Book Title: Agam 30 Mool 03 Uttaradhyayana Sutra Part 03 Sthanakvasi
Author(s): Ghasilal Maharaj
Publisher: A B Shwetambar Sthanakwasi Jain Shastroddhar Samiti
Catalog link: https://jainqq.org/explore/006371/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ namo arihaMtANe namo siddhANaM, namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvasiM paDhamaM havaI maMgala Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) :: yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HYAYAN UTTARA) N SUTRA PART: 3 uttarAdhyayana sUtra : bhAga 3 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11 : 11 jainAcArya - jainadharma divAkara-pUjyazrI - ghAsIlAlajI - mahArAjaviracitayA priyadarzinyAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtaM hindI - gurjara bhASA'nuvAda sahitam // uttarAdhyayana-sUtram // UTTARADHYAYANA SUTRAM tRtIyo bhAgaH (adhya0 15 - 24) niyojakaH saMskRta - prAkRtajJa - jainAgamaniSNAta- priyavyAkhyAni - paNDitamuni - zrIkanhaiyAlAlajI - mahArAjaH prakAzakaH ahamadAbAda nivAsI - zreSThinaH zrImataH jesiMga bhAIpocAlAlabhAI - mahodayasya dravyasAhAyyena a0 bhA0 zve0 sthA0 jainazAstrAddhAra samitipramukhaH zreSThi- zrI zAntilAla - maGgaladAsa bhAI-mahodayaH prathamA - AvRttiH prati 1000 mu0 rAjakoTa vIra saMvat 2387 vikrama saMvat 2017 mUlyam - rU0 20-0-0 IsvI san 1961 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maLavAnuM ThekANuM : zrI. a. bhA. ve, sthAnakavAsI jaina zAstroddhAra samiti The. gareDiyA kuvAreDa, grIna lo ja pAse, rAjakoTa, (sArASTra) Published by : Shri Akhil Bharat S. S. Jain Sastrodhar Sumiti. Garedia Kuva road. RAJKOT. (Saurashtra ) w. Ry India prathama AvRttiH prata 1000 vIra saMvata : 2487 vikrama saMvata : 2017 isvIsana : 1961 : mudraka ? jAdavajI mohanalAla zAha nIlakamala prInTarI ghIkAMTA roDa : : amadAvAda uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA (1) A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAtaHuSAkALa, sandhyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. (3) mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) ulkApAta--moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (9) digdAha--koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava--vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta--AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya na thAya. vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. yUpaka--zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene yUpaka kahevAya. A pramANe yUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathamA 1 prahara svAdhyAya na karavo. yakSAdIma--koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa--kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. mahikAzveta--zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddAta--cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgadha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa-jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyagrata-najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana-koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra-upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAra mahotsava ane cAra pratipadA-ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitrI pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sabhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAta sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo. Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ svAdhyAya ke pramukha niyama (1) (3) isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai| prAta: USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI (48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA caahie| mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai| nIce likhe hue 32 asvAdhyAya-prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie(1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) ulkApAta-bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (2) digdAha--kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava-bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| nirghAta-AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta--bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie yUpaka-zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie (8) yakSAdIpta--yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa-kArtika se mAgha mAsa taka dhuMe ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (2) mahikAzveta--zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta--cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya Dha~ka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (9) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya -- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai / (14) (15) (16) mala-mUtra - sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai / I zmazAna -- isa bhUmi ke cAroM tarapha 100 - 100 hAtha taka asvAdhyAya hotA hai / (19) candragrahaNa--jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie | (17) sUryagrahaNa - jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata -- najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / patana -- koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra -- upAzraya ke andara athavA 100 - 100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA - ASAr3hI pUrNimA ( bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA ( skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (29 se 30) prAtaHkAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM taba taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie / Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana bhAga 3 a. 15-24 kI viSayAnukramaNikAanukramAGka viSaya pRSThAGka 1 paMdrahaveM adhyayanakA prAraMbha aura bhikSuguNapratipAdana 2 solahaveM adhyayana kA prAraMbha aura daza brahmacaryasamAdhisthAna 37-83 3 satrahaveM adhyayana kA prAraMbha aura pApazramaNoM ke svarUpakA varNana 84-107 4 aThArahaveM adhyayana kA prAraMbha aura saMjayanRpake caritra kA varNana 108-112 5 saMjayamuni caritravarNana meM saMjayanRpako munike darzana 113-114 6 munike pAsa saMjayanRpakI kSamAyAcanA ke liye prArthanA 115-116 7 saMjayanRpa ko munikI ora se kSamAdAna 8 saMjayanRpa ko munikA upadeza 118-122 9 munike upadezase rAjA kA pravrajyAgrahaNakaranA 123-124 10 saMjaya munike prati koI eka muni ke prazna 125-126 11 kriyAvAdyAdi matakA pratipAdana 127-134 12 kriyAvAdiyoM ke pApakAritvakA varNana 135-136 13 kriyAvAdiyoM ke matake zravaNa se nivRtti ke kAraNakA kathana 137-139 14 kSatriya rAjaRSikA upadeza kSatriya rAnaRSidvArA apane AcAra kA pratipAdana- 141-142 16 Ayuke jJAnake viSayameM jinazAsanake mahattvakA pratipAdana 143 17 phira se kSatriyarAjaRSikA upadeza 18 saMjaya muniko apane karttavya meM rahane ke upadeza bharata cakrI kA udAharaNa 145-146 19 bharata cakravatI kI kathA 146-154 2. sagara cakravartI kI kathA 155-176 21 maghavA cakravartI kI kathA 177-180 22 sanatkumAra cakravartI kI kathA 181-211 26 zAMtinAtha kI kathA 212-234 24 zrI kuMthunAtha kI kathA 235-240 144 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anukramAGka 25 zrImat aranAtha kI kathA 26 mahApadma cakravartI kI kathA - 4 viSaya 28 27 hariSeNa cakravarttI kI kathA jaya cakravartI kI kathA 29 dazArNabhadra kI kathA 30 cAra pratyekabuddha ke nAma 31 karakaNDU rAjA kI kathA 32. dvimukha rAjA kI kathA 33 nagagati rAjA kI kathA 34 udAyana rAjarSi kI kathA 35 kAzIrAja nandana baladeva kI kathA uttarAdhyayana sUtra : 3 pRSThAGka 241-246 247-280 281-284 285 - 288 289-307 308-310 311-340 340-355 356-396 397-443 444-445 36 vijayarAja kI kathA -- 446-447 37 mahAbalarAja kI kathA 448-464 38 unnIsaveM adhyayana kA prAraMbha aura usa kI avataraNikA -465 39 mRgA putra ke caritra kA varNana - 466-569 40 bIsaveM adhyayana kA prAraMbha aura mahAnirgrantha ke svarUpakA varNana 570 - 632 662-818 41 ikkIsaveM adhyayana aura ekAntacaryA meM samudrapAla munikA dRSTAnta 633-661 42 bAIsavAM adhyayana aura neminAtha ke cari kA varNana 43 tevIsavAM adhyayana aura pArzvanAtha ke caritra kA nirUpaNa 44 coIsavA~ adhyayana-aSTa maJcana mAtAoM kA varNana 819-970 971-995 Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana suutrm| _(tRtIyo bhAgaH) ||ath paJcadazamadhyayanam // vyAkhyAtaM caturdazamadhyayanam / saMprati sabhikSu nAmakaM paJcadazamadhyayanaM praarbhyte| asya ca pUrveNa sahAyamabhisambandhaH-pUrvasminnadhyayane nirnidAnatAguNaH proktaH, sa ca bhikSoreva, bhikSutvaM ca guNAdhInam, iti bhikSoguNA asminnadhyayane procyante, ityanena saMbandhenAyAtasyAsya paJcadazAdhyayanasyedamAdimaM mUtrammUlam-mogaM caristAmi samicca dhamma, sahie ujukaDe nniyaannchinne| saMvaM jaheja akAmakAme, annAyaesI parivaie se bhikhU // 1 // chAyA-maunaM cariSyAmi sametya dharma, sahita RjukRto nidAnacchinnaH / saMstavaM jahyAdakAmakAmaH, ajJAtaiSI parivrajetsa bhikSuH // 1 // TIkA--'moNaM' ityAdi / pandrahavAM adhyayana prAraMbha caudahavAM adhyayana samApta huvaa| aba pandrahavAM adhyayana prAraMbha hotA hai| isa adhyayana kA nAma sabhikSu adhyayana hai caudahaveM adhyayana ke sAtha isakA saMbaMdha isa prakAra se hai-caudahaveM adhyaya meM nirnidAnatAguNarUpa se prakaTa kI gaI hai, aura vaha bhikSu ke hI hotI haiN| kAraNa ki bhikSupana guNa ke AdhIna hotA hai| isa liye isa adhyayana meM bhikSuoM ke guNoM kA kathana kiyA jaaygaa| isI saMbaMdha ko lekara isakA prAraMbha kiyA gayA hai| isakA yaha sarva prathama sUtra hai-'moNaM' ityAdi / paMdaramA adhyayanane prAraMbha caudamuM adhyayana saMpUrNa thayuM, have paMdaramA adhyayanane prAraMbha thAya che. A adhyayananuM nAma sabhikSu adhyayana che caudamA adhyayananI sAthe A adhyayanane saMbaMdha A pramANe che.-caudamA adhyayanamAM ninidAnatA guNarUpathI pragaTa karavAmAM Avela che. ane te bhikSune ja hoya che kAraNa ke, bhikSupaNuM guNane AdhIna hoya che. A mATe A adhyayanamAM bhikSuonA guNonuM kathana karavAmAM Avaze. A saMbaMdhane laIne ene prAraMbha karavAmAM Avela che. A adhyayananuM sahuthI paheluM sUtra che. "moNaM" tyAha! utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre maunaM-munibhAvaM cariSyAmi AseviSye iti bhAvanayA dharma-daza vidhaM zrutacAritralakSaNaM ca sametya aGgIkRtya sahitaH ekAkitvasyAgame niSiddhatvAd dvitI yAdi munisahitaH, tathA-RjukRtA-mAyArahitayA'nuSThAnaparAyaNaH, nidAnacchinnA chinnanidAnaH nidAnazalyarahitaH, saMstavaM pUrvaparicitaiH pitrAdibhiH pazcAparicitaiH zvazurAdibhizca saha paricayaM, jahyAt-parityajet / tathA akAmakAmaH= kAmAbhilAparahitaH, yadvA-akAmo-mokSaH sakalaviSayAbhilASanivRttisthAnatvAt , taM kAmayate yaH sa tathA, mokSAbhilASItyarthaH, tathA-ajJAtaiSI yatra kulAdau sAdhostapo'nuSThAnAdikaM na jAnAtitatrAhArAdigaveSakaH san parivrajet aniyata ___anvayArtha-jo (moNaM-maunam ) munibhAva kA maiM (carissAmicariSyAmi) sevana karU~gA isa bhAvanA se (dhamma-dharmam ) uttama kSamA Adi rUpa athavA zrutacAritrarUpa dharmako (samica-sametya ) aMgIkAra karake (sahie-sahitaH) dvitIyAdi muniyoM ke sAtha rahatA hai, ekAkI nahIM, kyoM ki akele rahanekA AgamameM niSedha hai| tathA (ujjukaDeRjukRtaH) mAyArahita hokara hI jo saMyamarUpI anuSThAna parAyaNa banA rahatA hai (NiyANachinne-nidAnachinnaH) evaM nidAnazalya se varjita huA (saMthavaM jaheja-saMstavaM jahyAt) pUrvaparicita pitA Adike sAtha tathA pazcAt paricita-zvazura AdikoM ke sAtha paricaya kA tyAga kara detA hai, evaM (akAmakAme-akAmakAmaH) kAmAbhilASarahita hokara athavA mokSAbhilASI banakara hI ( annAyaesI-ajJAtaiSI) sAdhuoM ke tapa anuSThAnAdika se ajJAta-aparicita kuloM meM AhAra Adi kI gaveSaNA ___sapayArtha-re moNaM-maunam bhUni mAvanu hu~ carissAmi-cariSyAmi sevana zaza ye mAnAthI dhamma-dharmama uttama kSamA mAhi35 mathavA zruta yAtri 35 yamana samicca-sametya ma4i2 zane sahie sahitaH mIna bhuniyAnI sAthai 29 cha. 4 nahI 2, 4aa ravAnA mAgamamA niSedha cha tathA ujjakaDeRjukRtaH bhAyA 2Dita manI re bhanuSThAnamA parAyaNa sanI 27 cha. NiyANachinne-nidAnAcchannaH mane nihAna zalyathI lata ne saMthavaM jaheja-saMstavaM nA pUrva paricita pitA AdinI sAthe tathA pAchaLathI jenI sAthe saMbaMdha baMdhAya che evA zvazura AdinI sAthenA paricayane tyAga karI de che ane akAmakAme-akAmakAmaH ma manipAthI 2khita manIna athavA mekSiAmidApI sanIna 1 annAyaesI-ajJAtaSIH sAdhunA ta5 anuSThAna mAhithI parithita utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 2 bhikSuguNapratipAdanam vihAritayA viharet / ya evaMvidhaH sa bhikSurucyate / anena siMhatayA niSkramya siMhatayA viharaNaM bhikSutAnimittamuktaM sAdhUnAm / caturbhaGgI yathA (1) siMhattAe nikkhamaMti siMhattAe viharaMti / (2) siMhattAe nikkhamaMti siyAlattAe viharaMti / (3) siyAlattAe nikkhamaMti siMhattAe viharati / (4) siyAlattAe nikkhamaMti siyAlattAe viharati / eSu siMhatayA niSkramya siMhatayA viharaNaM sarvottamam // 1 // siMhatayA viharaNameva vizeSataH mAhamUlam-rAovarayaMcareja loDhe, viree vedaviyA''yarakhie / panna abhibhUya sabaMdaMsI, je kamhiMvi ne mucchiMe se bhikkhU // 2 // chAyA-rAgoparataM caret lADhaH, virato vedavidAtmarakSitaH / prAjJaH abhibhUya sarvadarzI, yaH kasminnapi na mUchitaH sa bhikSuH // 2 // TIkA-'rAovarayaM' ityAdi / lADhaH sadanuSThAne tatparaH, 'lADha' iti dezIyazabdaH, virataH=AsravAnnikaratA huA (parivvae-parivrajet) aniyata vihArI hotA hai-(sa bhikkhU-sa bhikSuH) vahI bhikSu hai| bhAvArtha-ina pUrvokta guNaviziSTa AtmA hI bhikSu hai| isase yahAM sAdhuoM kI bhikSutA kI nimittabhUta caubhaMgI prakaTa kI jAtI hai| jaise-1 siMhatAe nikkhamaMti siMhattAe viharaMti / 2 siMhattAe nimaMti siyAlattAe viharaMti / 3 siyAlattAe nikkhamaMti siMhattAe vihrNti| 4 siyAlattAe nikkhamaMti siyAlattAe viharati / 4 // ina cAra bhaMgo meM siMhavRtti se nikalakara siMhavRtti se hI vicaranA yaha prathama bhaMga sarvottama hai // 1 // mA mADA2 mahinI gaveSaNA 42ai Rai parivvae-parivrajet aniyata viDArI mane cha sa bhikkhU-sa bhikSuH te4 minu che. bhAvArtha-AvA pUrvokta guNa viziSTa AtmA ja bhikSu che AthI ja ahIM sAdhuonI bhikSapaNAnI nimittabhUta caubhaMgI pragaTa karavAmAM Ave che-jema (1) siMhattAe nikkhamaMti siMhattAe viharaMti (2) siMhattAe nikkhamaMti siyAlattAe viharaMti (3) siyAlattAe nikkhamaMti siMhattAe viharaMtI. (4) siyAlattAe nikkhamaMti siyAlattAe viharaMti mA yAra bhAgamA sittithI nijIne siNvRtithI ja vicaravuM e prathama bhaMga sarvottama che. 1. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre vRttaH, vedavit vidyate jIvAjIvAditattvamaneneti veda AgamastaM vettIti vedavit AgamajJaH, tathA-AtmarakSitaH rakSito durgatihetorapadhyAnAderAtmA yena sa tathA, yadvA-'AyarakSitaH' iticchAyA-rakSitaH-prAyaH ratnatrayaprAptilakSaNo lAbho yena sa nathA, prApta samyagdarzanAdi ratnatrayarakSaNazIla ityarthaH, prAkRtatvAd 'rakSita' zabdasya paranipAtaH / yadvA vedasya-Agamasya-vidA-buddhirjJAnamiti yAvat , tayA rakSitaH-kugatipatanAt AtmA yena saH tathA, 'prajJA zraddhAdharAjJaptiH paNDA saMvedanaM vidA' iti zabdArNavaH / anena AgamAnukUlasamAcaraNazIlasyaiva munerAtmA rakSito bhavatIti sUcitam / tathA-mAjJaH heyopAdeyabuddhimAn , sarvadarzI-sarva isI bAta ko sUtrakAra vizeSarUpa se spaSTa karate haiM-'rAovarayaM' ityaadi| anvayArtha (lADhe-lADhaH) sadanuSThAna-saMmaya meM tatpara (virae-virataH) Asrava se nivRtta (vedaviyA-vedavit) AgamakA jJAtA tathA (Ayarakkhie-AtmarakSitaH) AtmAkA rakSaka (panne-prAjJaH) heya aura upAdeya kI buddhi se saMpanna evaM (savvadaMsI-sarvadarzI) samastabhUtoM ko apane samAna samajhanevAlA muni (abhibhUya-abhibhUya) parISaha evaM upasargoM ko parAjita karake-jIta karake-(rAovarayaM-rAgoparatam) kAmabhogAbhilASarahita hokara (careja-viharet) vicaratA hai aura usa vihAra meM (je-yaH) jo (kamhivi na mucchie-kasmin api mUcchitaH na bhavati) kisI bhI sacitta acitta evaM mizra vastuoM meM mUcchita Asakta nahIM hotA hai (sa bhikkhU-sa bhikSuH) vaha bhikSu hai| " vedavidAyarakkhie" isa padakI " vedavit AyarakSitaH" aisI bhI chAyA hotI hai-isakA artha isa yA vAtana sUtradhAra vizeSa35thI pragaTa 42 cha "rAovarayaM" tyA ! anvayArtha -lADhe-lADhaH sahanuhAnamA tat52, virae-virataH sAkhathI nivRtta vedaviyA-vedavit mAgamanA jJAtA tathA Ayarakkhie-AtmarakSitaH mAtmAnA 2kSa pranne-prajJaH iya ana pAyanI muddhithI saMpanna bhane sambadaMsI-sarvadarzI vAne potAnA samAna samabhAvA muni abhibhUya-abhibhUya parISa bhane pani parAta ne rAovarayaM-rAgoparatam misAganI abhisApAthI 2Dita manIna carejja-vihareta piyare cha, vajI te vihAramA je-yaH 2 kamhivi na mucchiekasminapi na mUcchitaH // 594 sathitta sacitta mana mizra-vastumAmA mAsata bhanata nayI sa bhikkhU-sa bhikSuH mi cha. "vedavidAya rakkhie" mA pahanI "vedavit AyarakSitaH" mevI 55 chAyA bhane che. mAno ma mA prabhArI cha. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 2 bhikSuguNapratipAdanam samastaM pANijAtam-Atmavat pazyatItyevaMzIlaH, etAdRzo muniH abhibhUya= pariSahopasargAn parAjitya, rAgoparataM-kAmabhogAbhilASarahitaM yathAsyAttathA, caret= viharet , tathA-yaH kasminnapi sacittAcittamizravastuni mUcchitaH Asakto na bhavet / etAdRzoyo mUlaguNAnvitaH sa bhikSurucyate // 2 // prakAra hai-prApta samyagdarzana Adi kI rakSA karane meM tatpara banA huaa| jIva ajIva Adi tattva jisase jAne jAte haiM usakA nAma veda jainachAstra hai| usa veda ko jAnanevAlA vedavit kahalAtA hai / jaba 'vedavidArakSitaH' aisA pada rakhA jAya taba vedako jAnanevAlI jo vidA-buddhi-jJAnausase kugati meM girati huI AtmA kI jisane rakSA kI hai| aisA dUsarA artha yaha hotA hai| jo muni AgamAnukUla AcaraNazIla hotA hai usase hI AtmArakSita hotI hai-isase yaha bAta sUcita hotI hai| bhAvArtha-jo muni sadanuSThAna meM tatpara rahatA hai| Asrava se nivRtta hotA hai arthAt aise kRtya nahIM karatA ki jisase usako navIna karmoM kA baMdha hove, AgamakA jJAtA hotA hai durgati meM patana ke hetubhUta apadhyAna Adi anarthoM se bacatA rahatA hai| heyopAdeya ke jJAna se jisakA antaHkaraNa vAsita rahatA hai| ye saba jIva mere hI samAna hai| yaha jAnakara kisI ko bhI nahIM satAtA hai| parISaha evaM upasargoM se jo kabhI calAyamAna nahIM hotA hai aura na kisI bhI padArtha meM jisakI mUrchA hotI hai vahI bhikSu hai // 2 // prApta samyaggadarzana AdinI rakSA karavAmAM tatpara banelA evA jIva ajIva Adi tatva jenAthI jANI zakAya che te veda che. e vedanA jANavAvALA vedavitra kahevAya cha. nyAre "vedavidA rakSitaH" se 54 rAmapAmA mAva tyAre vaha pApAjI je vidA-buddhi-jJAna jeNe kugatimAM paDatI AtmAnI rakSA karela che. evo bIjo artha thAya che. je muni Agama anukULa samAcaraNuMzIla hoya che enAthI ja AtmAnuM rakSaNa thAya che. AthI e vAta sUcita bane che. bhAvArtha-je muni sadanuSThAnamAM tatpara rahe che, AsravathI nivRtta bane che, arthAta evuM kRtya nathI karatA ke, jenAthI tene navIna kamene baMdha thAya. AgamanA jANanAra hoya che. durgatithI-patananA hetabhUta apadhyAna Adi anarthothI bacatA rahe che. heya upAdeyanA jJAnathI jenuM aMtaHkaraNa vAsita rahe che. A saghaLA jI mahArA samAna ja che evuM jANIne keIne paNa kadI satAvatA nathI. parISaha ane upasargothI je kadI calAyamAna thatA nathI ane koIpaNa padArthamAM temanuM mana lalacAtuM nathI eja bhikSa che. 2 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre tathA mUlam - akko saMvahaM vittu dhIre, muNI care lAMDhe niccamAyate / aviggamaNe asaMhi jo kasiMNaM ahiyA~sae se bhikkhUM // 3 // chAyA - AkrozavadhaM viditvA dhIro, munizvaret lADho nityamAtmaguptaH | avyagramanA asaMprahRSTo yaH kRtsnamadhyAsIta sa bhikSuH ||3|| TIkA--'akkosavahaM' ityAdi / muniH Akrozadham - Akrozanam - Akroza :- asabhyAlApaH, vadhastADanam, anayoH samAhAradvandvaH, etat AkrozavadhaM viditvA = ' svakRtakarmaNaH phala - miti matvA dhIraH = kSobharahitaH, tathA - lADha H = sadanuSThAne tatparaH, tathA AtmaguptaH = gupto rakSito'saMyamasthAnebhya AtmA yena tathA-bhUtaH san nityaM = sarvadA caret = apratibaddho bhUtvA viharet / tathA avyagramanAH = avyagraM tapaH saMyamArAdhane anAkulaM mano yasya sa tathA api ca- asaMprahRSTaH = satkAra puraskAre saMprApte'pi harSarahitaH, yadvA- kazcit kamapi durvacanAdibhirbhartsayatIti dRSTvA harSarahitaH, athavA tathA - 'akkosavahaM' ityAdi / anvayArtha - muni ( akkosavahaM - Akrozavadham ) asabhyavacanarUpa vadhako apane dvArA pUrvakRta karma kA phala ( viittu - viditvA ) jAnakara ke ( dhIre lADhe - dhIraH lADha :) usa samaya kSobharahita evaM sadanuSThAna meM tatpara hI banA rahe aura ( Ayagutte-AtmaguptaH ) asaMyama sthAno se apanI AtmAkI rakSA karatA rhe| evaM ( aviggamaNe - avyagramanAH ) saMyama tathA tapakI ArAdhanA karane meM upasthita parISaha evaM upasargoM se anAkula mana hokara tathA (asaMpahiTThe- asaMprahRSTaH) satkAra puraskAra se satkRta evaM puraskRta hone para bhI harSabhAva se rahita hokara (niccaM bare- 'akkIsavahaM" ityAhi ! tathA- anvayArtha - muni akkosavahaM - Akrozavadham asalya vacana3ya Ajheza ane tAuna35 vadhane potAnA dvArA pUrvakRta bhaI viittu - viditvA bhagIne dhIre lADhe-ghoraHlADhaH me sabhaye kSAla rahita tebhana sahanuSThAnabhAM tatthara 04 manI rahe ma Ayagutte - AtmaguptaH asaMyama sthAnAthI potAnA AtmAnu rakSA puratA rahe bhane aviggamaNe - avyagramanAH saMyama tathA tapanI ArAdhanA zvAmAM AvatA parISaDa ramane upasargothI manADuNa bhana thAne tathA asaMpahi-asaMprahRSTaH sAra purasArathI satkRta bhane puraskRta thavAthI pazu harSabhAvathI rahita thAne niJcacare - nityaM caret uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 2 bhikSuguNapratipAdanam 'ayaM mAM paruSavacanairadhikSipati, tathApyahaM kSamAmAzritya sarva sahe, na ca kupyAmi, kIdRzo'smhaM kSamAzIlaH' ityevaM harSarahitaH san yaH kRtsnaM samastaM parISahopasargam adhyAsIta-saheta sa bhikSurucyate // 3 // nityaM caret ) apratibandha vihAra kre| vihAra meM (kasiNaM ahiyAsaekRtsnam adhyAsIta) vaha Aye hue samasta parISaha aura upasargoM ko sahatA hai| isa paristhitivAlA (jo hoi-yaH bhavati) jo muni hotA hai (sa bhikkhU-sa bhikSuH) vahI bhikSu kahalAtA hai| bhAvArtha-isa adhyayana meM sUtrakAra bhikSu ke lakSaNoM ko batalA rahe haiM isIke saMbaMdha se ve kahate haiM ki jo munirAja vihAra karate samaya Akroza evaM vadha parISaha se nahIM calita hote haiM pratyuta 'ye Akroza evaM vadha mere pUrvakRta karmoMne hI mere pAsa upasthita kiye haiM ataH mujhe inako madhyastha bhAva se sahana karanA cAhiye' yadi jarA bhI citta meM inake dvArA kSobha kA bhAva jaga jAyagA to maiM asaMyama sthAno meM patita ho jAUMgA' aisA samajhakara inako sahana karate hai aura jinakA yaha vicAra sadA banA rahatA hai ki tapa aura saMyama kI kasauTI pratikUla saMyogo meM hI hotI hai ataH tapa saMyamakI ArAdhanA karane meM mujhe yadi parISaha aura upasargoM kA sAmhanA karanA paDatA hai to isase tapa saMyamakI dRDhatA hI hotI hai jisa meM mujhe baDA bhArI lAbha hai| apratima viDAra 42. viDAramA kasiNaM ahiyAsae-kRtsnaM adhyAsIta mAtA saghaNA parISa mane pasagIna te saI cha. bhAvI paristhitivAmA jo hoi-yaH bhavati ne muni hAya cha. sa bhikkhu se bhuni bhikSu DevAya che. bhAvArtha-A adhyayanamAM sUtrakAra bhikSunAM lakSaNe batAvI rahyA che. emanA ja saMbaMdhathI teo kahe che ke, je munirAja vihAra karatA samaye Akroza ane vadha pariSahathI calita thatA nathI. paraMtu "A Akroza ane vadha mArA pUrvakRta karmoe ja mArI sAme upasthita karela che. AthI mAre ene madhyasthabhAvathI sahana karavAM joIe. je jarA sarakho paNa cittamAM enAthI kSobha bhAva jAgI jAya te huM asaMyama sthAnomAM patita banI jaIza." evuM samajIne tene sahana kare che. ane temanA manamAM e vicAra sadAnA mATe banyo rahe che ke, tapa ane saMyamanI kasoTI pratikULa saMgomAM ja thAya che. AthI tapa saMyamanI ArAdhanA karavAmAM mAre je parISaha ane upasargone sAmano kare paDe che te enAthI tapa saMyamanI daDhatA thAya che. enAthI mane ghaNe meTo lAbha thAya che. tathA satkAra sanmAna maLavA chatAM paNa jemanA cittamAM cheDe sarakhe paNa harSane bhAva jAgRta thatuM nathI kemake, utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayasUtre kiM ca- 12 mUlam - paMta sayaNAsaNaM bhattA, sIunhaM bivihaM ca daMsamasaMgaM / avvagrgamaNe asaMpaMhidre, je kasiNaM ahiyoMsae se bhikyU~ // 4 // chAyA -- prAntaM zayanAsanaM bhaktavA, zItoSNaM vividhaM ca daMzamazakam / avyagramanA asaMprahRSTo, yaH kRtsnamadhyAsIta sa bhikSuH || 4 || TIkA- 'paMtaM' ityAdi / muniH prAntam = asAraM zayanAsanaM zayanaM ca AsanaM ceti zayanAsanam, tatra - zayanaM = saMstArakAdikam, AsanaM pIThaphalakAdikaM ca, upalakSaNatvAt - AhAravastrAdikaM bhaktvA = sevitvA, tathA-zItoSNaM ca sevitvA, tathA vividhaM nAnAprakAraM tathA satkAra sammAna ke pAne para bhI jinake citta meM jarAsA bhI harSa kA bhAva jAgRta nahIM hotA hai- kyoMki dveSa jisa prakAra unako parihArya kahA gayA hai usI prakAra harSabhAva bhI parihArya kahA hai, kyoM ki harSabhAva meM rAgapariNati rahatI hai| tathA anukUla evaM pratikUla saMyoga ko munijana sahana karate hai / yahI bAta " kRtsnamadhyA sIta" isa pada dvArA sUtrakArane pradarzita kI hai| isa prakAra kI paristhiti saMpannamuni bhikSu kahalAtA hai ||3|| 'paMtaM sayaNAsaNaM' ityAdi / anvayArtha - jo muni (paMtaM sayaNAsaNaM bhaittA - prAntam zayanAsanam bhaktvA) asAra zayana- saMstAra Adi, Asana-pIThaphalakAdika ko upayoga meM lAkara ke, tathA upalakSaNa se asAra AhAra tathA vastrAdika kA sevana karake (sIunhaM vivihaM daMsamasagaM ca bhattA - zItoSNaM dveSa je rIte emane parihAya kahevAmAM Avela che. e pramANe harSa bhAva paNa parihAya kahevAyela che. kemake, harSa bhAva rAga pariNati rahe che. tathA anukULa ane pratikULa sayAgane bhuninna sahuna uratA rahe hai. ye bAta "kRtsnamadhyAsIta" yA paha dvArA sUtrAre pradarzita karela che. A prakAranI paristhItithI sa'panna muni bhikSu kahevAya che. / 3 / / "pataM sayaNAsaNaM" ityAhi ! "paMtaM sayaNAsaNaM" ityAhi. anvayArtha - bhuni paMtaM sayaNAsaNaM - bhattA - prAntam zayanAsanam bhaktvA asAra zayana-saMstAra Adi, sana-pITha lakAdikane upayogamAM laine tathA upaskssaayurthii asAra mAhAra tathA vastrAhichanu sevana hIne tema 4 sIuNDaM vivihaM daMsamasagaM ca bhattA - zItoSNaM vividhaM daMzamazakaM ca bhattavA 'DI bhane uSNutAnI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 5 bhikSuguNapratipAdanam daMzamazakaM, upalakSaNatvAt-matkuNamulamulAdikaM ca prApya etairdaSTe sati avyagramanAH= sthiracitto bhavet , tathA daMzamazakAdirahita sthAnalAbhe'pi asaMprahRSTo bhaveta, hRSTacitto na bhavet / etAdRzaH samasukhaduHkhaH san yaH kRtsnaM sakalaM prAptaM sukhaduHkham adhyAsIta-adhisaheta, sa bhikssurucyte| anena munibhiH prAntazayanAsanazItoSNadaMzamazakAdiparISahaH soDhavya ityuktam // 4 // vividhaM daMzamazakaM ca bhaktavA) tathA zIta uSNakI vedanA ko evaM vividha prakAra ke daMzamazaka matkuNa sula sula Adi jIvoM dvArA utpanna huI vedanA ko sahana karake (avvaggamaNe-avyagramanAH) sadA sthira citta banA rahatA hai aura (asaMpahiThe-asaMprahRSTAH) daMzamazakAdi rahita sthAna ke lAbha meM harSita citta nahIM hotA hai| isa prakAra duHkha aura sukha meM samacitta rahate hue (kasiNaM ahiyAsae sa bhikkhU-kRtsnam adhyAsIta sa bhikSuH) jo prApta hue saba sukhaduHkha ko zAMtibhAva se sahana karatA hai vahI bhikSu hai| bhAvArtha-prAntazayana Asana Adi ko upayoga meM lAte samaya 'ye ThIka nahIM haiM navIna honA cAhiye' tathA "yaha AhAra Adi bhojana sAmagrI sarasa nahIM hai nIrasa hai-sarasa hotI to acchA hotA-yaha zIta uSNa vedanA nahIM sahI jAtI para kyA kareM? sahanI paDatI hai, koI isake liye gati hI nahIM hai" ityAdi vicAroM se rahita jisakI dRSTi hai aisA sAdhujana hI bhikSu haiN| padArthoM meM viSama dRSTivAlA munijana bhikSu nahIM hai // 4 // vedanAne ane vividha prakAranA DAMsa, macchara, mAMkaDa, sulasula Adi jI dvArA utpanna thatI vahanAne sahana zane avvaggamaNe-avyagramanAH sthira citta manI 2 cha tathA asaMpahiDe-asaMpahaSTaH isa, bha202 mAthI 2Dita sthAnamA sAmathI prasannayitta thatA nathI. yA pramANe duH5 bhane sumamA samAyatta sIna kasiNaM ahi. yAsae sa bhikkhU-kRtsnam adhyAsIta saH bhikSuH prApta yatA suma sane hamane zAMtithI sahana kare che te ja bhikSu che. bhAvArtha-prAnta zayana Asana Adine upayogamAM letI vakhate "A ThIka nathI, navuM hovuM joIe" tathA "A AhAra Adi bhejana sAmagrI nirasa che, sarasa heta te sAruM thAta, A ThaMDInI ane uSNatAnI vedanA sahana thatI nathI. paraMtu zuM karIe, sahevI paDe che. Ane mATe bIjo koI upAya nathI" ItyAdi. vicArathI rahita jemanI daSTi che evA sAdhujana ja bhikSu che. padArthomAM viSama daSTivALA munijana bhikSu nathI. A utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 uttarAdhyayanasUtre tathA ca mUlam -no sakkiyamiccheI naM pUrya, No virya vaMdaNegaM kuo pasasaM / se saMjaya subvaie tassI, sahie Ayagavesae se bhikkhUM // 5 // chAyA- - na satkRtamicchati na pUjAM nApi ca vandanakaM kutaH prazaMsAm ? | sa saMyataH sutratastapasvI, sahita AtmagaveSakaH sa bhikSuH ||5|| TIkA- 'no sakkiya' ityAdi / ( yo muniH satkRtaM = satkAram - abhyutthAnAdirUpaM na icchati = nAbhilapati, pUjAM = vakhapAtrAdiprAptirUpAM nApi ca vandanakaM candanaM vAJchati / yo muniretAzo'sti sa prazaMsAM svaguNotkIrttanarUpAM kutaH kasmAtkAraNAdicchet na kadA cidapIcchediti bhAvaH / pUrvoktarUpaH sahitaH = dvitIyAdimunisahitaH, yadvA - sahitaH = hitena saha, sahita: - SaTkAyarakSAparAyaNaH, AtmagaveSakaH = karmarajo'panayanAt 'no sakkiya' ityAdi / anvayArtha - jo muni ( sakkiyaM - satkRtam) satkArako - abhyutthAnAdikarUpa vizeSa pratipatti ko (na icchaI-na icchati ) nahIM cAhatA hai ( na pUyaM - na pUjAm ) na pUjA ko vastrapAtra Adi kI prAptirUpa pratiSThA ko cAhatA hai ( No vi vaMdaNagaM - nApi vaMdanakam ) aura na " loga mujhe vaMdanA kare" isa prakAra apane vizeSa satkAra ko hI cAhatA hai vaha (pasaMsaM kuo - prazaMzAm kutaH) apane guNotkIrtanarUpa prazaMsA kA abhilAbI kaise ho sakatA hai| nahIM ho sktaa| aisA (se-saH) vaha sAdhu sadA (sahie - sahita) dvitIyAdi muniyoM ke hI sAtha rahatA hai athavA baha ( sahie - sa-hita) hita sahita arthAt SaTkAya ke jIvoM kI rakSArUpa hita karane meM parAyaNa rahatA hai (Ayagavesae - AtmagaveSakaH) karmaraja ke "no sakkiya" dhatyAhi. anvayArtha - muni sakkiyam - satkRtam sathArane - abhyutthAnAdvi435 vizeSa pratipattine na icchai - na icchati vyAhatA nathI, na pUyam-na pUjAm na pUlane AAhe che, na vastrapAtra yAhinI prApti isa pratiSThAne yAhe che. No vi vaMdaNagaMnApi vaMdanakama bha na to boo bhane bahana re." yA pramANe potAnA vizeSa satkArane yA che, te pasaMsa kuo-prasaMzAm kutaH potAnI guNagAnanI prazaMsAnA abhivASI to ardha rIte manI rAI ? nathI janatA mevA se saH te sAdhu sahA sahie - sahitaH mIna muniyonI sAthai 4 rahe the, athavA te SaTAyanA bhavAnI 2kSA 35 hita 12vAmAM parAya rahe che. Ayagavesae - AtmagaveSakaH 2 nA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 6 bhikSuguNapratipAdanam zuddhAtmasvarUpAnveSako yo muniH sa saMyataH samyagyatanAvAna , suvrataH paJcamahAvratadhArI, tapasvI prazastatapaH parAyaNo bhavati / sa evaM munirbhikSurucyate / anena munibhiH satkArapuraskAraparISahaH soDhavya ityuktam // 5 // apanayana se zuddha AtmA ke svarUpa kA gaveSaka hotA hai (saMjae-saMyataH) samyak yatanA saMpanna hotA hai (sudhae-sutrataH) paMcamahAvratadhArI hotA hai| (tavassI-tapasvI) prazasta tapakI ArAdhanA meM parAyaNa rahatA hai| (sa bhikkhU -sa bhikSuH) vahI bhikSu kahalAtA hai| isa se sUtrakArane yaha pradarzita kiyA hai ki muni ko satkAra puraskAra parISaha sahana karanA cAhie / bhAvArtha-apanI pratiSThA meM jisako rAga nahIM hai aura apratiSThA meM jisako dveSa nahIM hai-prazasA meM jisako harSa nahIM aura niMdA meM jisako amarSa nahIM, vaMdanA meM jisako moda nahIM aura tiraskAra meM jisako kSobha nahIM, SaTkAya ke jIvoM kI rakSA karane rUpa paramakaruNA jisake antaHkaraNa meM sadA vasI rahatA hai-dvitIyAdi muniyoM sahita jo vicaratA hai aura akelA nahIM vicaratA, zuddha AtmA ke svarUpa kI gaveSaNA meM jo mana batA rahatA hai, paMca mahAvratoM kI ArAdhanA meM jo kabhI bhI doSa nahIM Ane detA, anazana Adi tapoM ke Acarita karane meM jisako adhika ullAsa hotA hai bahI bhikSu hai // 5 // sayanayanayI zuddha mAtbhAnA s13panA gaveSa hAya che. saMjae-saMyataH sabhya yatanA saMpanna DAya cha, mumbae-suvrataH pAMya bhAvatadhArI DAya cha, tavassI-tapasvI prazastatapanI mArAdhanAmAM parAyara 29 che. sa bhikkhu-sa bhikSuH te bhikSu kahevAya che. AthI sUtrakAre e pradazita karela che ke, munie satkAra puraskAraparIjaha sahana karavA joIe bhAvArthapitAnI pratiSThAmAM jene rAga nathI tema apratiSThAmAM jene dveSa nathI, prazaMsAthI jene harSa nathI ane niMdAthI jene amarSa-duHkha nathI, vaMdanAmAM jene meha nathI ane tiraskAramAM jene kSobha nathI. SaTkAyanA jInI rakSA karanArA parama karUNa jene aMtaHkaraNamAM sadAe vaselI rahe che. anya munionI sAthe je vicare che ane ekalA nathI vicaratA. zuddha AtmAnA svarUpanI gaSaNamAM je magna banIne ja rahe che. pAMca mahAvratanI ArAdhanAmAM je kadI paNa doSa AvavA detA nathI, anAna Adi tapanuM AcaraNa karavAmAM jemane adhika uhAsa thAya che teja bhikSu che. je pA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre sampati svIparISahasahanamAhamUlam-jeNe puNe jahA~i jIviyaM, mohaM vA karsiNaM nniycchNi| naranAriM pajehe saya tavassI,Na ya koUhalaM uveI sa~ bhikkhU // 6 // chAyA-yena punarjahAti jIvitaM, mohaM vA kRtsnaM niyacchati / naranAri prajahAti sadA tapasvI, na ca kautUhalamupaiti sa bhikSuH // 6 // TIkA-'jeNa' ityaadi| yena hetubhUtena punarmunirjIvitaM saMyamajIvItaM jahAti-parityajati / punaH zabdo'sya sarvathA saMyamaghAtitAM sUcayati / vA athavA yena kRtsnaM sakalaM, mohaM kaSAya no kaSAyarUpaM mohanIyaM karma niyacchatibadhnAti / tapasvI-tapaHparAyaNo munirevaMvidhaM naranArimnarazca nArIceti samAhAraH naraM nArI ca sadA prajahAti parityajati / ayaM bhAvaH-strI sAdhvo cet brahmacaryarakSaNArtha tyajati muni puruSazcet ranA striyaM tyajati athavA muni sva brahmacaryaparipAlanArtha naranArI 'jeNa puNa' ityaadi| anvayArtha (jeNa-yena) jisake prasaMga meM Ane se muni (jIviyaMjIvitam) apane saMyamarUpI jIvana ko bilakula hI (jahAi-jahAti) choDa detA hai athavA (kasiNaM mohaM niyacchai-kRtsnaM mohaM niyacchati) samasta kaSAya evaM no kaSAyarUpa mohanIya karma kA baMdha karatA hai| isa prakAra ke (naranAriM-naranAri) nara aura nAriyoM kA paricaya (tavassI-tapasvI) tapa meM parAyaNa muni (pajahe-prajahAti) choDa detA hai, tAtparya yaha ki-agara strI arthAt sAdhvI ho to apane brahmacarya kI rakSAke liye nara-puruSo ke paricaya ko tyAga detI haiM, aura agara nara-muni ho to nArI-arthAt strIke paricaya ko choDa detA hai| "jeNa puNa" tyA! manvayA--jeNa-yena nA prasamA mAthI muni jIviyaM-jIvitam pAtAnA sayabha3pI banane pAsa jahAi-jahAti choDI hai cha. athavA kasiNaM mohaM Niyacchai-kRtsnaM mohaM niyacchati samasta 4Aya ane nAya35 mAkhanIya bhAnA re cha. yA prAranA naranArI-naranArI na2 mana nAzamAna pazyiya tavassI-tapasvI tapamAM parAyaNa bhuni pajahe-prajahAti chADI cha tAtparya se cha ke-je strI sAdhvI hoya te pitAnA brahmacaryanI rakSA mATe nA nAma puruSonA paricayane choDI de che. agara "nA" munI hoya te nArI arthAt strInA paricayane uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 7 bhikSuguNapratipAdanam 13 cadvayamapi tyajati eva sAdhvI api naraM nArI ca tyajati dvayamapi tyajati ca = punaH kautUhalam = abhUkte viSaye autsukyam, upalakSaNatvAdyukte smRtiM ca na upaiti na prApnoti sa bhikSurucyate || 6 || itthaM siMhavihAreNa parISahasahanapUrvakaM bhikSutvaM samarthya sammati piNDavizuddhi dvAreNa bhikSutvaM samarthayati - mUlam - chinnaM saMraM bhomaM aMtalikkhaM, sumiNaM lakkhaNa daMDavatthuvijjaM / aMgaviyAraM sarassaMvijayaM, je" vijjAhiM Na jIvaI se bhikkhU~ // 7 // chAyA -- chinnaM svaraM bhaumamAntarikSaM, svapnaM lakSaNaM daNDavAstuvidyam / aGgavikAraM svarasya vijayaH, yo vidyAbhirna jIvati sa bhikSuH // 7 // TIkA- 'chinnaM' ityAdi / vastrAdInAM chedanam, tadviSayakaM zubhAzubhanirUpakaM sUtramapi chinnam / chedanaM athavA sAdhvI, strI aura puruSa donoM kA paricaya choDa detI hai isI taraha sAdhu bhI strI aura puruSa donoM kA paricaya choDa detA hai / tathA abhukta viSaya meM (kouhalaM - kautUhalam ) autsukyabhAva kA evaM upalakSaNa se bhukta meM smRtirUpa bhAva kA bhI (na uvei-na upaiti ) parityAga kara detA hai / ( sa bhikkhU -sa bhikSuH ) yaha bhikSu hai ||6|| isa prakAra siMhavRttipUrvaka vihAra meM parISaha jaya karane se muni meM bhikSutA kA samarthana karake aba sUtrakAra piNDa vizuddhi dvArA bhikSutAkA samarthana karate haiM / 'chinnaM' ityAdi / anvayArtha - (chinnaM - chinnam ) vastrAdikoM ke chedana se zubhAzubha ke nirUpaka sUtra kA nAma chinnasUtra hai / isakA jJAtA vyakti vastrAdikoM ko cheDI de che, athavA sAdhvI strI ane puruSa bannenA paricaya cheADI de che e rIte sAdhu paNa strI tathA puruSa bannenA paricaya cheADI phre che, tathA abhukta viSayamAM kouhalaM - kautUhalam utsutAnA lAvanA bhane upalakSathI bhutAM smRti3ya lAvanI pazu nauvei - naupaiti parityAga urI he cha tesa bhikkhU-sa bhikSuH bhuninna sAyA bhikSu hai // // A pramANe siMhavRttipUrvaka vihAramA parISaha jaya karavAthI muni bhikSutAnuM samarthAMna karIne have sUtrakAra piDavizuddhidvArA bhikSutAnuM samathana kare che.