenApAthI sahI uttarAbhA drano yo| 42 cha. tathA (asthi NakkhattA je gaM caMdassa dAhiNeNa vi uttareNa vi pamahaM vi joyaM joeMti) yAvIsa nakSatrAmA sevA para nakSatra hoya che ke je caMdranI dakSiNa dizAmAM ane uttara dizAmAM vyavasthita thaIne ga kare che, tathA pramarUpa ga paNa kare che. kiraNanA vimada rUpa ane pramaga I cha. arthAt dakSiNa dizAmA bhane utta2 6zAma 23 ta23 yA 4re cha. (asthi NakkhattA je NaM caMdassa dAhiNeNa vi pamadaM vi joyaM joeMti, asthi NakkhattA jeNaM caMdapsa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ 964 sUryaprajJaptisUtre yuJjanti, asti nakSatraM yat khalu candrasya sadA pramaI yogaM yunakti aSTAviMzati nakSatrANAM madhye tAdRzAnyapi nakSatrANi santi yAni khalu sadA candrasya dakSiNenApi vyavasthitAni yogaM kurvanti tathA pramaddenApi-pramardarUpamapi-zarAbhAvarUpamaMzuvimardAkhyamapi yogaM yuJjantiyogaM kurvanti / evamapyekaM tAdRzaM nakSatraM vartate yat khalu sadA candrasya-candreNa sArddha pramardarUpameva yogaM yunakti-yogaM karoti / evaM sAmAnyena bhagavatokte'pi bhagavAn gautamo vizepAvagamanimittaM bhUyaH praznayati-'tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM kayare NakkhattA jeNaM sayA caMdassa dAhiNeNaM joyaM joeMti ?' tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAM katarANi nakSatrANi yAni khalu sadA candrasya dakSiNena yogaM yuJjanti ? / tAvaditi pUrvavat eteSAM pUrvapratipAditAnAM aSTAviMzatisaMkhyakAnAM nakSatrANAM madhye katarANi-kati saMkhyakAni-kiM nAmadheyAni nakSatrANi santi yAni khalu candrasya dakSiNena-dakSiNasyAM dizi sthitAni yogaM kurvantIti kRpayA kathaya bhagavan ! / tathA-'taheva jAna kayare NakkhattA jeNaM sayA caMdassa uttareNa joyaM joeMti, kayare NakkhattA je NaM sayA caMdassa pamaI joyaM joeMti !' tathaiva yAvat NakkhattA je NaM caMdassa sayA pamadaM joyaM joeMti) aThAIsa nakSatroM meM aise bhI nakSatra hote haiM jo sadA candra ke dakSiNa se bhI vyavasthita hokara yoga karate haiM, tathA pramaIrUpa mAne zarAbhAvarUpa aMzuvimarUpa bhI yoga karate haiM, isI prakAra koI eka nakSatra aisA bhI hotA hai jo sadA caMdrake sAtha pramaddarUpa hI yoga karatA hai / isa prakAra zrI bhagavAna ke sAmAnyarUpa se kahane para zrI gautamasvAmI vizeSarUpa se jAnane ke hetu se phira se prazna karate haiM-(tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattA NaM kayare NakkhattA jeNaM sayA caMdassa dAhiNe NaM joyaM joeMti) ye pUrva pratipAdita aThAIsa saMkhyAtmaka nakSatroM meM kauna se nAma vAle evaM kitane nakSatra aise haiM jo caMdraki dakSiNa dizA meM rahakara ke yoga karate haiM / tathA (taheva jAva kayare NakkhattA je NaM sayA caMdassa uttareNa joyaM joeMti kayare NakkhattA je NaM sayA caMdassa pamaI joyaM joeMti) kitane sayA pamaI joyaM joeti) -mayAvIsa nakSatromA sevA pA nakSatro DAya cha re saha ya dranI dakSiNamAM paNa vyavasthita thaIne yoga kare che. tathA pramarda rUpa eTaleke zarAbhAvarUpa aMzavima rUpathI kare che. e ja pramANe koI eka nakSatra evuM paNa hoya che ke je sadA caMdranI sAthe pramarUpaja vega kare che. A pramANe zrI bhagavAne sAmAnya rUpe vAthI zrI gautamasvAmI vizeSa prArathI aguvA mATe 3zathI prazna 42 cha. (tA eesiNaM aTThAvIsAe NakkhattA NaM kayare NakkhattA je NaM sayA caMdassa dAhiNeNaM joyaM joeMti) // pahelA pratipAdita karela aThyAvIsa saMkhyAvALA nakSatromAM kayA nAmavALA ane keTalA nakSatra mevA cha / yadranI hkssie| zAma 2DIna yo|| 42 cha ? tathA (taheva jAva kayare NakkhattA jeNaM sayA caMdassa uttareNa joyaM joeMti, kayare NakkhattA je NaM caMdamsa zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 44 dazamaprAbhRtasya ekAdaza prAbhRtaprAbhRtam 965 katarANi nakSatrANi yani khalu sadA candrasya uttareNa yogaM yuJjanti ? katarANi nakSatrANi yAni khalu sadA candrasya pramada yogaM yuJjanti ! / tathaiva-pUrvoktavadeva, yAvat-yAni tAni katarANi-kati saMkhyakAni-kiM nAmaveyAni nakSatrANi tAdRzAni santi yAni khalu sadA-savedA candrasya uttareNa-uttarasyAM dizi sthitAni-vyavasthitAni yogaM yuJjanti-yogaM kurvanti-sadottarazareNaiva yogaM kurvanti !, tathA ca kati saMkhyakAni-kiM nAmadheyAni ca nakSatrANi santi yAni khalu sadA candrasya pramadaM yoga-pramardarUpaM yogaM kurvantIti pRthaka pRthaka prakAratraye'pi yogasvarUpaM kRpayA kathaya bhagavan ! tato bhagavan vivRNoti-'tA eesiNaM aTThAvIsAe Nakkha tANaM jeNaM NakkhattA sayA caMdasta dAhiNeNa joyaM joeMti teNaM cha, taM jahA-saMThANA adA pusso assesA hattho mUlo' tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAM yAni khalu nakSatrANi sadA candrasya dakSiNena yogaM yuJjanti tAni khalu SaT tadyathA-mRgazirA ArdrA puSyaH AzleSA hasto mUlaM / tAvaditi prAgvat eteSAM pUrvapratipAditAnAmaSTAviMza te nakSatrANAM madhye yAni khalu nakSatrANi sadA-sarvadA candrasya dakSiNena-dakSiNasyAM dizi sthitAni-vyavasthitAni yogaM yuJjanti-yogaM kurvanti tAni mRgazirA ArdrA puSyAzleSAhasto mUlAni ceti SaT saMkhyakAni santItyavaseyAni, yatohi etAni sarvANyapi nakSatrANi nakSatra evaM kauna se nAmavAle nakSatra aise hote haiM jo sadA caMdra ki uttara dizA meM rahakara yoga karate haiN| tathA kauna se nAmavAle evaM kitane nakSatra aise hote haiM ki jo caMdra kA pramaI yoga karate haiM ? isa prakAra prathaka prathaka rUpa se tInoM prakAra ke yoga kA svarUpa kRpA kara Apa kahie / isa prakAra zrIgautamasvAmI ke pUchane se uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA eesi NaM aThAvIsAe NakkhattA NaM je NaM NakkhattA sayA caMdassa dAhiNe Na joyaM joeMti, te NaM cha taM jahA-saMThANA, addA pusso assesA, hattho mUlo) ye pUrva pratipAdita aThAIsa nakSatroM meM jo nakSatra sadA caMdra kI dakSiNa dizA meM vyavasthita hokara yoga karate haiM ve nakSatra mRgazirA, AdrA, puSya azleSA, hasta evaM mUla ye chaha nakSatra hai / kAraNa kI ye sabhI nakSatra caMdra ke paMdrahaveM maMDala ke bAhara meM hI gati karate haiM sayA pamaI joyaM joeMti) 321 nakSatrI mane yA nAmA! nakSatrI vA DAya cha jeo sadA caMdranI uttara dizAmAM rahIne ega kare che? tathA kayA nAmavALA ane keTalA nakSatro evA hoya che ke jeo caMdrane pramaI yoga kare che? A rIte judI judI rIte traNa prakAranA veganuM svarUpa Apa kRpA karIne kaho. A rIte zrIgautamasvAmInA praznane sAmanIna uttaramA zrI bhagavAn 49 cha- (tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattA NaM je gaM NakkhattA sayA caMdarasa dAhiNeNa joyaM joeMti te NaM cha taM jahA saMThANA addA pusso assesA hattho mUlo) paDasA pratipAhita 2 // 24yAvIsa nakSatramA nakSatrI sahA dranI hakSiNa dizAmAM vyavasthita thaIne ega kare che te nakSatra mRgazirA Adra, puSya, azleSA, hasta zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ 966 na sUryaprajJaptisUtre paJcadazasya candramaNDalasya bahireva cAraM carantIti sarvathA siddhAntapratipAditAni / (tattha je te NakkhattA je NaM caMdasta uttareNaM joyaM joeMti teNaM bArasa, taM jahA abhII savaNo dhaNiTThA sayabhisayA pubAbhadavayA uttarApoTTavayA revaI asmiNI-bharaNI puvvAphagguNI uttarAphagguNI sAI 12' tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu sadA candrasya uttareNa yogaM yuJjanti tAni khalu dvAdaza, tadyadA abhijit zravaNA dhaniSThA zatamiSA pUrvAbhAdrapadA uttaraprauSThapadA revatI azvinI bharaNI pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI svaatii| tatra-aSTAviMzate kSAtrANAM madhye, yAni tAni-yAdRzAni tAdRzAni-yathA tathA bhUtAni nakSatrANi khalu iti vAkyAlaGkAre sadA sarvadA uttareNa zareNa candrasya uttarasyAM dizi yogaM yunanti-yogaM kurvanti, tAni khalvadhonirdiSTAni-abhijita zravaNA dhaniSThA zatabhisaSA pUrvAbhAdrapadottarAbhAdrapadA revatI azvinI bharaNI pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI svAtI ceti dvAdaza saMkhyakAni nakSatrANi santItyavaseyAni / athAnyat pratibodhayati 'tattha je te NakkhatA jeNaM caMdassa dAhiNega vi uttareNa vi pamapi joyaM joeMti teNaM satta, taM jahA-kattiyA rohiNI pugavvara mahA cittA visAhA aNurAhA' tatra yAni tAni nakSatrANi yAni khalu candrasya dakSiNenApi uttareNApi pramanApi aisA siddhAnta meM pratipAdita kiyA hai| (tattha je te NakkhattA jeNaM sayA caMdassa uttareNaM joyaM joeMti te NaM bArasa taM jahA-abhII, savaNo dhaNiTThA, sayabhisayA, puvvAbhaddavayA uttarApoDakyA, revaI assiNI, bharaNI puvAphagguNI, uttarAphagguNI, sAI) aThAIsa nakSatroM meM jo nakSatra sadA caMdra kI uttara dizA meM yoga karate haiM ve nakSatra nimnokta prakAra se abhijit zravaNa, dhaniSThA, zatabhiSA pUrvAbhAdrapadA, uttarAbhAdrapadA, revatI, azvinI, bharaNI pUrvAphAlgunI, uttarAphAlgunI evaM svAtI isa prakAra bAraha hote haiN| aba vizeSa prakAra se kahate haiM-(tattha je te NakkhattA je NaM caMdassa dAhiNeNa vi uttareNa vi pamaI vi joyaM joeMti te NaM satta, taM jahA-kattiyA rohiNI puNavvara mahA cittA visAhA aNurAhA) aThAIsa nakSatroM meM aise nakSatra hote haiM jo caMdra kI dakSiNa dizA meM ane mULa e cha nakSatra che, kAraNake A badhA nakSatro caMdranA paMdaramAM maMDaLanI mahA204 ti 42 he, mI pramANe siddhAMtamA pratipAhita 424 che. (tattha je te NakkhattA je NaM sayA caMdassa uttareNaM joyaM joeMti, te NaM bArasa taM jahA-abhII savaNo, dhaNiTThA, sayabhisiyA, puvAbhavayA uttarApAvayA revaI assiNI, bharaNI, puvvAphagguNI uttarA phagguNI, sAI) yAvIsa nakSatramA nakSatra sh| yadranI utta2 6zAmA yo re che tevA nakSatre nice pramANe che, abhijIta zravaNa, ghaniSThA, zatabhiSA, pUrvAbhAdrapadA, uttarabhAdrapadA revatI azvinI, bharaNa pUrvAphAlganI uttarA phAlganI ane svAtI A pramANe bAra DAya che. ve vizeSa prAthI ma Ave che. (tattha je te NakkhattA je NaM caMdassa dAhiNeNa vi uttareNa vi pamadaM pi joyaM joeMti te NaM satta, taM jahA- kattiyA rohiNI, puNavvasU mahA citA zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 44 dazamaprAbhRtasya ekAdaza prAbhRtaprAbhRtam 967 yogaM yuJjanti tAni khalu sapta tadyathA-kRttikA rohiNI punarvasu maghA citrA vizAkhA anurAdhA tatra-aSTAviMzatenakSatrANAM madhye yAni tAni-yAdRzAni tAdRzAni nakSatrANi santi yAni khala candrasya dakSiNenApi-dakSiNasyAmapi dizi uttareNApi-uttarasyAmapi dizi pramaImapi-pramarda rUpamaMzuvimardAkhyaM yogamapi kurvanti, tAni khalu sapta kRttikA rohiNI punarvasu maghA citrA vizAkhA anurAdheti, yatohi etAni sarvANyapi nakSatrANi pazcadazasya candramaNDalasyottareNa dakSiNena maNDalamadhyena vA cAraM caranti athAnyat kathayati-tatya je te NakkhattA je NaM caMdassa dAhiNeNa vi pamapi joyaM joeMti tAo NaM do AsADhAo, sababAhire maMDale joyaM joeMmu vA joeMti vA joessaMti vA tathA tattha jete Nakkhatte jeNaM sayA caMdassa pamaI joyaM joei sA NaM egA jeTTA' tatra yete nakSatre ye khalu candrasya dakSiNenApi pramaImapi yogaM yuktaH te khalu dve ASADhe sarvabAhyamaNDale yogamayuktAM vA yuJjanti evaM uttara dizA meM, pramaI rUpa kiraNa vimardana rUpa yoga bhI karate haiM, vaise nakSatra sAta haiM, jinakA nAma isa prakAra se haiM-kRttikA, rohiNI punarvasu maghA, citrA, vizAkhA evaM anurAdhA / kAraNa kI ye sabhI nakSatra paMdrahaveM caMdramaMDala kI uttaradizA se, dakSiNa dizA se evaM maMDala ke madhya meM bhI gamana karate haiN| aura bhI kahate haiM-(tattha je te NakkhattA je NaM caMdassa dAhiNeNa vi pamadaM vi joyaM joeMti, tAo NaM do AsADhAo, savabAhire maMDale joyaM joeMsu vA joeMti vA joessaMti vA tattha je te Nakkhatte je NaM sayA caMdassa pamadaM joyaM joei sANaM egA jeTThA) aThAIsa nakSatroM meM pUrvASADhA evaM uttarASADhA ye do nakSatra candra ko dakSiNa dizA meM bhI yoga karate haiM evaM pramaI rUpa bhI yoga karate haiM, vaha unakA yoga sarvabAhya maMDala meM bhUtakAla meM huvA hai, vartamAna meM hotA hai evaM Age bhI isa prakAra hogA arthAt sarvabATa maMDala meM nahIM hotA visAhA aNurAhA) yAvIsa nakSatramA sevA nakSatra ya cha, yadanI sie zAma ane uttara dizAmAM pramarda rUpa arthAt kiraNa vimardAnarUpa ga paNa kare che. evA nakSatro sAta che, jemanuM nAma A pramANe che-kRttikA, rahizuM punarvasu, maghA, citrA, vizAkhA ane anurAdhA kAraNa ke A badhA nakSatro paMdaramAM caMdramaMDaLanI uttara dizAthI, dakSiNa hizAma ane bhanI madhyabhA 59 gamana 42 che. ghalog ! 43 cha. (tattha je te NavattA je NaM caMdassa dAhigeNa vi pamadaM pi joyaM joeMti, tAo NaM do AsADhAo, sambabAhire maMDale joyaM joeMsu No jAeMti vA joissaMti vA tattha tattha je te Nakkhatte je NaM sayA caMdassa pamaI joyaM joei sANaM egA jedvA) madhyAvIsa nakSatra pUrvASADhI mane uttarASADhA A be nakSatre caMdranI dakSiNa dizAmAM paNa yoga kare che. ane pramardarUpa paNa cega kare che. e ene vega sarvabAhya maMDaLamAM bhUtakALamAM thaye che. vartamAnamAM thAya che ane bhaviSyamAM paNa eja pramANe thaze arthAt sarva bAhya maMDaLamAM nathI thatuM tema nathI. tathA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre vA yokSyete tatra yat tat nakSatraM yat khalu sadA candrasya pramarda yogaM yunakti tat khalu eka jyeSThA |-ttr-assttaaviNshte nakSatrANAM madhye nakSatre pUrvASADhottarASADharUpe candrasya dakSiNasyAmapi dizi yuktaH, pramaI rUpamapi yogaM yuktaH, saca tayoryogaH sarvavAhye maNDale'bhavat bhavati bhaviSyati ceti jJAtavyaH, arthAt sarvabAhye maNDale tAdRzo yogo na sambhAvyata ityarthaH / tathA ca yannakSatraM sadA candrasya kevalaM pramarda rUpameva yogaM karoti tadekameva jyeSThAnakSarUpamasti sa ca yogaH sarvabAhyetaramaNDale'pi sambhAvyata iti / atha vizeSaH-pUrva yAni SaT nakSatrANi candrasya dakSiNasyAM dizi yuJjanti tAni sarvANyapi pazcadazasya candramaNDalasya bahicAraM caranti-uktaJca karaNavibhAvanAyAM 'paNNarasamassa caMdamaMDalassa bAhirao miggasira addA pusso asilehA hatthamUlo ya' jambUdvIpaprajJaptAvapyuktaM mRgazirA AdI puSyo'zleSA hastaH tathaiva mUlaM ca bAhyAni bAhyamaNDalasya SaT nakSatrANi // 'saMThANa adda pusso'silesa hattho taheva mUlo ya / bAhirao bAhiramaMDalassa chappeya NakkhattA // 1 // ' atha yAni dvAdazanatrANi uttareNa yuJjanti tAni sarvAbhyantare maNDale cAraM caranti, tathAcotaM karaNavibhAvanAyAM 'te paDhame savvabhaMtare hai aisA nahIM hai / tathA jo nakSatra sadA candra kA kevala pramaI rUpa hI yoga karatA hai, vaha kevala eka jyeSThA nakSatra hI hai / vaha yoga sarvabAhya maMDala se anya maMDala meM bhI ho sakatA hai| aba vizeSa meM kahate haiM ki pahale jo chaha nakSatra candra kI dakSiNadizA meM yoga karate kahe haiM ve sabhI paMdrahaveM candra maMDala se bAhara gati karate hai, karaNa ki bhAvanA meM kahA bhI hai-(paNNarasa massa caMda maMDalassa bAhirao miggasira addA pusso asilehA hattha mUlo ya) jambUdvIpa prajJapti meM bhI kahA hai-mRgazirA, ArdrA puSya azleSA hasta evaM mUla ye bAhya maMDala ke chaha nakSatra haiM / (saMThANa adda pusso'silesa hattho taheva mUlo ya, bAhirao bAhira maMDalassa chappeya NavattA) // 1 // tathA jo bAraha nakSatra uttaradizA meM yoga karate haiM ve sarvAbhyantara maMDala meM gati karate haiM / karaNa vibhAvanikA meM kahA bhI hai-(te paDhame savvabhaMtare caMdamaMDale NakkhattA ime, je nakSatra sadA caMdrane pramardarUpaja yoga kare che, evuM nakSatra kevaLa eka ceSThAja che, e ga sarva bAhA maMDaLathI bIjA maMDaLamAM paNa thaI zake che. have vizeSarmA kahe che ke pahelA cha nakSatro caMdranI dakSiNa dizAmAM ega kare che tema kahyuM che te badhA paMdaramA caMdra maMDaLanI prahAra gati 42 cha. 4 // 23 vimAnamA puche 3-- (paNNarasassa caMdamaMDalassa bAhirao migasira addA, putso, asilehA hattha mUloya) 28 dIpa prajJaptimA 5 4thu cha. bhRgaziza, bhAdrI, puSya, maveSA, sta, ane bhU 20 mAhya meM 300 cha nakSatrI che. ( (saMThANa adda passo'silesa hattho taheva mUlo ya, bAhirao bAhiramaMDalassa chappeya Nakkha tA) tathA je bAra nakSetre uttara dizAmAM yoga kare che, te sarvAbhyantara maMDaLamAM gati kare che. karaNa vimAnamA ghucha 3- (tA paDhame sababhatare caMdamaMDale NakhattA ime, taM jahA-abhII zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TokA sU0 44 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam caMdamaMDale NakkhattA ime, taM jahA-abhiI savaNo dhaNiTThA sayabhisayA punvabhavayA uttarabhadavayA revaI assiNI bharaNI puvvaphagguNI uttaraphagguNI sAI' atha yAni sapta nakSatrANi triSu prakAreSu yogaM yuJjanti, tatra kecit aSTaunakSatrANi kathayanti, tathAcoktaM lokazriyAm 'puNavvasu rohiNI cittA mahaje?NurAha kattiya visaahaa| caMdassa ubhayayogIti' parametat vakSyamANajyeSThAsUtreNa saha virodhIti na yukti yuktmiti| sarvametat paribhAvanIyamiti / tadevaM maNDalagatyA paribhramarUpAzcandramArgA pratipAditAH // sU0 44 // mUlam-tA kai te caMdamaMDalA paNNattA !, tA paNNarasa caMdamaMDalA paNNatA, tA eesi NaM paNNarasaNhaM vedamaMDalANaM asthi caMdamaMDalA je NaM sayA NakkhattehiM virahiyA, asthi caMdamaMDalA je NaM ravisasiNakkhatANaM sAmaNNA bhavaMti, asthi caMdamaMDalA je NaM sayA Adiccehi virahiyA tA eesi NaM paNNarasaNhaM caMdamaMDalANaM kayare caMdamaMDalA je NaM sayA NakkhattehiM avirahiyA, jAva kayare caMdamaMDalA je NaM sayA AiccavirahiyA, tA eesi NaM paNNarasaNhaM caMdamaMDalANaM tastha je te caMdamaMDalA je NaM sayA NakkhattehiM avirahiyA, te NaM aTra taM jahA-paDhame caMdamaMDale taIe caMdamaMDale chaTTe caMdamaMDale sattame caMdamaMDale taM jahA-abhII savaNo dhaNiTThA sayabhisayA puvvabhaddavayA uttarabhaddavayA revaI assiNI bharaNI puvaphagguNI uttaraphagguNI sAI) tathA jo sAta nakSatra tInoM prakAra se yoga karate haiM una meM koI ATha nakSatra kahate haiM, lokanizrA meM kahA bhI hai-(puNavvasu rohiNI cittA maha jeTTANurAha kattiya visAhA caMdassa ubhayayogItti) paraMtu yaha kathana vakSyamANa jyeSThA nakSatra ke sUtra ke sAtha viruddha hotA hai, ataH yaha kathana yukti saMgata nahIM lagatA hai, yaha saba vicAraNIya hai, isa prakAra yaha maMDalagati se paribhramaNa rUpa caMdramArga kA pratipAdana kiyA hai / sU0 44 // savaNo, dhaniTA sayabhisayA, puzvabhavayA uttarabhadavayA, revaI assiNI bharaNI puvaphagguNI uttaraphagguNI, sAI) tathA sAta nakSatro trANe prArathI yA 42 che mAmA mA nakSatra 4 cha. as nizrAma yuM 55 cha (puNavvasu rohiNI cittA mahA jedvANurAha kattiya visAhA caMdassa ubhayayogItti) 52'tu 20 4thana 1kSyamAe jyeSThA nakSatranA sUtranI sAye virUddha che. tethI A kathana yukti saMgata jaNAtuM nathI. A tamAma viSaya vicAraNIya che. A pramANe A maMDaLa gatithI paribhramaNa rUpa caMdramArganuM pratipAdana karela che. sU. 44 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ 970 sUryaprajJaptisUtre aTThame caMdamaMDale dasame caMdamaMDale ekAdase caMdamaMDale paNNarasame cadamaMDale, tattha je te cadamaMDalA je NaM sayA gavakhattehiM virahiyA te NaM satta taM jahA-vitie caMdamaMDale cautthe cadamaMDale paMcame cadamaMDale Navame caMdamaMDale bArasame caMdamaMDale terasame caMdamaMDale cauddasame caMdamaMDale, tattha je te caMdamaMDale je NaM sasiraviNakkhattANaM samANA bhavaMti, te NaM cattAri, taM jahA-paDhame caMdamaMDale, bIe caMdamaMDale, ikkArasame cadamaMDale paNNarasame caMdamaMDale, tattha je te caMdamaMDalA je NaM sayA Aicca virahiyA te NaM paMca, taM jahA-chaTe caMdamaMDale sattame caMdamaMDale aTThame cadamaMDale Navame caMdamaMDale dasame caMdamaMDale sU0 45 // ||dsmss pAhuDassa ekAdasamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat kati te candramaNDalAni prajJaptAni ? tAvat pazcadaza candramaNDalAni prajJasAni, tAvat eteSAM paJcadazAnAM candramaNDalAnAM santi candramaNDalAni yAni khalu sadA nakSatrairavirahitAni, santi candramaNDalAni yAni khalu ravizazinakSatrANAM sAmAnyAni bhavanti, santi candramaNDalAni yAni khalu sayA AdityAbhyAM virahitAni, tAvat eteSAM pazcadazAnAM candramaNDalAnAM katarANi candramaNDalAni yAni khalu sadA nakSatrairavirahitAni ?, tAvat katarANi candramaNDalAni yAni khalu sadA AdityAbhyAM virahitAni ! tAvat eteSAM paJcadazAnAM candramaNDalAnAM tatra yAni tAni candramaNDalAni yAni khalu sadA nakSatrairavirahitAni khalu aSTau tadyathA-prathame candramaNDale tRtIye candramaNDale SaSThe candramaNDale saptame candramaNDale aSTame candramaNDale dazame candramaNDale ekAdaze candramaNDale paJcadaze candramaNDale, tatra yAni tAni candramaNDalAni yAni khalu sadA nakSatraivirahitAni, tAni khalu sapta tadyathA dvitIye candramaNDale caturthe candramaNDale paJcame candramaNDale navame candramaNDale dvAdaze candramaNDale trayodaze candramaNDa le catuIze candramaNDale, tatra tAni candramaNDalAni yAni khalu sadA zaziravinakSatrANAM sAmAnyAni bhavanti, tAni khalu catvAri, tadyathA-prathame candramaNDale dvitIye candramaNDale ekAdaze candramaNDale paJcame candramaNDale, tatra yAni tAni candramaNDalAni yAni khalu sadA AdityavirahitAni tAni khalu paJca tadyathA SaSThe candramaNDale saptame candramaNDale aSTame candramaNDa le navame candramaNDale dazame candramaNDale // sU0 45 // TIkA-dazamasya prAbhRtasyaikAdaze prAbhRtaprAbhRte sUtradvayaM vartate tatra prathame catvAriMzattame TIkArtha-dasaveM prAbhUta ke gyArahaveM prAbhRtaprAbhRta meM do sUtra kahe haiM, una meM TIkArtha - dasamAM prAbhRtanA agIyAramA prAbhRtaprAkRtamAM be sUtre kahela che. temAM zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam __ 971 sUtre nakSatrANyadhikRtya candramArgavicAraM vivicya samprati dvitIye paJcacatvAriMzattame arthAdhikArasUtre maNDalarUpAn candramArgAn abhidhitsustadviSayakaM praznasUtraM vavRNoti-'tA kahaM te caMda maMDalA paNNattA' tAvat kati te candramaNDalAni prajJaptAni ? / tAvat candramArgasya maNDalaviSayakI jijJAsAsamud bhavati tAvat, kati-kati saMkhyakAni te-tava mate-tvayA vA bhagavan ! candramaNDalAni prajJaptAni ? pratipAditAni ?-kiyanmitAni candramaNDalAni tvayA pratipAditAni ? / evaM gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA paNNarasa caMdamaMDalA paNNattA, tAvat pazcadaza candramaNDalAni prajJaptAni tAvat zrayatAM tava praznasyottaraM tAvat paJcadaza saMkhyA kAni candramaNDalAni prajJaptAni paJcadazarUpAtmakAni candramaNDalAni pratipAditAni santi zAstre, teSu paJcacandramaNDalAni jambUdvIpe santi, avaziSTAni ca dazamaNDalAni lavaNasamudre santi tathAcoktaM jambUdvIpaprajJaptau 'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve kevaiyaM ogAhinA kevaiyA caMdamaMDalA paNNattA goyamA ! jaMbUddIve asIyaM joyaNasayaM ogAhittA ettha NaM paMca caMdaprathama 44 cuvAlIsaveM sUtra meM nakSatroM ko adhikRta karake candramArga kA vicAra ko varNita karake aba dUsareM paiMtAlIsa 45 veM arthAdhikAra sUtra se maMDala rUpa candramArga kA kathana karane kI icchA se prazna sUtra kahate haiM (tA kahaM te caMdamaMDalA paNNattA) zrI gautamasvAmI kahate haiM-caMdramArga ke maMDala viSayaka jijJAsA hotI hai-Apa ke mata se he bhagavan kitane caMdramaMDala kahe haiM ? arthAt Apane candramaMDala kitane pratipAdita kiye haiM ? isa prakAra se zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara ke uttara meM bhagavAnzrI kahate haiM-(tA paNNarasa caMdamaMDalA paNNattA) he gautama ! caMdramaMDala zAstra meM paMdraha saMkhyAtmaka pratipAdita kiye haiM, una meM pAMca caMdramaMDala jambUdvIpa meM kahe haiM, avaziSTa dasa caMdramaMDala lavaNa samudra meM hote haiN| jambUdvIpaprajJapti sUtra meM kahA bhI hai-jaMbUhIve NaM bhate ! dIve kevaiyaM ogAhittA kevaiyA caMdamaMDalA paNNattA, goyamA! pahelAM 44 cuMmALIsama sUtramAM nakSatrane adhikRta karIne candramArganA vicAranuM varNana karIne have A pistAlIsamA sUtramAM arvAdhikAra sUtrathI maMDaLa rUpa caMdramArganuM 4thana 42vAnI 2chAthI prazna sUtra yAmAM Ave che. (tA kahaM te caMdamaMDalA paNNatA) zrIgautamasvAmI kahe che ke caMdramArganA maMDaLanA saMbaMdhamAM jANavAnI IcchA thAya che. ApanA matathI he bhagavana caMdramaMDaLa keTalA kahela che? arthAt Ape keTalA caMdramaMDaLe pratipAdita karela che? A pramANe zrIgautamasvAmInA praznane sAMbhaLIne uttaramAM zrIbhagavaan 4 cha-(ta! paNNarasa caMdamaMDalA paNNattA) 3 gautama zAstramA yadramA 542 pratipAdita karela che. temAM pAMca caMdra maMDaLe jaMbudvIpamAM kahelA che. bAkInA dasa caMdra bhI eay samudramA DAya che. bhUdIpaprajJapti sUtramA 4yu 59 che.- (jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve kevaiyaM oNAhittA kevaiyA cadamaMDalA paNNattA, goyamA ! jaMbuddIve dIve zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ 972 sUryaprajJatisUtre maMDalA paNNattA lavaNe NaM bhaMte ! samudde kevaiyaM ogAhittA kevaiyA caMdamaMDalA paNNatA ? goyamA ! lavaNeNaM samudde tiNNi tIsAiM joyaNasayAI ogAhittA ettha NaM dasacaMdamaMDalA paNNattA, evAmeva sapubbAvareNaM jaMbuddIve lavaNe ya paNNarasa caMdamaMDalA bhavaMtIti akkhAya' jambUdvIpe khalu bhadanta ! dvIpe kiyantaM avagAhya kiyanti candramaNDalAni prajJaptAni, gautama ! jambUdvIpe azItaM yojanazatam avagAhya atra khalu paJca candramaNDalAni prajJaptAni, lavaNe khala bhadanta ! samudre kiyantam avagAhya kiyanti candramaNDalAni prajJaptAni ! gautama ! lavaNe khalu samudre trayastriMzataM yojanazatam avagAhya atra khalu daza candramaNDalAni prajJaptAni, evameva sapUrvApareNa jambUdvIpe lavaNasamudre ca paJcadaza candramaNDalAni bhavantIti AkhyAtAni / atra bhadanta !-he bhagavan ! iti guroH sambodhanaM, tathA gautama !-he gautama ! iti ziSyasya sambodhanamitiM kRtvA praznottarakrameNa vAkyArthastu sarala eveti / bhagavAn punaretadeva spaSTajaMbUddIve dIve asIyaM joyaNasayaM ogAhittA ettha NaM paMca caMdamaMDalA paNNattA lavaNe NaM bhaMte ! samudde kevaiyaM ogAhittA kevaiyA caMdamaMDalA paNNattA, goyamA! lavaNe NaM samudde tiNi tIsAiM joyaNasayAI ogAhittA ettha NaM dasa caMdmaMDalA paNNattA, evAmeva saputvAvareNaM jaMbUddIve lavaNe ya paNNarasa caMdamaMDalA bhavaMtIti makkhAyaM) zrI gautamasvAmI bhagavAn ko pUchate haiM ki he bhagavAn jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM kitane dUra jAne para kitane caMdramaMDala kahe haiM ? uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-he gautama ! jambUdvIpa meM ATha hajAra yojana jAne para vahAM pAMca caMdramaMDala kahe gaye haiN| zrI gautamasvAmI-he bhagavAn ! lavaNasamudra meM kitane dUra jAne para kitane caMdramaMDala kahe haiM ? zrI bhagavAn-he gautama ! lavaNasamudra meM tIna hajAra tetIsa yojana jAne para dasa caMdramaMDala kahe gaye haiN| isI prakAra sapUrvApara jambUdvIpa meM evaM lavaNasamudra meM paMdraha caMdramaMDala hote haiM aisA kahA hai| bhagavAn zrI phira se isI kathana ko spaSTa karate hube asIyaM joyaNasayaM ogAhittA, ettha NaM paMca caMdamaMDalA paNattA, lavaNe NaM bhaMte samudde kevaiyaM ogAhittA kevaIyA caMdamaMDalA paNNattA goyamA ! lavaNeNaM samudde tiNi tIsAI joyaNasayAI ogAhittA ettha NaM dasa caMdamaDalA paNNatA evAmeva sapuvAvareNaM jaMbuddIve lavaNeya paNNarasa caMdamaMDalA bhavatI ti makkhAya) zrI gautabhAbhI zrImAvAnane pUche che ke he bhagavAna jaMbudvipa nAmanA dvIpamAM keTale dUra javAthI keTalA caMdramaMDaLo kahelA che? uttaramAM zrIbhagavAna kahe che he gautama! jaMbudvIpamAM ATha hajAra jana gayA pachI tyAM pAMca caMdramaMDaLe kahelA che? zrIgautamasvAmI-he bhagavAna! lavaNasamudramAM keTale dUra gayA pachI keTalA caMdramaMDaLa kahelA che? zrIbhagavAna -he gautama! lavaNa samudramAM traNa hajAra ane tetrIsa jana gayA pachI dasa caMdramaMDaLa kahelA che. eja pramANe sapUrvApara ja bUdvIpamAM ane lavaNasamudramAM paMdara caMdramaMDaLe hoya che. tema zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ 973 sUryajJatiprakAzikA TIkA su0 45 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam yati - 'tA esiNaM paNNarasahaM caMdamaNDalANaM asthi caMdamaMDalA jeNaM sayA NakkhattehiM virahiyA' tAvat eteSAM paJcadazAnAM candramaNDalAnAM santi candramaNDalAni yAni khalu sadA nakSatrairvirahitAni / tAvat tatra eteSAM prathamoditAnAM paJcadazasaMkhyakAnAM candramaNDalAnAM madhye asti- santi tAdRzAni maNDalAni yAni tAni maNDalAni yAni khalu sadA sarvadA nakSatrairvirahitAni - kadAcidapi nakSatrayogaM na kurvanti maNDalAnAmabhyantarabAhya bhedarUpeNa sthitatvAt tAni tAni nakSatrANi parityaktAni bhavanti tathA ca 'atthi caMdamaMDalA je I vaNikkhANaM sAmaNNA bhavati, asthi maMDalA je gaM sayA AdiccehiM virahiyA' santi candramaNDalAni yAni khalu ravizazinakSatrANAM sAmAnyAni bhavanti, santi maNDalAni yAni khalu sadA AdityAbhyAM virahitAni / pUrvapratipAditAnAM paJcadazasaMkhyAviziSTAnAM candramaNDalAnAM madhye yAdRzAni tAdRzAnyapi maNDalAni santi yAni khalu ravizazi nakSatrANAM - sUryacandranakSatrANAM sAmAnyAni - sAdharaNAni santi bhavanti / arthAt ravirapi teSu maNDaleSu gacchati candro'pi teSu nakSatreSu ca tiSThanti / tathA ca paJcadazamaNDaleSu yAdRzAni tAdRzAnyapi maNDalAni santi yAni khalu sadA AdityAbhyAM - sUryadvayAbhyAM virahitAni kahate haiM - ( tA eesi NaM paNNarasaNhaM caMdamaMDalANaM asthi caMdamaMDalA je gaM sayA tehiM virahiyA) ye pUrvokta paMdraha candramaMDaloM meM aise maMDala hote haiM ki jo maMDala sadA nakSatra rahita ho arthAt kacidapi kabhI bhI vaha nakSatra kA yoga na kare / maNDaloM ke Abhyantara evaM bAhya isa prakAra ke bheda se sthiti rahane se ve ve nakSatra parityakta hote haiM tathA (asthi caMdamaMDalA te NaM ravisasi kkhattANaM sAmaNNA bhavati, asthi maMDalA je NaM sayA AdiccehiM virahiyA) pUrva pratipAdita paMdraha saMkhyA vizeSa candramaMDala meM aise prakAra ke maMDala hote haiM jo sUrya candra nakSatroM meM sAdhAraNa prakAra ke hote haiM / arthAt sUrya bhI usa maMDaloM meM jAtA hai, evaM candra nakSatra bhI vahAM jAte haiM, tathA paMdraha maMDaloM meM aise bhI maMDala hote haiM jo do sUryoM se rahita hote haiM, prAkRta hone se sUtra meM aDesa che. zrIbhagavAn irIthI yA sthanane spaSTa uratAM he che.- ( tA esi NaM paNNarasa caMdramaMDalANaM asthi caMdramaMDalA je NaM sayA NakkhattehiM virahiyA) mA pUrveti caMDara caMdra maDaLAmAM evA maMDaLeA hAya che, ke je maMDaLa sadA nakSatro vinAnA hoya, arthAt kayAreya paNa te nakSatrAnA yAga prApta karatA na hoya maDaLAnA AbhyaMtara ane khAdya A aAranA lehathI rahesa hovAthI te nakSatra parityakta hoya che tathA ( asthi caMdamaMDalA jeNaM sayA AdicvehiM virahiyA) pUrvapratipAdita paMDhara caMdramobhAM sevA prAranA maDaLA hAya che, ke je sUryAM caMdranA nakSatromAM sAdhAraNa prakAranA hAya ? arthAt sUryanA nakSatrA paNa A maDaLAmAM jAya, ane caMdranA nakSatrA paNa tyAM jatA hAya, tathA paMdara maDaLAmAM evA paNa maMDaLo hoya che, ke je be sUryAMthI rahita haiAya che. prAkRta hAvAthI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre 974 bhavanti, sUtre prAkRtatvAt dvitve'pi bahuvacanaM bhavati / AdityAbhyAM virahitAni arthAt yeSu maNDaleSu na kadAcidapi dvayoH sUryayormadhye eko'pi sUryo gacchatItibhAvaH evaM bhagavatA sAmAnyena pratipAdite'pi vastutatve bhagavAn gautamo vizeSAvagamananimittaM bhUyaH praznayati 'tA eesi NaM paNNarasahaM caMdamaMDalANaM kayare caMdamaMDalA je NaM sayA Nakkhatte hiM avirahiyA ? jAva kayare caMdamaMDalA je NaM sayA AdiccavirahiyA' tAvat eteSAM paJcadazAnAM candramaNDalAnAM katarANi candramaNDalAni yAni khalu sadA nakSatrairavirahitAni ! yAvat katarANi candramaNDalAni yAni khala AdityavirahitAni ? tAvat tatra pUrvapratipAditapaJcadazamaNDalAnAM madhye katarANi - kati saMkhyakAni tAdRzAni candramaNDalAni santi yAni khalu sadA-sarvadA nakSatra :- abhijidAdibhirnakSatraiH, avirahitAni - virahavihInAni - sadA nakSatra - yuktAni bhavanti / yAvat - evaM ca katarANi - katisaMkhyakAni tAdRzAnyapi candramaNDalAni pratipAditAni santi yAni khalvati vAkyAlaGkAre sadA AdityavirahitAni - sUryabhogarahitAni bhavantIti spaSTaM bodhaya bhagavanniti gautamoti zrutvA bhagavAnAha - ' tA eesi NaM dvivacana ke sthAna meM bahuvacana hotA hai (AdityAbhyAM virahittAni) arthAt una maMDaloM meM se kabhI bhI do sUryo meM eka bhI sUrya kadApi praviSTa nahIM hote haiM / isa prakAra bhagavAnne sAmAnya prakAra se pratipAdita karane para bhI vastutatva ko vizeSa jAnane ke uddeza se zrI gautamasvAmI phira se prazna karate haiM - ( tA eesihaM paNharasahaM caMda maMDalANaM kayare caMdamaMDalA je NaM sayA NakkhatehiM avirahiyA jAva kayare caMdamaMDalA je gaM sayA AdiccavirahiyA) pUrva - pratipAdita paMdraha maMDaloM meM kitane candramaMDala aise hote haiM ki jo sadA abhijidAdi nakSatroM se vinA viraha ke mAne sadA nakSatra yukta hote haiM ? yAvat kitane candramaMDala aise pratipAdita kiye hai? ki jo sadA Aditya mAne sUrya virahita arthAt sUrya bhogavarjita hote haiM ? so spaSTa prakAra se kahie / isa prakAra se zrI gautamasvAmI ke prazna ko sunakara zrI bhagavAn kahate haiMsUtrabhAM dvivayananA sthAnamAM maDuvayana DelA che. ( AdityAbhyAM birahitAni ) arthAt maMDaLomAM kayAreya paNa e sUryoM paikI ekapaNa sUrya pravezatA nathI. A pramANe zrI bhagavAne sAmAnya rIte pratipAdita karavA chatAM paNa vastutatvane vizeSa rIte jANavA mATe zrIgautamasvAmI irIdhI prazna ure che (tA eesinhaM paNhasarahaM caMdamaMDalANaM kayare caMda maMDalA jeNaM sayA jakkhattehiM avirahiyA jAva kamare caMdamaMDalA je NaM sayA adiccavirahiyA) pUrva pratipAdita pahara bhaDagomAMDeMTalA caMdra bhaDako sevA che ne sahA abhichat vigere nakSatrothI viraha vinAnA rahe che? arthAt sadA nakSatro yukta rahe che ? yAvat keTalA caMdra ma`DaLo evI rIte pratipAdita karyAM che ke je sadA sU thI virahita eTale ke sUnA cega vinAnA hoya che? te spaSTa rIte kaheA. A pramANe zrIgautamasvAmInA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 975 paNNarasahaM caMdamaMDalANaM tattha je te caMdramaMDalANaM tattha je te caMdamaMDalA je gaM sayA NakkhatehiM avirahiyA te NaM aTTha- taM jahA paDhame caMdamaMDale taIe caMdamaMDale chaTThe caMdamaMDale sattame caMdamaMDale aTTame caMdamaMDale dasame caMdamaMDale ikArase caMdamaMDale paNNara se caMdamaMDale' tAvat eteSAM paJcadazAnAM candramaNDalAnAM tatra yAni tAni candramaNDalAni yAni khalu sadA nakSatra - ravirahitAni tAni khalu aSTau tadyathA prathame candramaNDale tRtIye candramaNDale SaSThe candramaNDale saptame candramaNDale aSTame candramaNDale dazame candramaNDale ekAdaze candramaNDale paJcadaze candramaNDale / tAvat-tatra jijJAsA nivRtyarthaM zrUyatAM tAvat eteSAM - pUrvapratipAditAnAM paJcadazAnAMpaJcadazasaMkhyArUpANAM candramaNDalAnAM madhye, tatra - teSu maNDaleSu yAni tAni - yAdRzAni tAhazAni candramaNDalAni santi yAni khakhiti vAkyAlaMkAre sadA-sarvadA nakSatraiH-abhijidAdi nakSatraiH, avirahitAni - sadA yuktAni bhavanti tAni khalvaSTau pratipAditAni santi tadyathA adhonirdiSTAni prathame candramaNDale abhijidAdIni dvAdazanakSatrANi bhavanti yathA coktamanyatra - 'abhII savaNa ghaNiTThA sayabhisayA doya hoMti bhaddavayA / revai assiNI bharaNI do phagguNI sAi paDhamaMmi ||1||' abhijit zravaNAdhaniSThA zatabhiSA pUrvAbhAdrapadottarA bhAdrapadA (tA eesi NaM paNNarasahaM caMdamaMDalANaM tattha je te caMdamaMDalA je NaM sayA NakkhattehiM avirahiyA, te NaM aTTa, taM jahA paDhame caMdamaMDale taIe caMdamaMDale chaTTe caMdamaMDale sattame caMdamaMDale aTTame caMdamaMDale dasame caMdamaMDale ekkArase caMdamaMDale paNNara se caMdamaMDale) he gautama ! ye pUrvapratipAdita paMdraha saMkhyA viziSTa candramaMDaloM meM aise bhI maMDala hote haiM jo sadA abhijidAdi nakSatroM se avirahita mAne sadA yukta rahate haiM, aise ye nakSatra ATha kahe haiM, jo isa prakAra se haiM - pahalA candramaMDala meM abhijidAdi bAraha nakSatra hote haiM anyatra kahAbhi hai-jaise ki abhII savaNa dhaNiTTA sayabhisayA doya hoM ti bhaddavayA / revaI assiNI do phagguNI sAi paDhamaMmi // 1 // abhijit zravaNa dhaniSThA zatabhiSA, pUrvAbhAdrapadA, uttarAbhAdrapadA, revatI praznane sAMlajIne zrIbhagavAn he che.