-~~ " chinnaM " ityAdi ! anvayArtha - chinnaM-chinnam vastrAdvihInA chehanathI zubhAzubhanA ni3ya sUtra nAma chinna sUtra che. ene jANanAra vyakti vaAphrikAna chinna joIne athavA te uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre hi-mUSakAdikRtam, agninA dagdhaM kaNTakAdi janitaM ca / idamupalakSaNaM kajjalakadamAdhupalepasyApi / uktaM ca--'aMjaNa-khaMjaNa-kadamalitte, mUsagabhakkhiya aggividaDDhe / tuniya-kuTiya-pajjavalIDhe, hoi vivAgu suho amuho vA // 1 // chAyA-aJjana-khaJjana-kardamalipte, mRSakabhakSite'gnividagdhe / tUrNita-kuTTita-paryavaloDhe bhati vipAkaH zubhA'zubho vA // 1 // vastrasya nava bhAgAH prklpniiyaa| tatra daivikAdibhAgavyavasthAmAha__ "cattAri devayAbhAgA, do ya bhAgA ya maannusaa| AsurA ya duve bhAgA, majjhe vatthassa rakhaso // 2 / / chAyA-catvAro devatAbhAgAH, dvau ca bhAgau ca mAnuSau / Asurau ca dvau bhAgau, madhye vastrasya rAkSasaH // 2 // phalamAha-'devesu uttamo lAho, mANussesu ya majjhimo / __ Asuresu ya gelanna, maraNaM jANa rakkhase // 3 // chinna dekhakara yA cUhoM dvArA unheM kATA gayA dekhakara athavA agni Adi dvArA dagdha dekhakara zubha aura azubha kA nirUpaNa karatA hai| 'chinnaM' yaha upalakSaNa hai, isa se kajala kardama Adi dvArA upalipta vastrAdika ko dekhakara bhI zubhAzubha kA nirUpaNa karatA hai| kahA bhI hai "aMjaNa-khaMjaNa-kaddamalite, mUsagabhakkhiya aggividaDDhe / tunniya-kuTiya-pajjavalIDhe, hoi vivAgu suho asuho vA // 1 // cattArI devayAbhAgA, do ya bhAgA ya mANusA / AsurA ya duve bhAgA majjhe vatthassa rakkhaso // 2 // devesu uttamo lAho mANussesu ya majjhimo / Asuresu ya gelannaM maraNaM jANa rakkhase // 3 // uMdarathI kApavAmAM Avela jeIne temaja agni Adi dvArA dagdha thayela joIne zubha ane azubhanuM nirUpaNa kare che. "chinna" yA pakSa cha. sAthI Horres 46 mA Gulaa vastrAdikane joIne paNa zubhAzubhanuM nirUpaNa kare che. kahyuM paNa che- "aMjaNa-khaMjaNa-kadamalitte, masagabhakkhiya agni vidddddhe| tunniya-kuTTiya-pajjavalIDhe, hoi vivAgu maho aho vA // 1 // cattAri devayAbhAgA, doya bhAgAya mANusA / AsurA ya duve bhAgA, majjhe vatthassa rakkhaso // 2 // devesu uttamo lAho, mANussesu ya majjhimo / Asure su ya gelanna maraNaM jANa rakkhase // 3 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 7 bhikSuguNapratipAdanam chAyA-deveSu uttamo lAbho, mAnuSeSu ca madhyamaH / __ AsureSu ca glAnyaM, maraNaM jAnohi rAkSase // 3 // iti / vastra meM yadi aJjana-kAjala laga jAya, khaMjana gADIke pahiye ke bhItara kA kAlA kITa laga jAya, yA kardama arthAt kAdava laga jAya, athavA vastra ko yadi cUhA kATa DAle, yA vaha Aga se jala jAya, athavA-vaha tUrNita arthAt raphU kiyA huA-tunnA huA ho, kuTita arthAt chidra yukta ho, athavA gau Adi pazuoM dvArA cabAyA gayA ho, to usakA zubha aura azubha phala hotA hai // 1 // vastra ke kisa bhAga meM kisakA nivAsa hai aura kisa bhAga meM aMjana Adi ke lagane se yA cUhA Adi ke dvArA chidra Adi hone se kyA phala hotA hai so kahate haiM vastra meM nau bhAgoM kI kalpanA karanI cAhiye, unameM cAra bhAga devoM ke hote haiM, do bhAga manuSyoM ke, do bhAga asuroM ke hote haiM, aura vastra kA bicalA bhAga rAkSasoM kA hotA hai // 2 // deva ke bhAgo meM kajala Adi kA cihna hone se uttama lAbha hotA hai, manuSyoM ke bhAgoM meM madhyama lAbha hotA hai, asuroM ke bhAgoM meM glAni hotI hai aura rAkSasoM ke bhAga meM maraNa hotA hai // 3 // vastramAM kadAca AMjaNa-kAjaLa lAgI jAya, khaMjana gADAnA paiDAnI maLI lAgI jAya, yA kardama arthAt kAdava lAgI jAya, athavA vastrane kadAca uMdara kApI nAkhe, athavA te AgathI baLI jAya, athavA-te tUrNita arthAta rakuM karavAmAM AvetuNavAmAM Ave, kudita arthAta chidravALAM hoya, athavA gAya Adi pazuothI cavAcelAM hoya, te enAM zubha ane azubha phaLa thAya che. te 1 . vastranA kyA bhAgamAM kenA nivAsa che ane kyA bhAgamAM AMjaNa Adi lAgavAthI ke, uMdara Adi dvArA chidra vagere thavAthI zuM phaLa thAya che te kahe che- vastramAM nava bhAganI kalpanA karavI joIe temAM cAra bhAga devanA hoya che, be bhAga manuSyanA, be bhAga asuronA hoya che. ane vastrane vacale bhAga rAkSasano hoya che. je 2 | denA bhAgomAM uttama lAbha thAya che. manuSyanA bhAgomAM madhyama lAbha thAya che, asuronA bhAgomAM glAnI thAya che, ane rAkSasenA bhAgamAM maraNa thAya che. mArA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 vastrazubhAzubhaphalayantram - isakA zubhAzubha sUcaka yaMtra isa prakAra kA hai devabhAga: deva manuSya bhAgaH - manuSya deva ratnamAlAyAM tvevamuktam enu zubhAzubha sUcaka yaMtra A aThAranu che devabhAgaH "nivasatyamarA hi aakoNe, manujAH pArzvadazAntamadhyayozca / aparespi ca rakSasAM trayoM'zAH, zayane cAsanapAdukAsu caivam // 1 // asura -deva manuSya uttarAdhyayana sUtra : 3 manuSya Treva ratnabhANAbhAM yevu 4 che asurabhAgaH deva manuSya deva asura | deva rAkSasa manuSya - manuSya bhAgaH 1- devabhAgaH asura deva asurabhAgaH asura rAkSasa asura asura deva ratnamAlA meM to aisA kahA hai"nivasantyamarA hi vastra koNe manujAH pArzva dazAntamadhyayozca / apare'pi ca rakSasAM trayo'zAH zayane cAsanapAdukAsu caivam // 1 // asura deva asura manuSya rAkSasa deva asura uttarAdhyayasUtre - devabhAgaH deva manuSya deva asura deva manuSya deva -manuSya - deva deva -manuSya " nivasantyamarA hi kANe, mAnujAH pArzvadazAntamadhyayozca / apare'pica rakSasAM trayo'zAH zayane cAsanapAdukAsu caivam // 1 // Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 7 bhikSuguNapratipAdanam kajjala-kardama-gomayalipte, vAsasi dagdhavati sphaTite vA / cintyamidaM navadhA vihite'sminniSTamaniSTaphalaM ca sudhIbhiH // 2 / / bhogamAptirdevatAMze narAMze, putraprApto rAkSasAMze ca mRtyuH| prAnte sarvAMze'pyaniSTaM phalaM syAt, proktaM vastre nUtane sAdhvasAdhu // 3 // iti kajala-kardama gomayalipte vAsasi dagdhavati sphaTite vA / cintyamidaM navadhA vihite'smin iSTamaniSTaphalaM ca sudhIbhiH // 2 // bhogaprAptirdevatAMze narAMze, putraprAptiH syAdrAkSasAMze ca mRtyuH / prAnte sarvAze'pyaniSTaM phalaM syAt, proktaM vastre nUtane sAdhvasAdhu // 3 // isa viSaya meM ratnamAlA meM isa prakAra kahA hai vastra ke kone meM devoM kA nivAsa hai, donoM tarapha ke donoM kone ke bIca meM manuSya kA nivAsa hai, bIca ke tInoM bhAgoM meM rAkSasoM kA nivAsa hai| isI prakAra zavyA, Asana aura pAdukA ke viSaya meM bhI samajhanA cAhiye // 1 // yadi vastra meM kAjala laga jAya, yA kAdava laga jAya, athavA gobara laga jAya, athavA vastra yadi jala jAya yA phaTa jAya, to nava koSThaka yaMtra meM isakA zubha aura azubha phala samajhanA cAhiye // 2 // devatA ke aMzo meM kajala Adi ke lagane se bhogaprApti hotI hai, manuSyo ke aMzo meM putraprApti hotI hai, rAkSasa ke aMzo meM mRtyu hotI hai, tathA vastra ke prAnta bhAga meM sarvatra aniSTa phala hotA hai| kajala-kardama gomaya lipte vAsasi dagdhavati sphaTite vaa| cintyamidaM navadhA vihite'smin iSTamaniSTaphalaM ca sudhIbhiH // 2 // bhogamAptirdevatAMze narAMze, putraprAptiH syAdrAkSasAMze ca mRtyuH prAnte sarveze'pyaniSTaM phalaM syAt, proktaM vastre nUtane sAdhvasAdhu // 3 // A viSayamAM ratnamALAmAM A pramANe kahyuM che vastranA khUNAmAM dene nivAsa che, banne taraphanA bane khUNAnI vacamAM manuSyone nivAsa che, vaccenA traNa bhAgomAM rAkSasene nivAsa che. Aja pramANe zapyA, Asana ane pAdukAnA viSayamAM paNa samajavuM joIe. je 1 che kadAca vastramAM AMjaNa lAgI jAya, athavA kAdava lAgI jAya, athavA chANu lAgI jAya, athavA vastra kadAca baLI jAya ke, phATI jAya, te nava koSTaka yaMtramAM enuM zubha ane azubha phaLa samajI levuM joIe. me 2 che devatAnA aMzamAM AMjaNa Adi lAgavAthI bhogaprApti thAya che, manuSyanA aMzamAM putraprApti thAya che, rAkSasanA aMzemAM mRtyu thAya che. tathA vastranA prAnta uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre etanmatAnusAreNa deva _devabhAgaH --devabhAgaH rAkSasabhAgaH vastrazubhAzubhaphlayantram-- | devaH / rAkSasaH devaH manuSyabhAgaH- manuSyaH | rAkSasaH | manuSyaH -manuSyabhAgaH / devaH / rAkSasaH devaH devabhAgaH rAkSasabhAgaH tathA-svaraM svarazAstram / tathA-bhauma-bhUkampAdikam , tasya zubhAzubhapratipAdakaM zAstramapi bhaumam / yathA-- isa prakAra navIna vastra meM kajala Adi ke dvArA zubha azubha phala samajhanA cAhiye // 3 // isa mata ke anusAra vastra ke zubhAzubha sUcakayaMtra isa prakAra hai rAkSasabhAga devabhAga devabhAga deva rAkSasa | deva / manuSyabhAga- manuSya | rAkSasa | manuSya-manuSyabhAga deva | rAkSasa | deva / devabhAga -devabhAga rAkSasabhAga chinna sUtra kA jJAtA ina saba nimittoM se zubha aura azubha kA phala bhAgamAM sarvatra aniSTa phaLa thAya che. A pramANe navA vastramAM kAjaLa AdinA dvArA zubha azubha phaLa samajavuM joIe ke 3 che A mata mujaba vastranuM zubhAzubha sUcaka yaMtra A pramANe che. rAkSasa bhAga diva bhAga - deva bhAga - - va | rAkSasa | heva / manuSya bhAga- manuSya | rAkSasa | manuSya -manuSya bhAga | va | rAkSasa heva / 1- deva mAga-- bhAga rAkSasa bhAga chinna sUtrane jANanAra A saghaLA nimittothI zubha azubhane batAvI zake che. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 7 bhikSuguNapratipAdanam "zabdena mahatA bhUmiyaMdA rasati kampate / senApatiramAtyazca, rAjA rASTraM ca pIDyate // 1 // ityAdi / tathA-antarikSam-antarikSamAkAzam, tatra bhavamAntarikSaM gandharvanagarAdikam , tasya zubhAzubhamUcakaM zAstramapyAntarikSam / yathA--"kapilaM sasyaghAtAya, mAJjiSThaM haraNaM gavAm / avyaktavarNa kurute, balakSobhaM na saMzayaH // 1 // gandharvanagaraM snigdhaM, sapAkAraM satoraNam / saumyAM dizaM samAzritya, rAjJastadvijayaM karam // 2 // ityAdi / tathA-svamam =svamazAstram / yathA-- kahate hai| (saraM-svaram ) dUsarA hai svarazAstra tathA (bhoma-bhaumam ) tIsarA bhaumazAstra hai| bhaumazAstra vaha dikhalAtA hai ki bhUmi ke kaMpana se zubhAzubha kaise jAnA jAtA hai| kahA hai "zabdena mahatA bhUmiyaMdA rasati kampate / / senApatiramAlazca, rAjA rASTraM ca pIDayate" // 1 // __ arthAt-agara bhUmi baDe baDe zabda ke sAtha kAMpatI ho to senApati maMtrI rAjA aura rASTra ko pIDA hotI hai // 1 // cauthA hai (antalikkha-AntarikSam ) AkAzagata gandharvanagara Adi ko zubhAzubha kA prakaTa karanA AntarikSa nimittajJAna hai, jaise-"kapilaM sasyaghAtAya, mAMjiSThaM haraNaM gavAm / avyaktavarNa kurute, balakSobhaM na saMzayaH // 1 // bIjuM ja svarazAstra tathA trIjuM che bhaumazAstra, bhaumazAstra e batAve che ke, bhUminA kaMpavAthI zubhAzubha kaI rIte jANI zakAya che kahyuM che- " zabdena mahatA bhUmiryadA rasati kampate / senApatiramAtyazca, rAjA rASTraM ca pIDyate // 1 // " arthAta-je pRthvI moTA avAja sAthe kAMpatI hoya te senApati, maMtrI rAjA ane roSTrane pIDA kAraka che. yAthu aMtalikkha-antarikSam zata nagara pAnidhana shubhaazubhane pragaTa karavuM te AntarikSa nimittajJAna che. bha- "kapilaM sasyaghAtAya, mAMjISThaM haraNaM gavAm / avyaktavarNa kurute, balakSobhaM na saMzayaH // 1 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 " gAyane rodanaM vidyAnnartane vadhabandhanam / hasane zocanaM brUyAtpaThane kalahaM tathA" || 1 || ityAdi / tathA - lakSaNaM = strIpuruSagajaturagAdInAM lakSaNapratipAdakaM zAstram / daNDavAstuvidyam, tatra - daNDavidyA - daNDasya zubhAzubhakathanam, 'ekapavvaM pasaMsaMti, dupavvA kalahakAriyA' gandharvanagaraM snigdhaM, prAkAraM satoraNam / uttarAdhyayana sUtre saumyAM dizaM samAzritya rAjJastad vijakaram // " arthAt - agara gandharvanagara kapila - tAmravarNa kA ho to ghAsa kA nAza hotA hai / majITha-lAla varNavAlA ho to gAyoM kA haraNa hotA hai, aura avyakta - aspaSTa varNavAlA ho to senAkA upadrava hotA hai, isameM koI saMzaya nahIM hai // 1 // " agara gandharvanagara pUrva dizA meM ho aura vaha snigdha- cikaNA ho to vaha rAjA ke liye vijayaprada hotA hai ||2|| pAMcavA nimittajJAna hai (suviNaM-svapnam ) svapnazAstra -- jaise -- " gAyane rodanaM vidyAnnartane vadhabandhanam / hasane zocanaM brUyAt, paThane kalahaM tathA // 1 " arthAt - agara svapna meM gAnA gAve to usakA phala rudana - ronA hotA hai, nRtya kare - nAce to vadha aura bandhana hotA hai, hase to cintA hotI hai aura paDhe to kalaha hotA hai // 1 // gaMdharvanagaraM snigdhaM, saprakAraM satoraNam somyAM dizaM samAzritya rAjJastad vijayaM karam // 19 arthAt--jo gandhanagara kapila~tAmra vadhunuM hAya teA ghAsaneA nAza thAya che. mAMjI--lAla vaNu vALuM hoya teA gAyAnuM haraNa thAya che. akta aspaSTava vALuM hAya teA senAmAM upadrava thAya che. emAM kaija saMzaya nathI| 1 / jo gandhanagara pUrva dizAmAM heya ane te snigdha-cIkaNu hAya te rAjAne vijaya apAvanAra hAya che. // 2 // yAMyabhu nimittajJAna che suviNaM-- svapna zAstra nema" gAyane rodanaM vidyAnnartane vadhabandhanam / " hasane zocana brUyAt paThane kalahaM tathA // 1 // uttarAdhyayana sUtra : 3 arthAt--jo svapnamAM gAyana gAya te tenuM phaLa rudana-raDAvanArU thAya che. nRtya-nAcavu' thAya tA vadhe ane aMdhana thAya che. hase te cIMtA karAvanAra thAya che. ane bhaNe teA kalahu karAvanAra thAya che. // 1 // Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 8 bhikSuguNapratipAdanam ityAdi / vAstuvidyA prAsAdAdinirmANe zubhAzubhakathanam , anggvikaarN-shirHsphurnnaadi-shubhaashubhkthnm| tathA-svarasya vijayam -svarasya-pakSyAdizabdasya vijayaH zubhAzubhakathanam / etAH vidyAHsanti / ya etAbhirvidyAbhina jIvati= jIvikAM na karoti, sa bhikSurucyate // 7|| tathAmUlam-maMtaM mUlaM vivihaM vijeciMtaM, vmnn-virey'nn-dhuum-nett-sinnaannN| Aure saraNaM tirgicchiyaM ca, tai parinnAya parivae se bhikkhU // 8 // chAyA--mantraM mUlaM vividhA vaidyacintAM, vamana-virecana-dhUma-netra-snAnam / Ature smaraNaM cikitsitaM ca, tatparijJAya parivrajet sa bhikSuH // 8 // chaThavA nimittajJAna hai, lakkhaNaM-lakSaNaM, gaja, ghoDA tathA strI puruSo Adi ko lakSaNoM ko dekhakara unakA zubhAzubha kathana karanA / sAtamA nimittajJAna hai (daNDavatyuviz2a-daNDavAstuvidyAm ) daMDake eka parva athavA do parva dekhakara usake bhale bure kA kathana karanA evaM prAsAda Adi kI racanA dekhakara usakA zubhAzubha kA kathana karanA (aMgavayAraMaGgavikAra) aMgo ke pharakane Adi se zubhAzubha kA kahanA (sarasta vijayaM -svarasya vijayaH) pakSI Adi ke zabdoM dvArA zubhAzubha jAnanA ye saba nimittajJAna haiN| inakA nAma nimittavidyA bhI hai (je vijAhiM Na jIvaI sa bhikkhu-ye vidyAbhina jIvati sa bhikSuH) ina vidyAoM dvArA jo munijIvikA nahIM karatA hai usakA nAma bhikSu hai| arthAt ina ATho aMga meM kahe huve nimitto ko nahIM kahatA vahI sAdhu hai // 7 // cha nimittajJAna ke lakavaNaM-lakSaNaM hAthI ghodd| mane strI puruSa! mAhinA lakSaNone joIne enA zubhAzubhanuM kathana karavuM sAtamuM nimittajJAna che ha vadhu vijaM-daMDavAstuvidyAm 64 vAstuvidhA-nAM me 5 athavA me 5 dhane tenA sArAburAnuM kathana karavuM tema ja mahAna AdinI racanA joIne tenA zubhAshumnu 4thana 42. aMgaviyAraM-aGgavikAram gonu 524 manithI zubhAzuma sarassa vijayaM-svarasya vijayaH pakSI mAhinA zahIdvArA zubhAzubha pu. mA saghaNA nimittajJAna cha. menu nAma nibhittavidhA 55 cha je vijAhi Na jIvaI sa bhikkhU-ye vidyAbhina jIvati sa bhikSuH // vidyA dvArA muni AjIvikA calAvatA nathI. enuM nAma bhikSu de. arthAta-A AThe aMgemAM kahela nimittone karatA nathI teja sAdhu che. je 7 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre TIkA--'maMtaM' ityAdi / tat-prasiddha mantram=o hI prabhRtika svAhAparyantam , mUlamrAjahaMsI-zaMkhapuSpI-zarapuvAdikam , tadaguNamUcakaM zAstramapi mUlamityucyate, vanaspati mUlikA kalpazAstramityarthaH, tat , tathA-vividhAm anekaprakArAM vaidyacintAmpathyauSadhAtmikAM vaidhajanocitAM cintAm , yathA "varjayed dvidalaM zUlI, kSatI mAMsaM, jvarI ghRtm| navamannamatIsArI, netrarogI ca maithunam" // 1 // ityAdi / tathA-vamana-virecana-dhUma-netra-snAnam-tatra-vamanam-vamanopAyaH, athavA-vamanaphalam -"jvarAdau vamanaM zreSTha" mityAdarUpam, virecanaM-koSThazuddhistadupAyo virecanam , yadvA-virecanaM-virecanaphalam tathA dhUmaH manaHzilAsaMbandhI bhUtatrAsanopAyaH, netram-netrasaMskArakaM samIrAJjanAdikaM, snAnam apatyArtha mantrauSadhijalairabhiSecanam , eSAM samAhArastat, tathA-AturerogapIDite sati smaraNam-hA mAtaH ! hA pitH| ahaM sAdhurjAto'smi, sampati ko mama zaraNam , ityAdirUpam , yadvA tathA--' maMtaM ' ityAdi-- anvayArtha-(maMtaM-maMtram) maMtroMkA tathA (mUlaM-mUlam ) mUla-vanaspati 'jaDI bUTI' ke guNoM ke pratipAdaka zAstra kA (vivihaM vijaciMta-vividhAM vaidyacintAm ) aneka prakArake vaidya saMbaMdhI vicAroMkA vamaNa-vireyaNadhUma-netta-siNANaM vamana-virecana-dhUma-netra-snAnam ) vamana-vamana ke upAya athavA vamana ke phala kA-virecana-koSTha zuddhi ke upAya athavA virecana ke phala kA dhUma-bhUta ke DarAne ke liye manaHzilA Adi ke dhUma kA tathA netranetra roga ke liye samIrAcanakA evaM snAna-santAna ke liye maMtrauSadhijalase abhiSeka kA tathA (Aure saraNaM-AturasmaraNam ) roga tathA-" maMtaM" tyAhi ! anvayAtha-maMtaM-maMtram bhatronu malaM-mulam bhUga-vanaspati-arsI bhUTIna guNAnAM prati545 zAkhamA mane prAranA vivihaM vijacitaM-vividhAM vaidya cintAm vadha sadhI viyAnuvamaNa-vireyaNa-dhama-nettasiNANaM-vamana-virecana -dhama-netra-snAnam vamana, vmnn| upAya mathavA mananu Na, vireyana-zuddhinA upAya athavA virecananAM phaLa dhUma-bhUtane DarAvavA mATe manaHzilA AdinA phaLa, dhUpa, netra-netra rogane mATe samarAMjana, ane snAna-saMtAnane mATe maMtraSadhi jaLathI samiSe Aure saraNaM-Ature smaraNam // 312thAmA samadhiyAnu 2025 42vAnI, uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 9 bhikSuguNapratipAdanam subvyatyayAt-Aturasya-rogapIDitasya sAMsArikasvajanAdeH smaraNam hA mAtaH ! hA pitaH ! madvinA taba kIdRzI dazA bhaviSyatItyAdirUpam , tathA-cikitsitaMsvapararogapratIkAraM ca parijJAyajJa parijJayA'narthamUlaM parijJAya pratyAkhyAnaparijJayA ca parityajya yaH parivrajet-saMyamamAge viharet sa bhikSurucyate // 8 // tathA ca-- mUlam-khattiya-gaNa-ugga-rAyaputtA, mAhaNa bhoiya vivihAya sipinno| noM te siM vayai silogaprayaM,'taM parinIya parivvae se bhikkhU // 9 // chAyA--kSatriyagagograrAjaputrAH, brAhmaNA bhogikA vividhAzca zilpinaH / no teSAM vadati zlokapUjaM, tatparijJAya parivrajetsa bhikSuH // 9 // TIkA--'khattiya' ityAdi / kSatriyagaNograrAjaputrAH-tatra-kSatriyaH prasiddhAH, gaNAH mallAdi samUhAH, ugrAH ugravaMzIyAH koTTapAlAdayo vA. rAjaputrAH nRpamRtAH, eSAmitaretarayogaste, tathA-brAhmaNAH, bhogikA viziSTanepathyavantorAjamAnyA amAtyAdayaH, tathAavasthA meM saMbaMdhiyoM ke smaraNa karane kI tathA (tigicchiyaM-vikitsitam ) sva aura para ke roga ke pratikAra kA (parinnAya-parijJAya) jJa parijJA se unako anartha kA mUla jAnakara evaM pratyAkhyAna parijJA se parityAga kara (jo parivvae-yaH paritrajet ) jo saMyamamArga meM vicaratA hai (sa bhikhkhU-sa bhikSuH) vaha bhikSu haiM // 8 // tathA-khattiyagaNa' ityaadi| anvayArtha--(khattiya-gaNa-ugga-rAyaputtAH-kSatriyagaNograrAjaputrAH) kSatriyavaMzodbhava vyaktiyoM kI, viziSTa zaktizAlI pahilavAnoM kI, ugra vaMza meM utpanna hue manuSyoM kI, evaM rAjaputroM kI (mAhaNa-brAhmaNAH) tigicchiyam-cikitsitam potAnA ane mInA rogAne prati parinnAya-parijJAya jJaparijJAthI e badhAne anarthanuM mULa jANIne ane pratyAkhyAna parijJAthI parityAga karI jo paribae-yaH parivrajet 2 sayama bhAbhA viyare cha, sa bhikkhu-sa bhikSuH te bhikSu che. 8 tathA-"khattiyagaNa." tyAha! manvayA -khattiya-NaNa-ugga- rAyaputtA- kSatriya-gaNograrAjaputrAH kSatriya vaMzamAM janmelI vyaktionI, viziSTa zaktizALI pahelavAnanI ugra vaMzamAM utpanna ye manuSyonI, mane puruSAnI tathA mAhaNa-brAhmaNaH prAha nAnI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayasUtre vividhAH nAnAvidhAH zilpina:-citrakArarathakArAdayazca ye santi / teSAM kSatriyAdinAM-tAn kSatriyAdIn yaH zlokapUja-zloka:ete zobhanA ityevaMrUpA pUjA kIrtiH, pUjA-eteSAM satkArapuraskAraM kurutetyevaM rUpA pUjA, anayoH samAhArastat , na vadati-na kthyti| kintu tat=zlokapUjAdikaM parijJAya=jJa parijJayA sAvadyarUpaM jJAtvA pratyAkhyAnaparijJayA parityajya yaH parivrajet-saMyamamArge gacchet sa bhikSurucyate / 'mAhaNa' 'bhoiya' iti padadvayaM luptapathamAntam // 9 // aparaM ca-- mUlam-gihiNo je pavvaiyeNa diDA, appavaieNa va saMthuyA hvejaa| te si ihaloiyaphalaTA, jo saMthavaM na kareI se bhikkhU // 10 // chAyA--gRhiNo ye prajitena dRSTvA, aprabajitena vA saMstutA bhaveyuH / teSAmaihalaukikaphalArtha, ya; saMstavaM na karoti sa bhikSuH // 10 // TokA--'gihiNo' ityAdi / ye gRhiNo gRhasthAH pratrajitena gRhItadIkSeNa sAdhunA dRSTAH avalokitA tathA brAhmaNa janoMkI (bhoiNa-bhogikAH) evaM bhogI janokI rAjyamAnya amAtya AdikoM kI tathA (vivihAya sippiNo-vividhAH zilpinaH) aneka prakAra ke zilpIjanoMkI-rathakAra, citrakAra Adi, kArIgaroM kI-(sIlogapUyaM-zlokapUjam ) jo munijana "ye bahuta acche haiM inakA satkAra puraskAra karo" isa prakAra dUsaroM se (no vayai-na vadati) nahIM kahatA hai kintu unakI ( taM-tat ) usa zloka pUjA ko (parinnAyaparijJAya) jJa parijJA se sAvadharUpa jAnakara evaM pratyAkhyAna parijJA se usakA parityAga kara (parivvae-parivrajet ) saMyamamArga meM vicaratA hai (sabhikkhU-sa bhikSuH) usakA nAma bhikSu hai // 9 // bhane bhoiNa-bhogikAH nAnI, yamAnya mAmAtya mAhinI tathA vivihAya sippiNo-vividhAH zilpinaH mane prAranA zilpA nAnI 21 hai2042, yi mAvi rIganI silogapUrya-zlokapUjAm 2 bhunina "se ghA04 sAsa cha, menesa2 pu204|2 41." mA pramANe mIlane no vayai-no vadati 4aa nathI paraMtu tebhanI taM-tat me as onne parinAya-parijJAya parizAthI sAvadha35 mIna bhane pratyAzyAna 52jJAthI parityAga rI paricaeparivrajet sayamamA bhai viyare che sa bhikkhU-sa bhikSuH tenu nAma linu cha. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 11 bhikSuguNapratipAdanam upalakSaNatvAt paricitAzca bhaveyuH, vA=athavA ye gRhiNaH apavajitena-gRhasthAvasthAyAmavasthitena saMstutAH paricitAH bhaveyuH / teSAM tairubhayAvasthAyAM paricitaigRhasthaiH saha aihalaukikaphalArtham-ihalokebhavam-aihalaukikam-etalokasaMbandhi yatphalaM vastrapAtrAdi, tadartha-tanimittam-vastrapAtrAdilAbhArthamityarthaH, yaH saMstavaM =paricayaM na karoti sa bhikSurucyate // 10 // mUlam sayaNAsaNapANabhoyaNaM, vivihaM khAimasAimaM pareMsiM / adae paDisehie niyaMThe,je tattha naM pauslaiMDa se bhikkhU // 11 // chAyA-zayanAsanapAnabhojane, vividhe khAdimasvAdime paraiH / adatte pratiSedhite nirgranthe, yastatra na pradveSTi sa bhikSuH // 11 // TIkA--'sayaNAsaNa' ityAdi / zayanAsanapAnabhojane = zayanaM - zayyAsaMstArakAdi, AsanaM - pIThaphalakAdi, aparaM ca-'gihiNo' ityAdi / anvayArtha-(je gihiNo-ye gRhiNaH) jo gRhasthajana (pavvaieNapratrajitena) dIkSita hue sAdhu dvArA (divA-dRSTAH) dekhe gaye hoM aura paricaya meM bhI Aye hoM (va-vA) athavA (appavvaieNa-apravrajitena) gRhasthAvasthA meM rahe hue usa sAdhu dvArA (saMthuyA haveja-sastutAH bhaveyuH) pahile paricaya meM Aye hoM (tesiM-teSAm ) una donoM prakAra kI avasthAoM meM paricita hue gRhasthoMkA (yaH) jo sAdhu (ihaloiyaphalaTThAaihalaukikaphalArtham ) isaloka saMbaMdhI phala ke liye-vastra pAtrAdika kI unase prApti ke nimitta-saMthavaM na karei sa bhikkhU-saMstavam na karoti sa bhikSuH) saMstava-paricaya nahIM karatA hai vaha bhikSu hai // 10 // ta-"gihiNo" tyA / manyA -je gihiNo-ye gRhiNa' re 725 na pavvaiyeNa-pravrajitena hIkSita ne sAdhu dvArA pUrva dihA-dRSTAH vAmAM Ave mane temanI sAthe pasyiya 561 24 gayesa DAya va-yA athavA appAieNa-apratrajitena gRhasyAvasthAmA 29sA se sAdhudvArA saMthayA havejja-saMstutAH bhaveyuH 59mA pazyiyabhA mAvesa DAya tesiM-teSAma mA bhanne prA2nI avasthAmAmA 52thita sevA - sthAnu jo-yaH sAdhu ihaloiyapphalaTTA-ihalaukikaphalArthama mA yo saMdhI janA bhATe-patra pAtrahinI manI pAsethI prAtinA nimitta saMthavaM na kareisa bhikkhU-saMstavam na karoti sa bhikSuH pazyiya 42 // nathI te bhikSu cha. // 10 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 uttarAdhyayanasUtre pAnaM-dhautajalAdikam , bhojanaM-vizuddhAhAraH, eSAM samAhArastasmin , tathA-vividhe =anekavidhe khAdimasvAdime-khAdimam-acittaiSaNIyapiNDakhajUrAdikam , svAdimam , lavaGgAdikam , anayoH samAhArastasmiMzca svagRhe vidyamAne'pi paraiH= gRhasthajaneH kRpaNatvAdikAraNena adatte tathA-durlabhabodhitvena pratiSedhite="re bhikSo! na tvayA kadA'pyasmadagRhe Agantavyam , na kadAcidapi tubhyaM kimapi dAsyAmI"-tyevaM pratiSiddhe ca sati yo nirgranthaH sAdhustatra teSu gRhasthajaneSu ne praSTi-pradveSaM na karoti, sa bhikssurucyte| anena krodhapiNDaparihAra uktaH / upalakSagatvAdazeSabhikSAdoSaparihAro bAdhyaH / 'parasiM' iti tRtIyAthai SaSThI // 11 // tathA-sayaNAsaNa.' ityaadi| anvayArtha-(parasiM-paraiH) gRhasthajanoM dvArA (sayaNAsaNapANabhoya NaM-zayanAsanapAnabhojane) zayana-zayyA saMstAraka Adi-Asana-pIThaphalaka Adi pAna-dhotajalAdika, bhojana-vizuddha AhAra Adi tathA (vivihaM khAimasAima-vividhe khAdimasvAdime) anekavidha acittaeSaNIya piNDa khajUra Adi khAdima, tathA lavaGgAdikarUpa svAdima vastu (adae-adatte) apane gharameM vidyamAna hone para bhI kRpaNatAvaza yadi nahIM dI gaI ho, tathA durlabhabodhi hone ke kAraNa (paDisehie-pratiSedhite) unhoMne aisA bhI kaha diyA ho ki-re bhikSo ! aba tuma hamAre ghara para bhUlakara bhI paga mata rakhanA kabhI bhI mata AnA maiM tumako kucha bhI nahIM daMgA' isa taraha se Ane ke liye niSedha bhI kara diyA ho to bhI (niyaMThe-nigranthaH) ninya-sAdhu (tattha na paussai-tatra na pradveSTi) unake Upara dveSabhAva nahIM karatA hai (sa bhikkhU-sa bhikSuH) vahI bhikSu tathA-" sayaNAsaNa " tyA ! sankyAtha-erasiM-paraiH gRhastha mano ta25thI sayaNAsaNapANabhoyaNa-zaya. nAsanapAnabhojane zayana-5cyA sastArana mAhi, mAsanapITha 4 gAlipAna -dhauta vale 01-vizuddha AhAra tathA vivihaM khAimaM sAima-vividhe khAdimasvAdime anevi5 mathitta-meSIya 45 ma42 mAhi, svAmi-ni 635 svAbhi vastu adae-adatte potAnA gharamA vidyamAna DAvA chatai 56 pazutAza ne sApAmA sAsa nahAya tathA dukhamamAdhi havAnA paDisehiepratiSedhite so me 54 DI hI DAya ,mikSu ! tame smaa2| gha2 52 bhUlecuke paNa AjathI ke dIvasa paga mukaze nahIM. huM tamane kAMIpaNuM ApanAra nathI. 2 pramANe mAvAnI manA 42rI DAya chatai 5 niyaMThe-nigrethaH niya sAdhu tattha na paussai-tatra na pradveSTi manA 52 dveSabhAva samatA nathI. sa bhikkhu utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 12 bhikSuguNapratipAdanam ____ 27 idAnIM grAsaivaNAdoSaparihAramAhamUlam-jaMkiMcAhArapANagaM, vivihaM khAimasAimaM pare si lar3e jo tativiheNa NANukaMpe, maNavayakAyasusaMvuDe se bhikkhU // 12 // chAyA--yatkicidAhArapAnakaM, vividhaM khAdya-svAdyaM parebhyo labdhvA / yastaM trividhena nAnukampate, manovAkAyasusaMTataH sa bhikSuH // 12 // TIkA-'jaM kiMce' tyAdi / yatkicit =alpamapi AhArapAnakam AhAram annAdikam , pAnakaM-pAnIya dugdhAdikA, tathA-vividham anekaprakArakaM khAdya-svAdyam tatra-khAdyam acitaiSaNIyapiNDa khajUrAdikam , svAya lavaGgAdikam , anayoH samAhArastaccaparebhyo -gRhasthebhyo labdhvA saMprApya yaH sAdhuH taM vacanavyatyayAttenAhArAdinA trividhenhai| isa prakAra pratikUla ke Upara bhI krodha karane ke parihAra ke isa kathana se azeSa bhikSA saMbaMdhI donoM kA bhI parihAra sAdhu ko kara denA cAhiye, yaha bAta jAnI jAtI hai // 11 // aba yahAM grAsaiSaNA ke doSoM kA parihAra kahate haiM'jaM kiccA' ityAdi ! anvayArtha-(vivihaM-vividham ) aneka prakAra kA (khAimasAimakhAdyam svAdyam) khAdya avittaeSaNIya piNDa khajUrAdika AhAra, khAdyalavaMgAdika AhAra, tathA (AhArapANagaM-AhArapAnakam ) annAdika se niSpanna roTI AdirUpa AhAra evaM pIne yogya dugdhAdikarUpa AhAra (paresiM-parebhyaH) dUsare dAtA gRhasthoM ke yahAM se (jaM kiMca-yat kizcit) mAtrA meM alpa bhI mile to bhI (laddhaM-labdhvA ) usako prAptakara (jo-yaH) jo sAdhujana (taM-tam) usa prApta AhAra dvArA (tivihe ga-trividhena) -la bhikSaH te bhikSu che. pramANe prati 52 pAya dhana 42vo A kathanathI azeSa bhikSA saMbaMdhI doSane paNa parihAra sAdhue kara joI e. ema A vAta jANI zakAya che. je 11 che have ahIM grAmaiSaNAnA dene parihAra kahevAmAM Ave che - ___"jaM kiccA" tyAha! mankyAtha-vivihaM-vividham mane 52nA khAimasAima-khAdyam svAdham khAdya-acitta-eSaNIya piMDa. khajUra Adi AhAra, svAdya-laviMgAdika AhAra, tathA AhArapANagaM-AhArapAnakam sannA4ithI ni0panna roTI mAhi35 mAra bhane pAvA yogya mA3i5 mADhA paresiM-parebhyaH bhIon ltA tyAne tyAMthI jaM kiMca-yata kiMcit mAtrAmA 5 55 bhaNe to 54 laddha-labdhvA ne prAta za jo-yaH sAdhu taM-tam ye prAta mADAra dvArA tiviheNa-trividhena utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - uttarAdhyayanasUtre manovAkAyalakSaNena prakAratraNeya bAlaglAnAdIn , nAnukampate na dadAti sa na bhikSuriti zeSaH / uktaM ca "asaMvibhAgI na hu tassa mokkho" iti / kintu yaH sAdhu manovAkAyasusaMvRtaH manovAkAyaiH suSTu saMvRtaH-trividhakAraNena bAlaglAnAdInanukampate iti zeSaH sa bhikSurucyate / yadvA-tam-AhArAdikaM nAnukampate-na prazaMsati-mano'nukUlasyAhArAdeH prazaMsAM na karoti, upalakSaNAt-manaH patikUlasya nindAmapi na karoti kintu manovAkAya susaMvRtaHvazIkRtamanovAkAyo bhavati sa bhikSurucyate / anenArthato gRddhayabhAvAdaGgAradoSaparihAra uktaH // 12 // mana vacana evaM kAya se (nANukaMpe-nAnukampate) bAla glAna Adi muniyoM para dayA nahIM karatA hai-arthAt usa prApta AhAra ko jo vibhakta kara unako pradAna nahIM karatA hai-vaha bhikSu nahIM hai| kyoM ki "asaMvibhAgI na hu tassa mokkho"| 'jo saMbhogI kA vibhAga nahIM kare usako mokSa nahIM hai kintu jo sAdhu (maNa-vayaNa-kAya-susaMvuDe manovAkAyasusaMvRtaH) mana vacana evaM kAya se susaMvRta hokara una bAla glAna Adi sAdhujanoM para anukaMpA karatA hai-arthAt alpa bhI prApta AhAra Adi ko vibhaktakara unako detA hai (sa bhikkhUsa bhikSu) vahI bhikSu hai / athavA usa AhArAdi kI prazaMsA nahI karatA hai aura upalakSaNa se nindA bhI kahIM karatA hai arthAt manake anukUla AhAra Adi kI prazaMsA jaura manake pratikUla AhAra AdikI nindA nahIM karatA hai kintu manavacana kAyA se susaMvRta hokara rahatA hai vahI bhikSu kahalAtA hai| gRddhi ke abhAva se aMgAra doSa kA parihAra kahA hai // 12 // bhana, vayana mane AyAthI nANukaMpe-nAnukampate mArI mAna mAhi bhuniyA 52 dayA karatA nathI-arthAt prApta thayelA e AhArane vibhakta karI ene pradAna nathI 72tA te bhikSu nathI. bho, "asaMvibhAgI na hu tassa mokkho" "02 sAmAna vimA nayI 42tA te bhAkSa bhegavI zatA nathI" tebha le sAdhu maNa-bayaNakAya-susaMvuDe-manovAkAyasusaMvRtaH mana kyana mane yAthI susavRta dhana se mAla glAna Adi sAdhujano upara anukaMpA rAkhe che arthAta pitAne prApta thayela zeDA AhAra mAhine para vimata zana temane mApe cha sa bhikkha-sa bhikSuH te mi cha. athavA te AhArAdikanI prazaMsA karatA nathI ane upalakSaNathI niMdA paNa karatA nathI. arthAta manane anukULa AhAra AdinI prazaMsA ane mananA pratikUla-AhAra AdinI niMdA karatA nathI. manavacana ane kAyAthI susaMvRta thaIne rahe teja bhikSu kahevAya che. gRddhinA abhAvamAM aMgAra doSane parihAra kahela che. 12aa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA0 13 bhikSuguNapratipAdanam sampati dhUmadoSaparihAramAha mUlam - AyAmaigaM caiva javodaNaM caM, sIya~ sovIra javodagaM ca / 93 'No hIlae piMDa nIrasa tu, paMtaMkulAI parivvaMe se bhikyU~ // 13 // chAyA - AcAmakaM caitra yavodanaM ca, zItaM sauvIrayavodakaM ca / no hIlayet piNDaM nIrasaM tu, mAntakulAni parivrajet sa bhikSuH || 13|| TIkA- 'AyAmagaM ceva' ityAdi / sAdhuH mAntakulAni daridrakulAni bhikSArthaM parivrajet = gacchet / na tu sarvadA dAnazUrANAM dhaninAmeva kulAni gacchet / evaM sati niyatapiNDa sevanAt sAdhodharmahAniH H syAt / tathA teSu prAntakulAdiSu AcAmakam = zAkAdInAmavasrAvaNaM veva caiva 'ca' zabda: punararthakaH, 'eva' zabda: pUraNArthakaH, ca = punaH yatrodanaM= yavabhaktaM ' jaba khocaDA' iti prasiddhaM, zItam = zItalaM paryuSitamodanakarapaTTi kAdikam upalakSaNasvAtparyuSitatakramizrita caNakAdyannam, tathA sauvIrayavodakaM 29 tathA - ' AyAmagaM' ityAdi / anvayArtha - sAdhu (paMtakulAI parivvae - prAntakulAni parivrajet ) AhAra ke liye daridrakuloM meM bhI jAveM, aisA vaha na kare ki sadA dhanikoM ke ghara para bhikSA ke liye jAya / kyoM ki aisA karanA niyatapiNDa kI prApti hote rahane se usa sAdhu ke liye cAritra dharma kI hAni kA kAraNa bana jAtA hai / ataH daridrakuloM meM bhikSA ke liye jAne para vahAM usako (AyAmagaM- AcAmakam ) zAkAdikoM kA avasrAvaNa-osAmaNa, tathA curA huA masAleyukta athavA vinA masAle kA namaka mircavAlA pAnI athavA ( javodaNaM - yavabhaktam) jaba kA khIcaDA athavA ( sIyaM sauvIra javodgaM ca zItaM sauvIrayavodakaM ca) paryuSita - (vAsI) tathA - " AyAmagaM" ityAhi ! anvayArtha - sAdhu paMtakulAI parivvae - prAntakulAni parivrajet bhADArane mATe ridra kuLAmAM paNa jAya, evuM na kare ke, sadA dhanikAnA gheraja bhikSA mATe jAya. kemake, Ama karavAthI niyatapiMDanI prApti thatI hovAthI e sAdhunA mATe potAnA dhanI hAninuM kAraNa banI jAya che. AthI daridrakuLAmAM bhikSAne mATe svAthI khebhane AyAmagaM - AcAmakaM zA mAhinu bhavastrAvaNu-mosAbhaNu thojesA bhasAsAvANA athavA vagara bhasAsAnu bhIThA bharayAMvANu pANI athavA javodaNaMyavabhaktam bhavanI bhInthaDI athavA sIyaM sauvIra javodagaM ca - zItaM sauvIrayavodakaM ca uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre ca-tatra saupIraMkAlikam , yavodakaM yAdhAvanajalam , anayoH samAhArastacca, samupalabhya, tu-punastat nIrasaM vigatAsvAdaM piNDam avasrAvaNakAdirUpaM pAnIyamAhAraM ca na hIlayet kutsitamidamannam , apeyamidaM pAnIyam , evaM rUpeNa na nindet / etAdRzaH prAntakulabhikSAcArI yaH sAdhuH sa bhikSurucyate // 13 / / tathA camUlam-sadA vivihA~ bhavaMti loeM, divvA mANussayA tahA tiricchaa| bhImAbhayabheravA urAlI, jo socA] vihejei se bhikkhU // 14 // chAyA-zabdA vividhA bhavanti loke, divyA mAnuSyakAstathA tairavAH / bhImA bhayabhairavA udArA, yaH zrutvA na vibheti sa bhikSuH // 1 // odana yA roTI Adi upalakSaNa se paryuSita-vAsI taka mizrita caNakAdi anna, sauvIra-kAMjika yA jau ke dhone ke jala ye hI sabakucha milegA so ye (nIrasaM pIDa-nIrasaM piNDam) nIrasa AhAra hai| (samupalabhya) isako pAkara (no hIlae-no hIlayet) aise vicAra se usa sAdhu ko niMdA nahIM karanA cAhIye ki 'yaha kusita anna hai, yaha pAnI bhI pIne yogya nahIM hai| isa prakAra prAntakula bhikSAcArI jo sAdhu hotA hai (sa bhikkhU-sa bhikSuH) vahI bhikSu hai| bhAvArtha-jo sAdhu apanI bhikSAvRtti kA lakSya kevala zrImaMto ke hI gharAM ko nahIM banAtA hai kintu daridroM ke gharoM ko bhI banAtA hai aura vahAM para usako jo kucha bhI nIrasa AhAra milatA hai usako samabhAva se karatA haiM vahI bhikSu hai // 13 // paryuM Sita vAsI) bhAta athavA TI Adi upalakSaNathI paryuSita chAza mizrita caNakAdi anna, sauvIra-kAMjI athavA javanA dhAvaNanuM pANI A badhuM maLe che. nIrasaM pauMDa-nirasa piNDam mA nIrasa mA2 cha. mAvo nIrasa mAra bhagatA no hIlae-no holayet mevA viyAthI se sAdhu nidAna 420 me , "241 kutsita anna che, A pANI pIvA yogya natha" A prakArathI prAntakuLa bhikSAcArI je sAdhu hoya che teja bhikSu che. bhAvArtha-je sAdhu pitAnI bhikSAvRttinuM lakSa kevaLa zrImaMtenAM ja gharene banAvatA nathI paraMtu daridrIonA gharomAM paNa bhikSAvRtti mATe jAya che ane tyAM tene je kAMI nirasa AhAra maLe che ene samabhAvathI grahaNa kare che. teja bhikSu che. 13 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 14 bhikSuguNapratipAdanam TIkA-'saddA' ityaadi| loke vividhAH parIkSApadveSAdinA kriyamANatvAdanekavidhAH divyAH devasambandhinaH, mAnuSyakA manuSyasambandhinaH tathA tairazcAH tiryaksaMbandhinazca zabdA dhvanayo bhavanti / ete zabdAH bhImAH raudrAH, bhayabhairavAH-bhayena bhairavAHatyanta bhayajAnakAH, udArA mahAdhvanimayA bhavanti / yaH sAdhuretAdRzAn zabdAn zrutvA na vibheti-dharmadhyAnAt pracalito na bhavati, sa bhikSurubhyate / anena siMhavihAritAyAmupasarga sahiSNutvaM nimittamuktam // 14 // tathA-'saddA' ityaadi| anvayArtha-(loe-loke) isa saMsAra meM (vivihaM-vividham ) parIkSA karane ke nimitta ko lekara yA dveSa Adi kAraNa ko lekara vividha prakAra ke (saddA-zabdAH) zabda (divvA-divyAH) deva saMbaMdhI (mANussayAmAnuSyakAH) manuSyasaMbaMdhI, (tiricchA-tairazcAH) tithaMca saMbaMdhI (bhavaM. ti-bhavanti) hote hai| jo zabda (bhImA-bhImAH) raudra (bhayabheravAbhayabhairavAH) evaM atyanta bhayajanaka hote haiM jo (jo-yaH) jo sAdhu ina zabdo ko (soccA-zrutvA) sunakara ke bhI (Na vihejai-na bibheti) nahIM DaratA hai-dharmadhyAna se vicalita nahIM hotA hai (sa-bhikkhU-sa bhikSuH) vaha bhikSu hai| isa kathana se isa bAta kI puSTi sUtrakArane kI hai ki siMhavatti se vihAra karane meM sAdhu ko upasarga sahiSNu honA caahiye| bhAvArtha-saMsAra meM bhinna 2 prANiyoM ke hone meM unakI vicAradhArAe bhI bhinna 2 huA karatI haiN| koI aise bhI bhAvuka jana hote tathA "sadA" tyA ! mankyA:-loe-loka mA saMsAramA vivi-vividhAM parIkSA zvAnA nibhittane sAdhana mA ta dveSa mAraNene vividha prAranA saddA-zabdAH zam divyA-divyAH heva samadhI, mANusIyA-mAnuSyakAH manuSya samAdhI, tiricchA-tairizcAH tiya ya samadhI bhavaMti-bhavanti thAya cha. 2 0 bhImAbhImAH raudra ane bhaya-bheravA-bhavabhairavAH satyata layAna DAya cha jo-yaH sAdhuna mAvA zani soccA-zrutvA sAnA chatai gNa vihejjai-na bibheti uratA nathI-dhama dhyAnathI viyasita yatA nathI. sa bhikkha-sa bhikSuH te lakSu che. A kathanathI e vAtanI puSTI sUtrakAre karI che ke, siMhavRttithI vihAra karavAmAM sAdhue upasarga sahiSNu banavuM joIe. bhAvArtha-saMsAramAM bhinna bhinna prakAranAM prANIo hovAthI emane vicAra paNa bhinna bhinna hoya che kaI paNa bhAvikajana hoya che ke, sAdhune jotAM ja zraddhAthI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 uttarAdhyayanasUtre sampati samastadharmAcAramUlaM samyaktvasthairyamAhamUlamcAyaM vivihaM samiccaloe, sahie kheyANugae ye koviyppaa| panne abhibhUya savvadaMsI, uvasaMte aviheue se bhikkhU // 15 // chAyA - vAdaM vividhaM sametya loke, sahitaH khedAnugatazca kovidAtmA / prAjJaH abhibhUya sarvadarzI, upazAntaH aviheThakaH sa bhikSuH // 15 // haiM jo sAdhu ko dekhate hI zraddhA se unake caraNAM para jhuka jAte haiM aura unake darzana se apanA parama ahobhAgya mAnate haiN| kitaneka aise bhI hote haiM jo una sAdhuo kI parIkSA kara unheM phira sacce sAdhu samajhakara bAda meM apanA upAsya gurudeva mAnate haiN| kitaneka aise bhI hote haiM jina ke hRdaya meM vItarAga bhI guruoM ke prati hRdaya meM veSakI agni silagatI rahatI hai| koI deva bhI sAdhuoM kI parIkSA kiyA karate haiN| vihAra karate 2 sAdhujana bhayaMkara aTavI meM mArga vismRti ke kAraNa pahu~ca jAte haiM, taba unakA sAmhanA siMho se bhI ho gayA karatA hai| ataH sAdhuoM ko cAhe devasaMbaMdhI bhayaMkara raudra zabda sunane ko mile cAhe manuSya saMbaMdhI yA tithaMca sNbNdhii| parantu phira bhI sAdhu dhanya hai jo ina bhayotpAdaka raudra zabdoM ko sunakara bhI apane dharmadhyAna se vicalita nahIM hotA hai| aisA sAdhu hI bhikSu saMjJA kA adhikArI hotA hai // 14 // emanA caraNomAM jhukI jAya che ane emanA darzanathI pitAnuM parama ahobhAgya mAne che. keTalAka evA paNa hoya che ke, teo e sAdhuonI parIkSA karIne pachIthI sAcA sAdhu samajyA pachI ja temane potAnA upAsya gurudeva tarIke mAne che. keTalAka evA hoya che ke, jemanA hRdayamAM vItarAga temaja guruonA tarapha hadayamAM zreSanI agni saLagatI rahe che. keI kaI deva paNa sAdhuonI parIkSA karatA hoya che. vihAra karatAM karatAM sAdhujana jyAre mArga bhUlAI jatAM bhayaMkara jaMgalamAM pahoMcI jAya che. tyAre temane siMhane paNa sAmano karavo paDe che. AthI sAdhuone cAhe deva saMbaMdhI bhayaMkara raudra zabda sAMbhaLavA maLe cAhe mayuSya yA te tiryaMca saMbaMdhI chatAM paNa e sAdhu dhanya che ke je AvA bhatpAdaka raudra zabdone sAMbhaLIne paNa potAnA dharmadhyAnathI vicalita banatA nathI evA sAdhu ja bhikSu saMjJAnA adhikArI hoya che. 14 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 15 bhikSuguNapratipAdanama TIkA-'vAyaM' ityaadi| yaH sAdhuH loke pracalitaM vividham anekaprakAraM vAda-bhinna bhinna darzanAbhiprAyasUcakaM vAdaM-yathA setukaraNe'pi dharmoM, bhavatyasetukaraNe'pi kila dharmaH / gRhavAse'pi ca dharmoM, bane'pi vasatAM bhavati dharmaH // 1 // muNDasya bhavati dharmaH, tathA jaTAbhiH savAsasAM dhrmH| gRhavAse'pi ca dharmo. cane'pi vasatAM bhavati dharmaH // 2 // iti / ityevaMrUpaM darzanAntarAbhimatamekAntavAdaM sametya-parijJAya=jJa parijJayA saMyamahAnirUpa jJAtvA pratyAkhyAnaparijJayA parityajya sahitaH jJAnakriyAbhyAM sahitaH, yadvAhitena-pariNAmasukhAvahena jinavacanena sahitaH, kiMvA-dvitIyAdimunisahitaH, khedAnugataH-khedaryAta karmAnanetikhedaH-saMyamastamanugataH, saMyamayukta ityarthaH capunaH kovidAtmA-kovidaH-labdhazAstraparamArtha AtmA yasya sa tathA prAjJo heyopAdeyabuddhimAn abhibhUya savadarzI-parISahAnabhibhUya rAgadvaSo nirAkRtya ca sarva tathA-'vAyaM' ityaadi| anvayArtha-jo sAdhu (loe vivihaM vAyaM samicca-loke vividhaM vAda' sametya) lokameM pracalita vividha mAnyatAoM ko jJa parijJA se saMyama kI hAnikAraka jAnakara pazcAt pratyAkhyAna parijJA se unakA parityAga kara detA hai aura (sahie-sahitaH) jJAnakriyA kI dRDhatA se yukta, yadvA pariNAma meM sukhAvaha jinavacana se yukta athavA dvitIyAdi muniyukta banakara (kheyANugae-khedAnugataH) sayama kI ArAdhanA karane meM lavalIna rahatA hai evaM (koviyappA-kovidAtmA) zAstrIya rahasya jJAna se apane Apa ko vAsitakara (panne-prAjJaH) heya aura upAdeya kI buddhisaMpanna bana jAtA hai tathA (abhibhUya-abhibhUya) anukUla pratikUla tathA--'vAyaM" tyA ! manvayArtha - sAdhu loe vivihaM vAyaM samicca-loke vividhaM vAda sametya bImA pracalita vividha mAnyatAone jJa parijJAthI saMyamamAM hAnIkAraka jANIne pachIthI pratyAdhyaan parijJAthI tenA parityAza cha, bhane sahie-sahitaHjJAnayAnI DhAthI yukta yadrA pariNAmamAM sukhAvaha chana vacanathI yukta athavA bIjA muniethI yuta manIna kheyANugae-khedAnugataH sa yamanI ArAdhanA 42vAmA sIna he che. bhane koviyappA-kovidAtmA zAsIya 27sya jJAnayI potanI tane pAsIta zana panne-prajJaH uya mana cAheyanI muddhi sapanna manI kAya cha. tamA abhibhUya utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 uttarAdhyayanasUtre prANijAtamAtmasadRzaM pazyan , ata eva upazAntaH kaSAyarahitaH san aviheThakaH anyasyAkhedakaH syAt , sa bhikSurucyate // 15 // tathAmUlam-asippajIvI agihe amitte, jiiMdio savao vippmukke| aNukasAI lahuappabhakkhI, ciJcAgi egacare se bhittibemi // 16 // chAyA-azilpajIvI agRhaH amitraH, jitendriyaH sarvato viSamuktaH / aNukaSAyI ladhvalpabhakSI, tyatvA gRhamekacaraH sa bhikSuH iti bravImi // 16 / / TokA-'asippajIvI' ityaadi| azilpajIvI-zilpaM-citrapatracchedAdivijJAnaM, tena jIvItuM zIlamasyeti zilpajIvI, na zilpajIvI-azilpajIvI, zilpajIvikAvarjita ityarthaH, tathAagRhaH-nAsti gRhaM yasya saH-gRhavarjitaH, tathA-amitraH-mitravarjitaH, upalakSaNatayA zatruvarjitazca, tathA-jitendriyaH-jitAni svavazIkRtAni indriyANi zrotrAparISahoM se acalita hokara (savvadaMsI-sarvadarzI ) samasta jagata ke prAgIyoM ko apane jaisA samajhane lagatA hai aura isI bhAvanA ke bala para vaha (uvasaMte-upazAntaH) kaSAya se rahita hokara (aviheue-aviheThakaH) kisI bhI prANI ko khedita nahIM karatA hai (sa bhikkhU-sa bhikSuH) usI kA nAma bhikSu hai // 15 // tathA-'asippajIvI' ityaadi|| anvayArtha (asippajIvI-azilpajIvI) citra kADhanA patra Adi kA kisI viziSTa AkAra se chedana karanA yaha zilpavidyA hai / isa zilpavidyA se jo apanI jIvIkA nahIM karatA ho arthAt zilpIjIvI nahIM hai (abhiDe-agRhaH) gRhase jo rahita hai (amitte amitraH) mitra abhibhUya anu| prati pariSaDAthA ayatita manAne sacadaMsI-sarvadarzI samarasa jagatanA tamAma prANIone pitAnA jevA samajavA lAge che ane e bAvanAnA 5 52 te uvasaMte-upazAntaH pAyathI 26Ita manIna aviheue-aviheThakaH 594 prAdhAna me 34mtA nathI sa bhikkha-sa bhikSuH tenu nAma linu cha. // 15 // ___ tathA --"asippajI tyA ! manyA --asippajIvI-azilpajIvI thia (yatayu, patra pAhina 4 viziSTa AkArathI chedana karavuM, e zilpa vidyA che. AvI zilpa vidyAthI je potAnA vana nials na sAvatA DAya arthAt 2 zi50I nathI. agiheagrahaH gharathI 2 2Dita cha amitte-amitraH bhitra tabha zarene nathI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 15 gA. 16 bhikSuguNapratipAdanam dIni yena saH, vazIkRta ndriya ityarthaH, tathA sarvataH sarvaprakAreNa vipramuktaH= bAhyAbhyantaraparigraharahitaH, tathA-aNukaSAyI-aNavaH-svAlpA:-saMjvalananAmAnaiti yAvat , te ca te kaSAyAH, te santi yasyAsau aNukaSAyI, mandakaSAyavAnityarthaH, prAkRtatvAtkakArasya dvitvam / yadvA-'anu kaSAyI' iticchAyA alpkpaayvaanityrthH| tathA-ladhvalpabhakSI-laghUni niHsArANi paryuSitAmlatakramizrita ballacaNakAdhannAni alpAni stokAni jhakSituM zIlamasyeti laghvalpabhakSI-anta prAntAnapAnasevItyarthaH, etAdRzaH san yaH sAdhuH, gRha-dravyabhAvagRhaM tyaktvA ekacaraH=rAgadveSarahitaH evaM zatru jisakA koI nahIM hai (jiiMdio-jitendriyaH) indriyAM jisakI vaza meM haiM (savvao vippmukke-srvtHviprmuktH| sarva prakAra se jo bAhya evaM AbhyaMntara parigraha se rahita huA hai tathA (aNukkasAIaNukaSAyI) mandakaSAyavAlA hai ( lahu appabhakkhI-ladhvalpabhojI ) laghu-niHsAra, paryuSita Amla takramizrita ballacaNaka Adi anna-ko alpamAtrA meM jo letA hai-arthAt-anta prAnta anna pAna kA jo sevana karane vAlA hai, aisA sAdhu gihaM ciccA-gRhaM tyaktvA) dravya evaM bhAra gRha kA parityAga karake (ege-ekaH) rAgadveSa se rahita hokara carevicaret) saMyamamArga meM vicaraNa karatA hai (sa bhikkhU-sa bhikSuH) vahI bhikSu hai / (tti bemi-iti bravImi) isI prakAra bhagavAna ke mukha se maiMne sunA hai so tuma se kahA hai / bhAvArtha-jo azilpajIvI hai, na jisako apanA koi ghara hai aura na jisakA koI zatru va mitra hai, indriyoM kI dAsatA kA jisane parihAra kara diyA hai unake anusAra jo nahIM calatA hai pratyuta indriyoM jiiMdio-jitendriyaH // ndriyo vazamA cha. sabao vippamukte-sarvataH viSamuktaH sa prAranA mahA2namane mahinA pariyaDathI 2 hita anesa cha tathA aNukkasAI-aNukaSAyI ma pAyavANA che. laha appabhakkhI-ladhvalpabhojI ladhu-nisAra, paryeSita khATI chAzathI mizrita ballacaNaka Adi annane alpa mAtrAmAM je le che arthAta-anta prAnta annapAnanuM je sevana karavAvALA che evA sAdhu gRhaM ciccA-gRhaM tyaktvA dravya mana laaddne| parityAga zana, ege-ekaH rASathI 2Dita manIne care-viracet sayabhamAgamA viyara 42 cha sa bhikkhasa bhikSuH tela nikSu cha (tti bemi-itima ma) mAre lagavAnanA bhothI je meM sAMbhaLela che te tamane kahela che. - bhAvArtha...