- ( tA eesiNaM paNNarasaNhe caMda maMDalANaM tattha je te jeNaM sayA NakkhattehiM avirahiyA, te NaM aTU, taM jahA chaTTe caMdama Dale sattame caMdamaMDale, aTTame caMdamaMDale, dasa me paNNarasame caMdamaMDale, he gautamA ! yA pUrva pratipAhita maMDaLo hoya che ke je sadA abhijIdAdi nakSatrAthI avirache, evA nakSatro ATha kahyA che, je A pramANe che. pahelA caMdrama`DaLamAM abhijIta vigere jAra nakSatro hoya che jIne dudhuM pazu che. (abhIiM maMDalA gaMje te caMdamaMDalA paDhame caMdamaMDale taie caMdamaMDale caMdamaMDale ekArasame caMdamaMDale paMdara caMdramaDaLomAM evA pazu hita eTale ke sadA cukata rahe savaNadhaNiTThA, sayabhisayA doya hoMti bhaddavayA / rebaI assiNI do phagguNI sAi zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ 976 sUryaprajJaptisUtre revatI azvinI bharaNI pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI svAtIti dvAdazanakSatrANi prathame candramaNDale tiSThantIti tRtIye candramaNDale punarvasu maghe dve nakSatre bhavataH, SaSThe candramaNDale kRttikA ityekameva nakSatraM bhavati, saptame candramaNDale rohiNIcitre dve nakSatre bhavataH aSTame candramaNDale vizAkhe tyekameva nakSatraM bhavati, dazame candramaNDale anurAdhetyapyekam , ekAdaze candramaNDale jyeSThetyekaM nakSatraM tathA ca paJcadaze candramaNDale mRgazirA ArdrA puSyAzleSA hasto mUlaH pUrvASADhottarASADhA cetyaSTau nakSatrANi tiSThanti / tatrAdyAni SaT nakSatrANi yadyapi paJcadazasya candramaNDalasya bahivAraM caranti, tathApi tAni tasya paJcadazasya candramaNDalasya pratyAsannAni santIti tatraiva gaNyante, tato na kazcida virodha iti / evaM ca 'tattha je te caMdamaMDalA je NaM sayA NakkhattehiM virahiyA te NaM satta taM jahA bitie caMdamaMDale cautthe azvinI bharaNI pUrvAphAlgunI uttarAphAlgunI svAtI / isa prakAra ye bAraha nakSatra pahalA caMdra maMDala meM rahate haiM / tIsare candra maNDala meM punarvasu evaM maghA ye do nakSatra hote haiN| chaThe candra maMDala meM kRttikA yaha eka hI nakSatra hotA hai| sAtaveM candra maMDala meM rohiNI evaM citrA ye do nakSatra rahate haiM, AThaveM candra maMDala meM eka vizAkhA nakSatra hI hotA hai| dasaveM caMdramaMDala meM eka anurAdhA nakSatra hotA hai| gyArahaveM candra maMDala meM eka jyeSThA nakSatra tathA paMdrahaveM candra maMDala meM mRgazirA ArdrA puSya azleSA hasta mUla, pUrvASADhA tathA uttarASADhA isa prakAre ATha nakSatra rahate haiN| unameM Adi ke chaha nakSatra yadyapi paMdrahaveM candramaMDala ke bAhara gati karatA hai, to bhI ve una paMdraha candra maMDaloM ke Asannavarti arthAt sImapastha hote haiM ataH unameM hI gine jAte haiM / ataH isa meM koI doSa nahIM hai / tathA (tattha je te caMdamaMDalA je NaM sayA NavattehiM virahiyA te NaM satta taM jahA-bitie caMdamaMDale, cautthe paDhamami // 11 // amita, zravaNa pani pUjApA, uttarAbhAdrapahA, revatI, azvinI, bharaNI pUvaphALunI uttarAphAzunI ane svAtI, A pramANe A bAra nakSatro pahelA caMdra maMDaLamAM rahe che. trIjA caMdra maMDaLamAM punarvasu ane maghA A be nakSatro hoya che. chA caMdra maMDaLamAM kRttikA A ekaja nakSatra hoya che. sAtamAM caMdra maMDaLamAM rohiNI ane citrA e be nakSatro rahe che. AThamA caMdra maMDaLamAM eka vizAkhA nakSatraja hoya che. dasamA caMdra maMDaLamAM eka anurAdhA nakSatra hoya che. agIyAramA caMdra maMDaLamAM eka jayeSThA nakSatra tathA paMdaramAM caMdra maMDaLamAM mRgazirA, Adra, puSya, azleSA, hasta, mULa, pUrvASADhA tathA uttarASADhA A rIte A ATha nakSatro rahe che. temAM pahelA cha nakSatro je ke paMdaramAM caMdra maMDaLanI bahAra gati kare che. te paNa te e paMdara caMdra maMDaLonI sabhIpamA pAthI tabha04 guvAmAM Ave che. tethI tamA hoSa nathI. tathA (tastha je te caMdamaMDalA je NaM sayA NakkhattehiM virahiyA te NaM satta taM jahA bitie caMdamaMDale, cautthe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 977 caMdamaMDale paMcame caMdamaMDale Navame caMdamaMDale bArasame caMdamaMDale terasame caMdamaMDale usame caMdamaMDale' tatra yAni tAni candramaNDalAni yAni khalu sadA nakSatre virahitAni tAni khalu sapta, tadyathA - dvitIye candramaNDale caturthe candramaNDale paJcame candramaNDale navame candramaNDale dvAdaze candramaNDale trayodaze candramaNDale caturdaze candramaNDale / tatra teSAM pUrvoktAnAM paJcadazAnAM candramaNDalAnAM madhye yAni tAni candramaNDalAni yAdRzAni tAdRzAni candramaNDalAni santi, yAni maNDalAni khalu sadA-sarvadA nakSatrai virahitAni - nakSatra yogarahitAni santi, tAni - tAdRzAni maNDalAni khalu sapta - saptasaMkhyakAni santi, tadyathA - dvitIye candramaNDale caturthe candramaNDale paJcame candramaNDale navame candramaNDale dvAdaze candramaNDale trayodaze candramaNDale caturdaze candramaNDale, esu saptasu candramaNDaleSu sadA nakSatravirahitatvaM pratipAditaM / tathA ca- 'tattha je te caMdamaMDale je gaM sasiraviNakkhattANaM samANA bhavati te NaM cattAri taM jahA - paDhame caMdamaMDale bIe caMdamaMDale ikkArasame caMdamaMDale paNNarasame caMdamaMDale' tatra yAni tAni candramaNDalAni yAni khalu zaziravi nakSatrANAM sAmAnyAni bhavanti tAni khalu catvAri, tadyathA - prathame candramaNDale, dvitIye candramaNDale ekAdaze candramaNDale paJcadaze candramaNDale, tatra - teSAM pUrvapratipAditAnAM paJcadazAnAM candramaNDalAnAM madhye yAni tAni - caMda maMDale, paMcame caMdamaMDale, Navame caMdamaMDale, bArasame caMdamaMDale, terasame caMdamaMDale, causame caMdamaMDale) pUrvapratipAdita paMdraha candramaMDaloM meM kitaneka candramaMDala aise hote haiM ki jo maMDala sadA nakSatra yoga se varjita hote haiM, aise sAta maMDala hai jaise ki dvitIya candramaMDala, caturtha candramaMDala pAMcavAM candramaMDala, navavAM candramaMDala, bArahavAM candramaMDala, terahavAM candramaMDala, caudahavAM candramaMDala ye sAta candramaMDaloM meM sadA nakSatra yoga se rahitatva pratipAdita kiyA hai / tathA (tattha je te caMda maMDale je NaM sasiraviNakkhattA NaM samANA bhavaMti te NaM cattAri taM jahA - paDhame caMdamaMDale bIe caMdamaMDale ikkArasame caMdamaMDale paNNarasame caMdamaMDale) pUrva pratipAdita paMdraha candramaMDaloM meM kitaneka candra maMDala aise hote caMdamaMDale, paMcame caMdamaMDale Natrame caMdamaMDale, bArasame caMdamaMDale, terasame caMdamaMDale, caudasa me caMda maMDale !) pUrvapratipAdita caMdara caMdramaMDalomA TalA caMdramaMDalo mevA hAya che, ai je maMDaLo samrA nakSatra cegathI rahita hAya che. evA maMDaLo sAta che. jemake-khIjuM. caMdrama DaLa, cAthu cadramaMDaLa, pAMcamu caMdramaDaLa, navamuM caMdramaDaLa, khAramuM caMdra maMDaLa, teramuM caMdramaMDaLa, ane caudamuM caMdramaMDaLa, A sAta caMdra maDaLo sadA nakSatra yoga vinAnA pratipAdita uresa che tathA ( tattha je te caMdamaMDale je NaM sasiravi NakkhattANaM samANA bhavaMti, te NaM cattAri taM jahA- paDhame caMdamaMDale bIe caMdamaMDale, ikkArasame cadamaMDale, paNNarasa me cadamaMDale) pUrvapratipAdita caMDara caMdramobhAM DeTasATha caMdrama`DaLo evA hAya che ke je caMdra sUrya nakSatrAmAM sAdhAraNa hAya che. arthAt e zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ 978 sUryaprajJaptisUtre yAzAni tAdRzAni candramaNDalAni santi yAni khalviti vAkyAlaGkAre zaziravi nakSatrANAM sAmAnyAni bhavanti - candrasUryanakSatrANAM sAdhAraNAni bhavanti, arthAt yeSu maNDaleSu candranakSatrANi api bhavanti sUrya nakSatrANyapi bhavanti candro'pi teSu maNDaleSu bhramati sUryo'pi bhramatItyarthaH / etAdRzAni maNDalAni catvAri santi, tadyathA-prathame candramaNDale, dvitIye candramaNDale, ekAdaze candramaNDale, paJcadaze candramaNDale, eSu caturSu maNDaleSu zaziravisAdhAraNAni nakSatrANi bhavanti / tathA ca- 'tattha je te caMdamaMDalA je NaM sayA AdiccavirahiyA te NaM paMca taM jahA -chaTThe caMdamaMDale sattame caMdamaMDale aTTame caMdamaMDale navame caMdamaMDale dasame caMdamaMDale' tatra yAni tAni candramaNDalAni yAni khalu sadA AdityabhyAM virahitAni tAni khalu paJca tadyathA - paSThe candramaNDale, saptame candramaNDale, aSTame candramaNDale navame candramaNDale dazame candramaNDale, tatra teSAM prathamoditAnAM paJcadazasaMkhyakAnAM maNDalAnAM madhye yAni tAni - yAdRzAni tAdRzAni candramaNDalAni santi yAni khalviti pAdapUraNe sadA-sarvadA AdityAbhyAM virahitAni sUryAbhyAM virahitAni yeSu maNDaleSu kadAcidapi sUryayormadhye eko'pi sUryo na gacchati, tAdRzAni maNDalAni pazca- paJcasaMkhyakAni santi tadyathA - SaSThe candramaNDale saptame candramaNDale aSTame candramaNDale haiM jo candra sUrya nakSatroM meM sAdhAraNa hote haiM arthAt una maMDaloM meM candra nakSatra bhI hote haiM evaM sUrya nakSatra bhI hote haiM / jo isa prakAra hai-candra bhI una maMDaloM meM bhramaNa karatA hai evaM sUrya bhI vahAM bhramaNa karatA hai / aise ye cAra maMDala kahe haiM jo isa prakAra se haiM- prathama candramaMDala dUsarA candramaMDala, gyArahavAM candra maMDala, paMdrahavAM candra maMDala, ye cAra candra maMDaloM meM candra sUrya ke sAmAnya rUpa se nakSatra hote haiM / tathA (tattha je te caMdamaMDalA je NaM sayA AdiccavirahiyA te NaM paMca taM jahA-chaTThe caMdamaMDale sattameM caMdamaMDale aTThame caMda maMDale, Navame caMdamaMDale dasame caMdamaMDale) ye prAkkathita paMdraha saMkhyAvAle maMDaloM meM jo kitaneka candra maMDala aise hote haiM jo sadA donoM sUryoM se rahita ho arthAt jina maMDaloM meM kabhI bhI donoM sUryoM meM se eka bhI sUrya gamana nahI karatA / maDaLomAM ca Mdra nakSatrA paNa DAya che. ane sUrya nakSatrA paNa hoya che. je A pramANe che-caMdra paNa e maDaLomAM bhramaNa kare che, ane sUryAM paNa tyAM bhramaNa kare che. evA e cAra maMDaLanA nAma A pramANe che. paheluM caMdramaMDaLa, bIjI' cadramaDaLa, agIyArasu cakrama'DaLa, ane paMdaramuM caMdrama DaLa, A cAra caMdrama'DaLAmAM candra sUryanA sAmAnya rIte nakSatro hoya che, tathA (tattha je te caMdamaMDalA je NaM sayA AdiccavirahiyA te NaM paMca taM jahA - chaTThe caMdamaMDale, sattame caMdamaMDale, aTThame cadamaMDale, navame caMdamaMDale dasame caMdamaMDale) A pUkti padara maMDaLAmAM keTalAka maDaLeA evA hAya che ke je sadA beu sUryAMthI rahita hAya arthAt je maDaLAmAM kayAreya banne sUryAM paikI ekapaNa sUrya gamana karatA nathI. zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ suryajJaptiprakAzikA TIkA su0 45 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam navame candramaNDale dazame candramaNDale eSu madhyavartiSu candramaNDaleSu kadAcidapi sUryoM na gacchatItyarthaH / etat kathanAdidaM jJAyane yat pazcAbhyantarANi yAni candramaNDalAni tAnyamUni-prathamaM dvitIyaM tRtIyaM caturtha paJcamaM ceti paJcAbhyantarANi-sarvAbhyantarANi maNDalAni santi / tathA ca yAni sarvabAhyAni maNDalAni santi tAnyamUni-ekAzaM dvAdazaM trayodazaM caturdazaM pazcadazamityetAni paJcacandramaNDalAni sarvabAhyAni santi, evaM dazamaNDalAni-sarvAbhyantara sarvabAhyarUpANi dazamaNDalAni sUryasyApi sAdhAraNAni iti gamyate / tathA coktamanyatra granthAntare-'dasa ceva maMDalAiM abhitara bAhirA ravisasINaM / sAmaNNANi u niyamA patteyA hoMti sesANi // 1 // ' asyAkSaragamanikA-yathA paJcAbhyantarANi maNDalAni pazcabAhyAni maNDalAni ubhayormelanena daza maNDalAni-sarvAbhyantara-sarvabAhyarUpANi maNDalAni isa prakAra ke pAMca maMDala kahe haiM jaise ki chaThA candramaMDala sAtavAM candramaMDala, AThavAM candramaMDala navavAM candramaMDala, evaM dasavAM candramaMDala, ye madhyavarti candramaMDaloM meM kadApi sUrya gamana nahIM krte| isa kathana se aisA pratIta hotA hai ki jo pAMca AbhyaMtara candramaMDala hai ve isa prakAra hai-prathama, dUsarA, tIsarA, cauthA, evaM pAMcavAM / ye pAMca sarvAbhyantara maMDala kahe haiM / tathA jo sarvabAhya candramaMDala hote haiM ve isa prakAra se haiM-gyArahavAM bArahavAM terahavAM caudahavAM isa prakAra ye pAMca candra maMDala sarvabAhya kahe haiM / isa prakAra dasa maMDala sarvAbhyantara evaM sarvabAhya rUpa se sUrya ko bhI sAdhAraNa hai aisA dhvanita hotA hai / anyatra granthAntara meM kahA bhI hai dasa ceva maMDalAiM abhitara bAhirA ravisasI NaM / sAmaNNANi u niyamA patteyA hoMti sesANi // 1 // isa kA akSarArtha isa prakAra se hai jaise ki pAMca abhyaMtara maMDala evaM pAMca AvA pAMca maMDaLo kahelA che. jemake cha6 caMdramaMDaLa sAtamuM caMdramaMDaLa, AThamuM caMdramaMDaLa, navamuM caMdramaMDaLa, ane dasamuM caMdramaMDaLa A madhyanA caMdramaMDaLamAM kadApi sUrya gamana karatA nathI, A kathanathI e pratIti thAya che ke je pAMca AtyaMtara caMdra. maMDaLe che, te A pramANe che, paheluM bIjuM trIjuM cothuM ane pAMcamuM A pAMca savabhyantaramaMDaLa kahevAya che. tathA je sarvabAhya caMdramaMDaLa hoya che te A pramANe che. agIyAramuM, bAramuM, teramuM, caudamuM ane paMdaramuM, A pAMca caMdramaMDaLe sarvabAhya kahelA che, A rIte dasa maMDaLe sarvAtyaMtara ane sarvabAhya paNAthI sUryane paNa sAdhAraNa che, tema vinita thAya che. granthAntaramAM anyatra kahyuM paNa che. (dasa ceva maMDalAiM abhiMtara bAhirA ravisasINaM / sAmaNNAvi u niyamA patteyA hoti sesANi // 1 // 2 // ||thaanii 20 pramANe cha. saMbha-pAMya malyAta2 bha31 mane pAMca bAhyamaMDaLa bannene meLavavAthI dasa thAya che. e sarvAtyaMtara ane sarvabAhya rUpa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ 980 sUryaprajJaptisUtre niyamAt sUrya-candrayoH sAmAnyAni-sAdhAraNAni bhavanti, arthAt eSu dazamaNDaleSu candro'pi gacchati sUryo'pi gacchatIti sarvasAmAnyAkhyai tAni dazamaNDalAni bhavanti, avaziSTAni tu yAni madhyasthAni paDAdIni dazaparyantAni paJcasaMkhyakAni candramaNDalAni santi tAni pratyekAni asAdhAraNAni bhavanti kevalaM candrasya, arthAt teSu madhyastheSu SaDAdi dazaparyanteSu paJcacandramaNDaleSu candra evaM gacchati, na tu kadAcidapi sUryayormadhye kazcidapi sUryoM tatra gacchatItibhAvaH / athAtrAtyA'pi gaNitaparipATI pratipAdyate yathA iha kiM candramaNDalaM kiyatAbhAgena sUryamaNDalena na spRzyate, kiyanti vA candramaNDalaM kiyatAbhAgena sUryamaNDalena na spRzyate, kiyanti vA candramaNDalasyApAntarAle sUryamaNDalAni, kathaM vA SaDAdIni dazaparyantAni paJcacandramaNDalAni sUryeNa na spRzyante / ityevaM cintyamAnAyAM vibhAvanAyAM vibhAgopadarzanaM pUrvAcAryaiH kRtaM vartate atastad vineya janAnugrahAyopadaya'te, yathA bAhyamaMDala donoM ko milAne se dasa hote haiN| ye sarvAbhyantara-sarvabAhyamaMDala rUpa dasa maMDala niyama se sUrya candra ko sAdhAraNa arthAt ye dasa maMDaloM meM candra bhI gamana karatA hai tathA sUrya bhI gamana karatA hai| isa prakAra ye sarva sAmAnya dasa maMDala hote haiN| avaziSTa madhya ke chaha se lekara dasa paryanta ke pAMca candramaMDala haiM, ve ve prAyaH kevala candra ke liye asAdhAraNa hai arthAt una madhya ke cha se lekara dasa paryanta ke pAMca candramaMDala meM candra hI gamana karatA hai| vahAM para kadApi do sUrya paikI koI bhI sUrya vahAM nahI jAtA hai|| aba yahAM para anya gaNita prakriyA pratipAdita kI jAtI hai jaise yahAM kauna sA candramaMDala kitane bhAga se sUryamaMDala se spRSTa nahIM hotA hai ? athavA candramaMDala ke prAntarAla meM kitane sUryamaMDala hai ? athavA chaha se lekara dasa paryanta ke pAMca candramaMDala ko sUrya kyoM sparza nahIM karatA hai ? isa prakAra se vicAryamAna vibhAvanA ko jAnane ke liye pUrvAcAryoM ne mArga dikhalAyA dasa maMDaLe niyamathI sUryacaMdrane sAdhAraNa arthAt A dasa maMDaLImAM caMdrapaNa gamana kare che ane sUrya paNa gamana kare che. A pramANe A sarvasAmAnya dasamaMDaLe hoya che. bAkInA madhyanA chathI dasa sudhInA pAMca caMdramaMDaLe che, te kevaLa caMdrane mATe asAdhAraNa che, arthAt e vacalA chathI laIne dasa sudhInA pAMca caMdramaMDaLamAM caMdraja gamana kare che, tyAM kaIpaNa vakhata bane sUryo paikI koIpaNa sUrya tyAM jatA nathI, have ahIMyAM bIjI gaNita prakriyA pratipAdita karavAmAM Ave che.-jema ahIMyAM kayuM caMdramaMDaLa keTalA bhAga sUryamaMDaLathI pRSTa thatA nathI? athavA caMdramaMDaLanA apAntarAlamAM keTalA sUryamaMDaLe che? athavA chathI laIne dasa sudhInA pAMca caMdramaMDaLone sUrya kema sparza karatA nathI? A rIte vicAryamAna vibhAvanAne jANavA mATe pUrvAcAe mArga batAvela che. tethI ziSyajanenA anugraha mATe te mArga ahIM batAvavAmAM Ave che. prathama A jANavA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam ____981 tatra prathamata etadvibhAvanArthamatra vikampakSetrakASThA nirUpyate, iha sUryasya vikampamakSetrakASThA paJcayojanazatAni dazottarANi 510 santi / tathAhi gaNitaprakriyAyAmatra trairAzikapravRttiHyadi sUryasyaikenAhorAtreNa vikampo dve yojane ekasya ca yojanasya aSTAcatvAriMzat ekapaSTimAgA labhyante tadA vyazItyadhikena ahorAtrazatena kiM bhavet ? atra rAzitrayasthApanA yathA 2 = 183 = xx183=0x1-22 atra savarNanAtha dve yojane eka SaSThayA saMguNyate guNayitvA coparitanA aSTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgAH prakSipyante, tato jAtaM saptatyadhikaM zatamuparitane sthAne adhazca chedarUpA ekapaSTiH / etacca vyazItyadhikena zatena yadi guNyate tadA jAtAni ekatriMzat sahasrANi zatamekaM dazottaraM tata etasya rAzeyojanAnayanArthamekaSaSThayA bhAgo hriyate tadA labdhAni paJcayojanazatAni dazottarANi =329 =510 etAvatI sUryasya vikampanakSetrasya kASThA bhavati / punazcandramaso vikampanahai ataH ziSyajanoM ke anugrahArtha vaha yahAM para dikhalAte haiM jaise ki vahAM para prathama se yaha jAnane ke liye vikampa kSetra kI kASThA kA nirUpaNa kiyA jAtA hai-yahAM para sUrya ke vikampana kSetra kI kASTA pAMcaso dasa yojana hai| yahAM para gaNita prakriyA se trairAzika gaNita pravRtti kI jAtI hai, yadi jo eka ahorAtra se sUrya kA vikampa do yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga hotA hai ? to ekaso tIrAsi ahorAtra se kitanA ho sakatA hai ? to yahAM para tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai jaise 24=183=122.14. +183= ==1110 yahAM para do yojana ko ikasaThase guNA kiyA jAtA hai, guNA kara ke upara ke ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga kojoDe to upara meM ekaso sittera hotA hai evaM nIce cheda rUpa ikasaTha 140 isako ekaso tirAsI se yadi guNA kare to ikatIsa hajAra ekaso dasa 39110 hote hai isa rAzi kA yojana karane ke liye ikasaTha se bhAga kare to pAMca so dasa yojana mATe ahIMyAM vikalpa kSetranI kASThAnuM nirUpaNa karavAmAM Ave che. ahIMyAM sUryanA vikampa kSetranI kASThA pAMca dasa jananI che. ahIMyAM gaNita prakriyAthI vairAzika gaNita pravRtti karavAmAM Ave che. je eka ahorAtrIthI sUryane vikampa be jana tathA eka janano ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga thAya to eka vyAzI ahorAtrIthI keTale thAya? A jANavA mATe ahIM traNa rAzInI sthApanA karavAmAM Ave che. jemake-ra6=183= 122+46183=170 + 183=31110 2mahI me yezanane sAthI guNavAmAM Ave che. guNAkAra karIne uparanA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAgane temAM meLavavA to upara eka sittera ane nIce cheda rUpa ekasaTha Ave che. 17 Ane ekaso vyAzIthI je guNavAmAM Ave te ekatrIsa hajAra ekasesa 35deg thAya che. A rAzinA jana banAvavA mATe ekasAIDathI bhAga karavA te pAMcaso dasa 510 ejana Ave che=11=510 ATalA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ 9.2 sUryaprajJaptisUtre kSetrakASThA tu paJcayojanazatAni navottarANi ekasya ca yojanasya tripaJcAzadekaSaSTibhAgA yojanasya = 509+ atrApyanupAto yathA yadi candramasa ekenAhorAtreNa vikampaH patriMzadyojanAni ekasya ca yojanasya paJcaviMzatirekaSaSTibhAgAH, ekasya ca ekaSaSTibhAgasya catvAraH saptabhAgAH labhyante tadA caturdazabhirahorAtraiH kiM labhAmahe ! rAzitraya sthApanA kramo yathA (36++)x 14 atra savarNanArtha prathamataH patriMzataM ekaSaSTayA guNyate guNayitvA coparitanAH paJcaviMzatirekaSaSTibhAgAstatra prakSipyante tadA (2+)x14 jAtAni dvAviMzatiH zatAni ekaviMzatyadhikAni adhazcaikapaSTiriti, etAni punaH saptabhirguNyante, guNayitvA coparitanAzcatvAraH saptabhAgAstatra prakSipyante, chedarAzirapi ekaSaSTirUpaH saptabhirguNyate tadA=(1)x14 jAtAnyaMzasthAne paJcadazasahasrANi pazcazatAni ekapazcAzadadhikAni, harasthAne ca jAtAni catvAri zatAni saptaviMzatyadhikAni / punazcolabdha hote haiM 31111 =510 itanI sUrya ke vikampana kSetra kI kASThA hotI hai| candramA ke vikampana kSetra kI kASThA to pAMcaso navayojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA tirapana bhAga 5094 hotI yahAM para bhI gaNita isa prakAra hai jaise yadi candra kA eka ahorAtra kA vikampa chattIsa yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA pacIsa bhAga, tathA ikasaThiyA ekabhAga kA sAtiyA cAra bhAga hotehaiM to caudaha ahorAtra se kitanA pramANa labhya ho sakatA hai ? yaha jAnane ke liye tIna rAzi kI sthApanA kI jAtI hai jaise kI (36x25xx14 yahAM para prathama chattIsa ko ikasaTha se guNA kare guNA kara ke upara ke ikasaThiyA pacIsa bhAga usa meM joDe to 2230 X 14 do hajAra ikkIsa tathA nIce ikasaTha hote hai isako sAta se guNA kare guNAkara ke upara ke sAtiyA cAra bhAga usa meM joDe chedAzI jo ikasaTha hai usako bhI sAta se guNA kare to 1551 x 14 aMza sthAna meM paMdraha hajAra pAMcaso ikkAvana tathA harasthAna meM pramANunI sUryanA vikalpa nakSetranI kASThA hoya che. caMdramAnA vikamya kSetranI kASThA te pAMcase nava jana ane eka ejananA ekasaThiyA trepana bhAga 509+ ra thAya che. ahIMyAM paNa gaNita prakriyA A pramANe che. je caMdrane eka aherAtrIne vikamya chatrIsa jana ane eka ejananA ekasaDiyA pacIsa bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA sAtiyA cArabhAga thAya te cauda aherAtrIthI keTaluM pramANa labdha thAya, A jANavA mATe traNa rAzInI rathApanA karavAmAM Ave che. jemake-36+4+14 ahIMyAM pahelAM chatrIsane ekasaThathI gaNavAmAM Ave guNAkAra karIne uparanA ekasaDiyA pacIsa bhAgamAM tene meLave te 22 +14 be hajArane ekavIsa tathA nIce ekasaTha Ave che Ane sAtathI gaNavAmAM Ave ane guNIne uparanA sAtiyA cAra bhAga temAM meLave tathA cheda rAzI je ekasaTha che tene paNa sAtathI guNe te 133+14 aMzasthAnamAM paMdara hajAra pAMcase ekAvana zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam paritanA aGkAH antyena rAzinA caturdazarUpeNa guNyante tadA 31 jatAni dve lakSe saptadazasahasrANi saptazatAni caturdazAdhikAni, chedasthAne tu tAnyeva saptaviMzatyadhikAni catvAri zatAni yojanakaraNArtha chedyachedakayomithobhAgaharaNArtha dvayoH saptabhirapavarttane kRte jAtam 1134 =3200 jAta uparitano rAzirekatriMzat sahasrANi yuttaraM zatamekaM ca, chedarAzirekaSaSTizceti ubhayoraMzachedayomitho bhAgaharaNena 1509+ labdhAni navottarANi pazcayojanazatAni, ekasya ca yojanasya tripshcaashdekpssttibhaagaaH| etAvatI candramaso vikampakSetrakASThA / sUryamaNDalasya 2 ca parasparamantaraM dve dve yojane candramaNDalasya candramaNDalasya ca antaraM parasparaM paJcatriMzadyojanAni ekasya ca yojanasya triMzadekaSaSTibhAgA ekasya ca ekaSaSTi bhAgasya catvAraH saptabhAgAH 35++itthaM bhavati / uktazca jambUdvIpaprajJaptau 'sUramaMDalassa NaM bhaMte ! sUramaMDalassa esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare paNNatte ! goyamA ! do joyaNAI sUramaMDalassa cAraso sattAvIsa hote haiM phira Upara ke aGka ko antya kI rAzi jo caudaha hai usa se guNA kare to 217714 do lAkha satraha hajAra sAtaso caudaha tathA cheda sthAna meM vahI cAraso satAvIsa hote haiN| isakA yojana karane ke liye chedya chedaka kA paraspara bhAga karane ke liye donoM kA sAta se apavartanA kare to 214414-31302 isa prakAra Upara kI rAzi ikatIsa hajAra ekaso do tathA cheda rAzI ikasaTha hotA hai ye aMza evaM chedarAzi kA anyonya bhAga karane se 31102=509+ pAMcaso nava yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA tirapana bhAga labdha hote haiN| itanI candramA kI vikampana kI kASThA hotI hai| sUryamaMDala evaM sUrya maMDala kA antara paraspara meM do do yojana kA hai / tathA candramaMDala candramaMDala kA paraspara meM aMtara paiMtIsa yojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA tIsa bhAga tathA eka ikasaThiyA bhAga kA sAtiyA cAra bhAga 35+30x: isa prakAra se hote haiM jaMbUdvIpaprajJapti meM kahA bhI haiM-(saramaMDalassa NaM bhaMte ! tathA hara sthAnamAM cAra satyAvIsa thAya che. te pachI uparanA ekane chelI rAzI je cauda che tenAthI gaNavAmAM Ave te 27714 be lAkha sattara hajAra sAtaso cauda tathA cheda sthAnamAM enAeja cArase satyAvIsa Ave che. Aja yejana banAvavA mATe che athavA chedakane paraspara bhAga karavA mATe banene sAtathI apavartana karavAmAM Ave te 219984 3134ra A rIte uparanI rAzI ekatrIsa hajAra ekasebe tathA chedarAzI ekasaTha thAya che. A aMza rAzI ane chedarAzIne paraspara bhAga karavAthI 11=509 pAMcaso nava jana tathA eka ejananA ekasaThiyA trepana bhAga labdha thAya che. ATalI caMdramAnI vikampana kASThA hoya che. sUryamaMDaLa ane sUryamaMDaLanuM aMtara parasparamAM banne ejananuM che. tathA caMdramaMDaLa caMdramaMDaLanuM parasparamAM aMtara pAMtrIsa jana ane eka ejananuM ekasaThiyA bhAganA sAtiyA cArabhAga 35+ =$ A rIte thAya che. jaMbudvIpa prajJaptimAM yuM 54 cha. (sUramaMDalassa NaM bhaMte ! sUramaMDalassa kevaiyaM abAhAe aMtare paNNatte ? goyamA! zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtra sUramaMDalassa abAhAe aMtare paNNatte' tathA 'caMdamaMDalassa NaM bhaMte ! caMdamaMDalassa esa NaM kevaie abAhAe aMtare paNNatte goyamA ! paNNatIsaM joyaNAI tIsaM ca egadvibhAgA joyaNassa egaM ca egaTThibhAgaM sattahA chittA cattAri cuNNiA bhAgA sesA caMdamaMDalassa abAhAe aMtare paNNatte' iti etasya spaSTArthoM pUrvakRto'pi sArAMzo likhyate gautamaH pRcchati he bhadanta !he guro ! sUryamaNDalasya khalu sUryamaNDalasya etat khalu kiyat abAdhayA aMtaraM prajJaptaM !, tato bhagavAn kathayati he gautama ! he praNataziSya ! dve yojane sUryamaNDalasya sUryamaNDalasya abAdhayA antaraM prajJaptam , tathA punazcandramaNDalajJAnArtha bhUyo gautamaH praznayati-he bhadanta !he guro ! candramaNDalasya khalu bhadanta ! candramaNDalasya etat khalu kiyat abAdhayA antaraM prajJaptam !, tato bhagavAnuttarayati-he gautama ! paJcatriMzadyojanAni triMzacca ekapaSTibhAgA yojanasya ekaM ca ekapaSTibhAgaM saptadhA chitvA catvAri ca cUrNikAbhAgAH zeSAzcandramaNDalasya sUramaMDalassa kevaiyaM abAhAe aMtare paNNatte ? goyamA ! do joyaNAI sUramaMDalasta sUramaMDalassa abAhAe aMtare paNNatte / tathA (caMdamaMDalassa NaM bhaMte ! caMdamaMDalassa esaNaM kevaie abAhAe aMtare paNNatte? goyamA ! paNatIsaM joyaNAiM tIsaM ca egaTThibhAyA joyaNassa egaM ca egaTThibhAyaM sattahA chittA cattAri cuNNiAbhAgA sesA caMdamaMDalassa abAhAe aMtare paNNatte) isa sUtrAMza kA kathana pUrva meM kiyA hI hai, to bhI kucha sArAMza kahate haiM-zrIgautamasvAmI-he bhadanta ! eka sUryamaMDala se dUsare sUrya maMDala kA abAdhA se mAne vinA vyavadhAna kitanA aMtara hotA hai ? zrIbhagavAna-he gautama ! eka sUryamaMDala se dUsare sUryamaMDala kA aMtara do yojana kA abAdhA se prajJapta kiyA hai| zrIgautamasvAmI phira se candramaMDala ke jJAnArtha pUchate haiM-he bhagavan ! eka candramaMDala se dasarA candramaMDala kA abAdhA se aMtara kitanA kahA hai ? zrI bhagavAn-he gautama ! paiMtIsa yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA tIsa bhAga tathA ekado joyANAI sUramaMDalasa sUramaMDalassa abAhAe aMtare paNNatte ? tathA ca damaMDalassa NaM bhaMte ! cadamaMDalassa esa NaM kevaie abAhAe attare paNNatte 1 goyamA paNatIsaM joyaNAI tIsaM ca egadribhAgA joyaNassa egaM ca egaTThibhAyaM sattahA chittA cattAriya cuNiyA bhAgA sesA ca damaMDalassa abAhAe aMtare paNNatte) se sUtrAMzanu thana paDela re che. topA thaa| sArAMza kahevA mAM Ave che. zrIgautasvAmI-he bhagavana ! eka sUryamaMDaLathI bIjA sUryamaMDaLanuM abAdhAthI eTaleke vyavadhAnavinAnuM keTaluM aMtara hoya che? zrIbhagavAna-he gautama! eka sUryamaMDaLathI bIjA sUryamaMDaLanuM aMtara abAdhAthI be cIjananuM pratipAdita karela che. zrIgautamasvAmI caMdramaMDaLanA vizeSa jJAna mATe pharIthI pUche che, he bhagavana! eka caMdramaMDaLathI bIjA candramaMDaLanuM aMtara abAdhAthI keTaluM kahela che? zrIbhagavAna-he gautama! pAMtrIsa jana tathA eka janane ekasADiyA trIsabhAga ekasaThanA eka bhAganA sAtabhAga zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamalAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam abAdhayA antaraM prajJaptam / iti etagezchAyAprakAro'rthaH spaSTatayA pUrva pratipAdita eva / etadeva ca sUryamaNDalasya candramaNDalasya ca svasvamaNDalaviSkambhaparimANayuktaM sUryasya candramasazca viSkambhaparimANamavaseyaM, tathAcoktaM tatraiva jambUprajJaptau 'sUravikaMpo eko samaMDalA hoi mNddlNtriyaa| caMdavikampo ya tahA samaMDalA maMDalaMtariyA // 1 // asyAH gAthAyAH akSaragamanikA yathA--ekaH sUryavikampo bhavati 'maMDalaM taya' antarameva Antarya (bheSajAditvAta svArthe yaNa tataH strItvavivakSAyAM DI pratyaye AntarI Antaryeva AntarikA) maNDalasya maNDalasyAntarikA maNDalAntarikA 'samaMDala' tti iha maNDalazabdena maNDalaviSkambha ucyate parimANe parimANavata upacArAt / tataH sahamaNDalena maNDalaviSkambhaparimANena parimANena sATha ke eka bhAga kA sAta bhAga kara ke cAra cUrNi kA bhAga zeSa rahe itanA aMtara eka candramaMDala se dUsarA candramaMDala kA abAdhA se pratipAdita hotA hai| yaha sAmAnya chAyA rUpa artha kahA hai| spaSTa rUpa se to pahale kaha hI diyA hai / yahI sUrya maMDala kA evaM candramaMDala kA apane apane viSkambha parimANa yukta sUrya evaM candra kA viSkambha parimANa samaja leveN| usI jaMbUdvIpa prajJapti meM kahA bhI hai-(sUravikaMpo ekko samaMDalA hoi mNddlNtriyaa| caMda vikampo ya tahA samaMDalA maMDalaMtariyA // 1 // isa gAthA kA akSarArtha isa prakAra se haiMeka hI sUrya vikaMpa hotA hai (maMDalaMtariyA) aMtara ko hI Antarya kahate haiN| yahAM para bheSajAditvAt svArtha meM yaNa pratyaya huvA hai tatpazcAt strIliMga vivakSA se GgI pratyaya karane se AntarI isa prakAra hotA hai evaM AMtarI hI AntarikA maMDalamaMDala kI jo AMtarikA vaha maMDalAMtarikA kahI jAtI hai, (samaMDalatti) yahAM para maMDala zabda se maMDala viSkambha kahA jAtA hai, parimANa meM parimANa vAle kA upacAra hotA hai, ataH maMDala ke sAtha maMDalaviSkaMbha ke prikarIne cAra cUrNikAbhAga zeSa rahe eTaluM aMtara eka caMdramaMDaLathI bIjA caMdramaMDaLanuM abAdhAthI pratipAdita karela che, A sAmAnya rIte artha kahela che, spaSTa paNAthI te pahelAM kahIja dIdhela che. Aja sUryamaMDaLanuM ane caMdramaMDaLanuM pita pitAnA vikhaMbha parimANa yukta sUrya ane caMdranA viSkrabhanuM pramANa samajI levuM eja jaMbUdvIpa prajJaptimAM kahyuM 55 cha.-(sUravika po ekko samaMDalA hoi maMDalaMtariyA caMdavikampo ya tahA samaMDalA maMDalatariyA // 1 // 20 thAno akSarAtha 21 pramANe -404 sUrya 145 thAya che. (maMDala tariyA) satarane mAtaya 49 che. maDIyA (bheSajAditvAt ) se sUtrathA svAtha mAM yA pratyaya thayela che. te pachI strIliMganI vivakSAthI nI pratyaya karavAthI AMtarI e pramANe thAya che. ane AMtarI e ja AMtarika, maMDaLa maMDaLanI je AMtarikA te maMDalAnt2i4 upAya che. (samaMDalatti) mADI yA mA 54thI bhaviSma Desa che. pribhaaNamAM parimANavALAne upacAra thAya che. tethI maMDaLanI sAthe maMDaLavijhaMbhanA parimANathI zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
________________ 986 sUryaprajJaptisUtre varttate iti samaNDalA, atraitaduktaM bhavati ekasya sUryamaNDalAntarasya yat parimANaM yojanadvayalakSaNaM tadekasUryamaNDalaviSkambhaparimANena aSTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgalakSaNena sahitamekasya sUryamaNDalasya vikampaparimANamiti jJeyam, tathA maNDalAntarikA candramaNDalAntaparimANaM paJcatriMzat yojanAni ekasya ca yojanasya triMzadekaSaSTibhAgAH, ekasya ca ekaSaSTibhAgasya catvAraH saptabhAgAH, ityevaM rUpaM 'samaMDala' tti - maNDalaviSkambhaparimANena sahitA ekazcandravikampo bhavati / yastu vikampakSetrakASThAdarzanato vikampaparimANaM jJAtumicchati, taM pratIyaM pUrvAcAryopadarzitA karaNagAthA pradarzanIyA - ' sagamaMDa lehiM laddhaM sagakaTTAo havaMti savikaMpA / je sagavikkhabhajuyA havaMti sagamaMDalaMtariyA || 1 ||' asyAH gAthAyAH akSarArthagamanikA yathA ye khalu candramasaH sUryasya vA vikampAH santi te punaH kathaMbhUtA ityAha svaviSkambha mANa se parimANa rahe vaha samaMDala kahA jAtA hai, yahAMpara isa prakAra kahA jAtA hai - eka sUryamaMDala ke aMtara se jo parimANa do yojanAtmaka ho usako eka sUrya maMDala ke viSkaMbha parimANa ikasaThiyA aDatAlIsa bhAgarUpa se eka sUryamaMDala kA viSkaMbha parimANa hotA hai isaprakAra jAnaleveM / tathA maMDalAntarikA mAne caMdramaMDa kA parimANa paiMtIsa yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA tIsa bhAga tathA ikasaThiyA ekabhAga kA sAtiyA cAra bhAga isaprakAra ( samaMDalanti ) maMDalaviSkaMbha parimANa sahita eka caMdravikampa hotA hai, jo vikampanakSetra kI kASThA darzana se vikampa kA parimANa jAnanA cAhe unake liye yaha pUrvAcArya pradarzita karaNagAthA kahI gaI hai 'sagamaMDalehiM laddhaM sagakaTThAo havaMti savikaMpA / je sagavikkhaMbhajuyA havaMti sagamaMDalaMtariyA // 1 // isa gAthA kA akSarArtha gamaka isaprakAra se haiM- jo caMdrakA evaM sUryakA vikampa hote haiM ve kisa prakAra se hote haiM ? so kahate haiM- svaviSkambhayuta mAne pazmiANu rahe te sama`DaLa kahevAya che. ahIMyA A rIte kahela che--eka sUryaOmaDaLanA aMtathI je parimANu e ceAjananu hoya tene eka sUryamaMDaLanA vidhyuMbhanu paramANu rUpa jANavuM tathA ma`DalAntarikA eTale ke caMdramaMDaLanu parimANu pAMtrIsa ceAjana tathA eka ceAjananA ekasaDiyA trIsabhAga tathA ekaDiyA eka bhAganA sAtiyA cArabhAga A rIte (samaMDalatti) bhaDaviNDala parimANu sahita me caMdraviDaya thAya che ne vidvAya nakSetranA kASThA darzInathI vikaMpanu pariNAma jANavu. hAya te te mATe A pUrvAcAryAMe karaNa mAthA kahela che. (sagamaMDalehiM laddhaM sagakaTThAo havaMti savikaMpA / je sagavikkhaMbhajuyA, havaMti saga maMDalaMtariyA // 1 // A gAthAnA akSarA A pramANe che--je caMdranA ane sUryanA vika'pa thAya che, zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 987 8784 8784 yutAH - svakamaNDalAntarikAH svasvamaNDalaviSkambhaparimANasahitasvasvamaNDalAntarikA rUpA ityarthaH bhavanti svakASThAtaH - svasvavikampayogyakSetraparimANasya svakamaNDalaiH - svasvamaNDalasaMkhyayA bhAge hRte yallabdhaM tAvat parimANAste svavikampAH - svasvavikampA bhavantItyarthaH / tathAhi - sUryasya vikampakSetrakASThA khalu paJcayojanazatAni dazottarANi 510 ityasyopapattiratraiva sUtre pUrva pratipAditaiva / tAnyekaSaSTibhAgaharaNArtha me kaSaSTyA guNyante 510 x 61= 31110 jAtAni ekatriMzat sahasrANi zatamekaM dazottaraM 31110 / sUryasya maNDalAni vikampakSetre tryazItyadhikaM zataM = 183, tato yojanAnayanArthaM tryazItyadhikaM maNDalazatam ekaSaSTyA guNyate = 183 x 61 = 11163 jAtAnyekAdazasahasrANi zatamekaM triSaSTayadhikaM = 11163 etena hararAzinA pUrvarAzerbhAgo hiyate tadarthaM nyAso yathA 31110 / 11163 = labdhe dve yojane, zeSamupariSTAduddharati saptAzItiH zatAni caturazItyadhikAni 8784 tataH sampratyekaSaSTibhAgA AnetavyA, ityataH zeSarAzau asmina harAMzau apane apane maMDalaviSkaMbha parimANa sahita hote haiM, apanI kASThA se arthAt apane apane vikampa yogyakSetra parimANa kA apane apane maMDala kI saMkhyA se bhAga karane se jo labdha hotA hai itane pramANa kA vaha svavikampa hotA hai / jaise ki sUrya ke vikampa kSetrakI kASThA pAMcaso dasa yojana kI hotI hai isa kI niSpatti isI sUtra meM pahale pradarzita kI gaI hai, / usakA ikasaTha bhAga karane ke liye ikasaTha se guNA kare to 510 +61 = 31110 ikatIsa hajAra ekaso dasa hote hai, vikampakSetra meM sUrya ke maMDala 183 ekaso tirAsI hote haiM, usako yojana karane ke liye ekaso tirAsI maMDala ko ikasaTha se guNA kare - 183 + 61=11163 gyAraha hajAra ekaso tirasaTha hote haiM isa saMkhyA se pUrva saMkhyA jo 31110 hai isa kA bhAga kare jaise ki 31110 / 11163= to do yojana evaM zeSa Upara meM 8784 ATha hajAra sAtaso caurAsI te kevI rIte thAya che? te khatAve che. svavizvabhayukta eTaleke Ata pAtAnA maMDaLa vizva parimANu sahita haiAya che. peAtAnI kASThAthI arthAt pota potAnA vikapa yAgya kSetra parimANunA peAta peAtAnA maMDaLanI saMkhyAthI bhAga karavAthI je labdha thAya che, eTalA pramANane te svaviSkabha thAya che. jemake-sUryanA vika pa kSetranI kASDA pAMcase dasa ceAjananI hAya che. AnI niSpatti Aja sUtramAM pahelAM atAvavAmAM AvI gayela che. tenA ekasaTha bhAga karavA mATe ekasane guNavAthI pa10+61=31110 ekatrIsa hajAra ekase nrusa thAya che. vika pakSetramAM sUryanAmaDaLa 183 ekasesa tyAthI heAya che. tenA yAjana banAvavA mATe ekasAtyAzI maMDaLane ekasaThathI guNuvA 183+61-11163 agyAra hajAra ekasesa tresaTha thAya che . AsaMkhyA thI pahelAMnI saMkhyA ke je 31110 ekatrIsahajAra eka sAdasanI che. tenA bhAga karavA jemake-31110-11163=2 e ceAjana ane zeSa 8784 8784 211163 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ 988 sUryaprajJaptisUtre vyazItyadhikena zatenApartanIyau 114 - 183= ityevaM labdhA aSTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgAetAvadeva ekasya sUryavikampasya parimANaM / candrasya vikampakSetrakASThA pazcayojanazatAni navottarANi-509 triSaJcAzaccaikaSaSTibhAgA yojanasya-509+ atra savarNanakriyayA yojanAni ekaSaSTibhAgakaraNArthamekaSaSThayA guNyante 5094 61=31049 jAtAni ekatriMzat sahastrANi ekonapazcAzadadhikAni 32089,4239293 tataH uparitanA sipaJcAzadekaSaSTibhAgA prakSipyante tadA jAtAni aMzasthAne ekatriMzat sahasrANi zatamekaM dyuttaraM, harasthAne caikaSaSTiH- candrasya tu vikampakSetramadhye maNDalAni caturdaza 14 tato yojanAnayanArtha caturdaza ekaSaSTayA guNyante 14461%=854 jAtAnyaSTauzatAni catuH paJcAzadadhikAni-854 ayameva vAstavikazchedarAzirityayaM pUrvatano rAziH-31102 isakA ikasaThiyA bhAga banAne ke liye zeSa rAzi haiM usameM harAMza jo 183 ekaso tirAsI hai usakI apavartanA kare :183% isa prakAra ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga labdha hotA hai , itanA hI eka sUrya kA vikampa kA parimANa hotA hai| ___ caMdra ke vikampakSetra kI kASThA pAMcaso nava 509 yojana hai tathA eka yojana kA ikasaThiyA tirapana bhAgakA hai 5094 yahAM para gaNita prakriyA se yojana kA ikasaTha bhAga karane ke liye ikasaTha se guNA kare 509+61= 31849 ikatIsa hajAra unapacAsa hote haiM +53% 34 Upara meM rahe have ikasaThiyA tirapana bhAga usameM prakSipta kare to aMza sthAna meM ikatIsa hajAra ekaso do 31102 tathA harasthAna meM ikasaTha rahate haiM, 12 caMdra ke vikampana kSetrameM caudaha maMDala hote haiM, usakA yojana banAne ke liye caudaha ko ikasaTha se guNA kare to 14+61854 isaprakAra AThaso caupana hote haiM 854 yahI uparamAM 8784 AThahajAra sAtase caryAthI ane ekasaThiyA bhAga karavA mATe zeSarAzI je 6 che temAM harAMza je 183 ekase gyAsI che. tenI apavartana karavI 878418348 mA zate yesAliyA 2isdilawn ave thAya che. 16 mA parimANu eka sUryanA vikapanuM hoya che. caMdranA vikampana kSetranI kANA pAMcase nava pa09 jananI tathA eka ejananA ekasaThiyA trepana bhAganuM che, 509 ahIMyAM gaNita prakriyAthI jananA ekasaThiyA bhAga karavA mATe ekasAIthI guNavA 509461=31049 ekatrIsa hajAra ane ogaNapacAsa thAya che, 310+53=112 upara rahelA ekasaThiyA trepana bhAga temAM meLave te aMza sthAnamAM ekatrIsa hajAra ekaso be 31102 tathA harasthAnamAM ekasaTha rahe che. 3112 caMdranA vidhvaMbha kSetramAM caudamaMDaLe hoya che, tene jana banAvavA mATe caudane ekasasaThathI guNavA te 144614854 AThaso cepana thAya che. Aja vAstavika zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam 989 anena vAstavikachedarAzinA bhAgaharaNArtha nyAsaH-31102:85436.labdhAni patriMzadyojanAni pUrNAni, zeSANi tiSThanti trINi zatAni aSTApazcAzadadhikAni, harasthAne ca sa eva pUrvatano rAziH / ata UdhrvamekaSaSTibhAgA AnetavyAH , tadartha harAMzI catuIzabhirapatitau, kintu aMzasthAne apavartanakriyayA na prasarati, zeSAstiSThanti aSTau, yathAupa + 8 2+8%D0+, paJcaviMzatirekaSaSTibhAgAH, atha saptabhAgakaraNArthaM saptabhi guNyante-- = 564 = jAtAH SaTpaJcAzat 56 tasyAzcaturdazabhirbhAge hRte labdhAzcatvAraH ekapaSTibhAgA etAvat parimANa ekaikazcandra vikampa iti / tadevaM candrasya sUryasya ca vikampakSetrakASThA, candramaNDalAnAM sUryamaNDalAnAM ca parasparamantaramuktam / samprati prastutamabhidhIyate tatra sarvAbhyantare candramaNDale sarvAbhyantaraM sUryamaNDalaM sarvAtmanA praviSTaM, kevalamaSTau vAstavika chedrarAzi hai ataH pUrvakA rAzi jo 31102 ikatIsa hajAra ekaso do hai isase vAstavika chedarAzi kA bhAga kare 311028543635 to isa prakAra chattIsa yojana pUrA tathA tInaso aTThAvana aMzasthAna meM zeSa rahatA hai tathA harasthAna meM pUrvakI rAzI jo 854 hai vahI zeSa rahatA hai, aba ikasaThabhAga lAne ke liye harAMzapa ko caudaha se apavartita kare paraMtu aMzasthAna meM apavartana kriyA se parivartita nahIM hotA AThazeSa rahate hai jaise ki : 14 = 25+ +isaprakAra ikasaThiyA pacIsa bhAga rahate haiM aba sAta bhAga karane ke liye sAta se guNA kare 8+ight = isaprakAra 56 chappana hote haiM usako caudaha se bhAga kare to ikasaThiyA cAra labdha hote haiM / itanA parimANa eka eka candravikampa kA hotA hai, isaprakAra caMdra kA evaM sUrya kA vikampa kSetra kASThA tathA cadramaMDala evaM sUryamaMDala kA paraspara meM antara kahA / aba prastuta viSaya kahA jAtA hai-usa sarvAbhyantara caMdramaMDala meM srvaachedarAzI che tethI pahelAMnI rAzI je 3112 ekatrIsa hajAra ekase che tenAthI vAsta vika cheda rAzine bhAga karo 311 02854=36 25 A rIte chatrIsa ejana purA tathA traNa aThThAvana aMza sthAnamAM zeSa rahe che. tathA hara sthAnamAM pahelAnI rAzI je 854 ATha copananI che eja zeSa rahe che. have ekasaTha bhAga lAvavA harAMzamAM 46 AThaso aThAvanane caudathI aparivartita karavA, paraMtu aMza rathAnamAM apavartana kriyAthI parivartita nathI thatA zeSa ATha vadhe che. jema ke-356 pR=2544-A rIte ekasaThiyA pacIsa bhAga rahe che. have sAta bhAga karavA mATe sAtathI guNavA. 