-je azilpajIvI che, jene pitAnuM kaI ghara nathI temaja jene kaI mitra ke zatru nathI. Indriyo upara jeNe kAbu meLavela che. paraMtu enI mAphaka je uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre san vicaret . sa bhikSurucyate / 'iti bravImi' ityasyArthaH pUrvavad bodhyaH // 16 // itizrI-vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApaka-pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zAhUchatrapati-kolhApura-rAjapradatta-'jainazAstrAcArya padabhUSita-kolhA. purarAjaguru-bAlabrahmacAri-janAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAla vrati vicitAyAmuttarAdhyayanamatrasya priyadazinyA TIkAyAM sa bhikSunAmaH paJcadazamadhyayanaM smaaptm| ||shubhN bhUyAt / / ko hI apane anusAra calAtA hai, parigraha kaSToM ko sahanakarane meM samartha hai aura jo aparigraha ke siddhAnta ko apane jIvana meM pUrNarUpa se siddhAnta mArga ke anusAra utArA hai, tathA isI mArga para calane ke liye jo dUsaroM ko bhI samajhAtA hai| prabala kaSAya kI mAtrA jisake bhItara nahIM hai atyaMta manda kaSAya vAlA hai, arthAt-zarIra nirvAha ke ucita hI jo anya prAnta anna pAna kA sevana karatA ha aisA sAdhu bhikSu kI koTi meM mAnA gayA hai| rAgadveSa se isakA koI saMbaMdha nahIM rahatA hai| (iti bravImi) isa prakAra isa adhyayana kA upasaMhAra karate hue zrI sudharmAsvAmI jabUsvAmI se kahate haiM ki-yahAM taka isa adhyayana meM jo kucha bhikSu ke viSaya meM kahA hai vaha saba maiMne vIra prabhu ke mukha se jasA sunA ha-vaisA hI tumako kahA hai apanI nijI kalpanA se isa viSaya ko mane nahIM kahA hai // 16 // // yaha pandrahaveM adhyayanakA hindI anuvAda saMpUrNa huvA // 15 // ca latA nathI paraMtu Indriyone ja potAnI IcchA pramANe calAve che. parigrahanAM kaSTone sahana karavAmAM je samartha che ane aparigrahanA siddhAMtane jeNe potAnA jIvanamAM pUrNarUpathI siddhAMta mArganA anusAra utArela che, temaja e mArga upara cAlavA bIjAne je samajAve che. prabaLa kaSAyanI mAtrA jenI aMdara nathI, atyaMta maMda kaSAyavALA che. arthAta-zarIra nirvAhanA mATe ja je antaprAnta anna pAnanuM sevana kare che evA sAdhuja bhikSunI TimAM mAnavAmAM Avela che rAgadveSa sAthe emane kaI samaya DAta nathI. (iti bravImi) mA prare adhyynn| 75 DA2 zane zrI sudharmAsvAmI jakhkhasvAmIne kahe che ke, A adhyayanamAM ahiM sudhI bhikSunA viSayamAM je kAMI kahevAyela che te badhuM zrI vIra prabhunA maDhethI jevuM sAMbhaLyuM che tevuM ja tamane kahela che. mArI pitAnI ka9panAthI meM kAMI paNa kahela nathI. 1 zrI uttarAdhyayana sUtranA paMdaramA adhyayanane gujarAtI bhASA anuvAda saMpUrNa.1pa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha SoDazamadhyayanam // vyAkhyAtaM paJcadazamadhyayanam / atha SoDazamArabhyate / asya ca pUrveNa sahAyamabhi sambandhaH-anantarAdhyayane bhikSuguNAH proktaaH| te guNAzca brahmacaryayuktasyaiva bhavanti / brahmacaya tu brahmacaryaguptiparijJAnataH sudRDhaM bhavati, ityato'sminnadhyayane brahmacaryaguptayo'bhidhIyante, ityanena saMbandhenAyAtasyAsyAdhyayanasyedamAdimaM mUtram - mUlam suyaM me AusaM! teNaM bhagavayA evamakkhAyaM-iha khallu therehi bhagavantehiM dasa baMbhacerasamAhidANA pnnnnttaa| je bhikkhU soccA nisamma saMjamabahule saMvarabahule samAhibahule gutta guttidie guttabaMbhayArI sayA appamatte viharejjA // 1 // chAyA-zrutaM mayA AyuSman ! tena bhagavatA evamAkhyAtam-iha khalu sthaviraibhagavadbhirdaza brahmavarya pamAdhisthAnAni prjnyptaani| yAni bhikSuH zrutvA nizamya saMyamabahulaH saMgharabahulaH samAdhivahula: guptaH guptabrahmacArI sadA apramatto viharet // 1 // ||solvaaN adhyayana prAraMbha // pandrahaveM adhyayana kA vyAkhyAna huvA, aba solahavAM adhyayana prAraMbha hotA hai| isa adhyayana kA saMbandha pandrahaveM adhyayana ke sAtha isa prakAra hai-pandrahaveM adhyayana meM jo bhikSuguNa varNita kiye gaye haiM ve brahmacarya se yukta bhikSu ke hI ho sakate haiM / tathA brahmacarya jaba taka brahmacaryagupti kA parijJAna nahIM hotA hai tabataka sudRDha nahIM hotA hai ataH usakI dRDhatA nimitta isa adhyayana meM brahmacaryaguptiyoM kA kathana kiyA jaaygaa| isI saMbaMdha se Aye hue isa adhyayana kA yaha sarvaprathama sUtra hai| 'suyaM me' ityAdi somA adhyynn| praarpaMdaramuM adhyayana kahevAI gayuM, have seLamA adhyayanane prAraMbha thAya che. A adhyayenane saMbaMdha paMdaramA adhyayananI sAthe A prakArano che-paMdaramA adhyayanamAM bhikSunA guNonuM je varNana karavAmAM Avela che te brahmacaryathI yukta evA bhikSuonuM ja hoI zake che. tathA brahmacaryaguptinuM parijJAna jyAM sudhI thatuM nathInu sudhI sudaDha brahmacarya pALI zakAtuM nathI. AthI enI daDhatA mATe A adhyayanamAM brahmacaya tio kathana karavAmAM Avaze. A saMbaMdhathI AvelA mA adhyayananu mA sarva prathama sUtra cha. - "suyaM me" tyA ! uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre TIkA-'suyaM me' ityaadi| sudharmAsvAmI jambUsvAminaM pratyAha--he AyuSman ! jambUH ! bhagavatA jJAnAdiguNayuktena tena-lokatrayaprasiddhena tIrthakareNa jJAtaputramahAvIreNa evaMvakSyamANaprakAreNa AkhyAtam sakalajIvabhASApariNAminyA bhASayA kathitam / tanmayAzrutam / yadvA-'AusaMteNaM' ityekaM padam , AvasatA iti chaayaa| 'mayA' ityasya vizeSaNam / A-zAstramaryAdAnusAreNa, gurukulavAse vasatA mayA tat zrutam / bhagavatkathitamevArtha tavAgre varNayAmi, na tu svamanISayA parikalpyetibhAvaH / bhagavatA yadAkhyAtaM tadAha-iha-asmin pravacane khalu-nizcayena sthavirai pUrvakAlikaiH bhagavadbhiH samagrezvaryAdi guNayuktaistIrthakaraiH daza-dazazaMkhyakAni brahmacaryasamAdhisthAnAni-brahma-kAmasevanatyAgastatra caraNaM brahmacarya, tasmin samAdhiH samyaga sudharmAsvAmI jaMbUsvAmI se kaha rahe haiM ki (AusaM-AyuSman) he AyuSman ! (bhagavayA-bhagavatA) jJAnAdika guNoM se yukta (teNaM-tena) una lokatraya prasiddha jJAtaputra tIrthaMkara zrI mahAvIra prabhune (evamakkhAyaMevamAkhyAtam) sakala jIvoM kI bhASA meM pariNamita honevAlI apanI divyavANI dvArA isa-vakSyamANa-prakAra se kahA so vaha (me suyaM-mayA zrutam) maine sunA-athavA-(AusaMteNaM) yaha eka pada bhI ho sakatA haiM isakI chAyA "AvasatA" aisI hotI hai isakA artha "A-zAstrIya maryAdA ke anusAra-gurukula maiM nivAsa karanevAle maiMne" aisA hotA hai| isase sudharmAsvAmI kA yaha abhiprAya prakaTa hotA hai ki ve jo kucha jaMbU svAmI se kaha rahe haiM vaha apanI ora se nahIM kaha rahe haiM kintu mahAvIra prabhu se unhoM ne jaisA sunA hai vaisA hI ve jaMbUsvAmI se prakaTa kara kaha rahe hai / (iha khalu therehi bhagavaMtehiM dasabaMbhacera samAhiTThANA paNNattA anvayAtha--sudhAsvAmI svAmIna 4ii 2 cha , sAyujman! bhagakyA-bhagavatA sAnA guNthI yuta teNaM-tena ra sobhA prasiddha zataputra tIrtha 42 zrI mahAvIra prabhuNe evamakkhAya-evamAkhyAtam sa4 vAnI bhASAmAM pariNamita thanArI potAnI divya vANI dvArA A vayamANa prakArathI kahyuM te me suyaM-mayA zrutam meM sAmanyu. mayA-AusaMteNaM-mA 4 54 5 6 za cha. yAnI chAyA " AvasatA" mevI yAya che. mAno artha " mA-zAstrIya bhaaNh| anusAra gurukuLamAM nivAsa karanAra meM " e thAya che. AthI sudharmAsvAmIne e abhiprAya pragaTa thAya che ke, teo je kAI jabUsvAmIne kahI rahyA che te pitAnA taraphathI na thIkaratA paraMtu mahAvIra prabhu pAsethI temaNe je kAMI sAMbhaLela che teja pramANe pra58 42tA bhUsvAmIna 461 294 cha. iha khalu therehiM bhagavaMtehiM dasabaMbha utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam 39 vasthAnaM-trikaraNatriyogaiH prazastabhAvena tatsamArAdhanam , tasya sthAnAni-kAraNAni prajAtAni-prarUpitAni / yAni brahmacaryasamAdhisthAnAni zrutvA gurumukhAdA. karNya 'nizamya arthato'vadhArya bhikSuH kRtakAritAnumoditaparihAreNa nirdoSabhikSAgrahagazIlaH, yadvA-aSTavidhakarmabhedanazIlo muniH 'saMjamabahule' saMyamabahula:-saMyamaH -sakalasAvadyavirati-lakSaNastam vizuddha vizuddhatarAdipariNAmakrameNa bahu bahusaMkhyakaM yathA syAttathA lAti-gRhAtIti sayamabahulaH, yadvA-bahula: vizuddha vizuddhatarAdikrameNa uttarottarasthAnaprAptyA pracuraH saMyamaH sakalasAvadhaviratilakSaNo yasya sa tathA, prvrdhmaansNymprinnaamityrthH| ata eva-saMvarabahula: saMviyate-karmakAraNaM prANAtipAtAdi nirudhyate yena pariNAmena saH saMvaraH, bahula:=pracuraH saMvaraH AzravadvAranirodhalakSaNo yasya sa tathA, pravardhamAnAsrava iha khala sthaviraiH bhagavadbhiH daza brahmacaryasamAdhisthAnAni prajJaptAni) ve kahate haiM ki isa pravacana meM nizcaya se bhUtakAla ke tIrthakara devAMne ki jo samasta aizvaya Adi gugoM se sapanna the daza brahmacarya ke samAdhisthAna prarUpita kiye hai| kAma sevana kA tyAga karanA isakA nAma brahma hai| isa brahma meM jo lavalIna rahatA hai usakA nAma brahmacarya hai| brahmacarya kA trikaraNaevaM triyogoM dvArA jo samyaka prakArase ArAdhana kiyA jAtA hai usakA nAma brahmacarya-samAdhi hai-arthAt mana vacana kAya evaM kRtakArita anumodanA se brahmacarya kA saMrakSaNa hI brahmacartha samAdhi hai / isa brahmacarya kI samAdhi ke sthAna daza hai| (je bhikkhU soccA nisamma saMjama bahule saMvarabahule samAhibahule gutte guttidie guttabaMbhayArI sayA appamatta viharejA-yAni bhikSuH zrutvA nizamya saMyamabahulaH saMvarabahulaH samAdhicera samAhiTThANA paNNAttA-iha khalu sthaviraiH bhagavadbhiH daza brahmacaryasthAnani praja zani teo kahe che ke, A pravacanamAM nizcayathI bhUtakALanA tIrthaMkara dee ke je, samasta Azvarya Adi guNothI saMpanna hatA temaNe brahmacaryanAM daza samAdhIsthAna prarUpita karela che. kAma sevanane parityAga karI tenuM nAma brahma che. te brahmamAM lavalIna thavuM tenuM nAma brahmacarya che. brahmacaryanuM traNa karaNa ane traNa yogathI samyaka prakArathI ArAdhana karAya che tenuM nAma brahmacarya samAdhI che. arthAta- mana, vacana, kAyA temaja karavA karAvavAnI anumodanAthI brahmacaryanuM saMrakSaNa ja brahmacarya samAdhI __ manyaya nI smaadhaan| 42 sthAna cha. je bhikkhu socA nisamma saMjamabahule saMvarabahule samAhibahule gutte gutidie guttabaMbhayAri sayA appamatte viharejjA-yAni bhikSaH zrutvA nizamya saMyamabahulaH saMvaravahulaH samAdhibahulaH guptaH guptendriyaH uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 uttarAdhyayanasUtre nirodhapariNAmavAnityarthaH ata eva-samAdhibahula:=bahula: pracuraH samAdhizcitta svAsthyaM yasya sa tathA pravardhamAnacittasvAsthyasaMpannaityarthaH / atra sarvatra 'bahula' zabdasya aarsstvaatprnipaatH| tathA-guptaH manovAkAyayogairasaMyamasthAnebhyo rakSitaH, guptitryyuktityrthH| ataeva-guptendriyaH-guptAni-stra stra viSayapravRttito niruddhAni indrayANi zrotrAdIni yena sa tathA-vazIkRtendriya ityrthH| ata eva-guptabrahmacArI, akhaNDabrahmacaryadhAraka ityarthaH, apramattaH=pramAdarahitaH san bahulaH guptaH guptendriyaH guptabrahmacArI sadA apramatto viharet) ina brahmacarya ke samAdhisthAnoM ko nirdoSa bhikSA grahaNazIla bhikSu gurumukha se sunakara aura artharUpa se unako hRdaya meM dhAraNa kara saMyamabahula banajAtA hai| sakala sAvadyakarmoMkA tyAga karanA isakA nAma saMyama hai| isa saMyama kI uttarottara vizuddha vizuddhattara Adi pariNAma krama se vRddhi karanA saMyamabahulatA hai / arthAt sakalasAvadyaviratirUpa saMyamake pariNAmoM kI Age 2 hInatA na hokara pratyuta vRddhi hote rahanA so saMyamabahulatA hai| vaha jisa meM ho usako saMyamabahula kahate haiN| jaba AtmA meM saMyama kI bahulatA hotI hai taba vaha AtmA saMvarabahula bana jAtA hai| karmoM ke Agamana ke liye dvArarUpa jo prANAtipAtAdika pApa hai ve jina pariNAmoM se rukajAte haiM unapariNAmoM kA nAma saMvara hai| arthAt-navIna karmoM ke Ane ke dvArakA DhakanA isakA nAma saMvara hai / jo bhikSu AtmA saMvara kI bahulatA se sadA yukta hotA hai vahI saMvara guptabrahmacAri sadA apramatto viharet mA brahmanya samAdhIsthAnAna niSi HiAI grahaNa karavAvALA bhikSu guru mukhathI sAMbhaLIne ane artharUpathI tene hadayamAM dhAraNa karI, saMyamabahula banI jAya che. saghaLA sAvadha karmone tyAga karavuM enuM nAma saMyama che. A saMyamanI uttarottara vizuddha-vizuddhatara Adi pariNAma kramathI vRddhi karavI te saMyamabahulatA che. arthAt sakalasAvadhaviratirUpa saMyamanA pariNAmonI AgaLa jatAM hInatA na thavA pAme ane vRddhi thatI rahe teja saMyamabahulatA che. jenAmAM teja hoya tene saMyamabahulatA kahe che. jyAre AtmAmAM saMyamanI bahulatA Ave che tyAre te AtmA saMvarabala banI jAya che. karmonA AgamananA kArarUpa je prANAtipAtAdika pApa che te je pariNAmethI zekAI jAya che e pariNAmenuM nAma saMvara che arthAta-navIna karmonA dvAranuM DhAMkaNuM enuM nAma saMvara che. je bhikSu AtmA saMvaranI bahulatAthI sadA yukta hoya che te saMvara bahula che. jyAre AtmAmAM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam sadAsarvakAlaM viharet mokSamArga vicaret / ayaM bhAvaH-sAdhurhi pUrva daza brahmacaryasamAdhisthAnAni zRNoti / tato brahmacaryaparipAlane sthiro bhavati / uktaM ca-- "soccA jANai kallANaM, socA jANai pAvagaM / ubhayapi jANai soccA, jaM seyaM taM samAyare // 1 // chAyA--zrutvA jAnAti kalyANaM, zrutvA jAnAti pApakam / ubhayamapi jAnAti zrutvA, yacchyastat samAcaret // 1 // iti / bahula hai| jaba AtmA meM saMvara kI bahulatA A jAtI hai taba vaha samAdhibahula hotA hai| usa bhikSukA cittabilakula svastha ho jAtA hai| azubha saMkalpa vikalpa hI citta kI asvasthatA hai| aura yaha azubha saMkalpa vikalpa rUpa asvasthatA Asrava ke nimitta se hotI rahatI hai| jaba AtmA Asrava ke abhAvarUpa saMvara se sahita ho jAtA hai taba usa meM vicAroM dvArA asvasthatA kaise A sakatI hai ? arthAt nahIM A sakatI isa liye va samAdhibahula hotA hai, (guptaH) guptapada yaha prakaTa karatA hai ki vaha bhikSu AtmA mana vacana evaM kAya ina tInoM ko sadA surakSita rakhatA hai-unakoM jarA bhI asaMyama sthAnoM kI ora nahIM jAne detA hai| guptabrahmacArI jaba indriyoM meM phaMsane kI vRtti sarvathA zAMta ho jAtI hai taba vaha AtmA apane maithuna viramaNarUpa brahmabhAva ko nava guptiyoMdvArA sadA surakSita rakhatA rahatA hai arthAt vaha akhaNDabrahmacaryakA dhAraka ho jAtA hai| isa taraha vaha (appamatte-apramattaH) pramAda ke bhaya se nirmukta huvA (sayA viharejA-sadA viharet ) sarvakAlamukti mAga meM vicaraNa karatA hai| saMvaranI bahulatA AvI jAya che tyAre te samAdhIbahala thAya che. e bhikSunuM citta bIlakula svastha banI jAya che. azubha saMkalpa vikalaya ja cittanI asvasthatA che ane e azubha saMkalpa vikalparUpa asvasthatA AsavanA nimittathI thatI rahe che. jyAre AtmA AsavanA abhAvarUpa saMvarathI sahita thaI jAya che tyAre temAM vicAre dvArA asvasthatA kema AvI zake? arthAt AvI zakatI nathI. AkAraNe te samAdhibahala che guptapada e pragaTa kare che ke te bhikSu AtmA mana vacana ane kAyA A traNene sadA surakSita rAkhe che. ene jarA paNa asaMyamasthAno tarapha javA detA nathI. IndrimAM phasAvAnI vRtti jyAre sarvathI zAMta banI jAya che tyAre te AtmA pitAnA maithuna viramaNarUpa brahmabhAvane navaguptio dvArA sadA surakSita rAkhatA rahe che. arthAt te akhaMDa brahmacaryanA dhAraka banI jAya che. A rIte apramatta pramAdanA bhayathI nimukta thaIne sarvakALa mukti mArgamAM vicaraNa kare che. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre etena 'saMyamabahulavAdi dazavidhabrahmacaryasthAnaphalam' iti sUcitam / tadavinAbhAvitvAttasya / avinAmAvitvaM hi-dabhAve tadabhAvatvam / iha dazavidha brahmacaryasthAna vinA saMyamabahulavAderabhAvAt tadapyanena bodhitam // 1 // ___ evaM sudharmasvAmivacanaM zrutA jambUsvAmI paripRcchati-- mUlam kayare khalu te therehiM bhagavatehiM dasa baMbhacerasam paNNatA ? je bhikkhU soccA nisamma saMjamabahule saMvarabahule samAhibahule gutte guttidie gutta baMbhacArI sayA appamatte viharejA // 2 // chAyA-katarANi khalu tAni sthavirairbhagavadbhi deza brahmacaryasamAdhisthAnAni prajJaptAni ? yAni bhikSuH zrutvA nizamya saMyamabahulaH, saMvarabahulaH samA. dhibahulo gupto guptendriyo guptabrahmacArI sadA apramatto viharet // 2 // bhAvArtha-sAdhu jaba sarva prathama brahmacarya ke daza samAdhisthAnoM ko sunatA tabhI vaha sarva prakAra se brahmacarya ke paripAlana karane meM sthirahotA hai| kahA bhI hai "socA jANai kallANaM, socA jANai pAvagaM / ubhayapi jANai socA, jaM seyaM taM smaayre||" AtmA sunakara hI to kalyANa-puNya ko jAna sakatA hai, aura sunakara hI akalyANa-pApa ko jAna sakatA hai / tathA donoM bAtoM ko bhI sunakara hI jAna sakatA hai / isa liye jisameM apanA zreya ho usI meM hI pravRtti karanI caahiye| dazavidha brahmacaryasthAna ke vinA ye saMyamabahalatA Adi bAteM nahIMho sakatI hai kyoM ki ye usakI avinAbhAvinI haiM yaha bAta bhI isI sUtra se bodhita hotI hai // 1 // bhAvArtha-sAdhu jyAre sahu prathama brahmacaryanAM daza samAdhisthAnane sAMbhaLe che tyAre te sarva prakArathI brahmacaryanuM paripAlana karavAmAM sthira bane che kahyuM paNa che- __"soccA jANai kallANaM, soccA jANai pAvagaM / ubhayapi jANai soccA, jaM seyaM taM samAyare // " AtmA sAMbhaLIne kalyANa-puNayane jANI zake che. ane sAMbhaLIne ja akalyANa -pApane jANI zake che. tathA bane vAtane sAMbhaLIne ja jANI zake che. AthI jemAM pitAnuM zreya hoya emAM ja pravRtti karavI joIe. dazavidha brahmacaryasthAnanA vagara saMyamamAM bahulatA Adi vAte AvI zakatI nathI. kAraNake e tenI avinA bhAvinI che. A vAta paNa Aja sUtrathI bedhita thAya che. te 1 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ privadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam TIkA-'kayare' ityaadi| he bhadanta ! 'therehi' sthaviraiH 'bhagavaMtehi' bhagAdbhiH 'paNattA' prajJaptAni 'tAni' 'dasa baMbhacerasamAhiTThANA' daza brahmavaryasamAdhisthAnAni khalu 'kayare' katarANi-kAni santi ? bhikSucaryAni zrutvA nizamya saMyamabahulaH saMparaba hulaH samAdhibahulo gupto guptendriyo guptabrahmacArI apramattazca san sadA viharet // 2 // aba dazavidha brahmacaryasthAnoM ko sUtrakAra kahate haiM'kayare khalu' ityAdi / anvayArtha-sudharmAsvAmI ke vacanoM ko sunakara jaMbUsvAmI unase pUchate haiM ki-(therehiM-bhagavaMtehiM dasa baMbhacerasamAhiTThANA paNNattA kayare khalu te-sthaviraiH bhagavadbhiH daza brahmacarya sanAvisthAnAni prajJaptAni tAni khala katarANi) sthavira bhagavaMtoMne jo brahmacarya ke samAdhisthAna dasa kahe haiM ve kauna se haiM ki (je bhikkhU socA nisamma saMjamabahule saMgharabahule samAhibahule gutte guttidie gutta baMbhayArI sayA appamatte viharejA-yAni bhikSuH zrutvA nizamya sayamabahulaH saMvarabahulaH samAdhibahulaH guptaH guptendriyaH guptabrahmacArI sadA apramattaH viharet ) jina ko bhikSu sunakara tathA hRdaya meM dhAraNa kara sayamabahula bana jAtA hai, saMvarabahula bana jAtA hai samAdhibahula bana jAtA hai, gupta bana jAtA hai, guptendriya bana jAtA hai guptabrahmacArI bana jAtA hai aura sadA apramatta hokara mokSamArga meM vicaraNa karatA rahatA hai // 2 // have brahmacaryanAM dazavidha sthAnone sUtrakAra pragaTa kare che- "kayare khalu" tyA ! anvayArtha-sudharmAsvAmInAM vacanene sAMbhaLIne ja bUsvAmI emane pUche che ke, therehiM bhagavaMtehi dasa baMbhaverasamAhiTThANA paNNatA kayare khalu te-sthaviraiH bhagavadbhiH daza brahmacaryasamAdhisthAnAni prajJaptAni tAni khalu katarANi sthavira mamatA se brahmayayana samAdhIsthAna usa cha te yA cha , je bhikkha socA nisamma saMjamabahule saMvarabahule samAhibahule gutte guttedie guttabhayArisayA appamatte viharejA-yAni bhikSuHzrutvA nizamya saMyamabahulaH saMvarabahulaH samAdhibahulaH guptaH guptendriyaH guptabrahmacArI sadA apramattaH viharet 22 samajAne tathA yamA dhAraNa karIne bhikSu saMyamabahula bane che. saMvarabahula banI jAya che. samAdhibahula banI jAya che. gupta bane che. gutendriya banI jAya che. guptabrahmacArI banI jAya che. tathA sadA apramatta banIne mokSamArgamAM vicaraNa karatA rahe che. parA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 uttarAdhyayana sUtre sudharmAsvAmI prAhamUlam - ime khalu te therehiM bhagavaMtehiM dasa baMbhacerasamAhidUANA paNNatA je bhikkhU soccA nisamma saMjamabahule saMvarabahule samAbihule gutte guniMdie guttaraM bhayArI sayA appamate viharejA // 3 // chAyA - imAni khalu tAni sthavirairbhagapaddhirdaza brahmacarya samAdhisthAnAni prajJaptAni yAni bhikSuH zrutvA nizamya saMyamabahulaH saMrabaddalaH samAdhibahula: gupta guptendriyA guptabrahmacArI sadA apramatto viharet ||3|| TIkA- 'ime khalu' ityAdi - he jambU ! 'therehiM' sthaviraiH bhagavadbhiH prajJaptAni kathitAni tAni daza pravarya samAdhisthAnAni khalu imAni vakSyamANAni santi / zeSaM pUrvavat ||3|| jaMbUsvAmI ke prazna kA uttara sudharmAsvAmI isa sUtra dvArA dete haiMime khalu0 ' ityAdi 6 anvayArtha - he jambU ! (therehiM bhagavaMtehiM dasa baMbhacera samAhiANA paNNattA - sthavirairbhagavadbhirdaza brahmacarya samAdhisthAnAni prajJaptAni tAni khalu imAni ) sthavira bhagavaMto ne jo brahmavarya samAdhi ke daza sthAna prarUpita kiye haiM ve ye haiM ki (je bhikkhu soccA0 - yAni bhikSuH zrutvA0 ) jinako bhikSu gurumukha se sunakara aura unako hRdaya meM dhAraNakara saMyamIjana acchI taraha saMyama kI ArAdhanA karane vAle ho jAte haiM saMvara tatva se acchItaraha suzobhita hone lagate haiM acchI taraha samAdhi se saMpanna bana jAte haiM, gupta-mana vacana kAyA ko gopane vAle ho jAte haiM tathA guptendriya-indriyoM ko vaza meM kara liyA karate haiM evaM guptjammUsvAmInA praznanA uttara sudharmAsvAmI A sUtra dvArA Ape che. "ime khalu" dhatyAhi ! anvayArtha - he therehiM bhagavaMtehiM dasa babhacerasamAhidvANA paNNattAsthavirairbhagavadbhi deza brahmaca samAdhisthAnAni prajJaptAni sthavira lagavatoye vyarthasamAdhinA meM harAsthAna pra3cita resa che te me che ! je bhikkhU soccAyAni bhikSuH zrutvA lakSu gurumubhathI sAMlajIne yAne mene hRdhyamAM dhAraNa arIne saMyamIna sArI rIte saMyamanI ArAdhanA karavAvALA banI rahe che. sa'varatatvathI sArI rIte sugeAbhita banI jAya che. samAdhimAM sa MpUrNapaNe tatpara khanI rahe che, gupta mana, vacana, kAyAne geApavAvALA thaI jAya che. tathA guptendriya indriyAne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam tAni brahmacaryasamAdhisthAnAni nirUpayati- mUlam -- taM jahA vivittAiM sayaNAsaNAI sevijjA se niggaMthe / no itthI pasupaMDagasattAI sayaNAsaNAI sevitA havai, se niggaMthe / taM kahamiti ce AyariyAha - niggaMthassa khalu itthI pasupaMDagasaMsatAI sayaNAsayAI sevAmANassa baMbhayArissa baMbhacare saMkA vA kaMkhA vA vitimicchA vA samuppajijjA, bheyaM vA labhejA, ummAyaM vA pAuNijjA, dohakAliyaM vA rogAyaka havejA, kevalipaNNattAo vA dhammAo bhaMsejjA, tamhA no itthIpasupaMDagasaMsattAI sayaNAsaNAI sevitA havai se niggaMthe ||| 4 || 45 chAyA tadyathA- viviktAni zayanAsanAni seveta sa nigranthaH / no strI pazupaNDa saMsaktAni zayanAsanAni sevitA bhavati, sa nirgranthaH / tatkathamiti vedAcArya Aha-nirgranthasya khalu strIpazupaNDakasaMsaktAni zayanAsanAni sevamAnasya brahmacAriNAM brahma zaGkA vA kAGkSA vA vicikitsA vA samutpadyet, bhedaM bAlameta, unmAdaM vA prApnuyAt, dIrghakAlikaM vA rogAtaGkaM bhaveda, kevaliprajJaptAd dharmAd vA seta / tasmAt no strIpazupaNDakasaMsaktAni zayanAsanAni sevitA bhavati, sa nirgrantha : ||4|| TIkA- 'taM jahA' ityAdi / he jambUH / tadyathA = teSu prathamaM samAdhisthAnamAha - 'vivittAI' ityAhatAni daza brahmacarya samAdhisthAnAni yathA santi tathA pradarzayAmaH - yaH sAdhuH vivibrahmacArI hote hue sadA binA kisI pramAda ke mokSamArga meM vicarate haiM // 3 // aba unhI brahmacarya samAdhisthAno ko sUtrakAra isa prakAra prakaTa karate haiM-- 'taM jahA' ityAdi / he jambU ! una dasa brahmacarya samAdhisthAnoM meM se prathama samAdhisthAna ( taM jahA - tadyathA) isa prakAra hai- jo sAdhu (vivittAI synnaavazamAM karI le che. A rIte gupta brahmacArI banIne koIpaNa prakAranA pramAda vagara tee sadA meAkSamAga mAM vicaratA rahe che. / / 3 / / have e brahmacarya samAdhIsthAnone sUtrakAra A pramANe pragaTa kare che. "taM jahA " tyAhi ! manvayA -- he jammU ! e daza samAdhisthAnAmAMthI prathama samAdhIsthAna taM jahA - tadyathA / pramANe - sAdhu vivittAI sayaNAsayAI sevijjA se uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 uttarAdhyayanasUtre tAni-vAzupaNDakAdi varjitAni, zayanAsanAni, tatra zayanAni=zayyA saMstArakAdIni, AsanAni pIThaphalakAdIni, upalakSaNatvAt sthAnAni anyanyapivRkSamUlAdIni rupaNi ca seveta, sa nirgrantho bhavati / itthaM vidhimukhenAbhidhAya niSedhamukhenAha-'no itthI' ityAdi-yaH sAdhuH strIpazupaNDakasaMsaktAni, tatra-khiyaH= divyA mAnuSyo vA, pazavaH ajaiDakAdayaH, paNDakAH napuMsakAni etaiH saMsaktAni% sahitAni zayanAsanAni sevitA-upabhoktA bhavati, sa no-na nigrantho bhavati / strI pazupaNDakAdi rahitasthAnasyaiva sevanena nirgranthatvaM bhavatIti yaducyane-tatkatham kimatra kAraNamiti ziSyajijJAsA bhavaticettatra AcArya Aha-'niggaMthassa' ityAdi-svIpazupaNDakasaMsaktAni zayanAsanAni sevamAnasya brahmacAriNaH nirgranthasya brahmacarya khalu-nizcayena zaGkA vA syAdibhiratyantApahatacittatayA mithyAtvodaye sati maithunasevane navalakSamUkSmajIvAnAM virAdhanA bhavatIti' jinoktaM satyaM vA mithyA sayAiM sevijA se niggaMthe-viviktAni zayanAsanAni seveta sa nigraMthaH) vivikta-strI pazu paMDaka Adi se varjita-zayana-zayyA, saMstAraka Adi tathA Asana-pITha phalaka Adi tathA sthAna-jagaha Adi ko sevana karatA hai vahI nipraMtha kahalAtA hai| isa prakAra vidhimukha se kathana kara sUtrakAra aba isI viSaya ko niSedhamukha se pratipAdita karate haiM-'no' ityAdi / (no itthI pasu paMDaga saMsattAI sayaNAsayAI sevittA havai se niggaMthe-no strI pazu paMDaka saMsaktAni zayanAsanAni sevitA bhavati sa nirgranthaH) jo sAdhu zayana aura Asana Adiko strI pazupaMDaka Adi se saMsakta hue sevita karatA hai-divya strI, mAnuSa strI, pazu strI, paMDaka-napuMsaka inase sahita zayanaAsana Adi kA upabhoga karatA haivaha nirgrantha nahIM hai| strI pazu paMDaka Adi se saMsakta pITha phalaka Adi ke sevana karane se nigrantha kyoM nahIM hotA hai isa bAta kA samAdhAna niggaMthe-viviktAni zayanAsanAni seveta sa nigranthaH vipita-zrI, pazu, 574 AdithI vaIta-zayana-zayA saMsmAraka Adi tathA Asana-pITha phalaka Adi tathA sthAna-jagyA Adine sevana kare che teja nigraMtha kahevAya che. A pramANe vidhi mukhathI kahIne sUtrakAra have eja viSayane niSedha mukhathI pratipAdita kare che "no 'tyAdi ! no itthI pasupaMDaga saMsattAI sayaNAsayAI sevitA havai se niggaMthe-no strISu pazupaMDaka saMsaktAni zayanAsanAni sevitA bhavati sa nigraMthaH sAdhu zayana bhane Asana Adine strI, pazu, paMDaka AdithI dUra rahIne sevana kare che. divya zrI, mAnuSa strI, pazu strI, paMDaka-napuMsaka emanAthI sahita zayana-Asana Adine upabhoga kare che te nigraMtha nathI. strI, pazu, paMDaka AdithI saMsakta pITha phalaka utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam vetyAdirUpA zaGkA samutpadyata / tathA 'kaMkhA vA' kAGamA syAdisevanAbhilA rUpA kAGkSA vA samutpadyata / vicikitsA 'etAvaddhamocaraNakaSTasya phalaM bhaviSyati na vA ? ityevaM svargApavargamukhaprAptisaMzayarUpA vA smutpdyet| tathA-bheda-cAstri vinAzaM vA labheta, unmAda-viSayAbhilASAtirekAcittavikSepaM vA 'pAuNijjA' sUtrakAra "taM kahamiti ce AyariAha-tatkathamiticet AcAryaHprAha" isa sUtrAMza se karate haiN| isameM " tatkatham " yaha zaMkA ke sthAna meM AyA hai " iti cet AvArya Aha" yaha uttara ke sthAna meM AyA hai-(niggaMthassa khalu itthI pasu paMDaga saMsattAI sayaNAsaNAI sevamAnassa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijAnirgranthasya khala strI pazu paMDaka saMsaktAni zayanAsanAni sevamAnasya brahmacAriNo brahmacarya zaMkA vA kAMkSA vA vicikitsA vA samutpadyetabheyaM vA labhejjA ummAyaM vA pAuNijjA dIha kAliyaM vA roMgAyaMkaM havejA kevalipaNNattAo vA dhammAo bhaMsejA bhedaM vA labheta unmAdaM vA prApnuyAt dIrghakAlikaM vA rogAtaMkaM bhavet kevali prajJaptAt vA dharmAt vA bhraMseta ) uttara dete hue AcArya kahate haiM ki-jo nirgrantha strIpazu paMDaka se saMsakta zayana evaM Asana Adi kA upabhoga karatA hai usa nirgrantha ko apane brahmacarya meM nizcaya se zaMkA utpanna ho sakatI hai-parastrIdvArA apahRta citta hone para mithyAtva ke udaya se svayaM ko isa prakAra kI zaMkA ho sakatI hai ki-'bhagavAn ne jo AdinuM sevana karavAthI nigraMtha kema nathI banatA A vAtanuM samAdhAna sUtrakAra "ta kahamiti ce AyariAha-tatkathamiti cet AcAryaH prAha" mA sUtrAMzathI he chatemA"tatkatham" se zAna sthAnamA mA cha. " iticet AcAya Ahe" se uttaranA sthAnamA mAvesa cha. uttara bhApatai mAyAya 49 che , niggaMthassa khalu itthI pasupaMDaga saMsattAI sevamAnassa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijjA-nigraMthasya khalu strI pazupaMDaka saMsaktAni zayanAsanAni sevamA. nasya brahmacAriNo brahmacarye zaMkA vA kAMkSA vA vicikitsA vA samutpayet / bheyaM vA labhejjA ummAyaM vA pAuNijjA dIhakAliyaM vA rogAyaMkaM haveja-bhedaM vA labheta unmAdaM vA prApnuyAt dIrghakAlikaM vA rogAtaMkaM bhavet / ne nitha zrI, pazu, paMDakathI saMsakta zayana ane Asana Adine upabhega kare che e nigraMthane potAnA brahmacaryamAM nizcayathI zaMkA utpanna thAya che parastrI dvArA apahatacitta thavAthI mithyAtvanA udayanA kAraNe pitAne A prakAranI zaMkA thaI zake che ke, bhagavAne utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre prApnuyAt / tathA strIpazupaNDaka saMsaktazayanAsanAni sevamAnasya brahmacAriNaH kAmAdhikyAta dIrghakAlikaM dIrghakAlabhAvi rogAtaGkaM vA, tatra rogaH dAhajvarajIrNajvarAdikaH, AtaGkaH = zIghraghAtI hRdayazUla - mastakazUla-karNazUlAdikaH bhavet / kAmA dhikyAtkAminAM daza bhAvAH = avasthA bhavanti / dazabhAvAzcettham - prathame jAyate cintA, dvitIye draSTumicchati / tRtiye dIrghaniHzvAsazcaturthe jvara Avizet // 1 // 6 48 maithuna sevana karane meM naulAkha sUkSma jIvoM kI virAdhanA honA kahA hai so satya hai athavA asatya hai / kAMkSA - sAdhu ko stryAdi sevana karanerUpa abhilASA bhI utpanna ho sakatI hai| vicikitsA - sAdhu ko aisA saMzaya ho sakatA hai ki itane dharmAcaraNa karane meM jo maiM kaSTa sahana kara rahA hU~ so usakA phala svarga apavarga saMbandhI sukha mujhe prApta hogA yA nahIM / bheda- cAritra vinAza kA nAma bheda haistrI pazupaMDaka Adi se saMsakta zayanAsana Adi sevana karane vAle sAdhu kA cAritra se patana bhI ho sakatA hai| isa taraha karanevAle sAdhu ke citta meM viSayAbhilASA ke atireka se unmAda - pAgalapanA bhI ho sakatA hai tathA dIrghakAlika rogoM kA evaM AtaMkoM kA upadrava bhI ho sakatA hai / dAhajvara jIrNajvara Adi kA nAma roga evaM sadyaH prANApahArI hRdayazUla, mastakazUla karNazUla Adi kA nAma AtaMka hai / kAma kI adhikatA se kAmIjanoM kI daza prakAra kI avasthAeM hotI haiM- ve isa prakAra se haiNje maithuna sevana karavAmAM navalAkha sUkSma jIvAnI virAdhanA thatI hovAnuM kahela te satya che ke asatya che? zakA-sAdhune strIAdi sevana karavArUpa abhilASA paNa utpanna thaI zake che. vicikitsA-sAdhune evA saMzaya thai zake che ke, ATaluM dharmA caraNu karavAmAM huM kaSTa sahana karI rahyo chu te tenuM phaLa sva, apavarga' saMba Mdhi sukha bhane prApta thaze haiM nahIM ? leha-yaritra vinAzanu nAma leha che. strI. pazu, thaMDa AdithI saMsakata zayana-Asana Adi sevana karavAvALA sAdhunuM cAritrathI patana paNa thaI zake che. A pramANe karavAvALA sAdhunA cittamAM viSayAbhilASAnA atirekathI unmAda-pAgalapaNuM paNa AvI jAya che. tathA dIrdhakAlIka regAne temaja AtakAnA upadrava paNa thaI jAya che. dAhavara, jINu javara AdinuM nAma rAga ane sadyaHprANApahArI hRdayazUNa, bhasta zUja, ayuzUja, Aheinu nAma khata cha, amanI adhikatAthI kAmIjanAnI kraza prakAranI avasthAe thAya che te A pramANe che- uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam pazcame dahyate gAtraM, SaSThe bhaktaM na rocte|| saptame ca bhavetkampaM unmAdazcASTame bhavet // 2 // navame prANasandeho, dazame maraNaM bhavet / iti / tathA-atikliSTa karmodayena ke baliprajJaptAta sarvajJopadiSTAt dharmAda-zrutacAritrarUpAd vA bhaMseta-bhraSTo bhaveta, yata evaM 'tamhA' tasmAtkAraNAt yaH sAdhuH zrI pazu paNDaka saMsaktAni zayanAsanAni sevitA-upabhoktA no bhavati, sa nigrantha ucyate // 4 // // iti prathamaM brahmacaryasamAdhisthAnam / / "prathame jAyate cintA, ditIye draSTumicchati / tRtIye dIghanizvAsa, zcaturtha jvara Avizet // 1 // paMcame dahyate gAtram, SaSThe bhaktaM na rocte| saptame ca bhavetkaMpa, unmAdazcASTame bhavet // 2 // navame prANasaMdeho, dazame maraNaM bhavet // " prathama avasthA meM kAminI viSayaka vicAra, dvitIya meM usako dekhane kI icchA, tRtIya meM dIrghanizvAsoM kA AnA, caturtha meM jvara kA hojAnA, paMcama meM zarIra meM dAha hone laganA, SaSTha meM bhojana meM arUci ho jAnA, saptama meM zarIra kAMpane lagatA, aSTama meM unmAda honA, navama meM prANoM kA saMdeha aura dazamI avasthA meM maraNa honA ye kAma kI daza avasthAe~ haiN| tathA jo sAdhu strI pazu paMDaka saMsakta zayana Asana kA sevana karatA haiM vaha kevali prajJapta zrutacAritrarUpa dharma se bhI bhraSTa-patita ho jAtA hai / (tamhA-tasmAt) isa lie sAdhu ko cAhiye " prathame jAyate cintA, dvitIye draSTumicchiti / tRtIye dirghanizvAsa, zcatuthai jvaraAvizet // 1 // paMcame dahyate gAtram paSThe bhaktaM na rocate / / saptame ca bhavetkaMpa, unmAdazcASTame bhavet // 2 // navame prANasaMdeho, dazame maraNaM bhavet // " prathama avasthAmAM kAminI viSayaka vicAra, bIjI avasthAmAM ene jovAnI icchA trIjI avasthAmAM dIrghanizvAsanuM AvavuM jethI avasthAmAM javaranuM AvavuM, pAMcamI avasthAmAM zarIramAM dAha thavA mAMDa, chaThThI avasthAmAM bhojana aruci thavI, sAtamI avasthAmAM zarIranuM kAMpavA mAMDavuM AThamI avasthAmAM unmAda thave, avarathAmAM prANa mATe saMdeha che, ane dazamI avasthAmAM maraNa thavuM A pramANe kAmanI daza avasthA che je sAdhu strI, pazu paMDaka saMsakta zayana AsananuM sevana kare che te kevalI prajJasa zrutacAritra rUpa dharmathI paNa bhraSTa-patita thaI jAya che. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre athadvitIyamAhamUlam --No itthINaM kathaM kahettA havai se niggNthe| taM kahamiti ce AyariyAha-niggaMthassa khalu itthINaM kahaM kahemANassa baMbhayArissa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijjA, bheyaMvA labhejA, ummAyaM pA pAuNijA dIhakAliyaM vA rogAyakaM haveja, kevali pannattAodhammAovAbhaMsijjA tamhA no itthINaM kahaM kahejA // 5 // chAyA-no khINAM kathAM kathayitA bhavati, sa nimranthaH / tatkathamiti cedAcArya Aha-nirgranthasya khalu strINAM kathAM kathayato brahmacAriNo brahmacarya zaGkA vA kAGkSA vA vicikitsA vA samutpadyeta, bhedaM vA labheta, unmAdaM vA prApnuyAt , dIrghakAlikaM vA rogAtaGkaM bhavet , kevaliprajJaptAd dharmAd vA bhraMseta / tasmAt no svINAM kathAM kathayet // 5 / / / TIkA-'No itthINaM' ityAdi / yaH svINAM karNATalATAdi dezodbhavAnAM strINAM kathAM='karNATI suratopacAra caturA, lATI vidagdhapriyA' ityAdi rUpAM kathAM, yadvA-'brAhmaNakSatriyAdhuccajA ki vaha (itthI pasu paMDaga saMsattAI sayaNAsayaNAI sevitA no havai se niggaMthe-strI pazupaMDaka saMsaktAni zayanAsanAni sevitA no bhavati sa nirgranthaH) strI pazu paMDaka se saMsakta zayana evaM Asana Adi ka sevana nahIM kre| tabhI vaha vAstavika nirgranthoM kI saMjJA meM A sakatA hai||4|| // isa prakAra yaha prathama brahmacaryasamAdhisthAna kahA gayA hai| aba chitIyasthAna kahA jAtA hai-'No itthINaM' ityaadi| __anvayArtha he jambU ! (itthINaM kathaM kahettA havai-strINAM kathAM kathayitA bhavati ) jo sAdhu strIjanoM kI kathA karatA hai-aisI bAteM karatA hai kitamhA-tasmAt mA mATe sAdhuye hai, itthI pasu paMDaga saMsattAI sayaNAsayAI sevitA no havA se niggaMthe-strI pazupaMDaga saMsaktAni zayanAsanAni sevitA no bhavati sa nigrenthaH strI, pazu, 54thI sasata zayana mane mAsana mAhina sevana na karavuM. tyAre ja te vAstavika niganI saMjJAmAM AvI zake che. e ja che che A pramANe A prathama brahmacarya samAdhisthAna kahevAmAM Avela che ve bhI sthAna 4AmayAve cha.