9== * A rIte chappana Ave che, Ane caudathI bhAga karavAmAM Ave che. te ekasakyiA cAra Ave che. zuM ATaluM parimANu eka eka caMdravikaMpanuM hoya che, A rIte caMdra ane sUryanA vikapa kSetranI kASThA tathA caMdramaMDaLa ane sUryamaMDaLanuM paraspara aMtara kahela che. have prastuta viSaya kahevAmAM Ave che. e sarvAtyaMtara caMdramaMDaLamAM sarvAtyaMtara sUrya zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
________________ 990 sUryaprajJaptisUtre ekaSaSTibhAgAzcandramaNDalasya bahiH zeSA vartante, candramaNDalAt sUryamaNDalasya aSTAbhirekaSaSTibhAgai hInatvAta, tato dvitIyAt candramaNDalAt arvAk apAntarAle dvAdazasUryamArgAH santi, tathAhi dvayozcandramaNDalayorantaraM pazcatriMzadyojanAni triMzaccaikaSaSTibhAgA yojanasya ekapaSTibhAgasya ca satkAzcatvAraH saptabhAgAH, tatra yojanAni ekapaSTibhAgakaraNArthamekapaSTayA guNyante, guNayitvA ca uparitanA striMzadekaSaSTibhAgAH prakSipyante tadA jAtAni ekaviMzatiH zatAni paJcaSaSTayadhikAni atha sUryasya vikampo dve yojane aSTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgA yojanasya 26 atra dve yojane ekapaSTayA guNyate 2461=122 jAtaM dvAviMzatyadhikaM zataM, atroparitanA aSTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgA yojanasya prakSipyante tadA jAtaM 122+3 = 1 saptatyadhikaM zatamaMzasthAne, harasthAne tu saeva pUrvatano rAzirekaSaSTirUpaH / etena pUrvarAzerbhAgaharaNArtha nyAsaH - 11=3x = 13121OM labdhAH bhyantara sUryamaMDala sarvAtmanA abhyantara meM praviSTa hai kevala ikasaThiyA ATha bhAga candramaMDala kA bAhara zeSa bacatA hai / caMdramaMDala se sUryamaMDala kA ika saThiyA ATha bhAga hIna hone se, tadanantara dUsare caMdramaMDala se pIche apAntarAla meM bAraha sUrya ke mArga hote haiN| jaise ki do caMdramaMDala kA aMtara paiMtIsa yojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA tIsa bhAga tathA ikasaThiyA cAra bhAga kA sAta bhAga hotA hai| unameM yojanoM kA ikasaTha bhAga karane ke liye ikasaTha se guNA kare guNA kara ke Upara kA ikasaThiyA tIsa bhAga ko joDe to ikkIsa so paiMsaTha 2165 hote haiM aba sUrya kA vikampa do yojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga 24 kA hotA hai do yojana ko ikasaTha se guNA kare 2461=122 to ekaso bAvIsa hote haiM, yahAM Upara kA eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga joDe to 132 = ekaso sittera aMza sthAna meM tathA harasthAna meM vahI pUrva kI ikasaTha kI rAzI rahatI maMDaLa sarva rIte AvyaMtara praviSTa thayela che. kevaLa ekasaDiyA ATha bhAga caMdramaMDaLanA bahAra zeSa hoya che. caMdramaMDaLathI sUryamaMDaLa ekasaDiyA ATha bhAga hIna hovAthI te pachI bIjA caMdramaMDaLa pachI apAntarALamAM bAra sUryanA mArga hoya che, jema ke-caMdramaMDaLanuM aMtara pAMtrIsa jana ane eka ejananA ekasaThiyA trIsa bhAga tathA ekasaThiyA cAra bhAganA sAta bhAga thAya che. temAM eka yojananA ekasaTha bhAga karavA mATe ekasaThathI guNavA e rIte guNAkAra karIne uparanA ekasAi trIsabhAgane meLave te ekavIsase rapa pAMsaTha thAya che. sUryane vikaMpa be jana ane eka ejananA ekasaThiyA aDa. tAlIsa bhAga 2 thAya che, be janane ekasaThathI guNavA 261=122 te ekabAvIsa thAya che. ahIM uparanA eka ejananA ekasaDiyA aDatAlIsa bhAgane meLave te 122148 =16 ekasesittera aMzasthAnamAM tathA harasthAnamAM eja pahelAnI ekasaThanI rAzI rahe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ 991 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya dazamaM prAbhRtaprAbhRtam pUrNAGkAH dvAdaza etAvanto'pAntarAle sUryamArgA bhavanti / zeSaM tiSThati paJcaviMzatyadhikaM zataM 125 atra dvAtriMzatyadhikena zatena dvAdazasya sUryamArgasyopari dve yojane labdhe, zeSAstiSThanti traya ekaSaSTibhAgAH 2 / ye'pi ca prathame candramaNDale ravimaNDalAt zeSAH aSTau ekaSaSTibhAgAste'pyatra prakSipyante tadA jAtA ekAdaza ekaSaSTibhAgAH + = | etenedamAgataM yata dvAdazAt sUryamArgAt parato dvitIyAt candramaNDalAt arvAk dve yojane ekAdaza ca ekaSaSTibhAgA yojanasya, ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAzcatvAraH saptabhAgAH / tatra yojanadvayAnantaraM sUryamaNDalamityato dvitIyAt candramaNDalAt arvAk abhyantaraM praviSTaM sUryamaNDalam ekAdaza ekaSaSTibhAgasya satkAt caturaH saptabhAgAn / tataH paraM SaTtriMzadekaSaSTibhAgA ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAstrayaH, ityetAvat parimANaM sUryamaNDalasammizra hai isa saMkhyA se pUrvarAzi kA bhAga kare jaise kI 1656 X =2904= 12 isa prakAra pUrA bAraha labdha hotA hai itanA apAntarAla meM sUrya ke mArga hote haiM / tathA ekaso pacIsa 125 zeSa ratahA hai / yahAM para ekaso battIsa se bAraha sUrya mArga ke Upara do yojana labdha hotA hai tathA ikasaThiyA 3 bhAga zeSa rahatA hai 2, jo prathama candra maMDala meM sUryamaMDala se zeSa ikasaThiyA ATha bhAga hai usako yahAM para joDe to ikasaThiyA gyAraha hote haiM += isa se yaha phalita hotA hai ki jo bAraha sUryamArga se para tathA dUsare caMdra maMDala se pIche do yojana evaM ekasaThiyA eka yojana kA gyAraha bhAga tathA eka ikasaThiyA cAra bhAga kA sAta bhAga hote haiN| vahAM do yojana ke anantara sUryamaMDala hotA hai ataH dUsare candra maMDala ke anantara abhyantara meM praviSTha huvA sUrya maMDala ko ikasaThiyA gyAraha bhAga satka sAtiyA cAra bhAga rahatA hai / tadanantara ikasaThiyA chattIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga yA saMkhyAthI pahelAnI rAzInA lAga azva bhaDe 1=217!>}}=2765 =1244 ArIte pUrA khAra thAya che, ATalA pramANu apAntarAlamAM sUryanA mArga hoya che. tathA 125 ekasApacIsa zeSa rahe che. ahIMyAM ekase khatrIsathI khAra sUrya mAnI upara e ceAjana lakhyuM thAya che. tathA ekaThiyA traNa bhAga zeSa rahe che.ra. je pahelA caMdrama DaLamAM sUrya maDaLathI zeSa ekasaDiyA ATha bhAga che tene ahIM meLavavAthI ekasiyA agyAra thAya che. 6+ =| AthI ema samajAya che ke--je mAra sUryaMmAnI upara tathA khIjA caMdramaDaLanI pachI e ceAjana ane ekasaThayA eka ceAjananA agyAra bhAga tathA eka ekaThiyA cAra bhAganA sAtabhAga thAya che. tyAM e ceAjana pachI sUrya maMDaLa hoya che. tethI bIjA maMDaLa pachI abhyaMtaramAM praviSTa thayela sUryaMmaDaLane ekasaDhiyA agyAra bhAganA sAtiyA cAra bhAga rahe che. te pachI ekasaDiyA chatrIsabhAga tathA ekasaDiyA eka bhAga sahita sAta bhAga ATaluM pramANa sUrya maMDaLa ane caMdramaMDaLamAM maLela hAya che. te iSa zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre bhavatIti / tataH sUryamaNDalAtparato bahirvinirgataM candramaNDalaM ekonaviMzatima ekaSaSTibhAgAna ekasya ca ekapaSTibhAgasya caturaH saptabhAgAn tataH paraM bhUyastRtIyasya candramaNDalasya aki yathoktaparimANamantaraM syAt, tadyathA paJcatriMzat yojanAni triMzadekaSaSTibhAgA yojanasya ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAzcatvAraH saptabhAgA iti, etAvatyantare dvAdaza sUryamArgAH labhyante, upari ca dve yojane trayazcaikaSaSTibhAgA yojanasya ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAzcatvAraH saptabhAgAH, ato'tra pUrvoktA dvitIyasya candramaNDalasya satkAH sUryamaNDalAt bahirvinirgatA ekonaviMzatirekaSaSTibhAgAH, ekasya ca ekaSaSTibhAgasya catvAraH saptabhAgAH prakSipyante, tato jAtAstrayoviMzatirekaSaSTibhAgAH, ekasya ca ekapaSTibhAgasya satka ekaH saptabhAgaH / tata idamAgataM dvitIyAt candramaNDalAt parato dvAdaza sUryamArgA iti / dvAdazAcca sUryamArgAt parato yojanadvayAtikrameNa sUryamaNDalaM bhavet , tacca maNDalaM tRtIyAt candramaNDasahita sAta bhAga itanA parimANa sUryamaMDala caMdramaMDala se mizra hotA hai / tadanantara candramaMDala sUryamaMDala se bAhara nikalA huvA ikasaThiyA unnIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA cAra bhAga hotA hai| tadanantara phira tIsare candramaMDala ke pazcAt yathokta parimANavAlA aMtara hotA hai / jo isa prakAra hai-paiMtIsa yojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA tIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga sahita sAtiyA cAra bhAga hote haiN| itane aMtara meM bAraha sUryamArga hote haiM, tathA Upara meM do yojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA tIna bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga sahita sAtiyA cAra bhAga rahatA hai, yahAM para pUrvokta dUsare caMdramaMDala saMbaMdhI sUryamaMDala se bahAra kA ikasaThiyA unnIsa bhAga hote haiM usameM ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA cAra bhAga joDe to ikasaThiyA tevIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA eka bhAga hotA hai, isase yaha phalita huvA ki dUsare caMdramaMDala se para bAraha sUryamArga hote haiM, bAraha sUryamArga se para do yojana jAne para sUryamaMDala hotA pachI caMdramaMDaLa sUryamaMDaLathI bahAra nIkaLe che. te ekasaThiyA ogaNIsabhAga tathA ekasahiyA eka bhAganA sAtiyA cArabhAga thAya che. te pachI pharI trIjAmaMDaLa pachI yukta parimANanuM aMtara thAya che, je A pramANe che. pAMtrIsa jana ane eka ejananA ekasaThiyA trIsa bhANa tathA ekasaThiyA ekabhAganA sAtiyA cArabhAga thAya che, ATalA aMtaramAM bAra sUrya mArga hoya che. tathA upara be jana ane eka ejananA ekasaThiyA traNa bhAga tathA ekasaThiyA ekabhAgane sAtiyA cArabhAga rahe che. ahiMyAM pUrvokta bIjA caMdramaMDaLa saMbaMdhI sUryamaMDaLanI bahAranA ekasaDiyA ogaNIsa bhAga thAya che, temAM ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA cAra bhAga meLave te ekasaThiyA tevIsa bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAgane sAtiyA eka bhAga thAya che. AthI e phalita zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya ekAdazaM prAbhRtaprAbhRtam 993 lAt arvAk abhyantaraM praviSTaM trayoviMzatimekaSaSTibhAgAn, ekaM ca ekaSaSTibhAgasatkaM saptabhAgam / tataH zeSAzcaturviMzatirekaSaSTibhAgAH, ekasya ca ekaSaSTibhAgasya SaT saptabhAgAH, sUryamaNDalasya tRtIyacandramaNDalasya sammizrAstiSThanti, tatastRtIyaM candramaNDalaM sUryamaNDalAt bahirvinirgatamekatriMzatamekapaSTibhAgAn ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkamekaM saptabhAgaM +3 tato bhUyo'pi yathoktaM candramaNDalAntaraM tasmiMzca dvAdaza sUryamArgA labhyante, dvAdazasya sUryamArgasyopari dve yojane traya ekaSaSTibhAgA yojanasya ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAzcatvAraH saptabhAgAH, tato ye'tra tRtIyamaNDalasatkAH sUryamaNDalAdbahirvinirgatA ekatriMzad ekaSaSTibhAgA yojanasya ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satka ekaH saptabhAgaH, te'tra prakSipyante, tato jAtA catustriMzad ekaSaSTibhAgA ekasya caikaSaSTibhAgasya satkAH paJcasaptabhAgAH, tataH idaM haiM, vaha maMDala tIsare caMdramaMDala ke anantara abhyaMtara meM praviSTa ikasaThiyA teisa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtavAM bhAgarUpa hotA hai, evaM ikasaThiyA covIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA cha bhAga zeSa bacatA hai, itanA sUryamaMDala kA bhAga tIsare caMdramaMDala meM milita rahatA hai, tadanantara tIsarA caMdramaMDala sUryamaMDala se bAhara vinirgata ikasaThiyA ikatIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA eka bhAga hai + itanA caMdramaMDala se bAhara rahatA hai, isaprakAra punaH caMdramaMDala kA aMtara kahA usameM bAraha sUryamArga hote haiM bAraha sUryamArga ke Upara do yojana tathA eka yojana kA ikasaThiyA tIna bhAga evaM eka yojana kA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA cAra bhAga tatpazcAt jo yahAM tIsare caMdramaMDala kA sUryamaMDala se bAhara rahA huvA ikasaThiyA ikatIsa bhAga tathA eka yojana kA ikasaThiyA bhAga kA sAtiyA eka bhAga hai usa koM usa meM joDe to ikasaThiyA cottIsa bhAga tathA ikthAya che ke bIjA caMdramaDaLanI upara mAra sU mArga heAya che. khAra sUrya mArga para e ceAjana javAthI sUryamaMDaLa hAya che. e maDaLa trIjA caMdrama`DaLanI pachI AbhyaMtaramAM praviSTa thayela ekasaDiyA tevIsa bhAga tatha ekasiyA eka bhAganA sAtamA bhAga rUpa hoya che, tathA ekasaDiyA cAvIsa bhAga tathA ekasaThayA eka bhAganA sAtiyA cha bhAga zeSa rahe che,ATale sUryamaMDaLanA bhAga trIjA caMdramaMDaLamAM maLela rahe che. te pachI trIjuM cakrama'ThaLa sUrya maMDanI bahAra nIkaLela ekaDiyA ekatrIsa bhAga tathA ekasaThayA eka bhAganA sAtiyA eka bhAga + ATalA bhAga caMdrama'DaLanI mahAra rahe che. A rIte pharI caMdramaMDaLanu yathAkta aMtara kahyuM temAM khAra sU mAga hoya che. khAra sUrya mAnI upara e ceAjana ane eka ceAjananA ekaDiyA traNa bhAga ane eka ceAjananA ekaDiyA eka bhAganA sAtiyA cAra bhAga para ahIM trIjA caMdranA sU`maDaLathI bahAra rahela ekasiyA ekatrIsameA bhAga tathA eka ceAjananA ekasasayA bhAganA sAtiyA eka bhAgane temAM joDe tA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ 994 sUryaprajJaptisUtra vastutatvaM jAtaM yat tRtIyAt candramaNDalAt parato dvAdaza sUryamArgAH, dvAdazAcca sUryamArgAta parato yojanadvayamatikramya sUryamaNDalaM taccaturthAccandramaNDalAdaka abhyantaraM praviSTaM catustriMzatamekaSaSTibhAgAn ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAna paJcasaptabhAgAn , tataH zeSa sUryamaNDalasya trayodaza ekapaSTibhAgA ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkau dvau bhAgo iti, etAvaccaturthamaNDalasammizra, caturthasya ca candramaNDalasya sUryamaNDalAt bahirvinirgataM dvicatvAriMzat ekaSaSThibhAgAH ekasya ca ekapaSTibhAgasya satkAH pazcasaptabhAgAH, tataH punarapi yathoditaparimANaM candramaNDalAntaraM, tatra ca dvAdaza sUryamArgA labhyante, dvAdazasya ca sUryamArgasyopari dve yojane traya ekapaSTibhAgA yojanasya ekasya caikapaSTibhAgasya satkAzcatvAraH saptabhAgAH, tatra ca AdhacaturthacandramaNDalasya sUryamaNDalAt bahirvinirgatAH dvAcatvAriMzadekaSaSTibhAgA saThiyA eka bhAga kA sAtiyA pAMca bhAga hote haiM / isase yaha pratipAdita hotA hai ki tIsare caMdramaMDala se para bAraha sUryamArga hote haiM, tathA bAraha sUryamArga ke pIche do yojana jAne para sUryamaMDala hotA hai, vaha cauthA caMdramaMDala ke pIche abhyantara meM praviSTa ikasaThiyA cotIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA pAMca bhAga hotA hai, evaM sUryamaMDala kA ikasaThiyA teraha bhAga evaM ikasaThiyA eka bhAga kA do bhAga zeSa rahatA hai, itanA caturtha maMDala se mizrita cauthA caMdramaMDala kA sUryamaMDala se bAhara nirgata ikasaThiyA bayAlIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA pAMca bhAga hotA hai, tadanantara phirase yathokta caMdramaMDala kA parimANa kahA, vahAM bAraha sUryamArga hotA haiM, bAraha sUryamArga ke Upara meM do yojana tathA ikasaThiyA tIna bhAga evaM eka yojana kA eka ikasaThiyA bhAga kA sAtiyA cAra bhAga hote haiM usameM pahale kA cauthA caMdramaNDala kA sUryamaMDala se bAhara nikalA huvA ikasaThiyA bayAlosa ekasaThiyA cotrIsa bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA pAMca bhAga thAya che. AthI ema jaNAya che ke trIjA caMdramaMDaLanI upara bAra sUryamArga hoya che, tathA bAra sUryamArganI pachI be jana javAthI sUryamaMDaLa hoya che, te cothA caMdramaMDaLanI pachI atyaMtaramAM praviSTa thayela ekasaThiyA trIsa bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA pAMca bhAga hoya che. ane sUryamaMDaLanA ekasaThiyA tera bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA be bhAga zeSa rahe che, ATaluM pramANu cethA maMDaLamAM maLela cethA caMdramaMLanuM sUryamaMDaLathI bahAra nIkaLela ekasaDiyA beMtAlIsa bhAga, tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA pAMca bhAga hoya che, te pachI pharIthI caMdramaMDaLanuM yakta parimANu kahyuM, tyAM bAra sUryamArga hoya che, bAra sUryamArganI upara be yejana tathA ekasaDiyA traNa bhAga ane eka jananA ekasayi eka bhAganA sAtiyA cAra bhAga thAya che. temAM pahelAnA thA caMdramaMDaLanA sUryamaMDaLathI bahAra nIkaLela ekasaDiyA beMtAlIsa bhAMga tathA ekasaDiyA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ - -- sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya ekAdaza prAbhRtaprAbhRtam prAtama 995 ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAH paJcasaptabhAgAH, te'trarAzau prakSipyante, tato jAtA pada catvAriMzadekapaSTibhAgAH, dvau ca ekaSaSTibhAgasya satkau saptabhAgAH, tato'traivaM vastusvarUpamavagantavyaM yat caturthAt candramaNDalAt parato dvAdaza sUryamArgAH, dvAdazAcca sUryamArgAt parato yojanadvayAtikrame sUryamaNDalamastItijJeyaM, tacca pazcamAt candramaNDalAdaka abhyantaraM praviSTaM bhavet SaT catvAriMzatamekaSaSTibhAgAn dvau ca ekasyaikapaSTibhAgasya satkau saptabhAgau bhavata iti, zeSaM sUryamaNDalasya ekapaSTibhAga ekasya ca ekaSaSTibhAgasya paJcasaptabhAgAH, ityetAvat parimANaM paJcamacandramaNDalasammizraM, tasya pazcamasya candramaNDalasya sUryamaNDalAd bahirvinirgataM catuH pazcAzat ekaSaSTibhAgA ekasya ca ekapaSTibhAgasya dvau saptabhAgau, tadevaM pazca sarvAbhyantarANi candramaNDalAni sUryamaNDalasammizrANi, catuSu ca candramaNDalAntareSu dvAdaza dvAdaza sUryamArgA bhavantIti niSkarSArthaH, samprati SaSThAdIni dazaparyantAni paJcabhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA pAMca bhAga hote haiM unako yahAM kI rAzi meM joDe to ikasaThiyA chayAlIsa bhAga tathA ikasaThiyA do bhAga kA sAta bhAga hote haiM, isa se yahAM para isaprakAra samajhanA cAhiye ki cauthe caMdramaMDala se para bAraha sUryamArga hote haiM, evaM bAraha sUryamArga ke para do yojana jAne para sUryamaMDala hotA haiM, vaha sUryamaMDala pAMcaveM caMdramaMDala ke pIche abhyantara meM praviSTa hotA hai yaha ikasaThiyA chiyAlIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA do bhAga hotA hai tathA sUryamaMDala kA ikasaThiyA bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA pAMca bhAga zeSa rahatA hai, itanA parimANa pAMcavAM caMdramaMDala se milA hotA hai, usa pAMcaveM caMdramaMDala kA sUryamaMDala se bAhara nikalA huvA ikasaThiyA caupana bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA do bhAga hotA hai, isaprakAra pAMca sarvAbhyantara caMdramaMDala sUryamaMDala se mile huve hote haiM, cAra caMdramaMDaloM meM bAraha bAraha sUryamArga hote haiM yaha eka bhAganA sAtiyA pAMca bhAga thAya che, tene ahIMnI zazImAM meLavavAmAM Ave te ekasaThiyA beMtAlIsa bhAga tathA ekasaThiyA be bhAgane sAtame bhAga thAya che. AthI ahIMyAM ema samajavuM ke-cethA caMdramaMDaLanI upara bAra sUrya mArgo hoya che. ane bAra sUrya mArga para be jana jeTaluM javAthI sUryamaMDaLa hoya che. e sUryamaMDaLa pAMcamA caMdramaMDaLanI pachI AtyaMtaramAM praviSTa thAya che, te ekasaThiyA beMtAlIsa bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA be bhAga hoya che. tathA sUryamaMDaLane ekasaThiyA bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA sAtiyA pAMca bhAga zeSa rahe che. ATaluM pramANa pAMcamAM caMdramaMDaLamAM maLela hoya che. e pAMcamA caMdramaMDaLane sUryamaMDaLathI bahAra nIkaLela ekasaDiyA cepana bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA sAtiyA be bhAga thAya che, A rIte pAMca satyaMtara caMdramaMDaLa sUryamaMDaLathI maLela hoya che. cAra caMdramaMDaLamAM bAra bAra sUrya mArgo hoya che. A sArAMza che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ 996 sUryaprajJaptisUtra candramaNDalAni sUryamaNDalA saMspRSTAni bhAvyante, tatra paJcamAta candramaNDalAta parato bhUyaH SaSThaM candramaNDalam adhikRtya taccAntaraM paJcatriMzadhojanAni trizaccaikaSaSTibhAgA yojanasya ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAzcatvAraH saptabhAgAH, tatra ca pazcatriMzadyojanAni ekaSaSTibhAgakaraNArtha savarNanakriyayA ekapaSTayA guNyante, guNayitvA coparitanA striMzadekaSaSTibhAgAH prakSipyante, tato jAtAnyekaviMzatiH zatAni paJcaSaSTayadhikAni 2165, ye'pi ca pazcamasya candramaNDalasya sUryamaNDalAt bahirvinirgatAzcatuHpaJcAzat ekaSaSTibhAgAH dvau ca ekaSaSTibhAgasya satkau saptabhAyau te'tra prakSipyante, tato jAtAni dvAviMzatiH zatAni ekonaviMzatyadhikAni 2219 atha sUryasya vikampo dve yojane aSTAcatvAriMzat ekapaSTibhAgAdhike, tatra dve yojane ekapaSTayA guNyete jAtaM dvAviMzaM zatamekaSaSTibhAgAnAM, tata uparitanA aSTAcatvAriMzat ekaSaSTibhAgAH prakSipyante tato jAtaM saptatyadhikaM zataM 170 tena pUrvarAze bhAMgo sArAMza haiM, aba chaha se lekara daza paryanta ke pAMca caMdramaMDala ki jo sUryamaMDala se asaMspRSTa haiM unakA kathana kiyA jAtA haiM-usameM pAMcaveM caMdramaMDala se pazcAt chaTThA caMdramaMDala ko adhikRta karake kahate haiM ki usakA aMtara paiMtIsa yojana evaM eka yojanakA ikasaThiyA tIsa bhAga evaM eka ikasaThiyA bhAga kA sAtiyA cAra bhAga kA hotA haiM, usameM paiMtIsa yojana kA ikasaTha bhAga karane ke liye gaNita kriyAse ikasaTha se guNA kare guNA karake Upara kA ikaThiyA ikatIsa bhAga usameM joDe to do hajAra ekaso paiMsaTha 2165, ho jAte haiM, tathA jo pAMcaveM candramaMDala kA sUryamaMDala se bAhara nikalA havA ikasaThiyA caupana bhAga tathA ikasaThiyA do bhAga kA sAta bhAga hai, usako joDe to bAvIsaso unnIsa 2219 hote hai, sUrya kA vikampa do yojana evaM eka yojana kA ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga adhika hai usa meM do yojana ko ikasaTha se guNA kare to ikasaThiyA ekaso bAisa hote haiM, tatpazcAt Upara kA ikasaThiyA have chathI laIne dasamA sudhInA pAMca caMdramaMDaLe ke je sUryamaMDaLane sparza karatA nathI tenuM kathana karavAmAM Ave che. temAM pAMcamA caMdramaMDaLanI pachI cha caMdramaMDaLane adhikRta karIne kahevAya che ke tenuM aMtara pAMtrIsa jana ane eka ejanana ekasaDiyA trIsa bhAga ane ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA cAra bhAga hoya che, temAM pAMtrIsa jananA ekasaTha bhAga karavA mATe gaNita kiyAthI ekasaThathI guNavA. evI rIte guNIne uparano ekasaThiyA ekatrIsame bhAga temAM meLave te be hajAra ekase pAMsaTha 2165 thAya che. tathA pAMcamA caMdramaMDaLane sUryamaMDaLathI bahAra nIkaLela je ekasaThiyA cepano bhAga tathA ekasaThiyA be bhAganA sAta bhAge che. tene emAM meLave te bAvIsase ogaNIsa 2219 thAya che. sUryane vikaMpa be jana ane eka ejananA ekasaThiyA aDatAlIsa bhAga adhika che, temAM be ejanane ekasaThathI guNavAthI ekasaDiyA ekase zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJatiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya ekAdaza prAbhRtaprAbhRtam hriyate, labdhAtrayodaza, zeSAstiSThanti nava, ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAH SaTsaptabhAgAH, ato'damAgataM yat paJcamAt candramaNDalAt paratastrayodaza sUryamArgAH, trayodazasya ca sUryamArgasyopari SaSTAt candramaNDalAdarvAk anantaraM nava ekaSaSTibhAgA yojanasya ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAH SaTsaptabhAgAH, tataH parataH SaSThaM candramaNDalaM, tacca SaTpaJcAzadekaSaSTibhAgAtmakaM tataH parataH sUryamaNDalAdarvAk anantaraM SaTpaJcAzadekaSaSTibhAgAH, ekasya ca ekaSaSTibhAgasya ekaH saptabhAgaH tadantaraM sUryamaNDalaM, tasmAcca parataH ekaSaSTibhAgAnAM caturuttareNa zatena ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkenaikena saptabhAgena hInaM yathoditapramANaM candramaNDalAnantaraM prApyate iti / tatastasmAt sUryamaNDalAt parato'nye dvAdazasUryamArgA labhyante / tataH sarvasaMkalanayA tasminnapyantare trayodazasUryamArgA bhaveyuH / tasya ca trayodaaDatAlIsa bhAga ko usameM jor3e to ekaso sittera 170 hote haiM, isase pUrva rAzi kA bhAga kare to teraha labdha hotA haiM, tathA zeSa nava rahatA hai tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA cha bhAga rahatA hai isaprakAra yahAM para yaha phalita hotA hai ki pAMcaveM caMdramaMDala se para teraha sUryamArga hote haiM, tathA teraha sUryamArga ke Upara chaThe caMdramaMDala ke pazcAt eka yojana kA ikasaThiyA nava bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA chaha bhAga ke pIche chaThA caMdramaMDala hotA hai, vaha ikasaThiyA chappana bhAgarUpa hotA hai, usake Upara ke sUryamaMDala ke pazcAt ekasaThiyA chappana bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA eka bhAga ke anantara sUryamaMDala AtA hai, vaha ikasaThiyA bhAga kA ekaso cAra bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA eka bhAga se nyUna hotA hai isaprakAra caMdramaMDala ke antara kA yathokta pramANa hotA hai, usa sUryamaMDala ke para anya bAraha sUryamArga hote haiM, ye sabako joDane se usa aMtara meM teraha khAvIsa thAya che. te pachI uparanA enaThiyA aDatAlIsa bhAgane temAM meLave te ekA sittera 170 thAya che, AnAthI pUrvIzInA bhAga karavA te tera Ave che. ane zeSa nava vadhe che. tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA cha bhAga rahe che. A rIte ahiyAM e phalita thAya che ke-pAMcamA caMdramaDaLanI upara tera sUryamALe hAya che, tathA tera mAnI upara chaThThA cadramaDaLanI pachI eka ceojananA ekasaDiyA nava bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA sAtiyA cha bhAganI pachI chaThThuM, cadra ma`DaLa Ave che, te eka saDhiyA chappana bhAga rUpa hoya che, tenI uparanA sUmaDaLanI pachI ekasaDiyA chappana bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA sAtiyA eka bhAganI pachI sUryaMma`DaLa Ave che te ekasaDiyA bhAganA ekasA cAra bhAga tathA eka bhAganA sAtiyA eka bhAgathI nyUna hAya che. 997 A rIte caMdrama DaLanI pachInuM yathAkta pramANu thaI jAya che, e sUryamaMDaLanI pachI khIjA khAra sUryamAga thaI jAya che, e badhAne meLavavAthI e aMtaramAM tera sU mAga thaI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
________________ 998 sUryaprajJaptisUtre zasya sUryamArgasyopari saptamAt candramaNDalAt arvAk antaramekaviMzatirekapaSTibhAgA ekasya ca ekaSaSTibhAgasya trayaH saptabhAgAH, tataH saptamaM candramaNDalaM samAgacchet / tasmAcca saptamAt candramaNDalAt parataH catuzcatvAriMzatA ekaSaSTi bhAgairekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkaizcaturbhiH saptabhAgaiH sUryamaNDalaM bhavet / tato dvinavati saMkhyairekapaSTibhAgaizcaturbhizca ekasya ekaSaSTibhAgasya satkaiH saptabhAgaiH nyUnaM yathoditapramANaM candramaNDalAntaraM bhavet arthAt tataH paramastItyanye'pi dvAdaza sUryamArgA labhyanta iti / tatastasminnapyantare sarvasaMkalanayA trayodazasUryamArgAH syuH trayodazasya sUryamArgasya bahiraSTamAt candramaNDalAt arvAk antaraM trayastriMzat ekaSaSTibhAgAH syuH, tato'STamaM candramaNDalaM bhavet tatastasmAt aSTamAt candramaNDalAt paratastrayastriMzatA ekaSaSTibhAgaiH sUryamaNDalaM bhavet, tata ekAzIti saMkhyairekaSaSTibhAgairUnaM yathoditapramANaM candramaNDalAntaraM purato vidyate iti / tataH purato'nye'pi sUryamArga ho jAte haiM, usa teraha sUryamArga ke Upara ke sAtaveM caMdramaMDala se pIche ikasaThiyA ikkIsa bhAga tathA ikasaTimA eka bhAga kA sAtiyA tIna bhAga kA antara rahatA hai tatpazcAt sAtavAM caMdramaMDala AtA hai, usa sAtaveM caMdramaMDala se para meM ikasaThiyA cuMmAlIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA cAra bhAga meM sUryamaMDala hotA hai / tadanantara ikasaThiyA virAnnave tathA eka ikasaThiyA bhAga kA sAtiyA cAra bhAga nyUna meM caMdramaMDala kA antara yathokta pramANa ho jAtA hai arthAt usake Upara meM anya bAraha sUryamArga labhya hote haiM, tatpazcAt usa aMtara meM bhI sarva saMkalana karane se teraha sUryamArga hote haiM, teraha sUryamArga ke bAhara AThaveM caMdramaMDala se pIche kA antara ikasaThiyA tetIsa bhAga kA hotA hai, tadanantara AThavAM caMdramaMDala hotA hai, AThaveM caMdramaMDala se para ikasaThiyA tettIsa bhAga se sUrya maMDala hotA hai, ikasaThiyA ikyAsI bhAga se nyUna caMdramaMDala kA antara yathokta rUpa se hotA hai, jAya che. e tera sU mArganI uparanA sAtamA caMdramaMDaLanI pachI ekasaDiyA ekavIsa bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA traNa bhAganu aMtara rahe che, te pachI sAtamu caMdrama`DaLa Ave che. e sAtamA caMdramaMDaLanI pachI ekasayA cuMmALIsa bhAga tathA ekasaDhiyA eka bhAganA sAtiyA cAra bhAgamAM sUryamaMDaLa hAya che, te pachI ekasiyA khANu eka ekaThiyA bhAganA sAtiyA cAra bhAga nyUna caMdramaMDaLanA aMtaranuM yathAkta pramANa thaI jAya che. arthAt tenI upara bIjA khAra sU mAgeryAM labhya thAya che. te pachI e aMta2mAM pazu sasaMkalana karavAthI te sUrya mArgo thaI jAya che, te sUrya mAnI bahAra AThamA caMdranI pachInuM aMtara ekasasayA tetrIsa bhAganuM thAya che. te pachI AThamuM caMdrama'DaLa Ave che. AThamA caMdrama'DhaLathI para ekasaDiyA tetrIsa bhAgamAM sUma'ThaLa hAya che. ekasaDhiyA ekAzI bhAgathI nyUna ca'drama'DaLanu aMtara yathAkta prakArathI thAya che, tenI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya ekAdaza prAbhRtaprAbhUtam 999 dvAdaza sUryAmArgAH syuH / tatastanminnapyantare sarvasaMkalanayA trayodazasUryamArgAH syuH / trayodazAcca sUryamArgAta purato navamAt candramaNDalAt arvAk anantaraM catuzcatvAriMzat ekaSaSTibhAgAH, ekasya ca ekapaSTibhAgasya catvAraH saptabhAgAH, tataH paraM navamaM candramaNDalaM samApannaM bhavet / tasmAcca navamAJcandramaNDalAt parataH ekaviMzatyA ekaSaSTibhAgairekasya ca ekapaSTibhAsya tribhiH saptabhAgaiH sUryamaNDalaM dRzyeta / tata ekonasaptati saMkhyairekaSaSTibhAgairekasya ca ekaSaSTibhAgasya tribhiH saptabhAgaiH parihInaM yathoktapramANaM candramaNDalAntaraM syAt / tatra cAnye dvAdaza sUryamArgAH syuH / evaM asminnapyantare sarvasaMkalanayA trayodaza sUryamArgA bhavanti / tasya ca trayodazasya ca sUryamArgasyopari dazamAcandramaNDalAdAk antaraM SaTpaJcAzadekaSaSTibhAgAH, ekasya ca ekaSaSTibhAgasya ekaH saptabhAgo bhavati / tato dazamaM candramaNDalaM samAgacchet / tasmAcca dazamAt candramaNDalAt parato navabhirekaSaSTibhAgairekasya ekaisake Age anya bhI bAraha sUryamArga hote haiM, usa antara meM sarva kA milAna karane se teraha sUrya mArga ho jAte haiM / teraha sUryamArga se Age navaveM caMdramaMDala se pIche ikasaThiyA cuvAlIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA cAra bhAga se para navavAM caMdramaMDala AtA hai / usa navaveM caMdramaMDala se para ikasaThiyA ikkIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA tIna bhAga se sUryamaMDala dRSTigocara hotA hai, tadanantara ikasaThiyA unasittera bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA tIna bhAga se hIna yathokta pramANa ke candra maMDala kA aMtara hotA hai| yahAM para anya bAraha sUryamArga hote haiN| isa aMtara meM saba kA mela karane se teraha sUryamArga hote haiN| isa prakAra terahaveM sUryamArga ke Upara dasaveM candramaMDala ke pIche kA aMtara ikasaThiyA chappana bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA eka bhAga hotA hai| tadanantara dasavAM candramaMDala AtA hai / usa dasaveM candramaMDala se para ikasaThiyA nava bhAga tathA AgaLa bIjA bAra sUryamArgo hoya che, e aMtaramAM badhAne meLavavAthI tera sUryamArgo thaI jAya che, tera sUryamArganI AgaLa ane navamA caMdramaMDaLanI pachI ekasaThiyA cuMmALIsa bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA cAra bhAganI pachI navamuM caMdramaMDaLa Ave che e navamA caMdramaMDaLanI pachI ekasaThiyA ekavIsa bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA traNa bhAgathI sUryamaMDaLa daSTigocara thAya che, te pachI ekasaDiyA aDyotera bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA traNa bhAgathI nyuna yukta pramANanA aMtaramAM caMdramaMDaLa hoya che, ahIMyAM bIjA bAra sUryamA che. A aMtaramAM badhAne meLavavAthI tera sUryamArgo thaI jAya che, A tera sUryamArganI upara dasamA caMdramaMDaLanI pachInuM aMtara ekasaThiyA chappana bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA eka bhAga hoya che. te pachI dasamuM caMdramaMDaLa Ave che. e dasamA caMdramaMDaLanI pachI ekasa ThiyA nava bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA sAta bhAgamAM sUryamaMDaLa hoya che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1000 sUryaprajJaptisUtre paSTibhAgasya satkaiH SaDbhiH saptabhAgaiH sUryamaNDalaM tiSThet / tataH saptapazcAzatA ekaSaSTibhAgairekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkaiH SabhiH saptabhAgairUnaM pUrvoktaparimANaM candramaNDalAntamiti, tato bhUyo'pi dvAdaza sUryamArgA labhyante iti / tasminnapyantare sarvasaMkalanayA trayodaza sUryamArgA bhavantIti / tatastrayodazasya sUryamArgasyopari ekAdazAt candramaNDalAt arvAgantaraM saptaSaSTiH ekaSaSTibhAgAH, ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAH paJcasaptabhAgAH sphuTiti / tadevaM paJca candramaNDalAni SaSThAdIni dazama paryantAni sUryasammizrANi bhavantItyavaseyAni / SaTrasu ca candramaNDalAntareSu trayodaza sUryamArgA iti siddhayati / atha sampratye tadanantaramucyate-tatra ekAdaze candramaNDale catuHpaJcAzadekaSaSTibhAgAH ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkau dvau saptabhAgau ityetAvat sUryamaNDalAdabhyantaraM praviSTam ekapaSTibhAgA ekasya ca ekapaSTibhAgasya paJcasaptabhAgAH ityetAvanmAnaM sUryamaNDalasaMmizraM syAt, ekAdazAt candramaNDalAda bahirvinirgataM sUryamaNDalaM syAt SaTcatvAriMzadekaSaSTibhAgA ekasya ca ekaSaSTibhAgaikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA sAta bhAga se sUryamaMDala hotA hai| tadanantara ikasaThiyA satAvana bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA cha bhAga nyUna pUrvokta parimANa candramaMDala ke aMtara kA hotA hai / pazcAt phira se bAraha sUrya mArga hote haiM / isa aMtara meM sarva kA saMkalana karane se teraha sUryamArga hote haiN| isa teraha sUryamArga ke Upara gyArahaveM candramaMDala ke pIche kA antara ikasaThiyA saDasaTha bhAga tathA sAThiyA eka bhAga kA sAtiyA pAMca bhAga hote haiN| isa prakAra chaha se lekara dasaveM taka kA pAMca candramaMDala sUrya se binA mile hote haiM chaha candramaMDalAntaroM meM teraha sUryamArga siddha hotA hai / aba inakA antara kA kathana karate haiM-gyArahaveM candramaMDala meM ikasaThiyA copana bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA do bhAga itanA sUryamaMDala se abhyaMtara meM praviSTa hotA hai tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA pAMca bhAga itanA parimANa sUryamaMDala meM milA rahatA hai, gyArahaveM candra. te pachI ekasaThiyA sattAvana bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA cha bhAga nyUna pUrvokta parimANa caMdramaMDaLanA aMtaranuM hoya che. te pachI pharIthI bAra sUryamArgo hoya che A aMtaramAM badhAnuM saMkalana karavAthI tera sUryamArga thAya che. e tera sUryamArganI upara ane agyAramAM caMdramaMDaLanI pachInuM aMtara ekasaDiyA saDasaTha bhAga tathA sAThiyA eka bhAganA sAtiyA pAMca bhAganuM hoya che, A rIte chathI laIne dasamA sudhInA pAMca caMdramaMDaLe sUryathI maLyA vagaranA hoya che, cha caMdramaMDaLanA aMtaramAM tera sUryamALe siddha thAya che. have tenA aMtaranuM kathana karavAmAM Ave che. agIyAramAM caMdramaMDaLamAM ekasaDiyA pina bhAganA sAtiyA be bhAga ATaluM pramANa sUryamaMDaLanA atyaMtaramAM pravezela hoya che. tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA pAMca bhAga ATaluM pramANa sUryamaMDaLamAM maLela rahe che, agIyAramAM caMdramaMDaLathI bahAra nIkaLela sUryamaMDaLa ekasaDiyA beMtAlIsa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya ekAdarza prAbhRtaprAbhRtam 1001 sya satkau dvau saptabhAgau, tadetAvatA hInaM paratacandramaNDalAntaramastItijJeyam dvAdaza sUryamArgAzca labhyanta iti tataH paramekonAzItyA ekaSaSTibhAgairekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAbhyAM dvAbhyAM saptabhAgAbhyAM dvAdazaM candramaNDalaM bhavet / tacca dvAdazaM candramaNDalaM sUryamaNDalAdabhyantaraM praviSTaM dvAcatvAriMzatamekaSaSTibhAgAn ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAn paJcasaptabhAgAn / zeSaM ca trayodaza ekaSaSTibhAgA yojanasya, ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkau dvau saptabhAgoM, etyetAvanmAtraM sUryamaNDalasammizramava seyam / tasmAcca dvAdazAt candramaNDalAt bahirvinirgata sUryamaNDalaM catustriMzatamekapaSTibhAgAn yojanasya ekasya caikapaSTibhAgasya satkAn paJcasaptabhAgAn / tata etAvanmAtreNa hInaM paratazcandramaNDalAntaraM bhavediti / tatra ca dvAdaza sUryamArgA labhyante, dvAdazAcca sUryamArgAta parato navati saMkhyairekaSaSTibhAgairekasya ca ekaSaSTibhAgasya maMDala se bAhara nikalA huvA sUryamaMDala ikasaThiyA chiyAlIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA do bhAga hotA hai| Age ke candramaMDala ke aMtara se itanA hIna parimANa hotA hai| yahAM para bAraha sUryamArga hote haiM, unake Upara ikasaThiyA unnAsI bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA do bhAga se bArahavAM candramaMDala hotA hai / vaha bArahavAM caMdramaMDala sUryamaMDala ke abhyaMtara meM praviSTa ikasaThiyA bayAlIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA pAMca bhAga hotA hai tathA eka yojana kA ikasaThiyA teraha bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA : do bhAga zeSa rahatA hai, itanA parimANa sUryamaMDala se mizrita hotA hai / usa bArahaveM candramaMDala se bAhara nikalA huvA sUryamaMDala eka yojana kA ikasaThiyA cautIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA pAMca bhAga hotA hai, itanA parimANa nyUna para ke candra maMDala kA hotA hai| vahAM para bAraha sUryamArga hote haiM, bAraha sUryamArga se Upara ikasaThiyA navve bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA cha bhAga se bhAga tathA ekaThiyA eka bhAganA sAtiyA be bhAga thAya che, AgaLanA caMdrama DaLanA aMtarathI ATaluM hIna parimANu hAya che. ahIMyAM khAra sUrya mArgo hAya che. tenI upara ekasiyA AgaNya sI bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA sAtiyA be bhAga para khANyuM caMdramaMDaLa Ave che, e bAramuM caMdramaMDaLa sUrya maDaLanI aMdara praviSTa ekasaDiyA betA lIsa bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA sAtiyA pAMca bhAga hoya che. tathA eka yeAjananA ekasaThayA tera bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA sAtiyA e bhAga zeSa rahe che. ATalu parimANu sUrya maMDaLamAM maLela hAya che e khAramAM cadramaMDaLanI baDAra nIkaLela sUrya maMDaLa eka ceAjananA ekasaDhiyA cAtrIsa bhAga tathA ekasaThayA eka bhAganA sAtiyA pAMca bhAga hAya che, ATaluM' parimANu nyUna pachInA caMdramaDaLanu hoya che, tyAM bAra sU mArgo hAya che. bAra sU mAga nI upara ekaDiyA nevuMmA bhAga tathA ekasiyA eka bhAganA sAtiyA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1002 sUryaprajJaptisUtre satkaiH SaibhiH saptabhAgaistrayodazaM candramaNDalaM tiSThet / tacca trayodazaM candramaNDalaM sUryamaNDalAdabhyantaraM praviSTaM dRzyeta, kiyacca praviSTamityucyate-ekatriMzatamekapaSTibhAgAn yojanasya ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkamekaM saptabhAgamiti zeSaM caturvizatirekaSaSTibhAgAH ekasya ca ekapaSTibhAgasya satkA SaT saptabhAgAH ityetAvanmAnaM sUryamaNDalasammizramavaseyamiti / tasmAcca trayodazAt candramaNDalAt bahiH sUryamaNDalaM vinirgataM trayoviMzatimekaSaSTibhAgAn ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkamekaM saptabhAgaM tata etAvatA hInaM paratazcandramaNDalAntaraM bhavet / tatra ca dvAdaza sUryamArgAH syuH, dvAdazAca sUryamArgAta parata ekaSaSTibhAgAnAM dyuttareNa zatena ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkaitribhiH saptabhAgaiH caturdazaM candramaNDalaM syAt , tacca caturdazaM candramaNDalaM sUryamaNDalAdabhyantaraM praviSTamekonaviMkSatimekaSaSTibhAgAn ekasya ca ekaSaSTibhAgasya satkAn caturaH saptabhAgAn , zeSa patriMzadekaSaSTibhAgA ekasya ca ekaterahavAM candra maMDala hotA haiM / vaha terahavAM candramaMDala sUryamaMDala ke abhyaMtara meM praviSTa dikhatA hai, kitanA praviSTa hotA hai so kahate haiM, eka yojana kA ikasaThiyA ikatIsa tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA eka bhAga praviSTa rahatA hai tathA ikasaThiyA covIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA cha bhAga zeSa rahatA hai, itanA parimANa sUryamaMDala se mizrita hotA hai / usa terahaveM candramaMDala se bAhara nikalA huvA sUryamaMDala ikasaThiyA teisa bhAga tathA ikasAThiyA eka bhAga kA sAtiyA eka bhAga parimANa hIna para kA candra maMDala hotA hai| vahAM para bAraha sUryamArga hote haiM bAraha sUryamArga se pIche ikasaThiyA bhAga kA ekaso do bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA tIna bhAga se caudahavAM caMdramaMDala hotA hai, vaha caudahavAM candramaMDala sUryamaMDala ke abhyaMtara meM praviSTa ikasaThiyA unnIsa bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyA cAra bhAga hotA hai / tathA ikasaThiyA tIsa bhAga tathA ikasaThiyA cha bhAgathI teramuM caMdramaMDaLa hoya che. e teramuM caMdramaMDaLa sUryamaMDaLanI aMdara pravezela dekhAya che. keTaluM praviSTa hoya che te batAve che.-eka yajananA ekasaThiyA ekatrIsa tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA eka bhAga praviSTa rahe che. tathA ekasaDiyA vIsa bhAga ane ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA cha bhAga zeSa rahe che. ATaluM pramANa sUryamaMDaLathI maLela hoya che, e teramAM caMdramaMDaLanI bahAra nIkaLela sUryamaMDaLa ekasaThiyA tevIsa bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA sAtiyA eka bhAga parimANahIna pachInuM caMdramaMDaLa hoya che. tyAM bAra sUrya mArga hoya che bAra sUryamArganI pachI ekasakyiA bhAganA eka be bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA sAtiyA traNa bhAga pachI caudamuM caMdramaMDaLa hoya che, te caudamuM caMdramaMDaLa sUryamaMDaLanI atyaMtaramAM praviSTa ekasaDiyA ogaNIsa bhAga tathA ekasaDiyA eka bhAganA sAtiyA cAra bhAga hoya che, tathA ekasaDiyA tIsa bhAga ane ekasaThiyA eka zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1015
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 45 dazamaprAbhRtasya ekAdaza prAbhRtaprAbhRtam 1003 paSTibhAgasya satkAstrayaH saptabhAgAH, ityetAvata parimANaM sUryamaNDalasammizramavaseyamiti, tasmAcca caturdazAt candramaNDalAbahivinirgata sUryamaNDalam ekAdaza ekaSaSTibhAgAn ekasya ca ekapaSTibhAgasya caturaH saptabhAgAn , tata etAvatA hInaM yathoktaparimANaM candramaNDalAntaraM syAt , tatra ca dvAdaza sUryamArgAH syuH, dvAdazAca sUryamArgAta parataH ekaSaSTibhAgAnAM caturdazottareNa zatena paJcadazaM candramaNDalaM tiSThet , tacca paJcadazaM candramaNDalaM sarvAntimAt sUryamaNDalArvAka abhyantaraM praviSTamaSTo ekaSaSTibhAgAn / zeSA aSTAcatvAriMzadekaSaSTibhAgAH sUryamaNDalasammizrAH bhavanti / tadevametAni ekAdazAdIni paJcadazaparyantAni paJca. candramaNDalAni sUryamaNDalasammizrANi bhavanti / tathA ca catuSu carayeSu candramaNDalAntareSu dvAdaza dvAdaza sUryabhAgA bhavantItyapyavaseyam , evaM tu yadanyatra candramaNDalAntareSu sUryamArga pratipAdanamakAri tatra trayodaza sUryamArgA bhavantItyanyeSAM mataM, yathA coktamanyatra-- eka bhAga kA sAtiyA tIna bhAga zeSa hotA hai itanA parimANa sUryamaMDala se mizrita rahatA hai| usa caudahaveM caMdramaMDala se bAhara nikalA huvA sUryamaMDala ikasaThiyA gyAraha bhAga tathA ikasaThiyA eka bhAga kA sAtiyAcAra bhAga itanA pamiANa hIna caMdramaMDala ke aMtara yathokta se ho jAtA hai| vahAM para bAraha sUryamArga hote hai, bAraha sUryamArga se Upara ikasaThiyA bhAga ke ekaso caudaha bhAga para paMdrahavAM candra maMDala hotA hai, vaha paMdrahavAM candramaMDala sarvAntima sUryamaMDala ke pazcAt abhyantara maMDala meM ikasaThiyA bhAga praviSTa hotA hai / tathA zeSa ikasaThiyA aDatAlIsa bhAga sUryamaMDala se saMmizritta hote haiN| isa prakAra ye gyArahaveM caMdramaMDala se lekara paMdrahaveM paryanta ke pAMca caMdramaMDala sUryamaMDala se mizrita hote haiM / tathA antima cAra caMdramaMDalAntara meM bAraha bAraha sUryamArga hote haiM / isa prakAra jo anyatra candramaMDalAntara meM sUryamArga kA pratipAdana kiyA hai vahAM teraha sUryamArga hote haiM isa prakAra anyaAcArya kA mata hai, bhAganA sAtiyA traNa bhAga zeSa rahe che. ATaluM parimANa sUryamaMDaLamAM maLela hoya che, e caudamA caMdramaMDaLathI bahAra nIkaLela sUryamaMDaLa ekasaDiyA agyAra bhAga tathA ekasaThiyA eka bhAganA sAtiyA cAra bhAga ATaluM parimANahIna caMdramaMDaLanA aMtaranuM yakta rUpathI thaI jAya che. tyAM bAra sUryamArga hoya che. bAra sUrya mArganI upara eka saThiyA bhAganA eka cIda bhAga para paMdaramuM caMdramaMDaLa hoya che, te paMdaramuM caMdramaMDaLa sarvAntima sUryamaMDaLanI pachI atyaMtaramaMDaLamAM ekasaDiyA bhAga praviSTha hoya che, tathA zeSa ekasaDiyA aDatAlIsa bhAga sUryamaMDaLane maLela hoya che, A rIte agyAramA caMdra maMDaLathI laIne paMdara sudhInA pAMca caMdramaMDaLe sUryamaMDaLamAM maLela hoya che, tathA chellA cAra caMdramaMDaLanA aMtaramAM bAra bAra sUryamArgo hoya che, A rIte je anyatra caMdramaMDalAntaramAM sUryamArganuM pratipAdana karela che. tyAM tera sUryamArgo thAya che e pramANe zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1016
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1004 caMdaMtare asu abhitara bAhire sUrassa / vArasa vArasamaggA cha terasa terasa bhavaMti // 1 // kahA bhI hai parametadapi visaMvAdi mataM draSTavyam, yathArthavastu tatvaM tu pratimaNDalanirNaye bhagavatA pratipAditamevAvaseyamiti / prapaJcAdhikena vistareNAlamiti // 045 || itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka- paJcadazabhASAkalita - lalitakalApAlApakapravizuddha gadyapadyAnaikagranthanirmApaka- vAdimAnamardaka- zrI - zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padavibhUSita - kolhApurarAjaguru - bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara - pUjyazrI - ghAsIlAla - prativiracitAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dazamasya prAbhRtasya ekAdazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam || 10-11 // caMdaM taresa asu, abhitara bAhiresa sUrassa / bArasa bArasa maggA, chasu terasa terasa bhavaMti // 1 // paraMtu yaha kathana bhI visaMvAdI hai, yathArthavastutatva to prati maMDala ke nirNaya meM zrIbhagavAn mahAvIrasvAmIne jo pratipAdita kiyA hai vahI yathArtha hai | adhika vistAra se kyA lAbha | // sU0 45 // zrIjainAcArya - jainadharmadivAkara - pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJatiprakAzikA TIkA meM dasaveM prAbhRta kA gyArahavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-11 // anya AcAryanA mata che. kahyuM paNa che-- caMdaMtare asu abhiMtara bAhire sUrassa / bArasa bArasa maggA, chasu terasa terasa bhavaMti // 1 // sUryaprajJaptisUtre paraMtu A kathana paNa visa'vAdI che, yathA` vastutatva tA darekama`DaLanA nirNayamAM zrI bhagavAn mahAvIrasvAmIe je pratipAdana karela che te ja yathArtha che, adhika vistArathI ardha prayojana nathI / sU0 45 // zrI jainAcArya -jainadharma divAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUrya prAptisUtranI sUjJaptiprakAzikA TIkAmAM isabhA prabhUtanuM khagIyArabhu prAmRtaprAkRta sabhApta / / 10-11 / / zrI suryaprajJapti sUtra : 1 Wan
Page #1017
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 46 dazamaprAbhRtasya dvAdaza prAbhRtaprAbhRtam 1005 // dvAdazaM prAbhRtaprAbhRtaM prArabhyate // mUlam-tA kahaM te NakkhattANaM devayANaM ajjhajhayaNA Ahietti vae jA ! tA eeNaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhII Nakkhatte kiM devayAe paNNatte ! baMbhadevayAe paNNatte, tA savaNe Nakkhatte kiM devayAe paNNatte ! tA viNhadevayAe paNNatte, tA dhaNiTThA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte? tA vasudevayAe paNNatte, sayabhisayA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte ! tA varuNadevayAe paNNatte ! tA puvvapoTuvayAe ki devayAe paNNatte ! tA ajadevayAe paNNatte, tA uttarApoTThazyA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte ! tA ahivaDDi devayAe paNNatte, evaM savve vi pucchijjaMti, revaI pussadevayA, assiNI assadevayA bharaNIjamadevayA, kattiyA aggidevayA, rohiNo payAvai devayA, saMThANA somadevayAe, addA ruddadevayAe, puNavvasU aditi devayAe, pusso bahassai devayAe, assesA sappadevayAe mahA pittidevayA paNNatte, puvvAphagguNI bhaga. devayAe, uttarAphagguNI ajamadevayAe, hatthe saviyAdevayAe, cittA taTTadevayAe, sAI vAyudevayAe, visAhA iMdaggo devayAe, aNurAhA mitta devayAe, jiTTA iMdadevayAe, mUle Nirii devayAe, puzvAsADhA AudevayAe, uttarAsADhA vissadevayAe paNNatte ||suu0 46 // dasamassa bArasamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat kathaM te nakSatrANAM devatAnAm adhyayanAni AkhyAtAni ?, tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAm abhijinakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM ? tAvat brahmadevatAkaM prajJaptaM, tAvat zravaNanakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM ? tAvat viSNu devatAkaM prajJaptaM, tAvat dhaniSThAnakSatra kiM devatAkaM prajJaptaM ?, tAvat vasudevatAkaM prajJaptaM, zatabhiSA nakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM ?, tAvat varuNadevatAkaM prajJaptaM, tAvat pUrvAgrauSThapadAnakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM ?, tAvat ajadevatAkaM prajJaptaM, tAvat uttarAprauSThapadAnakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM ?, tAvat ahirbudhnya devatAkaM prajJaptaM, evaM sarve'pi prakSyante, revatI pUSAdevatAkama, azvino azvadevatAkaM, bharaNI yamadevatAkaM, kRttikA agnidevatAkaM, rohiNI prajApatidevatAkaM, mRgazirA somadevatAkam ArdrA rudradevatAkaM, punarvasU aditidevatAkaM, puSpo bRhaspatidevatAkamu , AzleSA sarpadevatAkaM, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1018
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1006 sUryaprajJaptisUtre maghA pitRdevatAkaM prajJaptaM pUrvAphAlgunI bhagadevatAkaM, uttarAphAlgunI aryamA devatArka, hastaH savitA devatA, vizAkhA indrAgnIdevatAkam anurAdhA mitradevatAka, jyeSThA indradevatAkaM mUlaM nirRtidevatAkaM, pUrvASADhA apadevatAkam, uttarASADhA vizvedeva devatAkaM prajJaptam ? // 046 // dazamasya dvAdazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA- 'yoge kiM te vastu AkhyAta' mityAkhye dazame prAbhRte sUtradvayAtmake ekAdaza prAbhRtaprAbhRte sAmAnyatayA sUryamArgAn maNDalarUpAn candramAgIca samyak vivicya samprati dvAdaze'smin prAbhRtaprAbhRte'rthAdhikArasUtre nakSatrANAM devatAviSayakAnyadhyayanAnyabhidhitsustadviSayaM praznasUtramAha- 'tA kahaM te NakkhattANaM devayANaM' ityAdinA / 'tA kahaM te kkhANaM devayANaM ajjhayaNA Ahieti vajjA' tAvat kathaM te nakSatrANAM devatAnAm adhyayanAni AkhyAtAni iti vadet / tAvat - bhagavan ! anyat praSTavyamasti tAvat kathaM - kena prakAreNa kenAdhAreNa vA bhagavan ! te tvayA nakSatrANAM - abhijidAdi aSTAviMzate nakSatrANAM devatAnAM tadadhipatInAM devatAnAm adhyayanAni - nakSatrAdhipatInAM nAmAni adhIyante - jJAyante yaiH tAni adhyayanAni-nAmAnItyarthaH, nakSatrAdhipatinAmaviziSTAni bArahavAM prAbhRtaprAbhRta prAraMbha TIkArtha - (yoge kiM te vastu AkhyAta) yoga ke viSayasaMbaMdhI sUtradvayAtmaka gyArahaveM prAbhRtaprAbhRta meM sAmAnyaprakAra se maMDala rUpa caMdramArga kA tathA sUryamArga kA kathana samyak prakAra se kaha karake aba yaha bArahaveM prAbhRtaprAbhRta meM adhikAra sUtra se nakSatroM ke devatAoM ke viSaya meM adhyayanoM ko kahane kI kI icchA se usa viSaya ke saMbaMdha meM praznasUtra kahate haiM - ( tA kahaM te NakkhattANaM devayANaM ajjhayaNA Ahieti vaejA) zrIgautamasvAmI pUchate haiM ki he bhagavan anya pRSTavya hai ki kisa AdhAra se yA kisa prakAra se Apane abhijit are aThAIsa nakSatroM ke adhipati devatAoM ke adhyayana arthAt jisa se jAnA jAya vaha adhyayana mAne nAma arthAt nakSatrAdhipatiyoM ke nAma viziSTa bAramA prAbhRtaprAkRtanA prAraMbha artha :- (yoge kiM te khalu AkhyAtA) yoganA viSaya saMbaMdhI sUtra dvayAtma zabhA prAkRtanA agIyAramA prAkRtaprAmRtamAM sAmAnya rIte maMDaLarUpa caMdramA tuM ane sUrya mArga nuM sArI rIte kathana karIne have A khAramA prAkRtaprAmRtamAM arthAdhikAra sUtrathI nakSatreAnA devatA khAnA viSayamA adhyayana ravAnI vidyAthI me viSayanA saMdhama praznasUtra he che - (tA kahaM te NakkhattA NaM devayANaM ajjhayaNA Ahietti va ejjA ) zrI gautamasvAmI pUche che - De bhagavAn bIjuM paNa pUchavAnu` che ke kayA AdhArathI ane kaI rIte Ape abhijIt vigere aThavyA vIsa nakSatranA adhipati devAnA adhyayane eTale ke jenAthI jANI arthAt nAma arthAt nakSatrAnA adhipati devAnA nAma viziSTa nakSatrAnA zrI suryaprajJapti sUtra : 1 zakAya te adhyayana nAmeAnu pratipAdana
Page #1019
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJabhiprakAzikA TIkA sU0 46 dazamaprAbhRtasya dvAdaza prAbhRtaprAbhRtam 1007 1 nakSatranAmAni AkhyAtAni - pratipAditAni - kathitAnIti vadet / evaM bhagavatA gautamena prazne kRte'pi punaH praznayati- 'tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhiI kkhate kiM deva paNNatte !" tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAm abhijinnakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM ? | tAvaditi prathamavat eteSAmanantaroditAnAmaSTAviMzate nakSatrANAM madhye sarvAdimaM yugAdi pravRtam abhijit nAmakaM nakSatraM kiM devatAkaM - kiMnAmadheyasvAmikaM prajJaptaM ? - pratipAditam iti vada mAM bodhaya bhagavanniti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha - 'tA baMbhadevayAe paNNatte' tAvat brahmadevatAkaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat abhijinnakSatraM brahmadevatAkaM pratipAditaM brahmAbhidyaaari kathitam, abhijanakSatrasya svAmI brahmA iti / tato bhUyaH pRcchati - 'tA savaNe Nakkhate kiM devayA paNNatte !" tAvat zravaNanakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM ? - zravaNa nakSatrasya kaH svAmI ! iti gautamasya jijJAsA, tato bhagavAn kathayati - 'tA vindu devayAe paNNatte' tAvat viSNudevatAkaM prajJaptaM / tAvaditi pUrvavat zravaNanakSatrasya devatA viSNuH pratipAditaH / punaH praznayati- 'tA ghaNidvA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte ?' tAvat dhaniSThAnakSatraM kiM devasAkaM nakSatroM ke nAma pratipAdita kiye hai ? so kahiye, isa prakAra zrIgautamasvAmIne prazna karane para bhI phira se pUchate haiM - ( tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhiI kkhatte kiM devayAe paNNatte) ye pUrvokta aThAIsa nakSatroM meM sarva prathama yugakA Adi pravartaka abhijit nAmakA nakSatra hai, usakA adhipatti kisa nAmavAle deva hai ? arthAt abhijita nakSatra kA svAmI kauna se deva pratipAdita kiyA hai ? so Apa kahiye, isa prakAra zrI gautamasvAmI ke prazna ko suna kara ke zrI bhagavAn kahate haiM ( tA bhadevayAe paNNatte) abhijit nakSatra brahmA isa nAma devatAvAlA kahA gayA hai, arthAt abhijit nakSatra kA svAmI brahmA hai, zrI gautamasvAmI - (tA savaNe Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) zravaNa nakSatra ko svAmI kaunasA deva hai ? zrI bhagavan - ( tA viNhu devayAe paNNatte) zravaNa nakSatra kA devatA viSNu hai aisA pratipAdita kiyA hai, zrI gautamasvAmI - (tA karyuM che ? te Apa kahe| A rIte zrI gautamasvAmIe prazna pUchIne pharIthI pUche che ke-(sA esi NaM aTThAvIsA NakkhattANaM abhiI Nakkhatte kiM devayA paNNatte) yA pUrvokta mdhyaavIsa nakSatramAM sarva prathama yuganA Adi pravartaka abhijIt nAmanuM nakSatra che, tenA adhipati devanuM nAma zuM che ? arthAt abhijIt nakSetranA svAmI kayA deva pratipAti karela che? te Apa kaheA A pramANe zrI gautamaravAmInA praznane sAMbhaLIne zrI bhagavAn he che - ( tA vaMbhadevayAe paNNatte) alit nakSatra brahmA nAbhanA devatAvA' aDesa che, arthAt abhikRt nakSatranA svAmI brahmAdeva che, zrI gautamasvAbhI- tA savaNe Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) zravaNu nakSatranA svAbhI prayA deva che ? zrI bhagavAn - ( tA vihudevayAe paNNatte) zravaNa nakSatranA svAmI viSNudeva che, ema pratipAdita karela che, zrI gautamasvAmI ( zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1020
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1008 sUryaprajJaptisUtre prajJaptaM ? / tAvaditi pUrvavat dhaniSThAnakSatrasya ko'dhipatiriti gautamasya praznaH / tato bhagavAnuttarayati-'tA vasudevayAe paNNatte' tAvat vasudevatAkaM prajJaptaM / tAvaditi prathamavat dhaniSThAnakSatraM khalu vasudevatAkaM pratipAditaM / punaH praznayati-'tA sayabhisayA Nakkhatte kiM devayAe paNNate !' tAvat zatabhiSAnakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM ! / tAvaditi pUrvavat zatabhiSAnakSatrasya kA svAmIti gautamasya praznaH tato bhagavAnuttarayati-'tA varuNadevayAe paNNatte' tAvat varuNa. devatAkaM prajJaptaM / tAvaditi pUrvavat zatabhiSAnakSatrasya svAmI varuNanAmako devavizeSo'sti punaH pRcchati-'tA puvvApoDhavayA Nakkhatte kiMdevayAe paNNatte' tAvat pUrvAgrauSThapadAnakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM ? / tAvaditi pUrvavat pUrvAbhAdrapadAnakSatrasya kA devatA ! / bhagavAn uttarayati-tA anadevayAe paNNatte' tAvat anadevatAkaM prajJaptaM / tAvaditi prathamavat pUrvAbhAdrapadA nakSatrasya ajaH-brahmA'paranAmadeva vizeSo devatA vartate / punaH praznayati-tA uttarApohavayA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte !' tAvat uttarApauSThapadAnakSatraM kiM devatAkaM prajJaptam / uttarAbhAdrapadAnakSatraM tAvat kiM svAmikaM kathitam / bhagavAnuttarayati-'tA ahivaDidevayAe dhaNiTThA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) dhaniSThA nakSatra kA adhipati kaunasA deva kahA hai ? zrI bhagavAna-(tA vAsudevayAe paNNatte) dhaniSThA nakSatra kA adhipati vasu devatA pratipAdita kiyA hai, zrI gautamasvAmI-(tA sayabhisayA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) zatabhiSA nakSatra kA bhI svAmI kaunasA deva kahA hai? zrI bhagavAn-(tA varuNadevayAe paNNatte) zatabhiSA nakSatra kA adhipati varuNa nAmakA deva kahA hai, zrI gautamasvAmI-(tA puvvApohavayA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) pUrvApauSTapadA arthAt pUrvAbhAdrapadA nakSatra kA kaunasA deva adhipati pratipAdita kiyA hai, zrI bhagavAna-(tA ajadevayAe paNNatte) pUrvAbhAdrapadA nakSatra kA svAmI aja mAne brahmA deva kahA hai zrI gautamasvAmI(tA uttarapoTTavayA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) uttarApauSTapadA mAne uttarAbhAdrapadA nakSatra kA adhipati kaunasA deva kahA hai ? zrI bhagavAna-(tA ahidhaNihA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) niSThA nakSatrana aghipati yA va cha ? zrI mA. pAna-(tA vasudevayAe paNNatte) paniThA nakSatra adhipati vasudeva cha, zrI gautabharapAbhI(tA sayabhisayA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) zatabhiSA nakSatranA svAmI yA pa 43 cha ? zrI. bhAvAna-(tA varuNadevayAe paNNatte) zatAmA nakSatranAmadhipati 135 he Dasa cha. zrI gautamasvAbhI-(tA puvvApoduvayA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) pUprioSThapaha! arthAt yAmAdrapA nakSatranA -madhipati yA heva pratipAhita 428 cha ? zrI mAyAna-(tA ajadevayAe paNNatte) puurvaabhaadrph| nakSatrana svAmI ma04 mele meM pramAheva resa cha, zrI gautabhasvAmI-(tA uttarApoTuvayA Nakkha te kiM devayAe paNNatte) uttarA moh| mero uttraabhaadrph| nakSatrana aghipati 4yA va 494 ? zrI bhAvAn-(tA ahivaDUDhi devayApa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1021
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1009 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 46 dazamaprAbhRtasya dvAdazaM prAbhRtaprAbhRtam paNNatte' tAvat ahirbudhnyadevatAkaM prajJaptam / sUryasyaivAparanAmavizeSarUpaH ahirbudhnyanAmA afraternist nakSatrasya svAmI tAvat kathyate ' evaM savvevi pucchijjaMti' evaM sarve'pi prakSyante / evaM--pUrvo'vat sarve'pi sarvatrApi nakSatranAmagrahaNa velAyAM prakSyante - praznottarakrameNa vaktavyA ityarthaH / sarvatrApi prathamaM gautamasya praznasUtraM, pazcAcca bhagavata uttarasUtraM yojya - miti / yathA - 'tA revaI Nakkhatte kiM devayAe paNNatte !" tAvat revatI nakSatraM kiM devatAka prajJaptam ? | revatI nakSatrasya kaH svAmI tAvat kathitaH ? / tato bhagavAn kathayati - 'tA revaI Nakkhate pussa devayAe paNNatte' tAvat revatI nakSatraM pUSA devatAkaM prajJaptam / pUSAnAmakaH sUrya eva revatI nakSatrasya svAmIti 'tA assiNI Nakkhatte kiM devayAsa paNNatte' tAvat azvinI - nakSatraM kiM devatAkaM prajJaptam / azvinI nakSatrasya kA devatA kathitA tAvaditi gautamoktistato bhagavAn kathayati - 'tA assiNI Nakkhate assadevayAra paNNatte' tAvat azvinI nakSatram azvadevatAkaM prajJaptam / azvanAmA - azvinIkumAranAmA azvinI nakSatrasya devatA procyate I DDa devayA paNNatte) ahirbudhna arthAt sUrya uttarAbhAdrapadA nakSatra kA svAmI kahA hai, ahirbudhna yaha sUryakA hI dUsarA nAma hai, ( evaM sabvevi pucchijjati) isa pUrvokta kathanAnusAra sabhI nakSatroM ke nAma lekara devatA viSaya praznottara rUpa se kahaleveM jaise kiM zrI gautamasvAmI pUchate haiM - (tA revai Nakkhate kiM devayAe paNNatte) revatI nakSatra kA adhipati kaunasA deva kahA hai ? zrIbhagavAn(tA revaI kkhatte pusadevayAe paNNatte) revatI nakSatra kA svAmI pUSA nAma kA deva kahA hai arthAt pUSA nAma sUryakA hI hai ataH revatI nakSatra kA svAmI sUrya hI hotA hai, zrIgautamasvAmI - ( tA assiNI Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) azvinI nakSatrakA adhipati kaunasA deva katA hai ? zrIbhagavAn - ( tA assiNI kkhatte assadevayAe paNNatte) azvinI nakSatra kA svAmI azvinIkumAra nAma kA deva kahA gayA hai, zrIgautamasvAmI - (tA bharaNI Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) patte) ahiMkhuM na arthAt sUrya uttarAbhAdrapadA nakSatranA svAmI kahela che, ahiM na e sUryanu na jInnu nAma hai, ( evaM savve vi pucchijjati) mA pUrvokta uthanAnusAra adhA nakSatronA nAma laine dekhatA saMbaMdhI praznottara rUpe kahI levuM, jema ke-zrI gautamasvAmI pUche che (tA revai Nakkhatte kiM devayA paNNatte) revatI nakSatranA adhipati yA deva Desa che ? zrI lagavAn - (tA reyai Nakkhate purasadevayAe paNNatte) revatI nakSatranA svAmI yUSA nAmanA deva che arthAt pUSA e nAma sUryanuM ja che, tethI revatI nakSatranA svAmI sUrya ja hoya che. zrI gautamasvAmI - ( tA assiNI Navakhate kiM devayAe paNNatte) azvinI nakSatranA adhi patizyA deva aDesache ? zrI bhagavAn - ( tA assiNI Nakkhatte assa devayAe paNNatte) azvinI nakSatranAsvAmI azvinIkumAra nAmanA heva uDela che, zrIgautamasvAmI -- ( tA bharaNI Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) bharaNI nakSatranA adhipati yA deva aDesa che ? zrI bhagavAn - ( tA bharaNI Nakkhate zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1022
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1010 sUryaprajJaptisUtre 1 tAvat | 'tA bharaNI Navate kiM devayAe paNNatte !" tAvada bharaNInakSatraM kiM devatAkaM prajJaptam ? bharaNI nakSatasya kA khalu devatA tAvat kathyate / tato bhagavAnAha - 'tA bharaNI Nakkhatte jamadevayA paNNatte' tAkt bharaNI nakSatraM yamadevatAkaM prajJaptam / bharaNInakSatrasya devatA tAvat yamanAmA devavizeSo varttane / 'tA kattiyA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte' tAvat kRttikA kSatraM kiM devatAkaM prajJaptam / kiM svAmikaM kRttikAnakSatraM prajJaptaM vartate tAvaditi gautamoktiH tato bhagavAnuttarayani- 'tA kattiyA Nakkhatte aggidevayAe paNNatte' tAvat kRttikA - nakSatram agnidevatAkaM prajJaptaM / kRttikA nakSatrasya agnistAvat devatA - svAmI varttate / 'tA rohiNI NavaNa kiM devayA paNNatte' tAvat rohiNI nakSatraM kiM devatAkaM prajJaptam / tato bhagavAn kathayati - 'tA rohiNI Nakkhate payAvara devayAe paNNatte' tAvat rohiNI nakSatraM prajApati devatAkaM prajJaptam / rohiNInakSatrasya devatA khalu tAvat prajApatiH procyate / bhUyo gautamaH pRcchati - 'tA maggasirA Nakkhatte kiM devayAra paNNatte' tAvat mRgazirA nakSatraM kiM devatAkaM prajJaptam / mRgazirA nakSatrasya kA khalu tAvat devateti ! bhagavAn kathayati - 'tA maggasirA Nakkhate somadevayA paNNatte' tAvat mRgazirA nakSatraM somadevatAkaM prajJaptam / bharaNI nakSatrakA adhipati kaunasA deva kahA hai ? zrI bhagavana - ( tA bharaNI jama devayAe paNNatte) bharaNI nakSatra kA adhipati deva yama nAma kA deva kahA hai, zrIgautamasvAmI - ( tA kattiyA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) kRttikA nakSatra kA svAmI kaunasA deva vizeSa kahA hai ? zrIbhagavAn - ( tA kattiyA Nakkhate aggidevayAe paNNatte) kRttikA nakSatra kA adhipati agnidevatA kahA gayA hai, zrI gautamasvAmI - (tA rohiNI Nakkhate kiM devayAe paNNatte) rohiNI nakSatra kA adhipati kauna deva vizeSa kahA hai ? zrI bhagavAn - (tA rohiNI Nakkhate payAvara devayAe paNNatte) rohiNI nakSatra kA adhipati prajApati nAmakA devavizeSa kahA gayA hai, zrI gautamasvAmI - ( tA maggasirA kkhante kiM devayA paNNatte) mRgazirA nakSatrakA adhipati kaunasA deva kahA hai ? zrIbhagavAn (tA maggasirA Nakkhatte somadevayAe paNNatte) soma nAmakA jamadevayA paNNatte) bharaNI nakSatranA adhipati yama nAmanA heva che. zrI gautamasvAbhI- tA kattiyakt kiM devayA paNNatte) iti nakSatranA svAmI yA deva vizeSa usa che ? zrI bhagavAn - ( tA kattiyA Natkhate aggi devayA paNNatte) iti| nakSatranA adhipatideva agnideva he che. zrI gautamasvAmI - ( tA rohiNI Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) roDizI nakSatranA adhipati deva yA deva vizeSa uDela che ? zrI bhagavAn - (tA rohiNI nakkhatte payAvara devayA paNNatte) rohiNI nakSatranA adhipati annapati nAmanA deva vizeSa ahesA che, zrI gautamasvAmI ( nA maggasirA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) bhRgazirA nakSatranA adhiyati yA deva uDela che ? zrI bhagavAna - ( tA maggasirA Nakkhatte somadevayAe paNNatte) zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1023
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 46 dazamaprAbhRtasya dvAdazaM prAbhRtaprAbhRtam 1011 somanAmAcandraH tAvat mRgazirA nakSatrasya svAmI procyate / 'tA adA gakkhate kiM devayAe paNNatte !" tAvat ArdrA nakSatraM kiM devatAkaM prajJaptamiti gautamoktistato bhagavAnAha - 'tA addA Nakkhatte ruddadevayAe paNNatte' tAvat ArdrA nakSatraM rudradevatAkaM prajJatam / ArdrA nakSatrasya khalu devatA tAt rudranAmA zaMkaraH procyate / 'tA puNavvasU Nakkhate kiM devayAe paNNatte !" tAvat punarvasu nakSatraM kiM devatAkaM prajJaptamiti gautamoktiM zrutvA bhagavAn kathayati - 'tA puNavvasu kkha adi devayA paNNatte' tAvat punarvasu nakSatram aditidevatAkaM prajJaptam / aditinAmikA kAcit devamAtA punarvasu nakSatrasya devatA - adhiSThAtrI pratipAditA varttate tAvat 'tA puruso Nakkhatte kiM devayAe paNNatte' tAvat puSyanakSatraM kiM devatAkaM prajJaptamiti gautamasya praznastato bhagavAnAha - ' tA pussI Nakkhate bahassai devayAe paNNatte' tAvat puSyanakSatraM bRhaspatidevatAkaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat puSyanakSatraM bRhaspatidevatAkaM prajJaptaM - bRhaspatiH khalu puSyanakSatrasya devatA tAvat pratipAdyate / 'tA assesA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte' deva mRgazirA nakSatra kA adhipati kahA hai, somadevatA caMdrako kahate haiM, zrI gautamasvAmI - ( tA addANakkhatte kiM devayAe paNNatte) ArdrA nakSatra kA adhipati kaunasA deva kahA hai ? zrI bhagavAn - ( tA addANakkhatte ruddadevayAe paNNatte) ArdrA nakSatra kA adhipati rudradevatA kahA haiM, rudra nAma zaMkara kA hotA hai, zrI gautamasvAmI - (tA puNacvasU Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) punarvasu nakSatra kA adhipati kauna deva hotA hai ? zrI bhagavAn - ( tA puNanvasU Nakkhatte adii devA paNNatte) punarvasu nakSatrakI adhiSThAtrI Aditi nAmakI devI kahI gaI hai, zrI gautamasvAmI - (pusso Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) puSya nakSatra kA adhipati deva kA nAma kyA hai ? zrI bhagavAn - ( tA puraso Nakkhatte bahassai devayAe paNNatte) puSyanakSatra kA adhipati bRhaspati hotA hai, zrI gautamasvAmI(tA assA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) azleSA nakSatra kA adhipati sema nAmanA deva mRgazirA nakSatranA adhipati kahela che, sAmadevatA caMdrane kahe che. zrI gautamasvAmI - ( tA adA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) ArdrA nakSatranA adhipati prayA heva uDesa che ? zrI lagavAn - ( tA addA Nakkhatte ruhadevayAra paNNatte) ArdrA nakSatranA adhipati 3dradeva eDesa che, 3dra nAma zaMkuranu che. zrI gautamasvAmI - ( tA puNavvasU nakkha kiM devayA paNNatte) punarvasu nakSatratA adhipati yA deva Desa che ? zrI lagavAn(tA puNavvasU Nakkhatte adii devayAra paNNatte) punarvasu nakSatranI adhiSThAtrI sahiti nAmanI hevI Ahesa che. zrI gautamasvAmI - (tA puraso Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) puSya nakSatranA adhipati deva nAma zu che ? zrI bhagavAn (tA puraso Nakkhate bahassai devayApa paNNatte) yuSya nakSatranA adhipati devatu nAma mRhaspati che, zrI gautamasvAmI - ( tA assesA Nakkhatte kiM devayA paNNatte) azleSA nakSatranA adhipati yA deva pratipAdita uresa che ? zrI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1024