-"No itthINaM" tyA ! anvayAtha-3 yU itthINaM kathaM havai-strINAM kathAM kathayitA bhavati sAdhu strI nAnI vAta 42 cha, mevI vAta! 42 cha, "karNATI suratopacAracaturA lATI vida utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TakA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam tIyeyam, ugrAdikulotpannayam, aho ! mahArASTrikANAM rUpam, paJcAmbUnadAyAnAM nepathyaM nayanAnandajanakam' ityevaM rUpAM jAtikularUpanepathyaviSayAM, padminI ci fort hastinI zaGkhinI mugdhA madhyAprauDhAdivarNanarUpAM ca kathAM no kathayitA bhavati, sa nirbrantho bhavati / strI sambandhikathAM no na kathayati, sa eva nirgrantho bhavatIti yaducyate, tatkatham = kimatra kAraNam ? iti ziSyajijJAsA bharvAda cetra AcArya Aha- 'niggaMthassa' ityAdi-strINAM kathAM kathayato brahmacAriNo nirthanthasya brahmacarye khalu nizvayena zaGkA vA = enAM seve na veti saMzayaH samutpadyeta. kAGkSA vA = maithunecchA vA samutpayeta, vicikitsA vA= etAdRzakaThinadharmA"karNATI suratopacAracaturA lATI vidagdhapriyA" karNATaka deza kI strI suratopacAra meM baDI catura hotI hai ! lAi deza kI strI vidagdhapriya hotI hai - athavA- yaha brAhmaNa jAti kI hai, yaha kSatriya jAti kI hai yaha ugravaMza meM utpanna huI hai / ityAdi rUpa se strI viSayaka jAti, kula, rUpa evaM nepathya kI carcA karanA isakA nAma strI kathA hai / isI prakAra padminI, citriNI, zaMkhinI, hastinI, mugdhA, prauDhA AdirUpa se varNana karanA bhI strIkathA hai / nirgrantha ko isa prakAra kI strIkathA nahIM kahanI cAhiye / kyoM ki (itthINaM kathaM kahettA no habara se niggaMthe-trINAM kathAM kathayitA no bhavati sa nirgranthaH) strIkI kathA karanevAlA sAdhu nahIM hotA hai (taM kahamiti ce AyariAha-tatkathamiti cet AcArya Aha) sAdhu ko isa prakAra kI kathA kyoM nahIM karanI cAhiye to isakA uttara AcArya isa prakAra dete hai ki- (niggaMthasa khalu itthINaM kaha kahemANassa bhayArissa bhare saMkAvA kaMvA vA vitimicchA vA samuppajijjAgdhapriyA" aTa dezanI strIo suratopayAramAM dhaNA yatura hoya che, bATa dezanI strI vidagdha priya heAya che, athavA A brAhmaNa jAtinI che, A kSatriya jAtinI che, A ugrava'zamAM utpanna thayela che, ityAdirUpa je zrI viSayaka jAti, kuLa, rUpa banenepathyanI carcA karavI AnuM nAma stra kathA che Aja pramANe paddhini citrINI, zaMkhaNI, hastInI mugdhA, prauDhA, AdarUpathI varNana karavuM e paNa zrI kathA che. ni thre bhASA prAranI strI, nAnI bAto hI pazu na rakhI ho ma hai, itthINaM kathaM heat no havAi se niggaMthe- strINAM kathAM kathayitA no bhavati sa nirgrathaH khIyonI huthA puranAra sAdhu nathI uDavatA. taM kahamiti ce AyAriyAha- tatkathamiticet bASAya gAda sAdhue AvA prakAranI kathA kema na karavo joie? AnA uttara khAnyArya mA pramANe yA che. niggaMthassa khalu itthINaM kahaM kahemANasma-nirgrathasya khalu strINAM kathAM kathayato ne sAdhu yAvI strIyonI bAto aure che. baMbhayArissa baMbha uttarAdhyayana sUtra : 3 51 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre caraNasya paraloke phalaM bhaviSyati na vA ? ityevaM svargAparvargasukhaprAptisaMzayarUpA vA samutpadheta / bhedaM vA labhetetyAdIna / vyAkhyA pUrvavad bodhyaa| ata evaM tasmAt khalu-nizcayena nigranthaH strINAM kathAM no kathayet // 5 // // iti dvitIyaM brahmacaryasamAdhisthAnam / / atha tRtIyamAhamUlam--No itthIhiM saddhiM sannisijjAgae viharittA havai, se niggNthe| taM kahamiti ce AyariyAha-niggaMthassa khallu itthAhiM saddhiM nirgranthasya khalu strINAM kayAM kathayato brahmacAriNo brahmacarthe zaMkA vA kAMkSA vA vicikitsA vA samuptadheta) jo sAdhu isa prakAra kI kathA karatA hai usa brahmacArI sAdhu ke brahmacarya meM sAdhu ko svayaM maiM isakA sevana karUM yA nahIM isa prakAra kA saMzaya ho sakatA haiM / kAMkSA-maithuna karane kI icchA utpanna ho sakatI hai| vicikitsA-isa prakAra ke kaThina dharmAcaraNa kA paraloka meM phala hotA hogA yA nahIM isa prakAra kI svarga aura apavarga kI sukhaprApti rUpa saMzaya bhI utpanna ho sakatA hai| isI taraha (bheyaM vA labhejA ummAyaM vA pAuNijjA dIha kAliyaM vA rogAyaka havejjA kevali paNNattAo dhammAo vA bhaMsejjA-bhedaM vAlabheta unmAdaM vA prApnuyAt dIrghakAlikaM rogAtaMkaM vA bhavet kevaliprajJaptAt dharmAta vA bhraMseta ) ina samasta padoM kA artha pIche jaisA likhA gayA hai vaisA hI yahA~ para lagA lenA caahiye| (tamhA no itthINaM kahaM kahejjA-tasmAt no strINAM kathAM kathayet ) isaliye nirgrantha sAdhu ko strIkathA nahIM karanI cAhiye // 5 // cere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajjejA-brahmacAriNo brahmacarye zaMkA vA kAMkSA vA cikitsA vA samutpadheta se brahmayArA sAdhunA brahmaya mAM-I AnuM sevana karUM, ke nahIM? AvI jAtane saMzaya thaI jAya che. zaMkA-mathuna karavAnI IcchA paNa AthI jAgI jAya che. cikitsA A prakAranA kaThaNa dharmAcaraNathI paralokamAM enuM phaLa maLaze ke nahI? A prakAranI svarga ane upavarganI subhaprApti35 saMzaya 5 -25 Mya cha. yA rIte bheyaM vA labhejA ummAya vA pAugijjA dIhakAliyaM vA rogAyaMkaM vA havejjA-kevali paNNattAo dhammAo vA bhasittA-bhedaM vA labheta unmAdaM vA prApnuyAt dIrghakAlikaM rogAtaMkaM vA bhaveta kevaliprajJaptAt dharmAt vA bhraMseta me samasta honA atha pAcha pramANe kahevAyela che evo ja ahIM paNa samajI levuM joIe. A mATe tigraMtha sAdhue strI kathA na karavI joIe. ApA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ privadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam sannisejjAgayassa baMbhayArissa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijA, bheyaM vAlabhejA, ummAyaM vA pAuNijjA, dIhakAliyaM vA rogAyaMkaM havejA, kevalipaNattAo vA dhammAobhaMsijjA, tamhA khalu no niggaMthe itthIhiM saddhiM sannisijAe viharijA // 6 // chAyA--no strIbhiH sArddha sabhiSadhAgato vihartA bhavati, sa nirgranthaH / tatkathamiti cedAcArya Aha-nirgranthasya khalu strIbhiH sADhe sanniSadyAgatasya brahmacAriNo brahmacarye zaGkA vA kAjhA vA vicikitsA bA samutpadyata, bhedaM vA labheta, unmAdaM vA prApnuyAt , dIrghakAlikaM vA rogAtaGkaM bhavet / kebalipra. jJaptAd vA dharmAd bhaMseta / tasmAtkhalu no nigranthaH strIbhiH sAI sanniSadyA. gato viharet // 6 // TIkA-'No itthIhiM' ityaadi| yaH sAdhuH strIbhiH sArdha saha sanniSadyAgataH-saMniSIdanti-samyagupavizanti janA asyAmiti sanniSadyApaTTikApIThaphalakacatuSkakAdhAsanam, tAM gataH tatropaviSTaH san vihartA avasthAtA no bhavati, sa nigrantho bhavati / upalakSaNatvAt - yatra sthAne strI pUrvamupaviSTA AsIttatra sthAne ghaTikAdayaM yAvadupaveSTA na bhagati sa nigraMtho bhavati // 6 // // iti tRtIyaM samAdhisthAnam // tRtIya brahmacaryasamAdhi sthAna isa prakAra hai-'No itthIhi ityaadi| ___ anvayArtha---jo sAdhu (itthIhiM saddhi sannisijjAgae viharittA no havai-strIbhiH sArdha sanniSadyAgato vihartA no bhavati) strIyoM ke sAtha sanniSadyA-paTTikA, pITha, phalaka-caukI Adi AsanoM para nahIM baiThatA (se niggaMthe-sa nirgranthaH) baha nigrantha sAdhu hai / isI taraha jisa sthAna para pahile strI baiTha cukI ho usa sthAna para jo do ghaDI ke bAda baiThatA hai isake pahile nahIM vaha nirgrantha sAdhu hai| eka Asana trI brahmayaya samAdhisthAna 240 482nu cha-- "No itthIhiM" tyA ! re sAdhu itthIhi saddhiM sannisijAgae viharittA no havai-strIbhiH sAdhaM sannipadyA gato vihatI no bhavati sIyAnI sAthe sanniSA-paTTiA, pI8, 394, , mAhi mAsanA 52 asatA nathI se niggaMthe-sa nigraMthaH se ni sAdhu che. A pramANe je sthAna upara pahelAM strI beThela hoya, e sthAna upara be ghaDI pachI ja teo bese che te pahelAM nahIM teja nigraMtha sAdhu che. eka Asana upara strInI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdha caturthamAha-- mUlam---No itthINaM iMdiyAiM maNoharAI maNoramAiM aloettA NijjhAittA havai, se niggNthe| taM kahamiti ce AyariyAha NiggaMthassa khalu itthINaM iMdiyAI maNoharAI maNoramAiM AloyamANassa nijjhAemANassa baMbhayArissa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijA, bheyaM yA lebhejjA, ummAyaM vA pAuNijjA, dIhakAliyaM vA rogAyakaM havejA, kevalipannattAo vA dhmmaaobhNsejaa| tamhA khalu No NiggaMthe itthINaM iMdiyAiM maNoharAI maNoramAiM aloejjA NijjhAijA // 7 // ___ chAyA--no strINAm indriyANi manoharANi manoramANi AlokayitA nidhyAtA bhavati sa nirgranthaH / tatkathamiti cedAcArya Aha nirgranthasya khalu strINAm indriyANi manoharANi manoramANi Alokayato nidhyAyato brahmacAriNA brahmacarye zaGkA vA kAGkSA vA vicikitsA vA samutpadyata, bhedaM vA labheta , unmAdaM vA prApnuyAt , dIrghakAlikaM vA rogAtaGka bhavet , keliprajJaptAd vA dharmAd para unake sAtha baiThane para kyA hAni hai isakA AcArya mahArAja samAdhAnarUpa uttara isa prakAra dete haiM ki (niggaMthassa khala itthIhiM saddhi sannisejjA gayasta baMbhayAriyassa baMbhacere saMkA vA kaMgvA yA vitigicchA vA samuppajijjA-nirgranthasya khalu strIbhiH sArdha sanniSadyAgatasya brahmacAriNo brahmacarye zaMkA vA kAMkSAvA vicikitsA vA samuptayeta) usa nirgrantha sAdhu ko apane brahmacarya meM zaMkA kAMkSAAdi bAteM paidA ho sakatI hai| isI prakAra (bheyaM vA labhejjA-bhedaM vAlabheta) Adi padoMkA bhI artha jaisA pahile likhaAye hai vaisA hI yahAM lagA lenA cAhiye // 6 // sAthe besavAthI zuM nukazAna che? eno AcArya mahArAja samAdhAnarUpa A pramANe uttara mA , niggaMthassa khalu itthiIhiM sannisejjAgayassa baMbhayAriyaspa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijjA--nigraMthasya khalu strIbhiH sAdhaM sanniSadyA gatasya brahmacAriNo brahmacarya zaMkA vA kAMkSA vA vicikitsA vA samutpadyeta Ama karavAthI e nigraMtha sAdhune pitAnA brahmacaryamAM zaMkA AzaMkA Adi vAte ghehI thAya che. mAzate bheyaM vA labhejA-bhedaM vA labheta mAha pahonI re matha ApavAmAM Avela che te AmAM paNa samajI levo joIe. 6 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinITIkA a. 16 dazavidhabrahmacarya samAdhisthAnanirUpaNam bhraMseta / tasmAtcalu no nirgranthaH strINAm indriyANi manoharANi manoramANi Alokayet nidhyAyet // 7 // TokA - 'No itthINaM' ityAdi / 55 manoharANi - manasaH = cittasya harANi = AkarSakANi, dRSTamAtrANyeva cittavikSepakarANi, tathA-manoramANi - manasoramANi= AhlAdakarANi - darzanAnantaraM manasa AhlAdakarANi yAni strINAm indriyANi nayanavadnanAsikAdIni santi yaH sAdhuH tAni indriyANI AlokayitA = A = samantAd ISad vA draSTA tathA-nidhyAtA =darzanAnantaram - aho ! lAvaNyaM locanayo:, candraviDumbakatvaM mukhasya, RjutvaM nAsAvaMzasyetyevaM nirandaraM cintayitA na bhavati, sa nirgrantho bhavati / zeSaM pUrvavat // 7 // // iti caturtha samAdhisthAnam || caturtha brahmacarya samAdhisthAna isa prakAra hai'No itthINaM iMdiyA' ityAdi / anvayArtha - jo sAbu (itthIyAI manoharAI manoramAI iMdiyAI Alo aitA vijjhAitA No havai se niggaMthe- strINAM manoharANi manoramANi indriyANi AlokathitA nidhyAtA no bhavati sa nirgranthaH) striyoM kI manohara - cittAkarSaka tathA manorama AhAdakAraka, indriyoM ko - nayana, mukha, nAsikA Adi ko thoDA bhI nahIM dekhatA hai tathA dekhane ke bAda "dekho netroM kA lAvaNya kitanA acchA hai" 'tathA mukha kA sauMdarya apUrva hai' jo aisA vicAra nahIM karatA hai vahI nirgrantha sAdhu hai / isase viparIta jo hotA hai vaha nirgrantha sAdhu nahIM kahalAtA hai| yahAM se Age ke padoM ke artha kA khulAzA pIche sUtra meM kiyA jA cukA hai so vaisA hI artha yahAM para lagA lenA cAhiye // 7 // ceAthuM brahmaca` samAdhisthAna A prakAranuM che-"nno itthINaM iMdiyAI" ityAhi ! sAdhu itthIyAI manoharAI manoramAI iMdiyAI AloittA NijjAittA No havAi se nithe- zrINAM manoharANi manoramANi indriyANi AlokagitA nidhyAtA no bhavati sa nigrathaH strIyonI manohara - vittArSa tathA manorama - AhAhA24, indriyAne yAMga, bhoTu, nAU, vagerene bharA para letA nathI, tebha leyA pachI "lugyo tenI AMkhA kevI AkarSIka che" tathA "meADhAnu sauMdaya kevu apUrva che." je Ave vicAra kadI paNa karatA nathI eja nigdha sAdhu che. AnAthI ulaTI rIte vartanAra je hAya che te nigraMtha sAdhu nathI kahevAtA. ahIMthI AgaLa padonA arthAMnA khulAsA pAchalA sUtramAM karAyela che. AthI evAja atha ahIMyAM samajI levA joie ANA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre pazcamamAhamUlam--no itthINaM kuDataraMsi vA dUsaMtaraMsi vA bhittitaraMsi vA kUiyasadaM vA ruiyasadaM vA gIyasadaM vA hasiyasadaM vA thaNiyasadaM vA kaMdiyasadaM vA vilaviyasadaM vA suNittA bhavai, se niggNthe| taM kahamiti ce AyariyAha-niggaMthassa khalu itthINaM kuDataraMsi vA dUsaMtaraMsi vA bhirtitaraMsi vA kUiyasa vA ruiyasadaM vA gIyasadaM vA hasiyasaI vA thaNiyasaI vA kaMdiyasadaM vA vilaviyasadaM vA suNamANassa baMbhayArissa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijjA, bheyaM vA labhejA, ummAyaM vA pANijjA, dIhakAliyaM vA rogAyaMkaM havejA, kevalipannattAo vA dhammAo bhNsejaa| tamhA khalu niggaMthe no itthINaM kuDDaMtaraMsi vA dUsaMtaraMsi vA bhitrtitaraMsi va kUiyasadaM vA rujhyasadaM vA gIyasadaM vA hasiyasadaM vA thaNiyasadaM vA kaMdiyasadaM vA vilaviyasaI vA suNamANo viharejjA // 8 // chAyA--no strINAM kuDyAntare vA duSyAntare vA bhiyantare vA kUjitazabdaM vA ruditazabdaM vA gItazabdaM vA hasitazabdaM vA stanitazabdaM vA krandita. zabdaM vA vilapitazabdaM vA zrotA bhavati, sa nigrnthH| tatkathamiti cedAcArya Aha-nirgranthasya khalu strINAM kuDyAntare vA dRSyAntare vA bhittyantare vA kUjitazabdaM vA sahitazabdaM vA gItazabda vA hasitazabda vA stanitazabdaM vA kranditazabdaM vA vilapitazabdaM vA zrRNvato brahmacAriNo brahmacarya zaGkA vA kAGkSA vA vicikitsA vA samutpadyeta, bhedaM vA labheta, unmAdaM vA prApnuyAt . dIrghakAlika vA rogAtakaM bhvet| kevaliprajJaptAd vA dharmAd bhaMseta / tasmAtkhalu nigrantho no vINAM kuDayAntare vA dRSyAntare vA bhityantare vA kUjitazabdaM vA ruditazabdaM vA gItazabdaM vA hasitazabdaM vA stanitazabdaM vA kranditazabdaM vA vilapitazabda vA zrRNvan viharet // 8 // TIkA--'No itthINaM' ityaadi| yaH sAdhuH kuDayAntare vA-kuDayaMpASANamayobhittiH, tasya antaraM vyavadhAnaM tasmin , dRSyAntare vA dRSyaM vastranirmitA yavanikA, tasya antaraM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam tasmin , bhittyantare vA bhittiH pakkeSTakAdiviracitA tasyA antaraM tasmin vA, sthitvA strINAM strIsambandhikUjitazabdaM vA-suratasamaye kokilAdi vividhapakSi bhASArUpamavyaktaM zabdaM vA, ruditazabdaM vA-prema lahajanitaM rodanazabdaM vA, gIta. zabdaM vA-paJcamarAgAdinA prArabdhaM manoharaM saMgItaM vA, hasitazabdaM vA hAsyayuktaM zabdaM vA, stanitazabdaM vA-bhogasamaye meghagarjanAnukArizabdaM vA, kranditazabdaM vA-poSitabhartRkANAM virahiNInAM pativirahajanitamuccai rodanarUpaM vA, vilapitazabdaM paMcama samAdhisthAna isa prakAra hai'No itthINaM kuTuMtaraMsi vA ityAdi / anvayArtha-jo sAdhu (kuiMtaraMsi vA dUsaMtaraMsi vAbhittitaraMsi vAkuDyAntare vA dUSyAntare vA bhityantare vA "sthitvA" kUiyasaI vA ruiya sadda vA kaMdiyasaI vA vilayaviyasadaM vA suNittA no havai se niggaMthekUjitazabdaM vA ruditazabdaM vA krandita zabdaM vA vilapita zabdaM vA zrotA na bhavati sa nirgranthaH) pASANa nirmita bhI ke antarAla meM, vastranirmita yavanikA-ke antarAla meM, pakkI ITa Adi kI banI huI bhitti ke antarAla meM Thahara kara striyoM ke kUjita zabda-suratakAla ke zabda ko, rudita zabda kA-praNayakalaha se janita rone kI AvAja ko, gIta zabda ko-paMcama rAgaAdi dvArA prAraMbha kiye gaye manohara saMgIta ko, hasita zabda kohAsyayukta vANI ko, stanita zabda ko-saMbhoga samaya meM megha kI garjanA ke samAna honevAlI aspaSTa dhvani ko, krandita zabda ko poSitabhartRkA pAMcamuM brahmacarya samAdhisthAna A prakAranuM che- "No itthINaM kuItaraMsi vA" tyA ! manvayAtha- sAdhu kuiMtarasi vA dRsaMtaraMsi vA bhittitaraMsi vA-kuDyAntare vA duSyAntare vA bhityantare vA sthitvA pAzAthI manAvesa mantasamai, 17 nibhitte y5nikAnA antarAlamAM, pAkI ITa AdithI banAvavAmAM Avela bhIMtanA antarAlamAM roka - dhane lIyonA kUiyasadaM vA ruiyasadaM vA kaMdiyasadaM vA vilaviyasadaM vA suNittA no havai se NiggaMthe-jitazabdaM vA ruditazabdai vA kranditazabdaM vA vilapitazabdaM vA zrotA na bhavati sa nigraMthaH 7ta zaha-surata zahone 36na zahane-praya kalahathI thatA rUdananA avAjane gIta zabdane paMcamarAga Adi dvArA prAraMbha karavAmAM Avela manohara saMgItane, hAsya zabdane hAsyayukta vANIne svanita zabdane-saMga samaye meghagarjanAnI mAphaka thanArI aspaSTa evIdhvanIne, kandita zabdane-bharaNa poSaNa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre vA bhartRguNaM smAraM smAraM pralAparUpaM zabdaM vA zrotA no bhavati / sa nigrantho bhavati / zevaM vyAkhyAtapAyam // 8 // ||iti pazcamaM samAdhisthAnam / / SaSThamAha-- mUlam-no itthINaM puvvarayaM vA puvvakIliyaM vA aNusaritA havai, se niggNthe| taM kahamiti ce AyariyAha-niggaMthassa khalu itthINaM puvvarayaM puvvakIliyaM aNusaramANassa baMbhayArissa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijjA, bheyaM vA labhejA, ummAyaM vA pAuNijA, dIhakAliyaM vA rogAyakaM havejA, kevalipannattAo vA dhammAo vA bhaMsejjA ! tamhA khalu no niggaMthe itthINaM pubdhakIliyaM aNusarejA // 9 // chAyA--no strIbhiH pUrvarataM pUrvakrIDitam anusmarttA bhavati / tatkathamiti cedAcArya Aha-nirgranthasya khalu strIbhiH pUrvarataM pUrvakrIDitam anusmarato brahmacAriNo brahmacarya zaGkA vA kAkSA vA vicikitsA vA samutpata, bhedaM vA labheta, unmAdaM vA prApnuyAt , dIrghakAlikaM vA rogAtakaM bhavet , kevaliprajJaptAd dharmAd bhaMseta / tasmAtkhalu nirgrantho no strIbhiH / varataM pUrvakrIDitamanusmaret / / 9 / / TIkA-'no niggaMthe' ityAdi / yaH stribhiH sahakRtaM pUrvarataM-pUrva-dIkSAgraNAtmAg gRhasthAvasthAkAlikaM rataM vilAsaM, tathA-strIbhiH sahakRtaM pUrvakrIDitaM-pUrva-dIkSAgrahaNAtmA gRhasthAvasthA oM ke pati virahajanya uccasvara se rone ke zabda ko, vilapita zabda ko-pati ke guNoM ko bAra bAra yAda kara ke pralApa zabda ko, sunatA nahIM hai vaha nirgrantha kahalAtA hai| isase viparIta nahIM-isa viSaya para kahe gaye avaziSTa padoM kI vyAkhyA pahile ko vyAkhyA ke samAna hI jAnanA cAhiye // 8 // Adine bhAra upADanAra mRtyu pAmela evA pati viraha janya uccasvarathI ravAnA zabdane, vilApanA zabdane- patinA guNone vAraMvAra yAda karIne karatA pralA5 Adi zabdane, je sAMbhaLatA nathI te nigraMtha kahevAya che. paraMtu enAthI viparIta rIte vartanAra nahIM. A viSaya upara kahevAmAM Avela avaziSTa padonI vyAkhyA pahelAnI vyAkhyA pramANe ja samajI levI joIe. je 8. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam kAlikaM krIhitaM dyUtakrIDAdikam anusmartA-cintayitA no bhavati, sa nirgrantha bhavati / zeSaM vyAkhyAtapAyam // 9 // // iti SaSThaM samAdhisthAnam // saptamamAhamUlam no paNIyaM AhAraM AhArettA havai se niggNthe| taM kahamiti ce AyariyAha-niggaMthassa khalu paNIyaM pANabhoyaNaM AhAremANassa baMbhayArissa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijA, bhayaM vA labhejA, ummAyaM vA pAuNijjA, dIhakAliyaM vA rogAyakaM havejA, kevalipannattAo vA dhammAo bhNsejaa| tamhA khalu No NiggaMthe paNIyaM AhAraM AhArejjA // 10 // chAyA-no praNItamAhAramAhArayitA bhavati, sa nirgranthaH / tatkathamiti cedAcArya Aha-nigranthasya khalu praNItaM pAnabhojanamAhArayato brahmacAriNo brahmacarye zaGkA vA kAGkSA vA vicikitsA vA samupadyeta, bhedaM vA labheta, aba chaThavAM samAdhisthAna isa prakAra hai'No itthINaM puvvarayaM ityaadi| anvayArtha-jo sAdhu (itthINaM puvvarayaM vA puvakoliya vA aNusarittA havai se niggaMthe-strIbhiH pUrvarataM pUrvakrIDitaM anusmarttA no bhavati sa nirgranthaH) pUrvakAla meM apanI strI ke sAtha bhoge hue bhogoM kA smaraNa nahIM karatA hai, unake sAtha kIgaI aneka krIDAoM ko nahIM vicAratA haiM vaha nigrantha hai| avaziSTa padoM kA bhAvArtha yahAM para pahile kI taraha jAnanA cAhiye // 9 // have chaThTha brahmacarya samAdhisthAna kahevAmAM Ave che te A prakAranuM che-- "No itthINaM puvarayaM" tyA! manvayArtha - sAdhu itthINaM puvvarayaM vA puvakAlIyaM vA aNusarittA havai se niggaMthe-strIbhiH pUrvarataM pUrvakrIDitaM anusmA no bhavati sa nigraMthaH pUNimA meTaye dIkSita thayA pahelAM gRhasthI avasthAmAM pitAnI strI sAthe bhogavelA bhegonuM smaraNa karatA nathI, enI sAthe karavAmAM Avela anekavidha kIDAone vicAratA nathI, teja nigraMtha che. avaziSTa padano bhAvArtha ahIM pahelAnA pado pramANe samajI levuM joIe. e 9 che. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 uttarAdhyayana sUtre unmAdaM vA prApnuyAt, dIrghakAlikaM cA rogAtaGkaM bhavet / kevaliprajJaptAd vA dharmA bhraMseta / tasmAt khalu no nirgranthaH praNItamAhAramAharet / // 10 // TIkA- 'no paNIyaM' ityAdi / yaH praNItam = galadghRtabindukam AhAram = azanAdikam upalakSaNatvAdanyadapi dhAtubarddhakamAhAram, AhArayitA =bhoktA na bhavati, sa nirgrantho bhavati / praNItaM sarasaM pAnabhojanaM tatra - pAnaM dugdhajalAdikam bhojanam = azanam / upalakSaNatvAtvAdyaM svAdyaM ca / zeSaM vyAkhyAtaprAyam ||10|| // iti saptamaM samAdhisthAnam || , aSTamamAha mUlam -- no aimAyAe pANabhoyaNaM AharettA havai se niggaMthe / taM hamiti ce AyariyAha - aimAyAe pANabhoyaNaM AhAremAsAtavAM samAdhisthAna isa prakAra haino paNIyaM ityAdi / anvayArtha -- jo sAdhu (paNIyaM AhAraM AhArettA jo havA se niggaMthepraNItam AhAram AhArayitA no bhavati sa niryayaH) praNIta AhAra ko-aise AhAra ko ki jisameM se ghRta kI bUMde Tapaka rahI hoM- nahIM khAtA hai vaha sAdhu nirgrantha hai / tathA upalakSaNa se yaha bhI yahAM samajha lenA cAhiye ki jo sAdhu dhAtu kI vRddhi karanevAle AhAra ko nahIM letA hai vaha nirgrantha hai / kyoM ki-praNIta pAna bhojana tathA lehya evaM svAdya ko lene vAle sAdhu ke brahmacarya meM zaMkA Adi utpanna ho sakate haiM ityAdi samasta padoM kA saMbaMdha yahAM bhI lagA lenA cAhiye / ina padoM kI vyAkhyA pahile kI jA cukI haiM // 10 // sAtamu' brahmacarya samAdhisthAna A pramANe che. "no paNIyaM" ityAdi ! anvayArtha --? sAdhu paNIyaM AhAraM AhAretA no havAi se niggaMthe-praNItam AhAram AhArayitA no bhavati sa nirgranthaH prIta bhADArane - bheve| mAhAra hai, bhAMthI ghInAM TIpAM paDatAM hoya e nathI khAtA te sAdhu nigra Mtha che. upalakSaNathI ahIM samajI levu joie ke, sAdhu sadhAtunI vRddhi karavAvALA AhArane letA nathI te nigra Mtha che, kemake, praNita pAna bhojana tathA lehya ane sAvadyane levAvALA sAdhune brahmacayamAM zaMkA Adi utpana thaI zake che, avaziSTapadAnI vyAkhyA pahelAnA padonI vyAkhyA pramANe samajI levI joIe. ! 10 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacarya samAdhisthAnanirUpaNam 61 urssa baMbhayArissa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitimicchA vA samuppajijA, bheyaM vA labhejA, ummAyaM vA pAuNijA, dIhakAliyaM vA rogAyakaM havejjA, kevalipaNNattAo vA dhammAo bhaMsejA / tamhA khalu No NiggaMthe aimAyAe pANabhoyaNaM bhuMjejA // 11 // chAyA - no atimAtrayA pAnabhojanamAhArayitA bhavati, sa nirgranthaH / tat kathamiti cedAcArya Aha atimAtrayA pAnabhojanamAhArayato brahmacAriNo brahmacarye zaGkA vA kAGkSA vA vicikitsA vA samutpadyeta, bhedaM vA labheta, unmAdaM vA prApnuyAt, dIrghakAlika rogAtaGkaM bhavet, kevaliprajJaptAd vA dharmAd bhraMseta / tasmAtkhalu no nirgrantho'timAtrayA pAnabhojanaM bhuJjIta // 11 // TIkA - - 'no aimAyAe' ityAdi / yaH sAdhuH atimAtrayA = atizayitA mAtrA atimAtrA tathA, mAtrAmatikramyetyarthaH pAnabhojanam upalakSaNatvAtvAdyaM svAdyaM ca AhArayitA=bhoktA na bhavati, sa nirgranthaH / uktaM ca bhojanamAtrAviSaye -- 66 'battIsa kira kavalA, AhAro kucchipUrao bhaNio / purisassa mahiliyAe, aTThAvIsaM bhave kavalA // 1 // aSTama samAdhisthAna isa prakAra hai'no aimAyAe' ityAdi / anvayArtha - jo sAdhu (aimAyAe pANabhoyaNaM AhArettA na havai senithe-atimAtrA pAna bhojanam AhArayitA na bhavati sa nirgranthaH) mAtrA ko ullaMghana karake pAna, bhojana khAdya evaM lehya padArthoM ko nahIM khAtA hai vaha nirgrantha hai / bhojana mAtrA ke viSaya meM isa prakAra kahA gayA hai" battIsa kira kavalA, AhAro kucchipUrao bhaNio / purisasa mahilAe, aTThAvIsaM bhave kavalA // 1 // " 66 AThamu. brahmacarya samAdhisthAna A pramANe che. "no aimAyAe" tyAhi ! anvayArtha - sAdhu aimAyAe pANabhoyaNaM AhArettA na havAi se niggaMtheatimAtrayA pAnabhojanam AhArayitA na bhavati sa nigraMthaH bhAtrAnu usa dhana urIne pAna, lona, svAdya, bhane beA yahAthene jAtA nathI, te nirthatha che. lobhana mAtrAnA viSayamAM A pramANe kahevAmAM Avela che uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre chAyA--dvAtriMzat kila kavalA, AhAraH kukSipUrako bhaNitaH / puruSasya mahilikAyA aSTAviMzatirbhaveyu kavalAH // 1 // iti / zeSa prAyo vyAkhyAtapUrvam // 11 // // ityaSTamaM samAdhisthAnam // navamamAha-- mUlam-no vibhUsANuvAI havai, se niggNthe| taM kahamiti ce AyariyAha-vibhUsAvattie vibhasiyasarIre itthijaNassa abhilasaNije hvi| taoNaM tassa itthijaNeNaM abhilasijjamANassa baMbhayArissa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigacchA vA samuppajijjA, bheyaM vA labhejA, ummAyaM vA pAuNijjA, dIhakAliyaM vA rogAyaMka havejA, kevalipaNNattAo vA dhammAo bhNsejjaa| tamhA khalu no niggaMthe vibhUsANuvAI siyA // 12 // chAyA--no vibhUSAnupAtI bhavati sa nigranthaH / tatkathamiti cedAcArya Aha-vibhUSAvartikaH vibhUSitazarIraH strIjanasya abhilaSaNIyo bhavati / tataH khalu tamya strIjanena abhilaSyamANasya brahmacAriNo brahmacarye zaMkA vA kAGkSA vA vicikitsA vA samutpadyeta, bhedaM vA labheta, unmAdaM vA prApnuyAt , dIrghakAlikaM vA rogAtaGkaM bhavet / kevaliprajJaptAd vA dharmAd bhaMseta / tasmAt khalu no nigrantho vibhUSAnupAtI syAt // 12 // TIkA--'no vibhUmANuvAI' ityAdi yaH sAdhuH vibhUSAnupAtI-vibhUSAM zarIrazobhAmanuetituM vidhAtuM zIlamasyeti vibhUSAnupAtI zarIrazobhAkaraNopakaraNaiH snAnadantadhAvanAdibhizca zarIrasaMskArapuruSoM ke battIsa grAsoM kA, strI ke aThAIsa grAsoM kA peTa bhara pUrA AhAra mAnA jAtA hai // 1 // zeSa padoM kI vyAkhyA pahile jaisI hI jAnanI caahiye--||11|| " battIsa kira kavalA, AhAro kucchi pUrao bhnnio| purisassa mahilAe, aTThAvisaM bhabe kavalA // 1 // " puruSane mATe batrIsa keLIyA ane strIone mATe aThyAvIsa keLIyAne piTa puro AhAra mAnavAmAM Avela che. zeSa padanI vyAkhyA pahelAMnA padanI vyAkhyA pramANe samajI levI joIe. 11 che utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam kartA na bhavati, sa nigranyo bhavati / yaH sAdhuH vibhUSAnupAtI na bhavati, sa evaM nigranyo bhavatIti yaducyate, tatkatham=kimatra kAraNam , iti ziSyajijJAsA bhavati cedAcArya Aha-'vibhUsAvattie' ityAdi, vibhUpAvartikaH vibhUSAM-zarIrazobhA vartayituM-vidhAtuM zIlamasyeti vibhUSAvartI, sa eva-vibhUSAvartikaH, ata eva-vibhUSitazarIraH bhUSitam-alaGkataM zarIraM yena sa vibhUSitazarIraH snAnAnulepanAdyalaGata gAtro yo bhavati, sa strIjanasya abhilaSaNIyaH=abhilASayogyo bhavati / uktaM ca-'ujjvalaveSaM puruSaM dRSTvA strI kAmayate' iti / tataH tadanantaraM nauvAM samAdhisthAna isa prakAra hai'no vibhUsANuvAI-ityAdi / anvayArtha-jo sAdhu (vibhUsANuyAI no havA se niggaMthe-vibhUSAnupAtI no bhavati sa nirgranthaH) vibhUSAnupAtI nahIM hotA hai-zArIrika zobhA saMpAdaka snAna, dantadhAvana Adi upakaraNoM dvArA zarIra kA saMskAra nahIM karatA hai vaha nirgrantha hai| isase viparIta karanevAlA arthAt snAna Adi dvArA zArIrika saMskAra karanevAlA sAdhu nirgrantha nahIM mAnA jAtA hai| kyoM ki isa prakAra ke AcaraNa se-arthAtvibhUSAvartI done se tathA snAna anulepana Adi dvArA alaMkRta zarIravAlA hone se sAdhu ( itthI jaNeNaM abhilasijamANassa baMbhayAriyassa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijA-strI janena abhilaSyamANasya brahmacAriNaH brahmacarye zaMkA vA kAMkSA vA vicikitsA vA samutpadyeta) strIjanoMdvArA abhilaSaNIya ho jAtA hai| kyoM ki navabhu samAdhisthAna -4 / prabhArI cha- "no vibhUsANuvAI" tyA ! __manvayAtha- sAdhu vibhUsANuvAI no havai se niggaMthe-vibhUSAnupati nobhavati sa nigrathaH vibhUSAnupAtI nathI thatA-zArI2i4 zamA sapA64 snAna, huta dhAvana, Adi upakaraNa dvArA zarIrano saMskAra karatA nathI te nigraMtha che. AnAthI viparIta rIte vartanAra arthAt snAna AdikarA zArIrika saMskAra karavAvALA sAdhu nigraMtha kahevAtA nathI. kemake, A prakAranA AcaraNathI arthAt vibhUSAvatI thavAthI tathA snAna manukhepana mAhidvA21 mata zarIravANA vAyA sAdhu itthI jaNeNaM abhilasijjamANassa baMbhayArissa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijjA-strI janena abhilaSyamANasya brahmacAriNaH brahmacarye zaMkA vA kAMkSA vA vicikitsA vA samutpadyeta strIdvA21 malitaSaNIya 45 onya cha. bhiDe, "ujvala utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ uttarAdhyayanasUtre strIjanena abhilaSyamANasya-kAmyamAnasya brahmacAriNo nirgranthasya brahmacarye zaGkA vA "etA mAM kAmayante kimetA upabhogyAH ? uta pariNAmadAruNatvAdanupabhogyAH ?" ityevaMrUpA zaGkA samutpadyeta / kAGkSA vA=svaM kAmayamAnAH strIrUpabho ktumAkAGkSA vA samutpadyeta / vicikitsA vA jinamarUpita siddhAnte saMzayo vA samutpadyeta / zeSaM vyAkhyAtaprAyam // 12 / / // iti navamaM samAdhisthAna samAptam // dazamamAhamUlam-no saharUvarasagagaMdhakAsANuvAI havai, se niggNthe| ta kahamiti ce AyariyAha-niggaMthassa khalu sadarUvarasagaMdhaphAsANuvAissa baMbhayArissa baMbhacere saMkA vA kaMkhA vA vitigicchA vA samuppajijjA meyaM vA labhejA, ummAyaM vA pAuNijjA, dIhakAliyaM vA rogAyaMkaM hvejjaa| kevalipannattAo vA dhammAo sejaa| tamhA khalu niggaMthe no sadarUvarasagaMdhaphAsANuvAI hvejaa| dasame baMbhacerasamAhihANe havai // 13 // 'no saharUvarasa' ityAdi chAyA-no zabdarUparasagandhasparzAnupAtI bhavati, sa nirgrnthH| tatkathamiti cedAcArya Aha-nirgranthasya khalu zabdarUparasagandhasparzAnupAtino brahmacAriNo brahma"ujvalaveSaM puruSaM dRSTvA strI kAmayate" aisA nIti kA vacana hai / jo striyoM kI abhilASA kA viSaya bana jAtA hai aise brahmacArI sAdhu ko brahmacarya meM " ye mujhe cAhatI haiM to maiM inako kyoM nahIM cAhUM" athavA pariNAmameM dAruNa hone se inako nahIM icchu" isa prakAra zaMkA utpanna ho sakatI hai| athavA-jinaprarUpita siddhAnta meM use saMzaya bhI utpanna ho sakatA hai| avaziSTa bhedAdika padoM kI vyAkhyA pahile jaisI yahAM para bhI lagA lenA cAhiye // 12 // veSaM puruSaM dRSTvA strI kAmayate" se nAtinu vayana cha, zrImAnI mlilASAne viSaya banI jAya che, te AvA brahmacArI sAdhune brahmacaryamAM "e mane cAhe che te huM tene zA mATe na cAhuM ?" athavA pariNAmamAM dArUNa hevAthI enI IcchA na karUM" A prakAranI zaMkA AzaMkA utpanna thatI rahevAne saMbhava rahe che. athavA-jIna prarUpita siddhAMtamAM tene saMzaya paNa utpanna thaI zake che. avaziSTa bhedAdika padenI vyAkhyA pahelAM jevI ahIM paNa samajI levI joIe. 12 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam 65 carye zaGkA vA kAGkSA vA vicikitsA vA samutpadyeta, bhedaM vA labheta, unmAdaM vA prApnuyAt, dIrghakAlikaM vA rogAtaGkaM bhavet, kevalizAda vA dharmAd *meta / tasmAtkhalu no nirgranthaH zabdararUpasagandhasparzAnupAtI bhavet / dazamaM brahmacarya samAdhisthAnaM bhavati || 13 || TokA - 'no saharUvarasa' ityAdi / yaH sAdhuH zabdarUparasagandhasparzAnupAtI = zabda = stryAdInAM manmanabhASitAdirUpaH, rUpa = strIsambandhikaTAkSAdikaM citragataM strIrUpaM vA, rasaH = madhurAdikaH, gandhaH = koSThapuTAdigandhaH, sparzaH = komalasparzaH, etAn anupatitum = anugantuM zIlamasyeti tathA, na bhavati, sa nirgrantho bhavati / yo manojJazabdAdiSu samAsakto na bhavati, sa nirgrantha iti bhAvaH / zeSaM vyAkhyAtaprAyam / upasaMharannAha 'dasa me' ityAdi - idaM dazamaM = dazasaMkhyApUraNaM brahmacarya samAdhisthAnaM bhavati / pratyeka samAdhisthAnasya tulyabalatvakhyApanArthamidamuktam // 13 // dazamA samAdhisthAna isa prakAra hai'no saharU 0 ' ityAdi / anvayArtha - jo sAdhu ( sadarUva rasa gaMdha phAsANuvAI no havAi - zabda rUpa rasa gaMdha sparzAnupAtI no bhavati ) striyoM ke manmanabhASita Adi zabdoM meM, unake kaTAkSa Adi koM meM, athavA citragata strI ke rUpa meM, madhurAdika rasoM meM, ko puTAdigaMdha meM, komala sparza meM anupAtI - samAsakta nahIM hotA hai (se niggaMthe - sa nirgranthaH) vaha nigraMtha sAdhu hai / isa sUtra meM Aye hue zeSa padoM kA artha prathama sUtra meM vyAkhyAta ho cukA hai / usI ke anusAra yahAM para bhI lagAlenA cAhiye / anta meM jo (dusame baMbhacerasamAdhidvANe havai - dazamaM brahmacarya samAdhisthAnaM bhavati) aisA kahA hai vaha pratyeka samAdhisthAna meM tulyabalatA --- dRzabhu N brahmayarsa samAdhisthAna yA pramANe che - "no sadarUva" ityAdi ! anvayArtha -? sAdhu saddarU rasa gaMdha phAsANuvAI no havai - zabda rUparasa-gaMdha-sparzAnupAti no bhavati zrImanA manmanabhASita Adi zobhA, tenA kaTAkSa AphrikAmAM, athavA citragata srInA rUpamAM mAdhurika raseAmAM kASTha puTAdi gaMdhamAM, kAmalaspazamAM mAsakta thatA nathI se niggaMthesa nirgrathaH te nitha sAdhu che. yA sUtramAM AvelA zeSa honA arthAnI prathama sUtramAM vyAkhyA karavAmAM AvI gayela che. tenA anusAra ahIM yAM paNa samajI seSu leomantamAM ne dasame baMbhacera samAhidvANe havai - dazamaM brhmcrysmaadhisthAnaM matti evuM kahela che te pratyeka samAdhisthAnamAM tulya aLapaNuM pradarzita uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre mUlam-bhavaMti ittha silogaa| taM jahAchAyA-bhavanti atra zlokA / tadyathATIkA-'bhavaMti' ityaadi| atra brahmacaryasamAdhisthAnaviSaye zlokAH padyarUpA bhavanti-santi / tadyathA =te zlokA yathA santi tathocyante kramaza:--'jaM vivittaM' ityAdi / mUlam-jaM vivittamaNAinna, rahiye thojaNeNa yeM / baMbhacerassa ratakhaMdA, AlaMyaM tu nisevae // 1 // chAyA--yo viviktaH anAkIrNaH, rahitaH strojanena ca / brahmacaryasya rakSArtham , AlayaM tu niSevate // 1 // TIkA---'jaM viviktaM' ityAdi / viviktaH ekAntabhUtaH strIjanAdinivAsAbhAvAta, anAkIrNaH bIjanAdyasaMkula:-tattatprayojanena teSAM tatrAnAgamanAta , strIjanena vyAkhyAnavandanAdi samayaM vihAya samAgatena akAlacAriNA strIjanena rahitaH varjitaH, prakramAt-pazupaNDapradarzita karane ke liye kahA gayA hai // 13 // ___ aba isI viSaya ko padyoM meM kahane ke liye sUtrakAra kahate haiM'bhavaMti' ityAdi / sUtrakAra ne ina brahmacarya ke samAdhisthAno kA gadyarUpa meM varNana karake aba zlokoM dvArA bhI varNana kiyA hai so ve zloka isa prakAra haiM 'ja' ityAdi / ___anvayArtha-(ja-yaH) jo Alaya-basati (vivittam-viviktaH) strIjana Adi ke nivAsa ke abhAva se ekAntarUpa ho (aNAinnaM-anAkIrNaH) strI janAdika se avyApta ho ( rahiyam-hitaH) vyAkhyAna evaM vaMdanA ke samaya ke sivAya akAla meM AnevAle (thIjaNeNa ya-strIjanena ca) karavA mATe kahevAyela che tevuM jANavuM joIe. te 13 che have Aja viSayane padyomAM kahevAne mATe sUtrakAra kahe che- __ "bhavaMti" tyA ! sUtrakAre A brahmacaryanA samAdhisthAnanuM gadya rUpamAM varNana karIne have zloka dvaa2| 4 cha kase so 2 pramANe cha.-"jaM." tyAle! manyA-ja-yaH satI vivitta-viviktaH sthI - mAhinA nivAsanA samAvathI santa35 DAya, aNAiNNaM-anAkINaH strI mAthI masata rAya, rahiyam-rahitaH vyAbhyAna mane pahanA mAhinA samaya sivAya mI samaye bhAvanA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ privadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam 67 kAdi rahitazca, ya Alayo bhavati, tam AlayaM-gRhaM nirgrantho brahmacaryasya rakSArtha, 'tu' nizcayena niSevate / etAdRzavizeSaNaviziSTe sthAne nigrenthastiSThatIti bhaavH| 'jaM' ityAdi prAkRtatvAnnapusakatvena nirdiSTam // 1 // // iti prathamasthAnam / / mUlam-maNapalhAya jaNaNiM, kAmarAgavivaNiM / baMbhacerairao bhikkhU, thIkahaM tu vivajae // 2 // chAyA-manaH prahAdajananI kAmarAgavivarddhanIm / brahmacaryarato bhikSuH, strIkathAM tu vivarjayet // 2 // TIkA-'maNapahAya' ityAdi / brahmacaryarato bhikSuH manaH prahlAdajananI-cittAhAdajanikAM, kAmarAgavivaInI kAmeSu-viSayeSu yo rAgaH Asaktistasya vivarddhanI vRddhikarI strIkathAMstrIpazupaNDakAdikathAM tu-nizcayena vivarjayet // 2 // // iti dvitIyasthAnam // strIjanoM se rahita ho tathA pazu paMDaka Adi se bhI barjita ho (taM Alayam-tam Alayam ) usa vasati meM hI nirgrantha sAdhu (baMbhacerassa rakvaTThA-brahmacaryasya rakSArtham ) brahmacarya kI rakSA nimitta (nisevaeniSevate) nivAsa karatA hai| arthAt jo vasati pUrvokta vizeSaNoM se viziSTa hotI hai usI meM nirgrantha sAdhu Thaharate haiN| isase bhinna meM nahIM / ||yh prathama sthAna hai // 1 // 'maNapalhAyajaNaNi' ityaadi|| anvayArtha-(baMbhacerarao bhikkhU-brahmacaryarataH bhikSuH) brahmacarya kI pAlanA karane meM lavalIna huA sAdhu (maNapalhAyajaNaNi-manaH pralhAda jananIm ) cittAhAdakAraka evaM (kAmarAga vivaNiM-kAmarAgavivaddhanIm) thIjaNeNa ya-strIjanena ca zrI nAthI 2hita DAya tathA pazu 574 mAhiyA paY 10 DAyataM AlayaM-tam Alayama te vastImA niyasAdhu baMbhacerassa rakaTThAbrahmacaryasya-rakSAtham abhaya nI 2kSA nimitta nisevae-niSevate 27 cha. arthAt je vastI pUrvokta vizeSaNothI viziSTa hoya che temAM nigraMtha sAdhu zekAya che. enAthI bIjI rIte nahIM. A prathama sthAna che. 1 | "maNapalhAyajaNagi" tyAha ! wrqyArtha--baMbhacerarao bhikkhU-brahmacaryarataH bhikSaH brahmayayanu pAsana 42vAmI aala maneA sevA sAdhu maNapalhAya jaNaNi-manaH pralhAdajananIm vitta prasanna manAve tevA bhane kAmarAgavivaNiM-kAmarAgavivarddhanIm viSaya utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 uttarAdhyayanasUtre mUlam-samaM ca saMthavaM thIhi, saMkahaM ca abhikkhaNaM / baMbhaceraMrao bhikkhe , Niccaso privje||3|| chAyA-samaM ca saMstavaM obhiH, saMkathAM ca abhIkSNam / brahmacaryarato bhikSuH, nityazaH parivarjayet // 3 // TIkA--'samaM ca' ityaadi| ca-punaH brahmacaryarato bhikSuH strIbhiH samaM saha saMstavaM paricayam , ekAsanopavezanaM, tathA yatra strIpUrvamupaviSTA, tatra sthAne ghaTikAdvayAbhyantare upavezanaM cetyarthaH, tathA-nAbhiH saha saMkathAM vArtAlApam , ca abhIkSNaM sarvathA nityazaH =satataM, parivarjayet // 3 // // iti tRtIyasthAnam // viSayAsaktivarddhaka aisI (thIkahaM-strI kathAma) strI pazu paMDaka Adi kI kathA (vivajae-vivarjayet ) sarvathA parityAga kre| // yaha dvitIya-samAdhisthAna haiM // 2 // 'samaM ca' ityAdi anvayArtha-(baMbhacerarao bhikkhU-brahmacaryarataH bhikSuH) brahmacarya kI samyaka prakAra se paripAlanA karane meM lavalIna banA huA nirgrantha sAdhu (thIhi samaM-strIbhiH samam ) striyoM ke sAtha ke (saMthavaM-saMstavam) paricayakA tathA unake sAtha eka Asana para baiThane kA evaM jahAM para strI vaiThI ho usa sthAna para do ghaDI ke pahile baiThane kA tathA (saMkahaMsaMkathAm ) unake sAtha rAgapUrvaka bAtacIta karane kA (abhikkhaNaMabhIkSaNam ) sarvathA ( Nicca so-nityazaH) nitya ( parivajae-parivarjayet ) parityAga kare / yaha tRtIya samAdhi sthAna hai // 3 // zatine dhAranA2 mevI thIkahaM-strAkathAM zrI, pazu, 574 mAhinI thAnA vivajae -vivarjayeta savaya 52tyAga 42. mA bhAnu samAdhisthAna cha. // 2 // "samaM ca" tyA!i anvayArtha --baMbhacerarao bhikkha-brahmacaryarataH bhikSuH ajhayaya nI sabhya prArathI paripAlanA 42vAmA savalIna sanesa ni 5 thIhi samaM-strIbhiH samama sAdhu strImAnI sAthenA saMthavaM-saMstavam pasyiyana tathA tanA sAthe se bhAsana upara besavAne temaja je sthaLe brIjana besI cukela hoya e sthAna upara be ghaDI pahelA mesavAnI tatha saMka-saMkathAma tenA sAthe rAjapUta vAtayita 42vAnA abhikkhaNaM-abhikSaNam savathA Nicaso-nityazaH satata parivajjae-parivarjayet parityAga kare. A trIjuM samAdhIsthAna che. | 3 | utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam mlamU aMgapaccaMgai saMThANaM cArullaviyaMpehiyaM / baMbhacererao thINaM, cakkhugejjhaM vivajae~ // 4 // chAyA--aGgapratyaGgasaMsthAnaM, cArUllapita prekSitam / brahmacaryarataH, strINAM, cakSurdADaM vivarjayet // 4 // TIkA-'aMgapacaMga' ityaadi| brahmacaryarataH sAdhuH strINAM-strIsaMbandhi cAruzobhanam aGgapratyaGgasasthAnam aGgaM ziraH prabhRtikam , pratyaGgaM vakSaHsthalAdikam , saMsthAnam AkAraH, eSAM samAhArastat , tathA-cArUlapitapekSitaM ca, tatra-cArU zobhanam ullapitaM manmanabhASitAdi kAmaceSTAvizeSastatsAhacaryAnmukhamapyullapitam prekSitaMprekSaNaM-kaTAkSanirIkSaNAdirUpaM. tatsAhacaryAnnetramapipekSitam , anayoH samAhArastat , cakSurgAdya-cakSurviSayAgataM bhavecettadA sarvathA tad vivarjayet / sati 'aMgapaccaMga' ityAdi anvayArtha-(baMbhacerarao bhikkhU-brahmacaryarataH bhikSuH) brahmacarya ke pAlana karane meM bhalI prakAra se udyamazIla banA huA sAdhu (thINaMstrINAm ) striyoM ke (cAru-cAru) sundara (aMgapaccaMga saMThANa-aMgapratyaMgasaMsthAnam ) aMga upAMgoM ke saMsthAna ko arthAt zira Adi aMga evaM vakSaHsthala Adi upAMgoM kI racanA ko-AkAra ko, tathA (bhAru haviyaperiyaM-cArUla pitakSitam ) sundara ullapita-manmanabhASita Adi kAmaceSTA vizeSa ko tathA isake sAhacarya se unake mukha ko tathA (prekSitam) kaTAkSapUrvaka unake nirIkSaNa Adi ko evaM isake sAhacarya se unake netro ko bhI (cakkhugejhaM-cakSuAhyam ) jaba yaha cIjeM apanI dRSTi kI viSayabhUta bane taba (vivajae-vivarjayet) rAgapUrvaka dekhane kA sarvathA ___ "aMgapaJcaMga" tyAdi ! bhanyA ----vaMbhacerarao bhikkhU-brahmacaryarataH bhikSuH brahmayayanu pAlana 42vAmA sAha te udhamazIa manera sAdhu thINaM-strINAM strIyAMnA cAra-cAru su42 aMgapaJcaMgasaMThANaM-aMgapratyaMgasaMsthAnam SinnA sthAnAne arthAta . mAthuM Adi aMga temaja vakSasthaLa Adi upAMgonI racanAne-AkArane tathA cArullaviyapehiyaM-cArUlapitapekSitama suMda2 Scalya-manmanalASita mA ma ceSTA vizeSane tathA tenA sahavAsathI tenA caherAne tathA mekSita kaTAkSapUrvaka tenA nirIkSaNa sAhina tama4 tenA sahavAsathI tenA netrIne 19], cakkhugejja-cakSuyAhyam nyAre pAsaNI cA potAnI dRSTInI viSayabhUta mane tyAre vivajjae-vivarjayeta tene rAgapUrvaka jevAne sarvathA parityAga kare. jo ke, jyAM sudhI netrone sadUbhAva utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 uttarAdhyayanasUtre cakSuSirupadarzanamavazyaMbhAvi, parantu brahmacArI strINAM pUrvoktaM rUpam akasmAccakSurviSayAgataM rAgapUrvakaM nAvalokayeditibhAvaH / uktaM ca-asakaM rUbamaddaDhe cakkhugoyaramAgayaM / rAgadose u je tattha, te buho parivajjae // 1 // iti / chAyA--azakyaM rUpamadraSTuM, cakSurgocaramAgatam / rAgadveSo tu yau tatra, tau budhaH parivarjayet // 1 // iti / // iti caturthasthAnam // mUlam-kUIyaM ruiyaM gIyaM hasi~ya tharNiya kaMdiyaM / baMmacererao thINaM, soyargijjhaM vivajae // 5 // chAyA--kUjitaM ruditaM gItaM, hasitaM stanitaM kranditam / - brahmacaryarataH strINAM, zrotragrAhyaM vivajeyat // 5 // parityAga kre| yadyapi jabataka natro kA sadbhAva hai-arthAt unameM apane viSaya ko grahaNa karane kI zakti hai tabataka unake dvArA padArthoM kArUpa darzana avazya hotA hI rahegA tathA sAmhane jo cIja AvegI vaha dekhI hI jAvegI-phira bhI jo brahmacArI sAdhu haiM ye jaba isa prakAra kA rUpa akasmAt apanI dRSTi kA viSaya bana jAtA hai taba usako rAgapUrvaka nahI dekhate haiN| rAgapUrvaka avalokana karane meM pApabaMdha hai| isI bAta ko lekara usake dekhane kA parityAga karanekA kahA gayA hai| "asakkaM svamaddar3ha, cakkhugoyaramAgayaM / rAgaddose u je tattha, te buho parivajae // 1 // " isI taraha pratyeka indriyo ke viSaya meM isa nIti ko lagA lenA caahiye| yaha caturthasthAna hai // 4 // che arthAtu-pitAnA viSayane grahaNa karavAnI zakti che tyAM sudhI tenA dvArA padArthonuM rUpa darzana jarUrathI thatuM ja rahevAnuM tathA sAme je cIja Avaze te jovAI ja jaze. chatAM paNa je brahmacArI sAdhu che te jyAre A prakAranuM rUpa akasamAta pitAnI chIno viSaya bane tyAre tene rAgapUrvaka jotA nathI. rAgapUrvaka avalokana karavAmAM pApane baMdha che. A vAtane laIne tene jovAne parityAga batAvavAmAM Avela che. "asaka rUvamadaTuM cakkhugoyaramAgayaM / rAgadose u je tattha te buho parivajjae // 1 // " A pramANe pratyeka IndriyonA viSayamAM A nItine anusaravuM joIe. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam TIkA--'kUiyaM' ityaadi| brahmacaryarato bhikSuH kuDayAntarAdiSu sthitaH san zrotragrAhya-zravaNendriyaviSayaM strINAM-ghosambandhi kUjitaM ruditaM gItaM hasitaM stanitaM kranditaM ca vivarjayet kUjitAdayaH pUrva vyAkhyAtAH // 5 // // iti paJcamaMsthAnam // mUlam-hA~saM khiDDa reiM daMppaM, sahasApattAsiMyANi ya~ / baMbhacerarao thINaM, kayA~ivi nANuciMte // 6 // chAyA--hAsaM krIDAM ratiM darpa, sahasA'vatrAsitAni ca / brahmacaryarataH strINAM, nAnucintayetkadAcidapi // 6 // TIkA--'hAsaM' ityAdi / brahmacaryarataH sAdhuH strINAM strIsambandhi hAsaM-hAsyam , krIDAMdyUtakrIDAm , 'kaiyaM' ityAdi anvayArtha-jo sAdhu (baMbhacerarao-brahmacaryarataH) apane brahmacarya vrata kI rakSA karane meM sarvathA upayukta hai usakA kartavya hai ki vaha bhIta Adi kI oTa meM ho kara (soyagijja-zrotragrAhyam ) zravaNendriya ke viSayabhUta honevAle (kUiyaM ruiyaM gIyaM hasiyaM thaNiyakaMdiyaM vivajjae-kUjitaM ruditaM gItaM hasitaM stanitaM-kranditaM vivarjayet ) striyoM ke kUjita zabda ko, rudita zabda ko, gIta ko, hasane ko, stanita tathA krandita zabda ko rAgapUrvaka sunane kA parityAga kare kRjita Adi zabdoM kA artha pahile likhA jA cukA hai| yaha paMcama sthAna hai // 5 // "hAsaM khi9' ityAdi anvayArtha (baMbhacerarao bhikkhU-brahmacaryarato bhikSuH brahmacarya ke pAlana karane meM rata banA huA sAdhu (thINaM-strINAm) strIyoM ke sAtha pahilI 'kuiyaM tyAhi. manvayAtha-2 sAdhu baMbhacerarao-brahmacaryarataH potAnA pratyaya pratanu 2kSaNa karavAmAM sarvathA upayukta che tenuM kartavya che ke, te bhIMta AdinI ethe rahIne soyagijjaM-zrotragrAhyama nathI saimmat striyAMnA risa zahone, 3hita zahAne. gItane, hAsyane svanita zabdane, tathA AkaMdanA zabdane, rAga pUrvaka sAMbhaLavAne parityAga kare kRjita Adi zabdonA artha agAu kahevAIgayela che. A pAMcamuM sthAna che. te po 'hAsaM khiI' tyAdi anyAya-baMbhacerarao bhikkhU-brahmacaryarataH bhikSuH brahmayayanu pAsAna 42pAmai aela manesA sAdhu strINaM-strINAM strInI sAthe 4905 42vAmA mAvesa hAya uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasU ratiprIti, darpam ahaGkAram , ca=punaH sahasA abatrAsitAni parAGmukhyA dayitAyAH sapadi trAsotpAdakAni svamUvisthAmUcakAni netragolakasthirIkaraNAdAnI yAnyetAni gRhasthAvasthAyAmanubhUtAni na tAni kadAcidapi anucintayet anusmaret // 6 // iti SaSThaMsthAnam // mUlam-paNIya bhattapANaM tuM, khippaM mayavivaDaNaM / baMbhacererao bhikkhaM, Niccaso parivajjae // 7 // chAyA--praNItaM bhaktapAnaM tu, kSipraM madavivardhanam / brahmacaryarato bhikSuH, nityazaH parivajayet // 7 // TIkA--'paNIyaM' ityaadi| brahmacaryarato bhikSuH praNotaM bhaktapAnaM, tu-punaH kSipraM zIghraM yathAsyAttathAmadavivardhana-madaH kAmodrekaH tasyavivardhanaM-ddhikaraM yada bhaktapAnaM tat , upalakSaNatvAdevaMvidhaM khAdyasvAyaM ca nityazaHparvadA parivarjayet / / 7 / / // iti saptamasthAnam // avasthA meM kI gaI ha~sI majAka ko (khiDDu-krIDAm ) tathA unake sAtha anubhUta kroDA ko (raim-ratim ) prIti ko (dappam-darpam ) mAna ko tathA (sahasAyattA siyANi ya-sahasA avatrAsitAni ca) parAGmukha huI strI ko ikadama trAsotpAdaka aisI apane dvArA kI gaI svamucchavisthA sUcaka netragolaka Adi ko sthira karane rUpa ceSTAoM ko (kayAi vi-kadAcidapi) kabhI bhI (nANucinte-na anucintayet) yAda na kare / yaha chaThanA samAdhisthAna hai // 6 // 'paNIya bhattapANaMtu' ityAdi__anvayArtha-(baMbhacerarao bhikkhU-brahmacaryarato bhikSuH) brahmacarya kI rakSA karane meM sadA sAvadhAna bane hue sAdhu ko cAhiye ki vaha bhane bha24 vigairene khir3a-kroDAM tathA menI sAthai anumasa ne, raim-ratim prIti ne dappam-darpam mAnane tathA sahasAvattA siyANi ya-sahasA avatrAsitAni ca parAMgabhUta banela strIne trAsa pahoMcADanAra evI pitAnA taraphathI AcarAyela svabhuuvisthaa sUya mamamI yAmI mAhi35 yeSTAyAne kayA ivi-kadAcidapi 465 nANuciMte-na anucitanyet yA na 42. bhA cha samAdhisthAna cha. // 6 // paNIyaM bhattapANaM tu tyAhA . anvayArtha-baMbhacerarao bhikkhu-brahmacaryarato bhikSuH brahmayayatuM 2kSaya 42pAmA sahA sAdhAna manI 27sA sAdhu bhATe se bhatpanu cha , te paNIyaM bhatta uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam mUlam - dhammale ddhaM miyaM kAle, jattatthaM paNihANavaM / noimataM tu bhaMjejI, baMbhacerarao sayA // 8 // chAyA - dharmalabdhaM mitaM kAle, yAtrArthaM praNidhAnavAn / nAtimAtraM tu bhuJjIta, brahmacaryarataH sadA ||8| TIkA- 'dhammala' ityAdi / praNidhAnavAn = praNidhAnaM - cittasamAdhistadvAn, tathA brahmacaryarato bhikSuH malabdhaM = dharmeNa = munikalpAnusAreNa labdhaM prAptaM, na tu pratAraNAdinA, tathA mitam =parimitam - 46 addhamasaNasa savvaM jaNassa kujjA davassa do bhAe / vA upaviyAraNaTThA, chanbhAgaM UNayaM kujjA 99 // 1 // (paNIyaM bhatapANaM khiSpaM mayavivaDaNaM-praNItaM dhanam ) praNIta bhaktapAna tathA jisase zIna pAna (niccaso nityazaH) sarvadA (parika // yaha saptama samAdhisthAna 'dhamlama' ityAdi 10 bhaktapAnaM kSipraM madavivakAmodreka baDhe aise bhaktaparivarjayet) tyAga kare 11911 - anvayArtha - (paNihANavaM - praNidhAnavAn ) citta kI samAdhi saMpanna tathA baMbhacerarao- brahmacarya kI rakSA karane meM sadA sAvadhAna sAdhu (dhammala - dharmalabdham ) munikalpa ke anusAra prApta hue tathA (miyaM mitam ) maryAdAyukta, jaise bh3 "addhamasaNassa savvaM, jaNassa kujA davassa do bhAe / vAupaviyAraNaTThA, chanbhAgaM UNayaM kujjA" // 1 // pANaM viSpaM mayavivaDUNaM-praNItaM bhaktapAnaM kSipraM madavivardhanam prazIta morA4 pAlI tathA bhenAthI DAma chatyAhi vAsanAo lagRti thAya sevA merA pANInA niccaso- nityazaH sahI parivajjae - parivarjayet tyAga are. // 7 // uttarAdhyayana sUtra : 3 'dhammalarddha' ityAhi ! anvayArtha - paNihANavaM praNidhAnavAn vittanI samAdhI saMpanna tathA baMbhacerarao-brahmacaryarataH prAyaryAMnI rakSA uravAmAM sahA sarvahI sAvadhAna manI rahetA sAdhu dhammaladdhaM - dharmalabdham muni anusAra prApta thayesa meyaM - mitam bharyADAyukta "addhamasaNassa savvaM, jaNassa kujjA davassa do bhAe / vA upavicAraNaTTA chanbhAgaM upAya kujjA // 1 // 99 Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 uttarAdhyayanasUtre chAyA-ardhamazanasya savyaJjanasya kuryAd dravasya dvau bhaagau| vAyumavicAraNArtha, paDbhAgamUna kuyAt // 1 // ityAdyAgamoktamAnAnvitam AhAraM yAtrArtha saMyamanihArtha, kAle-zAstravihitakAle sadA bhuJjIta, na tu rUpalAvaNyavRddhayartha bhuJjIta, nApyakAle bhuJjIta / tu-punaH kadAcidapi atimAtra mAtrAmatikramya AhAraM na bhuJjIta // 8 // // ityaSTamaMsthAnam // mUlam-vibhUsaM parivejejA, sarIraparimaMDaNaM / baMbhacerarao bhikkhU, siMgAratthaM na dhArae // 9 // chAyA-vibhUSAM parivarjayet , zaroraparimaNDanam / brahmacaryarato bhikSuH, zRGgArArtha na dhArayet // 9 / / TIkA-'vibhUsaM' ityaadi| brahmacaryarato bhikSuH vibhUSAm atyutkRSTavastraparidhAnAtmikAM parivarjayet , arthAt-peTa meM chaha bhAgoM kI kalpanA kare unameM AdhA arthAt tIna bhAMgo ko vyaJjana sahita AhAra se bhare, do bhAga pAnI se bhare, aura chaThA bhAga vAyu saMcaraNa ke liye khAlI rakhe ! isa rIti se Agama meM pratipAdita pramANavidhi se saMpanna aise AhAra ko (jatttathaM-yAtrArtham ) saMyama nirvAha ke liye hI (kAlekAle) zAstravihita samaya meM (sayA bhaMjejjA-sadA jhuMjIta) sadA AhAra kare / rUpalAvaNya Adi kI vRddhi ke liye nahIM kare aura na akAla meM hI AhAra kre| tathA (kadAcidapi) kabhI bhI ( aimattaM-AhAram na bhajjijja-atimAtraM AhAraM na bhuJjIta) mAtrA-se adhika AhAra na leve / yaha aSTama sthAne hai // 8 // arthAt--peTanA chae bhAganI kalpanA kare emAM ardhA arthAt traNa bhAgene vyaMjana sahita AhArathI bhare, be bhAga pANIthI bhare ane chaThTho bhAga vAyu saMcaraNanA mATe khAlI rAkhe. A rItathI AgamamAM pratipAdita pramANa vidhAthI sapanna sev| mAhArano jattatthaM-yAtrArtha sayabhanA nirvAha bhATe kAlekAle zAkha vihita samayamA sayA bhajejA-sadA muMjIta upayoga 42. 35sAya mAnI vRddhinA bhATe na 42, tema mAmA bhADA na 32. aimattaM AhAram nabhajjijja-atimAtram AhAram na bhujita mAtrAthI madhi pramANabhAM hi paNa AhAra na le. A AThamuM sthAna che. e 8 che utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam tathA-zarIraparimaNDanam zarIra zobhAsampAdaka kezazmavAdisamAracanAdikaM zrRGgArArtha na dhArayet / bibhUSaNapriyAH khiyo bhavanti, atastA vibhUSitaM puruSaM kAmayante / strIbhiH kAmyamAnAH brahmacaryAd bhaMsante / ato brahmacaryarato bhikSu ne kadApi zarIrazobhA parikalpayediti bhAvaH // 9 // // iti naramaM brahmacaryasamAdhisthAnam // mUlam---saMde ruve ye gaMdhe ya, rase phAse tahevaM yaM / paMcavihe kAmaguNe, Nicaso parivajae // 10 // chAyA-zabdAn rUpANi ca gandhAMzca, rasAna spazAstathaiva ca / paJcavidhAn kAmaguNAn , nityazaH parivarjayet // 10 // TokA-'sara' ityaadi| zabdAnmanmanabhASitAdirUpAna , ca-puna: rUpANi AkRtigatAn gaurA'vibhUsaM parivajjejjA' ityAdi anvayArtha-baMbhacerarao bhikkhU-brahmacaryatomikSuH brahmacaryavrata meM lavalIna huA bhikSu (vibhUsaM parivajjejjA-vibhUSAm parivarjayet ) ati utkRSTa vastro dvArA zarIra kI zobhA baDAnI choDe tathA (siMgAratthaM sarIraparimaMDaNaM parivajjae-zrRMgArArtham zarIraparimaMDanaM parivarjayet ) zarIra meM zobhA ke saMpAdaka jo keza Adi kI racanA hai usako zrRMgAra ke vicAra se dhAraNa na kre| brahmacaryarata sAdhu kabhI bhI zArIrika zobhA saMpAdana karanevAle padArtho kA saMbandha-apane zarIra se na hone de| zuzrUSA vibhUSA kA sadA hI tyAga kre| yaha navama sthAna hai // 9 // 'sadde ruve ya' ityAdianvayArtha-(sadde-zabdAn ) manmanabhASita strI Adi ke zabdoM kA "vibhUmaM parivajjejjA" tyA ! bhanyAya --baMbhacerarao bhikkhU-brahmacaryarato bhikSuH brahmasa pratawi aaeill bhane bhikSu vibhUsaM parivajjejjA-vibhUSAm parivarjayet pati kRSTa patrone para 2vAnu ch|u tathA siMgAratthaM sarIraparimaMDaNaM parivajjae-zrRgArArtham zarIraparimaNDanaM parivarjayet zarIrane se lA35 me vA mAhinI zyanA cha mene zrRgAranA vicArathI dhAraNa na kare. brahmacaryarata saMdhu kadI paNa zArIrika zabhA saMpAdana karavAvALA padArthone saMbaMdha pitAnA zarIra sAthe na thavA de. suzruSA vibhUSAne sadA sarvadA tyAga kare. A navamuM sthAna che. je 9 che "sahe rUve ya" tyAdi ! anvayAtha-sadde-zabdAn bhanbhanaSita mA zahIna tathA rUve-rUpANi utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 uttarAdhyayanasUtre divarNAn , ca-punaH gandhAndhrANatRptikarAn surabhigandhAna tathaiva rasAna-usanendriyagrAhyAn madhurAdIn ca=punaH sparzAntvagindriyaviSayAn komalAdirUpAn etAn paJcavidhAn pazcamakArAn kAmaguNAn kAmavardhakAn , brahmacaryarato bhikSuH nityazaH parivarjayet parityajet / zabdAdi pazcavidhaviSayAnurAgI na kadApi bhavediti bhAvaH / // iti dazamasthAnam // yatmAka pratyeka brahmacaryasamAdhisthAne 'zaGkA vAsyAt' ityAdhuktam , tatsaMprati tAlapuTaviSadRSTAntena spaSTapatipattaye punarAhamUlam --AlaMo thIjaNAiNNo, thIkahA ye maNoramA / saMthavo 'cevaM nArINeM, tAsiM iMdiyadarisaNaM // 11 // kUiyaM ruiyaM gIya, hasi~yaM bhuttAsiyANi yeM / paNIya bhattapANaM ca, aimAyaM pANabhoyaNaM // 12 // gattabhUsa~Nami ca kAmabhogA ye dujyaa| narassa'ttagavesissa, visaM tAlauDaM jahA~ // 33 // tathA (rUve-rUpANi) AkRti gata gaura Adi vargoM kA tathA (gaMdhe-gaMdhAn) ghrANatRptavidhAyaka rasoM kA evaM (phAse-sparzAn ) sparzana indriya ke viSaya jo komalAdi sukhakArI sparza hai unakA (paMcavihe kAmaguNepaMcavidhAn kAmaguNAn ) isa prakAra se ina pAMca kAma vardhaka guNoM kA (baMbhacerarao bhikkhU-brahmacaryarataHbhikSuH) brahmacarya meM rata bhikSu (Nicaso parivajjae-nityazaH parivarjayet ) sadA parityAga kre| isakA bhAva yahI hai ki-zabdAdika pAMca prakAra ke viSayoM meM bhikSu anurAgI nahIM bne| yaha dazamA sthAna hai // 10 // sAtigata Sarorqn Ale pAnI, gaMdhe-gaMdhAna tathA prAyatRti vidhAya: su2. liga dhanI tathA rase-rasAn 2sanA chandriyanA viSayabhUta madhurA hirasAnA sane phAsesparzAna chandriya viSaya cha malA sumarI spazana senA paMcavihe kAmaguNepaMcavidhAn kAmaguNAn / 4Are pAMya mahA sum43|| 25za che. tenA baMbhacerarao bhivakhU-brahmacaryarato bhikSuH brahmaya bhA 2 bhikSu sahA parityAga 43. Ane bhAva e che ke, zabdAdika pAMca prakAranA viSayomAM bhikSu anurAgI na bane. A dazamuM sthAna che. te 10 che uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam chAyA-AlayaH strIjanA kIrNaH, strIkathA ca manoramA / saMstavazcaiva nArINAM, tAsAmindriyadarzanam // 11 // kUjitaM ruditaM gItaM, hasitaM bhuktAsitAni ca / praNItaM bhaktapAnaM ca, atimAtraM pAnabhojanam // 12 // gAtrabhUSaNa miSTaM ca, kAmabhogAzca durjayAH / narasyAtmagaveSiNo, viSaM tAlapuTaM yathA // 13 // TIkA-'Alao' ityaadi| khojanAkIrNaH strApazupaNDakAdibhiH saMkulaH AlayaH-sthAnam, ca-punaH manoramA-manoharA svIkathA, ca-punaH nArINAM saMstava eva-strIbhiHsaha ekAsane paricayakaraNam ekAsane samupavezanaMcApi, ekkAro'pyarthakaH, tathA-tAsAM= nArINAm indriyadarzanam-mukhanetrAdInAM sAnurAgAvalokanam, tathA strINAM kUjitaM, pratyeka brahmacarya samAdhisthAna meM jo 'saMkA vA kaMkhA vA' ityAdipada prayukta kiye gaye haiM unako tAlapuTa ke dRSTAnta se spaSTapratipatti ke liye nIce kI tIna gAthAoM se kahate haiM 'Ala o' ityAdi, 'kUiyaM' ityAdi, 'gattabhUsaNamiTuM ca' ityAdi / / ___ anvayArtha-(thIjaNA iNNo A lao-strI janAkIrNaH AlayaH) strIpazu paMDaka Adi koM se sahita vasati 1 (maNoramA thIkahA ya-manoramA strI kathA ca) manohara strIkathA 2 (nArINaM saMthavo ceva-nArINAM saMstavaH caiva) striyoM ke sAtha paricaya karanA-eka Asanapara unake sAtha baiThanA 3 (tAsiM iMdiyadarisaNaM-tAsAm indriyadarzanam ) unakI mukha netra Adi indriyo ko rAgabhAva se dekhanA 4 // 11 // tathA striyoM ke pratyeka brahmacaryanA samAdhisthAnamAM je zaMkA AzaMkA vagere pada prayukta karavAmAM Avela che ane tAlapuTanA dRSTAMtathI spaSTa rIte samajavA mATe nIcenI traNa gAthAo dvArA kahevAmAM Ave che. "Alao" tyAdi !, "kUiyaM" tyA !, "gattabhUsamiTaM ca" tyAla ! manvayArtha-thIjaNAiNNo Alao-strIjanAkINaH AlayaH strI, pazu, 544, mAthI sava sati (1) manoramA thIkahA ya-manoramA strIkathA ca bhanAi2 strI 4thA (2) nArINaM saMthavI ceva-nArINAM saMstavaH caiva zrImAnI sAthe pazyiya 42vIse bhAsana 652 semanI sAthe mesa (3) tAsiM iMdiyadarisaNaM-tAsAM indriya darzanam menA bhu5, netra, bhandriyAne mAthA nevI (4) // 11 // tathA sImAnA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 uttarAdhyayanasUtre rUditaM, gItaM tathA hasitam, kuDayantarAdiSu sthitasya bhikSoH svIkRta-kUjitAdi zravarNAmatyarthaH, ca-punaH bhuktAsitAni bhuktAni ca AsitAni ca-bhuktAsitAnigRhasthAvasthAyAM strIbhiH sahakRtAnAmupabhogAnAM, tAbhiH sahaikAsane samupavezanAdInAM ca smaraNam / ca-punaH praNItaM-galad ghRtabindukaM bhaktapAnam tathAatimAtra=mAtrAmatikramya kRtaM pAnabhojanam, va= punaH iSTam strIjanAbhilaSitaM gAtravibhUSaNaM zarIravibhUSakaraNama, ca-puna:dayA:daHkhena jeyAH kAmabhogA:tatra-kAmA:-zabdarUpalakSaNA bhogA:gandharasasparzalakSaNAH, AlayamArabhya kAmabhogaparyantA ete sarve AtmagaveSiNaH cAritrAtmagaveSakasya narasya-saMyatasya kRte tAlapuTaM-tAlapuTanAmnA prasiddhaM mukhe niviSTaM sat karataladhvanikAla(kUiyaM rUiyaM gIyaM hasiyaM bhuttAsiyANi ya-yUjitaM ruditaM gItaM hasitaM bhuktAsitAni ca) kuDaya Adi kI oTa meM chipakara kUjita zabda ko, rudita zabda ko, gItoM ko ha~sI majAka ko sunanA 5 evaM gRhasthAvasthA meM unake sAtha kiye gaye bhogoM kA tathA eka Asanapara baiThane AdikA smaraNa karanA 6 (paNIyaM bhattapANaM ca aimAyaM pANabhoyaNaM-praNItaM bhaktapAnaM ca atimAtraM pAnabhojanam ) praNIta-sarasa 7 tathA pramANa se adhika pAnabhojana karanA 8 // 12 // evaM ( iThaM-iSTam ) striyoM ke liye iSTa aisA (gatta bhUsaNam-gAtravibhUSaNam ) zarIra ko vibhUSita karanA 9 yathA (dujjayA kAmabhogA-durjayA kAmabhogAH) duHkha se jItane yogya kAma-zabda rUpa evaM bhoga-gaMdha, rasa sparza 10 ye saba (atta gavesissa narassa-AtmagaveSiNaH narasya) AtmA kI gaveSaNA karanevAle mokSAbhilASI ke lIye (tAlauDaM visaM jahA-tAlapuDaM viSaM yathA) tAlapuTa nAmaka prasiddha viSa kUiyaM ruiyaM goyaM hasIyaM bhuttAsiyANi ya-kUjitaM ruditaM gItaM hasitaM bhuktAsitAni ca phUjIta zabdane, rUdana zabdane. gItane hasI majAkane sAMbhaLavA (5) ane gRhasthAzramamAM emanI sAthe karavAmAM AvelA bhegenuM smaraNa karavuM tathA eka Asana 652 mesa vagerenu bha25 42. (6) paNIya bhattapANaM ca aimAyaM pANabhoyaNaMpraNItaM bhaktapAnaM ca atimAtraM pAnabhojanam praNIta sa2 matAna (7) pramAthI vadhu prabhAbhA mA 2 pANInu ve (8) iTTa-iSTam strIyAne mATe Ta sa gattabhUsaNaM-gAtrabhUSaNam zarIrane vibhUSita 42 (6) tAmA bhUma 44 sevA 2sa, 25zana, za, mane 4 (10) mA saghA attagavesissa narassa-AtmaNa veSiNaH naramya mAtmAnI gvessaae| 42vAvA bhAkSAlASI bhATe tAlauDaM visaM jahAtAlapuTaM viSaM yathA tAaye nAmanA prasiddha aDera pA cha. meTaa OM bhautAmA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam mAtreNa mRtyu janayati / yathaitad vipAkadAruNaM tathaiva striijnaadyaakiirnnaalyaadypi| idaM hi zaGkAdikaM janayati, saMyamAtmakaM bhAvanAvitaM zarIradhAraNAtmakaM dravyajIvitaM ca pinAzayatoti // 11 // 12 // 13 // uktamarthamupasaMharannAhamUlam--dujjae kAmabhoge ya, NicaMso parivaMjae / saMkaTANANi savvANi, vajejjA paNihANavaM // 14 // chAyA-durjayAna kAmabhogAMzca, nityazaH parivarjayet / zaGkAsthAnAni sarvANi, varjayet praNidhAnavAn / / 14 / / TIkA--'dujae' ityaadi| praNidhAnavAn anazanAdi duSkaratapazcaryAvAn muniH durjayAn kAmabhogAn nityazaH parivarjayet / ca-punaH sarvANi dazApi zaGkAsthAnAni zaGkAkAGkSAdi kI taraha haiN| mukha meM DAlA gayA tAlapuTa viSa tAlIbajAne meM jitanA samaya lagatA hai utane samaya meM khAnevAle ke prANoM kA vinAza kara detA hai ataH jaise yaha vipAka dAruNa hotA hai, usI prakAra se strI janAdikoM se AkINa Alaya Adi bhI jAnanA cAhiye / ye saba zaMkAdika ko utpanna karate haiM aura saMyamarUpa bhAvajIvita kA tathA zarIra dhAraNarUpa dravyajIvita kA vinAza karate hai // 13 // ukta artha kA upasaMhAra karate hue sUtrakAra upadeza kahate haiM'dujae' ityaadi| anvayArtha-(paNihANa-praNidhAnavAna ) anazana Adi duSkara tapazcaryA karanevAlA muni (dujae kAmabhoge-durjayAna kAmabhogAn ) durjaya kAmabhoMgoM kA (Niccaso-nityazaH) sarvadA (privjje-prinAkhavAmAM Avela nAlapuTa jhahera tALI vagADatAM jeTalo samaya lAge che eTalA samayamAM khAnAranA prANune vinAza karI nAkhe che. AthI enA jeTaluM vipAka dArUNa hoya che e ja rIte A strI jana ItyAdithI AkarNa AlApa Adine paNa jANavA joIe. A saghaLA zaMkA AzaMkAo janmAvanAra che ane saMyamarUpa bhAva jIvanane tathA zarIra dhAraNarUpa dravya jIvanane vinAza karanAra che. 13 ukta arthane upasaMhAra karatAM sUtradhAra upadeza Ape che ke, "dujjae" tyA ! anyAya-manazana mA hu42 tapazcaryA 42vAvAgA bhuni dujjae kAmabhoe -durjayAna kAmabhogAn duI bhane Nicaso-nityazaH sh| pariva jae uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre janakAni strIpazupaNDakasahitasthAnAdAni varjayet / anyathA - jinAjJAbhaGgacAritra virAdhanAmithyAtpAdayo doSA bhavanti // 14 // etadvarjakaH saMyataH yatkuryAttadAha- 80 mUlam -- dhammArAme careM bhikkhU, dhIImaM dhammasArahI / dhammArImarae daMte, baMbhacerasabhAhie // 15 // chAyA -- dharmArAme cared bhikSuH dhRtimAn dharmasArathiH / dharmArAmarato dAnto, brahmacaryasamAhitaH // 15 // " TIkA- 'dhammArAme' ityAdi / dhRtimAn = dhRtiH-parISahopasargasahanakSamatA, tadvAn dharmasArathiH = dharmasya - dharmarUparathasya sArathiH - vAhaka :-' Thio u ThAva para ' iti vacanAdanyAnapi dharme varttayitA va dharmArAmarataH - zrutacAritradharmodyAna vicaraNazIlaH, dAntaH varjayet ) parityAga kare / tathA (savvANi saMkAhAgANi sarvANi zaMkAsthAnAni) zaMkA kAMkSA vicikitsA Adi janaka strI pazupaMDaka sahita Adi daza sthAnoM ko bhI ( vajjajjA-varjayet ) choDe / nahIM to jinAjJAbhaMga cAritra virAdhanA evaM mithyAtva Adika doSoM kA pAtra usa sAdhu ko honA paDegA || 14 || 'dhammArAme' ityAdi / anvayArtha - ( ghIimaM dhRtimAn ) paroSaha evaM upasarga ke sahana karane meM kSamatAvAlA tathA ( dhammasArahI - dharmasArathiH ) dharmarUpa ratha kA sArathi - "Thio uThAvae param" isa vacana ke anusAra anyajanoM ko bhI dharma meM pravRtti karanevAlA ataeva ( dhammArAmarae - dharmArAmarataH ) zrutacAritrarUpa dharmodyAna meM vicaraNa zIla tathA (daMte - dAntaH) indriya parivarjayet parityAga ure tathA savvANi saMkAdvANANi - sarvANi zaMkAsthAnAni tathA zaMka --AzaMkA, vicikitsA Adi janaka strI, pazu, paMDaka sahita Adi irA sthAnane vajejjA - varjayet chor3e nahIM to na AjJA bhaMga yAritra virAdhanA ane mithyAtva Adika doSone pAtra e sAdhue thavuM paDaze. 514aa " dhammArAme" ityAhi ! anvayArtha - dhIimaM - dhatimAn pariSaDa bhane upasargane sahuna uravAmAM kSamatAvANA tathA dhammasArahI dharmasArathiH dharmaH 35 2thanA sArathI "Thio u ThAvae param" A vacana anusAra anya janAne paNa dharmamAM pravRtti karAvavAvALA, ataeva dharmArAmarae - dhammArAmarataH zrutayAstriya dharma dhyAnamA vizaraNuzIsa tathA daMte - dAntaH uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam =indriya no indriyanigraha vAn , brahmacaryasamAhitaH brahmacaryasamAdhiyuktaH bhikSuH dharmArAme dharma-zrutacAritralakSaNaH, sa eva satatamAnandahetutayA pratipAlyatayA ca ArAmo, dharmArAmaH, yadvA-dharma ArAma iva karmasantApasaMtaptAnAM prANinAM zivamukhahetutvAdabhilaSitaphaladAyakatvAcca dharmArAmastasmin caret-viharet // 15 // brahmacaryamAhAtmyamAha-- mUlam--devadAnavagaMdhavvA, jakkha rakkhasa kinarA / baMbhayArI namasaMti, dukaraM je karaMti te // 16 // chAyA--deva dAnava gandharvAH, yakSarAkSasa kinnarAH / brahmacAriNo namasyanti, duSkaraM ye kurvanti tAn // 16 / / TIkA-'deva dAnava' ityaadi| ye puruSAH striyo vA duSkaram kAtarajanairduranucaraM brahmacarya kurvanti anutiSThanti, tAn brahmacAriNo devadAnavagandharvA:-tatra-devA:-vimAnavAsino jyotikAzca, dAnavAH bhavanapatayaH, gandharvAH devagAyakAH-aSTamavyantaradevAH, tathAevaM no indriya kA nigraha karanevAlA tathA (baMbhacerasamAhie-brahmacarya samAhitaH) brahmacaryameM samAdhisaMpanna aisA (bhikkhU-bhikSuH) muni (dhammArAma care-dharmArAma caret ) zrutacAritra rUpa dharmArAmameM-dharmabagIce meM bicare / ArAma-jisa prakAra garmI se saMtapta prANigaNoM ke liye AnaMda kA hetu hotA hai aura isIliye vaha saMrakSaNIya hotA hai isI prakAra karmoM ke saMtApase saMtapta prANigaNoM ke liye zivasukhakA hetu hone se tathA abhilaSita phala pradAtA hone se dharma ko ArAma kI upamA dI gaI hai // 15 // 'devadAnavagaMdhavvA' ityAdi anvayArtha-(je-ye) jo strI athavA puruSa (dukkara-duSkaram ) kAyara dhandriya bhane nandriyanA ni 42vA tathA baMbhacera samAhie-brahmacaryasamAhitaH brahmayayabhA samAdhisapanna mevA bhikkhU-bhikSuH muni dhammArAma care -dharmArAma care zruta yAstri35 dhArAmamA-dharma mazIyAmA viyare. mArAma-? pramANe garamIthI saMtapta prANIgaNIne mATe AnaMdane hetu hoya che ane eja kAraNe te saMrakSaNIya hoya che. A rIte karmonA saMtApathI saMtapta prANIgaNene mATe zivasukhano hetu hovAthI tathA abhilaSita phaLa pradAtA hovAthI dhamane ArAmanI upamAM ApavAmAM Avela che. 15 "devadAnavagaMdhavA" tyA ! sa-yAtha-je-yere strI athavA puruSa dukkara-duSkaram 42204ne| dvArA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttAra yara nasUtre yakSarAkSasakinnarAH-tatra-yakSAH tRtIyavyantaradevAH, rAkSasAH caturthavyantaradevAH, kinnarAH paJcamavyantaradevAH uphlakSaNAtsarve'pidevA namarayantipraNamanti // 16 // sampratyadhyayanamupasaMharanAha-- mUlam--esa dhamme dhuve nicce, sAsae jiNadesie / siddhA sijjhati cANeNaM, sijjhissaMti tahA vareti bemi // 17 // chAyA--evaM dharmoM dhruvo nityaH, zAzvato jinadezitaH / siddhAH sidhyanti cAnena, setsyanti tathA'pare iti bravImi / 15 / / TIkA--'esa' ityaadi| eSaH asminnadhyayane kathitaH-jinadezito dharmaH brahmacaryalakSaNo dhruvaH= sthiraH paravAdibhirakhaNDanIyatvAta , tayA-nityaHdravyArthikatayA'pracyutAnutpannasthiraikasvabhAvaH, zAzvataH paryAyArthitayA zAzvadanyAnyarUpeNotpannatvAt , yadvAnityaH trikAle'pyavinazvaratvAt , zAzvataH trikAlaphaladAyakatvAt, dhruvAdivize. janoM dvArA duSkara isa brahmacarya kA (karaMti-kurvanti) pAlana karate haiM (tetAn ) una brahmacAriyo ko (devadAnavagaMdhavvA jakkha rakkhasa kinarAdevadAnavagaMdharvAH yakSarAkSasakinnarAH) deva-vimAnavAsI tathA jyotiSI, dAnava bhavanapati, gaMdharva-devagAyaka, AThaveM vyantara deva tathA yakSa-tRtIyavyantaradeva rAkSasa-caturthavyantara deva, kinnara-paMcamavyantaradeva, isa prakAra samasta deva (namasati-namasyanti) namaskAra karate haiM // 16 // aba adhyayanakA upasaMhAra karate hai-'esa dhamme' ityaadi| anvayArtha- esa-eSaH) isa adhyayana me kathita yaha (jigadesie-jinadezitaH) jinendradvArA pratipAdita ( dhamme-dharmaH) brahmacaryarUpa dharma (dhuve-dhruvaH) paravAdiyoM dvArA akhaMDanIya hone se sthira tathA (nicce duzva2 sevA prAyanukarati-kurvanti pAlan 43 che. te-tAn se prajhayArImAna devadAnavagaMdhayA jakharavasvasanirA-devadAnavagaMdhAH yakSarAkSasakinnarAH devavimAnavAsI tathA jyotiSI, hAna-manamati, it-devatAya, 218mA 05ntrdeva tathA yakSa-trIjA vya tara deva, rAkSasa-cothA vyantaradeva kinnara-pAMcamAM vyatvara heva, mA prAre sabha.1 va namasaMti-namasyanti nama42 42 cha. uit have adhyayananI paDAra 42 -"esa dhamme" tyA ! anvayArtha-esa-eSaH 2mA 2madhyanamA vAmAM bhAva mA jiNadesielanendradvArA pratipAhita dhamme-dharmaH brahmanyaya 35 madhuve-dhruvaH bhAgavaNAmAthI manIya DAvAcI stha2 tathA nicce-nityaH dravyArthi nayanI apekSA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - privadarzinI TIkA a. 16 dazavidhabrahmacaryasamAdhisthAnanirUpaNam 83 SaNairasya brahmacaryadharmasya sapramANatA pratipAditA / asya trikAlagocaraphalamAhaanena brahmacaryalakSaNadharmeNa purA anantAsu utsapiNyavasarpiNIsu siddhA abhUvan , samprati mahAvideheSu sinti ca / tathA-apare anAgatAyAmanantAddhAyAM setsyanti=siddhA bhaviSyanti / 'iti bravImi' ityasyArthaH pUrvavad bodhyaH // 17|| itizrI-vizvavikhyAta-jagahallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApaka-pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApara-vAdimAnamardaka-zAhUchatrapati-kolhApura-rAjapradatta-'jainazAstrAcArya padabhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlavrativiracitAyAmuttarAdhyayanasUtrasya priyadarzinyAM TIkAyAM brahmacaryamamAdhinAmakaM SoDazamadhyayanaM saMpUrNam / -nityaH) dravyArthika naya kI apekSA apracyuta anutpanna evaM sthira eka svabhAvavAlA hai aura (sAsae-zAzvataH) paryAyArthikanayakI apekSA se zAzvat-niraMtara anya anya rUpoM dvArA utpanna hone kI vajaha se zAzvata hai| athavA trikAla meM bhI avinazvara hone se nitya, tathA trikAla meM phaladAyaka hone se zAzvata hai| ina dhruvAdi vizeSaNoM dvArA sUtrakAra ne isa brahmacaryavrata meM pramANatA pratipAdita kI hai| trikAla meM isakA kyA phala hotA hai, isa viSaya ko sUtrakAra batalAte haiM (aNeNaM-anena) isa brahmacaryarUpa dharma se (purA) anaMta utsarpiNI avasarpiNI kAlo meM (siddhA) siddha hue haiM (sijhaMti-sidhyanti) mahAvidehoMmeM abhi bhI siddha hoNge| (ttibemi-iti bravImi) aisA vyAkhyAna maiMne he jambU ! zrI mahAvIra prabhu ke mukhase sunA hai so tumase bhI aisA hI kahA hai||17|| isa prakAra yaha solahavAM adhyayana kA hindI anuvAda saMpUrNa huaa||16|| aprayuta anutpanna sane sthIra me svabhAvAmA cha. mane sAsae-zAzvataH paryAyAthika nayanI apekSAthI zAzvata-niraMtara anya anya rUpa dvArA utpanna hovAne kAraNe zAzvata che. athavA trikALamAM paNa avinazvara hovAthI nitya, tathA trikALamAM phaLadAyaka hovAthI zAzvata che. A vAdi vizeSaNe dvArA sUtrakAre A brahmacarya vratamAM pramANatA pratipAdita karavAmAM Avela che. trikALamAM AkhuM zuM phaLa maLe cha yA viSayane sUtrA2 matAve che aNeNaM-anena mA brahmAyaya 35 mAthI purA manAta GtsapiNI masapiNI kAma siddhA-siddhAH siddha thaye cha. sijhaMti-sidhyanti mahAvidehamAM Aje paNa siddha thAya che ane anAgata anaMtakALamAM paNa siddha thaze. evuM vyAkhyAna he jabba zrI mahAvIra prabhunA mukhethI sAMbhaLela che. ttibemi-iti bravImi 22 pramANe 1 tamAna 4 cha. // 17 // A pramANe zrI uttarAdhyanasUtranA soLamA adhyanane gujarAtI bhASA anuvAda saMpUrNa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saptadazamadhyayanaM prArabhyate vyAkhyAtaM SoDazamadhyayanam / samprati saptadazamArabhyate / asya ca pUrveNa sahAyamabhisambandhaH- pUrvAdhyayane brahmacaryaguptayaH proktAH, tAH pApasthAnavarjanAdeva bhavanti / pApasthAna sevanAta pApazramaNA bhavanti / tataH pApazramaNAnAM svarUpa pratibodhayitumidamadhyayanamArabhyate / tasyAdyagAthAmAhamUlam - je' keI uM pavveMie niyaMThe, dhammaM suNittA virNayovavaNNe / sudurddhahaM lahiu~ bohilAbhaM, vihareja pacchA ye jahAMsuhaM tu // 1 // chAzA - yaH kazcittu pratrajito nirgrantho, dharma zrutvA vinayopapannaH / sudurlabhaM labdhvA bodhilAbha, viharet pazcAcca yathAsukhaM tu // 1 // TIkA- 'je kei' ityAdi / yaH kazcit - mokSAbhilASI puruSaH, ' tu' iti nizvayena sthavirAnagArAdi // satrahavAM adhyayana prAraMbha // solahavAM adhyayanakA vyAkhyAna ho cukA aba satrahavAM adhyayana prAraMbha hotA hai / isa adhyayanakA saMbaMdha pahile adhyayana ke sAthaarthAt sohalaveM adhyayanake sAtha - isa prakAra se hai - vahAM para jo brahmacaryakI guptiyAM kahI gaI haiM so ve guptiyAM pApasthAnoke varjanase hI ho sakatI haiM / anyathA nahIM / pApasthAnoMke sevana se to pAtramaNa hote haiM / isaliye pApazramaNoM ke svarUpako samajhAneke liye isa adhyayanakA prAraMbha kiyA gayA hai| isakI yaha Adya gAthA hai 'je i' ityAdi / anvayArtha - (je kei - i-yaH kazcit ) jo koI mokSAbhilASI puruSa sattaramA adhyayananA prArama seALamuM adhyayana saMpUruM thayuM che, have sattaramA adhyayanane prAraMbha thAya che. A adhyayananA saMbaMdha seALamA adhyayana sAthe A prakAranA che--seALamA aghyayanamAM brahmacaryanI guptie kahevAmAM Avela che. e guptie pApasthAnAnA varjanathI thai zake che, enA sivAya nahIM. pApasthAneAnA sevanathI te pAzramaNa thAya che. A kAraNe pApazramaNAnA svarUpane samajAvavA mATe A adhyayananA prAraMbha karavaamaaN Ave che. yAnI yA prathama gAthA - " je kei " tyAhi. manvayArtha - je kei - yaH kazcit ne / bhokSAbhilASI puruSa sthavira mAzugAra uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 17 pApazramaNasvarUpam samIpe dharma-zrutacAritrarUpaM zrutvA, tathA-sudurlabhaM atyantaduSpApaM bodhilAbhasamyagdarzanaprAptirUpaM labdhvA prApya vinayopapannaH vinayena-jJAnavinayena, darzanavinayena, cAritravinayena. upavAravinaye sarvAdizuzrUSAlakSaNena ca upapannA=yukto bhUtvA pratrajitaH san nigraMnyaH saMyato jAtaH / siMhakRttyA dIkSAM gRhItavAniti bhAvaH / ca=punaH pazcAt dIkSAgrahaNAnantara yathAsukhaM tu-yathAsukhameva-nidrApramAdAdiparatayA zRgAlatyaiva-'tu' zabda evakArArthakaH. viharet-vihAraM kuryAt sa 'pApazramaNaH' ityucyate, ityagreNa sambandhaH // 1 // pUrvoktarUpaH pramAdI munirgudinA-'he ziSya ! tvamadhISva' ityevaM preritaH san bravIti tadAhamUlam -- sejA daDhA pAureNaM meM atthiM, uppajai bhottuM tahevaM paauN| jANamivaI Ausutti, ki nAma kAhAmi sueNabhaMte ! // 2 // chAyA-zayyAdRDhA prAvaraNaM me asti, upapadyate bhoktuM tathaiva pAtum / jAnAmi yadvartate, AyuSmanniti, ki nAma kariSyAmi zrutena bhadanta / / 2 / / TIkA--'senjA' ityAdi / he AyuSman ! guro! me=mama dRDhApAtAtamajalAdhu padanidhArikA zayyA sthavira anagAra Adike samIpa (dhammaM suNittA-dharma zrutvA) zrutacAritra rUpa dharmakA zravaNa kara tathA (sudullahaM bohi lAbha lahiuM-surlabhaM bodhilAbham lambA) atyanta duSprApya samyagdarzana prAptirUpa bodhilAbha prApta kara ke (viNayovavaNe-vinayopapannaH) jJAnavinaya, darzanavinaya, cAritravinaya, evaM upacAravinaya, gurvAdizuzrUSArUpase yukta bana (pavvaie niyaMThe-pratrajito nirgranthaH ) dIkSita hokara nirgrantha sAdhu ho jAtA haisiMhatise dIkSA dhAraNa kara letA hai, paraMtu pIche se vahI vyakti dIkSA dhAraNa karaneke bAda (jahAsuham-yathAsukham ) nidrA pramAdikameM tatpara ho jAneke kAraNa zrRgAlavRtise (pirahejja-viharet ) vicaratA hai // 1 // mAhinI sabhI5 dhamma suNittA-dharma zrutvA zruta cAritra35 dhamanu zravaNu 40 tathA mudulahaM bohilAbha lahiuM-sudulebhaMbodhilAbham labdhyA atyaMta prAya sabhyazana prApti35 mAthilAma prApta ne viNayovavaNe-vinayopapannaH jJAnavinaya, yAritravinaya bhane 5yAvinaya-zurunI sevA35thI yuddhata manAne pAie niyaMThe-prabajito nindhaH dIkSita ne nitha-sAdhu anI 14 cha. si vRtithI dIkSA pA23 42 // 3 cha, paraMtu pachIkSA me04 0yata dIkSA dhAraNa yA pachI jahAsuham-yathAsukham nidrApramAha mAmA tatpara thAnA 42Ne zAsavRttithI vihareja-viharet viyare che. // 1 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre vasatiH, tathA-dRDha=himAnilanivAraNasamartha 'cAdara' iti bhASA prasiddhaM prAvaraNaM ca asti / upalakSaNatvAt-raja haraNapAtrAdyupakaraNaM cApi mama paryAptam , tathA -mama bhoktum azana dikam , tathava pAtuM-jaladugdhAdikaM pAnaM ca upapadyate paryApta milati / tathA-yad jIvAjIvAdi tatvaM vartate, tadapyahaM jAnAmi / iti= ammAd hetoH he bhadanta ! zrutenazAstrAdhyayanena kiM nAma kariSyAmi-nAsti kimapi zAstrAdhyayanasya prayojanamityarthaH ? / ayaM bhAvaH-'ye bhavanto'dhIyate, aise zramaNako jaba guru Agama paDhaneke liye kahate haiM, to vaha kyA kahatA hai-yaha bAta isa gAthA dvArA sUtrakAra pradarzita karate haiM 'sejjA daDhA' ityAdi anvayArtha--(Ausu-AyuSman ) he, AyuSman guru mahArAja ! (me-me) mere pAsa (sajA-zayyA) jo vasati hai vaha (daDhA-dRDhA) vAta Atapa evaM jalAdika ke upadravo se surakSita hai| tathA (pAuraNaM daDhaMprAvaraNaM dRDham ) jo cAdara hai vaha bhI zIta Adi ke upadravase merI rakSA karasake aisI hai| isI taraha rajoharaNa evaM pAtrAdika upakaraNa bhI mere pAsa paryAptamAtrAmeM haiN| tathA (bhottaM pAuM uppajjai-bhoktuM pAtuM upapadyate eva) khAne pIne ko praryApta mila hI jAtA hai (jaM vaTTai taM jANami-yaItate tat jAnAmi) zAstrameM jIva ajIva Adika jo tattvavarNita hue haiM unake viSayameM bhI maiM jAnatA huuN| isaliye (bhaMte-bhadanta) he bhadanta ! (sueNa kiM nAma kAhAmi-zrutena kiM nAma kariSyAmi) zAstra paDhakara aba maiM kyA kruuNgaa| evA zramaNane jyAre guru Agama bhaNavAnuM kahe che tyAre te zuM kahe che? se vAta ma. gAthA dvArA sUtrA2 prazita 42 cha-"sejjA daDhA" chatyAhi. ___ anvayArtha -Ausu-AyuSman , AyuSyamAna guru mahArA ! me-me bhArI pAse sejjA-zayyA 2 vasati cha te daDhA-dRDhA pAta maataap-tdd| bhane 4AhinA upadravothI surakSita cha, tathA pAuraNaM daDhaM-prAvaraNaM dRDhaM yA che te paNa ThaMDI AdinA upadravathI mArI rakSA karI zake tema che. A ja pramANe joharaNa ane pAtra64 54291 59 mArI pAse paryAtamAtrAmA che. tathA bhottuM pAuM uppajja -bhoktuM pAtuM upapadyate evaM bhAvAdhAvAnu paryApta bhaNI ar anya cha. jaM caTTai taM jAnAmiyadvAtaMte tat jAnAmi zAkhamA 1 sa 2 tatva 14na 4rAye cha memanA viSayamA para chu. AraNe bhaMte- bhadanta 3 mahanta ! zAstra bhaNIne have huM zuM karuM? utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 17 pApazramaNasvarUpam sandriyaM kimapi vastu na jAnanti / paJcamAra ke kevalajJAnAbhAvAt / taki prayojanaM hRdayagalatAlazoNinA'dhyayanena' ityevamadhyavasAyayukto nirgrantha pApazrama ityucyate, ityagreNa sambandhaH ||2|| atha pApazramaNalakSaNAni mAha---- mUlam - je' keI pavvaMie, niddAsIle pagAmaso / bhoccA pecI suhaM suaMi, pAva seMmaNe - triM' bucceM // 3 // chAyA - - yaH kazcit pratrajito, nidrAzIlaH prakAmazaH | pItvA sukhaM svapiti, pApabhramaNa ityucyate ||3|| TIkA -- 'je ke' ityAdi / yaH kazcit pravrajito = gRhItadIkSaH sAdhuH manojJamazanAdikaM prakAmazaH = 87 " bhAvArtha - jinadIkSA dhAraNa karanese merI saMgama avasthA kI saba kucha AvazyakatAeM pUrNa ho hI jAtI haiM, kamI to kisI bAtaki rahatI nahIM hai, ataH Agama paDhanese mujhe kyA lAbha hai ? jo Apa loga paDhate haiM ve bhI atIndriya tatvoM ko to jAna nahIM sakate haiN| kyoM ki paMcamakAla meM kevala jJAnakA abhAva batalAyA gayA hai| to phira hRda galA eva tAlu ko zuSka banA dene vAle adhyayanase kyA prayojana saMgha sakatA hai| arthAt kucha bhI nahIM, aise bolanevAlA pApazramaNa kahalAtA hai // 2 // aba yahAM se pApamaNake lakSaNa kahate haiM- 'je kei' ityAdi / anvayArtha - (je kei - yaH kazcit ) jo koI (pavyaie - pravrajitaH ) dIkSita sAdhu manojJa azanAdikako ( pagAmaso - prakAmazaH ) atyaMta bhAva -jIna dIkSA dhAraNa karavAthI mArI sayata avasthAnI saghaLI AvazyakatAe pUNu thaI jAya che. AmAM kai vAtanI kamI paNa rahetI nathI. AthI Agama bhaNavAthI mane zuM lAbha che ? Apa leAkeA bhaNeA che tema chatAM paNa atIndriya tatvAne te jANI zakatA nathI. kema ke pacamakALamAM kevaLa jJAnanA abhAva batAvela che, te pachI hRdaya, gaLuM ane tALavAne zuSka banAvI denArAM adhyayaneAthI kayuM prayeAjana sAdhI zakAvAnuM che? arthAt kAMI paNa nahIM, AvuM melavAvALA pApazramaNu kahevAya che. ArA huve aha pApazramAnAM lakSaNa AhevAmAM manvayArtha - je kei - yaH kazcit ? / manojJa azanAhine pagAmasI - prakAmazaH atyaMta uttarAdhyayana sUtra : 3 Ave che - " je kei " dhanyAhi. paJcaie - pratrajitaH dIkSita sAdhu bhotrA bhuktavA mAne tathA peccA Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ uttarAdhyayanasUtre atyantaM bhuktavA, dugdhatakrAdika ca prakAmazaH pItvA nidrAzIlA=nidrAluH san mukhaM yathA syAttathA svapiti-zete, sa pApazramaNaH pApiSTha sAdhurityucyate // 3 // ! punaradhyAhamUlam-AyariyauvajjhAehiM, suyaM viNayaM ca gaahie| te ce khisaI bAle , pArvasamaNe-tiM vuccai // 4 // chAyA-AcAryopAdhyAyaiH, zrutaM vinayaM ca grAhitaH / tAneva khisati bAlaH, pApazramaNa ityucyate // 4 // TIkA-Ayariya' ityaadi| AcAryopAdhyAyaiH zrutam Agama zabdataH arthatazca, vinayaM jJAnadarzanacA(bhocA-bhuttavA) khA karake (pecA-pItvA) tathA dugdha takra Adi ko khUba manamAnA pI karake (nidAsIle-nidrAzIlaH) nidrA pramAdameM paDakara (suhaM suai-sukhaM svapiti) sukhapUrvaka sotA rahatA hai (se pAvasamaNetti vucaisaH pApazramaNaH ityucyate) vaha sAdhu pApazramaNa hai-vaha pApiSTha sAdhu hai aisA kahA jAtA hai| bhAvArtha-yatheccha khA pIkara jo nidrAzIla banakara sotA rahatA hai-dhArmika kriyAomeM upekSA rakhatA hai yaha sAdhu nahIM svAdu pApazramaNa hai aisA jAnanA cAhiye // 3 // tathA-'Ayariya' ityAdi / anvayArtha-jo muni (Ayariya uvajAehiM-AcAryopAdhyAyaiH) AcArya evaM upAdhyAya (suyaM viNayaM ca gAhie-zrutaM vinayaM ca grAhitaH) zAstra paDhane kI tathA vinayazIla-jJAna darzana cAritra evaM upacAra vinaya pItvA idha, chaA mAhine manamAnI zata pUmapAna nidAsIle-nidrAzIlaH nidrAprabhAmA 5DI muhaM muhai-sukhaM svapitti bhubhava 4 sudha 27 cha. se pAvasamaNetti vuccai-saH pApazramaNa iti ucyate te sAdhu pAzramA cha me 4AmA mAve cha. bhAvArtha-yatheccha khAI pIne je nidrAzIla thaIne sUtA rahe che-dhArmika kriyAomAM upekSAvRtti rAkhe che te sAdhu nahIM paraMtu pApabhramaNa che evuM jANavuM joIe.ua tathA "Ayariya" tyAha! manvayArtha:-- muni Ayariya uvajjAehi-AcAryopAdhyAyaH mAyA bhane upAdhyAyane suyaM viNayaM ca gAhie-zrutaM vinayaM ca grAhitaH zAstra mANuvAnI, tathA vinayazIla jJAna darzana Adi ane upacAra vinayane pAlana karavAnuM zikSaNa Ape utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ privadarzinI TIkA a. 17 pApazramaNasvarUpam ritropacArAtmakaM ca grAhita: zikSitastAneva AcAryAdIn yo bAla: ajJAnI rivasati-nindati, sa pApa zramaNa ityucyate // 4 // itthaM jJAnAcArapramAdinamuktvA samprati darzanAcArapramAdinamAhemUlam--AyariyauvAyANaM, samma nai paDitappae / appaDiprayaMe thaddhe, pAvasamaNe-tti vuccaM // 5 // chAyA-AcAryopAdhyAyAnAM, samyaG na paritRpyati / ___apratipUjakaH stabdhaH, pApazramaNa ityucyate // 5 // TIkA--'Ayariya' ityAdi / thaH sAdhuH AcAryopAdhyAyAnAm AcAryopAdhyAyagurvAdIn samyak zAstroktarItyA na paritRpyati-paritarpayati-sevAzuzrUSAdibhirna prasAdayati / tathAapratiApUjakA kenacinmuninopakRto'pi na pratyupakArakaH, tathA-stabdhaH ahaGkArI, sa papazramaNa ityucyate // 5 // ko pAlana karane kI-zikSA dete haiM to (bAle-bAlaH) yaha bAla zramaNa (te ceva khiMsai-tAneva khiMsati) una para bhI ruSTa hotA hai, unakI bhI niMdA karane lagatA hai vaha pApatramaNa hai // 4 // isa prakAra jJAnAcAra meM pramAdI kA svarUpa kahakara aba sUtrakAra darzanAcAra ke pramAdI kA svarUpa kahate haiM "Ayariya0' ityaadi| anvayArtha-jo sAdhu (Ayariya uvajjhAyANaM sammaM na paDitappaiAcAryopAdhyAyAnAM samyaka na paritRpyati) AcArya upAdhyAya Adi gurujanoMko zAstrokta paddhati ke anusAra sevA zuzrUSA Adi dvArA prasanna nahIM karatA hai tathA (appaDipUyae-apratipUjakaH) apane Upara upakAra karane vAle munijanoMkA bhI jo pratyupakAra nahIM karatA hai evaM che tyAre bAle-bAlaH me mA zrama te ceva khisai-tAnevakhiMsati yamanA 52 rUSTa thAya che, emanI paNa niMdA karavA lAge che, te pApabhramaNa che. 4 A pramANe jJAna AcAramAM prasAdInuM svarUpa kahIne have sUtrakAra dazanAcAranA pramAdInu 2135 49 cha-"Ayariya" pratyAhi! ___ anvayArtha - sAdhu Ayariya uvajAyANaM sammaM na paDitappai-AcAryoM pAdhyAyAnAM samyaka na paritapyati mAyAya yAya 26 guru nAnI zAsrota paddhatinA anusAra sevA zuzrUSA parIne tamane prasannatA nathI, tathA appaDi utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttAradhyayanasUtre samprati cAritrAcAra pramAdinamAha-- mUlam--sammadamANe pANANi, bIyANi hariyANi yaM / asaMjaeM saMjayamannamANo, pAvasaMmaNe-tti vuccai // 6 // chAyA--saMmardayan prANAn , bIjAni haritAni ca / asaMyataH saMyataM manyamAnaH, pApazramaNa ityucyate // 6 // TIkA--'sammamANe' ityAdi / prANAn-prANino-dvIndriyAdIn , bIjAni-zAlyAdIni, haritAni durvAdIni, upalakSaNatvAt sarvANyapye kendriyANi ca sammayan-caraNAdibhiH pIDayan , ataeva-asaMyataH=saMyatabhAvavarjitaH, tathApyAtmAnaM saMyataM manyamAno yo'sti, sa pApazramaNa ityucyate // 6 // (thaddhe-stabdhaH) jo ahaMkAra meM hI masta banA rahatA hai vaha muni pApazramaNa hai, arthAt darzanAcAra meM zithila hone se vaha sAdhuke kartavyase bahuta dUra hai vAstavika sAdhu nahIM hai // 6 // aba cAritrAcAra meM pramAda karanevAle kA svarUpa kahate haiM'saMmaddamaNe' ityAdi anvayArtha-jo sAdhu (pANANi bIyANi sammamANe-prANAn bojAni samaIyana ) dondriyAdi jIvoMko, zAlI Adi bIjoMkoM, dUrvAdika harita aMkUroMko tathA upalakSaNase samasta ekendrita jIvoko caraNa Adi dvArA pIDita karatA huA (asaMjae-asaMyataH) saMjamabhAvase varjita ho rahA hai, phira bhI apane Apako jo saMyata (muni) mAna rahA hai aisA vaha sAdhu pApazramaNa kahalAtA hai // 6 // prayae-apratipUjakaH pAtAnA 52 54.2 42vAvA bhuni nAnI pare pratyu542 42tA nathI mane thaddhe-stabdhaH maramA 4 bharata manIne cha te bhuni pAzramaNa cha. arthAta-zanAyAramA zithila pAthI te sAdhunA itanyathA khUba dUra che. vAstavika sAdhu nathI. ApA huve paritrAyA2mA prabhAha 42vApAmA 21354 cha-"saMmadamANe" tyA ! sankyAtha- sAdhu pANANi bIyANi sammamANe-mANAn bIjAni saMmardayan be indriyavALA jIne, DAMgara Adi bIjene, durvAdika harita aMkurone tathA upasaathii samarata yendriya chavAne ya295 mA 2 // pI31 pahADIne asaMjaeasaMyataH sayama mAthI ta nI 29 DAya tema chatai 54 pote pAtAnI jAtane saMyata mAnI rahela hoya evA te sAdhu pApabhramaNa kahevAya che. dA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 17 pApazramaNasvarUpam tathAmUlam--saMthAraM phalaMgaM pIDhaM nisija pAyakaMbalaM / appamaMjiyamAruha~i, pAvasaMmaNe-tiM vuccai // 7 // chAyA--saMstAraM phalakaM paThaM, niSadyAM pAdakambalam / apramAjya aArota, pApazramaNa ityucyate // 7 // TIkA--yaH sAdhuH saMstAram zayanAsanam , phalakaM-paTTakAdikam , pIDhaM='bAjoTha' iti bhASA prasiddham , niSadyAm svAdhyAyabhUmi, pAdakambalaM pAdaproccha nArtha kambalaH kambalakhaNDaH pAdakambalaH tam UmayaM vastraM upalakSaNatvAt mUtramayaM vA, apramAya=rajoharaNAdinA, upalakSaNatvAdapratyupekSya ca Arohati-upavizati, sa pApazramaNa ityucyate // 7) tathA-- mUlam-davadavaMssa carei, pamatte ya abhivaNaM / ulaMghaNe yaM caMDe yaM, pAvasamaNe-ti vuccai // 8 // chAyA--drataM drataM carati, pramattazca abhIkSNam / ullaGghanazca caNDazca, pApazramaNa ityucyate // 8 // tathA-'saMthAraM' ityAdi anvayArtha-jo sAdhu (saMthAraM phalagaM pIDhaM nisijjaM pAyakaMbalaMsaMstAram phalakaM pIThaM niSidyAM pAdakambalam) saMstAraka-zayanAsanako phalaka-paTaka Adiko, pITha-bAjoThako, niSadyA svAdhyayabhUmiko, pAdakambala-caraNapoMchanekA athavA UrNAmaya choTe vastrako (appamajiyaapramAya) rajoharaNa Adise pramArjita na karake tathA na dekha karake inapara (Amahai-Arohati) baiThatA hai vaha (pAvalayaNe tti buccai-pApatramaNa ityucyate) pApazramaNa aisA kahA jAtA hai // 7 // tathA "saMthAraM" tyAha! sa-yA - sAdhu saMthAraM phalagaM pIDhaM nisijjaM pAyakaMbalaM-saMstAram phalaka piThaM niSadhAM-pAdakambalama sastA24-zayanAsanane, 584-544 mahina, pI-- bAjoThane niSadyA-svAdhyAya bhUmine, pAdakambala-pagaluM chavAnA uNamaya nAnA vastrane, mathavA sutaranA nAnA pasane appamajjiya-apramAjye 20 21 2mAhithI prabhAta na zane tathA na ta ne senA 52 Aruhai-Arohati mese che.te pAvasamaNetti vuccai-pApazramaNa ityucyate pA5zrama cha me 4DevAmAM Ave cha. // 7 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre TIkA--'davadavassa' ityAdi / yo drutaM drataM zIghaM zIghraM carati-bhikSAdau paryaTati, ca-punaH abhIkSNaM = punaH punaH pramattaH-mAdhukriyAmu pramAdakArakaH, tathA ullaGghana: sAdhumaryAdolaGghanakArakaH, tathA-caNDa:-krodhAdhmAtacittazca bhavati, sa pApazramaNa ityucyate / / 8 / / tathA-- mUlam--paDileheI pamatte, avaujjhai pAyakaMbalaM / paDilehaNA agAutte, pAvasamaNe tiM vuccaMi // 9 // chAyA---patilekhayati pramattaH. apojjati pAtrakambalam / pratilekhanAyAmanAyuktaH, pApazramaNa ityucyate // 9 // TIkA-'paDilehei' ityAdi / yo vastrapAtra sadorakamukhavastrikAdikaM pramattaH san pratilekhayati=kiMcid tathA 'davavyassa' ityAdi anvayArtha-jo sAdhu (davadavasa carai-drutaM dunaM carati) mikSA Adike samaya meM jaldI 2 calatA hai tathA (abhikkhaNaM-abhIkSNam) bAra 2 (pamatte-pramattaH) sAdhukriyAoMke karane meM pramAdI banatA rahatA hai| tathA (ullaMghaNe-ullaMghanaH) sAdhumaryAdAkA ullaMghana karatA hai (caMDe-caNDaH) krodha na karane ke liye samajhAne bujhAne para bhI jo krodha karatA hai (pApasamaNetti buccai-pApazramaNa ityucyate) usako pApazramaNa kahA gayA hai|||8|| tathA-'paDilehei' ityAdi anvayArtha-jo sAdhu (pamatte-pramattaH) pramAdI banakara (paDileheipratilekhayati) vastra, pAtra, sadoraka-mukhavastrikA Adi kI pratilekhanA tathA-"dava davvassa" chatyAhi ! manvayArtha - sAdhu dava davasta carai-drataM dRtaM carati bhikSA mAhinA sabhaye sahI sahI yA cha. tathA abhiokkhaNaM-abhIkSya pAvA2 pamatte-pramattaH sAdhu jyAmAne 42vAmA pramAhI manA rahe cha, tathA ulaMghaNe-ullaMghanaH sAdhu bhAnu Sedhana 42 cha, caMDe-caNDaH samanvatai samalanA2 sAme hogha 42 che. pAvasamaNetti vuccai-pApazramaNa ityucyate mAvA sAdhune zAstrIya bhASAmA zrama 4aamAM Avela che. . 8 tathA-"paDilehei" tyA ! manvayArtha - sAdhu pamatte-pramattaH pramAhI manIne paDilehei-pratilekhayati vastra, pAtra, sarakamukhavastrikA vagerenI pratilekhanA kare che-keTalAMka upakaraNonuM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 17 pApazramaNasvarUpam vastuM pratilekhayati, kiMcinna pratilekhayati, avidhinA vA praatlekhytiityrthH| tathA-pAtrakambalaM pAtraM ca kambalaM ca upalakSaNatvAt svakIyaM sarvamupadhim , pratilekhanakriyAyAm anAyuktaH anupayukto bhavati, sa pApazramaNa ityucyate // 9 // tathA--- mUlam --paDileheI pamatte se, je kiM ci hai NisAmiyA~ / __ guru parivabhAe NiccaM, pAvasamaNe ti vuccai // 10 // chAyA--pratilekhayati pramattaH saH, yat kiMcid hu nizamya / guruparibhAvako nityaM, pApazramaNa ityucyate // 10 // TIkA--'paDilehei' ityAdi / yatkicida hu 'hu' zabdo'pyarthe, yatkicidapi yAM kAMcidapi vAtI nizamya zrutvA tadvyagracittatayA pramattaH san pratilekhayati vastrapAtrAdeH pratikaratA hai-kitaneka upakaraNoM kA pratilekhana karatA hai, kitanekakA nahIM karatA hai athavA avidhipUrvaka pratilekhanA karatA hai, tathA (pAyakaMbalaM avaujjhai-pAtrakambalam apojjhati) pAtra evaM kambala Adi apanI upadhikI saMbhAla nahIM rakhatA hai kisI ko kahIM para kisI ko kahIM para isa taraha se unako jahAM tahAM rakha detA hai evaM (paDilehaNA aNAutte-pratilekhanAyAmanupayuktaH) pratilekhana kriyAmeM jo anupayukta arthAt upayogI nahIM rakhA-rahatA ho-pratilekhana kriyA karatA to hai para usameM usakA upayoga na lagA ho aisA sAdhu (pAvasamaNetti vuccaipApazramaNa ityucyate) pApazramaNa kahA gayA hai // 9 // tathA-paDilehei" ityAdi anvayArtha jo sAdhu (jaM kiMci NisamiyA-yat kiJcit api nizamya) idhara udhara kI bAto ko sunatA huA (paDilehei-pratilekhayati) pratilekhana kare chekeTalAkanuM karatA nathI athavA avidhipUrvaka pratilekhana kare che, tathA pAyakaMbalaM avaujjhai-prAtrakaMbalam apojjhati pAtra bhane 420 mA potAnI saghaLI upadhinI saMbhALa rAkhatA nathI keIne kyAM ane koIne kayAM e rIte ene nyo tyo rAmI he cha bhane paDilehaNA aNAutte-pratilekhanAyAmanupayuktaH pratilekhana kriyA kare te che paraMtu temAM tene barAbara upaga karela na hoya. AvA sAdhune pApazramaNa kahevAmAM Avela che. chellA tathA-"paDilehei" tyAdi ! anvayArtha- sAdhu jaM kiMci NisAmiyA-yatkiMcita api nizamya hI nahInI pAtAne sain 2DIna paDilehei-pratilekhayati patro pAtrAnI pratimanA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 94 uttarAdhyayana sUtre lekhanAM karoti / upalakSaNatvAt - svayaM ca vArtAlApaM kurvan pratilekhayati / tathA -nityaM = sarvadA guruparibhAvakaH = gurorAzAtanAkArako bhavati / etAdRzo yaH sAdhuH sa pApazramaNa ityucyate // 10 // tathA- mUlam - - bahumAyI paharI, thaM asaMvibhAgI aciya~tte, ddhe aNiggaM / pAvarsamaNe tiM vuccai // 11 // chAyA - bahumAyI pramukharaH, stabdhoM lubdhaH anigrahaH / saMvibhAga apratikaraH, pApazramaNa ityucyate // 11 // TIkA- 'bahumAyI' ityAdi / bahumAyI = pracuramAyAyuktaH pramukharaH = prakarSeNa vAcAlaH, stabdhaH = a = ahaGkArI, lubdha = lobhI, anigRhaH = avazIkRte ndriyanoindriyasamUhaH, asaMvibhAgI = glAnAdivastra pAtrAdikoM kI pratilekhanA karatA hai vaha (patte - pramattaH) pramatta hai| tathA pratilekhana kriyAke samaya meM bhI jo dUsaroMse vArtAlApa karatA hai aura pratilekhanA karatA jAtA hai vaha bhI pramatta hai tathA ( NiccaM guru paribhAvae - nityaM guruparibhAvakaH) hamezA jo gurudevakI AzAtanA karatA rahatA hai vaha bhI pamatta hai aisA sAdhu (pAvasamaNetti vuccaipApazramaNa ityucyate) pApa zramaNa kahA gayA hai // 10 // tathA - 'bahumAyI' ityAdi - jo sAdhu (bahumAyI - bahumAyo ) pracura mAyAcAra saMpanna ho ( pamuharIpramukharaH) pracura bakavAda karanevAlA ho ( thadve - stabdhaH ) ahaMkArI ho (lubde - lubdhaH) lobhI hoM (aniggahe - anigrahaH) indriyoMko vazameM karane 42 che, te patte - pramattaH pramatta hai tathA pratimanahiyAnA samayamA pazu khIjAethI vArtAlApa kare che ane pratilekhanA karatA jAya che te paNa pramatta che tathA vidyuM gumAvah haMmezA je potAnA gurudevanI AzAtanA karatA rahe che te pramatta 9. pAvasamaNetti vuccai - pApazramaNaityucyate sevA sAdhune pAyazrabhalu kahevAmAM Avela che. 510nA tathA - "bahumAyI" 11 ityAdi ! anvayArtha -- sAdhu bahumAyI - bahumAyI prayura - atyaM Mta bhAyAyAra sauMpanna hoya pAmuharI - pramukharaH prayura- vadhAre mavAha puranAra hoya thaddhe - stabdhaH mahuarI hoya, laddha - lubdhaH bolI hoya, aniggahe - anigrahaH indriyoMne vazamAM rAmanArana hoya. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 17 pApazramaNasvarUpam bhyo'zanapAnAdInAmasaMvibhAgakArakaH tathA-aprItikaraH gurvAdiSyamItimAMzca yo bhavati, sa pApazramaNa ityucyate // 11 // tathAmUlam --vivAyaM ce udIreI, adhamme attpnnnnNhaa| vuggahe kalahe, ratte, pAvasaMmaNe tti vuccai // 12 // chAyA--vivAdaM ca udIrayati, adharma AptaprajJAhA / vyudgrahe kalahe raktaH, pApazramaNa ityucyate // 12 // TokA--'vivAyaM' ityAdi / yo vivAdam-upazAntamapi kalaham, udIrayati-prakaTIkaroti, tathA yaH adharma: dazavidhayatidharmavarjitaH, tathA AptaprajJAhA AptA sadbodharUpatayA ihalokaparalokayohitA yA prajJA AtmanaH parasya vA sadbuddhistAM hanti=kutarkajAlairnAzayati yaH sa tathA, ihalokaparaloka hitAvaha sadbuddhinAzaka ityarthaH, vAlA na ho (asaMvibhAgI-asaMvibhAgI) glAnAdika sAdhuoM kA vibhAga nahIM karatA ho tathA (aciyatta-aprItikaraH) apane gurudevoM para bhI jisakI prIti na ho vaha sAdhu (pAvasamANe tti vuccai-pApazramaNa ityuccate) sAdhu pApazramaNa kahA jAtA hai // 11 // tathA-'vivAyaM ca' ityAdi anvayArtha-jo sAdhu (vivAyaM ca udIrei-vivAdaM udIrayati) zAMta hue jhagaDeko bhI nayA nayA rUpa dekara baDhAnekI ceSTA karatA hai (adhamme attapaNNahA-adharma AptaprajJAhA) dazavidhayatike dharmase rahita hotA hai / tathA sadabodharUpakI apanI tathA parakI prajJAko kutarkoM dvArA naSTa karatA hai athavA AtmasvarUpakI pradarzita buddhiko jo bagADatA rahatA hai| asaMvibhAgI-asaMvibhAgI khAnAhi sAdhunA vimAna 42tA DAya, tathA aciyatteaprItikaraH pAtAnA shuruhe| 752 panI prIti na DAya te sAdhu pAvasamaNettipApazramaNa ityucyate pApazrama upAya cha. // 11 // tathA--"vivAyaM ca" tyAdi ! sankyAtha -- sAdhu vivAda udIrei-vivada udIrayati zAMta yeta 40yAne 5 nana35 mApAne tene vadhAravAnI yeSTA 42 cha. adhamme attapaNNahA adharma Apta prajJA dazavidhipatinA dharmathI rahita bane che, tathA sadharUpa pitAnI tathA bIjAnI prajJAne kutarI naSTa kare che, athavA AtmasvarUpanI pradazita buddhine je bagADatA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanastra 'AtmaprajJAhA' iticchAyApakSe-AtmanaH AtmasvarUpasya darzikA yA prajJA tAMhanti yaH sa tathA, AtmasvarUpapradazakabuddhipraNAzaka ityarthaH, 'AtmapraznahA' iticchAyApakSe tu-AtmanaH AtmaviSaye yaH praznastaM hanti yaH sa tathA, ayaM bhAvaHyadi kazcit pRcchati-kiM bhavAntarayAyI AtmA uta neti ? tataH so'tivAcAlatayA taM praznameva hanti, yathA-nAstyAtmA pratyakSAdipramANairanupalabhyamAnatvAt tato'yukto'yaM te prshnH| sati hi dharmiNi dharmAzcintyante iti / tathA -yo vyugrahe-hastAhastyAdiyuddhe, kalahebAcikayuddhe ca rataH tatparo bhavati, sa pApazramaNa ityucyate // 12 // kiMca-- mUlam--athirAsaNe kukkaie, jatthaM tatthaM nisoyai / AsaMNammi aNAutte, pAvasamaNe tiM vuccai // 13 // athavA "attapaNNahA"kI saMskRtacchAyA "AtmapraznahA" aisI bhI ho sakatI hai isakA artha "yadi koI-usase aisA prazna karatA hai ki bhavAntarameM jAnevAlI AtmA hai ki nahIM hai" so vaha isa praznako apane kutarkodvArA naSTa kara detA ki pratyakSAdi pramANoMse anupalabhyamAna honese gadheke sIMga kI taraha jaba AtmAkA hI astitva nahIM hai to phira bhavAntarameM kona jAyagA? isaliye yaha prazna hI ayukta hai kAraNa ki dharmIke hone para hI usake dharmoMkA vicAra hotA hai" aisA hotA hai| (buggahe kalahe ratte-vyugrahe kalahe raktaH) hasti Adi ke yuddha meM tathA vAcika kalahameM tatpara rahatA hai vaha (pAvaptamagetti vacai-pApatramaNa ityucyate) pApazramaNa kahalAtA hai // 12 // 29 cha, athavA "attapaNNahAnI saMskRta chAyA "AtmapraznahA" mevI 555 zake che. Ane artha "je ke enAthI evo prazna kare ke bhavAntaramAM javAvALo AtmA che ke, nathI?" tyAre te pitAnA kutarko dvArA A praznane naSTa karI de che ane kahe che ke, pratyakSAdi pramANothI anupalabhyamAna hovAthI gadheDAnA zIMgaDAnI mAphaka jyAre AtmAnuM ja astitva nathI te pachI bhavAntaramAM koNa javAnuM che? A kAraNe e prazna ja ayukta che kAraNa ke, dhama hovAthI ja enA dharmano vicAra thAya cha." vothAya cha. vuggahe kalahe ratte-vyudagRhe kalahe raktaH hAthI mAhinA yuddhamA tathA kyananA aswi tat52 2 che te pAvasamaNetti buccai-pApazramaNaityucyate pApazramaNa kahevAya che. 12aa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 27 pApazramasvarUpam chAyA--asthirAsanaH kaukucikaH, yatra tatra niSIdati / __Asane anAyuktaH, pApazramaNa ityucyate // 13 // TIkA--'athirAsaNe' ityAdi / yaH sAdhuH asthirAsanaH sthirAsanavanito bhavati, tathA yaH kaukucika:= bhaNDa veNDAkArako bhavati / tathA yo yatra tatra sarajaskAdisthAne'prAsukabhUbhau ca niSIdati-upavizati, tathA yaH Asane anAyukta: anupayukto bhavati etAdRzaH sAdhuH pApazramaNa ityucyate // 13 // kiMca-- mUlam-sasarakkhepAo suyaMi, seja ne paDilehai / saMthAraMe aNIutto, pAvasaMmaNe tiM vuccai // 14 // chAyA-sarajaskapAdaH svapiti, zayyAM na pratilekhayati / saMstArake anAyuktaH, pApazramaNa ityucyate // 14 // TIkA-'sasarakkhapAo' ityaadi| yaH sAdhuH sarajaskapAdaH sacittarajaH saMlagnacaraNaH san svapiti zete, tathA-zayyAM vasatiM na pratile khayati, na ca pramArjayati / tathA-saMstArake= tathA-'athirAsaNe' ityAdi--- anvayArtha-jo sAdhu (athirAsage asthirAsanaH) sthira Asanase rahita hotA hai tathA (kukkaie-kaukucikaH) bhANDa ceSTA karanevAlA hotA hai tathA (jattha tattha nisIya i-yatra tatra niSIdati) jahIM tahI arthAt sacitta rajavAlI tathA bIjAdiyukta aprAsuka bhUmipara baiThatA hai tathA (AsaNammi aNAutte-Asane anAyuktaH) Asana meM upayoga rahita hotA hai aisA sAdhu (pAvasamagetti vuccai-pApazramaNa ityucyate) pApazramaNa kahalAtA hai // 13 // tathA-"athirAsaNe" tyA ! manvayArtha - sAdhu athirAsaNe-asthirAsanaH sthira sAsanathI hita DAya cha tathA kukAe-kaukucikaH maiseDa42vAvA DAya cha, tathA jattha tattha nisIya i-yatra tatra niSIdati yA tyA arthAt sAyatta 2041 tathA hiyuta 25prAsu bhUmi 52 mese cha, tathA AsaNammi agAutte-Asane anAyuktaH maasnn| apaye 42tA nathI, mevA sAdhu pAvasamaNetti vuccai-pApazramaNai cyate pAzrama kahevAya che. je 13 che 13 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre darbhAdisaMstArake AyukaH anupayukto bhavati / kAraNaM vinA rAtreH prathamayAme zete, taza kukkuTIvat pAdaprasAraNaM kRtvA ca zete / sa pApa zramaNa ityucyate ||1|| uktazcAritrAcArapramAdI samprati tapa AcArapramAdI varNyate-- mUlam-duddhadahA vigaIo, Ahorei abhikkhaNaM / araeM yaM tavokaeNmme, pAvasamaNe tiM vuccaMi // 15 // chAdhA--dugbadadhinI vikRti, AhArayati abhIkSNam / __ aratazca tapaH karmaNi, pApazramaNa ityucyate // 15 // TIkA--'duddhadahI' ityaadi| yaH sAdhuH kAragaM vinA abhikSNaM-punaH punaH dugdhadadhinI dugdhadadhirUpe tathA-'sasarakkhapAo' ityAdi anvayArtha-jo sAdhu ( sasarakkhapAo-sarajaskapAdaH) sacitta dhUlise dhUsarita paira hone para (suyai-svapiti) so jAtA hai tathA (seja na paDilehai-zayyAM na pratile vayati) apanI vasatikI pratilekhanA nahIM karatA hai tathA (saMthArae agAu to-saMstArake anAyuktaH) darbhAdikake saMstArakameM anupayukta rahatA hai kAraNake vinA rAtrike prathama yAma (prahara) meM hI so jAtA hai tathA kukuDI kukaDI-murgIke samAna paira pasAra kara sotA hai vaha (pAvaptama getti buccai-pApapramaNa ityucyate) sAdhu pApazramaNa kahA gayA hai // 14 // cAritrAcArake pramAdIkA svarUpa kahakara aba tapa AcArake pramAdI ke viSaya meM kahate haiM-'duddhadahI' ityAdi / anvayArtha-jo sAdhu kAraNa vinA (abhIkkhaNaM-abhIkSNam) punaH tathA-sasarakkhapAo" tyAha! anvayArtha- sAdhu sasarakkhapAo-sarajaskapAdaH pUjayI bharekA potAnA 5 // DAya che. chatAM suyai-svapiti amanA sebha suniyacha, tathA sejjaM na paDilehai-zayyAMna pratilekhayati pAtAnI vasatinI pratimanA 42 // nathI, tathA saMthArae aNAutto -saMstArake anAyuktaH mAhinA sastAramA anupayukta 29 che, hasanA prathama praharamAMja suI jAya che, tathA kukuTTInI mAphaka paga pasArIne suve che. te sAdhu pAvasamaNetti vuccaha-pApazramaNa ityucyate pAzrama upAya cha. // 14 // cAritrAcAranA pramadInA svarUpane kahIne have ta5 AcAranA pramAdInA viSayamAM 4 cha-"duddhadahI" tyA ! sa-yAtha- sAdhu 4 / 21 / 2 abhIkkhaNaM-abhIkSNam 5232duddha-dahI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 17 pApazramaNasvarUpam vikRti, upalakSaNavAd ghRtAdhazeSa vikRtIzva AhArayati / tathA-tapaH karmaNi= anazanAdau arata: atatparazca bhavati, sa pApazramaNa ityucyate // 15 // kiMcamUlam-atyaMtammi ya sUraimmi, AhAreI abhikkhaNaM / coIo paDicoei, pAvasamaNettiM vuccai // 16 // chAyA-astAnte ca maye, AhArayati abhIkSNam / noditaH prati no dayati, pApazramaNa ityucyate // 16 // TIkA-'atyaMtammi' ityaadi| yaH sAdhuH astAnte ca sUrye-mUryodayAdArabhya mUryAstaparyante kAle a. bhIkSNaM-tathAvidhakAraNaM vinA punaH punaH AhArayati-bhuGkte, tathA ca-yaH zrutAdhyayanavAcanAdirUpAyAM grahaNazikSAyAM yathAvasthitasAdhvAcArapAlanarUpa yathAkAlapratilekhanApratikramaNAdirUpAyAmAsevanAzikSAyAM ca gurvAdibhirnoditaH preritaH punaH (dudahI-dugdhadadhinI) dugdha dahIrUpa (vigaio-vikRtI) vikRtiyoM ko tathA upalakSaNase ghRtAdika azeSa vikRtiyoMko (AhArei-AhArayati) AhAra karatA hai tathA (tavokamme arae-tapaHkarmaNi arataH) anazana Adika tapasyAmeM lavalIna nahIM rahatA hai-tapasyAoMko nahIM karatA hai-vaha (pAvasamaNetti vucai-pApazramaNa ityucyate) sAdhu pApatramaNa haiM // 15 // tathA-'atyaMtammi ya' ityAdi anvayArtha jo sAdhu (atyaMtammi ya sUrammi-astAnte ca sUrya) sUryodayase lekara sUryAstataka (abhIkkhaNaM-abhIkSNam ) punaH punaH vinA bizeSa kAraNake (Aharei-AhArayati) khAtA rahatA hai (coio-noditaH) zruta adhyayana, vAcana AdirUpa grahaNazikSAmeM tathA yathAvasthita sAdhyAcAra pAlanarUpa tathA yathAkAla pratilekhanA pratikramaNa karanA AdirUpa -dugdhadadhini dudha duhI 35 vigaio-vikRti vikRtiyAne tathA kSaNathI tA6 mazeSa vikRtiyAne Aharei-AhArayati mAya cha, tathA manazana EN mAhi tatrokamme arae-tapaH karmaNi arataH tatyAmemA lIna rahatA nathI--14:ya se| 42tA nathI te pAvasamaNetti vuccai-pApazramaNa iti ucyate sAdhu 55zramaNa cha. // 15 // tathA-'atthaMmmi ya" tyA ! anya - sAdhu atthaMtammiya mRrammi-astAnte ca marye sUryAyathI sUryAsta sudhI abhIvarakhaNaM-abhIkSNam ghaDI vinA vizeSa jANe AhArei-AhArayati mAyA 42 cha. coio-noditaH zruta adhyayana, pAyana A3i5 aDaya zikSAmA tathA yathAvasthita sAdhu AcAra pAlanarU5 tathA yathAkALa pratilekhanA, pratikramaNa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 uttarAdhyayanasUtre san guru meva pratinodayati-prerayati-yathAkuzalo bhavAnupadezadAne na tu kriyAyAm / bhavataiva kathaM na kriyate ityAdi / evaM vidhaH pApazramaNa ityucyate // 16 // kiMcamUlam-Ayariya pariccAi, prpaasNddeseve| gANaMgaNie dubbhUeM, pAvasamaNeti vuccai // 17 // chAyA-AcAryaparityAgo, parapApaNDasevakaH / gANaGgaNiko durbhUtaH, pApazramaNa ityucyate // 17 // TIkA--'Ayariya' ityaadi| yaH AcAryaparityAgI AcArya parityajatIti AcAryaparityAgI bhavati / samarthairapi ddhAdibhiH kArya na kArayati, mAmeva kArya kartuM prerayati / tathAAsevana zikSAmeM gurvAdikoMke dvArA prerita hone para (paDicoiepratinodayati) jo svayaM guruoMke sAtha bAdavivAda karane laga jAtA haijaise-Apa upadeza denemeM jitane baDe dakSa haiM utane kriyAmeM dakSa nahIM haiM yadi aisI hI bAta hai to Apa hI kyoM nahIM kara lete ityaadi| isa prakArakA sAdhu (pAvasamagetti buccai-pApazramaNa ityucyate ) pApazramaNa kahA gayA hai // 16 // tathA-'Ayariya pariccAI' ityAdi anvayArtha-jo sAdhu (Ayariya pariccAi-AcArya parityAgI) AcAryakA parityAga kara detA hai arthAt jaba ve kucha kArya karaneke liye kahate haiM taba unase aisA kahatA hai ki Apa ina samartha vRddhAdika sAdhuoM dvArA to kAma karAte nahIM haiM, kevala mujhe hI kArya karaneke liye prerita 42 mAhi35 mAsevana zikSAmA guru sAhi // 2 // yatA paDicoio-prati nodayati le zurumAnI sAthe pAhavivAha 421 // all 14-maI 25 85deza ApavAmAM jeTalA catura cho teTalA kriyAmAM nathI. je emaja che to Apaja bha nayI 4ii betA! tyAhi. 20 42sAdhu pAvasamaNetti buccai-pApazramaNa ityucyate pAzrama upAya cha. // 16 // tathA-"Ayariya paricAI" tyAha! ___-kyA-2 sAdhu Ayariya paricAi-AcArya parityAgI mAyAya ne| parityAga karI de che, arthA-jyAre te kAMI kAma karavAne mATe kahe che tyAre emane evuM kahe che ke, Apa A samartha vRddhAdika sAdhuo pAse te kAma karAvatA nathI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 17 pApazramaNasvarUpam 101 svAdhyAyakaraNasamarthAnapi tatra skhalato vRddhAdIn na tatra prerayati, mAmeva tatkartuM prerayati / AnI tamannAdikaM vAvaralAnAdibhyo dadAti mAM tu 'tapaH - kuru' iti kathayati / ityAdi doSaM dattvA sAdhvAcArapAlanAsamarthatayA''hArAdi lolupatayA ca AcAryaM parityajatIti bhAvaH / tathA - - yaH parapASaNDa sevakaH= jinoktadharme vihAya paradharmasya sevakaH = ArAdhako bhavati / tathA ca yo gANaGgaNikaH - svacchandatayA SaDmAsAbhyantaraM evaM gaNAd gaNaM svagacchaM tyaktvA gacchAntaraM gacchati, ata evaM durbhUtaH = durAcAratayA'tinindanIyo bhavati / sa pApazramaNa ityucyate // 17 // kIyA karate haiN| tathA svAdhyAya karanemeM samartha ina vRddhAdika muniyoMko to Apa svAdhyAya karaneke liye prerita nahIM karate haiM mujhe hI jo isa kAmameM samartha nahIM hU~-prerita kiyA karate haiM / bhikSA meM labhya annAdika sAmagrI Apa bAlaglAna muniyoMko to dete haiM mujhe nahIM ulTA mujha se Apa yahI kahate rahate haiM ki tapakaro / bhalA yaha bhI koI bAta hai / isa prakAra doSa dekara ke vaha pApazramaNa sAdhvAcAra- pAlana karanemeM sAdhvAcAra pAlanameM asamartha hone kI vajahase tathA AhAra AdikameM lolupI hone kI vajahase AcAryakA parityAga kara detA hai / tathA (parapAsaMDasevae- parapASaNDasevakaH) jinokta dharmako choDakara vaha paradharmakA ArAdhaka ho jAtA hai / ( gANaMgaNie - gANaGgaNikaH ) tathA svacchanda honese vaha chaha mAha ke bhItara hI apane gacchakA parityAga kara dUsare gaccha meM calA jatA hai / isIliye (dubbhU e - durbhUtaH) durAcArI honeke kAraNa ane maneja jyArene tyAre kAma cIdhyA karI che. svAdhyAya karavAmAM samartha evA A vRddhAdika munine teA Apa svAdhyAya karavAnuM kahetAja nathI ane huM je e kAmamAM asamartha chu. teneja kahyA kareA che bhikSAmAM labhya antAdika sAMmagrI Apa bAlaglAna munione Ape che ane mane ApatA nathI. ulaTA mane Apa emaja kahyA kare. chA ke, tapa karI. bhalA A paNa kaI vAta che! A pramANe doSa daIne te pApazramaNa sAdhvAcAra pAlana karavAmAM-sAdhuAcAra pAlanamAM asamatha hovAnA kAraNe tathA AhAra AdikamAM leApi hAvAnA kAraNe AcArya nA parityAga urI he che. tathA parapAsaMDa sevAe- parapA 'Dasevaka: nota dharmane choDIne te jIna dharmano ArAdha manI laya che. gANaMgaNie - gANaGgaNika tathA sva276 hAvAthI te cha mAsanI aMdaraja peAtAnA gacchanA parityAga karI bIjA gacchamAM yAsyo bhaya che. gmA aro dubbhUe- dubhUrta: durAyArI hovAthI te ati nidhAne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 uttarAdhyayanasUtre sampati vIryAcAra pramAdinamAha-- mUlam--saMyaM geheM pariccaja, parageha~si vaavre| nimitteNa yaM vavaharraI, pAvasaMmaNeti vuccai // 18 // chAyA--svakaM gehaM parityajya, paragehe vyApRNoti / nimittena ca vyavaharati, pApazramaNa ityucyate // 18 // TIkA--'sayaM gehaM' ityaadi| yaH sAdhuH svakaM svakIyaM gehaM parityajya agAraM tyaktvA'nagAritAM pratipadya paragehe-gRhasthagRhe vyApriyate-AhArArthI san gRhasthasya kArya karotItyarthaH / ca-punaH nimittena-zubhAzubhakathanena vyavaharatidravyamarjayati / yadvA-gRhasthAdinimittaM krayavikrayAdikaM kurute / sa pApazramaNa ityucyate // 18 // atinindAkA pAtra hotA hai| aisA jo sAdhu hotA hai (pAvasamaNetti buccai-sa pApazramaNa ityucyate) vaha pApazramaNa kahalAtA hai // 17 // aba vIryAcAra meM pramAda karane vAlekA svarUpa kahate haiM-'sayaM' ityaadi| anvayArtha-jo sAdhu ( sayaM gehaM-svakaM geham) apane gharako choDakara-munivrata dhAraNa kara-(paragehaMsi vAvare-paragehe vyApriyate ) gRhastha ke gharapara AhArArthI hokara usakA kAryakaratA hai aura (nimiteNa ya vavaharai-nimittena vyavaharati) zubha aura azubha ke kathanarUpa nimitta se dravya ko ekatrita karatA hai athavA gRhastha Adi ke nimitta kraya vikrayaAdi karatA hai (se pAvasamaNetti vucai-sa pApazramaNa ityucyate) vaha sAdhu pApazramaNa kahalAtA hai // 18 // pAtra mana cha mevA re sAdhu DAya cha te pAvasamaNetti vuccai-sa pApazramaNa ityucyate te pApazramaNa kahevAya che. chA ve viyAyAmA prabhA6 42vAvAjAnu 2135 49 cha--"sayaM" tyA ! anyAya:-- sAdhu sayaM gehaM-svakaM gehaM potAnA dharane ch| bhunivrata dhAraya 42 // paragehaMsi vAvare-paragehe vyApriyate sthanA 2 mAthI yadhane menu ma 42 cha bhane nimittaNa ya vavaharai-nimittana navaharati zubha tathA pazusa 4thana35 nimittathI dravyane ekatrita kare che. athavA gRhastha Adina nimite vijaya kare che se pAvasamaNetti vuccara-sapApazramaNa ityucyate te sAdhu pApazrama upaaych.||18|| utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 103 priyadarzinI TokA a. 17 pApazramaNasvarUpam kiMca-- mUlam--saMnAipiMDaM jemei, niccheI sAmudANiyaM / gihinisija ce vAhe, pAvasaMmattiM vuccai // 19 // chAyA--svajJAtipiNDaM jemati, necchati sAmudAnikam / gRhiniSadyAM ca vAhayati, pApazramaNa itcya te // 19 // TIkA--'saMnAipiMDaM' ityAdi / yaH svajJAtipiNDaM-svAH svakIyA ye jJAtayaH saMsArAvasthAyA bAndhavAstaidattaM piNDa-yathepsitasnigdhamadhurAhAraM jemati-bhur3e, kintu sAmudAnika-samudA. nAni-bhikSAsteSAM samUhaH sAmudAnikam anekagRhebhya AnItAM bhikSAm , na icchati nAbhilaSati / ca-punaH gRhiniSadhAM-gRhiNAM yA niSadyAparyaGkatUlyAdikA tAM vAhayati-Arohati, gRhasthasya paryaGkAdau smupvishtiityrthH| sa pApazramaNa ityucyate // 19 // sampatyadhyayanArthamupasaharan uktarUpadoSasevanasya phalamAha-- mUlam--eyArise paMcakusIla'saMvuDe, rUbaMdhere muNivarANa hi hime| eyarsiloe~ visamevaM garAhieM, ne se iha ne parattha loe~ // 20 // tayA-'saMnAipiMDa' ityaadi| anvayArtha--jo sAdhu (sanAipiMDaM-svajJAtipiNDam ) svajJAtipiNDa ko-saMsArAvasthA ke apane baMdhuoM dvArA pradatta bhikSA ko (jemeijemati) khAtA hai aura (sAmudANiyaM nicai-sAmudAnikam necchati) aneka gRhoM se lAI haI bhikSA kI icchA nahIM karatA hai tathA (gihi nisajjaM ca vAhei-gRhiniSadyAM ca vAhayati) gRhasthajanoM kI zayyA para baiThatA hai (se pApasamaNetti vuccai-sa pApazramaNa ityucyate) vaha sAdhu pApazramaNa kahA jAtA hai // 19 // tathA-'sanAipiMDaM tyA ! manvayArtha - sAdhu sanAipiMDaM-svajJAtipiNDam svajAtipiune-sa sA2. savasthAnA potAnA mdhume| dvArA prati likSAne jemei-jemati pAya cha bhane sAmudANiyaM niccai-sAmudANikam-necchati bhane gRhasthAne tyAMthI dAvAmI sAvalI mikSAnI 27 / 42tA nathI. tathA gihi nisajjaM ca vAhei-gRhi niSadhAMca vAhayati 7204 nAnI zayyA 752 mese cha. se pAvasamaNetti vuccai-sa pApazramaNa ityucyate te sAdhu pAzrama 4vAya che. // 16 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 uttarAdhyayana sUtre chAyA -- etAdRzaH paJcakuzIlAsaMvRttaH, rUpadharo munivarANAmadhastanaH / asmin loke viSamitra garhitaH, na sa iha na paratraloke ||20|| TIkA -- 'eyArise' ityAdi / etAdRza: =yUrvoktarUpaH paJcakuzIlAsaMhRtaH = paJcakuzIlAH- pArzvasthAvasannaku zIla saMsaktayathAcchandAH - taMtra - pArzvasthAH - sadanuSThAnAt pArzve tiSThantIti pArzvasthAH- zithilAcArA ityarthaH / avasannAH = sAdhukriyArAdhane khedakhinnA / kuzIlA:= kutsitam = uttaraguNapratisevayA duSTaM zIlamAcAro yeSAM te tathA / saMsaktAH= dadhidugdhAdi vikRtiSvAsaktAH, yadvA - utkRSTAcAriSu - utkRSTAcAriNaH zithilAcAriSu zithilAcAriga ityevaM bahurUpadhAriNaH / yathAcchandAH = zAstramaryAdAM vi sUtrakAra isa samaya adhyayana kA upasaMhAra karate hue ukta donoM ke sevana kA phala isa gAyA dvArA kahate haiM - 'eyArise' ityAdi / anvayArtha - jo (eyArise - etAdRzaH) aisA sAdhu hotA hai vaha (paMcakusIla'saMbuDe - paMcakuzIlAsaMvRtaH) paMcakuzIloM ke samAna aniruddha Asrava dvAravAlA hotA haiM / pArzvastha avasanna, kuzIla, saMsakta aura yathA chanda ye paMcakuzIla sAdhu haiN| jo apane AcAra meM zithila hotA hai vaha pArzva hai 1, sAdhu kriyAoM ke ArAdhana karane meM jo khedakhinna hotA hai vaha avasanna hai 2 / uttara gugoM kI prati sevAse jisakA AvAra duSTa hotA hai vaha kuzIla hai 3 / dadhidugdha Adi vikRtiyoM meM jo Asakacitta rahatA hai athavA utkRSTa cAritriyoM meM jo utkRSTa cAritrakA pAlana karatA hai, evaM zithilAcAriyoMke bIca jo zithilAcArI bana jAtA hai isa taraha bahurUpadhArI jo sAdhu hotA hai sUtrakAra A samaye adhyayananA upasaMhAra karatAM ukta doSonA sevananuM phaLa mI gAthA dvArA he cha - " eyArise " chatyAhi ! anvayArtha -? eyarise - etAdRzaH sevA sAdhu hoya che te paMcakusIlasaMbuDe paMcakuzIlAsaMvRtaH pAMzIsanI bhAi ani3ddha zAstrabadvAravANA thAya che, pArzvastha, avasanta, kuzIla, saMsakta ane yathAsthya A pAMca kuzIla sAdhu che. je peAtAnA AcAramAM zithila hoya che te pArzvastha che. (1) sAdhu kriyAonuM ArAdhana karavAmAM je khekhinna hoya che te avasanna che. (ra) uttaraguNAnI pratisevAthI jeneA AcAra duSTa hoya che te kuzIla che. (3) dUdha dahIM Adi vikRtiomAM je Asakta citta rahe che. athavA utkRSTa cAritrIomAM je utkRSTa cAritranuM pAlana kare che athavA zithilAcAriyAnI vacamAM je zithIlAcArI banI jAya che A rIte bahurUpadhArI je sAdhu uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 105 priyadarzinI TIkA a. 7 pApazramaNasvarUpam hAya svAbhiprAyAnukUlavattinaH / paJcakuzIlA hi jinamate avandanIyA bhavantiuktaM ca--"pAsattho osanno hoi kusIlo taheva sNstto| ___ ahacchaMdo pi ya ee avaMdaNijjA jigamayammi" // 1 // chAyA--pAvasthaH abasannaH bhavati kuzIlastathaiva saMsaktaH / yathAcchando'pi ca ete avandanIyA jinamate // iti / teSAmitra asaMvRttaH aniruddhAzravadvAraH, tathA-rUpasya=muniveSasyaiva dharaHdhArakaH-muniveSamAtradhArItyarthaH, ataeva munipavarANAM pradhAnamunInAM madhye adha. stanaH atyantanikRSTaH asmin loke viSamiva garhito-nindanIyA bhavati-tathA-sa etAdRzaH sAdhuH iha-asmin loke na bhavati / caturvidhasaGgha ranAdaraNI yo bhavati vaha saMsakta hai 4 / zAstrIya maryAdAkA parihAra kara apanI icchAnusAra jo calatA hai vaha yathAcchanda hai 5 / ye pAMca kuzIla jinamata meM avandanIya kahe hai| uktaMca-"pAsattho Asanno hoi, kusIlo taheva sNstto| ahacchaMdo viyaee, avaMdaNijjA jiNamayasmi // 1 // " (rUvaMdhare-tathA rUpadharaH) tathA muniveSakA hI vaha dhAraka hotA hai isaliye (muNivarAgahiTime-munivarANAmadhastanaH) sadA vaha muniyoM ke bIca meM atyaMta nikRSTa mAnA jAtA hai| tathA vaha (eyaMsi loeasmin loke) isaloka meM (visameva garahie-viSamiva garhitaH) viSake samAna garhita hotA hai (se-saH) aisA vaha sAdhu (iha paratthaloe nevaiha paraloke na bhavati) na to isalokakA rahatA hai aura na paralokakA rahatA hai| arthAt-usake ye donoM bhava bigaDa jAte haiN| kyoM ki vaha hoya che te saMsakta che. (4) zAstrIya maryAdAno tyAga karI potAnI IcchA anusAra je cAle che te yathArada che. A pAMca kuzalane janamatamAM avaMdaniya batAvela che. G45-pAsattho Asanno hoi, kusIlo taheva sNstto|| ahacchaMdo viyaee, avaMdaNijjA jINamayammi // 1 // " rUbaMdhare-tathArUpadharaH tathA munivezane se pA95 42nAra hAya cha / 122 muNivarAgahiDime-munivarANAmadhastana: sahA te pradhAna munimAnI kyamA atyaMta niTa mAnavAmA Ave che. tathA te eyaMse loe-asmin loke bama visameva garahie-viSamivagarhitaH 32nI bhA34 mata DAya cha. se-saH mevA te sAdhu ihaM paratthaloe neva-ii paraloke na bhavati na to Plast 29 cha temana / paralokanA rahe che. arthA-enA e bane bhava bagaDI jAya che. kemake, te 14 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 uttarAdhyayana sUtre tRgasyeva tucchatvAt paratra=parasmin loke'pi naiva bhavati svargamokSAdisukhabhAgI na bhavati zrutacAritra virAdhakatvAt / nirarthakameva tajjanma bhavatIti bhAvaH // 20 // " pUrvokta doSa parihAra phalamAha - ---- mUlam - - je' vajjaeM eeM sevA u dose, se suvvae hoI' munINa maMjjhe / ayaMsi loe~ ayaM pUie~, Aroie logamiNa tahoM paraM tti bemi // 21 // chAyA -- yo varjayati etAn sadA tu doSAn sa suvrato bhavati munInAM madhye / asmilloke amRtamitra pUjitaH, ArAdhayati lokamimaM tathA paraM iti bravomi // 21 // , TIkA -- 'je vajjae' ityAdi / yaH sAdhuretAn pUrvoktAna jJAnAticArAdin doSAn sadA tu sadaiva varjayati pariharati, sa munInAM madhye suvrataH = prazastatratadhArI bhavati / tathA saH asmiloke isa loka meM caturvidhasaMgha dvArA anAdaraNIya hotA hai kAraNa ki tRNa ke samAna vaha saMghakI dRSTise bilakula gira jAtA hai / tathA zrutacAritrakA birAdhaka hone se paraloka meM vaha svargamokSa Adike sukhoM kA bhI adhi kArI nahIM rahatA hai / ataH usakA janma nirarthaka hI jAtA hai // 20 // aba ukta dovAke parihArakA phala kahate haiM- 'je bajae' ityAdi / anvayArtha - (je - yaH) jo sAdhu ( etAn doSAn ) ina jJAnAti - cArAdika-jJAnAcAra Adi saMbaMdhI doSoMko (sayA u vajjae sadA tu varjayati) sadaiva dUra kara detA hai unakA sadA ke liye parityAga kara detA haiM ( se muNINa majjhe subvae hoi-saH munInAM madhye sutrato bhavati) AleAkamAM caturvidhasaMgha dvArA anAdaraNIya ane che. kAraNa ke taNukhalAnI mAphaka te saMdhanI dRSTithI bilakula nIce paDI jAya che. tathA zrutacAritranA virAdhaka hovAthI paraleAkamAM te mekSa AdinA sukhAnA paNa adhikArI rahetA nathI. AthI ene janma niraka ja jAya che. aa2aa haveta hoSonA parihAra ija uDevAmAM Ave che:- 'je vajjai' 4tyAhi. anvayArtha - je - yaH ? sAdhu ee dose- etAn doSAn bhAvA jJAnAtina yArAhi5-jJAnAyAra sauMbhadhI hoSone syAu vajjae - sadAtu varjayati sadaiva 2 rI he chetenA sahAne bhATe parityAga zrI he che, se muNINamajjhe suvvae hoi - saH munInAM madhye suvrato bhavati te bhuniyAnI vanyabhAM prazasta vratadhArI bhanAya hai. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 17 pApazramaNasvarUpam 107 amRtamitra pUjitaH caturvidhasadhaiH prazaMsitaH san imaM lokaM tathA paraM lokaM ca ArAdhayati / 'iti bravImi' ityasyArthaH pUrvavadbodhyaH // 21 // itizrI-vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApaka-pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka-bAdimAnamardaka-zAhUchatrapati-kolhApura-rAjapradatta-'jainazAstrAcArya' padabhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlaprativiracitAyAmuttarAdhyayanasUtrasya priyadarzinyAM TIkAyAM pApazramaNIyaM nAma saptadazamadhyayanaM samAptam / vaha muniyoM ke bIca prazasta-vratadhArI mAnA jAtA hai| tathA vaha (ayaMsiloe-asmin loke) isalokameM (amayaM va-amRtamiva) amRta ke samAna (pUie-pUjitaH) AdaraNIya hotA hai| caturvidha saMghake dvArA AdaraNIya hokara vaha (iNaM logaM tahA paraMlogaM ArAie-imaM lokaM tathA paralokaM ArAdhayati) apane isaloka ko evaM paralokako bhI saphala banA letA haiM / (ttibemi-iti bravImi) aisA maiM kahatA hUM arthAtsudharmAsvAmI jambUsvAmI se kahate kaha rahe haiM ki jaisA maiMne zrIvIraprabhu se sunA haiM so tuma se kahA haiN| apanI tarka se kucha nahIM kahAhaiM // 21 // pApazramaNIya nAmake isa satraha veM adhyayana kA hindI anuvAda samApta huA // 17 // tathA te ayaMsiloe-asminloke mAmA amayaM va-amRtamiva abhUtanI bhA34 pUie-pUjitaH A427ya thAya cha. yatuvidha 2 // A62 pAbhIne te iNaM logaM tahA paraM logaM ArAhae-imaM lokaM tathA paraM lokaM ArAdhayati pAtAnA mA bhane parasAne 59 saNa manAvI se cha. tti bemi-iti bravImi me chu . sudharmAsvAmI jabUsvAmIne kahe che ke jevuM meM mahAvIraprabhu pAsethI sAMbhaLela che te tamane kahyuM che. mArA pitAnA taraphathI kAMI paNa kahela nathI. zrI uttarAdhyayana sUtranA pApazramaNIya nAmanA sattaramA adhyayanane gujarAtI bhASA anuvAda saMpUrNa. 1LA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ athASTAdazamadhyayanaM prArabhyateuktaM saptadazamadhyayanam / samprati saMyatIyAkhyamaSTAdazamArabhyate / asya ca pUrveNa sahAyamabhisaMbandhaH-pUrvasminnadhyayane pApasthAnavarjanamuktam / tacca saMyatasyaiva bhavati / sa ca bhogaddhityAgAdeva bhavati / sa saMjayanRpodAharaNata ihAdhyayane vakSyate-ityanena saMbandhenAyAtasyAsyAdhyayanasyedamAdimaM sUtrammUlam -kaMpille nagare rAyA, udinnblvaahnno| NAmeNa saMjae gAma, migavvaM uvaNiggaMe // 1 // chAyA-kAmpilye nagare rAjA, udIrNa balavAhanaH / nAmnA saMjayo nAma, mRgavyamupanirgataH // 1 // TIkA-'kaMpille' ityaadi| udIrNavalabAhanaH balaM-zarIrasAmarthya caturaGgasainyarUpaM ca, bAhanaM gajAzva // aThArahavAM adhyayana prAraMbha // satrahavAM adhyayana kahA gayA hai / aba aThArahavAM adhyayana kahA jAtA hai| isa adhyayana kA satrahaveM adhyayana ke sAtha saMbaMdha isa prakAra se hai-satrahaveM adhyayana meM pApasthAnoM kA varjana kahA haiM, vaha saMyata ke hI hotA hai| saMyata vahI ho sakatA hai jo bhoga aura Rddhi kA tyAga karatA hai| yaha bAta hamako saMjaya rAjA ke udAharaNa se bhalIbhAMti jJAta ho sakatI hai| ataHisa adhyayana meM saMjaya rAjA kA udAharaNa prakaTa kiyA jAtA hai| isa adhyayana kA sarva prathama sUtra isa prakAra hai-'kaMpille' ityaadi| anvayArtha (udinnabalabAhaNo-udIrNabalavAhanaH) zarIrasAmarthya aDhAramA adhyayanane prAraMbhasattaramuM adhyayana AgaLa kahevAI gayuM. have aDhAramA adhyayanane prAraMbha thAya che. A adhyayanane sattaramA adhyayana sAthe saMbaMdha A prakArano che.- sattaramA adhyayanamAM pApasthAnenuM vajana kahela che. e saMyatane ja thAya che. saMyata e banI zake che ke, je bhega ane riddhine tyAga kare che. A vAta saMjya rAjAnA udAharaNathI sArI rIte jANI zakAya che. AthI A adhyayanamAM saMjaya rAjAnuM udAharaNa pragaTa karavAmAM Ave che. A aDhAramA adhyayananuM sahuthI paheluM sUtra mA pramANe -"kaMpille" chatyAdi! sankyAtha - udinna balavAhaNo-udIrNabalavAhanaH zarI2 sAmathya mth| utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 109 priyadarzinI TIkA a. 18 saMjayanRpacaritavarNanam zibikAdirUpam , udIrNam udayaprAptaM balavAhanaM yasya sa tathA, vistIrNabalavAhanasaMpannaityarthaH, saMjayo nAmnA-saMjaya iti nAmnA nAma-prasiddho nAma zabdo'tra prasiddhArthe, rAjA kAmpilye nagare AsIt / sa rAnA ekadA kAmpilya nagarAt mRgavyam=AkheTaM kartum upanirgataH-niryAtaH // 1 // ___ sa kathaM nirgataH ? ityAha -- mUlam- hayANAe gayANIe, rahANIe taheva ya / pAyatANIe mahayA, savao parivArie // 2 // chAyA--hayAnIkena gajAnIkena, rathAnIkena tathaiva ca / pAdAtAnIkena mahatA, sarvataH parivAritaH // 2 // TIkA-'hayANIe' ityaadi| sa rAjA mahatA vizAlena hayAnI kena=azvasenayA, gajAnIkena-gajasenayA rathAnIkena rathasenayA tathaiva pAdAtAnIkena-padAtisenayA va sarvataH= athavA caturaMga sainya kA nAma bala hai, gaja, azva, zivikA Adi kA nAma vAhana hai| ye donoM jisake viziSTa udayako prApta ho cuke haiN| aisA (nAmeNa saMjae-nAmnA saMjayaH) saMjaya nAma kA prasiddha rAjA (kaMpille nagare-kAmpilye nagare) kAmpilya nagara meM thA / vaha rAjA ekadina kI bAta hai ki (migavvaM uvaNiggae-mRgavyamupanirgataH) zikAra khelane ke liye nagara se nikalA // 1 // zikAra ke liye kisa prakAra nikalA? so kahate haiM-'hayANI' ityAdi / __ anvayArtha-vaha rAjA (mahayA hayANIe-mahatA hayAnIkena) vizAla azvasenA se, vizAla ( gayAgoe-gajAnIkena ) gajasenA se vizAla (rahANIe-sthAnIkena) rathasenA se tathaiva (pAyattANIe-pAdAtAnIkena) caturaMgasainyanuM nAma baLa che. hAthI, ghaDA, pAlakhI, AdinuM nAma vAhana che. A bhanna dene se prApta tha yUzyA cha mevA nAmeNa saMjae-nAmnA saMjayaH sakya nAbhanA prasiddha 20 kaMpille nagare-kAmpilye nagare 4ipiyanAne vijaya ratA utA. me 22 me hivasa migavvaM uvaNiggae-mRgavyamupanirgataH zi2 savA mATe nagara bahAra nIkaLyA. 