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1012 sUryaprajJaptisUtre tAvat AlepAnakSatraM kiM devatArka prajJaptam / AzlepAnakSatrasya kA devatA !- kiM svAmikamApanakSatra varttate / 'tA assA Nakkhatte sappadevayApa paNNatte' tAvat AzleSAnakSatraM sarpadevatAkaM prajJaptam / tAvaditi pUrvavat AzleSA nakSatrasya sarpastAvat svAmI pratipAdyate - sarpasvAmikamAzleSA nakSatraM pratipAditam / 'tA mahANakkhatte kiM devayAe paNNatte' tAvat maghA nakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM - maghAnakSatraM kiM svAmikaM kathitaM / tato bhagavAn kathayati - 'tA mahANakkhatte pitidevayA paNNatte' tAvat maghAnakSatraM pitRdevatAkaM prajJaptaM / vidhUrzvabhAge nivasantaH pitaraH khalu tAvat maghAnakSatrasya svAmitvena pratipAditAH santi | 'tA goorguNI khate kiM devayAe paNNatte' tAvat pUrvAphAlgunI nakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM / tato bhagavAn kathayati--tA puvvAphagguNI Nakkhatte bhagadevayAe paNNatte' tAvat pUrvAphAlgunI nakSatraM bhagadevatAkaM prajJaptaM / tAvaditi prAgvat bhaganAmA sUryaH khalu pUrvAphAlgunInakSatrasya svAmI procyate- 'tA uttarAphagguNI Nakkhate kiM devayAe paNNatte' tAvat uttarAphAlgunI nakSatra kiM devatAkaM prajJaptaM / uttarAphAlgunInakSatraM kiM svAmikamiti 'tA uttarAkausA deva pratipAdita kiyA hai ? zrI bhagavAn -(tA assesA Nakkhate sappadevayAe paNNatte) azleSA nakSatra kA adhipati sarpadevatA pratipAdita kiyA hai, zrI gautamasvAmI - ( tA mahANakkhatte kiM devayAe paNNatte) madhAnakSatra kA svAmI kaunasA deva kahA hai ? zrI bhagavAn - ( tA mahANakkhate pitidevayAe paNNatte) madhAnakSatra kA svAmI caMdra ke Upara meM rahanevAle pitRdeva kahA gayA hai, zrI gautamasvAmI - ( tA puvyAphagguNI Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) pUrvAphalgunI nakSatra kA adhipati kaunasA deva hotA hai ? zrI bhagavAn - (tA puvyAphagguNI Nakvatte bhagadevayAe paNNatte) pUrvAphAlgunI nakSatra kA adhipati bhaga nAma kA deva hotA hai bhaga sUrya kA hI nAma hai / zrIgautamasvAmI - (tA uttarApharaguNI Nakkhate kiM devayAe paNNatte) uttarAphalgunI nakSatra kA adhiti kaunasA deva hotA hai ? zrI bhagavAn-tA uttarAphagguNI Nakkhatte bhagavAn (tA assesA Nakkhatte sappa devayAra paNNatte) azleSA nakSatranA adhipati sarpadevatA pratipAdita resa che. zrI gautamasvAmI - ( tA mahA Nakkhatte kiM devayA paNNatte) maghA nakSatranA svAmI yA deva Ahesa ho ? lagavAn (tA mahA Nakkhatte patidevayAra paNNatte) bhadhAnakSatranA khAmI caMdranI upara rahenArA pitRdeva aDesa che, zrI gautamasvAmI - (tA punvA phagguNI Nakkhate ki devayApa paNNatte) pUrvAdgunI nakSatranA adhipati yA heva hoya che? zrI bhagavAn-- (tA puvvAphagguNI Nakkhatte bhagadevayAe paNNatte) pUrvAdagunI nakSa tranA adhipati bhaga nAmanA deva che. bhaga e sUryanuM ja nAma che, zrI gautamasvAmI--(71 uttarAphagguNI khate ki devayA paNNatte) uttarAdigunI nakSatranA adhipati kyA deva hoya che ? zrI bhagavAna - ( tA uttarAphagguNI Nakkhatte ajjama devayAe paNNatte) uttarAzabgunI zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1025
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikATIkA sU0 46 dazamaprAbhRtasya dvAdaza prAbhRtaprAbhRtam 1013 phagguNI Nakkhatte ajjamadevayAe paNNatte' tAvat uttarAphAlgunI nakSatram aryamadevatAkaM prajJaptaM / tAvaditi pUrvavat aryamAnAmA sUrya uttarAphAlgunI nakSatrasya devatA-svAmI khalu procyate / 'tA hatthe nakkhatte kiM devayAe paNNatte' tAvat hastanakSatraM kiM devatAkaM-kiM svAmikaM prajJapta-pratipAditam / 'tA hatthe Nakkhatte saviyA devayAe paNNatte' tAvat hastanakSatraM savitAdevatAkaM prajJaptam / savitAnAmA sUryastAvat hastanakSatrasya svAmI pratipAdito vartate / 'tA cittA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte tAvata citrAnakSatraM kiM devatAkaM prajJaptam / citrAnakSatrasya kA svAmI pratipAditastAvat / tato bhagavAn kathayati-'tA cittA Nakkhatte taha devayAe paNNatte' tAvat citrA nakSatraM takSadevatAkaM prajJaptaM takSa-takSakanAmA sarpavizeSastAvat / citrAnakSatrasya svAmitvena pratipAdito vartate / gautamo bhUyaH pRcchati-'tA sAI Nakkhatte kiM devayAe paNNatte' tAvat svAtInakSatraM kiM devatAkaM prajJapta-svAtInakSatrasvAmI ko devaH pratipAdita iti / 'tA sAI nakkhatte vAyudevayAe paNNatte' tAvat svAtInakSatraM vAyudevatAkaM prajJaptaM / svAtInakSatrasya svAmI vAyustAvat procyate / 'tA visAhA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte' ajama devayAe paNNatta) uttarAphalgunI nakSatra kA adhipati aryamA nAma kA sUrya ko pratipAdita kiyA hai| zrIgautamasvAmI-(tA hatthe Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) hasta nakSatra kA adhipati kaunasA deva kahA hai ? zrI bhagavAn-(tA hatthe Nakkhatte saviyA devayAe paNNatte) hasta nakSatra kA adhipati savitAsUrya deva pratipAdita kiyA hai| zrIgautamasvAmI-(tA cittA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) citrA nakSatra kA svAmI kaunasA deva kahA gayA hai ? zrIbhagavAn(tA cittA Nakkhatta taha devayAe paNNatte) citrA nakSatra kA adhipati deva takSa nAma kA sarpa vizeSa kahA gayA hai| zrIgautamasvAmI-(tA sAI Nakkhatte kiM devayAe paNNatta) svAtI nakSatra kA adhipati kaunasA deva pratipAdita kiyA hai ? zrIbhagavAna-(tA sAI Nakkhatte vAyu devayAe paNNatte) svAtI nakSatra kA svAmI vAyu deva ko kahA hai| zrIgautamasvAmI-(visAhA Nakkhatte kiM devayAe nakSatranA adhipati mayabhA namanA 1 pratipAhata 426 cha. zrIgotamasvAmI-(tA hatthe Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) sta nakSatranA madhipati 4yA heva usa cha ? zrImagavAn - (tA hatthe Nakkhatte saviyA devayAe paNNatte) hasta nakSatranA adhipati savitA-sUrya deva pratipAdita 428 cha. zrIgotamasvAmI-(tA cittA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) mitrAnakSatra nAsvAbhI cyA heva hesa cha ? zrIbhagavAn-(vA cittA Nakhatte tadevayAe paNNatte) mitrA nakSatranA adhipatideva takSanAmanI sapa vizeSa ta cha. zrIgautamasvAbhI-(tA sAI Nakkhatte ki devayAe paNNatte) svAtI nakSatrana! madhipati 4yA deva pratipAhita 428 cha ? zrImavAn-(tA sAI Nagvane vAyudevayAe paNNatte) svAtI nakSatrana svAmI vAyuddheva he che. zrIgautamasvAbhI-(visAhA Nakkhatte ki devayAe paNNatte) vizamA nakSatranA svAmI yA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1026
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre 1014 tAvat vizAkhA nakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM / vizAkhA nakSatrasya kaH svAmI ? tato bhagavAnutarayati - 'tA visAhA Nakkhatte iMdaggI devayAe paNNatte' tAvat vizAkhAnakSatraM indrAgnI devatAkaM prajJaptaM / dvayadhipaM khalu vizAkhA nakSatraM pratipAditaM tAvat indrazca agniceti indrAgnI, satafat vizAkhA nakSatrasya svAmitvena pratipAditau staH / 'tA aNurAhA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte' tAvat anurAdhA nakSatraM kiM devatAkaM kiM svAmikaM pratipAditam / 'tA aNurAhA Nakkha mittadevayA paNNatte' tAvat anurAdhA nakSatraM mitradevatAkaM prajJaptaM - mitranAmA sUryastAvat khalu anurAdhA nakSatrasya svAmitvena pratipAdito varttate / 'tA jiTTA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte' tAvat jyeSThAnakSatraM kiM devatAkaM kiM svAmikaM prajJaptam / 'tA jeTThA Nakkhatte iMda devayAe paNNatte' tAvat jyeSThAnakSatraM indradevatAkaM prajJaptaM - jyeSThA nakSatrasya indrastAvat devatAsvAmI pratipAdito varttate / punaH praznayati 'tA mUle Nakkhatte kiM devayAe paNNatte' tAvat mUla nakSatraM kiM devatAkaM prajJaptaM kiM svAmikaM pratipAditamiti gautamasya kathanaM zrutvA bhagapaNNatte) vizAkhA nakSatra kA svAmI kaunasA deva hotA hai ? zrI bhagavAn - ( tA visAhA Nakkhatte IdaggI devayAe paNNatte) vizAkhA nakSatra kA adhipati indra evaM agnI do svAmIvAlA pratipAdita kiyA hai / zrIgautamasvAmI - ( tA aNurAhAM kvate kiM devayAe paNNatte) anurAdhA nakSatra kA adhipati kaunasA deva kahA hai / zrIbhagavAn - ( tA aNurAhA Nakkhatte mitta devayAe paNNatte) anurAdhA nakSatra kA adhipati mitra nAma kA deva kahA hai / mitra sUrya kA hI nAma hai, ataH mitra nAma kA sUrya anurAdhA nakSatra kA svAmI hotA hai / zrI gautamasvAmI - ( tA jiTThA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) jyeSThA nakSatra kA adhipati kaunasA deva kahA hai ? zrIbhagavAn - ( tA jiTThA Nakkhatte iMda devayAe paNNatte) jyeSThA nakSatra kA adhipati deva indra nAma vAlA deva kahA hai ? zrI gautamasvAmI - ( tA mUle Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) mUla nakSatra kA adhipati deva kA kyA nAma pratipAdita kiyA hai ? zrIbhagavAn - (tA mUle heva hoya che ? zrIbhagavAn - ( tA visAhA Nakkhatte IdaggI devayAe paNNatte) vizAkhA nakSatranA adhipati Indra ane agni e svAmIvALu pratipAdita karela che. zrIgautamasvAmI(tA arAhA Nakkha kiM devayAe paNNatte) anurAdhA nakSatranA adhipati yA deva usa che ? zrIbhagavAn - ( tA aNurAhA pakkhatte bhitta devayAe paNNatte) anurAdhA nakSatranA adhipati mitranAmanA deva kahela che. mitra e nAma sUryanuM ja che. jethI mitra nAmanA sUrya anuraadhaa nakSatra svAmI hoya che, zrIgautamasvAmI - ( tA jiTThA kkhatte kiM devayAe paNNatte) nayeSThA nakSatranA adhipati hevanuM nAma zu che ? zrIbhagavAn (tA jiTThA kkhate iMda devayAe paNNatte) nyeSThA nakSatranA adhipati iMdradeva aDesa che. zrIgautamasvAmI - ( tA mUle kkhate kiM devayA paNNatte) bhUjha nakSatranA adhipati jyA dveva pratipAdita resa che ? zrI bhagavAn (tA mUle Nakkhatte Niriti devayApa paNNatte) bhUla nakSatranA adhiyati niRti zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1027
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 46 dazamaprAbhRtasya dvAdaza prAbhRtaprAbhRtam 1015 vAnuttarayati-'tA mUle Nayakhatte NiraI devayAe paNNatte' tAvat mUlanakSatraM niti devatAkaM prajJaptaM / tAvaditi prAgvat mUlanakSatrasya svAmI khalu nitinAmA kazcidrakSogaNaH pratipAdito'sti ityavaseyaM 'tA puSvAsADhA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte' tAvat pUrvApADhA nakSatraM kiM devatAkaM-kiM svAmikaM tAvat pratipAditam ? bhagavAn kathayati--'tA puvvAsADhA Nakkhatte Au devayAe paNNatte' tAvat pUrvApADhAnakSatraM apa devatAkaM prajJaptaM / atra jalavAcakastAvadap zabdastena jaladevatAka-jalasvAmikaM pUrvApADhAnakSatraM pratipAditam / 'tA uttarAsADhA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte' tAvat uttarASADhA nakSatraM kiM devatAkaM-kiM svAmikaM prajJaptam-pratipAditaM vartate iti gautamasyAntimaM praznavAkyaM zrutvA bhagavAn kathayati-'tA uttarAsADhA Nakkhatte vissadevayAe paNNatte' tAvata uttarASADhAnakSatraM vizvedeva devatAkaM prajJaptaM--vizvedevanAmA devavizeSa uttarASADhAnakSatrasya svAmI pratipAdito vartate / tadevamaSTAviMzate nakSatrANAM pRthak 2 praznottararUpeNa devatAH prtipaaditaaH| asmin viSaye devatAbhidhAnasaMgrAhikAzcamAstisraH Nakkhatte Nirite devayAe paNNatte) mUla nakSatra kA adhipati nikrati nAma kA deva kahA hai| zrIgautamasvAmI-(tA puvvAsADhA Nakkhatte kiM devayAe paNNatte) pUrvASADhA nakSatra kA adhipati kaunasA deva kahA gayA hai ? zrIbhagavAna-(tA puvvAsADhA Nakkhatte AudevayAe paNNatte) pUrvASADhA nakSatra kA adhipati ap nAma kA deva kahA hai / ap zabda jalavAcaka hai ataH pUrvASADhA nakSatra kA adhipati deva jala hai / arthAt jalasvAmIvAlA pUrvASADhA nakSatra kahA gayA hai| zrIgautamasvAmI-(tA uttarAsADhA Navatte ki devayAe paNNatte) uttarASADhA nakSatra kA svAmI kaunasA deva kahA gayA hai ? zrIbhagavAna-(tA uttarAsADhA Nakkhatte vissadevayAe paNNatte) uttarASADhA nakSatra kA svAmI vizvedevA nAma kA deva pratipAdita kiyA hai| isa prakAra aThAIsa nakSatroM kA praznottara rUpa se pRthaka pRthaka devatA kA pratipAdana kiyA, isa viSaya meM devoM ke nAmanirdeza karanevAlI pravacana prasiddha tIna gAthAeM kahI gaI hai jo nAbhanA va sa cha ? zrIgItabhasvAbhI-(tA puvAsADhA Nakkhatte ki devayAe paNNatte) pUrvASADhA nakSatranA vipati yA he 44 cha ? zrImAn-(tA puvvAsADhA Nakkhatte Au devayAe paNNatte) pUrvASADhA nakSatranA adhipati apanA manA hepa 4 cha, a54 jaLavAcaka che. tethI pUrvASADhA nakSatranA adhipati deva jaLa che. arthAta jalasvAmIvALuM pUrvASADhA nakSatra dhuM che. zrIgottamasvAmI-(tA uttarAsADhA Navatte ki devayAe paNNatte) uttarASADhA nakSatranA svAmI yA deva ta cha? zrImAn-(tA uttarAsADhA Nakkhatte vissa devayAe patte) uttarASADhA nksstrn| svAmI vishvv| nAmanA ra pratipAdita 42 cha. A rIte aThayAvIsa nakSatronA praznottara rUpathI alaga alaga devatAonuM pratipAdana karela che. A viSayamAM devanA nAme batAvanArI pravacana prasiddha traNa gAthAo kahevAmAM Avela zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #1028
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprazaptisUtre pravacanaprasiddhAH saMgrahaNigAthAH yathA-'vamhA viNhUya vasU varuNo taha'jo aNaMtaraM hoi / abhivaDDI pUsa gaMdhava ceva parato jamohoi // 1 // aggi payAvai some rudde adiI bahassaI ceva / nAge piI bhaga ajjama saviyA tahA ya vAU ya // 2 // iMdaggI mitto vi ya iMde niraI ya Au visso ya / nAmANi devayANaM havaMti rikkhANa jahakamaso // 3 // ' etAH sarvA api gAthAH mUlataH pratipAditA eva sUtra vyAkhyAyAmiti / / sU0 46 // dazamasya prAbhRtasya dvAdazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam / / dazamasya prAbhRtasya trayodazaM prAbhRtaprAbhRtam mUlam-tA kahaM te muhuttANaM nAmadhejA Ahieti vaejjA / tA egamegassa NaM ahorattassa tIsaM muhuttA paNNattA taM jahA-rode sete mittevAyu sugIe vi taha abhicaMde ! mahiMda balavaM baMbho bahusacce ceva iisaanne||1|| taTre ya bhAviyappA vesamaNe varuNeya aannNde| vijae ya vIsaseNe payA vaI ceva uvasame ya // 2 // gaMdhavya aggivese sayarisahe AyavaM ca amame y| aNavaM ca bhogarisahe savvaTe rakkhase ceva // 3 sU0 47 // dasamassa pAhuDassa terasamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat kathaM te muhUrtAnAM nAmadheyAni AkhyAtAni iti vadet tAvat ekaikasya khalu ahorAtrasya triMzat muhUrtAH prajJaptAH, tadyathA-rudraH1 zreyAn2 mitraH3 vAyuH4 supItaH 5 abhicandraH6 mAhendraH7 balavAn8 brahmA9 bahusatyaH10 IzAnaH11 tvaSTA 12 bhAvitAtmA13 vaizravaNa:14 vAruNaH15 AnandaH16 vijayaH17 vizvasenaH18 prAjApatyaH19 upazamaH20 gandharvaH21 agnivezyaH22 zatavRSabhaH23 AtapavAn24 amamaH25 RNayAn 26 bhaumaH27 vRSabhaH28 sarvArtha:29 rAkSasa:30 / / sU0 47 // dazamasya prAbhRtasya trayodazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA-sampravRttasya 'yoge kiM te vastu AkhyAta' mityAkhyasya dazamasya prAbhRtasya dvAdaze prAbhRtaprAbhRte nakSatrANAM svAmiviSayakaM vicAraM vivicya samprati trayodaze'smin saMskRta TIkA meM isa bArahaveM prAbhUta ke aMta meM pradarzita kI gaI hai so jijJAsu jana vahAM se jAna leveM ina gAthA kA artha vyAkhyA meM A hI gayA hai|suu0 46 / / dasaveM prAbhRta kA bArahavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-12 / / che te gAthAo saMskRta TIkAnA A bAramAM prAbhUtanA aMtamAM batAvela che. te jIjJAsuoe tyAMthI tel sevI 2mA AyAmono martha vyAyAma mAvI gaye cha. // sU. 46 / / isamA prAmRtanu mArabhu prAmRtaprAmRta samAte / / 10-12 / / zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1029
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 47 dazamaprAbhRtasya trayodazauM prAbhRtaprAbhRtam 1017 prAbhRtaprAbhRte'rthAdhikArasUtre muhUrtAnAM nAmadheyAni vaktavyAnIti tadviSayakaM praznottarasUtraM 'tA kahaM te muhuttANaM' ityAdinA abhidhitsurAha__'tA kahaM te muhuttANaM nAmadhejA Ahieti vaejjA' tAvata kathaM te muhartAnAM nAmadheyAni AkhyAtAni iti vadet-nAkSatraviSaye bahuvidhavicAraM yAtaM khalu samprati muhurtaviSayavicAraM praSTukAmo'smi tAvat bhagavan ! kathaM-kenAdhAreNa kena prakAreNa kayAvopapatyA, te-tvayA bhagavan ! muhUrtAnAm ahorAtramadhye ghaTikAdvaya sammitAnAM muharjeti padavAcyAnAM nAmadheyAni-nAmAnyeva nAmadheyAni-nAmAni (nAmarUpa bhAgAddheya) iti svArthe dheya pratyayaH / AkhyAtAni-pratipAditAni kathitAni iti vadet kathayet kRpayA kathaya bhagavaniti terahavAM prAbhRtaprAbhRta prAraMbhaTIkArtha-(yoge kiM te vastu AkhyAtaH) yoga ke viSaya meM Apake mata se kisa prakAra kahA hai ? isa viSaya viSayaka dasaveM prAbhRta kA bArahaveM prAbhRta prAbhRta meM nakSatroM ke svAmI ke saMbaMdha meM vicAra pragaTa karake aba isa terahaveM prAbhRtaprAbhRta meM arthAdhikAra sUtra meM muhUtoM ke nAma kathana viSaya prazna sUtra kahate haiM-(tA kahaM te muhuttANaM) ityAdi / zrI gautasasvAmI pUchate haiM-(tA kahaM te muhuttANaM nAmadhejA Ahietti vaenjA) he bhagavana Apane nakSatroM ke viSaya meM samyaktayA vicAra pratipAdita kiye haiM ? aba muhUrta ke viSaya meM prazna pUchanA cAhatA hUM ki kisa AdhAra se yA kisa upapatti se evaM kisa prakAra se Apane muhatoM kA mAne ahorAtra meM do ghaTikA rUpa muhUrta padavAle kA nAmadheya mAne nAma ko hI nAmadheya kahate haiM yahAM para (nAmarUpa bhAgAddheya) isa satra se svArtha meM dheya pratyaya huvA hai / arthAt muhUrta saMjJAvAle kA kisa prakAra ke nAma pratipAdita kiye haiM ? teramAM prAbhRtaprAkRtane prAraMbha sAtha-(yoge ki te vastu AkhyAtaH) yoganA viSayamA mApana bhatathA vI zate kahela che ? A viSayanA saMbaMdhamAM dasamA prAbhUtanA bAramA prAbhRtaprAbhUtamAM nakSatranA svAmInA saMbaMdhamAM vicAra pragaTa karIne have A teramAM prAbhRtaprAbhRnA arthAdhikAra sUtramA bhuinA nAbhAnu 4thana 421 // bhATe prazna sUtra 4 cha-(tA kahaM te muhuttANaM) tyA zrIgItabhasvAbhI pUche cha-(tA kahaM te muhUttANaM nAmadhejA Ahietti vaejjA) bhagavAn Ape nakSatranA saMbaMdhamAM sArI rIte vicArenuM pratipAdana karela che. have muhanA saMbaMdhamAM prazna pUchavA IcchuM chuM. ke kayA AdhArathI ke kayA pramANathI Ape muhartAnuM eTaleke aherAtramAM be ghaDirUpa muhUrta padanuM nAma nAmadheya eTaleke nAmaneja nAmadheya he che. maDIyA (nAmarupamAgAddheya) me sUtrathI syAmA dheya pratyaya thaye cha. arthAt muhUta saMjJAvALAnuM nAma kevI rIte pratipAdita karela che ? A pramANe zrIgautamasvAmInA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1030
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1018 sUryaprajJaptisUtre gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tA egamegassa NaM ahorattassa tIsaM muhattA paNNattA' tAvat ekaikasya khalu ahorAtrasya triMzat muhartAH prajJaptAH / tAvat-tava praznasyottaraM zrayatAM tAvat ekaikasyAhorAtrasya-pratyahorAtrasya khalviti vAkyAlaMkAre triMzata-triMzatsaMkhyakAH muhUrtA vakSyamANanAmadheyayuktA prajJaptAH santi / tadyathA teSAM krameNa nAmAni-taM jahA rode sete mitte vAyu suggiepi taha abhicaMde / mAhiMdabalavaM baMbho bahasacce ceva IsANe // 1 // taTe ya bhAviyappA vesamaNe varuNeya ANaMde / vijae ya vIsaseNe payAvaI ceva uvasame ya // 2 // gaMdhavya aggivese sayarisa he AyavaM ca amame ya / aNavaM ca bhogarisahe savvaDhe rakkhase ceva // 3 // tadyathA-triMzanmuhartAnAM nAmAni krameNa yathA-prathamasya muhUrtasya 'rudra' iti nAmA dvitIyaH zreyAn , tRtIyo mitraH, caturthoM vAyuH, paJcamaH sugrIvaH paSTho'bhicandraH, saptamo mAhendraH, aSTamo balavAn, navamaH brahmA, dazamaH bahusatyaH, ekAdazaH IzAnaH, dvAdazaH isa prakAra zrIgautamasvAmI ke prazna ko sunakara ke uttara meM zrIbhagavAn kahate haiM-(tA egamegassa NaM ahorattassa tIsaM muhattA paNNattA) eka eka ahorAtra kA tIsa muhUrta vakSyamANa nAma se pratipAdita kiye haiN| unake nAma isa prakAra se haiM-'taM jahA-rodde sete mitte vAyu suggIe pi taha abhicNde,| mAhiMda balavaM baMbho bahusacce ceva IsANe // 1 // taTTeva bhAviyappA vesamaNe varuNe ya ANaMde / vijae ya vIsaseNe payAvaI ceva uvasame ya // 2 // gaMdhava aggivese sayarisahe AyavaM ca amame ya / aNavaM ca bhogarisahe savvaDhe rakkhase ceva // 3 // tIsa muhatoM kA nAma krama se isa prakAra hai-pahale muharta kA nAma (rudra) hai dasarA (zreyAn) tIsarA (mitra) cauthA (vAyu) pAMcavAM (sugrIva) chaThA (abhicaMdra) sAtavAM (mAhendra) AThavAM (balavAn) navavAM (brahmA) dasavAM (bahusatya) gyArahavAM (IzAna) bArahavAM (tvaSTA) terahavAM (bhAvitAtmA) caudahavAM (vaizrapraznana sAMgAne uttaramA zrImApAna 4 cha -(tA egamegasma NaM ahorattassa tIsaM muhuttA paNNattA) me se mahArAnA zrIsa muDUta 1kSyamA prAthI pratiyAhita 28 cha. tenA nAbhI yA pramANe che. (taM jahA-rodde sete mitta vAyu sUgIepi taha abhicaMde / mAhida balavaM baMbho bahusacce ceva IsANe ||1|| tadeva bhAviyappA samaNe varuNeya ANaMde / vijae ya vIsaseNe payAvaI ceva uvasame ya // 2 // gaMdhava aggiseve sayarisahe AyavaM ca amameya / / / 2 / / aNavaM ca bhogarisahe savvaDhe rakkhase ceva / / 3 / / trIsa muhUrtAnA nAme kamathI A pramANe che-pahelA muhUrtanuM nAma rUdra che bIjAnuM 'zreyAn' zrInu bhitrA' yAthAnu nAma vAyu' pAyamAnu nAma 'suzrIva' chaTTAnu mAmaya dra' sAtabhu 'bhADendra' mA 'sApAna' nabhAnu nAma 'brahmA' husabhu mahusatya' ayArabhu zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1031
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 47 dazamaprAbhRtasya trayodaza prAbhRtaprAbhRtam 1019 tvaSTA, trayodazo bhAvitAtmA, caturdazo vaizravaNaH, paJcadazo varuNaH, SoDaza AnandaH, saptadazo vijayaH, aSTAdazo vizvasenaH, ekonaviMzatitamaH prAjApatyaH, viMzatitama upazamaH, ekaviMzatitamo gaMdharvaH, dvAviMzatitamo'gnivezyaH, trayoviMzatitamaH zatavRSabhaH, caturviMzatitama AtapavAn , paJcaviMzatitamo'mamaH, SaiviMzatitama RNavAn , saptaviMzatitamo bhaumaH, aSTAviMzatitamo vRSabhaH, ekonatriMzattamaH sarvArthaH, triMzattamo rAkSasaH iti gAthA trayeNatriMzanmuhUrtAnAM nAmAni pratipAditAni / nAmAnurUpANi kAryANi tattanmuhUrteSu karaNIyAnItyanuktamapi jJeyAnIti // sU0 47 // dazamasya prAbhRtasya trayodazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // dazamasya prAbhRtasya caturdazaM prAbhRtaprAbhRtam mUlam-tA kahaM te divasA Ahieti vaejA ! tA egamegassa NaM pakvattA paNNarasa divasA paNNattA taM jahA-paDivA divase bitiya divase jAva paNNarase divase, tA eesi NaM paNNarasaha divasANaM paNNarasa nAmadhejA paNNattA, taM jahA-puvvaMge siddhamaNorameya tatto magoraho (haro) ceva / jasabhadde ya jasodhara savvakAma samiddhei ya // 1 // iMdamuddhAbhisitte ya somaNasa dhaNaMjae ya boddhavve / atthasiddhe abhijAte accAsaNe ya sataMvaNa) paMdrahavAM (varuNa) solahavAM (AnaMda) satrahavAM (vijaya) aThArahavAM (vizvasena) unnIsavAM (prajApati) vAsavAM (upazama) ikkIsavAM (gaMdharva) bAIsavAM (agnivezya) teIsavAM (zatavRSabha) covIsavAM (AtapavAn ) pacIsavAM (amama) chAIsavAM (RNavAn) satAvIsavAM (bhIma) aThAvIsavAM (vRSabha) untIsavAM (sarvArtha) tIsavAM (rAkSasa) isa prakAra tIna gAthA se tIsa muhatoM ke nAma pratipAdita kiyA hai, nAmAnurUpa kAryoM ko muhUrtoM meM karanA cAhie yaha anukta hone para bhI samaja leveM // sU0 47 // dasaveM prAbhRta kA terahavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-13 // 'zAna' mArabhutvaSTA' tamu, 'zavitAtmA' yohamu vaizrA 512 1351 soNabhu mAnaha' sattarabhu viyA' mahAbhu vizvasena' meNAsa 'pati' pIsabhu 52ma' vIsa va bhAvIsabhu manivezya' tevIsabhu zatapana' yAvIsabhu 'mAtavAn ' 52cIsabhu mamama' 70vIsabhu vAna' satyApIsa lIma' aThayAvIsamuM vRSabha" ogaNatrIsamuM "sarvArtha" trIsamuM "rAkSasa" A rIte traNa gAthAothI trIsa muhUrtAnA nAme pratipAdita karela che. nAmanA anurUpa kAryothI muhurtAmAM karavAnA jaya bhumii 421 se 20 hyA vinA pazu sabha / sU. 47 // isamA prAmRtanu tarabhu prAmRtaprAmRta samApta // 10-13 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1032
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1020 sUryaprajJaptisUtre jae // 2 // aggivese uvasame divasANaM nAmadhejAiM / tA kahaM te rAtIo Ahieti vajA ! tA egamegassa NaM pakkhassa paNNarassa rAIo paNNatAo, taM jahA paDivA rAI bitiyA rAI jAva paNNarasA rAI tA elAsiNaM paNNarasahaM rAINaM paNNarasa nAmadhejA paNNattA, taM jahA - uttamAya suNavattA elAvaccA jasodharA somaNasA caiva tathA sirisaMbhUtA ya bodhavvA | // 1 // vijayA ya vijayaMtA jayaMti aparAjiyA ya gacchA ya / samAhArA caiva tahA teyA ya tahA ya atiteyA // devANaM dAni ratI rayaNINaM NAmaghejjAI || sU0 48|| dasamassa pAhuDassa cauddasamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA - tAvat kathaM te divasA AkhyAtA iti vadet / tAvat ekaikasya khalu pakSasya paJcadaza divasAH prajJaptAH, tadyathA-pratipat divasa: dvitIyo divasaH yAvat paJcadaza divasaH / tAvat eteSAM paJcadazAnAM divasAnAM paJcadazanAmadheyAni prajJaptAni tadyathA - pUrvAGgaH 1 siddhamanorama 2 tato manoharaH 3 yazobhadrazca 4 yazodharaH 5 sarvakAmasamRddhazca6 indramUrddhAbhiSikta 7 saumanasaH 8 dhanaJjayaH boddhavyaH 9 arthasiddhaH 10 abhijAtaH 11 atyazanazca 12 zataJjayaH 13 agnivezmA agnivezyo vA 14 upazamaH 15 divasAnAM nAmadheyAni / tAvat kathaM te rAtraya AkhyAtA iti vadet, tAvat ekaikasya khalu pakSasya paJcadazarAtrayaH prajJaptAH, tadyathA - pratipadArAtriH dvitIyArAtriH yAvat paJcadazIrAtri:, tAvat etAsAM paJcadazAnAM rAtrINAM paJcadazanAmadheyAni prajJaptAni tadyathA - uttamA sunakSatrA elApatyA yazodharA saumasI zrI sambhUtA vijayA vaijayantI aparAjitA icchA samAhArA tejA atitejA devAnandA nirati rajanInAM nAmadheyAni // sU0 48 // dazamasya prAbhRtasya caturddazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA - dazamasya prAbhRtasya trayodaze prAbhRtaprAbhRte muhUrttAnAM nAmadheyAni pratipAditAni samprati caturddaze'sminnarthAdhikArasUtrAtmake prAbhRtaprAbhRte divasarAtriprarUpaNA karttavyeti caudahavAM prAbhRta prAbhRta prAraMbha TIkArtha- dasaveM prAbhRta ke terahaveM prAbhRtaprAbhRta meM muhUrtoM ke nAma pratipAdita kiye gaye haiM aba isa caudahaveM arthAdhikAra sUtrAtmaka prAbhRtaprAbhRta meM divasa caudamA prAbhRtaprAbhUtanA prAraMbha- TIkA -dasamA prAbhutanA teramA prAbhRtaprAbhUtamAM muhUtetanA nAmeA pratipAdita karavAmAM Avela che. have A caudamA arthAdhikAra sUtrAtmaka prAbhRtaprAbhUtamAM divasarAtrInuM nirUpaNu zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1033
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 48 dazamaprAbhRtasya caturdazauM prAbhRtaprAbhRtam 1021 jijJAsA vartate atastadvipayaM praznasUtraM vivRNoti-'tA kahaM te divasA' ityAdinA / 'tA kahaM te divasA Ahieti vaejA !' tAvat kathaM te divasA AkhyAtA iti vadet / tAvata-divasarAtrinirUpaNaviSaye kizcit praSTavyamasti tAvat kathaM-kena prakAreNa kena krameNa vA bhagavan ! te-bhavanmate tvayA divasA-divasakramAH AkhyAtAH-pratipAditA iti vadeta-kathayet / tato bhagavAnAha-'tA egamegassa NaM pakkhassa paNNarasa divasA paNNattA' tAvat ekaikasya khala pakSasya paJcadazadivasAH prajJaptAH / tAvat-zrUyatAM tAvat tava praznasyottaram , ekaikasya-pratyekasya khalviti vAkyAlaMkAre pakSasya-kRSNazuklAtmakasyaikasya pakSasya pazcadaza pazcadaza divasAH prajJaptAH-pratipAditAH santi / teSAM nAmAni yathA-'taM jahApaDavAdivase bitiyadivase jAva paNNarase divase' tadyathA pratipadivasaH dvitIyo divasa: yAvat pazcadazadivasAH vaktavyAH / yathA-prativat-prathamo divasaH dvitIyA-dvitIyo divasaH, tRtIyA-tRtIyo divasaH, caturthI-caturthoM divasaH evaM krameNa yAvata paJcadazI-paJcadazo divaso vAcyaH / evaM paJcadaza divasAnAM vyavahAro pratipAdanIyaH / 'tA eesi NaM paNNararAtri kA nirUpaNa kiyA jAtA hai ataH tadiSayaka praznasUtra kahate haiM (tA kahate divasA) ityAdi zrIgautamasvAmI prabhu se pUchate haiM-(tA kahaM te divasA Ahieti vaejA) he bhagavana divasa rAtri ke viSaya meM prazna pUchanA cAhatA huuN| kI kisa prakAra se mAne kisa krama se Apa ke mata se divasa kA krama pratipAdita kiye haiM so kahie ? zrIbhagavAn-(tA egamegassa NaM pakkhassa paNNarasa divasA paNNattA) zuklapakSa evaM kRSNapakSa isa prakAra eka eka pakSa kA paMdraha paMdraha divasa pratipAdita kiye haiM usake nAma isa prakAra se haiM-(taM jahA paDivA divase bitiyA divase jAva paNNarase divase) pratipadA divasa prathama divasa dvitIyA divasa, dUsarA divasa, tRtIyA tIsarA caturthI cauthA divasa isa prakAra krama se paMdrahavAM dina paryanta kaha leveM, isa prakAra paMdraha dinakA vyavahAra pratipAdita karanA cAhiye / (tA eesi NaM paNNaraNhaM divasA NaM paNNarasa nAmadhenA 42vAbhA yAve cha. tathA se viSayanA samayamA prazna sUtra 49 che-(tA kahaM te divasA) tyA zrI gautamasvAmI prabhuzrIna pUche che - (tA kahaM te divasA Ahieti vaejjA) he bhagavAn divasa rAtrinA viSayamAM prazna karavA IcchuM chuM ke kevA prakArathI eTale ke kayA kamathI ApanA matathI divasano krama pratipAdita karela che? te Apa kahe. zrI bhagavAna(taa egamegassa NaM pakkhassa paNNarasa paNNarasa divasA paNNattA) zusa56 mane kRpakSa se rIte pratyeka pakSane paMdara paMdara divase pratipAdita karela che, tenA nAma A pramANe che(tN jahA-paDivA divase, bittiyA divase, jAva paNNarase divase) prtiph| hivasa pdd'e| divasa dvitIyA divasa bIje divasa sutIyA trIjo divasa catuthI e divasa A rIte kramAnusAra paMdaramAM divasa paryanta kahI levuM. A rIte paMdara divasane vyavahAra pratipAdita zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1034
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2022 sUryaprajJaptisUtre sahaM divasANaM paNNarasa nAmadhejA paNNatA, taM jahA-puvvaMge siddhamaNorame ya tatto maNoraho ceva / jasabhadde ya jasodhara savvakAmasamiddheti ya // 1 // iMdamuddhAbhisitte ya somaNasa dhaNaMjae ya boddhavve / atthasiddha abhijAte accAsaNe ya sataMjae // 2 // aggivese usame divasANaM naamdhejaaii|' tAvat eteSAM pazcadazAnAM divasAnAM paJcadaza nAmadheyAni prajJaptAni, tadyathA-pUrvAGgaH1 siddhamanoramazva2 tato manoharaH3 yazobhadrazca4 yazodharaH5 sarvakAmasamRddhazca 6 indrama bhiSiktazca7 saumanasaH8 dhanaJjayo boddhavyaH9 arthasiddhaH10 abhijAtaH11 atyazanazca12 zataJjayaH13 agnivezmA agnivezyo vA14 upazamaH15 divasAnAM nAmadheyAni / tAvaditi pUrvavat eteSAM-anantaroditAnAM paJcadazAnAM-paJcadaza saMkhyakAnAM divasAnA-prathamAdi paJcadaza paryantAnAM divasAnAM nAmadheyAni-nAmAnyeva nAmadheyAni nAmAni 'nAmarUpabhAgAddheya' iti svArthe dheyapratyayaH / prajJaptAni-pratipAditAdi santi / krameNa teSAM paJcadazAnAM nAmAni yathA-pratipadAdi paJcadazadivasAnAM nAmAnipaNNattA taM jahA-punvaMge siddhamaNorame ya tatto maNoraho cevA / z2asabhadde ya jasodhara savvakAmasamiddhetti ya // 1 // iMdamuddhAbhisitteya somaNasa dhaNaMjae ya boddhavve / atthasiddha abhijAte, accAsaNeya sataMjae // 2 // aggivesse usame divasA NaM NAmadhejAiM) ye paMdraha divasa kA paMdraha nAma prajJapta kiye haiM, jo isa prakAra haiM-pUrvAGga 1 siddhamanorama 2 tadanantara manohara 3 yazobhadra 4 yazodhara 5 sarvakAmasamRddha 6 indramUrdAbhiSikta 7 sau manasa 8 dhanaJjaya 9 arthasiddha 10 abhijAta 11 atyazana 12 zataMjaya 13 agnivezmA athavA agnivezya 14 upazama 15 divaso ke nAma pratipAdita kiye haiM (nAmadheyAni) isa vAkya meM (nAmarUpabhAgAddheya) isa sUtra se svArtha meM dheya pratyaya huvA hai krama se inake nAma isa prakAra se haiM za so. (tA eesi NaM paNNarasaNhaM divasANaM paNNarasa nAmadhejjA paNNattA taM jahApuvvaMge siddhamaNorame ya tatto maNoraho ceva / jasabhai ya jasodhara savvakAmasamiddhetti ya // 1 // iMdamuddhAbhisitte ya somaNasa dhaNaMjae ya boddhavve / atthasiddhe abhijAte, accAsaNe ya sataMjae / / 2 / / aggiverase uvasame divasANaM NAmadhijjAI / A paMdara divasanA paMdara nAme prajJapta karela che, je A pramANe che pUrvAga 1 siddha manarama 2 te pachI manahara 3 yazobhadra 4 yazodhara pa sarvakAma samRddha 6 IMdramUdrAbhiSikta 7 saumanasa 8 dhanaMjaya 9 arthasiddha 10 abhijAta 11 atyAzana 12 zatA 13 agnavezma athavA agnivezya 14 upazama 15 A rIte divasanA nAme pratipAdita 42 cha. (nAmadheyAni) se pAyama (nAmarUpabhAgAddheya) ke sUtrathI svAbhA gheya pratyaya thayela che. kramAnusAra A divasAnA nAme A pramANe che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1035
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 48 dazamalAbhRtasya caturdaza prAbhRtaprAbhRtam 1023 1 prathamadivasaH-pUrvAGgaH 9 navamadivasaH-dhanaJjayaH 2 dvitIyadivasaH-siddhamanoramaH 10 dazama ,, -arthasiddhaH 3 tRtIya ,, -manoharaH 11 ekAdaza ,, -abhijAtaH 4 caturtha , -yazobhadraH 12 dvAdaza ,, -atyazanaH 5 pazcama , -yazodharaH 13 trayodaza,, -zataJjayaH 6 SaSTha , -sarvakAmasamRddhaH 14 caturdaza ,, -agnivezmA agnivezyaH 7 saptama , -indramUrddhAbhiSiktaH 15 paJcadaza ,, -upazamaH 8 aSTama , -saumanasaH prathamo divasaH patipallakSaNaH pUrvAGganAmA bhavati1 dvitIyo divaso dvitIyA lakSaNaH siddhamanorama nAmA bhavati2 tRtIyo divaso manoharanAmA, manorathanAmA vA prajJapto'sti3 caturthoM divaso yazobhadranAmA procyate4 paJcamo divaso yazodharanAmA bhavati5, SaSTho 1 prathama divasa-pUrvAGga 9 navavA divasa-dhanaMjaya 2 dUsarA ,, -siddha manorama 10 dasavAM ,, -arthasiddha 3 tIsarA ,, -manohara 11 gyArahavAM ,, -abhijAta 4 cauthA ,, -yazobhadra 12 bArahavAM ,, -atyazana 5 pAMcavA ,, -yazodhara 13 terahavAM ,, -zataMjaya 6 chahA ,, -sarvakAma samRddha 14 caudahavAM ,, -agnivezmA -agnivezya 7 sAtavAM ,, -indra mUrdAbhiSikta 15 paMdrahavAM ,, -upazama 8 AThavAM ,, -somanasa pahalA pratipadA pUrvAGga nAma kA hai 1 dUsarA dvitIyA kA nAma siddha manorama hai, 2 tIsarA divasa kA nAma manohara hai 3 athavA manorama bhI kahate 1 pahele divasa=pUrvAga 9 navame divasa=dhanaMjaya 2 bIje divasa=siddhamarama 10 dasame divasa=arthasiddha 3 trIje divasa=manehara 11 agIyArame divasa=abhijAta 4 cothe divasa= zebhadra 12 bAra=atyazana 5 pAMcamo divasa=yazodhara 13 terama=zataMtrya 6 chaThTho divasa-sarvakAmasamRddha 14 caudamo=agnivemake agnivezya 7 sAtameeiMdramUddhabhiSikta 15 paMdarame=upazana 8 AThama=saumanasa pahelA pratipadA divasanuM nAma pUrvaga che. 1 bIjA bIjanuM nAma siddhamane rama che. 2 trIjanuM nAma manahara che. athavA marama paNa kahe che. 3 cothA divasanuM nAma zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1036
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryaprajJaptisUtre divasaH sarvakAmasamRddhanAmA bhavati6 saptamo divaso indramUrddhAbhiSikta nAmA kathyate 7 aSTamo divasaH saumanasa nAmA prakathyate navamo divaso dhanaJjaya nAmA bhavati9 dazamo divaso 1024 C siddhanAmA procyate 10 ekAdazo divaso'bhijAtanAmA bhavati 11 dvAdazo divaso'tyazananAmA prajJaptaH 12 trayodazo divasaH zataJjaya nAmA prajJApyate13 caturddazo divaso'gnidont athavA agnivezya nAmA kathyate 14 paJcadazo divasa upazama nAmA bhavati 15 etAni paJcadaza divasAnAM krameNa nAmadheyAni prajJaptAni santi / atha rAtrisambandhi praznamAha - 'tA kahaM te rAIo Ahiyati vaejjA' tAvat kathaM te rAtraya AkhyAtA iti vadet / tAvaditi prAgvat kathaM - kena prakAreNa kena krameNa vA bhagavan ! te tvayA rAtrayaH AkhyAtA:-: :-pratipAditA iti vadet kathayet / tato bhagavAn samyak samuttarayati - 'tA egamegassa NaM pakkhassa paNNarasa rAIo paNNattAo taM jahA - paDivA rAI bitiyA rAI jAva paNNarasA rAI ' 3 cauthA divasa kA nAma yazobhadra hai 4 pAMcavAM divasa kA nAma yazodhara 5 chaDe divasa kA nAma sarva kAmasamRddha hai 6 sAtaveM divasa kA nAma iMdra mUrddhAbhiSikta kahA hai 7 AThaveM divasa kA nAma saumanasa kahA hai 8 navaveM divasa kA nAma dhanaMjaya hai 9 dasaveM divasa kA nAma arthasiddha hai 10 gyArahavAM divasa kA nAma abhijAta kahA hai 11 bArahaveM divasa kA nAma atyazana hai 12 terahaveM divasa kA nAma zataMjaya kahA hai 13 caudahaveM divasa kA nAma agnivezmA athavA agnivezya kahA hai 14 paMdrahaveM divasa kA nAma upazama kahA 15 isa prakAra paMdraha dinoM ke kramAnusAra nAma kahe haiM / aba rAtri viSayaka prazna karate haiM - (tA kahaM te rAIo Ahiyanti vaejA) he bhagavan Apa ke mata se rAtri kA krama kisa prakAra se pratipAdita huvA hai ? so kahie zrIbhagavAn - (tA egamegassa NaM pakkhassa paNNarasa rAIo paNNattAo taM jahA- paDivA rAI bitiyA rAI jAva paNNarasA rAI) zuklapakSa evaM kRSNapakSa isa prakAra ke pratyeka yazAbhadra che. 4 pAMcamA divasanuM nAma yazeAdhara che, pa chaThThA divasanuM nAma sakAma samRddha che, 6 sAtamA divasanu nAma iMdramUrkhAbhiSikta che, cha AThamA divasanu nAma saumanasa che, 8 navamA divasanuM nAma dhanaMjaya che, 9 dasamAM divasanu nAma asiddha che, 10 agyAramA divasanuM nAma abhijAta kahela che, 11 khAramA divasanuM nAma atyazana che, 12 teramA divasanuM nAma zata jaya kahela che, 13 caudamA divasanuM nAma agnivezma athavA agni vezya kahela che, 14 paMdaramA divasanuM nAma upazama kahela che, 15 A rIte pa Mdara divaseAnA kramAnusAra nAmo kahyA che. have rAtrinA saMbaMdhAM prazna zvAmAM Ave che - ( tA kahaM te rAIo ahiyatti vaejjA) huM bhagavAna ! ApanA matathI rAtriyanA krama kevI rIte pratipAdrita karela che? te Apa u. zrI bhagavAn -(tA egamegassa NaM pakkhassa paNNarasa rAIo paNNattAoM taM jahA paDi vA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1037
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryakSaptiprakAzikA TIkA sU0 48 dazamaprAbhRtasya caturdazauM prAbhRtaprAbhRtam 1025 tAvat ekaikasya khalu pakSasya paJcadazarAtrayaH prajJaptAH, tadyathA-pratipadArAtriH, dvitIyA rAtriH yAvat paJcadazarAtrayaH / tAvaditi prAgvat ekaikasya-pratyekasya kRSNazuklAtmakasya pakSasya paJcadaza 2 rAtrayaH prajJaptA:-pratipAditAH santi, tadyathA-pratipada-pratipadA sambandhinI rAtriH pratipadrAtriH prathamA bhavati, dvitIyA divasa sambandhinI rAtri dvitIyArAtriH procyate, tRtIyA-tRtIyadivasa sambandhinI rAtristRtIyArAtriH kathyate / evaM krameNa caturthapaJcamAdyA rAtrayo SaSTayAH paJcadazadivasa sambandhinI paJcadazI rAtririti / etacca karma mAsApekSayA draSTavyam / tatraiva pakSe pakSe paripUrNAnAM paJcadazAnA mahorAtrANAM sambhavAt / athaiSAM krameNa nAmadheyAni pratipAdyante-'tA eesi NaM paNNarasahaM rAI NaM paNNarasa NAmadhejA paNNattA, taM jahA-uttamA ya suNakkhattA elAvaccA jasodharA / somaNasA ceva tahA sirIsaMbhUtA ya boddhavvA // 1 // vijayAya vijayaMtA jayaMti aparAjiyA ya gacchA ya / samAhArA ceva tahA teyA ya tahA ya atiteyA // 1 // devANaMdA niratI rayaNINaM nAmadhejAI' tAvat eteSAM pakSa meM paMdraha paMdraha rAtriyAM kahI gaI hai jo isa prakAra se haiM-pratipadA saMbaMdhI rAtrI pratipadAtrI kahI jAtI hai yaha prathama rAtrI hai1 dvitIyA saMbaMdhI dUsarI rAtrI hai 2 tRtIyA saMbandhI tIsarI rAtrI hotI hai 3, isa prakAra krama se caturthI pAMcaviM vagairaha chaTTi se lekara paMdraveM divasa saMbandhI paMdrahavIM rAtrI paryanta samajha leveM / yaha karmamAsa kI apekSA se kahA gayA hai kAraNa kI usameM hI pratyeka pakSa meM paripUrNa paMdraha ahorAtra kA sambhava hotA hai| aba krama se inake nAma kahe jAte haiM-(tA eesi NaM paNNarasaNhaM rAINaM paNNarasa NAmadhejA paNNattA, taM jahA-uttamA ya suNakkhattA, elAvaccA jasodharA / somaNasA ceva tahA, siri saMbhUtA ya boddhavvA // 1 // vijayA ya vejayaMtA, jayaMti aparAjiyA ya gacchA ya / samAhArA ceva tahA teyA ya tahA ya atiteyA // 2 // devANaMdA niratI rayaNIyaM nnaamdhejaaii|| rAI bittiyA rAI jAva paNNarasA rAI) zu150 sane 45kSa rIta 424 pakSamA paMdara paMdara trie kahela che, je A pramANe che-pratipadA saMbaMdhI rAtrI pratipadArAtrI kahevAya che. A pahelI rAtrI che. 2 bIjasaMbaMdhInI bIjI rAta che. 2 trIja saMbaMdhI trIjI rAtrI thAya che. 3 A rIte kramathI cothI pAMcamI vigere chaThathI laIne paMdaramA divasa saMbaMdhI paMdaramI rAtrI sudhI samajI levuM A kathana karmomAsanI apekSAthI kahela che, kAraNa ke temAM ja dareka pakSamAM pUrepUrA paMdara aherAtrIne saMbhava che, have kamathI tenA nAmo uvAmAM Ave che. (tA eesi gaM paNharasahaM rAI NaM paNNarasa NAmadhejjo paNNattA taM jahA-- uttamA ya suNakkhattA, elAvaccA jasodharA / somaNasA ceva tahA, sirisaMbhUtA ya boddhavyA // 1 // vijayA ya vijayaMtA, jayaMti aparAjiyA ya gacchAya / samAhArA ceva tahA, teyA ya tahA ya atiteyA // 2 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1038
--------------------------------------------------------------------------
________________ % 1026 sUryaprajJaptisUtre paJcadazAnAM rAtrINAM paJcadazanAmadheyAni prajJaptAni, tadyathA paJcadaza rAtrinAmAni 1 pratipadAtrinAma-uttamA 9 navamI rAtri nAma-jayantI 2 dvitIyA rAtri nAma-sunakSatrA 10 dazamI ,, ,, -aparAjitA 3 tRtIyA ,, ,, -elApatyA 11 ekAdazI ,, ,, -icchA 4 caturthI ,, ,, -yazodharA 12 dvAdazI ,, ,, -samAhArA 5 paJcamI ,, ,, -saumanasI 13 trayodazI ,, ,, -tejaa| 6 SaSThI ,,, -zrIsambhUtA 14 caturdazI ,, ,, -atitejA 7 saptamI ,, ,, -vijayA 15 paJcadazI ,, ,, -devAnandA 8 aSTamI ,, ,, -vaijayantI amUni rajanInAM nAmadheyAni uttamA ca sunakSatrA elApatyA yazodharA saumanasI caiva tathA zrIsambhUtA ca boddhavyA / vijayA ca vaijayantI jayantI aparAjitA ca IcchA ca samAhArA caiva tathA tejA ca tathA isa prakAra ye paMdraha rAtriyoM ke paMdraha nAma kahe gaye hai jo isa prakAra hai1 pratipadAtri kA nAma-uttamA navamI rAtri kA nAma-jayantI 2 dvitIyArAtri kA nAma-sunakSatrA 10 dazamI * ,, ,, -aparAjitA 3 tRtIyA ,, -elApatyA 11 ekAdazI,, ,, -icchA 4 caturthI ,, -yazodharA 12 dvAdazI ,, ,, -samAhArA 5paMcamI ,, -saumanasI 13 trayodazI,, ,, -tejA 6 SaSThI ,, -zrIsambhUtA 14 caturdazI ,, ,, -atitejA 7 saptamI ,, -vijayA 15 paMdrahavI ,, ,, -devAnandA 8 aSTamI , -vaijayantI ye rAtriyoM ke nAma kahe haiM devAnaMdA niratI rayaNIyaM NAmadhejjAI / A rIte paMdara rAtrinA paMdara nAme kahelA che. je A pramANe che1. pratipadA rAtrinuM nAma-uttama 9. temanI rAtrInuM nAma jayantI 2. bhInI rAtrInu nAma sunakSatra 10. zamanI ,, ,, =255rAtA 3. zrI , = vyApatyA 11, 20IyA2zanI,, ., 42ch| 4. yAthanI = ysh|52|| 12, mA2zanI ,,, smaahaa| 5. pAMyamI , ,, - saumanasI 13, terazanI ,, ,, tela 1. chanI , ,, = zrIsaMbhUta 14 nyauhazanI ,,, matitala 7. sAtabhanI ,,, = vilyA 15. 542bhI ,,, paanh| 8. mAmAnI ,, ,, = oryantI - A rIte rAtrInA nAme kahyA che zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1039
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 48 dazamaprAbhRtasya catuddeza prAbhRtaprAbhRtam 1027 atitejA devAnandA amUni rajanInAM nAmadheyAni / tAvaditi pUrvavat eteSAM prathamoditAnAM paJcadazAnAM paJcadazasaMkhyAviziSTAnAM rAtrINAM yathAkrameNa paJcadazanAmadheyAni - nAmAnyeva nAmadheyAni - nAmAnItyarthaH prajJaptAni - pratipAditAni santi / tadyathA - krameNa tAsAM nAmAni - prathamA - pratipat sambandhinI rAtrirUttamA - uttamanAmnI bhavati (1) dvitIyA tAsAM sunakSatrA (2) tRtIyA elApatyA (3) caturthI yazodharA (4) paJcamI saumanasI ( 5 ) SaSThI zrI sambhUtA (6) saptamI vijayA (7) aSTamI vaijayantI (8) navamI jayantI ( 9 ) dazamI aparAjitA (10) ekAdazI icchA (11) dvAdazI samAhArA (12) trayodazI tejA (13) caturdazI atitejA (14) paJcadazI devAnandA (15) amUni yathA krameNobhayoH pakSayoH samAnAnyeva yathAkrameNa paJcadazAnAM rAtrINAM nAmadheyAni santIti pratipAditAni // 048 // dazamasya prAbhRtasya caturddazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam / / ye pandraha pUrvokta rAtriyoM kA kramAgata nAma prarUpita kiye haiM jo isa prakAra se haiM - pratipadA saMbaMdhI rAtri kA nAma uttamA hai? dvitIyA kI rAtrI kA nAma sunakSatrA hai2 tRtIyA rAtrI kA nAma elApatyA hai6 caturthI kI rAtrI kA nAma yazodharA hai4 paMcamI kI rAtrI kA nAma saumanasI hai5 SaSThI kI rAtrI kA nAma zrIsambhUtA hai 6 saptamI kI rAtrI kA nAma vijayA hai7 aSTamI kI rAtrI kA nAma vaijayantI hai8 navamI kI rAtrI kA nAma jayantI hai9 dazamI kI rAtrI kA nAma aparAjitA hai10 gyArahavI kI rAtrI kA nAma icchA hai11 bArahavIM rAtrI kA nAma samAhArA hai 12 terahavI rAtrI kA nAma tejA hai13 caudahavIM rAtrI kA nAma atitejA hai14 paMdrahavI rAtrI kA nAma devAnandA hai 15 ye nAma donoM pakSoM meM samAna hI hai / isa prakAra kramAnusAra paMdraha rAtriyoM ke nAma pratipAdita kiye hai | sU0 48 // dasaveM prAbhRta kA caudahavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-14 // A pUrvokta padara rAtrIyeAnA kramAnusAra nAma prarUpita karela che. je A pramANe cheekamanI rAtrInuM nAma uttamA che. 1 khIjanI rAtrInuM nAma sunakSatrA che. 2 trIjanI rAtrInuM nAma elApayA che. 3 ceAthanI rAtrInuM nAma yazeAdharA che. 4 pAMcamanI rAtrInuM nAma saumasA che. pa chaThanI rAtrInuM nAma zrIsaMbhUtA che. 6 sAtamanI rAtrInuM nAma vijayA che. cha AThamanI rAtraunu nAma vaijyaMtI che. 8 nAmanI rAtrInuM nAma jayantI che. 9 dazamanI rAtrInuM nAma aparAjItA che. 10 agiyArazanI rAtrInuM nAma IcchA che. 11 khAzanI zatrInuM nAma samAhArA che. 12 terasamI rAtrInu nAma tejA che. 13 caudazanI rAtrInuM nAma atitejA che. paMdaramI rAtrInu nAma devAnaDhA che. 15 A nAme banne pakhavADIyAmAM sarakhA ja che. A rIte krama pramANe 5dara rAtriyAmAM paMdara nAme pratipAdita karela che. ! sUTa 48 dasamA prAbhUtanuM caudamuM prAkRtaprAmRta samApta 5 10-14 | zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1040
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1028 D sUryapraptisUtre dazamasya prAbhRtasya pazcadazaM prAbhRtaprAbhRtam mUlam-tA kahaM te tihI Ahieti vaejjA ! tattha khalu imA duvihA tihI paNNattA, taM jahA-divasatihI rAItihI ya, tA kahaM te divasatihI Ahieti vaejjA ? tA egamegassaNaM pakkhassa paNNarasa paNNarasa divasatihI paNNattA, taM jahA-NaMde bhadde jae tucche puNNe pakkhassa paMcamI puNavi gaMde bhadde jae tucche puNNe pakkhassa dasamI, puNaravI zaMde bhadde jai tucche puNNe pakkhassa paNNarasa, evaM te tiguNA tihIo savvesi divasANaM, tA kahaM te rAI tihI Ahieti vaejjA ! tA ega megassa NaM pakkhassa paNNarasa paNNarasa rAI tihI paNNattA, taM jahAuggavaI bhogavaI jasavaI savvasiddhA suhaNAmA, puNaravi uggavaI bhogavaI jasavaI savvasiddhA suhaNAmA puNaravi uggavaI bhogavaI savvasiddhA suhaNAmA esa tiguNA tihio savvAsiM rAINaM / sU0 49 / / dasamassa pAhuDassa paNNarasamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA--tAvat kathaM te tithaya AkhyAtA iti vadet ? tatra khalu imA dvividhAstithayaH prajJaptAH, tadyathA divasa tithayo rAtritithayazca, tAvat kathaM te divasa tithayaH AkhyAtA iti vadet , tAvat ekaikasya khalu pakSasya paJcadaza paJcadaza divasatithayaH prajJaptAH, tadyathAnandA bhadrA jayA tucchA pUrNA pakSasya paJcamI punarapi-nandA bhadrA jayA tucchA pUrNA pakSasya dazamI, punarapi nandA bhadrA jayA tucchA pUrNA pakSasya paJcadazI evaM etAstriguNAstithayaH seveSAM divasAnAM / tAvat kathaM te rAtri tithaya AkhyAtA iti vadeta , tAvat ekaikasya khalu pakSasya paJcadaza paJcadaza rAtritithayaH prajJaptAH tadyathA-ugravatI bhogavatI yazovatI sarvasiddhA zubhanAmA, punarapi ugravatI bhogavatI yazovatI sarvasiddhA zubhanAmA, punarapi ugravatI bhogavatI yazovatI sarvasiddhA zubhanAmA etAstriguNAstithayaH sarvAsAM rAtrINAM / sU0 49 // dazamasya prAbhRtasya paJcadazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA-dazamasya prAbhRtasya caturdaze prAbhRtaprAbhRte divasarAtriprarUpaNaM nirUpya samprati paMdrahaveM prAbhRtaprAbhRta kA prAraMbhaTIkArthaH-dasaveM prAbhUta ke caudahaveM prAbhRtaprAbhRta meM divasa evaM rAtriyoM paMdaramAM prAbhRtaprAbhRtane prAraMbhaTIkArya-dasamAM prAbhRtanA caudamA prAbhRtaprAbhUtamAM divasa ane rAtrinuM prarUpaNa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1041
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 49 dazamaprAbhRtasya paJcadaza prAbhRtaprAbhRtam 1029 paJcadaze'sminnarthAdhikArasUtre tithiprarUpaNA kartavyeti tadviSayaM praznasUtramAha-'tA kaha te' ityAdinA / 'tA kahaM te tihI Ahieti vae jA' tAvat kathaM te tithaya AkhyAtA iti vadet / tAvat-tithiviSayakaH praznaH zrotavyaH tAvat kathaM-kena prakAreNa kena krameNa tithayaH-pratipakSasya paJcadaza paJcadaza tithaya AkhyAtAH-pratipAditA iti vadet-kRpayA kathaya bhagavaniti gautamasya praznaH nanu divasebhyastithInAM kaH prativizeSaH sambandho'sti yena sambandhena etAH pRthaka pRthaka pRcchayante ? atrocyate-iha sUryaniSpAditA ahorAtrAH pratipadyante, tithayastu candraniSpAditA bhavanti ! tithiSu ca hAnivRddhibhyAM vibhinnatA bhavati / ataH tatpArthakye praznasyAvakAzo dRzyate, tathAcoktamanyatrApi-'ta rayaya mukuya sirisappabhassa caMdassa rAi surugassa / loe tihitti niyayaM bhaNNai vuDDIeM hANIeM // 1 // ' tvaM racaya kI prarUpaNA karake aba isa paMdrahaveM prAbhRtaprAbhUta ke adhikAra se tithiyoM kI prarUpaNA karane ke uddezase usa viSaya sambandhI prazna sUtra kahate haiM-(tA kahaM te) ityAdi zrI gautamasvAmI prazna karate haiM-(tA kahaM te tihI ahietti vaejjA) he bhagavan aba tithi ke viSaya meM prazna karatA hUM kI kisa prakAra se evaM kisa krama se pratyeka pakSa kI paMdraha paMdraha tithiyAM kahI gaI hai ? vaha kRpayA Apa kahiye zaMkA-divasa se tithiyoM kA kyA vizeSa sambandha hai ki jisase ve bhinna bhinna hotI hai ? uttara-ahorAtra sUrya niSpAdita hote haiM evaM tithiyAM caMdra niSpAdita hotI haiM, tithiyoM meM hAni evaM vRddhi se vibhinnatA hotI hai, ataH isa pRthaktA se isa prazna kA sambhava rahatA hai, anyatra bhI kahA hai taM rayaya mukuya sirisappabhassa caMdassa rAI suruugss| loe tihitti niyayaM bhaNNai vuDIeM hANIeM // 1 // karIne have A paMdaramA prAbhRtaprAbhRtanA arthAdhikArathI tithinI prarUpaNa karavA mATe e viSaya sadhI praznasUtra vAmAM Ave che-(tA kahaM te) tyAdi. __ zrI gautamasvAmI prazna pUche che-(tA kahaM te tihI Ahietti vaejjA) mAvAna ! have tithinA saMbaMdhamAM prazna pUchuM chuM ke-kaI rIte ane kayA kamathI dareka pakSanI paMdara paMdara tithi kahela che? te Apa kRpA karIne mane kaho. zaMkA-divasa ane tithine zuM vizeSa saMbaMdha che? ke jethI te alaga alaga kahevAya che? uttara-ahorAtra sUryathI niSpAdita hoya che ane tithi caMdra niSpAdita hoya che. tithimAM hAni ane vRddhithI vibhinnatA hoya che, tethI A judApaNAthI A praznane saMbhava rahe che. anyatra kahyuM paNa che taM rayaya mukuya sirisappabhassa caMdassa rAI surUgassa / loe tihitti niyayaM bhaNNaivuDhieM hANIeM / / 1 / / zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1042
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1030 sUryaprajJaptisUtre (pUjA) kumudazrIsatprabhasya candrasya rAtri suruceH| loke tithiriti niyataM bhaNyate (yasya) vRddhayA hAnyA // 1 // kumuda zrIsatprabhasya-kumudinI vikAzakasya-kumudinInAthasya rAtri suruceH-rAtriprakAzakasya-rAtrinAthasya candrasya tvaM racaya-sanmAnaM kurU / yasya candrasya vRddhayA-kalAvRddhayA, hAnyA-kalAkSayena loke-lokAnA vyavahArakArye niyataM-nizcitarUpaM yathAsyAttathA tithi:-pratipadAdyA tithiriti bhaNyate paramatra candramaNDalasya vRddhi hAnIbhavataH, natu svarUpatazcandrasya vRddhihAnI bhavataH, satu svarUpataH sadaikarUpastiSThati, kevalaM rAhu vimAnAvaraNAvaraNakRte lokadRSTau tathA dRzyate / tathAhi dvividho rAhuH procyate, tadyathAparvarAhu-dhruvarAhuzceti, tatra yohi parvarAhustadgato vizeSavicArobAdhunA nirUpayogitvAt prasaGgabahirbhUtatvAcca nocyate agre vakSyate athavA kSetrasamAsaTIkAyAM vistRtavicAraH kRto'sti tata evAvagantavya iti / yastu dhruvarAhustasya vimAnaM kRSNavarNa vidyate tacca kRSNavarNa vimAnaM candramaNDalasyAdhastAt caturagulamasaMprAptaM sat cAraM carati tatra saMyogavazAt samA kumudinI nAtha rAtri prakAzaka mAne rAtri ke nAtha jo caMdra usakA sanmAna karo jo caMdra kI kalAkI vRddhi se evaM kalA kI hAnI se loka ke vyavahAra kArya meM nizcita prakAra se pratipadAdi tithiyAM kahI jAtI hai, vAstavika rIti se yahAM para caMdramaMDala kI vRddhi evaM hAnI hotI hai, svarUpataH caMdra kI vRddhi hAnI nahIM hotI hai, vaha caMdra to svarUpataH sadA ekarUpa hI rahatA hai, kevala rAhu ke vimAna ke AvaraNa se lokadRSTi meM isa prakAra dRzyamAna hotA hai, rAhu do prakArakA hai jo isa prakAra se haiM-parvarAhu evaM dhruvarAhu, usameM jo parvarAhu hai usake viSaya meM vizeSa vicAra yahAM para isa samaya nirupayogi hone se evaM aprAsaMgika hone se nahIM kahate haiM, Age vaha kahA jAyagA athavA kSetra samAsa TIkA meM usa kA vistRta vicAra kiyA hai, vahAM se usako samajhaleveM jo dhruvarAhu hai usakA vimAna kRSNavarNa kA hai, usakA kRSNavarNa kA vimAna caMdra kumudinInAtha rAtri prakAza eTale ke rAtrine nAtha je caMdra che tenuM sanmAna kare je caMdranI kaLAnI vRddhithI ane kaLAnI hAnIthI lekanA vyavahAra kAryamAM nizcita prakArathI pratipadAdi tithi kahevAya che. vAstavika rIte ahIMyAM caMdramaMDaLanI vRddhi ane hAnI thAya che. svarUpataH caMdranI vRddhi ane hAnI thatI nathI, te caMdra te sadA eka rUpe ja rahe che. kevaLa rAhunA vimAnanA AvaraNathI kadaSTimAM A rIte dekhAya che, rAhu be prakAranA che te A pramANe-parva reha ane dhruva zAha, temAM parva rAhu che tenA saMbaMdhamAM vizeSa vicAra ahIMyAM A samaye nirUpayegI hovAthI tathA aprAsaMgika hovAthI kahela nathI, te AgaLa kahevAmAM Avaze athavA kSetrasamAsa TIkAtrA tenuM vistAra pUrvaka varNana karela che. tyAMthI te viSaya samajI le. je yuvarAhu che, tenuM vimAna kRSNavarNanuM che, te kRSNavarNanuM vimAna caMdramaMDaLanI nIce cAra AMgaLa para gamana kare che. tyAM saMgavazataH zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1043
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 49 dazamaprabhRtasya paJcadaza prAbhRtaprAbhRtam 1031 gataM candramaNDalaM jJAtvA dvASaSTi saMkhyairbhAgaiH parikalpyate parikalpya ca teSAM bhAgAnAM paJcadazabhirbhAgo hriyate 62 - 15 =4 + labdhAH catvAro dvASaSTibhAgAH zeSau dvau bhAgau tiSThataH, tau ca sadA tA vRddhau sadA nAvRttau tiSThataH / eSA kila candramasaH SoDazI kaleti prasiddhiH / tatra kRSNapakSe pratipadi dhruvarAhuvimAnaM kRSNaM bhavati tacca kRSNaM vimAnaM candramaNDalasyAdhastAt caturaGgulamasaMprAptaM sat cAraM carat AtmIyena svakIyena paJcadazena bhAgena dvau dvASaSTibhAgau sadA anavArya svabhAva muktvA zeSaSaSTi satkaSaSTibhAgAtmakasya candramaNDalasya ekaM caturbhAgAtmakaM paJcadazabhAgamAvRNoti / tato dvitIyasya AtmIyAbhyAM paJcadazabhAgAbhyAM dvau paJcadazabhAgau bhavataH / tRtIyasya amAtmIyaistribhiH paJcadazabhAgaistrIn paJcadazabhAgAna, evaM yAvadamAvAsyAM paJcadazabhAgAnAvRNoti / tataH zuklapakSe pratipadi ekaM paJcadazabhAgaM prakaTI karoti / dvitIyasyAM dvau paJcadazabhAgau, tRtIyasyAM trIn maMDala ke nIce cAra aMgula hokara gamana karatA hai, vahAM saMyogavazataH AyA huvA caMdramaMDala ko AyA jAnakara bAsaThiyA bhAga se kalpita karake una bhAgoM kA paMdraha se bhAga kare 62 / 15 =4 + bAsaThiyA cAra bhAga labdha hotA hai evaM do bhAga zeSa rahatA hai vaha sadA vinA AvRta rahatA hai / yaha caMdra kI solahavIM kalA hai aisI prasiddhi hai, vahAM kRSNapakSa kI pratipadA tithi meM dhruvarAhu kA vimAna kRSNa hotA hai, vaha kRSNavarNavAlA vimAna caMdramaMDala ke nIce cAra aMgula asaMprApta mAne cAra aMgula jitanA purA hone pahale hI, gamana karake apane paMdrahaveM bhAga se bAsaThiyA do bhAga anAvArita karake svabhAva se choDakara caturbhAga jitanA paMdrahaveM bhAga ko Dhaka detA hai, tatpazcAta dUsarA apane AtmIya paMdrahaveM do bhAga se do paMdrahavAM bhAga hotA hai, tIsare amAtmIya paMdrahaveM tIna bhAga se paMdrahaveM tIna bhAgoM ko Dhaka detA hai, isa prakAra amAvAsyA paryanta meM paMdraha bhAgoM ko DhakatA hai, tadanantara zuklapakSa ke pratipadA meM paMdrahaveM ekabhAga Avela caMdramaMDaLane Avela jANIne khAsiyA bhAgathI kalpita karIne e bhAgAne paMdarathI lAga 42. 12/15=4 + A rIte mAsahiyA yAra bhAga samdha thAya che. mane me lAga zeSa rahe che, te sadA AvRtta thayA vinA ja rahe che. A caMdranI seALamI kaLA che, ema prasiddhi che, ahIMyAM kRSNa pakSanI pratipadAmAM dhruvarAhunuM vimAna kRSNavarNanu hAya che, e kRSNava vALuM vimAna caMdramaMDaLanI nIce cAra AMgaLa sudhI purA thayA vinA eTale ke cAra AMgaLa jeTalA bhAga purA thatA pahelAM ja gamana karIne peAtAnA paMdaramA bhAgathI khAsiyA be bhAga anAvasti karIne svabhAvathI ja choDIne cAra bhAga jeTalA padaramA bhAgane DhAMkI de che. te pachI bIjA peAtAnA AtmIya paMdaramA be bhAgathI be paMdarame bhAga thAya che. trIjA amAtmIya padaramA traNa bhAgathI paMdaramA traNa bhAgeAne A rIte amAvAsyA panta pa Mdara bhAgAne DhAMke che, te pachI zuklapakSanI pratipadA e paMdaramAM eka zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1044
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1032 sUryaprAptisUtre paJcadazabhAgAn , evaM yAvat paJcadazyAM paJcadazApi bhAgAn anAvRtAn karoti / tadA ca sarvAtmanA paripUrNa candramaNDalaM loke prakaTaM bhavati / vakSyati cAmumevArthamagre'pi sUtrakRt'tattha NaM je se dhavarAha seNaM bahulapakkhassa paDivae pANarasabhAgeNaM' ityAdinA granthena / tatra yAvatA kAlena kRSNapakSe SoDazo bhAgo dvApaSTibhAga satka caturbhAgAtmako hAnimupagacchati sa tAvAn kAlavizepaH tithirityucyate / tathA yAvatAkAlena zuklapakSe SoDazamAgo dvASaSTibhAgasatkabhAgacatuSTayapramANaH parivarddhate, yAvatpramANaH kAlavizeSaH tithi bhavati / uktaM ca-'solasa bhAgA kAUNa ur3avaI hAya ettha paNNarasa / / tittiyamitta bhAge puNNo'pi parivahae joNhe // 1 // kAleNa jeNa hAyai solasabhAgo u sA tihI hoi / taha ceva ya buDDIe evaM tihiNo samuppattI // 2 // ko prakaTa karatA hai, dvitIyA meM do paMdraha bhAgoM ko tRtIyA meM tIna paMdrahavAM bhAga isa prakAra yAvat paMdrahavIM tithimeM paMdraha bhAgoM ko prakaTa karate haiM, taba sarvAtmanA paripUrNa caMdramaMDalaloka meM pragaTa hotA hai, Age bhI sUtrakAra yahI bhAva kahate haiM-(tattha NaM je se dhuvarAha se NaM bahulapakkhassa paDivae paNNarasa bhAgeNaM) ityAdi se kahate haiM-jitanA kAla se kRSNapakSa meM bAsaThiyA cAra bhAga saMbaMdhI hAnI ko prApta hotA hai, utane kAlavizeSa ko tithi kahate haiM, tathA jitanA kAla se zuklapakSa meM bAsaThiyA solaha bhAga saMbaMdhI cAra bhAga pramANa varddhita hotA hai, utane pramANavAlA kAlavizeSa tithi kahA jAtA hai, kahA bhI hai solasa bhAgA kAUNa uDubaI hAyaetya paNNarasa / tittiyamitte bhAge puNNo'pi parivaDe joNhe // 1 // kAleNa jeNa hAyai solasabhAgo u sA tihI hoi| tahaceva ya vuDDIe evaM tihINo samuppattI // 2 // bhAgane pragaTa kare che. dvitIyAmAM be paMdara bhAgane tRtIyAmAM traNa paMdara bhAgone e rIte yAvat paMdaramI tithie paMdara bhAgone pragaTa kare che, tyAre satyanA paripUrNa caMdramaMDaLa somai pragaTa thAya che. 2011 55 sUtrA2 mA mAmAce cha. (tattha NaM je se dhuva. rAhu se gaM bahulapakkhassa paDivae pArasa bhAge NaM) chatyAdi sUtrathA hai, rekhA thA kRSNapakSamAM bAsaThiyA cAra bhAga saMbaMdhI hAnIne prApta thAya che, eTalA kALa vizeSane tithi kahe che, tathA jeTalA kALathI zukala pakSamAM bAsaThiyA soLa bhAga saMbaMdhI cAra bhAga pramANa vadhe che eTalA pramANavALe kALavizeSa tithi kahevAya che, kahyuM paNa che solasa bhAgA kAUNa uDavaI, hAyae tattha paNNarasa / tittiyamitte bhAge puNNo'pi parivaDDhae joNhe / / 1 / / zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1045
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 49 dazamaprAbhRtasya paJcadaza prAbhRtaprAbhRtam 1033 ___ atra 'joNhe' iti jyotsne-zuklapakSe / anyat vyAkhyAtameva / ayaM ca pUrvAcAryaparaMparAta upaniSadupadezaH ahorAtrasya dvASaSTibhAgapravibhaktasya ye ekaSaSThibhAgAH tAvat pramANA tithiriti / athAtra ahorAtrastriMzanmuhartapramANaH supratIto'stIti sUtrakRtA prAgeva pratipAditaH / tasya tAvatpramANatayA abhidhAnAt / tithistu kiM muhartapramANeti jijJAsAyAM procyate-paripUrNA ekonatriMzanmuhartA ekasya ca muhattasya dvAtriMzat dvASaSTibhAgAH / uktaM cAnyatra yathA-'auNatIsaM punnAu muhuttA somao tihI hoi| bhAgA vi ya battIsaM vAva (dusa)hi kAraNa cheeNaM // 1 // kathametadavasIyata ityucyate kathyate-iha ahorAtrasya dvApaSTibhAgIkRtasya satkA ye ekapaSTi bhAgAstAvat pramANAH tithirityucyate / tatraikaSaSTistriMzatA guNyate tadA 61430 yahAM para 'joNhe' mAne jyotsnA arthAt zuklapakSa samajheM anya saba pUrva meM kaha hI diyA hai / yaha pUrvAcArya paraMparA se upadeza hai / bAsaThiyA bhAga se vibhakta ahorAtra kA jo ikasaThiyA bhAga hai utane pramANa kI tithI hotI hai| ahorAtra tIsa muharta pramANa kI hotI hai yaha sUtrakArane pahale hI pratipAdita kara diyA hai, utane pramANavAlI tithi hone se tithi kitane muhUrta pramANa kI hotI hai ? isa jijJAsA meM kahate haiM ki paripUrNa untIsamuhUrta tathA eka muhUrta kA bAsaThiyA battIsa bhAga hotA hai / anyatra kahA bhI hai auNatIsaM punnAu muhattA somao tihI hoii| bhAgAvi ya battIsaM vAva (dhruva)Ti kAeNa cheeNaM // 1 // yaha kisa prakAra se hotA hai ? so kahate haiM-bAsaTha bhAga kRta ahorAtra kA jo ikasaThiyA bhAga utanA pramANa ko tithi kahate haiM ataH ikasaThiyA kAleNa jeNa hAyai, solasa bhAge u sA tihI hoI / ____ taha ceva ya vuDhie evaM tihINo samuppattI // 2 // maDIyA (joNhe) ase nyAnA arthAt zusa51 samanyA. anya vivaraNa pahelAM kahI ja dIdhela che, A pUrvAcArya paraMparAthI upadeza che. bAsaThiyA bhAgathI vaheM. cAyela ahorAtranA je ekasaDiyA bhAga che, eTalA pramANunI tithi thAya che, ahorAtra trIsa muhUrta pramANanA hoya che, e sUtrakAre pahelAM ja pratipAdita karI dIdhela che. eTalA pramANavALI tithi hovAthI tithi keTalA muhUrta pramANanI hoya che? e pramANenI jIjJAsA mATe kahe che ke pUrepUrA ogaNatrIsa muhUrta tathA eka muhUrtanA bosayi batrIsa bhAga thAya cha, anyatra yuM pA cha, __ auNatIsaM punnA u muhuttA somao tihI hoI / bhAgAviya battIsaM vAva (uTuTThi kAraNa cheeNaM // 1 // A kevI rIte thAya che? te batAve che? bAsaTha bhAga kRta ahorAtrInA je eka zrI suryaprajJami sUtra: 1
Page #1046
--------------------------------------------------------------------------
________________ ar 1034 sUryaprajJaptisUtre =1830 jAtAni triMzadadhikAni aSTAdazazatAni / ete ca kila dvApaSTibhAgIkRtasakalatithigatamuhUrtasatkA aMzAH / tato muhUrtAnayanAtha teSAM dvASaSTayA bhAgo hriyate, tadA 1830 : 628292 labdhA ekonatriMzanmuhUrtA dvAtriMzacca dvApaSTibhAgA muhUrtasya / etAvanmuhUttepramANA tithiriti / etAvatA hi kAlena candramaNDalagataH pUrvoditapramANaH SoDazo bhAgo hAni mupagacchati varddhate vA / tata etAvAneva titheH parimANakAlaH / tadevamasti ahorAtrAt tithe: prativizeSaH / ityupapannastithiviSaye pRthaka praznaH / iti-evaM gautamena prazne kRte bhagavAnAha-'tattha khalu imA duvihA tihI paNNatA, taM jahA-divasa tihI rAI tihI ya' tatra khalu imA dvividhAH tithayaH prajJaptAH, tadyathA-divasatithayo rAtritithayazca / tatra-tithivicAraviSaye khallitivAkyAlaGkAre imAH-vakSyamANasvarUpA dvividhAH-bhedadvayayuktAstithayaH prajJaptAH-pratipAditAH santi, tabhedaprakAro yathA-divasatithayo rAtritithako tIsa se guNA kare to 61430=1830 aThArahaso tIsa hote haiN| ye bAraha bhAga kRta sakala tithi gata muhUrta kA aMza hote haiM / tadanantara muhUrta karane ke liye usako bAsaTha se bhAga kare 183062=2933 untIsa muhUrta evaM eka muharta kA bAsaThiyA battIsa bhAga / itanA muhUrta pramANa kI tithi hotI hai| itanA kAla se caMdra maMDalagata pUrvokta pramANa kA solahavAM bhAga ko hAni yA vRddhi hotI hai| itanA hI tithi kA parimANa kAla hotA hai| yahI ahorAtra se tithi meM vizeSatA hai, isa kAraNa tithi ke viSaya meM pRthaka prazna kiyA haiisa prakAra zrI gautamasvAmI ke kahane se zrI bhagavAna kahate haiM-(tattha khalu imA duvihA tihI paNNattA, taM jahA-divasatihI rAItihI ya) tithiyoM ke vicAra viSayameM ye vakSyamANa prakAra se do bhedAtmaka tithiyAM kahI gaI hai, vaha bheda prakAra isa prakAra se hai-divasa tithi evaM rAtri tithi-yahAM isa prakAra saDiyA bhAga che eTalA pramANane tithi kahe che, tethI ekasaThane trIsathI guNavAthI 61430 =1830 aDhAraso trIsa thAya che, A bAsaTha bhagagata. sakaLa tithigata muhUrtanA aMza thAya cha, te pachI bhuDUta 421 / bhATe tane mAsathI mAyAmA mAve 1830 12=28 23 ogaNatrIsa muhUrta ane eka muhUrtanA bAsaDiyA batrIsa bhAga ATalA muhUrtapramANanI tithI thAya che, ATalA kALathI caMdramaMDaLamAM rahela pUrvokta pramANunA seLamAM bhAganI hAnI ke vRddhi thAya che, eTalo ja tithinA parimANane kALa thAya che, Aja aho rAtrI karatAM tithimAM vizeSatA che, e kAraNathI tithInA viSayamAM alaga prazna karela che. yA pramANe zrIgautamasyAmAnA 47vAthI zrI bhagavAn 49 cha-(tattha khalu imA duvihA tihI paNNattA taM jahA divasatihI rAItihI ya) tithiyo| visA2 viSayamA 2 pakSyamA prakAranA be bhedavALI tithi kahela che, te bhede A pramANenA che. divasa saMbaMdhI tithi ane rAtrIsaMbaMdhI tithI ahIMyAM A pramANe kahevAmAM Ave che, tithIne je pUrvArdha zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #1047
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1035 9 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 49 dazamaprAbhRtasya paJcadazaM prAbhRtaprAbhRtam yazca / atraitaduktaM bhavati-titheryaH pUrvArddhabhAgaH sadivasa tithi rityucyate yastu parArddha bhAmaH sa rAtritithiriti kathyate iti avaseyamiti / punargotamaH praznayati - 'tA kahaM te divasatihI Ahieti vajjA !' tAvat kathaM te divasatithayaH AkhyAtA iti vadet / tAvaditi prAgvat kathaM kena prakAreNa kayA yuktyA kayA paripATayA divasatithayaH te - tvayA bhagavan ! AkhyAtA:- pratipAditA iti vadet / tato bhagavAnAha - ' tA egamegassa NaM pakkhassa paNNarasa paNNarasa divasatihI paNNattA, taM jahA-NaMde bhadde jae tucche puNNe pakkhassa paMcamI, puNaravi NaMde bhadde jae tucche puNNe pakkhassa dasamI, puNaravi NaMde made jae tucche puNNe pakkhassa paMcadasI (paNNarasa ) ' tAvat ekaikasya khala pakSasya paJcadaza paJcadaza divasatithayaH prajJaptAH, tadyathA-- nandA bhadrA jayA tucchA pUrNA pakSasya paJcamI, punarapi nandA bhadrA jayA tucchA pUrNA pakSasya dazamI, punarapi nandA bhadrA jayA tucchA pUrNA pakSasya paJcadazI / tAvaditi prAgvat ekaikasya - kRSNazuklAtmakasya pratyekasya khalviti nizcitaM pakSasya paJcadaza paJcadazasvarUpAH divasa tithayaH - tithipUrvArddharUpAH prajJaptAH santi / tAsAM nivezakramo yathAprathamAtithirnandA, dvitIyA tithi bhadrA tRtIyA jayA, caturthI tucchA, riktA iti yAvat kahA jAtA hai / tithi kA jo pUrvArddha bhAga vaha divasa tithi hai tathA jo dUsarA arddhabhAga hai vaha rAtri tithi kahI jAtI hai| zrI gautamasvAmI - ( tA kahaM te divasa tihI Ahieti vaejA) he bhagavan kisa yukti se yA kisa paripATI se Apane divasatithi kahI hai ? zrI bhagavAn - ( tA egamegassa NaM pakkhassa paNNarasa paNNarasa divasatihI paNNattA, taM jahA-NaMde, bhadde, jae, tucche, puNNe pakkhassa paMcamI, puNaravi NaMde, bhadde, jae tucche puNNe pakkhassa dasamI, puNaravi NaMde, bhadde, jae tucche puNNe pakkhassa paMcadasI (paNNarasa ) ye kRSNa zuklAtmaka eka eka pakSa meM mAne pratyeka pakSa meM paMdraha paMdraha divasa ke pUrvArdharUpa tithiyAM kahI gaI hai - unakA niveza krama isa prakAra se hai, pahalI tithi kA nAma naMdA hai, dUsarI tithi kA nAma bhadrA hai, tIsarI tithi jayA hai, cauthI tithi tucchaabhAga te divasa tithI che. tathA khIje je adha bhAga che te rAtritithI kahevAya che. zrI gautamasvAbhI- (tA kahaM te divasatihI Ahieti vaejjA) he bhagavAn OM yuktithI athavA kaI paripATI ke paddhatithI Ape divasa tithiA kahela che ? zrI bhagavAn-- ( tA egamegarasa NaM pakkhassa paNNarasa paNNarasa divasatihI paNNattA, taM jahA-NaMde, bhadde, jae, tucche, puNNe pakkharasa paMcamI, puNaravi NaMde, madde, jae, tucche puNNe pakkhassa dasamI, puNaravi NaMde bhadde, jae, tucche, puNe pakvassa ane zukalapakSAtmaka eka eka pakSamAM eTale ke dareka pakSamAM pUrvAdha rUpa tithiye kahevAmAM Avela che, tenA niveza krama tithInuM nAma naMdA che, trIjI tithInu nAma bhadrA che, trIjI zrI suryaprajJapti sUtra : 1 paMcadasI paNNarasa) mA druSNazupakSa paMdara paMdara divasanA A pramANe che--pahelI tithInuM nAma jayA
Page #1048
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1036 sUryaprajJaptisUtre pazcamItithiH pUrNA, evaM pakSasya prathamatribhAgAnte pazcamI tithiH pUrNA kathyate / tataH punarapi SaSThI tithinandA, saptamI tithirbhadrA, aSTamItithirjayA, namavI tucchA (riktA) dazamIpakSasya dvitIyatribhAgAntasthitA dazamI tithiH khalu pUrNA kathyate / evaM punarapi pakSasyaikAdazI tithi nandA, dvAdazI tithI bhadrA trayodazI jayA caturdazI tucchA pakSasyAntimA pazcadazI tithiH pUrNA kathyate / evamatra saMjJAnAM samAhAravAkyaM yathA-1-6-11 nandA, 2-7-12 bhadrA, 3-8-13 jayA, 4-9-14 tucchA (riktA), 5-10-15 pUrNA, pratipaSaSThI ekAdazI nandA, dvitIyA saptamI dvAdazI bhadrA, tRtIyA aSTamI trayodazI jayA, caturthI navamI caturdazI tucchA, paJcamI dazamI paJcadazI pUrNeti / uktaM ca mUlasUtre'pi yathA-'evaM te tiguNA tihIo savvesiM divasANaM' evaM tAstriguNAH tithaya sarveSAM divasAnAM / evaMpUrvoktena prakAreNa, te-ete iti strItve prApte'pi puMstvanirdezaH, prAkRtatvAdadoSa eva / ataH yA riktA hai, pAMcavI tithi pUrNA kahI jAtI hai| phira se chaTThI tithi naMdA sAtavoM tithi bhadrA, AThavIM tithi jayA, navavI tithI tucchA (riktA) dazamI pakSa ke dUsare vibhAga ke anta meM rahI haI dazamI tithi pUrNA kahI jAtI hai| evaM phira se pakSa kI gyArahavIM tithi nandA, bArahavIM tithi bhadrA, trayodazI jayA, caudahavIM tucchA pakSa kI antima paMdrahavIM tithi pUrNA kahI jAtI hai| ina saMjJAoM kA saMkalana isa prakAra se hai-1-6-11 nandrA tithi-2-7-12 bhadrA tithi 3-8-13 jayA tithi 4-9-14 tucchA (riktA) tithi 5-10-15 pUrNA tithi arthAt pratipat , SaSThI evaM ekAdazI nandA tithi, dvitIyA sAtama evaM dvAdazI bhadrA tithi tRtIyA aSTamI trayodazI jayA tithi caturthI navamI caturdazI tucchA tithi, paMcamI dazamI evaM paMdrahavIM pUrNA tithi hotI hai kahA bhI hai-(evaM te tiguNA tihIo sabvesi divasANaM) isa pUrvokta prakAra se ye pUrva pratipAdita nandAdi tithiyAM tina guNita karane se sabhI pakSa ke antarvati che, jethI tithinuM nAma tucchA che pAMcamI tithInuM nAma paNa kahevAya che, pharIthI chaThThI tithinuM nAma naMdA sAtamI tithinuM nAma bhadrA AThamI tithinuM nAma jayA navamI tithinuM nAma tucchA (riktA) dazamI tithi eTale ke pakSanA bIjA tribhAganA aMtamAM rahela dasamI tithinuM nAma pUrNa kahevAya che, pharIthI pakSanI agyAramI tithi naMdA, bAramI tithi bhadrA, teramI tithi jyA caudamI tithi tarachA pakSanI chellI paMdaramI tithi pUrNa kahevAya che. A saMjJAono meLa A rIte thAya che. 1-6-11 pratipat chaTha ane agyAraza nandAtithi 2-7-12 bIja sAtama ane bAraza bhadrA tithi 3-8-13 trIja AThama ane terasa jayA tithi 4-9-14 cotha nema ne caudaza turA (riktA tithi 5-10-15 pAyabha, ma ne 542bhI pUtithi upAya cha, yuM pA cha-(evaM te tiguNA tihIo savvesi divasANaM) mA pUrvarita prArathI mA pUrva pratipAhita nAtithi. zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #1049
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 49 dazamaprAbhRtasya paJcadaza prAbhRtaprAbhRtam 1037 te-etAH-anantarapratipAditAstithayo nandAdyAH-anantaroditAni nandAdIni tithinAmAnItyarthaH, triguNAH-triguNitAni kAryANi tadA sarveSAM pakSAntavartinAM divasAnA-sarvAsAM pakSAntarvatinInAM divasatithInA mitibhAvaH / pUrvapratipAditakrameNa tithitrayAtmikA nandAdyAstithayaH pratipannAH bhavantIti zeSaH / atha punagautamaH praznayati-'tA kahaM te rAI tihI Ahieti vaejA' tAvat kathaM te rAtritithaya AkhyAtA iti vadet / tAvaditi pUrvavat kathaM-kenAdhAreNa kena prakAreNa kayA vA paripATayA te-tvayA bhagavan ! rAtritithayaHtithi parArddharUpAstithayaH AkhyAtA-pratipAditA iti vadet kathayet tato bhagavAnAha-'tA egamegassa NaM pakkhassa paNNarasa paNNarasa rAI tihI paNNattA, taM jahA-uggavaI bhogavaI jasavaI savvasiddhA suhaNAmA, puNaravi uggavaI bhogavaI jasabaI savasiddhA suhaNAmA, puNaravi uggavaI bhogavaI jasavaI sabasiddhA muhaNAmA, ete tiguNA tihIo savvasiM rAINaM' tAvat ekaikasya khalu pakSasya paJcadaza paJcadaza rAtritithayaH prajJaptAH, tadyathA-ugravatI bhogavatI yazovatI sarvasiddhA zubhanAmA, punarapi ugravatI bhogavatI yazovatI sarvasiddhA zubhanAmA punarapi ugravatI bhogavatI yazovatI sarvasiddhA zubhanAmA / etAstriguNAH tithayaH sarvAsAM divasa tithiyAM A jAtI hai| pUrva pratipAdita krama se tIna tithyAtmaka nandAdi tithiyAM sampanna ho jAtI hai| zrI gautamasvAmI-(tA kahaM te rAI tihI Ahieti vaejjA) he bhagavan kisa AdhAra se yA kisa paripATI se Apane rAtri tithiyAM mAne tithi ke dUsare bhAgarUpa tithiyAM pratipAdita kI hai ? zrI bhagavAn-(tA egamegassa NaM pakkhassa paNNarasa paNNarasa rAI tihI paNNattA, taM jahA-uggavaI, bhogavaI, jasavaI, savvasiddhA suhaNAmA, puNaravi uggavaI, bhogavaI, jasavaI, savvasiddhA, suhaNAmA, puNaravi uggavaI bhogavaI, jasavaI, savvasiddhA suhaNAmA ete tiguNA tihIo savvAsiM rAINaM) kRSNapakSa evaM zuklapakSa isa prakAra pratyeka pakSa kI paMdraha paMdraha rAtri tithiyAM ne traNa gaNuM karavAthI pakSanA aMdaranI badhI divasa tithi AvI jAya che, A pUrvokta prakArathI pUrva pratipAdita A naMdAdi tithiyA saMpanna thAya che. zrI gItamasvAbhI-(tA kahaM te rAI tihi Ahieti vaejjA) bhAvAn 4yA AdhArathI ke kaI paddhatithI Ape rAtri tithi eTale ke-tithinA bIjA bhAgarUpa tithi pratipaahit 428 cha ? zrI bhagavAn (tA egamegassa NaM pakkhassa paNNarasa paNNarasa rAItihI paNNattA, taM jahA-uggavaI, bhogavaI, jasavaI, savvasiddhA, suhaNAmA puNaravi uggavaI, bhogavaI, jasabaI savvasiddhA, suhaNAmA puNaravi-uggavaI, bhogavaI, jasavaI, savvasiddhA suhaNAmA ete tiguNA tihIo savvesiM rAINaM) gey pakSa bhane zu4153 2 // zate 124 pakSanI paMdara paMdara tri tithi arthAt tithinA bIjA bhAga rUpa rAtri tithi prati zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1050