1 zi2 bhATa vI zate nAnyA ? sane sUtra42 4 cha-"hayANI" tyAha! manvayArtha:-tela potAnI mahayA hayANIe mahatA hayAnIkena viANa mazvasenA gayANIe-gajAnIkena vizA hAthI senA virahANIe-rathAnI kena 22 senA tathA pAyattANIe-pAdAtAnIkena pAya senA vigerethA sabao-sarvataH uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre samantAt parivAritaH pariveSTitaH san vinirgtH| 'hayANIe' ityAdau ApatvAt tRtIyArthe prathamA // 2 // vinirgatya yatkRtavAMstadAhamUlam-mie chabhittA hayaMgao, kaMpillujANakesare / bhIe saMte mieM tatthe, vahe. rasamucchie // 3 // chAyA-mRgAn kSobhayitvA hayagataH, kAmpilyodyAna ke zare / bhItAn zrAntAn mitAMstatra, hanti rasamUrchitaH // 3 / / TokA--'mie' ityaadi| hayagataH azvArUDhaH rasamUcchitaH-mRgamAMsAsvAdalolupaH sa saMyato rAjA tatra kAmpilyodyAnake zare kampilyanagarasthe kezaranAmakodyAne mRgAn kSobhayitvA =preritAn kRtvA bhItAn-maraNabhayatrastAn zrAntAn itastataH paridhAvanena glAnAn , mitAn=katipayAn mRgAn hanti=hatavAn // 3 // padAti senA se (saJcao-sarvataH) samantataH (parivArie-parivAritaH) parivRta hotA huA (viniggae-vinirgataH) nagarase zikAra khelane ke liye nikalA isa prakAra kA saMbaMdha isa zloka ke sAtha lagA lenA cAhiye // 2 // nikala kara jo kiyA so kahate haiM-'mie' ityAdi ! anvayArtha (rasamucchie-rasamUcchitaH) mRga mAMsa ke svAda kA lolupI vaha saMjaya rAjA (hayagao-hayagataH) ghoDe para savAra hokara (kaMpillajjANakesare-kAmpilyodyAnakezare) kAmpilya nagara ke kezara nAmaka udyAna meM pahu~cA aura vahAM pahuMcakara usane (bhie chubhittAmRgAn kSobhayitvA) mRgoM ko prerita kiyA / jaba ye (bhIe-bhItAna) isakI maraNabhaya se bhayatrasta (saMte-zrAntAn) zrAnta, hue unameM se isane (mie mitAn) kitaneka mRgoMko (vahei-hanti) mAre // 3 // saba rIte parivarie-parivAritaH parivRta thane viniggae-vinirgataH nArathI bahAra zikAra khelavA mATe nIkaLyA. A prakArano saMbaMdha A zlekanI sAthe che. rA sabase nagara mA2 nIjI zuthu tene 4 cha-"mie" tyAhi ! ___ manvayA--rasamucchie-rasamacchitaH bhRga mAMsanA svApi sevA me silpayanagaranA in hayagao-hayagataH ghoDA52 svA2 dhana kaMpillajANakesarekampilyodyAnakezare-sa2 nAmana: dhAnamA gayA, tyAM paDAMyIna te mie chubhittA-mRgAn kSobhayitvA bhRgAne mAravA mATe prerita aa yAre te bhIebhItAna nI mA prA2nI senA chatyAhana ne dhAnamAMnA bhR mayabhIta manyA saMte-zrAntAn zrAnta manyA tyAre temAMthA 2 bhRgAnA / zI2 4ii. // 3 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 saMjayanRpacaritavarNanam atrAntare yajjAtaM tadAha-- mUlam-ahaM kesaraMmmi ujjANe, aNaMgAre tavodhaNe / __ sajjhAyajhANasaMjutte, dhammajjhANaM jhiyAyai // 4 // chAyA--atha kezare udyAne, anagArastapodhanaH / svAdhyAyadhyAnasaMyuktaH, dharmadhyAnaM dhyAyati // 4 // TokA--'aha kesarammi' ityaadi| atha anantaram kezare udyAne ke zarAkhye udyAne svAdhyAyadhyAnasaMyuktaH= svAdhyAyaH-AgamAdhyayanam, dhyAnam-dharmadhyAnaM, tAbhyAM saMyuktaH svAdhyAya. dhyAnAdau tatparaH tapodhanaH tapa eva dhanaM yasya sa tathA-tapodhanasampannaH, ekaHanagAro-muniH dharmadhyAnam AjJAvicayApAyavicayavipAkavicayasaMsthAnavicayarUpaM dhyAyati-cintayati // 4 // tathA-- mUlam--apphomaMDavammi,jhAyai khaviyAsave / tassa~gaeM mige pAsaM, vaheI se NarAhive // 5 // isa samaya kyA huA yaha bAta sUtrakAra kahate haiM-'aha' ityaadi| anvayArtha (aha-atha) jaba rAjA mRgoM kI zikAra kara rahA thA usa samaya (kesarammi ujANe-kezare udyAne) usa kesara nAmake bagIce meM (sajjhAyajjhANasaMjutte-svAdhyAyadhyAnasaMyuktaH ) svAdhyAya-AgamAdhyAyana meM evaM dharmadhyAna meM tatpara (aNagAre-anagAraH) eka muni rAja ki (tavodhaNe-tapodhanaH) tapa hI jinakA dhana (dhammajjhANaM ziyAyai-- dharmadhyAnaM dhyAyati) AjJAvicaya, 1 apAyavicaya, 2 vipAkavicaya 3 evaM dharma saMsthAna vicayarUpa 5 dharmadhyAnakA cintavana kara rahe the // 4 // - A pramANe zikAra karatI vakhate zuM banyuM, A vAtane sUtrakAra kahe che - "aha" tyA ! anvayArtha-ba-traNa jyAre rAjA mRgene zikAra karI rahyA hatA te samaye se kesarammi ujjANe-kezare udyAne za2 dhAnamA svAdhyAyadhyAnasaMjutte-svAdhyAya dhyAnasaMyutaH svAdhyAya-mAgama adhyayanamA tebhara dharmadhyAnamA tatpara sevA aNagAre-anagAraH me munirA tavodhaNe-tapodhanaH ta5 nudhana cha, dhammajjJANaM jhiyAyai-dharmadhyAnaM dhyAyati mAjJA viyaya, apAya viyaya, vibhA viyaya ane saMsthAna vicayarUpa dharmadhyAnanuM ciMtavana karI rahyA hatA. kA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtra chAyA---apphovamaNDape dhyAyati, kSapitAsravaH / tasyAgatAn mRgAn pArva, hanti sa narAdhipaH // 5 // TIkA--'apphovamaMDavammi' ityAdi / kSapitAstravaH kSapitAH-dUrIkRtAH AsravAHmANAtipAtAdayo yena saH tathAbhUtaH, gardabhAlignagAraH apphoyamaNDape-vRkSAdhAkIrNanAgavallyAdyAcchAdita. maNDape 'apphova' itikSAdyAkINepradezavAcako dezI zabdaH / dhyAyati-dharmadhyAnaM karoti / tasya muneH pAcam AgatAn mRgAn sa nagadhipa hanti-hatavAn // 5 // tato yadabhUttadAha-- mUlam-aha AsaMgao rAyA, khippamAgaeNmma so tahiM / haeM mieM 3 pAsittA, aNagAraM tattha pAsa~I // 6 // chAyA-atha azvagato rAjA, kSipramAgamya sa tatra / hatAn mRgAMstu dRSTvA, anagAraM tatra pazyati // 6 // TIkA-'aha' ityAdi / atha anantaram azvagataH azvArUhaH sa rAnA tatra-tasmin maNDape kSipraMtathA--'apphovamaMDavammi' ityAdi ! anvayArtha (khaviyAsave-kSapitAsravaH) AsravoMko dUra karanevAle ve gardabhAli anagAra (apphovamaDavaMmmi-apphovamaMDape) vRkSAdise vyApta tathA nAgavalli Adise AcchAdita maMDapameM (jjhAyai-dhyAyati) dharmadhyAna kara rahe the| (tassa pAsaM Agae mige se NarAhive vahei-tasya pAca AgatAn mRgAn sa narAdhipaH hanti) una munirAjake pAsameM Aye hue una mRgAMko usa rAjAne mArA // 5 // phira kyA huvA ? so kahate haiM-'aha Asagao' ityAdi / anvayArtha-(aha-atha) jaba mRga maracuke taba (AsagaotathA-"apphovamaMDavammi" tyA ! sanvayArtha:-khaviyAsave-pitAstravaH mAlavAne 2 42nAra te nAti mAnagAra apphovamaMDavaMmmi-apphovamaMDape vRkSA4ithI dhezamesA tathA nagadita mAhiyA chapAyeda bhayamA jJAyaDa-dhyAyati dhadhyAna rI rahyo DA. tassa pAsaM Agae mige se NarAhave baheha-tasya pAca AgatAn mRgAn sa narAdhipaH hanti mRtyunA thA akaLAIne nAsabhAga karatA mRga e latAmaMDapamAM beThelA munirAjanI pAse deDI gayA chatAM paNa rAjAe tyAM jaI temane saMhAra karyo. pA pachI thayu ? te 4 cha-."aha-Asaga' tyA ! sanvayAtha-aha-atha yAre bhRgalAnI saDA2 tha/ gayo tyAre Asagao utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 saMjayanRpamunidarzanam zIghram Agatya hatAn mRgAna dRSTvA, tu-punaH tatra gardabhAlim anagAraM pazyati // 6 // tathAmUlam -ahe rAyA tatthe saMbhaMto, aNagAro maNI ho"| maeM u punneNa, rasagiddheNaM cittuNA // 7 // chAyA-~-atha rAjA tatra saMbhrAntaH, anagAro manAgAhataH __ mayA tu mandapuNyena, rasaddhana ghAtukena // 7 // TIkA--'aha' ityAdi / atha anantaraM tatra-tasmin manau dRSTe sati saMbhrAnto bhayatrastaH sa rAjAevamacintayat-mandapuNyena-puNyahInena rasagRddhena-rasalolupena ghAtukena-jIvahananazIlena manAka-mRgayArUpa nirarthaka kArya kurvatA mayA eSa anagAro hataH mAritastadIya mRgahananAt / paramakAruNikAH sAdhavo hi paraduHkhena duHkhitA bhavanti // 7 // azvagataH) ghoDe para caDhA huA (so rAyA-sa rAjA) vaha rAjA (khippam-kSipraM) zIghra hI (tahiM-tatra) usa sthAna para (Agamma-Agamya) Akara (hae mieu pAsitA-hatAn mRgAt dRSTvA) mare hue mRgoMko dekhane lgaa| itane meM hI (tattha agagAraM pAsai-tatra anagAraM pazyati) usakI dRSTi eka munirAja para paDI jo vahIM baiThe hue the // 6 // tathA--'aha rAyA' ityaadi| anvayArtha-(aha-atha) isake bAda (tattha-tatra) una munirAjake divane para (saMbhaMto-sabhrAntaH) bhayatrasta (rAyA-rAjA) rAjAne aisA vicAra kiyA ki-munirAjake mRgoMko mAra denese (maMdapunneNaM-maMdapuNyena) puNyahIna (rasagiddheNa-rasagRddhena) tathA rasalolupI mujha (ghituNA-ghAtuazvagataH 52 savAra thayeTa so rAyA-sa rAjA te sa khippaM-kSiNam zIghara tahi-tatra se sthAna para Agamma-Agamya mA0yA mane bhAvAna hie mieu pAsittA-hatAna mRgAn dRSTA bhre| bhRgAne nevA bhAMDayA mA samaye se tattha aNagAraM pAsai-tatra anagAraM pazyati tAma5bhA meDesA me munirAsa upara enI daSTI gaI che tathA-'aha rAyA' tyA ! sanyAya-aha-atha tyArapachI tattha-tatra sAmuni2004 52 dRSTi 54tA saMbhatosaMbhrAnta : nayanarata rAyA-rAjA se nA simA prA2nu me nyu , maMda punneNaM-maMdapuNyena meM puSyaDina tathA rasagiddheNa-rasagRddhena samApivituNAghAtukena dhAta ul 24bhRgAne nathI bhAryA 52tu maNA-manAka vyaya mA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 uttarAdhyayanasUtre tato rAjA yatkRtavAMstadAhamUlam-AsaM visarjaittANaM, aNagArassa so nivoN| viNayeNaM vaMdaI pAe, bhagavaM! etthe me khame // 8 // chAyA-azvaM visRjya khalu, anagArasya sa nRpH| vinayena vandate pAdau, bhagavan ! atra me kSamasva // 8 // TIkA-'AsaM' ityAdi : sa saMjayanAmA nRpaH azvaM visRjya-vimucya gardabhAleranagArasya pAdau vinayena =savinayaM vandate bravIti ca-he bhagavan ! atra mRgavadhe jAtaM mamAparAdhaM kSamasva // 8 // tataH kimabhUdityAhamUlam--ahaM moNeNe so bhagavaM, aNaMgAre jhaannmssio| rAyANaM NaM paDimaMte, tao" rAyA ayaduo // 9 // chAyA- atha maunena sa bhagavAn , anagAro dhyaanmaashritH| rAjAnaM na pratimantrayati, tato rAjA bhayadrataH // 9 // kena) ghAtakane mRgoMko nahIM mArA hai kintu (magA-manAka) vyartha hI una (agagAro-anagAraH) munirAjako (Ahao-AhataH) mArA hai // 7 // phira rAjAne kyA kiyA so kahate haiM-'AsaM' ityAdi / anvayArtha-(sonivo-sAnRpaH) usa rAjAne (AsaM visajjaittANaM-azvaM vimRjya khala) ghoDeko choDakara (viNayeNaM-vinayena) baDe vinayake sAtha (aNagArasta pAe vaMdai-anagArasta pAdau vaMdate) una munirAjake donoM caraNoMmeM apanA mastaka jhukA diyA aura kahane lagA (bhagavaMbhagavan ) he nAtha ! (ettha me khame-atra meM kSamasva) isa mRgavadhase honevAle mere aparAdhako Apa kSamA kareM // 8 // GdhAnamA mettes| aNagAro-anagAro bhunirAzane Ahao-AhataH bhAresa cha. // 7 // yA pachI rAta se zu4yu te 4 cha.-"AsaM" tyA ! anvayArtha --2mA prasAranI bhanamA pshcaattaa542t| so nivo-saH nRpaH 20 AsaM visajjaittANaM-azvaM visRjya khalu dhADAne choDIna viNaeNaM-vinayena 14 vinayanI sAthe aNagArassa pAe vahai-anagArasya pAdau vandate the munirAnA ya2 mA pAtAnu bharata jhupI hI mane 4aa bhAMDayu, bhagavaM-bhagavan nAtha ! etthame khameatra me kSamasva mA bhRgasAnA thI thye| bhA21 aparAdhane A5 kSamA 42 // 8 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 saMjayanRpa prArthanA munitaH saMjayanRpasya kSamAyAcanA 115 TIkA-'aha moNeNa' ityaadi| atha anantaraM maunena-tUSNIMbhAvena dhyAnam-dharmadhyAnam AzritaH sa bhagavAn-mAhAtmyasampanno nAmnA gardabhAliH, anagAra:-muniH yadA rAjAnaM na pratimantrayati-prativakti / tataH sa rAjA bhayagutA bhayatrasto jAtaH // 9 // bhIto rAjA'nagAramuvAcamUlam-saMjao ahaMmastIti, bhagavaM vAharAhi meM / kuMddho teeNaM aNagAre, daheja narakoDio // 10 // chAyA--saMjayaH ahamasmIti, bhagavan vyAhara mAm / kruddhastejasA'nagAraH, dahet narakoToH // 10 // TIkA--'saMjao' ityAdi / he bhagavan ! ahaM saMjayo nAma rAjA'smi, natvanyaH kazcitpAmaraH, iti munirAja dhyAnastha hone se nahIM bole taba kyA huA ? so sUtrakAra kahate haiM-'aha moNeNa' ityAdi / anvayArtha-usa samaya (moNeNa-maunena) maunase (bhagavaM aNagAre-bhagavAn anagAraH) ve mAhAtmyasaMpanna munirAja (jjhANamassiodhyAnamAzritaH) dharmadhyAnameM lavalIna bane hue the| isaliye (rAyANaM paDi Na maMtei--rAjAnaM prati na maMtrayati) rAjAkI bAtoMkA unhoMne koI pratyuttara nahIM diyaa|(toraayaa bhayadAduo-tataH rAjA bhayadrutaH) isa paristhitiko dekhakara rAjA bhayase vizeSa trasta ho gayA // 9 // bhayatrasta rAjAne kyA kahA ? so kahate haiM-'saMjao ityaadi| anvayArtha-punaH rAjAne kahA--he bhagavan ! (ahaM saMjao NAma munirAja dhyAnastha hovAthI kAMI bolyA nahIM tyAre zuM thayuM ? tene sUtrakAra 49 cha--"aha moNeNa" tyA ! anyAya- samaye moNeNa-maunena bhInanA 2bhagavaM aNagAre-bhagavAn aNagAraH ye mAhAtmya sapanna 2 // muni2|04 jjJANamassio-dhyAnamAzritaH dharma dhyAnamA balIna manera tA. 2mA 72Ne rAyANaM paDi Na maMtei-rAjAnaM pratina maMtraryAta rAnI pAtanetabhaNe 7 pratyuttara mAye nahI tao rAyA bhayaduo-tataHrAjA bhayadrutaH 2mA prA2nI sthiti ne rAna manamA 4 saya 4-1 thayo l 'savatrasta 20n-ye zu ? tene 4 cha.--"saMjao" yA! manvayAtha-zathI 200 chu, bhagavan ! ahaM saMjao NAma rAyA assi utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre hetoH mAM vyAhara=kathaya kimapi / bhavAdRzaH anagAra: sAdhuH kruddhaH san tejasA tejolezyAdinA narakoTI: anekakoTIsaMkhyakAn narAn dahet bhasmakuryAt / mamaikasya kA kathA ? ato'hamasmi bhytrstH| tasmAd he bhagavan ! saMhasu bhavAn kopam / dayasva mayi // 10 // dhyAnapUttau~ narapativacanaM nizamya munirAha--- mUlam--abhaMo patthivA! tujhaM, abhayadAyA bhavAhi ya / a~Nicce jIvalogammi, ki hiMsAe pasajesi // 11 // chAyA---abhayaM pArthiva ! tava, abhayadAtA bhava c| anitye jIvaloke kiM, hiMsAyAM prasajjasi // 11 // TIkA--'abhao' ityAdi / he pArthiva ! rAjan ! tava abhayamastu ! tathA tvamapi ca Atmaupamyena rAyA asti--ahaM saMjayo nAma rAjA asmi) meM saMjaya nAmakA rAjA hUM / ata: Apase prArthanA kara rahA hUM ki Apa (me vAharAhi--mAm vyAhara) mujhase kucha kahe / kyoM ki (teeNa kuddho aNagAro narakoDio daheja-tejasA kruddhaH anagAraH narakoTIvhet ) tejolezyA Adi rUpa tejase kruddha huAanagAra aneka koTi manuSyoMko bhI bhasma kara sakatA hai, mujha ekakI to bAta hI kyA hai / isaliye Apa jaba nahIM bola rahe hai taba mere hRdayame baDA bhArI bhaya jAgRta ho rahA hai| ataH he nAtha ! Apa krodha na kareM aura mujha para dayA kareM yahI prArthanA hai // 10 // dhyAna pUrA hone para munirAja kahate haiM-'abhao' ityaadi| anvayArtha-rAjAkI prArthanA sunakara munirAjane kahA (patthivAahaM saMjayo nAma rAjA asmi hu sanya naamne| 2 chu. ane Apane prArthanA 43 chuDe, Apame vAharAhi-mAma vyAhara bhane 4is44 ubha, tennavezyA mAhi35 teeNa kuddho aNagAro narakoDio daheja-tejasA kruddhaH anagAraH narakoTIdeheta tejathI kodhita banela anagAra aneka keTI manuSyano paNa saMhAra karI zake che. mArA jevA ekanI te vAta ja kayAM rahI? AthI Apa jyAre bolatA nathI tyAre mArA hRdayamAM khUbaja bhaya vyApI rahyo che. AthI he nAtha A5 krodha na karatAM mArA upara dayA karo. evI mArI namra prArthanA che. 10 dhyAna 53 yatAM bhuni4 49 cha.---"abhao" tyAdi ! makyAtha --2nI prArthanA samajIna bhunisale 4dhu, patthivA-pArthiva uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 saMjayanRpAya muneH kSamAdAnam ___ 117 sarvatra pazyan sarveSAM prANinAmabhayadAtA bhava / yathA tava maraNabhayaM tathaivAnye. pAmapi / kiM ca he rAjan / anitye jalabudbudvaJcapale asmin jIvalokesaMsAre hiMsAyAMmANivadhe kiM prasanjasi-kathaM prasakto bhavasi / jIvalokasyA nityatve tvamapyanityaH / tatkathaM katipayadinasthAyi jIvanasya kRte tvaM pApamarjayasIti bhAvaH // 11 // kiMca-- mUlam--jayA savvaM pariccana, gaMtavamavasarasa~ te / anicce jIvalogammi, ki rajammi pasajasi // 12 // chAyA--yadA sarva parityajya, gantavyamavazasya te / anitye jIvaloke. kiM rAjye prasajasi // 12 // pArthiva !) he rAjan ! (abhao-abhayam ) tuma bhayamata kro| tathA tuma prajApAlaka ho isa kAraNase samasta jIvoM ko apane jaisA mAnakara tathA prajA svarUpa samajhakara (abhayadAyA bhavAhi ya-abhayadAtA bhava ca) unake liye abhaya dAtA bano / jaise maraNa kA bhaya tumako hai vaise hI sabako hai| phira he rAjan ! ( aNicce jIvalogammianitye jIvaloke) yaha jIvaloka anitya hai-jalabudabudake samAna capala hai tathA phira tuma (kiM-kim ) kyoM (hiMsAe pasajjasi-hiMsAyAM prasanjasi) isa hiMsA karma meM lavalIna ho rahe ho| tAtparya isakA kevala yahI hai ki jaba jIvaloka anitya hai to tuma bhI anitya hoyahAM zAzvata isa paryAya meM rahanevAle nahIM ho to phira kyoM kucheka dinoM taka rahanevAle isa jIvana ke liye tuma pApa kA upArjana kararahe ho||11|| hai san ! abhao-abhayam tu nimaya! tamA3 4tavya prANa tanu che. A kAraNe saghaLA jIvene potAnA jevA mAnIne tathA prajA svarUpa samajIne abhayadAyA bhavAhi ya-abhayadAtA bhava ca senA samaya AtA manA. ma bhne| saya tamane cha vA bhaya madhAne che. pachI huna ! aNicce jIvalogammianitye jIvaloke mA 14 manitya che pANInA 52 poTAnI rebhaya5 cha, chatA 59 tame ki hiMsAe pasajjasi-kim hiMsAyAM prasajjasi thA bhATe mA hisA kAryamAM lavalIna banI rahyA che ? tAtparya AnuM phakta e ja che ke, jyAre jIvaloka anitya che, tame paNa anitya che, zAzvata A paryAyamAM rahevAvALA nathI te pachI zA mATe alpa divaso sudhI rahevAvALA A jIvananA mATe pApanuM upArjana karI rahyA ? 115 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 uttarAdhyayanasUtre TIkA-'jayA' ityAdi / yadA sarvam antaH purAdikaM koza koSThAgArabhANDAgArAdikaM ca parityajya avazasya-paratantrasya te-taba bhavAntaramavazyameva gantavyam / tadA he rAjan / anitye'sminjIvaloke rAjye kiM prasajjasi-kathaM prasakto bhavasi ? // 12 // kiMca mUlam--jAviyaM cerva saivaM ca, vijusNpaaycNclN| jatthe te musi rAyaM, peJcatthaM jAvabuj.si // 13 // chAyA-jIvitaM caiva rUpaM ca, vidyutsaMpAtacaJcalam / yatratvaM muhyasi rAjan !, pretyAthai nAvabudhyase / / 13 / / TIkA--'jIviyaM' ityAdi / he rAjan ! yatra-jIvite rUpe ca tvaM muhyasi mohaM prAmoSi, tajjIvitaM 'jayA' ityAdi ! anvayArtha-(jayA-yadA) jaba yaha bAta nizcita hai ki (avasa ssa-avazasya) mRtyu ke paMje dvArA parokSarUpa meM parAdhIna hue (te-te) tuma ko (sabvaM prariccajja-sarva parityajya) isa antaHpura, koza, koSThAgAra, bhANDAgAra Adi kA parityAga karake (gaMtavvaM-gantavyam ) bhavAntara meM jAtA hai to he rAjan ! phira (kiM-kim ) kyoM (anicce jIvalogammianitye jIvaloke) anitya-anavasthita isa jIvaloka meM vartamAna (rajjammi-rAjye) kSaNabhaMgura rAjyameM (pasajjasi-prasajasi) phaMsa rahe ho // 12 // phira bhI-'jIviyaM' ityAdi ! anvayArtha he rAjan ! (jattha taM mujjhasi-yatra tvaM muhyasi) jina "jayA" tyahi! sa-kyA--jayA-yadA nyAre se vAta nizcita cha , avassassa-avazasya bhRtyunA 4thI parAdhIna se na tA te-te tamAme savvaM pariccajja-sarva parityajya mA santaHpura, zi 112, senA, sAhasI, mAhinI parityAga ne gaMtavyam-gantavyam bhavA-12mA pAnu cha. to, san ! pachI kiM-kima zA bhATe anicce jIvalogammi-anitye jIvaloke mA bhanitya-manavasthita sA mAM va bhAna rajammi-rAjye kSamA 2 sevA // NoryasabhA pasajjasi-prasajjasi // bhATesA 2 ch| 1 // 12 // chatai pazu-"jIviyaM" dhyAha! manvayArtha - rAna ! jattha tvaM mujjhasi-yatra tvaM muhyasire vana mAvi uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 saMjayaM prati munerupadezaH caitra-jIvanamapi rUpaM cApi vidyutsaMpAtacaJcalam vidyuto yaH saMpAtaH saMpatanaM tadvacaJcalaM-capalam asti / tatrAsaktastvaM pretyArtha paralokarUpam artha hitaM nAvabudhyase na jAnAsi / / 13 / / tathA-- mUlam-dArANi ye suyA cerve, mittA yaM taha baMdhavA / jIvaMtamaNu jIvaMti, mayaM nANuvvayaMti ye // 14 // chAyA--dArAzca sutAzcaiva, mitrANi ca tathA bAndhavAH / jIvantamanunIbanti, mRtaM nAnuvrajanti ca // 14 // TIkA--'dArANi ya' ityaadi| he rAjan ! dArAH striyaH, ca-punaH sutAH-putrAH ca-punaH, mitrANi tathA bAndhavAH bhrAtaraH, sahAyakAzca jIvantaM prANAn dhArayantaM janam anujIvita Adi paryAyoM meM tuma mohAdhIna bana rahe ho vaha (jIvIyaM ceva rUva ca-jIvita caiva rUpa ca) jIvita evaM rUpa (vijjusaMpAyacaMcalaMvidyut saMpAtacaMcalam ) saba bijalI kI camaka ke samAna caMcala hai| isameM mohAdhIna hokara hI (peccatthaM NAvabujjhasi-pratyArtha na avabudhyasi) tuma abhItaka paralokarUpa artha ko nahIM jAna sake ho // 13 // tathA-'dArANi' ityAdi ! - anvayArtha he rAjan ! dekho saMsAra kitanA svArthI hai jo (dArANi ya suyAceva mittAya taha badhavA-dArAzca sutAzcaiva mitrANi-tathA bAMdhavAzca) strI, putra evaM mitra tathA bAMdhavajana ye saba (jIvantamaNujIvaMti-jIvanta manuvrajanti) jIvIta rahate 2ke hI sAthI huA karate haiM-kamAye gaye dravya payAyobhA tabhI bhArAdhIna tha/ 2aa ch| ye jIviyaM ceva rUvaM ca-jIvitaM ceva rUpaM ca 04 mane 35 sajA vijjusaMpAya caMcalaM-vidyat saMpAta caMcalam bijInIyama42i yaNa cha. mAmA bhADAdhIna thaIne peccattha NAvabujjhasi-pretyartha na avabudhyasi tamee AjasudhI paralokarUpa arthane jANela nathI. 13 ta-"dArANi" tyAha! anyA :- sana ! zumA sasA2 32 sAthI che, dArANi ya muyAceva mittAya taha bAMdhavA-dArAzca sutAzcaiva mitrANi tathA bAMdhavAzca mAmA strI, putra, bhitra tathA mAMdhane se saghA jIvantamaNujIvati-jIvantamanuvrajanti patA mAnavInAja sAthI che. kamAyelA dravyamAM saMmmilita thaIne khUba mojamajA uDA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 uttarAdhyayana sUtre jIvanti tadupArjitvattAdyupabhogairupa jIvanti, ca= punaH mRtaM nAnuvrajanti / manuyAH anekavidhopAyairvittamarjayanti / tadvittamupabhujya kalatrAdayo jIvanti / parantu sa vittopArjako mRtazrettadA tasya pRSThe na ko'pi gacchatIti bhAvaH || 14 || tathA- mUlam - -nIharaMti maiyaM puttA, piyaraM paramadukkhiyA / piyaro vi tahAM puMtte baMdhUM royaM tavaM care // 15 // chAyA - nirharanti mRtaM putrAH pitaraM paramaduHkhitA / pitaro'pi tathA putrAn bandhUn rAjan ! tapazcare || 15 || TIkA--'nIharaMti' ityAdi / paramaduHkhitAH = pitRmaraNenAtIva duHkhayuktAH putrAmRtaM pitaraM nirharanti = gRhAnniHsArayanti / tathA pitaro'pi putrAn niharanti tathA bAndhavAzca bandhUn meM sammilita hokara khUba majA mauja uDAyA karate haiM - (mayaM nANuvayaMti ya-mRtaM nAnuvrajanti ca ) parantu jaba vicAre isa jIvako paraloka meM jAnekA samaya A jAtA hai mRtyu Akara jaba isake galeko dhara dabAtA hai taba koI bhI aisA nahIM nikalatA jo isakI usase rakSA kara sake tathA usake pIche 2 jA ske| sabake saba eka ora khar3e ho jAte haiM // 14 // tathA - 'nIharaMti' ityAdi / anvayArtha - he rAjan ! isase adhika saMsAra kI asAratA aura kyA hogI jo (paramadukkhayA - paramaduHkhitAH) pitAko paraloka meM jAte samaya (puttA-putrAH) putrAdika milakara paramaduHkhita huA karate haiM / tathA (mayaM piyaraM nIharaMti - mRtaM pitaraM nirharanti ) mare hue usa bicAre patrAoM 04 mAnaha bhAnanArA hoya che. mayaM nANuvvayaMti ya-mRtaM nAnuvrajaMti ca paraMtu jyAre A bIcArA jIvane paraleAkamAM javAnA samaya Ave che. mRtyu a vIne jyAre enA gaLAne TuMpA de che. tyAre kAI paNa evuM nathI, AgaLa AvatuM ke, je e jIvanI rakSA karI zake, athavA tA enI pAchaLa pAchaLa jAya e saghaLA e samaye eka bAjue khasIne ubhA rahI jAya che. jayAre jIvane ekAka javu' paDe che. 514 tathA - "nIharaMti" ityAhi ! anvayA--he rAjana ! AnAthI vadhAre saMsAranI asAratA khIjI zuM hAya ? je paramadukhiyA - paramaduHkhitAH pitAnA paramAM lvA aNe putto - putrAH putrAi me'TThA bhaNelA parabha dujita thayA are che tathA mayaM piyaraM nIharaMti-mRtaM pitaraM nirharanti marI janAra bicArA e pitA ke, jenuM gharamAM saMpUrNapaNe calaNa cAlatuM hatuM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 saMjayaM prati munerupadezaH nirharanti / tasmAdevaM saMsAradazAM jJAtvA he rAjan ! tapaH-tapasyAM care: kuru // 15 kiMca-- mUlam--tao tejie davve:, dAre yaM prirkhie| kIlaMta'nne narI rAyaM, hahatumalaMkiyA 16 // chAyA--tatastenArjitAni dravyANi, dArAMzca parirakSitAn / krIDantyanye narA rAjan / hRSTatuSTA alatAH // 16 // TIkA--'tao' ityAdi / he rAjan / tataH tasya dravyopArjakajanasyaH mRtyoranantaram tena janena arjitAni dravyANi, tathA tena parirakSitAn dArAMzca gRhItvA anye narAH hRSTa tuSTAH-tatra-haSTA:-bahi pula kAdi mantaH, tuSTAH AntaraprItisampannAH, tathApitA ko ki jisakA gharameM ekacchatra rAjya thA usI ghara se bAhara nikAla dete haiN| tathA (piyaro vi putte baMdhU nIharaMti-pitaro'pi putrAn bandhUn nirharanti) pitA bhI marajAne para prANoM se bhI adhika priya putroM ko tathA apane bandhujanoM ko bAhara nikAla detA hai| ataHsaMsArakI (rAyaM-rAjan ) he rAjan ! isa prakAra dazA dekhakara (tavaM care-tapazcareH) isa jIvanako saphala karaneke liye tuma tapasyA karo // 15 // phira bhI-'ato' ityAdi / anvayArtha (rAyaM-rAjana ) he rAjan / dravyopArjaka vyaktikI mRtyu ke bAda (teNajie davve parirakkhie dAre ya-tenArjitAni dravyANi parirakSitAn dArAn ca) usake dvArA pahile upArjita kiye gaye dravya ko tathA usakIparirakSita dArA-strIjana ko (anne narA kIlaMti-anye narAHkrIDatene (mana) se gharamAthI mA2 cha. tathA piyarovi putte baMdhU nIharaMtipitaro'pi putrAna bandhUna nirharanti mA pramANe pitA 54 bharI nA2 potAnA priya putrane temaja baMdhu vagerene paNa Aja pramANe gharamAMthI bahAra kADhe che. A pramANunI sasAranI rAyaM-rAjan 2 // nane tavaM care-tapazcareH 2mA banane saphaLa banAvavA mATe he rAjan ! tame tapasyA kare. je 15 52 pa--"tao" tyAle ! ma-kyA-rAyaM-rAjan hai 224 ! dravyanu SIt'- 42nA2 vyatina! bhRtyu mA teNajjie dabya parirakkhie dAre ya-tenArjitAni dravyANi parirakSitAn tArAna ja teNe upArjana karelA dravyane tathA tenI Azrita strI janane prApta karIne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 uttarAdhyayanasUtre alaGkatAH-vibhUSitazarIrAH santaH krIDanti-ramaMte / IdRzI saMsArasthiti sta. smAt tapaH saMyamArAdhanameva zreyaskaramiti // 16 // maraNAnantaraM jIvasya yad bhavati, taducyate-- mUlam --teNAvi jai kayaM kammaM, suhaM vA jai vA duhaM / kammuNA teNaM saMjutto, gacchaMI u paraM bhavaM // 17 // chAyA--tenA'pi yatkRtaM karma, sukhaM vA yadi vA duHkham / karmaNA tena saMyuktaH, gacchati tu paraM bhavam // 17 // TIkA--'teNAvi' ityAdi / tenApi maraNonmukhena janena pUrva sukha-sukha hetukaM zubhaM, yadi vA athavA duHkha-duHkhahetukam azubhaM yatkarma kRtam , tena-pUrvopArjitakarmaNA, 'tu' iti nizcayena saMyuktaH, ekAkI san paraM bhava-bhavAntaraM gacchati, na cAnyaH ko'pi nti) prAptakara dUsare vyakti Ananda karate haiM aura (haTa tuTThA havai-hRSTatuSTAH bhavanti) harSita hote rahate haiM aura khUba santuSTa rahA karate haiM (alaMkiyA havai-alaMkRtAzca bhavanti) tathA vibhUSita zarIra hokara rahate haiM // 16 // marane para jIvakA kyA hotA hai so kahate haiM-'teNAvi' ityAdi ! anvayArtha-(teNAvi jaM suhaM duhaM vA-tenApi yat pUrva sukhaM duHkhaM vA yatkarmakRtam ) maraNonmukha usa manuSyane pahile jo sukha hetuka zubhakarma athavA duHkha hetuka azubha karma kiyA hai (teNa kammuNA saMjutto paraMbhavaM u gacchaI-tena karmaNA saMyuktaH paraM bhavaM tu gacchati) usI ke anu. sAra vaha prANI usa karma se yukta hokara parabhava meM akelA hI jAtA anne narA kolaMti-anye narAH krIDanti mI0 04ti mAna 42 cha, bhane haTTa tuTTA havA-hRSTatuSTA bhavanti pita thatI 29 che. mane ghI saMtuSTa 2hyA cha alaMkiyA havai-alaMkRttazca bhavanti ane tethezarIra zArImAthI 29 che. // 16 // bharI 4AthI nu zu thAya cha tene cha.--"teNAvi" tyA! ___ manvayAtha---teNAvi jaM saha vA-tenApi yat pUrva sukhaM duHkhaM vA yatkarma kRtam maraNa pathArImAM paDelA e manuSya pahelAM je sukhanA heturUpa je je zubhakarma athavA manA tu35 22 sazubha ma 42 cha teNa kammuNA saMjutto paraMbhavaM u gacchaI-tena karmaNA saMyuktaH paraMbhavaM tu gacchati tanA anusAra te prANI te yukta banIne parabhavamAM ekaleja jAya che. keI bIjA jIva enI sAthe jatA nathI. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 123 priyadazinI TokA a. 18 upadezazravaNAnantaraM rAjJaH pravrajyA tena sAdhaM gacchati / yatazca zubhAzubhakarmANyeva janamanugacchanti, ato he rAjan / zubhahetukaM tapa eva samAcareti bhAvaH // 17 // munivacanaM nizamya rAjA yatkRtavAMstaducyate-- mUlam--soUNa tassa so dhammaM, aNagArassa aMtie / mahayAsaMveganivveyaM, samAvanto narAhivo // 18 // chAyA--zrutvA tasya sa dharmam , anagArasya anti ke / mahAsaMveganivedaM, samApanno narAdhipaH // 18 // TAkA--'soUNa' ityAdi / tasya-anagAramya antike samIpe dharma-zrutacAritrarUpaM zrutvA sa narAdhipa: =saMyataH mahAsaMveganirvedaM saMvego mokSAbhilASaH, nirvedaH saMsArodvegaH, anayoH samAhAraH, mahacca tat saMveganirvedaM ca mahAsaMveganirvedam atyutkRSTaM mokSAbhilASaM vairAgyaM ca samApanaH prAptavAn // 18 // hai| koI dUsarA jana usake sAtha nahIM jaataa| jaba yaha bAta hai ki jIva ke sAtha zubha aura azubha karma jAte haiM, to he rAjan ! zubha kame hetuka jo tapa hai usako hI tuma karoM // 17 // isa prakAra munirAja ke vacana sunakara rAjAne kyA kiyA isa bAta ko sUtrakAra isa gAthA dvArA prakaTa karate haiM--'soUNa' ityAdi ! __ anvayArtha (tassa-tasya) una (aNagArassa-anagArasya) munirAja ke (aMtie-antike) samIpa (dhammaM soUNa-dharma zrutvA) zrutacAritra rUpa dharmakA upadeza sunakara (so narAhivo-sa narAdhipaH) usa saMjaya rAjAko (mahayA saMvega nibveyaM samAvanno-mahAsaMveganivedaM samApannaH) atyutkRSTasaMvega-mukti prAptikI abhilASA tathA nirveda-saMsAra se vairAgya prApta ho gayA // 18 // jyAre A vAta che ke, jIvanI sAthe kevaLa zubha ane azubha karma ja jAya che te he rAjana ! zubhakamanA heturUpa je tapa che tene ja tame Adare che 17 A prakAranAM munirAjanAM vacana sAMbhaLIne rAjAe zuM karyuM, e vAtane sUtrA2 2mA thAdvArA prATa 42 cha.--"soUNa" chatyAdi ! makyAtha ---tassa-tasya me aNagArassa-anagArasya bhunirAnIaMtie-aMtike pAsa thI dhammaM soUNa-dharma zrutvA zruta yAtri35 ymn| paheza sAmAna sonarAhivo-sa narAdhipaH se saya 2tane mahayA saMvega nivveyaM samAvanno-mahatA saMveganirveda samApannaH saMsA2 52 vairAgya maa0ye| temasa muhita prAsinI manilA pUrNapaNe jAgI. me 18 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 uttarAdhyayana sUtre tataH kiM kRtavAnityAha-mUlam - -saMjao caMdrauM rejjaM nikkhaMto jiNasAsaNe / bholisa bhargavao aNagArassa aMtieN // 19 // chAyA -- saMjayastyaktvA rAjyaM, niSkrAnto jinazAsane / gardabhAle bhagavataH, anagArasya antike // 19 // TIkA -- 'saMjao' ityAdi / saMvega nirvedasamApannaH saMjaya nAmako rAjA rAjyaM tyaktvA bhagavato gardabhAleranagArasya antike samIpe jinazAsane niSkrAntaH = pratrajitaH ||19|| evaM gRhItamajyo gItArtho nityakarmarUpa dazavidhacakravAlasAmAcArIrataH sa saMjayo'nagAro gurorAdezAd pratibaddhavihAritayA ekAkI viharan kaJcit saMnivezaM jagAma, tatra yadabhUttaducyate- mUlam -- ciJcA raMjaM pavrveie, khattie paribhAsa~I / jahA~ te dIDa rUvaM, pasannaM te " tahIM maNo // 20 // chAyA -- tyaktvA rAjyaM pravrajitaH, kSatriyaH paribhASate / yathA te dRzyate rUpaM, prasannaM te tathA manaH // 20 // TIkA - - ' ciccA' ityAdi / kSatriyaH rAjyaM tyaktvA = parityajya patrajitaH = patrajyAM gRhItavAn / ayaM hi kSatriyarAjaRSiH pUrvajanmani vaimAnika deva AsIt / tatazyutaH kSatriya phira rAjA ne kyA kiyA so kahate haiM- 'saMjao' ityAdi ! anvayArtha - (saMjao - saMyataH ) saMvega evaM nirveda se yukta sajaya rAjA ne (rajjaM cahauM - rAjyaM tyaktvA) rAjyakA parityAga karake (aNagArassa bhAssi bhagavao - anagArasya gardabhAleH bhagavataH) munirAja gardabhAli mahArAjake (aMtie - aMntike) pAsa ( jiNasAsaNe nikkhatojinazAsane niSkrAntaH) dIkSA dhAraNa karalI // 19 // ramA pachI rAjye zuM yu tene he che.--"saMjao" ityAdi ! manvayArtha -- saMjao - saMyataH saMvega bhane nirvedhyI yukta sabhya rAmo rajjaM caiuM - rAjyaM tyaktvA rAjyanI parityAga arIne aNagArassa gaddhabhAlissa bhagavao - anagArasya gardabhAleH bhagavataH bhunizana gardhabhAsI mahArAnI aMtie - aMtike pAse jiNa mAsaNe nikkhaMto- jinazAsane niSkrAntaH dIkSA aMjIra 4rI // 18 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 saMjayamuni prati kasyacinmuneH praznaH 125 kule'jani / tatra ca kutazcittathAvidhanimittataH saMjAtapUrvajanmasmRtiviratimApannaH pravrajyAmaGgIkRtavAn / tato'pratibaddhavihAritayA viharan kSatriyarAjarSiH saMjayamuni vilokya taM pRcchati-he mune| yathA te tava rUpaM prasanna-vikAravarjitaM dRzyate, tathA tadanurUpameva te tava mano'pi prasannaM nirvikAraM dRzyate // 20 // isa prakAra dIkSA dhAraNakara saMjayamuni gItArtha bana gaye / aura dasa prakAra kI muni sAmAcArI kA pAlana karane meM sAvadhAna banakara unhoM ne guru kI AjJA se ekAkI hokara vihAra karanA prAraMbha kiyaa| vihAra karate 2 ye eka nagara meM aaye| vahA~ kyA huA so aba prakaTa kiyA jAtA hai-'ciccA' ityaadi| anvayArtha--(khattiya-kSatriyaH) kisI kSatriya ne (rajaM ciccA-rAjyaM tyattvA) rAjya kA parityAga karake (pavvaie-pratrajitaH) dIkSA dhAraNa kI thii| yaha kSatriya rAjaRSi the, tathA pUrvajanma meM vaimAnika deva the| vahAM se cavakara kSatriya kula meM inhoM ne janma dhAraNa kiyA thA / kisI nimitta ko pAkara inako pUrvajanma kI smRti AjAne ke kAraNa sarva virati kA udaya A gayA thA, so inhoM ne zoghra hI rAjya kA parityAga kara dIkSA dhAraNa krlii| apratibaddha vihArI hone ke kAraNa ye kSatriya rAjarSi vihAra karate hue yahIM para A gaye the| so unhoM ne saMjaya muni ko dekhakara yaha pUchA-he mune!-(jahA te rUpaM dIsaha-yathA te rUpaM dRzyate) jaisA tumhArA rUpa vikAra varjita dikha rahA hai (tahA A pramANe dIkSA dhAraNa karIne saMjaya suni gItArtha banI gayA ane dasa prakAranI munisAmAcArInuM pAlana karavAmAM sAvadhAna banIne teoe gurunI AjJAthI ekAkI banI vihAra karavAne prAraMbha karyo. vihAra karatAM karatAM teo eka nagaramAM sAvyA tyA zubhanyu te| ve pragaTa 42vAmAM Ave che--"ciccA" pratyA!i __ anyAya--khattie-kSatriyaH kSatriya rajaM ciccA-rAjyaM tyattavA zayana parityAzana pavvaie-pravrajitaH dIkSA ghA24 42 tI te kSatriya rAta tathA pUrvajanmamAM vaimAnika deva hatA. tyAMthI cavIne kSatriyakuLamAM teoe janma dhAraNa karela hatuM. keI nimittane laIne tene pUrva janmanI smRti AvI javAnA kAraNe sarvaviratino udaya thaI gayo. AthI teoe tarataja rAjyane parityAga karIne dIkSA dhAraNa karI lIdhI. apratibaddha vihArI hovAnA kAraNe e kSatriya rAjarSi vihAra karatAM karatAM ahIM AvI pahoMcyA hatA. temaNe saMjaya munine joIne 5cyu, muni ! jahA te rUvaM dIsai-yathA te rUpaM dRzyate 2 re tamA3 35 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 uttarAdhyayanasUtre tathA-- mUlam--kiM NAme ? kiM gotte ? kassaTTAeM va mAhaNe ? / _kahaM paDiyarasI buddha ?, kahaM viNIyetti vuccasi // 21 // chAyA-kiM nAmA ? kiM gotraH ? kasmai arthAya vA mAhanaH / kathaM praticarasi buddhAn ? kathaM vinIta ityucyase / 21 / / TIkA-'kiM nAma' ityaadi| he munI! tvaM kinnAmA asi-tava nAma kimasti ? tathA ki gotro'si tara gotraM kimasti, kasmai vA arthAya kiM prayojanamudizya tvaM mAhana:-mA hanti kamapi prANinaM manovAkAyairyaH sa mAhana: prvrjitH| tathA buddhAn= AcAryAn kathaM kena prakAreNa praticarasi sevase, kathaM ca tvaM vinItaH vinayavAn ityucyase // 21 // tathA) usI prakAra se (te maNo pasannaM dIsai-te manaH prasannaM dRzyate) tumhArA mana bhI vikAra varjita prasanna mAlUma paDatA hai // 20 // tathA- kiM NAme' ityAdi anvayArtha-he mune (kiM NAme-kiM nAmA) Apa kA kyA nAma haiM tathA (kiM gotte-kiM gotraH) gotra ApakA kyA haiM / (kassahAe va mAhaNekasmai vA arthAya tvaM mAhanaH) kisa prayojana ko lekara Apa mana vacana evaM kAya se prANAtipAta Adi se cirakta hue haiM arthAt dIkSita hue haiN| tathA (buddhe kaI paDiyarasI-buddhAn kathaM praticarasi) AcAryoM kI kisa prakAra se Apa sevA karate haiM aura Apa (kaI viNIetti bucca si-kathaM vinIta ityucyase) vinayavAna haiM yaha bAta kaise ghaTita hue haiM arthAt Apa vinayazIla kaise bane // 21 // (142 17 hepAya cha, tahA-tathA tevA re te maNo pasannaM dIsai-te manaH prasannaM dRzyate tamA3 bhara 55 vi12 varnu prasanna bhAyuma 53 che. // 20 // tathA---ki NAme" tyAha! he bhuni ! kiM NAme-kiM nAmA bhAnu nAma zucha, tathA kiM gote-ki gotraH yA5nu yugAtra cha, kassahAe va mAhaNe-kasmai vA athoMya tvaM mAhanaH cyA prayozanane laI A5 mana, vacana, ane kAyAthI prANAtipAta AdithI virakata banyA che. arthAta hakSita yayA ch| ? tatha buddhe kaha pariyaTasi-buddhAn kathaM praticarasi mAyAyoM nI Apa kaI rIte sevA karI che, ane Apa vinayavAna che e vAta kaI rIte manAyela che. arthAta Apa vinayazIla kaI rIte banyA? mArA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 kriyAvAdyAdimatapratipAdanam saMjayamunirAhamUlam-saMjao nAma nAmeNaM, tahA gotteNa goyame / gadaulI mamAyariyA, vijAcaraNapAragA // 22 // chAyA-saMjayo nAma nAmnA, tathA gotreNa gautamaH / gardabhAlayo mamAcAryAH, vidyAcaraNapAragAH // 22 // TIkA-'saMjao' ityaadi| he mune ! ahaM nAmnA saMyato nAma asmi, tathA-gotrega gautamo'smi / tapA-vidyAcaraNapAragAH zrutacAritrapAraGgatAH gardabhAlayo nAma mamAcAryAH santi / ayamAzayaH-gaIbhAlerAcAryasyopadezAtprAgAtipAtAdenihatto'haM muktyarthamAhano'bhavam / anena paJcamahAvratarUpamUlaguNasamArAdhakatvaM dhvanitam / tathA-tadupadezAnusAreNa AcAryAn seve ! anena gurusevA-parAyaNatA mUcitA / tadupade isa para aba saMjayamuni kahate haiM-'saMjao' ityaadi| anvayArtha-he mune ! (nAmegaM saMjao nAma-nAmnA saMjayaH nAma) maiM nAna se saMjaya hUM, arthAt merA nAma saMjaya hai tathA (gottega goyamegotreNa gautamaH asmi) meM gotra se gautana hUM arthAt gautama gotrI huuN| tathA (vijAcaraNapAragA gaddabhAlI mamAyariyA-vidyAcaraNapAragAH gaIbhAlayaH mama AcAryAH santi) zrutacAritrapAraMgata gardabhAli nAmaka AcArya mere AcArya haiN| bhAvArtha-gardabhAliAcArya mahArAja ke upadeza se maiMne prANAtipAtAdika pApoM kA parityAga kara yaha dokSA dhAraNa ki hai| ve hI mere guru haiN| mukti prApta karane kI kAmanA se hI maiM mAhana-muni banA huuN| AcAryoM kI sevA bhI maiM unhIM ke upadezAnusAra karatA huuN| tathA unhIM thAnA pratyuttaramA saya bhuni 4 cha-"saMjao" tyA ! makyAtha - muni! nAmeNaM saMjao nAma-nAmnA saMjayaH nAmanAmazrI satya chu yAta bhAI nAma saya che. tathA DaMgotteNa goyame-gotreNa gautamaH asmi DaMgotrI gatama chuM. gautamagautrI chuM. tathA zrutacAritra pAraMgata gardhabhAlI mArA AcArya che. bhAvArtha--gaIbhAlI AcArya mahArAjanA upadezathI meM praNAtipAtAdika pApane parityAya karI A dIkSA dhAraNa karela che. eozrI mArA guru che mukita prApta karavAnI kAmanAthIja huM muni banyo chuM. AcAryonI sevA paNa huM temanA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 uttarAdhyayanasUtre zAnusAreNa saphalamunikriyAM karomi / mo'hamasmi viniitH| AcAryAnuse banena, tadupadezAnusAragrahaNA''sevanA-zikSAsu pravartanena cottaraguNasamArAdha. katvaM mUcitam // 22 // atha tadguNAkRSTo'pRSTo'pi kSatriyarAjaRSirAhamUlam--kiriyaM akiriyaM virNayaM, annANaM ca mahAmuMNI / etehi cau~hiMThANehi, meyanne kiM' pabhAsaI // 23 // chAyA-kriyA akriyA binayaH, ajJAnaM ca mahAmune ? / ettaizcaturbhiH sthAnaiH, meyajJAH kiM prabhASante // 23 // TokA-'kiriya' ityaadi| he mahAmune ! kriyA astItyevaMrUpA-jIvAdisattArUpetyarthaH, akriyA= tadviparItA-jIvAdipadArthAnAM nAstitvarUpA, vinayaH sarvebhyo namaskArAdikaraNam , ke kathanAnusAra sakala munikriyAoM kI ArAdhanA karatA huuN| isIse maiM vinIta banA huuN| mAhana padase paMcamahAvata rUpa mUlagugoMkI ArAdhakatA, AcArya sevA se gurusevA meM parAyaNatA evaM AcAyakI sevA se tathA unake upadezAnusAra grahaNazikSA evaM Asevana zikSA meM pravartana karane se uttaraguNoMkI samArAdhakatA unameM prakaTa kI gaI jAnanIcAhiye // 22 // isa prakAra sunakara unake guNoM se AkRSTa kSatriya rAjaRSine vinA pUche hI jo kahA so kahate haiM-'kiriyaM' ityAdi / anvayArtha he mahAmune! (kiriyaM-kriyA) jIvAdikoM kI sattArUpa kriyA tathA (akiriyaM-akriyA ) jIvAdika padArthoM kI nAstitvarUpa akriyA tathA (viNayaM-vinayaH) sabako namaskAra karane rUpa vinaya evaM upadeza anusAra karuM chuM. tathA teonA kathana anusAra saghaLI muni kriyAonI ArAdhanA karuM chuM. A huM vinIta banela chuM. muni padathI pAMca mahAvratarUpa mULa guNonI ArAdhatA AcArya sevAthI, gurusevAmAM parAyaNatA ane AcAryanI sevAthI tathA temanA upadeza anusAra grahaNa zikSA ane Asevana zikSAmAM pravRtti karavAthI uttara guNonI samArAdhakatA emAM pragaTa karAyelI jANavI joIe. rerA A prakAre sAMbhaLIne temanA guNothI AkarSAIne kSatriya rAjarSie pUchayA 12 is :dhu tene cha-"kiriyaM" tyA ! anvayArtha:-he bhAmuni ! kiriyaM-kriyA pAnI sattA35 yA tathA akiriyaM-akriyA vA pArthAnI nastat135 maDiyA tathA viNayaM-vinayaH utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 kriyAvAdyAdimatapratipAdanam 129 'kiriya' ityAdau prAkRtatvAnnapuMsakatvam / tathA-ajJAnaM-vastutatvAnavagamaH, ityevaM rUpairetaiH svasvAbhiprAyakalpitaizcaturbhiH sthAnaH hetubhiH meyajJAH mIyate iti meyam -jJeyaM jIvAdivastu tajAnantIti meyajJAH svasvAbhiprAyaparikalpitavastusvarUpAH sarvajJasidvAntabahirtinaH kutIthikA ityrthH| kiM-kutsitaM prabhASante kutsi. tatvameSAM sayuktivanitatvAt / tathAhi-kriyAvAdino yadyapyAtmAnaH sattAM patipannAstathA'pi te Atmani ekAntato vibhutvAvibhutvakartRtvAkartRtvamUrtatvAmUrttatvAdikaM manyante / tatra Atmano vibhutvaM-vyApakatvaM na saMgacchate, zarIra eva liGga dhUta caitnyoplbdheH| (annANaM-ajJAnam ) vastutatva kA anavagama (etehiM carahiM ThANehi-etaiH caturbhiH sthAnaH) ina cAra sthAnoM dvArA apane 2 abhiprAya se kalpita ina cAra hetuoM dvArA (meyanne-meyajJAH ) apanI 2 buddhi ke anusAra jinhoM ne vastukA svarUpa parikalpita kiyA hai, sarvajJa ke siddhAnta ke anusAra jIvAdika padArthoM ke svarUpa ko jo nahIM mAnate haiM aise sarvajJa siddhAnta se bahiSkRta kulaurthika jana (kiM pabhAsai-kiM prabhASante) kutsita hI tatvoM kI prarUpaNA karate haiN| kAraNa ki unakA jo kucha bhI kathana hai vaha sat yuktiyoM se sarvathA varjita evaM managaDhanta hai| kriyAvAdiyoM kA aisA kahanA haiM ki AtmA hai to sahI parantu ekAnta se vibhu bhI hai avibhu bhI hai kartA bhI hai akartA bhI hai, mUrtika bhI hai amUrtika bhI hai| parantu aisI ye mAnyatAeM ThIka nahIM haiM kAraNa ke zarIra meM hI AtmA ke liGgabhUta caitanya kI upalabdhi hone se AtmA meM vyApakatA ghaTita nahIM hotI hai| saghaNAne nama2412 421 // 35 vinaya bhane annANaM--ajJAnam vastunatyanujJAna etehi cauhiM ThANehi-etaiH caturbhiH sthAnaH 21 sthaanaadvaa2| meyanne-meyajJAH pitapotAnI buddhi anusAra jeoe vastunuM svarUpa parikalpita karela che. sarvajJanA siddhAMta anusAra jIvAdika padArthonA svarUpane je nathI mAnatA evA sarvajJa siddhAMta thI mariSkRta tiyAna kiM pabhAsai-ki prabhASante kutsita tatvAnI 35 kare che kAraNa ke, temanuM je kAMI paNa kahevAnuM hoya che te satayuktithI sarvathA vajIta ane manathI upajAvI kADheluM che. kiyAvAdIonuM evuM kahevAnuM che ke, AtmA che te kharo, paraMtu te ekAntathI vibhu paNa che, avibhupaNa che. kartA paNa che, akartA paNa che, mUttika paNa che, amUrtika paNa che paraMtu evI e mAnyatAo ThIka nathI. kAraNa ke, zarIramAM AtmAnA ligabhUta catanyanI upalabdhi thavAthI AtmAmAM vyApakatA ghaTita thatI nathI. 