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1038 sUryaprajJaptisUtre rAtrINAm / tAvaditi prAgvat ekaikasya-pratyekasya kRSNazuklAtmakasya khalu pakSasya pazcadaza paJcadaza saMkhyakAH rAtritithayaH-tithiparArddharUpAH tithyH| prajJaptAH-pratipAditAH santi / tAsAM saMjJAvizeSakramo yathA-pratipakSasya prathamAtithiH ugravatI, dvitIyArAtri tithi: bhogavatI, tRtIyA tithi yazovatI, caturthI sarvasiddhA, paJcamI tithiH zubhanAmA, evaM punarapi dvitIyAvRttau SaSThI tithi ugravatI, saptamI bhogavatI, aSTamI yazovatI, navamI sarvasiddhA, pakSasya dvitIya (madhya) tribhAgAntasthitA dazamI rAtritithiH zubhanAmA, punarapi tRtIyAvRttau ekAdazI ugravatI, dvAdazI bhogavatI, trayodazI yazovatI, caturdazI sarvasiddhA, pakSasyAntimA amAvAsyA pazcadazI vA rAtritithiH zubhanAmA iti / evametAstriguNAH tithayaH-- evametAni triguNAni tithinAmAni, sarvAsAM rAtrINAM-rAtritithInAM-tithiparArddhabhUtAnAM vAcakAni bhavantIti tAtparyArthaH / evametAsAM rAtritithInAM samAhArasvarUpANi yathA1-6-11 ugravatI, 2-7-12 bhogavatI, 3-8-13 yazovatI, 4-9-14 sarvasiddhA, 5-10-15 zubhanAmA iti // sU0 49 // dazamasya prAbhRtasya pazcadazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // arthAt tithi ke dUsare bhAgarUpa rAtri tithiyAM pratipAdita kI gaI hai-unakI kramAnusAra saMjJA isa prakAra se haiM-pratipakSa kI pahalI rAtri tithi ugravatI dUsaro rAtri tithi bhogavatI, tIsarI rAtri tithi yazovatI, caturthI rAtri tithI sarvasiddhA, paMcamI rAtri tithi zubhanAmA, evaM phira se dUsarI AvRtti meM SaSThI tithi ugravatI sAtavI rAtri tithi bhogavatI, aSTamI rAtri tithI yazovatI, navamI rAtri tithI sarvasiddhA jo pakSa kI dUsarI (madhya) vibhAga kI anta kI dasavIM rAtrI tithi zubha nAmA kahI hai, phira se tIsarI AvRtti se gyArahavIM rAtrI tithi ugravatI, bArahavIM rAtri tithi bhogavatI, terahavIM rAtri tithi yazovatI, caudahavIM rAtri tithi sarvasiddhA pakSa kI antima amAvAsyA yA paMdrahavIM rAtri tithi kA nAma zubhanAmA kahA hai, isa prakAra ye triguNA tithiyoM ke nAma sabhI rAtriyoM ke mAne rAtri tithiyoM ke kahe gae hai ina rAtriyoM kA saMyukta kathana isa prakAra hai-1-6-11 ugravatI 2-7-12 pAdita karela che, tenI yathAkrama saMjJA A pramANe che- dareka pakSanI pahelI rAtri tithi ugravatI, bIjI rAtritithi bhagavatI trIjI rAtritithi yazavatI cothI rAtritithi sarva siddhA, pAMcamI rAtritithi zubhanAmA, chaThThI tritithi ugravatI sAtamI rAtrItithI bhagavatI, AThamI tritithi yazavatI navamI rAtritithi sarvasiddhA pakSanA bIjA rAtribhAganA aMtanI (madhya) dasamI rAtritithi zubhanAmA, pharIthI trIjA trIbhAgathI agyAramI tritithi ugravatI, bAramI rAtritithi bhagavatI, teramI rAtritithi yavatI, caudamI tritithinuM nAma zubhanAma kahevAya che, A pramANe traNa gaNI tithinA nAmo eTale ke badhI rAtrI tithinA nAme kahevAmAM Avela che, A rAtrinuM saMyukta kathana A pramANe che, 1-6-11 zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1051
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikATIkA sU0 50 dazamaprAbhRtasya SoDaza prAbhRtaprAbhRtam dayamasya prAbhRtasya SoDazaM prAbhRtaprAbhRtam atha samprati SoDaze'smin prAbhRtaprAbhRte nakSatrANAM gotrANi varNyantemUlam - tA kahaM te NakkhattANaM gotA Ahipati vaejA ! tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhII Nakkhatte kiM gote ! paNNatte tA moggalAyaNasa gote paNNatte, tA savaNe Nakkhatte kiM gote paNNatte !, tA saMkhAyaNasagote paNNatte, tA dhaNiTThA Nakkhatte kiM gote paNNatte ! tA aggatAvasagotte paNNatte, tA sayabhisayA Nakkhatte kiM gote paNNatte ! tA kaNNaloyaNassagote paNNatte, tA puvvApoTThavayA Nakkhatte kiM gote paNNatte ! tA joukaNNiyasagotte paNNatte, tA uttarApoTUvayA Nakkhatte ki gote paNNatte ! tA dhanaMjayasagotte paNNatte, tA revaI Nakkhatte kiM gote paNNatte, tA pussAyaNasagote paNNatte, tA assiNI Nakkhatte kiM gAte paNNatte !, tA assAdaNasagote paNNatte, tA bharaNINakkhate kiM gote paNNatte tA bhaggavesassa gote paNNatte, tA kattiyA Nakkhatte kiM gote paNNatte ! tA aggivesasagote paNNatte tA rohiNI Nakkhane kiM kiM gote paNNatte, tA gotamagote paNNatte, tA maggasirA Nakkhatte kiM gote paNNatte, tA bhAraddAyasagote paNNatte ?, tA addA Nakkhatte kiM gote paNNatte ! tA lohiccAyaNasagote paNNatte ? tA puNavvasu Nakkhatte kiM gote paNNatte, tA vasiTRsagote paNNatte, tA pusse Nakkhatta kiM gote paNNatte !, tA umajAyaNasagotte paNNatte, tA assesANakkhatte kiM gote paNNatte !, tA maMDavAyaNasagotte paNNatte, tA mahA Nakkhatte 1039 bhogavatI, 3-8-13 yazovatI, 4-9-14 sarvasiddhA 5-10-13 zubhanAmA isa prakAra se ye tithiyoM ke nAma pratipAdita kiye hai | sU0 49 // dasaveM prAbhRta kA paMdrahavAM prAbhRtaprAbhRta samApta / / 10-15 // ubhavatI 27-12 logavatI, 3-8-13 yazovatI 4-8-14 sarvasiddhA 5-10-13 zulanAmA. yA pramANe yA tithiyAMnA nAma pratipAdita ure che / sU0 47 / / dasamA prAkRtanuM paMdaramuM prAbhRtaprAmRta samApta / / 10-15 || zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1052
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1040 sUryaprajJaptisUtre kiM gote paNNatte !, tA piMgAyaNasagotte paNNatte, tA puThavAphagguNI Nakkhatte, kiM gote paNNatte!, tA govallAyaNasagotte paNNatte, tA uttarAphagguNI Nakkhatte kiM gote paNNatte !, tA kAsavagote paNNatte, tA hatthe Nakkhatte ki gotte paNNatte ', tA kosiyagote paNNatte, tA cittA Nakkhatte kiM gote paNNatte ', tA damiyANassa gotte paNNatte, tA sAI Nakkhatte kiM gote paNNatte !, tA cAmara cha gote paNNatte, tA visAhA Nakkhatte kiM gote paNNatte !, tA suMgAyaNasagotte paNNatte, tA aNurAhA Nakkhatte kiM gote paNNate ?, tA golavvAyaNasagotte pANatte, tA jedvA Nakvatte kiM gote paNNatte !, tA tigicchAyaNasagotte paNNatte, tA mUle Nakkhatte kiM gote paNNatte !, tA kaccAyaNasagotte paNNatte. tA putvAsADhA Nakkhatte kiM gotte paNNatte !, tA vajjhiyAyaNasagotte paNNatte, tA uttarAsAhA Nakkhatte kiM gote paNNatte, tA vagyAvaccasa gotte paNNatte // sU0 50 // dasamassa pAhuDassa solasamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAM gotrANi AkhyAtAni iti vadet / tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAm abhijinakSatraM kiM gotraM prajJaptam ?, tAvat maudgalAyanasa gotraM prajJaptaM, tAvat zravaNanakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, tAvat zAGkhAyanasagotraM prajJaptaM, tAvat dhaniSThA nakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, tAvat agratApasagotraM prajJaptaM, tAvat zatabhiSAnakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, tAvat karNalocanasagotraM prajJaptam / tAvat pUrvAgrauSThapadAnakSatraM kiM gotraM prajJaptam ?, tAvata jautukarNasagotraM prajJaptaM, tAvat uttarApauSThapadA nakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, tAvat dhanajayagotraM, prajJaptaM, tAvat revatI nakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, tAvat pauSyAyanasagotraM prajJaptaM ?, tAvat azvinI nakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, tAvat AzvAyanasagotraM prajJaptam, tAvat bharaNI nakSatraM kiM gotraM prajJaptam ?, tAvat bhArgavezasagotraM prajJaptaM, tAvat kRttikAnakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, tAvat agnivezasagotraM prajJaptam, tAvat rohiNI nakSatraM kiM gotraM prajJaptat, tAvat gautamagotraM prajJaptaM, tAvat mRgazirAnakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, tAvata bhAradvAjagotraM prajJaptaM, tAvat AAnakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, tAvat lauhityAyanasagotraM prajJaptaM, tAvat punarvasunakSatraM ki gotraM prajJaptam ?, tAvat vAsiSThagotraM prajJaptaM, tAvat puSyanakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, ttAva zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #1053
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1041 sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 50 dazamaprAbhRtasya SoDaza prAbhRtaprAbhRtam RSyAyanasagotraM prajJaptaM tAvat AzleSAnakSatraM kiM gotraM prajJaptam 2, tAvat mANDavyAyanasagotraM prajJaptaM tAvat maghA nakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, tAvat piMgAyanasagotraM prajJaptaM tAvat pUrvAphAlgunI nakSatra kiM gotraM prajJaptaM tAvat govAtsyAyanagotraM prajJaptaM tAvat uttarAphAlgunI nakSatraM kiM gotraM prajJaptaM, tAvat kAzyapagotraM prajJaptaM tAvat hastanakSatraM kiM gotraM prajJaptaM tAvat kauzika gotraM prajJaptaM tAvat citrAnakSatraM kiM gotraM prajJaptaM, tAvat dArbhikAyanasagotraM prajJaptaM, tAvat svAtInakSatraM kiM gotraM prajJaptaM tAvat bhAgarakSagotraM prajJaptam, tAvat vizAkhA nakSatraM kiM gotraM prajJaptaM tAvat saMgAyanasagotraM prakSaptam, tAvat anurAdhAnakSatraM kiM gotra prajJaptaM tAvat kaukhyAyanasagotraM prajJaptam / tAvat jyeSThA nakSatraM kiM gotraM prajJaptaM ?, tAvat tiSyAyanagotraM prajJaptam, tAvat mUlanakSatraM kiM gotraM prajJaptam, tAvat kAtyAyanasagotraM prajJatam, tAvat pUrvASADhA nakSatraM kiM gotraM prajJaptam, tAvat vAtsyAyanasagotraM prajJaptam, tAvat uttarASADhA nakSatraM kiM gotraM prajJaptam tAvat vyAghrAyanasagotraM prajJaptam / / sU0 50 // dazamasya prAbhRtasya SoDazaM prAbhRta prAbhRtaM samAptam // TIkA- 'tA kahaM te kkhattANaM gottA Ahieti vajjA' tAvat kathaM te nakSatrANAM gotrANi AkhyAtAnIti vadet / tAvat-nakSatrANAM gotraviSayakaM kimapi praSTavyamasti tAvat, kathaM - kena prakAreNa - kenAdhAreNa kena niyamena nakSatrANAM - abhijidAdi aSTAviMzatenakSatrANAM gotrANi - vaMzasUtrANi AkhyAtAni - pratipAditAni ! te - tvayA bhagavan ! iti vadet kathayet / iti gautamasya praznaH / paramatra paramArthato bhAsvaramUrttInAmAkAzastha padArthAnAM nakSatrANAM svarUpato gotrasambhavo na sambhAvyate, yatohi idaM gautrasvarUpaM lokaprasiddhi solahaveM prAbhRta prAbhRta kA prAraMbha TIkArtha - (tA kaha te NakkhattA NaM gottA Ahietti vajA ) zrI gautamasvAmI kahate haiM ki he bhagavan aba nakSatroM ke gotra ke viSaya meM pUchatA hUM ki ye abhijit Adi aThAIsa nakSatroM ke gotra mAne vaMzasUtra kisa prakAra se yA kisa AdhAra se Apane kahA hai ? so kahIe, isaprakAra zrI gautamasvAmI kA prazna hai paraMtu yahAM para vAstavikatA se prakAzyamAna evaM gaganasthita padArtharUpa nakSatroM kA vAstavikatA se gotra kA saMbhava nahIM rahatA hai, kAraNa kI yaha seLamA prAbhUtaprAkRtanA prAraMbha artha - ( tA kahaM te NakkhattANaM gottA Ahipatti vaejjA) zrI gautamasvAmI he che he bhagavan have nakSatrAnA gAtranA viSayamAM pUchuM chuM ke A abhijIta vigere aThayAvIsa nakSatrAnA geAtra eTale ke vazasUtra kevI rIte ke kayA AdhArathI Ape kahela che? te kaheA A pramANe zrI gautamasvAmInA prazna che. paraMtu ahIMyAM vAstavika rIte prakAzya mAna ane gaganamAM rahelA padArtha rUpa nakSatrAnA gotraneA kharI rIte teA saMbhava nathI, kAraNake A geAtra te leAka prasiddhi mATenI vastu che, je vaMzapravataka Adya purUSanA nAmathI temanA zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1054
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1042 sUryaprajJaptisatre vastu / vaMzapravartakAdyapuruSAbhidhAnatastadapatyasantAno gotraM kathyate, yathA gautamasyApatya saMtAno gotamAbhidhAnaM gautramiti / na caiva svarUpaM prakAzavastUnAmAkAzasthitAnAM nakSatrANAM gotra sambhAvyate, teSAmaupapAtikatvAta, tenAtra gotrasambhavo nakSatrANAmitthaM draSTavyo yathAhi yasminakSatre zubhaiH azubhai rvA grahaiH yogadRSTayAdayo'dhikArAH samAnAH yasya ca nakSatrasya gotrasya ca yathAkramaM zubhAzubhaM vA samAnaM tattasya tasya tAratamye zubhAzubhatvaM laulikakArye zeyamiti tAtparyadRzA nakSatrANAM gotrakathanaM sambhAvyate / gautamazca sAmAnyataH prazna kRtvApi vizeSarUpeNa pratinakSatrakrameNa praznayati-'tA eesiNaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhII Nakkhatte ki gotte paNNatte !' tAvat eteSAmaSTAviMzati nakSatrANAM abhijinakSatraM kiM gotraM-kena viziSTapuruSeNa pravartitamiti kRpayA kathaya bhagavan ! tato bhagavAnAha-'tA gotrakA svarUpa lokaprasiddhi kI vastu hai jo vaMzapravartaka AdyapuruSa ke nAmase unake apatya mAne saMtAna gotra kahate haiM, jaise gautama ke jo apatya mAne saMtAna apane ko gotama nAmake gotra se kahate haiM, isa prakAra svarUpataH AkAzasthita prakAzya vasturUpa nakSatroM ke gotra kA saMbhava nahIM hai, ve aupapAtika janmavAle hone se, ataH yahAM para nakSatroM ke gotrakA sambhava isaprakAra se jAne ki jisa nakSatra meM zubha vA azubha grahoM ke yoga yogadRSTi Adi adhikAra samAna hI hote haiM, jisa nakSatra kA evaM gotra kA yathAkrama se zubha yA azubha samAna ho vaha usake taratamatA se zubhAzubhatva laukika kArya meM hotA hai, isa tAtparya se nakSatroM ke gotra kA kathana kI saMbhAvanA rahatI hai,| zrI gautamasvAmI sAmAnya prakAra se prazna karane para bhI vizeSa prakAra se pratyeka nakSatroM ke kramase prazna karate haiM-(tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattA NaM abhII Nakkhatte kiM gote paNNatte) he bhagavan pUrvapratipAdita aThAIsa ye nakSatroM meM pahalA yugAdibodhaka jo abhijit nakSatra hai, usakA gotra kyA kahA hai ? apatya eTaleke saMtAna gotra kahevAya che. jemake gautamanA je apa eTaleke saMtAna pitAne gautama nAmanA gotrathI oLakhAve che. A rIte svarUpathI AkAzamAM rahelA prakAzya vastu rUpa nakSatranA getra saMbhavita nathI ete aupapAtika janmavALA hoya che. tethI ahIMyAM nakSatranA gotrane saMbhava evI rIte samajavuM ke je nakSatramAM zubha athavA azubha grahane yoga yogadaSTi vigere adhikAra sarakhAja hoya che. je nakSatra ane gotranA kramAnusAra zubha ke azubha sarakhA hoya te enA tAratamatAthI zubhAzubhatva laukika kAryamAM thAya che. A tAtparyathI nakSatronA gotranI saMbhAvanA rahe che. zrI gautama svAmI e sAmAnya rIte prazna karavo chatAM paNa vizeSa prakArathI dareka nakSatronA viSe kramathI prazna 42 cha.-(tA eemi NaM aTThAvIsAe Naka khattANaM abhII Nakkhane kiM gote paNNane 3 bhagavana pUrva pratipAdita A aThayAvIsa nakSatromAM yuganA Adi bedhaka paheluM je abhi zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1055
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 50 dazamaprAbhRtasya SoDaza prAbhRtaprAbhRtam 1043 eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhII Nakkhatte moggallAyaNasa gotte paNNatte' tAvat eteSAmaSTAviMzatinakSatrANAm abhijinnakSatraM maudgalAyanasagotraM prajJaptam / eteSAM pUrvoditAnAmaSTAviMzate nakSatrANAM madhye prathamamabhijinnAmakaM nakSatraM maudgalAyanasagotra-maudgalAyanena -maudgalanAmakena saha gotreNa pravartate yat tat tathA maudgalAyanasagotraM prajJapta-pratipAditam / punautamaH praznayati-tA savaNe Nakkhatte kiM gotte paNNatte !' tAvat zravaNAnakSatraM kiM gotraM prajJaptam ! / tAvaditi pUrvavat zravaNA nakSatrasya gotraM kathaya bhagavanniti gautamoktistato bhagavAnAha-'tA savaNe Nakkhatte saMkhAyaNasagotte paNNatte tAvat zravaNA nakSatra zAGkhAyanasagotraM prajJaptaM zAGkhAya saMzodhitatvAta zravaNAnakSatraM zAsAyanasagotraM pratipAditaM vattate / evameva krameNa zeSANyapi sUtrANi nakSatrANAM gotrANi praznottarakrameNa bhAvanIyAni / chAyAyAM pRthak pRthak praznottarakrameNa pratipAditAnyeva, kimatra punaH piSTapeSaNena lekha arthAt kauna viziSTa puruSa usako pravartita kiyA hai ? so kahie zrI bhagavAn(tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhII Nakkhatte moggalAyaNasa gotte paNNatte) he gautama ! ye pUrvapratipAdita aThAIsa nakSatroM meM pahalA abhijit nakSatra maudgalAyanasa gotra mAne maudgala nAma vAle ke sAtha jo pravartita ho vaha maudgalAyanasagotravAlA kahA jAtA hai, zrIgautamasvAmI-(tA savaNe Nakkhatte kiM gotte paNNatte) he bhagavana zravaNa nakSatra kA gotra kaunasA kahA hai ? zrI bhagavAn(tA savaNe Nakkhatte saMkhAyaNasa gote paNNatte) he gautama! zaMkha ke liye saMzodhita hone se zravaNa nakSatra zaMkhAyanasagotra kahA hai, isI prakAra anya yathAkrama se avaziSTa sabhI nakSatroM ke gotra ke viSaya meM praznottara rUpa se sUtra nirdiSTa karake bhAvita karaleveM, chAyA meM pRthaka pRthaka praznottara kramase pratipAdita kiyA hI hai, punaH adhikapiSTa peSaNa karake lekha vistAra se prayojana na hone se jIta nakSatra che tenuM gotra kayuM che? arthAt kayA vizeSa purUSa tene pravatita kare che ? te 4. zrIbhagavAn (tA eesi NaM aTThAvIsAe NakkhattANaM abhII Nakkhatte moggalAyaNasa gote paNNatte) le gautama praDasA pratipAhita 24yAvIsa nakSatrImA paDeTA abhijIta nakSatranuM gotra muddagalAyanasa che, eTaleke maudUgala nAmavALAnI sAthe je pravartita thAya te bhaumAyanasa gautravANA upAya che. zrIgautamasvAmI-(tA savaNe Nakkhatte kiM gotte paNNatte) mApan zrapa nakSatranu yu mAtra hera cha ? zrImAn-(tA savaNe Nakkhatte saMkhAyaNasagote paNNatte) gautama 5 bhATe saMzodhita pAthI zravaNa nakSatranu gotra zaMkhAyanasa kahyuM che. e ja pramANe bAkInA anya tamAma nakSetranA viSayamAM yathAkrama praznottara sUtra upasthita karIne bhAvita karI levA. chAyAmAM alaga alaga praznottaranA kamathI pratipAdita karela che. eTale vadhAre piSTapeSaNa karI lekha vadhAravAnuM prayojana na havAthI vRthA vistAra karatA nathI. nakSatranA getra saMgrAhikA cAra gAthA je jaMbUDhIpa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1056
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1044 sUryaprajJaptisUtre bAhulyena ? / krameNa gotrasaMgrAhikAzcamAH jambUdvIpaprajJaptisatkAzcatasro gAthAH, yathA'moggallAyaNa 1, saMkhAyaNe 2, taha aggabhAva 3, kaNNalle 4, tatto ya joukaNNe 5, dhaNaMjae 6, ceva boddhavve / pussAyaNa 7, assAyaNa 8, bhaggavese 9, ya aggivese 10 ya / goyama 11, bhAradAe 12, lohicce 13, ceva vAsiDhe 14 // 2 // ujjAyaNa 15, maMDavyAyaNe 16 ya piMgalAyaNe 17 ya govAlale 18 / kAsava 19, kosiya 20, dambhiya 21, bhAgaracchAya 22, suMgAe 23 // 3 // golavAyaNa 24, tigiMchAyaNe ya 25, kaccAyaNe 26, havaimUle / tato ya vajjhiyAyaNa 27, vagyAvacce 28 ya guttAI // 4 // ' eteSAM gotrapravartakAnAM nAmAni atroktamUlasUtrasya chAyAyAM yadRzAni likhitAni santi prAyastatsadRzAnyeva nAmAni atrApi santi, kimatra pRthak lekhabAhulyena ? / kevalamatra sUcikrameNa nakSatrANAM nAmAni gotrANi ca vilikhya pradaryate, yena sarveSAM subodho bhavet !, yathAvRthA vistAra nahIM karate, nakSatroM ke gotra saMgrAhikA jaMbUdvIpaprajJapti meM kahI huI ye cAra gAthA meM hai-(moggalAyaNa 1, saMkhAyaNe 2, taha aggabhAva 3, kaNNalle 4, tattoya joukaNNe 5, dhaNaMjae 6, ceva bodhve| pussAyaNa 7, assAyaNa 8, bhaggavese 9, aggivese 10, ya, goyama11, bhAradAe 12, lohicce 13, ceva vAsiDhe 14 // 2 // ujjAyaNa 15, bhaddavAyaNe 16, ya piMgalAyaNe 17 ya govalle 18, kAsava 19, kosiya 20, dambhiya 21, bhAgaracchAya 22, suMgAe 23, // 3 // golavAyaNa 24, tigiMchAyaNe 25, kaccAyaNe 26, havai mUle tato ya vajjhiyAyaNa 27, vagdhAvacce 28, ya guttAI // 4 // ye gotra pravartaka ke nAma ina gAthAoM meM jo kahe haiM, prAyaH usI prakAra se mUlasUtra kI chAyA meM kahA hI hai-ataH yahAM vizeSa ullekha nahIM karate haiM, kevala yahAM para sUcikrama se nakSatroM ke nAma evaM gotra likha kara dikhalAte haiM, jisase sabhI ko saralatA se bodha ho jAya, prajJaptimA 4 che te mA pramANe cha-(moggalAyaNa 1 saMkhAyaNe2, taha aggabhAva3, kaNNalle 4 tatto ya joIkaNNe 5, dhaNaMjae 6, ceva boddhavve / pussAyaNa 7, assAyaNa 8 bhaggaveseya, ya aggivese 10 y| goyama 11, bhAradAe 12, lohicce 11, ceva vAsiDhe 14 // 2 / / ujjAyaNa 15, madavAyaNe 16 ya piMgalAyaNe 17, ya govalle 18 kAsava 19, kAsiya 20 dambhIya bhAgaracchAya 22, sugAe 23, // 3 // golavAyaNa 34 tigiMchAyaNe 35, saccAyaNe 26, havai mUle tato ya vajjiyAyaNa 27, vagyAvacce 28 ya suttAi // 4 // // gotrapravata naame| A gAthAomAM je kahyA che prAyaH eja prakAre mUla sUtranI chAyAmAM kahyA ja che, tethI A viSe ahiMyAM vizeSa ullekha karatA nathI. kevaLa ahIMyAM sUcikamathI nakSatronA nAma ane getra batAvIe chIe jethI saralatAthI badhAne bodha thaI zake. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1057
--------------------------------------------------------------------------
________________ gotra sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 50 dazamaprAbhRtasya SoDaza prAbhRtaprAbhRtam 1045 nakSatranAmAni gotrANi nakSatranAmAni gotrANi (1) abhijitaH-maudgalAyanasa gotraM (11) rohiNI-gautamasa (2) zravaNasya-zaGkhAyanasa " (12) mRgazirazaH-bhAradvAja , (3) dhaniSThAyA:-agratApasa , (13) ArdrAyAH-lauhityAyana , (4) zatabhiSajaH-karNalocanasa , (14) punarvasoH-vAsiSTha , (5) pUrvAbhAdrapadAyA-jautukarNasa ,, (15) puSyasya-krapyAyanasa , (6) uttarAbhAdrapadAyA:-dhanaJjayasa,, (16) AzleSAyAH-mANDavyAyanasagotraM (7) revatI-pauSyAyanasa (17) maghAyAH-piGgalAyanasa (8) azvinI-AvAyanasa (18) pUrvAphAlgunI-gobhillAyaNa ,, (9) bharaNI-bhArgaveza (19) uttarAphAlgunI-kAtyAyanasa ,, (10) kRttikAyA-agniveza ___ (20) hastasya-kauzika nakSatroM ke nAma gotra nakSatroM ke nAma 1 abhijit-maudgalAyaNa gotra 11 rohiNI kA-gautamasa 2 zravaNa kA-zaMkhAyanasa gotra 12 mRgazirA kA-bhAradvAja 3 dhaniSThA kA-agratApasa gotra 13 ArdrA kA-lauhityAyana 4 zatabhiSA kA-karNalocanasa 14 punarvasu kA vAsiSTha 5 pUrvAbhAdrapadAkA-jautukarNasa 15 puSya kA-kraSyAyanasa 6 uttarAbhAdrapadAkA-dhanaMjaya 16 AzleSAkA-mANDavyAyanasa gotra 7 revatI-pauSyAyanasa 17 maghAnakSatra kA-piGgalAyanasa ,, 8 azvinI-AzvAyanasa 18 pUrvAphAlgunI-gobhillAyaNa gotra 9 bharaNI-bhArgaveza gotra 19 uttarAphAlgunI-kAtyAyanasa ,, 10 kRttikA kA-agniveza 20 hasta nakSatra kA-kauzika gotra nakSatronA nAmo gotra narUtronA nAma 1 abhijIta-maurzalAyanasatra 11 rahiNInuM-gautamasa 2 zravaNanuM-zaMkhAyanasa , 12 mRgazirAnuM -bhAradvAja che 3 dhaniSThAnuM-agratApa gotra 13 AdranuM-lauhityAyana 4 zatabhiSAnuM- karNa locanasa 14 punarvasanuM-vAsiSTha pa pUrvAbhAdrapadanuM-jAtukarNa 15 puSyanuM-kRdhyAyanasa 6 uttarAbhAdrapadA-dhanaMjaya 16 AzleSAnuM-mAMDavyAyanasagotra 7 revatInuM-pauSyAyanasa 17 bhavAnakSatra- sAyanasa , 8 azvinInuM-AdhAyanasa 18 pUrvAnInu-golicareey , 9 bharaNInuM-bhArgaveza 19 uttarA phAgunInuM kAtyAyanasa , 10 kRttikAnuM-agniveza 20 hasta nakSatranuM -kauzika gotra zetra zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1058
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1046 sUryaprajJaptisUtre (21) citrAyAH-dArbhikasa (25) jyeSThAyAH-tiSyAyanasa (22) svAtI-bhAgarakSa (26) mUlasya-kAtyAyanasa " (23) vizAkhAyA-suGgaH (27) pUrvASADhAyA:-vatsyAyana , (24) anurAdhAyAH-kaukhyAyanasa , (28) uttarASADhAyAH-vyAghrAyana , dazamasya prAbhRtasya poDazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // sU0 50 // dazamasya prAbhRtasya saptadazaM prAbhRtaprAmRtam dazamasya prAbhRtasya poDazaM prAbhRtaprAbhRtamuktaM, samprati nakSatrANAM bhojanapratipAdakaM saptadazaM prAbhRtaprAbhRtaM prArabhyate mUlam-tA kahaM te Nakkha tANaM bhoyaNA Ahieti vaejjA / tA eesi NaM aTThAvIsAeNaM NakkhattANaM kattiyAhiM dadhiNa bhojA kajjaM sAiMti, rohiNIhiM vasabhamaMsaM bhoccA kajjaM sAdheti, saMThANAhiM migamaMsaM bhoccA kajjaM sAdhiti, adAhiM NavaNIteNa bhoccA kajja sAdhiti, puNavvasuNA'tha ghateNa bhoccA kajja sAdhiti, pusseNaM khIreNa bhoccA kajjaM sAdhiti, assesAe dIvagamaMsaM bhoccA kajjaM sAdhiti, mahAhi kasoti bhocA kajjaM sAdhiti, puThvAhiM phagguNIhiM meTakamaMsaM bhoccA kajjaM sAdheti, uttarAhiM phagguNIhiM gakkhIbhaMsaM bhoccA kanjaM sAdheti, hattheNa vatthANIeNa bhoccA kajjaM sAdheti, cittAhiM maggasUveNaM bhoccA kajjaM 21 citrA nakSatra kA-dAbhikasa gotra 25 jyeSThA nakSatra kA-tiSyAyana 22 svAtI nakSatra kA-bhAgarakSa 26 mUlanakSatra kA-kAtyAyanasa 23 vizAkhA nakSatra kA-suMga gotra 27 pUrvASADhA kA-vatsyAyana 24 anurAdhA kA-kaukhyAyanasa 28 uttarASADhA kA vyAghrAyana ||suu0 50 // dasaveM prAbhRta kA solahavAM prAbhRta prAbhRta samApta // 10-16 // 21 citrAnakSatranuM-dArmikasa 25 jayeSThA nakSatranuM-tiSyAyana 22 svAti nakSatranuM-bhAgarakSa ;) 26 mUlanakSatranuM-kAtyAyana 23 vizAkhAnakSatranuM-suMgagotra , 27 pUrvASADhAnuM-vAsyAyana 24 anurAdhA nakSatranuM-kAkhyAyanasa , 28 uttarASADhAnuM-vyAdhrAyana ||suu. 50 / / // 6samA prAmRtanu sobhu prAmRtaprAmRta samApta / / 10-16 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1059
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikATIkA sU0 51 dazamaprAbhRtasya saptadaza prAbhRtaprAbhRtam 1047 sAdheti, sAdiNA phalAiM occA kajaM sAdhaMti, bisAhAhiM Asitti yAo bhoccA kajjaM sAdheti, aNurAhAhi mislAkUraM bhoccA kajjaM sAdheti, jeTThAhiM laTThieNaM bhoccA kajja sAdheti, mUlegA mUlagasAraNa bhoccA kajjaM sAdhiti, puvAhiM AsADhAhiM Amalagasarore bhoccA kajja sAdheti, uttarAhiM AsADhAhiM balehi bhoccA kajjaM sAdheti, abhiyiNA pupphehi bhoccA kajjaM sAdheti, savaNeNaM khIreNaM bhoccA kajaM sAti, dhaNiTTAhiM phalehi bhoccA kajjaM sAdheti, sayabhisayAe tuvarAu bhoccA kajjaM sAdheti, puvAhiM puTThavayAhi kArillaehiM bhoccA kajjaM sAdheti, uttarAhiM puTThavatAhiM varAhamaMsaM bhoccAkajjaM sAdhaMti, revaIhiM jalayaramaMsaM bhoccA kajjaM sAti, assiNIhiM tittiramaMsaM bhoccA kajjaM sAdheti, vaTTakarAMsaM vA, bharaNIhi talaM taMdulakaM bhoccA kajja sAdheti // sU0 51 // dasamassa pAhuDassa sattarasamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // chAyA-tAvat kathaM te nakSatrANAM bhojanAni AkhyAtAni iti vadet ! tAvat eteSAM aSTAviMzati nakSatrANAM kRttikAbhiH dadhnA bhuktvA kArya sAdhayanti / rohiNobhiH vRSabhamAsaM bhuktvA kAye sAdhayanti / mRgazirAbhiH mRgamAMsaM bhuktvA kArya sAdhayanti / AbhiH navanItena bhuktvA kArya sAdhayanti / punarvasunA atha ghRtena bhuktvA kArya sAdhayanti / puSyena kSIreNa bhuktvA kArya sAdhayanti / AzleSA dIpakamAMsaM bhuktvA kArya sAdharanti / maghAbhiH kastUriM bhuktvA kArya sAdhayanti / pUrvAbhiH phAlgunIbhiH meDhaka (maNDaka) mAMsaM bhuktvA kArya sAdhayanti / uttarAbhiH phAlgunIbhiH nakhImAMsaM bhuktvA kArya sAdhayanti / hastena vatsAnIkena bhuktvA kArya sAdhayanti / citrAbhiH mudgampena bhuktvA kArya sAdhayanti / svAtyA phalAni bhuktvA kArya sAdhayanti / vizAkhAbhiH AsiktikAni bhuktvA kArya sAdhayanti / anurAdhAbhiH mizrAkRtaM bhuktvA kArya sAdhayanti / jyeSThAbhiH laSTIkAni bhuktvA kArya sAdhayanti / mUlena mUlazAkaM bhUktvA kArya sAdhayanti / pUrvAbhiH ASADhAbhiH AmlakazarIreNa bhuktvA kArya sAdhayanti / uttarAbhiH ASADhAbhiH balaiH bhuktvA kArya sAdhayanti / abhijitA puSpaiH bhuktvA kArya sAdhayanti, zravaNena kSIreNa bhuktvA kArya sAdhayanti / dhaniSThAbhiH phalaiH bhuktvA kArya sAdhayanti / zatabhiSayA tuvareNa bhuktvA kArya sAdhayanti / pUrvAbhiH prauSThapadAbhiH kArilyaiH bhuktvA kArya sAdhayanti / uttarAbhiH prauSThapadAbhiH varAhamAMsaM bhuktvA kArya sAdhayanti / revatIbhiH jalacaramAMsaM bhuktvA kArya sAdhayanti / azvinIbhiH zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1060
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1048 sUryaprajJaptisUtre tittiramAMsaM bhuktvA kArya sAdhayanti, vartakamAMsa vA bhuktvA kArya sAdhayanti / bharaNIbhiH tilaM taNDulaM bhuktvA kArya sAdhayanti // sU0 51 // dazamasya prAmRtasya saptadaza prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA-tAvat kathaM nakSatrANAM bhojanAni AkhyAtAnIti gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-(1) tAvat eteSAmaSTAviMzate nakSatrANAM kRttikAnakSatraH, daghnA-dadhimizritamodanaM bhuktvA taduditaM kArya sAdhayanti lokAH / (2) rohiNInakSatraiH vRSabhamAMsaM-nAmaikadezagrahaNena nAmagrahaNaM bhavatIti niyamAt , vRSabhaH-vRSabhavAhanavallabha:-zivapriyaM vastu dhatUrakanAmA vanaspatistasya mAsaM-antaH satva-guddAkaM cUrNa vA (masitaM-marditaM-cUrNIkRtaM vastu mAMsamityucyate) / amumartha ityagre'pi coddhavyam / (3) mRgazirAbhimuMgamAMsaM bhuktvA kArya sAdhayanti, mRgamAMsaM-mRgabhojanIsatvaM-indravAruNI nAmakaM vanaspaticUrNa bhuktvA kArya karaNIyam / (4) ArdrAbhiH satrahavAM prAbhRtaprAbhRta prAraMbha TIkArtha-zrI gautamasvAmI pUchate haiM ki nakSatroM ke bhojana kisa prakAra kA kahA gayA hai? isa prazna ko sunakara zrI bhagavAn kahate haiM-he gautama ! ye aThAIsa nakSatroM meM kRttikA nakSatra dahI mizrita bhAta khAkara usase prerita hokara lokana kA kArya sAdhate haiM 1, rohiNI nakSatra vRSabha kA mAMsa khAkara kArya sAdhita karatA hai-yahAM para vRSabha kA mAMsa kahane se (nAmaikadeza grahaNena nAmagrahaNaM bhavati) arthAt nAma kA ekadeza mAne eka bhAga ko kahane se saMpUrNa nAma grahIta hotA hai isa niyama se vRSabha kahane se vRSabhavAhanavallabha -zivapriya vastu dhatUrA nAmaka canaspati usa kA mAMsa mAne aMdara kA sAra bhAga yA dhatUra phalaka cUrNa nighaNTa meM kahA bhI hai-(masitaM-marditaM cUrNIkRtaM vastu mAMsa mityucyate) isI artha ko Age bhI isI prakAra samaja leveM 2 mRgazirA nakSatra mRgamAMsa khAkara kArya karate haiM 3, mRgamAMsa mAne mRga ko khAne sattaramA prAmRtaprAbhUtanA praarmTakA-zrI gautamasvAmI pUche che ke-nakSatronuM bhajana kevA prakAranuM kahe che? A prazna sAMbhaLIne zrI bhagavAne kahe che-he gautama! A aThayAvIsa nakSetromAM kRttikA nakSatra dahIM ane bhAta khAIne tenAthI preraNA meLavI lekanuM kArya sAdhe che. rohiNInakSatra vRSabhanuM mAMsa khAIne kArya siddha kare che, ahIMyAM vRSabhamAMsa e pramANe kahevAthI (nAmaikadezagRhaNena nAmagrahaNaM bhavati) se mana me bhAga pAthI sabhA nAma grahaNa karAya che, A niyamathI vRSama kahevAthI vRSabhavAhana vallabha-zivane priya vastu dhattarA nAmanI vanaspatinuM mAMsa eTale ke aMdarane sArabhAga athavA dhaturAnA phaLanuM nabha dhuM pazu cha, 'masitaM marditaM cUrNIkRtaM vastu mAMsamityucyate) 2 4thanane AgaLa paNa Aja pramANe samajI levuM. 2 mRgazirA nakSatra mRganuM mAMsa IndrAvaNI cUrNanuM zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #1061
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikATIkA sU0 51 dazamaprAbhRtasya saptadaza prAbhRtaprAbhRtam 1049 navanItena bhuktva kA0 (5) punarvasunA ghRtena bhuktvA kA0 (6) puSyena kSIreNa bhuktvA kA0 (7) AzleSAyAM dIpakamAMsaM-yavAnI (AjamA) cUrNa bhuktvA kA0 dIpayatyagni-jaTharAgni yaH sa dIpako dIpanI vA kathyate / uktaM ca-yavAnI pAcanI rucyA tIkSNoSNA kaTulaghuH / dIpanI dIpakA tiktA pittahA shukrshuulhRt...| (nighaMTu) (8) maghAyAM kastUrikAM bhuktvA kA0 (9) pUrvAphAlgunIbhimaNDUkamAMsa-maNDUkaparNInAmakavanaspativizeSasya cUrNa bhuktvA kA0 (10) uttarAphAlgunI bhirnakhImAMsaM-vyAghranakhInAmaka-vanaspaticUrNa bhuktvA kA0 (11) hastena vatsAnIkaM-pakvataNDulajalaM kAMjIkaM bhuktvA kA0 (12) citrAbhiH mudgasUpapudgadyudalaM bhuktvA kA0 (13) svAtInakSatre phalAni bhuktvA kA0 (14) vizAkhAbhiH kI vastu indrAvaruNI nAma kI vanaspati vizeSa kA cUrNa khAkara kArya siddha karatA hai 4 ArdrA nakSatra makkhana khAkara kArya siddha karatA hai| punarvasu nakSatra ghRta khAkara kArya karate hai 5 puSya nakSatra kSIra khAkara kArya karatA hai 6, AzleSA nakSatra dIpaka mAMsa-mAne yavAnI (ajamA) cUrNa khAkara kArya siddha karatA hai| jaTharAgni ko jo pradIpta kare vaha dIpaka kahA jAtA hai athavA dIpanI bhI kahate hai nighaMTu meM kahA bhI hai-(yAvanI, pAcanI rucyAM tIkSNoSNA kaTu lghuH| dIpanI dIpikA tiktA pittahA zukra zUlahRt) 7, maghA nakSatra kastUrI khAkara kArya siddha karatA hai 8 pUrvAphAlgunI nakSatra maMDUka mAMsa arthAt maMDUkaparNI vanaspati kA cUrNa khAkara kArya karatA hai 9, uttarAphAlgunI nakSatra nakhImAMsa arthAt vAghanakhI nAmaka vanaspati kA cUrNa khAkara kArya karatA hai 10, hastanakSatra vatsaranIka arthAt pakva cAvala kA jala kAMjI (mADa yA osAmaNa) khAkara kArya karatA hai 11, citrA nakSatra mUMga kI dAla khAkara kArya siddha karate hai 12, svAtI nakSatra phala khAkara kArya siddha karatA hai 13, vizAkhA bhakSaNa karIne kArya kare che, mRgamAMsa eTale ke mRgane khAvAnI vastu IMdrAvaruNI nAmanI vanaspati vizeSanuM cUrNa khAIne kAryasiddha karela che. 3 AdrA nakSatra mAkhaNa khAIne kArya sAthe che. 4 punarvasu nakSatra ghI khAIne kArya siddha kare che. 5 puSya nakSatra khIra khAIne kArya siddha kare che. 6 aleSA nakSatra dIpakamAMsa eTale ke-cavAnI (ajame)nuM cUrNa khAIne kArya siddha kare che. jaTharAgnine je pradIpta kare te dIpaka kahevAya che, athavA dIpanI paNa 4 , nighaTumA yu 5 che, (yAvanI pAcanI rucyA tIkSNoSNA kaTulaghuH dIpanI dIpikAtiktA pittahA zukrazUlahRt )7 bhayAnakSatra 42turI mAne Aya siddha 42 che. 8 pUrvAzanI nakSatra maMDUkamAMsa eTale ke maMDUkapaNa vanaspatinuM cUrNa khAIne kArya kare che. 9 uttarAphALunI nakSatra nakhI mAMsa arthAt vAghanakhI nAmanI vanaspatinuM cUrNa khAIne kArya kare che, 10 hasta nakSatra vatsAnIka arthAt rAMdhela cokhAnuM pANI kAMjI (osAmaNa) khAIne kArya kare che. 11 citrA nakSatra maganI dALa khAIne kArya siddha kare che. 12 svAtI nakSatra phaLa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1062
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1050 __sUryaprajJaptisUtre asiktavastUni-paryuSitavastUni bhUktvA kA0 (15) anurAdhAbhiH mizrAkRtaM-kRcchrAnna bhuktvA kA0 (16) jyeSThAbhiH kolaSTikaM-badarIphalacUrNa bhuktvA kA0 (17) mUlena mUlazAkaM bhuktvA kArya sAdhayanti (18) pUrvASADhAbhirAmlakazarIreNa-AmlakazarIraM AmlakaphalaM bhuktvA kA0 (20) abhijinnakSatreNa puSpamizritaM bhuktvA kA0 (21) zravaNanakSatreNa kSIraM vA bhuktvA kA0 (22) dhaniSThAbhiH phalaiH sAkaM bhuktvA kA0 (23) zatabhiSAnakSatreNa tuvaradhudalaM bhuktvA kA0 (24) pUrvAgrauSThapadAbhiH kArilyena bhuktvA kA0 (25) uttarApauSThapadAbhiH varAhamAMsaM-barAhakandavanaspativizeSacUrNa-karAhIkandacUrNa bhuktvA kA0 (26) revatInakSatraiH jalacaramAMsaM-jalakumbhikAnAmakavanaspaticUrNa-jale carati vRddhiM gacchati ca yA sA jalacarI jalakumbhikA tasyA cUrNa bhuktvA kA0 (27) AzvinI nakSatraiH tintiNInakSatra adhika vastu arthAt vAsi vastu khAkara kArya karatA hai 14, anurAdhA nakSatra mizrIkRta kRcchra anna (khIcaDI) khAkara kArya karatA hai 15, jyeSThA nakSatra kolaSTika mAne bera kA cUrNa khAkara kArya karatA hai 16, mUlanakSatra mUle kA zAka khAkara kArya karatA hai 10, pUrvASADhA nakSatra amlaka zarIra arthAt Amalaka phala khAkara kArya karatA hai 18, uttarASADhA nakSatra bela bilva phala ko khAkara kArya karatA hai 19, abhijit nakSatra puSpamizrita vastu khAkara kArya karatA hai 20, zravaNa nakSatra kSIra khAkara kArya karatA hai 21, dhaniSThA nakSatra phala khAkara kArya karatA hai 22, zatabhiSA nakSatra tuvara kI dAla khAkara kArya karatA hai 23, pUrvAprauSThapadA nakSatra karelA khAkara kArya karatA hai 24, uttarAprauSThapadA nakSatra varAhamAMsa arthAt varAhakaMda vanaspati nAmaka cUrNa mAne varAhIkaMda kA cUrNa khAkara kArya karatA hai 25, revatI nakSatra jalacaramAMsa arthAta jalacarakumbhikA nAma kI vanaspati vizeSa kA cUrNa jalameM jo rahe khAIne kArya siddha kare che. 13 vizAkhA nakSatra Asita vastu eTale ke vAsI vAstu khAIne kArya kare che, 14 anurAdhA nakSatra mizrIkRta kuchu ana eTale ke khIcaDI khAIne kArya kare che, 15, jyeSThA nakSatra kelaSTika eTaleke boranuM cUrNa khAIne kArya siddha kare che. 16 mUlanakSatra zAka khAIne kArya kare che 17, pUrvASADhA nakSatra amlakazarIra eTale ke AmabAnA phaLa khAIne kArya kare che. 18, uttarASADhA nakSatra bela-bIlAnA phaLa khAIne kArya kare che. 19 abhijIta nakSatra puSpa meLavela vastu khAIne kArya kare che. 20, zravaNanakSatra khIra khAIne kArya kare che, 21, dhaniSThA nakSatra phaLa khAIne kArya kare che. 22 zatabhiSA nakSatra tuvaranI dALa khAIne kArya kare che. 23, pUrvaprauddhapadAnakSatra kArelA khAIne kArya kare che. 24 uttaraprauSThapadA nakSatra varAhamAMsa eTaleke-varAhakaMda vanaspatinuM cUrNa arthAt varAhIkaMdanuM cUrNa khAIne kArya kare che. 25 vatinakSatra jalacara mAMsa arthAt jalacara kuMbhikA nAmanI vanaspati vizeSanuM cUrNa khAIne kArya siddha kare che. zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1063
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 51 dazamaprAbhRtasya saptadaza prAbhRtaprAbhRtam 1051 kamAMsaM-tintiNIka (AmlI) cUrNa bhuktvA kA0 (28) bharaNInakSatraiH tilamizritaM taNDulaM bhuktvA kArya sAdhayantIti nakSatrANAM bhojanAni pratipAditAni / nakSatranAmAni bhojyAni nakSatranAmAni bhojyAni 1 kRtikA-dadhi 7 AzleSA-dIpaka (vyAghra)mAMsaM2 rohiNI-vRSabhamAMsaM-dhatturakacUrNa ajamA cUrNa 3 mRgazirA-mRgamAMsaM-indravAruNI cUrNa 8 maghA-kastUrikA 4 ArdrA-navanItaM 9 pUrvAphAlgunI-maNDUkamAMsa-maNDUkaparNI nAmakavanaspaticUrNa 5 punarvasU-ghRtaM 10 uttarAphAlgunI-nakhIprANinAM mAMsa6 puSyaM-kSIraM vyAghanakhInAmaka vanaspaticUrNa vRddhi prApta kare baha jalacarI mAne jalakumbhikA usakA cUrNa khAkara kArya siddha kahatA hai, 26, azvinI nakSatra tintiNIka mAMsa titiNi mAne imalI usakA cUrNa yA sArabhAga khAkara kArya karatA hai 27, bharaNI nakSatra tilamizrita taNDula-cAvala khAkara kArya karatA hai 28, isaprakAra pratyeka nakSatroM kA bhojana pratipAdita kiyA hai |suu0 51 // nakSatroM ke nAma evaM una kA AhAra darzaka koSThaka nakSatroM ke nAma AhAra nakSatroM ke nAma AhAra 1 kRttikA-dahI 6 puSya-khIra 2 rohiNI-vRSabhamAMsa-dhatturAkA cUrNa 7 azleSA-dIpaka (vAgha)mAMsa3 mRgazirA-mRgamAMsa-indra ajamA cUrNa vAruNI cUrNa 8 maghA-kastUrI 4 ArdrA-makkhana 9 pUrvAphAlgunI-maMDUkamAMsa-maNDUka5 punarvasU-ghI parNI vanaspati kA cUrNa jalamAM ja rahe ane vadhe te jalacarI arthAt jalakuMbhika tenuM cUrNa 26 azvinI nakSatra tintiNakamAMsa titiNI eTale AmalI tenuM cUrNa athavA sArabhAga khAIne kArya kare che. 27 bharaNI nakSatra talamizrita cekhA khAIne kArya kare che. 28 A rIte dareka nakSatraanaa mAnanu pratipAdana 428 cha. / / sU. 51 // nakSatronA nAmo ane temanA AhAra darzaka kaTho nakSatranuM nAma AhAra nakSatranuM 1. vRtti:-86 5 punarvasu-ghI 2 rahiNI-vRSabha mAMsa-dhaMturAnuM cUrNa da puSya-khIra 3 mRgazirA-mRgamAMsa-IMdravArUNuM cUrNa 7 moSA-dI54 (41) mAMsa-mamA yUza 4 Adra-mAkhaNa 8 maghA-kasturI AhA2 zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1064
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1052 11 hastaH - pakvataNDulajalaM ( kAMjI) 12 citrA mudgadala 13 svAtI - phalAni 14 vizAkhA - paryuSitAnnaM 15 anurAdhA - kRcchrAnnaM ( khicar3I) 16 jyeSThA - vadarIphalacUrNa 17 mUlaM - vyAghrakhInAmaka vanaspati cUrNa 18 pUrvASADhA - AmlakaM 19 uttarASADhA - valaki vilvaphalaM / / dazamasya prAbhRtasya saptadazaM 10 uttarAphAlgunI - nakhI prANIyoM kA mAsa - vAghanakhI vanaspati kA cUrNa 11 hasta-pakva cAvala kA jalamAMDayA kAMjI 12 citrA - mUMga kI dAla 13 svAtI - phala 14 vizAkhA - vAsI anna 15 anurAdhA - kRcchrAnna ( khIcaDI) 16 jyeSThA - bera kA cUrNa 17 mUla - vAghanakhI nAmaka vanaspati kA cUrNa 9 pUrvAphAlgunI-maMDUka mAMsa-maMDukapaNI vanaspatinuM cUrNa 10 uttarAphAlgunInakhavALA prANInuM mAMsa -vAghanakhI vanaspatinuM cU 11 hasta-rAMdhela cAkhAnuM esAmaNu 12 citrA-maganI dALa 13 svAtI-phaLA 14 vizAkhA-vAsIanna 15 anurAdhA - chAnna (jIDI) 16 jyeSThA-kheranuM cUNu zrI suryaprajJapti sUtra : 1 sUryaprajJaptisatre 20 abhijita - puSpaM 21 zravaNA - kSIraM 22 dhaniSThA - phalaM 23 zatabhiSA - tuvaradalaM 24 pU0 bhAdrapadA - kArilyaM ( karelI) 25 uttarAbhAdrapadA - varAhamAMsaM - varAhakandacUrNa 26 revatI - jalacaramAMsaM - jaba kumbhikA cUrNa 27 azvinI - tintINIkamAsaM- AmalacUrNa 28 bharaNI - tilamizritaM taNDulaM iti sU0 51 // prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // 18 pUrvASADhA - AMvalA 19 uttarASADhA - valakI - bela phala 20 abhijit - puSpa 21 zravaNa- khIra 22 dhaniSThA - phala 23 zatabhiSA - tuvara kI dAla nAmakI vanaspati kA cUrNa 24 pUrvAbhAdrapadA - karelA 25 uttarAbhAdrapadA - varAha mAMsavarAhIkanda kA cUrNa 26 revatI - jalacaramAMsa - jalakumbhikA 17 mULa-vAghanakhI vanaspatinuM cUrNa 18 pUrvASADhA-AMbaLA 19 uttarASADhA-ela-mIlInA phaLa khIlA 20 abhijIt-puSpa 21 zravaNu-khIra 22 dhaniSThA-phaLa 23 zatabhiSA-tuveranI dALa 24 pUrvAbhAdrapadA-kArelA 25 uttarAbhAdrapadA -varAhamAMsa-vAhIka danuM cUrNa
Page #1065
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 52 dazamaprAbhRtasya aSTAdaza prAbhRtaprAbhRtam 1053 dazamasya prAbhRtasya aSTAdazaM prAbhRtaprAbhRtam 'yoge kiM te vastu AkhyAta' mityAkhyapravRttasya dazamasya prAbhRtasya saptadaze prAbhRtaprAbhRte nakSatrANAM bhojanAni pratipAdya samprati aSTAdaze'smin prAbhRtaprAbhRte'rthAdhikArasUtre candrAdityayozcArAn abhidhitsustadviSayakaM praznotarasUtramAha-'tA kahaM te cArA' ityAdinA mUlam-tA kahaM te cArA Ahieti vaejjA / tattha khallu imA duvihA cArA paNNattA, taM jahA-AdicacArA ya caMdacArA ya, tA kahaM te caMdacArA Ahieti vaejjA ! tA paMcasaMvaccharIeNaM juge, abhII Nakkhatte sattaTTi cAre caMdeNa saddhiM joyaM joeti savaNeNaM Nakkhatte sattaDhei cAre caMdeNa saddhiM joyaM joei, evaM jAva uttarAsADhA Nakkhatte sattaDhei cAre caMdeNa saddhiM joyaM joei / tA kahaM te AiccacArA Ahietti vaejjA, tA paMcasaMvaccharie NaM juge abhII Nakkhatte paMcacAre sUreNa saddhiM joyaM joeti, evaM jAva uttarAsADhA Nakkhatte paMcacAre sUreNa saddhiM joyaM joei // sU0 52 // dasamassa pAhuDassa aTThArasamaM pAhuDapAhuDaM samattaM / / chAyA-tAvat kathaM te cArA AkhyAtA iti vadet tatra khalu ime dvividhAzcArAH prajJaptAH, tadyathA-AdityacArAzca candracArAzca / tAvat kathaM te candracArA AkhyAtA iti vadeta , tAvat paJcasAMvatsarike khalu yuge abhijinnakSatra saptaSaSTiM cArAn candreNa sArddha yogaM yunakti, zravaNA khalu nakSatraM saptapaSTiM cArAn candreNa sArddha yogaM yunakti, evaM yAvat uttarASADhAnakSatra saptapaSTiM cArAn candreNa sArddha yogaM yunakti / tAvat kathaM te AdityacArA AkhyAtA iti vadet , tAvat paJcasAMvatsarike khalu yuge abhijinnakSatraM paJcacArAna sUryeNa sArddha yogaM yunakti, evaM yAvat uttarASADhAnakSatraM paJcacArAn sUryeNa sArddha yogaM yunakti / / sU0 52 / / // dazamasya prAbhRtasya aSTAdazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA-'tA kahaM te cArA Ahieti vaejjA' tAvat kathaM te cArA AkhyAtA iti vadet / 27 azvinI-tintINika mAMsa- 28 bharaNI-tila mizrita cAvala amale kA cUrNa dasaveM prAbhRta kA satrahavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-17 // 26 revatI-jalacaramasa-jalakulsika nAmanI 27 azvinI-tintINikA mAMsa-AmalInuM cUrNa vanaspatinuM cUrNa 28 bharaNI-tala meLavela bhAta che sU 51 che samA prAmRtanu sattarabhu prAmRtAmRta samApta // 10-17 // zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1066
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1054 sUryaprajJaptisUtre tAvat-nakSatrANAM bhojanavastUni jJAtvA samprati candrasUryayozvAraviSaye kimapi jJAtumIhe tAvata , kartha-kena prakAreNa kena krameNa kayA vA yuktyA-kiM pramANayA saMkhyayA vA te-tvayA bhagavan ! cArA:-candrasUryayogatibhedAH AkhyAtAH-pratipAditAH vartanta iti vadeta-kRpayA kathaya bhagavannitizeSaH / evaMvidha gautamasya praznaM zrutvA bhagavAnAha-'tattha khalu imA duvihA cArA paNNattA, taM jahA AdiJcacArA ya caMdacArA ya' tatra khalu ime dvividhAzcArAH prajJaptAH, tadyathA AdityacArAzca candracArAzca / tatra-candrasUryayozcAraviSayavicAre khalviti vAkyAlaGkAre ime-vakSyamANasvarUpAH, dvividhAH-dviprakArakAH cArAH-gatibhedAH prajJaptAH-pratipAditAH santi / atha tavaividhyaM kathayati-tadyathA AdityacArAH-sUryagatibhedAH, candracArA:-candragati medAzceti / atra ca zabdau parasparasamuccayabodhako jJeyau / tatra prathamatazcandracAraparijJAnArthaM tadviSayakaM praznasUtraM punautamaH sUtrayati-tA kahaM te caMdacArA aThArahavAM prAbhRtaprAbhRta prAraMbha TIkArtha-(tA kahaM te cArA ahietti vaejA) nakSatroM ke bhojana vizeSa ko jAnakara aba zrI gautamasvAmI caMdra sUryAdi nakSatroM ke gativiSaya meM prazna karate haiM ki he bhagavan kisa prakAra se yA kisa krama se yA kisa prakAra kI yukti se Apane caMdrasUrya ke cAra mAne gati bheda pratipAdita kiye haiM ? so kRpA karake kahie, isa prakAra zrI gautamasvAmI ke praznake sUnakara zrIbhagavAn uttara meM kahate haiM (tattha khalu imA duvihA cArA paNNattA, taM jahA AdiccacArA ya caMdacArA ya) caMdrasUrya ke gati viSayaka vicAraNA meM ye vakSyamANa rUpa do prakAra se gatibheda pratipAdita kiyA kiyA hai, jo isa prakAra hai-AdityacAra mAne sUrya kI gati kA bheda evaM caMdracAra mAne candrakI gati kA bheda / usameM pahale caMdra kI gati ko jAnane ke liye tadviSaya saMbaMdhI zrI gautamasvAmI prazna karate aDhAramAM prAbhRtaprAkRtane prAraMbha Ta -(tA kahaM te cArA Ahietti vaejjA) nakSatrAnA mAna viSayanu thana sAMbhaLIne have zrI gautamasvAmI caMdrasUryAdi nakSatronI gati saMbaMdhI prazna pUche che ke-he bhagavana kevI rIte athavA kayA kamathI agara kevA prakAranI yuktithI Ape caMdra sUryanA cAra eTale ke gatibheda pratipAdita karela che? te Apa kRpA karIne kahe. A rIte zrI gautabhasvAmInA praznAne sAjAne zrI bhagavAn uttaramA 43 cha -(tattha khalu imA duvihA cArA paNNattA taM jahA-AdiccacArA ya caMdacArA ya) yaMdra sUrya nI gati sadhI viyaaraNAmAM vayamANa rIte be prakAranA gatibheda pratipAdita karela che, je A pramANe che, AdityacAra eTale ke sUryanI gatine bheda ane caMdracAra eTale ke caMdranI gatine bheda temAM pahelAM caMdranI gati jANavA mATe tenA saMbaMdhamAM zrI gautamasvAmI prazna pUche cha, (tA kahaM te caMdacArA Ahieti varajjA) mAvAn mApanA matathI yA AdhArathI zrI suryaprajJapti sUtraH 1
Page #1067
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4 . .. sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 52 dazamaprAbhRtasya aSTAdaza prAbhRtaprAbhRtam 1055 Ahieti vaejjA' tAvata kathaM te candracArA AkhyAtA iti vadet / tAvaditi pUrvavata kathaMkena prakAreNa-kena pramANena kenAdhAreNa kayA vA saMkhyayA te-tvayA bhagavan ! candracArAHcandragatiprakArAH-candragatibhedAH, AkhyAtAH-pratipAditA iti vadeta-kathayet tato bhagavAnuttarayati-'tA paMca saMvaccharieNaM juge abhII Nakkhatte sattasahicAre caMdeNa saddhiM joyaM joei' tAvat paJcasAMvatsarike yuge abhijinnakSatraM saptapaSTiM cArAn candreNa sArddha yogaM yunakti / tAvat-bhavatpraznasyottaraM zrUyatAM tAvat paJcasAMvatsarike-paJcasaMvatsarAtmake-candracandrAbhivaddhita, candrAbhivaddhitarUpapaJcasaMvatsarapramANe, khalviti vAkyAlaGkAre yuga-yugAbhidhe kAle, abhijimnakSatraM saptaSaSTi-saptapaSTimavadhiMkRtya-saptapaSTiprakArAn cArAn-gati bhedAn yAvat candreNa sAkaM yogaM yunakti-yogaM karoti upapadyate / atra niSkarSArthaH pratipAdyate candro'bhijinnakSatreNa saha saMyukto yugamadhye-paJcavarSAtmake samaye saptaSaSTisaMkhyAn cArAn caratIti / kathametadavasIyata iti cettadA gaNitaprakriyayA vizadamucyate-ihahi vyavahArakArya saura-cAndra-sAvananAkSatramiti caturvidhAni kAlamAnAni gRhyante, loke mukhyatayopayujyante ca tatra yogamadhikRtya sakalanakSatramaNDalaparisamAptirekena nakSatramAsena bhavati, nakSatro haiM-(tA kahaM te caMdacArA Ahietti vaejA) he bhagavan Apake mata se kisa AdhAra se vA kisa pramANa se caMdra kI gati kA prakAra yAnI caMdra gati kA bheda pratipAdita kiyA hai ? so khie| zrI bhagavAn-(tA paMcasaMvaccharieNaM juge abhII Nakkhatte sattasahicAre caMdeNa saddhiM joyaM joei) he gautama ! pAMca saMvatsara pramANavAle yuga nAmaka kAla meM abhijit nAmaka nakSatra saDasaTha prakAra kI gati bheda se yAvat caMdra ke sAtha yoga prApta karatA hai, kahane kA bhAva yaha hai ki abhijit nakSatra se milA huvA caMdra paMcavarSAtmaka yuga meM saDasaTha saMkhyAtmaka gati karatA haiM, yaha kisa prakAra se hotA hai ? yaha jAnane ke liye gaNita prakriyA karane se spaSTa hotA hai, yahAM vyavahAra kArya meM sauracAdra-sAvana-evaM nAkSatra isaprakAra cAra prakAra kA kAlamAna loka meM mukhya. tayA gRhIta kiye jAte haiM, unameM yoga ko lekara samagra nakSatra maMDala kI agara kayA pramANathI caMdranI gatine prakAra arthAt caMdranI gatine bheda pratipAdita karela cha ? mA5 4. zrI bhagavAna-(tA paMca saMvaccharie NaM juge abhII Nakkhatte sattadvicAre caMdeNa saddhiM joyaM joei) 3 gautama ! pAMya savatsarAtma arthAt 'dra yAmiti caMdrAbhitirUpa pAMca saMvatsara pramANavALA yuga nAmanA kALamAM abhijIta nAmanuM nakSatra saDasaDa prakAranI gatibhedathI yAvat caMdranI sAthe yoga prApta kare che, kahevAne bhAva e che ke-abhijIta nakSatrane maLela caMdra pAMca varSAtmaka yugamAM saDasaTha saMkhyAtmaka gati kare che, A kaI rIte thAya ? te jANavA mATe gaNita prakriyA karavAthI te spaSTa thAya che. ahIMyAM vyavahAra kAryamAM saura-cAndra-sAvana ane nAkSatra A rIte cAra prakArano kALa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1068
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1056 sUryaprajJaptisUtre dayAt nakSatrodayaM yAvat nakSatradinaM candrasyASTAviMzati nakSatra bhogakAlaM yAvadarthAt bhagaNapUrti yAvadeko nAkSatramAsaH kathyate / te ca nAkSatramAsAH paJcavarSAtmake yugamadhye saptaSaSThisaMkhyakAH bhavanti, kathametAvanto bhavantItyagre bhAvayiSyate / prakRtau pratinakSatraparyAyamekaikaM cAramabhijitA nakSatreNa saha candrasya yogasambhavAt upapadyate, candro'bhijitA nakSatreNa saha saMyukto yugamadhye saptaSaSTisaMkhyAn vArAn caratIti / evaM pratinakSatraM bhAvanIyam / yathA - 'savaNe NaM Nakkhatte sattadvicAre caMdeNa saddhiM joyaM joeDa' zravaNA khala nakSatraM saSTaSaSTiM cArAn candreNa sArddhaM yogaM yunakti / paJcasAMvatsarike - candracandrAbhivarddhitarUpapaJca saMvatsarapramANe yugamadhye zravaNa nakSatraM khalu saptaSaSTisaMkhyAn cArAn carati - candraH zravaNanakSatreNa saha saMyukto yugamadhye saptaSaSTisaMkhyAn cArAn caratItibhAvaH / ' evaM jAva uttarAsAThA Nakkhatte sattadvicAre caMdeNa samApti eka nakSatra mAsase hotI hai, nakSatra ke udaya se nakSatra kA udaya paryanta nakSatradina mAne caMdra kA aThAIsa nakSatroM kA bhogakAla paryanta arthAt bhagaNapUrti paryanta kA eka nAkSatra mAsa hotA / vaha nAkSatra mAsa paMcavarSAtmaka yuga meM sarasaTha 67 hote haiM, yaha kisa prakAra se hotA hai ? so Age dikhalAyA jAgA / prakRta meM pratyeka nakSatra paryAya meM eka eka cAra abhijita nakSatra ke sAtha caMdrayoga ke saMbhava se hotA hai, caMdra abhijita nakSatra ke sAtha saMyukta hokara eka yuga meM sarasaTha cAra karatA hai isa prakAra pratyeka nakSatra ke viSaya meM samajha leveM / jaise ki (savaNe NaM Nakkhante sattaTThi cAre caMdreNa saddhiM joyaM joei) pAMca saMvatsarAtmaka pramANavAle yuga meM zravaNa nakSatra saDasaTha saMkhyAtmaka cAra karatA hai / arthAt zravaNa nakSatra ke sAtha milA huvA caMdra paMca saMvatsarAtmaka yuga meM sarasaTha saMkhyA se gati karatA hai / ( evaM jAva uttarA sADhA Nakkhate sattadvicAre caMdeNa saddhiM joyaM joeI) pUrvapratipAdita krama se mAna leAkamAM mukhyatayA grahaNa karavAmAM Ave che. temAM yAgane laIne samagra nakSatramaMDaLanI samApti eka nakSatra mAsathI thAya che, nakSatranA udaya paryanta nakSatra divasa caMdranA aThayAvIsa nakSatranA bhAgakALa paryanta arthAt bhagaNu pUrti paryanta eka nakSatramAsa thAya che, A nAkSatramAsa pAMca varSAtmaka yugamAM saDasaTha 67 thAya che, A kaI rIte thAya che? te AgaLa batAvavAmAM Avaze. prakRtamAM pratyeka nakSatra paryAyamAM eka eka cAra abhijIt nakSatranI sAthe caMdranA yAgathI thAya che, caMdra abhijIt nakSetranI sAthe sayukta thaIne eka yugamAM saDasaTha cAra kare che, ArIte dareka nakSatranA saMbaMdhamAM samajI levu' jema ke(svnne NaM Nakkhatte sattaTThicAre caMdreNa saddhiM joyaM joei) pAMtha saMvatsarAtbha yugabhAM zravaNa nakSatra saDasaThe saMkhyAtmaka nakSatranI sAthe maLela caMdra pAMya saMvatsaravAjA yugamAM (evaM jAba uttarAsAdA cAra kare che. arthAt zravaNa saDasaha saMdhyAthI gati 4re che. Nakkhatte sattadvicAre caMdreNa saddhi joei) pUrvapratipAdita ubhathI uttarASADhA nakSatra yAvat zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1069
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 52 dazamaprAbhRtasya aSTadaza prAbhRtaprAbhRtam 1057 saddhiM joyaM joei' evaM yAvat uttarAsApADhAnakSatraM saptaSaSTiM cArAn candreNa sArddha yogaM yunakti / evaM-pUrvapratipAditakrameNa uttarASADhA nakSatraM yAvat-dhaniSThAtaH uttarASADhAnakSatraM yAvat sarveSAM nakSatrANAM saptaSaSTisaMkhyAn cArAn pratipAdayet yathA abhijita zravaNAnakSatrayozcandracAraviSaye bhAvanApradarzitA tathaiva dhaniSThAnakSatramArabhyottarASADhAnakSatraM yAvat aSTAviMzati pratinakSatre sapta. paSTicAraviSaye bhAvanAbhAvanIyam / yathA-'dhaNiTThA Nakkhatte sattasahicAre caMdeNa saddhiM joyaM joei' dhaniSThA nakSatraM saptapaSTiM cArAn candreNa sArddha yogaM yunakti / 'sayabhisayA Nakkhatte sattasahicAre caMdeNa saddhiM joyaM joei' zatabhiSAnakSatraM saptapaSTiM cArAn candreNa sArddha yogaM yunakti / 'puvvAbhadavayA Nakkhatte sattasahicAre caMdeNa saddhiM joyaM joei' pUrvAbhAdrapadA nakSatra saptapaSTiM cArAn caMdreNa sArddha yogaM yunakti / 'uttarAbhavayA Nakkhatte sattasadvicAre caMdeNa saddhiM joyaM joei' uttarAbhAdrapadAnakSatraM saptaSaSTiM cArAn candreNa sArddha yogaM yunakti / evaM uttarASADhA nakSatra yAvat sabhI nakSatroM kA sarasaTha saMkhyAtmaka gati kA pratipAdana kareM / jisa prakAra se abhijit evaM zravaNa nakSatra kA caMdra ke cAra kA viSaya meM bhAvanA pradarzita kI gaI hai, usI prakAra dhaniSThA nakSatra se lekara uttarASADhA nakSatra paryanta yAvat aThAvIsoM nakSatroM meM pratyeka nakSatra saDasaTha prakAra se gati karate haiM isa prakAra se bhAvanA bhAvita kara leveM / jaise ki(dhaNiTThA Nakkhatte sattasahi cAre caMdeNa saddhiM joyaM joei) dhaniSThA nakSatra saDasaTha prakAra ke cAra se caMdra ke sAtha yoga karatA hai / (sayabhisayA Nakkhatte sattasahi cAre caMdeNa saddhiM joyaM joei) zatabhiSA nakSatra sarasaTha prakAra ke cAra se caMdra ke sAtha yoga karatA hai / (puvvAbhaddavayA Nakkhatte sattasahi cAre caMdeNa saddhiM joyaM joei) pUrvAbhAdrapadA nakSatra sarasaTha prakAra se caMdra ke sAtha yoga karatA hai, (uttarAbhavayA Nakkhatte sattahi cAre caMdeNa saddhiM joyaM joei) uttarAbhAdrapadA nakSatra sarasaTha prakAra se caMdra ke sAtha yoga karatA hai / avbadhA nakSatranI saDasaTha saMkhyAvALI gatinuM pratipAdana karela che, je rIte abhijIta ane zravaNa nakSatranI caMdranA cAra saMbaMdhamAM bhAvanA pradarzita karela che, e ja pramANe dhaniSThA nakSatrathI laIne uttarASADhA nakSatra paryanta yAvat aThayAvIse nakSatre eTale ke dareka nakSatra saDasaTha prakArathI gati kare che, A rIte bhAvanA karI levI. jema ke(dhnnivaa Nakkhatte sattasadvicAre caMdeNa saddhi joyaM joei) paniSThA nakSatra sa38 prAranA thArathI yaMdanI sAthe yA 42 che. (sayabhisayA Nakkhatte sattadvicAre caMdeNa saddhi joyaM joei) zatabhiSA nakSatra sasa: prA2nA yArathI yadranI sAthe ye|| 42 cha. (puvAbhavayA Nakkhatte sattadvicAre caMdeNa saddhi joyaM joei) pUrvAbhAdra 56! nakSatra sasa8 RthI dranI sAthe yaa|| 42 cha, (uttarAbhahavayA Nakkhatte sattadvicAre caMdeNa saddhi joyaM joei) utt2|| SADhA nakSatra saDasaTha prakArathI caMdrathI sAthe yoga kare che. bAkInA nakSatranA saMbaMdhamAM paNa zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1070
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1058 sUryaprajJaptisUtre zeSANyapi nakSatrANi bhAvanIyAni / samprati AdityacAraviSayaM praznasUtramAha-'tA kahaM te AiccacArA Ahieti vaejjA ?' tAvat kathaM te AdityacArA AkhyAtA iti vadet / tAvaditi pUrvavat , kathaM-kena prakAreNa kayA yuktyA kenAdhAreNa kiM pramANayA saMkhyayA te-tvayA bhagavan ! AdityacArAH-sUryasaMcaraNa bhedA-AdityagatiprakArAH AkhyAtA:pratipAditA iti vadet-kathayet / tato bhagavAnuttarayati-'tA paMcasaMvaccharieNaM juge abhII Nakkhatte paMcacAre sUreNa saddhiM joyaM joei' tAvata paJcasAMvatsarike yuge khalu abhijinnakSatra paJcacArAn sUryeNa sArddha yogaM yunakti / tAvat-sUryacAraviSayavicAre vaiziSTayaM zrUyatAM tAvat paJcasAMvatsarike-candrAdi pazcasaMvatsarapramANe khalviti vAkyAlaMkAre yuge-yugamadhye abhijinnakSatraM paJca-paJcasaMkhyakAn yAvat cArAn sUryeNa saha yogaM yunakti / arthAt abhijitA nakSatreNa yuktaH sUryo yugamadhye paJcasaMkhyAn cArAna caratIti tAtparyArthaH / kathametadavasIyata iti ceducyate-iha yogamadhikRtya sUryasya sakalanakSatramaNDalI parisamAptirekena sUryasambatsareNa ziSTa nakSatroM ke viSaya meM bhI isI prakAra se bhAvita kara kaha leveN| ____aba sUrya ke cAra viSaya meM zrIgautamasvAmI pUchate haiM-(tA kahaM te AirucacArA Ahieti vaejA) he bhagavan kisa yukti se yA kisa AdhAra se vA kisa pramANa se Apane AdityacAra arthAt sUrya kI gati kA prakAra pratipAdita kiyA hai ? so Apa kahie / isa prakAra zrI gautamasvAmI ke pUchane para isake uttara meM zrI bhagavAn kahate haiM-(tA paMcasaMvaccarie NaM juge abhiI Nakkhatte paMcacAre sUreNa saddhiM joyaM joei) he gautama ! sUrya ke saMcaraNa viSaya ke vicAraNA meM jo viziSTatA hai usako sUno caMdrAdi pAMca saMvatsara pramANavAle yuga meM abhijit nakSatra pAMca prakAra se sUrya ke sAtha yoga karatA hai| arthAt abhijit nakSatra se yukta sUrya yuga meM pAMca prakAra se yoga karatA hai| yaha kisa prakAra se hotA hai ? so kahate haiM-yahAM para yoga ko lekara sUrya kA samagra nakSatramaMDalabhramaNa kI samAptI eka sUryasaMvatsara se hotI hai, sUrya kA bhagaNa Aja pramANe bhAvita karI levuM. ve sUryanA yA2 samayamA zrI gautabhAbhI pUche che-(tA kahaM te AiccacArA Ahieti vaejjA) bhagavAn 40 yutithI mathA yA mAdhArathI ke 4yA pramAthA Ape Aditya cAra eTale ke sUryanI gatine prakAra pratipAdita karela che? te Apa kaho. mA prabhArI zrI gautabhasvAmInA pUchapAthI tenA uttaramA zrI bhagavAn 4 cha (tA paMca saMvaccharie NaM juge abhiI Nakkhatte NaM paMcacAre sUreNa saddhiM joyaM joei) he gautama ! sUryanA saMcaraNa viSayanI vicAraNAmAM je vizeSatA che, te sAMbhaLo caMdrAdi pAMca saMvatsara pramA guvALA yugamAM abhijItu nakSatra pAMca prakArathI sUryanI sAthe ega kare che, arthAt abhi jIta nakSatrathI yukta sUrya yugamAM pAMca prakArathI yoga kare che, A kaI rIte thAya che? zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1071
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 52 dazamaprAbhRtasya aSTAdaza prAbhRtaprAbhRtam 1059. bhavati, sUryasya bhagaNapUrtikAla eva saurasambatsarapadena Adityasambatsarapadena vA procyate, bhagaNapUtau ekadhaivAbhijinnakSatramAyAti, yugamadhye tAdRzAH sUryasambatsarAzca paJca bhavanti / tenaiva kAraNena pratinakSatraparyAyam ekaikaM vAram abhijitA nakSatreNa saha yogasya sambhavAt ghaTate abhijitA nakSatreNa sArddha saMyuktaH sUryoM yuge paJcacArAn carati / 'evaM jAva uttarAsADhA Nakkhatte paMcacAre sUreNa saddhiM joyaM joei' evaM yAvat uttarASADhAnakSatraM paJcacArAn sUryeNa sArddha yogaM yunakti / evaM-anantaroditakrameNaiva uttarApADhAnakSatraM yAvat pratyekanakSatraM paJcacArAn sUryeNa saha yogaM yunakti / arthAt pUrvoktayuktyaiva zravaNAdi pratyekena nakSatreNa saha saMyuktaH sUryoM yuge pazcacArAn caratIti tAtparyArthaH / / sU0 52 // // dazamasya prAbhRtasya aSTAdazaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam / / pUrti kA kAla hI saurasaMvatsara pada se athavA AdityasaMvatsara pada se kahA jAtA hai bhagaNa pUrti meM eka hI vAra abhijit nakSatra AtA hai, eka yuga meM aise saMvatsara pAMca hote haiM, isa kAraNa se pratyeka nakSatra paryAya kA eka bAra abhijit nakSatra ke sAtha yoga kA saMbhava hone se abhijit nakSatra ke sAtha rahA huvA sUrya eka yuga meM pAMca vAra yoga karate hai yaha ghaTita ho jAtA hai| (evaM jAva uttarAsADhA Nakkhatte paMcacAre sUreNa saddhiM joyaM joei) yaha pUrvapratipAdita krama se uttarASADhA nakSatra yAvat pratyeka nakSatra pAMca prakAra se sUrya ke sAtha yoga karate haiN| arthAt pUrvokta yukti se hI zravaNAdi pratyeka nakSatra ke sAtha milA huvA sUrya eka yuga meM pAMca prakAra se cAra karatA hai yahI tAtparyArtha hai // sU0 52 // dasaveM prAbhRta kA aThArahavAM prAbhRta prAbhRta samApta // 10-18 // te kahe che. ahIMyAM vegane laIne sUryanA samagra nakSatramaMDaLanA bramaNanI samApti eka sUrya saMvatsarathI thAya che, sUryanA bhagaNu pUtine kALa ja saurasaMvatsara padathI athavA AdityasaMvatsara parathI kahevAya che. bhagaNapUrtimAM eka ja vAra abhijIta nakSatra Ave che eka yugamAM evA saMvatsara pAMca hoya che. A kAraNathI dareka nakSatra paryAyane eka eka vAra abhijItu nakSatranI sAthe bhegane saMbhava hevAthI abhijIt nakSatranI sAthe rahela sUrya me yugamA pAyavA2 ye|| 42 cha. se ghaTata thAya cha, (evaM jAva uttarAsADhA Nakhatte paMcacAre sUreNa saddhi joyaM joei) 24. pUrva pratipAdita mathI uttarASADhA nakSatra yAvat dareka nakSatra pAMca prakArathI sUryanI sAthe cega kare che, arthAt pUrvokta yuktithI ja thavaNAdi dareka nakSatranI sAthe maLela sUrya eka yugamAM pAMca prakArathI cAra kahe che. Aja tAtparyAthe che. je sUra para che dasamA prAbhUtanuM aDhAramuM prAbhRtaprAbhUta samAsa che 10-18 || zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1072
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1060 sUryaprajJaptisUtre dazamasya prAbhRtasya ekonaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam mUlam-tA kahaM te mAsANaM NAmadhejA Ahieti vaejA, tA egamegaslaNaM saMvaraccharasta bArasamAsA paNNattA, tesiM ca duvihA NAmadhejA paNNattA, taM jahA-loiyA louttariyA ya tattha loiyA NAmA sAvaNe bhadavae Asoe jAva AsADhe, louttariyA NAmA abhiNade supaiTe ya vijae pItivaDDaNe / sejjaMse ya sive yAvi, sisirevi ya hemavaM // 1 // Navame vasaMtamAse dasame kusumasaMbhave / ekAdasame NidAho vaNaviro. hIya bArase // 2 // ||suu0 53 // dasamassa NahuDassa egUNavIsatitamaM pAhuDapAhuDaM samattaM // ___ chAyA-tAvat kathaM te mAsAnAM nAmadheyAni AkhyAtAni iti vadet tAvat ekaikasya khalu saMvatsarasya dvAdaza mAsAH prajJaptAH teSAM ca dvividhAni nAmadheyAni prajJaptAni, tadyathAlaukikAni lokottarANi ca, tatra laukikAni nAmAni zrAvaNo bhAdrapada AzvinaH....yAvat ASADhaH lokottarANi nAmAni abhinandaH supratiSTazca vijayaH prItivarddhanaH / zreyA~zca zivathApi-ziziropi ca haimavAn // 1 // navame vasantamAse dazame kusumasambhave / ekAdazo nidAgha vanavirodhI ca dvAdaze // 2 // sU0 53 // // dazamasya prAbhRtasya ekonaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // TIkA-saMpravRttasya dazamasya prAbhRtasya 'yoge kiM te vastu AkhyAta' mityAkhyasyASTAdaze prAbhRtaprAbhRte candrAdityayozvArAn nirUpya samprati saMpravRtte'sminnekonaviMzatitame prAbhRtaprAbhRte'rthAdhikArasUtre'smin mAsAnAM nAmadheyAnyAha-'tA kahaM te mAsA' ityAdinA unnIsavAM prAbhRta prAbhRta kA prAraMbha TIkArtha-pravarta mAna dazaveM prAbhRta kA (yoge kiMte vastu AkhyAtam) isa viSaya saMbaMdhI aThArahaveM prAbhRtaprAbhRta meM candra sUrya kA cAra gati kA nirUpaNa karake aba isa unnIsaveM prAbhRtaprAbhRta ke adhikAra sUtra meM mAsoM ke nAmadheya kA kathana karate haiM-(tA kahaM te mAsA) ityAdi ogaNIsamA prAbhRtaprAbhRtane prAraMbhasaath-prvt bhAna 4samA prAmRtanA (yoge kiM te vastu AkhyAtam ) 0 viSayamA saMbaMdhamAM aDhAramA prAbhRtaprAbhRtamAM caMdra sUryanA cAragatinuM nirUpaNa karIne have A ogaNIsamA prAbhRtaprAbhRtanA adhikAra sUtramAM mahinAonA nAma prakAranuM kathana kare che. (tA kahaM te mAsA) dhyAha zrI gautamavAbhI pUche che. (tA kahaM te mAsANaM nAmadhejA Ahita ti vaejjA) bhagavan ! yadra sUrya nA yArA 2 gIna ve bhAsonA nAbhAnA zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1073
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 53 dazamaprAbhRtasya ekonaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 1061 'tA kahaM te mAsANaM NAmadhejA Ahieti vaejjA' tAvata kathaM te mAsAnAM nAmadheyAni AkhyAtAni ! iti vadet / tAvat-candrAdityayozcArAn jJAtvA mAsAnAM nAmaviSaye kiJcit praSTavyamasti tAvat kathaM-kena prakAreNa-kenAdhAraNa kayA yuktyA kayA nAmaparipATayA tetvayA bhagavan ! mAsAnAM nAmadheyAni-nAmAnyeva nAmadheyAni-nAmAnItyarthaH, AkhyAtAnipratipAditAnIti vadeva-kathayet / iti gautamasya jijJAsAM zrutvA bhagavAnAha-'tA egamegassa NaM saMvaccharassa bArasa mAsA paNNattA' tAvat ekaikasya khalu saMvatsarasya dvAdazamAsAH prjnyptaaH| tAvat-bhavajjijJAsAviSayaM zrUyatAM tAvat ekaikasya-pratyekasya khalviti vAkyAlaMkAre saMvatsarasya-hAyanasya varSasya dvAdaza dvAdaza saMkhyakAH mAsA prajJaptA:-pratipAditAH santi / tatra bhedamAha-'tesiM ca duvihA NAmadhejA paNNattA, taM jahA loiyA louttariyA ya teSAM ca dvividhAni nAmadheyAni prajJaptAni, tadyathA-laukikAni lokottarANi ca / teSAM-prathamapratipAditAnAM dvAdazasaMkhyakAnAM mAsAnAM ca dvividhAni-dviprakArANi mAmadheyAni-nAmAni prajJaptAni-pratipAditAni santIti zeSaH tadyathA tatprakAramAha-laukikAni-loke prasiddhAni laukikAni-lokairvyavahRtAni lokottarANi-aprasiddhAni-vyavahAre avyahRtAni arthAt yAni nAmAni khalu lokavyavahAre prasiddhiM nAgatAni kintu mahAtmamAM pravacana eva vyava zrI gautamasvAmI pUchate haiM (tA kahaM te mAsANaM NAmadhejA Ahietti vaenjA) he bhagavan ! caMdra sUrya ke cAra kA prakAra jAna karake aba mAsoM ke nAmoM ke viSaya meM prazna karatA hUM ki kisa prakAra se yA kisa AdhAra se athavA kisa prakAra kI paripATI se Apane mAsoM ke nAma pratipAdita kiye hai ? so kahie / isaprakAra zrI bhagavAna kahate haiM-(tA egamegassa NaM saMvaccharassa bArasamAsA paNNattA) he gautama ! eka eka arthAt pratyeka varSa kA bAraha bAraha mAsa kahe gae haiM ? aba unake bheda kA kathana karate haiM-(tesiMca duvihA NAmadhejA paNNattA taM jahA-loiyA louttariyA ya) pUrvapratipAdita bAraha saMkhyAvAle mAsoM ke do prakAra se nAma pratipAdita kiye haiM jaise ki lokana kA vyavahAra meM AnevAle laukikamAsa evaM vyavahAra meM aprasiddha lokottara mAsa arthAt jo mAsake nAma lokavyavahAra meM prasiddha na ho kintu mhaanuviSayamAM prazna pUchuM chuM-ke kaI rIte agara kayA AdhArathI athavA kevA prakAranI paripATIthI Ape mahinAonA nAme pratipAdita karela che? te Apa kahe A pramANe zrIgautamasvaamiinii jJAnene zrImAn 4 cha-(tA egamegassa NaM saMvaccharassa bArasa mAsA paNNattA) gautama ! 44 arthAt 424 varSa nA pA2mA2 bhAsa 4 cha, have tenA leha matAve. (tesiM ca duvihA NAmadhejjA paNNattA taM jahA loiyA louttariyA ya) pUrva pratipAdita bAra saMkhyAvALA mAsanA be prakAranA nAme pratipAdita karela che. jemake lokenA vyavahAramAM AvanAra laukikamAsa tathA vyavahAramAM aprasiddha lokottaramAsa arthAt zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1074
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1062 sUryaprajJaptisUtre hRtAni bhavanti tAni lokottarANi nAmAni procyante / atha teSAM pRthak pRthak nAmAni kathayanti - ' tattha loiyA NAmA sAvaNe bhaddavae Asoe jAva AsADhe' tatra laukikAni nAmAni zrAvaNa bhAdrapada Azvino yAvat ASADhaH / tatra - prabhedadvaye - laukikalokottarANAM madhye laukikAni nAmAni amUni santi yathA-zrAvaNa bhAdrapada AzvinaH kArttiko mArgazIrSaH pauSomAghaH phAlguna caitro vaizAkhajyeSThaASADhazceti dvAdazamAsA lokavyavahAre prasiddhAH santi / atha lokottarANi nAmadheyAni pratipAdayati- 'louttariyA NAmA abhide supaTTe ya vijae pItavaDaNe / sejjase ya sive yAvi sisirevi ya hemavaM // 1 // Navame vasaMtamA se dasa kusumasaMbhave / ekAdasame NidAho vaNavirohI ya bArase ||2||' lokottarANi nAmAni abhinandaH supratiSThazca vijayaH prItivarddhanaH / zreyA~sazca zivazvApi ziziro'pi ca haimavAn // 1 // navamo vasantamAso dazamaH kusumasambhavaH / ekAdazo nidAgho vanavirodhI ca dvAdazaH // 2 // lokottarANi - loke'prasiddhAni kevalaM pravacana eva vyavahRtAti nAmAni amUni bhAvoM ke pravacana meM hI vyavahRta ho ve lokottara mAsa kahe jAte haiM aba unake pRthak pRthak nAma kahate haiM (tastha loiyANAmA sAvaNe bhadavae Asoe jAva AsADhe) isa prakAra laukika evaM lokottara rUpa se do bhedoM meM laukika nAma isaprakAra se haiMzrAvaNa, bhAdrapada, Azvina, kArtika, mArgazIrSa pauSa, mAgha, phAlguna, caitra, vaizAkha, jyeSTha evaM ASADha isaprakAra bAraha mAsa loka vyavahAra meM prasiddha haiM / aba lokottara mAsoM ke nAma pratipAdita karate haiM (lokottariyA NAmA abhicaMde supaiDeya vijae pItivaDUNe sejjaise ya sive yAvi sisire viya hemavaM // 1 // Navame vasaMtamAse dasame kusumasaMbhave / ekAdasame NidAha varNAvirohI ya bArasame ||2|| lokattara jo loka meM aprasiddha hai evaM kevala pravacana meM hI vyavahRta haiM una mAsoM ke yathAkrama se nAma mAsanA nAme lekavyavahAramAM prasiddha na hAya paraMtu mahAnubhAvAnA pravacanamAM ja vyavahata hAya te leAkeAttara mAsa kahevAya che have tenA alaga alaga nAmo he che - ( tattha loiyA NAmA sAvaNe bhaddavae Asoe ya jAva AsADhe) yA rIte dauDie bhane boattara 35thI me leobhAM sau nAmo yA pramANe che. zrAvAyu, bhAdrapada, Aso, ati, bhArgazIrSa, poSa, bhaDDA, jhagalu, caitra, vaizAkha, jeTha ane aSADha A pramANe khAra mAsa leAkavyavahAramAM prasiddha che. haveseottara bhAsonA nAmI pratipAhita 4re che. ( lokottariyA NAmA abhivaMde, supaiya vijae pItitraDhaNe sejseya siveyAyi sisirevi ya hemavaM || 2 || navame vasaMtamA dasame kusumasaMbhave / ekAdasame NidAho vaNavirohI ya bArasame ||2|| boattara ne aprasiddha hAya ane kevaLa pravacanamAMja vyavahAra hAya e mAseAnA kramAnusAra nAme A mAM zrI suryaprajJapti sUtra : 1
Page #1075
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUryajJaptiprakAzikA TIkA sU0 53 dazamaprAbhRtasya ekonaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtam 1063 santi yathAkrameNa teSAM nAmAni prathamaH zrAvaNarUpo mAso'bhinandAkhya, dvitIyo bhAdrapadarUpo mAsaH supratiSThaH / tRtIya AzvinarUpo mAso vijayAkhyaH / caturthaH kArtikarUpomAsaH prItivarddhananAmA procyate / paJcamo mArgazIrSarUpo mAsaH zreyAn nAmA prasiddhaH / SaSThaH pauSarUpo mAsaH zivasaMjJakaH khyAtaH / saptamo mAgharUpo mAsaH ziziranAmA kathitaH aSTamaH phAlgunarUpo mAso haimavAn nAmA prtisstthitH| navamazcaitrarUpo mAso vasantamAsaH pratipAdito'sti / dazamo vaizAkharUpomAsaH kusumasambhavo nAmA pratipAditosti, ekAdazo jyeSTharUpo mAso nidAghanAmA prsiddhH| dvAdaza ASADharUpo mAso vanavirodhI nAmnA prasiddhiM samAyAtaH / ityalaukikAnAM mAsAnAM nAmAni pratipAditAni santi / athaiSAM laukikAnAM lokottarANAM ca dvAdaza saMkhyakAnAM mAsAnAM nAmAni yathA sarveSAM sukareNa bodho bhavettathA tAlikA rUpeNa pRthaka pradarzyate-yathAisaprakAra se haiM-prathama zrAvaNamAsarUpa mAsa abhinaMda nAmakA hai dUsarA bhAdrapada ke sthAna meM supratiSThita nAma kA hai| Azvima mAsa rUpa tIsarA mAsa vijaya nAma kA hai, cauthA kArtikamAsa rUpa prItivarddhana nAmaka hai, mArgazIrSamAsa ke sthAna meM pAMcavAM mAsa zreyAna nAmakA hai, pauSamAsa rUpa chaTThA mAsa ziva mAsa ziva nAmakA hai| mAghamAsa ke sthAna meM sAtavAM mAsa zizira nAmakA hai, AThavAM phAlguna mAsa ke sthAna meM AThavAM mAsa kA nAma haimavAn pratipAdita kiyA hai, navAM caitramAsa rUpa vasanta mAsa prajJapta kiyA hai, vaizAkhamAsa ke sthAna meM dasavAM mAsa kA nAma kusumasaMbhava pratipAdita kiyA hai, gyArahavAM jyeSThamAsa rUpa nidAgha nAma se prasiddha hai, bArahavAM ASADha mAsa rUpa vanavirodhi nAmakA pratipAdita kiyA hai| aba ye laukika evaM lokottara bAraha mAsoM ke nAma sabako saralatA se samajhameM A jAya usa prakAra se koSThaka rUpa se dikhalAte haipramANe che. prathama zrAvaNamAsa rU5 mAsa abhinaMda nAmano che. bIjo bhAdaravAnA sthAnamAM supratiSThita nAmano ceka mAsa che, Aso mAsanA sthAne vijaya nAmane trIjo mAsa che. kArtika mAsanA sthAne prItivardhana nAmane cothe mAsa che. mAgazara mAsanAsthAnamAM pAMcamo mAsa zreyAnuM nAma mAsa che, piSamAsarUpa chamAsa ziva nAmano che. mAghamAsanA sthAnamAM sAta mAsa zizira nAmane che, AThamA phAgaNa mAsanA sthAnamAM AThamA mAsanuM nAma haimavAnuM pratipAdita karela che, navamA caitramAsa rUpa vasantamAsa prajJapta karela che. vaizAkhamAsanA sthAnamAM dasamA mAsanuM nAma kusumasaMbhava pratipAdita karela che agyAramA jeThamAsarUpa nidAdha nAmo mAsa che, bAramAM aSADa mAsarUpa vanavidhi nAmane mArA pratipAdita karela che. have A lokki ane lokottara bAra mAsanA nAmo saune saraLatAthI samajavAmAM Ave e rIte keDArUpe batAvavAmAM Ave che, zrI suryaprajJapti sUtra: 1
Page #1076
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2064 sUryapraptisUtre laukikAni nAmAni lokottarANi nAmAni laukikAni nAmAni lokottarANi nAmAni (1) zrAvaNasya abhinandaH (7) mAghasya ziziraH (2) bhAdrapadasya - supratiSThaH (8) phAlgunasya haimavAn (3) Azvinasya - vijayaH (9) caitrasya vasantaH (4) kArtikasya prItivarddhanaH (10) vaizAkhasya kusumasambhavaH (5) mArgazIrSasya - zreyAn (11) jyeSThasya nidAghaH (6) pauSasya - zivaH (12) ASADhasya vanavirodhI iti // sU0 53 // itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-cAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya'-padavibhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-vativiracitAyAM zrI sUryaprajJaptisUtrasya sUryajJaptiprakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dazamasya prAbhRtasya ekonaviMzatitamaM prAbhRtaprAbhRtaM samAptam // laukika nAma lokottara nAma laukika nAma lokottara nAma 1 zrAvaNamAsa-abhinaMdana 7 mAgha-zizira 2 bhAdrapada-supratiSThi 8 phAlguna-haimavAn 3 Azvina-vijaya 9 caitra-vasanta 4 kArtika-prItivarddhana 10 vaizAkha-kusuma saMbhava 5 mArgazIrSa-zreyAna 11 jyeSTha-nidAdha 6 pauSa-ziva 12 ASADha-vanavirodhI // sU0 53 / / zrIjainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAja viracita sUryaprajJapti sUtrakI sUryajJaptiprakAzikA TIkA meM dasaveM prAbhRta kA unnIsavAM prAbhRtaprAbhRta samApta // 10-19 // laukki nAma lekottara nAma laukika nAma lekottara nAma (1) zrAvaNamAsa-abhinaMdana (7) bhASa-zizira (2) maa421|-suprti (8) zaY-DebhavAna (3) mAsA-vinya (4) thaitra-vasanta (4) ati ---prItivana (18) vaizAma-subhasana (5) mAgazara-zreyAnuM (11) -nihAya (9) poSa-ziva (12) maSADha-vanavidhI // sU. 53 / / zrI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI ghAsIlAlajI mahArAje racela sUrya prajJaptisUtranI sUryajJaptiprakAzikA TIkAmAM dasamA prAbhRtanuM ogaNIsamuM prAbhUtaprAbhRta samAsa 10-1lA zrI suryaprajJapti sUtra: 1