17 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 uttarAdhyayanasUtre nanu Atmano'vyApakatve tadguNayodhamodharmayorapyavyApakatvaM syAta dvIpAntargatadevadattAdRSTAkRSTamaNimuktAdInAmihAgamanaM na syAditi ceducyate-yathA. bhinna dezasthasyA'pi lohacumbakasya lohAkarSaNazaktidRzyate, tathaiva dharmAdharmayorapi dUrasthavastvAkarSaNamupapadyata eveti nAstyAtmano'vyApitve kazcid virodha iti nAsti ekAntato vibhuraatmaa| tathA'vibhutvamapyAtmano na yujyate, yadyAtmA'vibhuraGguSThamAtrapramANaH syA yadi yahAM para yaha kahA jAya ki AtmA ko avyApaka mAna ne para usake guNabhUta dhama aura adharma ko bhI avyApaka mAnanA pddegaa| yadi pratyuttara meM aisA kahA jAya ki hama dharmAdharma puNyapApa ko mI avyApaka mAna leMge to aisA kahanA ucita nahIM mAnA jA sakatA, kAraNa ki dIpAntargata jo maNi Adika padAtha haiM ve devadatta ke adRSTa se-puNya pApa se-AkRSTa hokara jo usako prApta ho jAte haiM ve prApta nahIM ho sakeMge 1 kAraNa ki devadatta kA adRSTa to avyApaka hai| phira unako usake pAsa taka kauna khiMcakara laavegaa| so isa prakAra adRSTa ko avyApaka mAna ne para doSa nahIM diyA jA sakatA hai kAraNa hama pratyakSa se dekhate haiM ki cumbaka patthara lohe ko jo ki usase dUra rakhA rahatA hai bhinna pradezavartI hotA hai khiMca letA hai| taba yaha niyama kase mAnA jA sakatA hai, ki adRSTa ko vyApaka mAnane para hI bhinna pradezavartI bhaNi muktAdika khiMca sakate haiM anyathA nhiiN| isI taraha AtmA ko avibhutva ekAntataH mAnanA ThIka nahIM haiM je kadAca ahIMyAM evuM kahevAmAM Ave ke, AtmAne avyApaka mAnavAthI tenA guNabhUta dharma ane adharmane paNa avyApaka mAnavo paDaze. je pratyuttaramAM ema kahevAmAM Ave ke, ame dharmAdharma pUNya pApane paNa avyApakaja mAnI laIzuM te A prakAranuM kahevuM ucita mAnI zakAtuM nathI. kAraNake, dipAntargata je maNI Adika padArtha che te devadattanA adaSTathI-puNyapApathI AkarSAIne je tene prApta thAya che te prApta thaI zakaze nahi ? kAraNake, devadattanuM aSTatva te avyApaka che. pachI tene enI pAse kheMcIne kaNa laI Avaze ? te A prakAre aduSTane avyApaka mAnavAthI doSa ApI zakAtuM nathI. kAraNake ame pratyakSathI joIe chIye ke, cuMbaka leDhAne jeke, tenAthI cheTe hoya che, judA AkAranuM hoya che chatAM tene potAnI pAse kheMce che. tyAre A niyama kaI rIte mAnI zakAya ke, adRSTane vyApaka mAnavAthI ja bhinna pradezavati maNa mukatAdikane kheMcI zake che. anyathA nahIM. Aja pramANe AtmAne avibhUtva ekAntataH mAne e paNa ThIka nathI. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 kriyAvAdyAdimatapratipAdanam 131 tarhi caitanyasya sakalazarIravyApitA na syAttadA caitanyAdhiSThitazarIrAvayavAtiriktazarIrAvayaveSu AghAte satyapi vedanAnubhavo na syAt / na caitadiSyate, vedanAyA anubhavasiddhatvAt , iti nAstyavibhurAtmA / evaM katRtvAkartRtvAdikamapi Atmani ekAntato nAsti / akrivAvAdinastu astikriyAviziSTamAtmAnaM necchanti / etanmatamapyasaMgatameva / 'ahaM mukhI' ityAdi pratyayasya mAnasapratyakSatvAt / arthAt pratyeka jIvAtmA kA AtmA usake gRhIta zarIra pramANa hI hai, yadi isako avibhu-aGguSTapramANa mAnA jAyagA to caitanya meM sakala zarIra vyApakatA nahIM Asakane ke kAraNa caitanyAdhiSThita zarIrAvayacoM meM hI AyAta Adi hone para vedanA kA anubhava ho sakegA, jina pradezoM meM caitanyAdhiSThitA nahIM hogI una zarIra pradezoM meM vedanAnubhava nahIM hogA parantu aisA nahIM hotA hai aura na aisA anubhava meM hI AtA hai| ekatra vyAghAta hone para zarIra meM vedanAkA anubhava pratyeka ko hotA hai ataH AtmA aGguSTha pramANa nahIM hai kintu sva gRhita zarIra pramANa hI hai| isI taraha kartRtva bhI AtmA me ekAntataH yuktisaMgata pratIta nahIM hote haiN| akriyAvAdI AtmA ko asti kriyA viziSTha nahIM mAnate hai so inakA mata bhI asaMgata hI hai| kyoM ki "ahaM sukhI" ityAdi pratyaya usako asti kriyA viziSTa siddha karate haiM / AtmA ke abhAva meM "ahaM sukhI" ityAdi pratyaya ho hI nahIM sakatA hai| arthAta-pratyeka jIvAtmAno AtmA eNe grahaNa karelA zarIra pramANa ja che. je tene avibhU-aMguSTa pramANa mAnavAmAM Ave te caitanyamAM saghaLA zarIranI vyApakatA na AvI zakavAnA kAraNe caitanya viSTita zarIranA avayavomAMja AghAta Adi thavAthI vedanAne anubhava thaI zakaze. je pradezamAM caitanyanuM adhiSThAtApaNuM na hoya e zarIra pradezamAM vedanAne anubhava thaI zake nahIM. paraMtu evuM banatuM nathI. temaja na to tevuM anubhavamAM paNa Ave che. eka AghAta lAgavAthI tenI vedanA saghaLA zarIramAM lAge che. ethI AtmA aMguTha pramANa nathI. paraMtu AkhA zarIramAM vyApaka che. AvI rIte kartRtva paNa AtmAmAM ekAntataH ktigata pratita thatA nathI. akiyAvAdI AtmAne astikriyA viziSTa mAnI zakAto nathI. AthI tene mata 57 -masamata / cha. bho, "ahaM sukhI" tyAdi ! pratyaya mene mayi viziSTa siddha 42 cha. sAmAna lAmA "ahaM sukhI" tyA pratyaya dAzu tha6 zatu nathI. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 uttarAdhyayanasUtre vinayavAdinantu suranRpamunigajabAjigomRgakarabhamahipakukurachagalazRgAlakAkamakarAdi namaskArakaragAdeva karmakSayaM manyante / eSAM mate vinayAdeva zreyo nAnya thaa| etanmatamapi na samIcInam / zAstre guNAdhikasyaiva vinayAItayA pratItatvAt / tdnyvinye'shubhphlmsnggaac| ajJAna vAdinastu jJAnasya mokSaM prati kAraNa tvaM na pratipadyante / te vadanti-jagadaviSaye AtmaviSaye ca vibhinnAH pnthaanH| tatra kiM satyam ? kiM mithyA ? iti ko vetti ? ataH kaSTaM-tapa eva kAryam / vinayavAdiyoM kI aisI mAnyatA hai ki sura, nRpati, gaja, vAjI, gAya, mRga, karabha-uSTra, mahiSa, kukura, chagala, kAka, makara Adiko namaskAra karane se karmoMkA kSaya hotA hai| vinaya ke Azraya se hI AtmA kA zreya hai anyathA nahIM / yaha mAnyatA vinayavAdiyoM kI hai| so esI kalpanA bhI ucita nahIM hai kyoM ki vinaya to guNAdhika kA hI kiyA jAtA hai| yadyapi guNAdhikatA kevala kevaliyoM meM hI utkRSTa rUpa se hai| phira bhI bIca ke jIvoM meM yathAyogya se usakA prakAza hotA hai ataH sabako vinaya kA pAtra na mAnakara guNAdhika ko hIvinaya kA sthAna mAnA hai| anya ajJAnI prANiyoM kA vinaya ulTA azubha phalamad kahA gayA hai| ajJAnavAdI jJAna ko mokSa ke pratikAraNa rUpase nahIM mAnate, unakA kahanA hai ki isa saMsAra meM AtmA ke viSaya meM bhinna 2 mAnyatAe~ pracalita haiM taba kina 2 mAnyatAoM meM satya hai kina 2 meM asatya hai ? isa bAtakA nirNaya kauna kara sakatA hai| isaliye tapa vinayavAhiyAnI mevI mAnyatA cha, su2, nRpati, 4, pAla, gAya, bhRga, 420, Ta, meMsa, 2, chasa, 4, bha42, 2mAhine nabha2412 42vAthI bheni| kSaya thAya che. vinayanA AzrayathIja AtmAnuM zreya che e zIvAya nahIM. AvI mAnyatA vinayavAdInI che. te AvI kalpanA paNa ucita nathI. kemake, vinaya te guNavALAoneja karavAmAM Ave che. jo ke, guNAdhikatA te phakta kevaLIomAMja utkRSTarUpathI che chatAM paNa vaccenA mAM krama anusAra tene prakAza thAya che. AthI saghaLAne vinayanA pAtra na mAnIne guNAdhikane ja vinayanuM sthAna mAnavAmAM Avela che. anya ajJAnI prANIone vinaya ulaTa azubha phaLane ApanAra batAvavAmAM Avela che. ajJAnavAdI jJAnane mokSanA pratikAraNarUpathI mAnatA nathI temanuM kahevuM che ke, A saMsAramAM AtmAnA viSayamAM bhinna bhinna mAnyatAo pracalita che. tyAre kaI kaI mAnyatAomAM satyatA che, kaI kaImAM asatyatA che ? A vAtano nirNaya utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 133 priyadarzinI TIkA a. 18 svakathane pramANapratipAdanam tadvinA nAstISTasiddhiriti / idamappayuktameva-jJAnamantareNa heyopAdeyanivRttipravRttyasaMbhavAt / jJAnaM vinA kaSTAnuSThAnaM pazukRtamiva vyarthameva syAt / ato'jJAnavAdimatamapyayuktam / eSAM caturNA triSaSTayadhikazatatrayabhedAH / tatra kriyAvAdino'zItyadhikazatasaMkhyakAH, akriyAvAdinaH caturazItisakhyakA vainayikA dvAtrizat / ajJAnavAdinazca snssssttisNkhykaaH| ete sarve kutsitaM bhASante / ata eSAM mataM sarvathA'nupAdeyameva / 'meyane 'pabhAI' ityatra kavacanamArphatvAt // 23 // na caitatsvAbhiprAyeNocyate, ityAhamUlam-iI pAukare buddhe, nAyae parinivvuDe / vijjAcaraNasaMpanne, sacce saccaparakkame // 24 // chAyA-iti prAdurakArSIdabuddhAM, jJAtakaH parinirvRtaH / vidyAcaraNasaMpannaH satyaH satyaparAkramaH // 24 // TIkA--'ii' ityaadi| buddhaH-jJAtatatvaH parinirvRtaH kaSAyAnala vidhyApanAtpari samantAt zItI. bhUtaH, vidyAcaraNasaMpannaH-vidyAcaraNAbhyAM kSAyikajJAnacAritrAbhyAM saMpannaH-yuktaH, hI karane meM iSTasiddhi nihita hai, isake vinA nahIM / so aisI mAnyatA bhI ThIka nahIM hai kyoM ki jJAna ke vinA taparUpa kaSToM kA anuSThAna karanA ajJAnamUlaka hone se pazukriyA ke samAna vyartha hai / ina kriyA akriyA, vainayika tathA ajJAnI ke bheda tInasautirasaTha 363 haiN| kriyAvAdIke bheda ekasau assI 180, akriyAvAdI ke bheda corAsI 84, vinayavAdI ke bheda battIsa 32, tathA ajJAnavAdI ke bheda saDasaTha 67 haiM / ina sabakI mAnyatAe~ yuktiyukta nahIM haiM, ataH inakA kathana kutsita kathana hai| isI liye inakA mata jIvo ko upAdeya nahIM hai // 23 // kANa karI zake che? A kAraNe tapa karavAmAM ja ISTasiddhi nihita che. AnA vagara nahIM. te AvI mAnyatA paNa barAbara nathI. kemake, jJAna vagara tArUpa kAnuM anuSThAna karavuM te, ajJAnathI bhareluM hovAthI pazukriyA pramANe vyartha che. 241 liyA, mahiyA, vainayi tathA ajJAnAnA se (363) so vesa: cha. ddiyaavAdInA bheda ekaso esI (180) che. akiyAvAdInA bheda coryAsI (84) che, vainayina se| (32) matrIsa cha. tathA ajJAnavAhImAnA sasa (67) cha. A sahunI mAnyatAo yuktiyukta nathI. AthI emanuM kathana kutsita kathana che. A kAraNe emano mata jIvone upAdeya nathI. ra3 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre ata eva-satyaH satyavAk Apta ityarthaH tathA-satyaparAkramaH satyavIryaH jJAtaka:= jJAtaputro mahAvIra itiete kriyAvAdyAdayaH kutsitaM prabhASante iti prAdurakArSIta prakaTitavAn // 24 // teSAM kriyAvAdyAdInAM phalamAhamUlam-paMDati narae~ ghore, je narA paavkaarinno| divyaM ca gaI gacchaMti, carittA dhammamAriyaM // 25 // chAyA-patanti narake ghore, ye narAH pApakAriNaH / divyAM ca gatiM gacchanti, caritvA dharmamAryam // 25 // TIkA--'paDaMti' ityAdi / pApakAriNaH pApaM kartuM zIlaM yeSAM te tathA-kriyAvAdyAdikRtAsatprarUpaNA parAyaNAH ye narA:-te ghore nityAndhakArAdinA bhayAnake narake-sImantakAdi yaha abhiprAya apane manase nahIM kahA gayA hai so kahate haiM-'ii' ityAdi anvayArtha-(buddha-buddhaH) buddha-tatva jJAtA, (parinicuDe-parinirvRtaH) kaSAyarUpa agni ke sarvathA zAnta ho jAne se saba taraha se zItIbhUta hue tathA (vijAcaraNasaMpanne-vidyAcaraNasaMpannaH) kSAyika jJAna evaM cAritra se saMpanna, isIliye (sacce-satyaH) satyavANI bolane vAle Apta-tathA (saJcaparakkame-satyaparAkramaH) anaMtavIryasaMpanna aise (nAyaejJAtakaH) jJAtaputra zrI mahAvIra prabhune hI (ii pAukare-iti prAdurakArSIt) 'ye kriyAvAdI Adika kutsita bolate haiM' isakA svarUpa kahA hai| hamane apanI tarapha se aisA nahIM kahA hai // 24 // A abhiprAya pitAnA manathI kahevAmAM Avela nathI, tene kahe che - "iDa" tyAha! manvayAtha-baddhe-buddhaH suddha tatvajJAtA jI ne parinivvuDe-parinivRttaH kaSAyarUpa agninA saMpUrNapaNe zAnta thaI javAthI saghaLI bAjuthI zItaLa evA tathA vijAcaraNasaMpanne-vidyAcaraNasaMpannaH kSAyis zAna mane yAtriyI sapanna methI sacce-satyaH satyavANI mAlavAvA sAta tathA saccaparakkame-satyaparAkramaH sanata vipanna vA nAyae-jJAtakaH jJAtaputra zrI mahAvIra prabhu " ii pAukare-iti prAdurakArSita "24 / hiyAvAda vagere moTu mAse cha." tenu svarUpa batAvela che. ame amArA taraphathI kAMI kahela nathI. 24 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 kriyAvAdinAM pApakAritvavarNanama 135 narakAvAsAdo patanti / ca punaH Aryat = uttamam dharma - jinaprarUpitaM saddharmaM caritvA = Asevya, tu narAH, divyAM=devalokamambandhinIM gatiM sarvagatipradhAnAM siddhirUpAM gatiM vA gacchanti / he saMjaya mune ! asatprarUpaNAparihAreNa satprarUpaNA parAyaNenaiva bhavatA bhavitatyamiti bhAvaH ||25|| ete kriyAvAdiprabhRtayaH pApakAriNaH katham ? ityAhamUlam - - mAyAbuiyameyaM tu, musA bhAsA niraTriyA / saMjamamANo vi ahaM, vasAmi iriyAMmi ye // 26 // chAyA - mAyoktametattu, mRSA bhASA nirarthikA / saMyacchannapi ahaM, vasAmi Ire ca ||26|| una kriyAvAdI AdikoM kI tathA jinamaNIta saddharmakI ArAdhanA karanevAloM kI kyA kyA gati hoti hai ? so kahate haiM- 'paDaMti' ityAdi / anvayArtha - (pAvakAriNo- pApakAriNaH) kriyAvAdI Adi vyaktiyoM dvArA kRta asatprarUpaNA ke sevana karane meM parAyaNa (je-ye) jo ( narA - narAH) manuSya haiM ve (ghore narae paDaMti - ghore narake patanti ) marakara bhayaMkara sImantaka Adi narakAvAsa meM jAte haiM / (ca AriyaM dhammaM caritA-ca Aya dharma caritvA) jina prarUpita dharmakA sevana karate haiM ve usake sevana se (divvaM gaI gacchaMti-divyAM gatiM gacchanti) devaloka ko athavA samasta gatiyoM meM pradhAnabhUta gati siddhigati ko prApta karate haiM / isa liye he saMyatamune ! asatprarUNA kA parityAga karake tumako satprarUpaNA karane meM hI parAyaNa bane rahanA cAhiye ||25|| e kriyAvAdI AdimAnI tathA jInapraNIta saddharmanI ArAdhanA karavAvALAnI zuM zuM gati thAya che tene he che- "paDaMti" ityAdi ! anvayArtha - pAtrakAriNo- pApakAriNa: DiyAvAhI yahi vyaktiyoM dvArA rAtI asat a3pAlu sevana ravAmAM parAyaNa je-ye ? narA-narAH manuSya che te ghore narae paDaMti - ghore narake patanti bharIne bhayaMpura sImaMta Adi naraDAvAsabhAM laya che tathA ne vyakti ca AriyaM dharma carittA - Arya dharma caritvAH na pra3cita dharmanu' sevana re che te tenA sevanathI divvaM gai gacchati - divyAM gatiM gacchanti devaaAkane athavA samasta gatiemAM pradhAnabhUta gati siddhagatine prApta kare che. A kAraNe he sayaMta muni ! asat prarUpaNAnA parityAga karIne tamAre satya prarUpazuA karavAmAMja parAyaNu khanI rahevuM joI e. paraSAA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 uttarAdhyayana sUtre TIkA -- 'mAyAbuiya' ityAdi / he saMjaya mune / kriyAvAdyAdibhiryatmarUpitam etatsarvaM tu mAyoktam = mAyAbhASitam / tathA kriyAvAdiprabhRtInAM bhASA = uktiH mRSA alIkA, nirarthikA = zivasukhavarjitA cAsti / tata evAI saMyacchannapi = kriyAvAdyAdimatazravaNAdibhyo nivartamAna eva, apizabdo nizvayArthakaH, vasAmi - tiSThAmi svAtmanIti zeSaH / idaM hi saMjayamuneH sthirikaraNArthamuktam / ayaM bhAva: yathA'haM kriyAvAdyAdyasatprarUpaNAto nirRttastathA tvayA'pi nivarttitavyamiti / uktaMcApi - "Thiyo ya ThAva paraM " chAyA-sthitaca sthAyaSyati param iti / ca punaraham Ire = saMyamamArge vicarAmi ||26|| ye kriyAvAdI Adi pApakArI kaise haiM ? isa bAtako kSatriya rAjaRSi pradarzita karate haiM-- 'mAyAbuiya' ityAdi / anvayArtha - he saMjayamune / kriyAvAdI Adi janoM dvArA jo kucha bhI prarUpita kiyA gayA hai (eyaM - etat) yaha saba ( mAyA buiyam- -mAyotam ) mAyA se hI kahA gayA hai tathA (musA bhAsA niranthiyA - mRSA bhASA nirarthakA) isakI bhASA-vANI - mRSA - sarvathA alIka hai aura nirarthaka - zivasukha se jIvoM ko varjita karanevAlI hai| isIliye (ahaM saMjamamANovi ahaM saMyacchannapi ) maiM kriyAvAdI Adi ke matake zravaNa Adi se dUra hokara nizcaya se ( vasAmi - vasAmi) apanI AtmA meM vasatA hUM, yaha bAta saMjayamuni kI sthiratA ke nimitta hI kSatriya rAjaRSine kahI hai| tAtparya isakA yaha hai ki jisa prakAra maiM kriyAvAdI Adi kI asatprarUpaNA se pare rahatA hUM usI taraha se Apako bhI dUra rahanA cAhiye / kahA bhI hai- "Thio ye ThAvae paraM" jo svayaM sthita e kriyAvAdI Adi pApakArI kevA che? A vAtane kSatriya rAjaSi pradazita 52 che. - "mAyA bujhya" 4tyAhi ! annayA haiM saMjaya muni ! kriyAvAdI AdijanA dvArA je kai paNa prarUpita 42vAmAM yAvesa che eyaM- etat te saNu mAyA buiyam - mAyoktam bhAyArthI uhebAmAM Ave che. tathA musAbhAsA niratthiyA - mRSAbhASA nirarthikA menI bhASA, vANI, mRSA, sarvathA alauka che. ane niratha ka zivasukhathI jIvAne vata 42vAbAjI che. yA arakhe huM ahaM saMjamamANo vi-ahaM saMyacchannapi DiyAvAhI mAhinA bhatane sAMbhaNavAthI dUra rahIne nizcayathI vasAmi vasAmi potAnA AtmAmAM vasuM chuM. A vAta saMjaya muninI sthiratAnA mATe ja kSatriya rASie kahela che. tApa' AnuM e che ke, je prakAre huM kriyAvAdI AdinI asat prarUpaNAthI dUra rahu~ chu na pramANe tamAre yA dUra rahevu lehA udhupagu che- "ThIo ya uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 kriyAvAdimatazravaNanivarttane kAraNakathanam 'kathaM bhavAn kriyAvAdyAdimatazravaNAnnivRttaH ? iti saMyatamunijijJAsAyAM kSatriyarAjaRSiH mAha- mUlam - - saMvve te' viditA maMjjha, micchAdiTTI aNAriyA / vijamANe pare loeM, saMmmaM jANAmi appagaM // 27 // chAyA -- sarve te viditA mama, mithyAdRSTayaH anAryAH / vidyamAne pare loke, samyag jAnAmi AtmAnam ||27|| TIkA --- 'sacce te ' ityAdi / he saMjayamune ! te pUrvoktAH sarve kriyAvAdiprabhRtayo mama=mayA viditAH - jJAtAH / ete hi mithyAdRSTayaH = mithyAdarzanayuktAH santi, ata eva ete anAryAH=pazuhiMsAdyanArya karmayuktAH santi ete evaMvidhAH santi iti bhatra tA kathaM jJAtam ? ityAha- 'vijjamANe ' ityAdi / vidyamAnAn = saMprati vartamAnAn kutIrthikAn kriyAvAdiprabhRtIn kutsitamarUpaNayA, pare loke - parabhave - naraka hotA hai vahI dUsaroM ko bhI sthita karatA hai / tathA maiM ( ya iriyAmiIre) saMyamamArga meM vicaraNa karatA hUM ||26|| ca Apa kriyAvAdI Adike matazravaNa se nivRtta hue haiM ? isa saMjaya kI jijJAsA kA samAdhAna karate hue kSatriya rAjaRSi kahate haiM - 'savve te' ityAdi / 137 anvayArtha - he saMjaya mune ! ( te sacce bhicchAdiTTI aNAriyA majjha viditA - te sarve mithyAdRSTayaH anAryAH mama viditAH) pUrvokta ve saba kriyAvAdI Adi mithyAdRSTi haiM tathA anArya haiM yaha maiM acchI taraha se jAnatA hUM / tathA ye (vijamANe pare loe-vidyamAne pare loke) saba vidyamAna paraloka meM vividha prakAra kI yAtanAoM kA anubhava kareMge ThAvae paraM" ne svayaM sthita hoya che. te mIlane pazu sthira 42 che. ya iriyAmi7 tathA huM sa MyamamArgImAM vicaraNa karU chu. 526aa Apa kriyAvAdI AdinA mata zravaNathI kai rIte nivRta banyA che ? AvI saMbhyanI lajJAsAnu samAdhAna karatAM kSatriyarASi he che - " savve te " 4tyAhi ! anvayArtha-De saMbhya muni ! te savve micchAdiTThI aNAriyA majjhaM viditAte sarve mithyAdRSTayaH anAryAH mama viditAH pUrvosta the sajA diyAvAhI mAhi mithyAchI che tathA anAya che. e sArI rIte lAgU chaM. tathA me vijamANe pare loe - vidyamAne pare loke sadhyA vidyamAna paramAM vividha prahAranI yAtanA 18 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 uttarAdhyayanasUtre nigodAdau sividhaduHsahayAtanA anubhaviSyataH, ahaM samyag jAnAmi-atizayajJAnenetyarthaH / yadvA-parolokaH parabhavaH, vidyamAnaH astIti samyag jAnAmi / tathA-AtmAnaM cApi samyag jAnAmi, jAtismaraNalAbhenetyarthaH / atasteSAM saGgaM na karomIti bhAvaH // 27 // ___ uktArtha vizadayati-- mUlam--ahamausi mahApANe, juImaMvarisasa~ovame / jA sau pAlI mahApAlI, divvA varisasaovamA // 28 // chAyA---ahamAsaM mahAprANe, dyuttimAn varSazatopamaH / yA sA pAlimahApAliH, divyA varSazatopamA // 28 // TIkA-'ahamAsI' ityAdi / he mune ! mahAprANe-brahmanAmakapaJcamadevalokasya mahAmANanAmake vimAne, ahaM dyutimAn dIptimAn varSazatopamaH varSazatajIvinA upamA-sAdRzyaM yasya saH, naraka nigodAdika ke bhayaMkara kaSToM ko sahana kareMge ya ghAta bhI (samma jANAmi-samyaka jAnAmi) acchI taraha se jAnatA hUM / athavA "paroloko vidyamAno" paraloka vidyamAna hai yaha bAta bhI maiM atizayajJAna se jAnatA huuN| tathA jAtismaraNajJAna ke lAbha se (appagaM sammaM jANAmi AtmAnaM samyaka jAnAmi) maiM apanI AtmA ko bhI jAnatA huuN| isaliye maiM unakI saMgati karane se dUra rahatA hUM // 27 // isI artha ko punaH vizada karate hue ve kahate haiM-'ahamAsi' ityaadi| ____ anvayArtha-he mune ! (mahApANe-mahAprANe) brahma nAmake paMcama devaloka ke mahAprANa nAmaka vimAna meM (ahaM-aham) maiM (juimaMdyutimAn ) dIpti viziSTa (varisasaovame-varSazatopamaH aham ) sau 100 ene anubhava karaze, naraka nigodAdikanA bhayaMkara kaSTone sahana karaze, A vAta paNa sammaM jANAmi-samyaka jAnAmi sArI zata chu. athavA "paraloko vi mAno" paraloka vidyamAna che. A vAta paNa huM atizaya jJAnathI jANuM chuM. tathA pati 2bha25 zAnana sAmathI appagaM sammaM jANAmi-AtmAnaM samyaka jANAmi bhaa2|| AtmAne paNa jANuM chuM. A mATe huM emanI saMgata karavAthI dUra rahuM chuM. mArA ___sA4 mathana zathI spaSTa 42ta temA 49 cha-"ahamAsi" tyAhi ! anvayArtha - muni! mahApANe-mahAmANe prajhanAmanA pAMyamA hevanA mahAbhA nAmamA vimAnamA ahaM-aham hu juima-dyutimAn hAta viziSTa varisasaovame-varSazatopamaH so vaSa nA pUrA mAyupAya nA samAna to. mAta utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 kSatriyarAjarSerupadeza: varSazataparipUrNAyurjIva sadRzaH Asam = abhUvam / yathA jIvo yadi manuSyaloke zatavarSaparyantaM jIvati, tadA sa paripUrNAyuSko bhavati, tathaiva ahaM mahAmANanAfe brahmanAma paJcadevalokavimAne paripUrNAyuSko'bhavam iti bhAvaH / devaloke hi yA sA pAli:- pAlikhi pAli:= jIvitajaladhAraNAd bhavasthitiH, sA ceha prayopapramANA / tathA mahApAli:- sAgaropamapramANA ca bhavasthitirasti / sAgaropamapramANatvenAsyA mahattvam / etadevasthitidvayaM devasambandhi / anayorbhavasthityomadhye mahApAlirnAma bhavasthitiH, divyAvarSazatopamA=devabhavasambandhi varSazatatulyA, sAgaropamapramANA AsIt, yathA-mRtyuloke varSazataM paramAyustathaiva tatra mahApAliH paramAyuH / tAvadAyuSko'hamabhavam, ato mama paJcama devaloke utkRSTato topamadazasAgaropama sthitirAsIt ||28|| tathA-- mUlam -- se' cuo baMbhalogAo, mANussaM bhavamArgao / arpaNo ya~ paresi caM, AuM jANe jaMhA tahA~ // 29 // 139 varSa kI pUrNa AyuvAle jIva ke samAna thA, arthAt manuSyaloka meM jisa prakAra koI jIva sau 100 varSa kI Ayutaka jIvita rahatA hai vaha jaise pUrNAyuSka kahalAtA hai isI prakAra maiM bhI usa vimAna maiM paripUrNa AyuvAlA deva thA / svargoM meM patyapramANa evaM sAgarapramANa sthiti devoMkI kahI gaI hai / so yahAM pAli zabda se palyapramANa evaM mahApAlI zabda se sAgara pramANa sthiti grahaNa karanA cAhiye / kSatriya rAjaRSi kaha rahe haiM ki vahAM para merI (divvA - divyA) devasaMbaMdhI sthiti (aftaaovamA mahApAlI-varSazatopamA mahApAliH) manuSya paryAya kI sau 100 varSa pramANa Ayu bhoganevAle jIva ke samAna dasa 10 sAgara kI pUrNasthiti thI // 28 // manuSyaleAkamAM koI jIva seA vaSaeNnI Ayu-sudhI jIvIta rahe che te jema pUruM Ayu* SyavALA kahevAya che, eja pramANe hu* paNa teja vimAnamAM paripUrNa AyuSyavALe deva hatA. svarga mAM palya pramANa ane sAgara pramANu sthiti devAnI khatAvavAmAM Avela che te ahIM pAlI rAkhtathI palya pramANa ane mahApAlI zabdathI sAgara pramANu sthiti grahaNa karavI joIe. kSatriya rASa kahI rahyA che ke, tyAM bhArI divvA - divyA deva saMbaMdhI sthiti varisasaotramA mahApAlI - varSazatopamA mAhi manuSya paryAyanI sA va pramANa Ayu bhagavanArA jIvanA samAna dasa sAgaranI pUrNa sthiti hatI. 58aaaa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 uttarAdhyayanasUtre chAyA - atha cyuto brahmalokAt, mAnuSyaM bhavamAgataH / Atmanazca pareSAM ca, AyurjAne yathA tathA // 29 // TIkA -- 'se' ityAdi / atha=AyuH samAptyanantaraM brahmalokAt = paJcamakalpAt cyuto'haM mAnuSyaM = manuSya sambandhinaM bharva janma AgataH = prAptaH / itthamAtmato jAtismaraNAtmakamatizaya muktvA'tizayAntaramAha - ca punaraham, AtmanaH = svasya pareSAm H anyeSAM ca AyuH = jIvitaM yathA yena prakAreNa asti, tathA tena prakAreNaitra jAne / idamupa lakSaNaM tatazca - gatimapi jAnAmItyarthaH // 29 // kSatriyarAjaRSiritthaM prasaGgato'pRSTamapi svavRttAntamAvedya sampratyupadizannAha - mUlam - - nANAruDaM caM chaMda caM, parivajijja saMjae~ / satthA, iI vijAma saMcare // 30 // aAje chAyA - nAnAruciM ca chandaM ca, parivarjayetsaMyataH / anarthA ye ca sarvArthAH, iti vidyAmanusaMcareH // 30 // " tathA - 'se cuo ityAdi ! anvayArtha - ( aha - atha ) devabhava saMbaMdhI Ayu ke samApta hone para (baMbhalogAo cuo- brahmalokAt cyutaH) usa paMcama svarga se cavA huA maiM ( mANussaM bhavamAgao-mAnuSyaM bhavamAgataH) maSnuya saMbaMdhi bhava meM AyA huuN| isa prakAra apanA jAtismaraNAtmaka atizaya kahakara ke una kSatriya rAjarSine saMjayamuni se yaha bhI kahA ki mai (appaNo paresiM ca jahA AuM tahA jANe - AtmanaH pareSAM ca yathA AyuH tathA jAne) apana tathA parake AyuSyako bhI vaha jitanA hai usako maiM jAnatA | upalakSaNa se gatiko bhI jAnatA hUM // 29 // tathA- - " se cuo" ityAhi ! anvayArthI-- aha-atha devalava3yI AyuSya pUrNa thavAthI baMbha logAo cuobrahmalokAt cyutaH te pAMthamA svargathI AyubaMdha yuro thatAM tyAcI vyavIne mANussaM bhavamAgao - mAnuSyaM bhavamAgataH DuM manaSyalavamAM Ave che. yA pramANe peAtanuM jAtismaraNAtmaka varNana karIne te kSatriya rAjaSie saMjaya munine e uchu hai, huM apaNo paresiM ca jahA AuM tahAjANe - AtmanaH pareSAM ca yathA AyuH tathA jAne bhA3 potAnu tathA jInmanuM AyuSya DeMTalu che te pazu lAgu chu upalakSaNathI gatine paNuM jANuM chuM rA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 kSatriyarAjaHsvAcArapratipAdanam ___ 141 TIkA-"nANAruiM' ityaadi| he saMjaya ! he sAdho ! nAnA=anekavidhAM ruci-prakramAtkriyAvAdyAdimataviSayamabhilASaM ca-punaH anekavidhaM chanda-svamatiparikalpitamabhiprAyaM ca saMyataH= sAdhuH parivarjayet sarvathA tyajet / tathA-anarthAH anartha hetavo ye ca sarvAthA:= prANAtipAtAdidoSAstAnapi sarvathA varjayet / iti ityevaM rUpAM vidyAM samyagjJAnarUpAm anusaMvare: anulakSyIkRtya saMvaraH-saMyamamAge vicara // 30 // samprati kSatriyarAjaRSiH svAcAraM pAhamUlam--paDikamAmi pAsiMNANaM paramaMtehi vA puNo / aMho uThie ahorAyaM, iI vijjA tavaM care // 31 // chAyA--pratikramAmi praznebhyaH, paramantrebhyo vA punaH / aho utthitaH ahorAtram, iti vidyAt tapazcareH // 31 // isa prakAra nahIM pUchane para bhI apane vRttAntako kSatriya rAjarSi saMjaya muni se kahakara phira upadeza kahate haiM-'nANAruI' ityAdi ! anvayArtha-he saMjaya ! (saMjae-saMyataH) sAdhu kA kartavya hai ki vaha ( nANAruiM ca chaMdaM ca parivajija-nAnAruciM chaMdaM ca parivarjayet ) anekavidha kriyAvAdi Adi mithyAdRSTiyoM ke mata viSayaka abhilASA kA tathA svamatikalpita abhiprAyakA parityAgakara deve / tathA (aNatthA je ya savvatthA-anarthA ye ca sarvArthAH) samasta anoM ke kAraNa jo prANAtipAdika doSa haiM unakA bhI vaha parihAra karadeve / (ii-iti) isa prakArakI yaha (vijAmaNu-vidyAmanu) samyagjJAnarUpa vidyA ko lakSya meM rakhakara tuma (saMcare-saMcareH) saMyamamArga meM rata raho // 30 // A pramANe na pUchavA chatAM paNa pitAnA vRttAMtane kSatriya rAjarSie saMjayamunine 4Ine 32NthI 64heza mApatai yuM 3,-."nANAruI" tyAhi ! manvayArtha:- saya ! saMjae-saMyataH sAdhunu 4tavya cha , te nANAruI ca chaMdaM ca parivajjijja-nAnAruciM ca chaMdaM ca parivarjayet mane vidha jiyAvAhI Adi mithyAdiSTIonA mataviSayaka abhilASAno tathA svamatikalpita abhiprAyane sathA parItyA4hai. tathA aNatthA je ya savvatthA-anarthAH ye ca sarvAthAH saghaLA anarthonuM kAraNa je prANAtipAta doSa che tene paNa te parihAra karI de. ii-iti / prA2nI mAvI vijjAmaNu-vidyAmanu sabhyajJAna35 vidhAna sabhA rAbhAna tame saMcare-saMcare saMyama bhAgamA 2ta 2.. // 3 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 uttarAdhyayana sUtre TIkA -- 'paDikkamAmi' ityAdi / he saMjaya mune! ahaM prazrebhyaH = zubhAzubhasUcakebhyo'GguSThAdipraznebhyaH vA= athavA - punaH paramantrebhyaH = pareSAM = gRhasthAnAM ye mantrAstatkAryAlocanarUpAstebhyaH pratikramAmi = pratinivRtto bhavAmi / evaM rUpaM sAvadhaM karma nAhaM karomIti bhAvaH / yaH saMyata evaM visAvadyarUpapraznAdivyApAraparivarjanena saMyamaM prati utthitaH= utthAnazI bhavati aho ! tadviSaye kiM vaktavyam ? evaM vidhastu kazvideva mahAtmA bhavati, ata uktam 'aho' iti / ato he saMjaya mune ! tvam iti= etadanantaroktamartha vidyAt = jAnIyAttataH - ahorAtram = aharnizaM pratikSaNamityartha, tapaH = sAvadyavyApAraviratilakSaNam careH = Asevasva / na tu praznAdikam // 31 // aba kSatriya rAjarSi apane AcAra ko kahate haiM - 'paDikamAmi' ityAdi ! anvayArtha - he saMjaya mune! maiM ( pariNANa aNo paramaMtehiM vA praznebhyaH punaH paramaMtrebhyovA) zubhAzubha sUcaka aGguSyAdi ke praznoM se athavA gRhasthajanoM ke tattatkAryAlocanarUpa maMtra haiM unase (DikkamAmi - pratikramAmi) pratinivRtta ho gayA hUM arthAt aba meM isa prakAra ke sAvadyarUpa karma nahIM karatA hUM, jo saMyata isa prakAra ke sAvadyarUpa pranAdika ke vyApAra ke parivarjana se saMyama ke prati sadA (uTThieutthitaH ) utthAnazIla banA rahatA haiM (aho - aho ) usake viSaya meM kyA kahanA hai - aisA to koI hI mahAtmA hotA hai / isaliye he saMyatamune ! tuma isa anantarokta arthako (vijjA - vidyAt) jAno aura (ahorAyaMahorAtram) pratikSaNa ( tavaM care - tapazcareH) sAvadyavyApAra viratirUpa tapakA anuSThAna karo / praznAdika meM samaya mata batAo // 31 // have kSatriya zarSi potAnA AyArane he che - " paDika mAmi" tyAhi ! anvayArtha-De sabhyamuni ! huM pariNANaM puNo paramaMtehiM vA - praznebhyaH punaH paramaMtrebhyaHvA zubhAzula sUya aguSThAhinA praznothI athavA gRhastha nonA tattatkAryA boyana3tha ne maMtra hai tenAthI paDikamAmi - pratikramAmi DuM sarvahI nivRtta tha gayA chuM. arthAt have huM tevA prakAranA sAvadyarUpa kane karatA nathI. je sayata A aAranA sAvadya3ca praznAdhinA vyApAramA parivartanathI saMyamanA tara sahA uTThieutthitaH utthAnazIla manI rahe che. aho - aho senA viSayamA zu uDevAnu hoya ! AvA tA kAIka ja mahAtmA haiAya che. AthI huM sayata muni ! A ana tAkta arthAne vijA-vidyAt bho bhane ahorAye - ahorAtram pratikSaNu tatra care tapazcare sAvadya vyApAra viratarUpa tapanuM anuSThAna kare. praznAdikamAM samaya vitAveza nahIM.31 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 AyurjJAne jinazAsanamahatvapradarzanam 143 kathaM bhavAnAyu nAtIti saMjayamuninA praSTo'sau kSatriyarAjaRSirAhamUlam--jaM ca me pucchaMsI kAle, sammaM suddheNa ceyasA / tAI pAukare buddhe, 'taM nANaM jiNasAsaNe // 32 // chAyA-yacca mAM pRcchasi kAle, samyak zuddhena cetasA / tat prAdurakADhud buddhaH, tajjJAnaM jinazAsane // 32 // TIkA--'jaM ca me' ityaadi| he saMnaya ! samyaka zuddhanaatinirmalena cetasA samupalakSitaM mAM yat kAle-kAlaviSayam AyurviSayaM jJAnaM pRcchasi / tat=jJAnam buddhaH sarvajJaH zrImahAvIraH prAdurakA:-prakaTitavAn , ata eva tajjJAnaM jinazAsane jinamarU. pitasiddhAnte evaM vartate, natvanyasmin sugtaadishaasne| ato jinazAsane eva yatno vidheyaH ahamapIdaM parijJAya jinazAsane eva yatnavAnasmi, na tu saugtaadishaasne| tatpasAdAdatizayajJAnaM prApto'smi / tvayA'pi tatraiva yatitavyaM nAnyatreti bhAvaH / 'taM' iti vAcye 'tAi' iti bahuvacananirdezaH sautratvAt // 32 // saMyamamuni ne kSatriya rAjarSi se pUchA ki Apa Ayu ko kaise jAnate hai ? taba kSatriya rAarSi kahate haiM 'jaMca me' ityAdi ! anvayArtha he saMjaya ! (suddheNa ceyasA-zuddhena cetasA) ati nirmala citta se yukta tuma (me-mAm) mujha se (kAle pucchasI-kAle pRcchasi) Ayuke viSaya meM jo pUcha rahe ho so (tAI-tat) usa viSayaka jJAna ko (buddhe-buddhaH) sarvajJa mahAvIra prabhu prakaTa kiyA hai (taM nANaM-tat jJAnam ) vaha jJAna (jiNasAsaNe-jinazAsane ) jinaprarUpita siddhAnta meM hI hai| anya sugatAdi praNIta zAstroM meM nahIM haiN| isaliye tuma jinazAsana meM isa jJAnakI prApti ke nimitta prayatnazIla rho| maiMne bhI yaha jJAna vahIM se prApta kiyA hai||32|| saMjayamunie kSatriya rAjarSine pUchyuM ke, Apa Ayune kaI rIte jANe ch| ? tyAre kSatriya 2049 cha-"jaMca meM" tyA ! ___ manyAya-3 sayata ! suddheNa ceyasA-zuddhena cetasA mati nima vittavA sevA tame me-mAm bhane kAle pucchasI-kAle pRcchasi AyunA viSayamA re pachI 24aa ch| to tAI-tat 2 // viSayamA jAnane buddha-buddhaH sa mahAvIra prabhuye prATa 42 cha. taM nANaM-tata jJAnam te jJAna jiNasAsaNe-jinazAsane na pra3pita siddhaaNtmAMja che. anya sugAdi praNIta zAstromAM nathI. AthI tame jIna zAsanamAM A jJAnanI prApti mATe prayatnazIla rahe. meM paNa A jJAna emAMthI ja prApta karela che. 3rA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 uttarAdhyayanasUtre punarupadeSTumAha-- mUlam-kiriyaM ca royae dhIre', akiriyaM parivarjae / diTrIe~ diTrIsaMpanne, dhamma cara suduccaraM // 33 // chAyA--kriyAM ca rocayed dhIraH, akriyAM parivarjayet / dRSTayA dRSTisampanno, dhame cara suduzcaram / 33 // TIkA--'kiriyaM ca' ityaadi| he saMjaya mune ! dhIraH saMyamadhRtimAn muniH kriyAmsadanuSThAnAtmikA ubhayakAle pratikramaNapatile vanArUpAM mokSamArgasAdhanabhUtAM jJAnasahitAM kriyAM svayaM rocayet kuryAt , cakArasyopalakSaNatvAdanyairapi kArayet / yadvA-kriyAm ='asti jIvaH, asti ajIvaH' ityAdirUpAM jIvAjIvAdisattAM svayaM rocayet=manyeta, cakArAdanyAnapi mAnayet / tathA-akriyAm-mithyAtvibhiH kalpitAmajJAnarUpAM kaSTakiyAM, yadvA-prakriyAma'nAsti jIvaH, nAsti ajIvaH' ityAdirUpAM paribane yet=parityajet / tathA-dRSTayA samyagdarzanAtmikayA buddhayA saha dRSTisampannaH= phira upadeza kahate haiM 'kiriyaM ca' ityAdi / anvayArtha he saMjaya ! (dhIre kiriyaM royae-dhIraH kriyAM rocayet) saMyama meM dhRtisaMpanna muni kA kartavya hai ki vaha sadanuSThAnAtmaka pratikramaNa evaM pratilekhanarUpa kriyA ko donoM samaya kre| tathA dUsaroM se bhI karAve / athavA-"jIva hai ajIva hai" ityAdirUpa se jIva aura ajIva kI sattA ko vaha svayaM svIkAra kare aura dUsaroM ko bhI isakI svIkRti karAve / tathA (akiriyaM parivajae-akriyAM parivarjayet ) mithyAdRSTiyoM dvArA kalpita ajJAnarUpa kaSTa kriyA kA athavA jIva nahIM hai ajIva nahIM hai ityAdi jIvAjIva viSayaka nAstitva kriyA kA parityAga kre| aura (diTThIe-dRSTayA) samyagdarzanarUpa buddhike sAtha (dihi saMpanne zathI 3542 4 cha-"kiriyaM ca" tyAla ! sankyAtha-3 saya dhIre kiriyaM royae-dhIraH kriyAM rocayet sayabhamA jJAna saMpanna muninuM kartavya che ke, te sadanuSThAnAtmaka pratikramaNa ane pratilekhana rUpa kriyAne banne samaya kare. tathA bIjAo pAse karAve. athavA "jIva che. ajIva che" ItyAdirUpathI jIva ane ajIvanI sattAne te svayaM svIkAra kare ane bIjA pAse 5 ten| svI4.2 42||ve tathA akiriyaM parivajjae-akriyAM parivarjayet mithyaasstti| dvArA kalpita ajJAnarUpa kaSTa kriyAnuM athavA jIvanathI ajIva nathI ItyAdi jIvA 135 nAstitva (yAnI parityAga 42 ane diTThIe-dRSTayA sabhyazana35 muddhinI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI priyadarzinI TIkA a. 18 saMyatamunisthirIkaraNe bharato dAharaNam 145 samyagjJAnayukto bhavet / yasmAdevaM tasmAt-he mune ! tvamapi suduzcaraM-kAtarajanairdurArAdhyaM dharma-zrutacAritrarUpaM cara-samArAdhaya // 33 // __ punaH kSatriyarAjaRSiH saMjayamuni mahApuruSodAharaNaiH sthirIkarnumAha-- mUlam--eyaM puNNapayaM socA, atthadhammovasohiyaM / bharaho vi bhArahaM vAsaM, ciccA kAmAiM pavvaie // 34 // chAyA-etatpuNyapadaM zrutvA, arthadharmopazobhitam / bharato'pi bhArataM varSe, tyaktvA kAmAn patrajitaH // 34 // TIkA-'eyaM' ityaadi| arthadharmopazobhitam-arthyate prArthyate ityarthaH svargApavargalakSaNaH padArthaH, dharmaH tadupAyabhUtaH, arthazca dharmazca-arthadhauM, tAbhyAmupazobhitam , sahitam etat= pUrvoktaM puNyapadaM-puNyahetutvAtpuNyam , tacca tatpadaM ceti tat , yadvA-puNyaM sukRtaM padyate gamyate (jJAyate) yena tat puNyapadam-kriyAvAdyAyabhimatanAnAruciparivarjanAdyA. dRSTi saMpannaH) samyaka jJAna se saMpanna bane / jaba muni ke liye isa prakArakA prabhukA upadeza haiM taba tuma bhI (suduccaraM dhammaM cara-suduzvaraM dharmaH cara) kAyara janoM se durArAdhya isa zrutavAritrarUpa dharma kI ArAdhanA karane meM sadA sAvadhAna raho // 33 // isa prakAra kSatriya rAjaRSi saMjayamuni ko apane kartavya meM sthira rahane ke upadeza ke prasaMga meM dRSTAnta dvArA upadeza dete haiM-'eyaM' ityaadi| anvayArtha-(atthadhammovasohiyaM-arthadharmopazobhitam ) svarga mokSarUpa padArtha se evaM isa padArtha kI prApti meM upAyabhUta dharma se zobhita (eyaM puNNapayaM socA-etatpuNyapadaM zrutvA) isa pUrvokta puNyapada ko sunasAtha diTisaMpanne-dRSTisaMpannaH samyazAnI sapanna mana. nyAre bhuninA bhATa prbhune| ma praa2ne| paheza cha tyAre tame 5 suduccaraM dhammaM cara-suduzcaraM dharmaH nara kAyara janethI asAdhya evA A zrata cAritrarUpa dharmanI ArAdhanA karavAmAM sadA sAvadhAna rahe. [33aaaa A prakAre kSatriya rAjarSi saMjayamunine pitAnA kartavyamAM sthira rahevaanaa pheshn| asama TAMta dvArA sabhI cha--"ayaM" tyAdi ! ___manvayAya--atthadhammobasohiyaM-arthadharmopazobhitam 21 bhAkSa35 pahAyathA mane 20 pAnI pratibhA upAya35 5 thA zAmita eyaM puNNapayaM soccA 18 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 uttarAdhyayanasUtre vedakaM jinapavacanarUpaM zabdasandarbhamAdIzvarasamIpe zrutvA bharato'pi bharatanAmAprathamacakrAyapi kadAcidAdarzabhavane'nityabhAvanAM bhAvayan bhArata varSa-paTakhaNDadisaMbhrataM bharatakSetra tathA kAmAnazabdAdirUyAn kAmabhogAMzca tyaktvA pratrajita:pravajyAM gRhItavAn / sakalanRpeSu Rvabhaputro bharataH zreSThaH, tena samAzrito'yaM jinotmaargH| atastvayA'pi asmin jinoktamArga evaM gantavyamiti bhAvaH / 34 / / bharatacakravartinaH kathAasti bhArate varSe sakalanagarImukuTAyamAnA zakrAjJayA vaizravaNadevena vinimitA nagarInirmANakalA''darzabhUtA'yodhyA nAma ngrii| tatra pUrvAcarita munivaiyAvatyena bhagavataH prathamajinasya putratvenAjani bharato nAma prathamazcakravartI / karake (bharaho'vi-bharato'pi) bharata nAma ke prathama cakravartIne bhI (bhArahaM vAsaM kAmAI ciccA-bhArata varSa kAmAn tyattavA) bhAratavarSa ke samasta sAmrAjya kA tathA zabdAdika rUpa kAmabhogoM kA parityAga karake (pavvaie-pratrajitaH) dIkSA aMgIkAra kii| bharatacakravartI kI kathA isa prakAra hai bhAratavarSa meM ayodhyA nAmakI eka nagarI thii| vaha apanI racanA se sakalanagarIyoM meM pradhAna thii| isako indrakI AjJA se vaizravaNadeva-kuberane racAyA thaa| isake zAsaka prathama jinendra RSabhadeva the| inake putra kA nAma bharata thaa| bharatane pUrvabhava meM muniyoM kI vaiyAvRtti kI thii| usase arjita puNyarAzi ke prabhAva se hI usako RSabhadeva jaise tIrthakara ke putra hone kA saubhAgya prApta huA thaa| bhagavAna ke dIkSita hone ke bAda hI bharatako cakravartI padakI prApti etatpuNyapadaM zratvA mA puyorata pahane sAsaNIne bharaho'vi-bharato'pi sarata nAnanA prathama yavatIye 55 bhAraha vAsaM kAmAvaI ciccA-bhArataM varSa kAmAn tya bhAratavarSanA saghaLA sAmrAjyane tathA zabdadirUpa kAmagone parityAga rIne pavyaie-patrajitaH dIkSA 42 4. bhArata varSamAM ayodhyA nAmanI eka nagarI hatI. te potAnI racanAthI saghaLI nagarIomAM pradhAnarUpe hatI. tene IndranI AjJAthI vaizravaNa deva kubere racela hatI. tenA zAsaka prathama jInendra cheSabhadeva hatA. temanA putranuM nAma bharata hatuM. bhArate pUrvabhavamAM munionI vaiyAvRtti (sevA) karela hatI. enAthI ajIta puNyarAzinA prabhAvathI ja tene rASabhadeva jevA tIrthakaranA putra thavAnuM saubhAgya utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 bharatacakravartIkathA 147 sa hi svargasamRddhipratispardhikAyAM tasyAmayodhyAyAM sthito navanidhAnAnAM catudezaratnAnAM dvAtriMzatsahasranarapatInAM dvisaptatisahasrapuravarANAM SaNNavatikATigrAmANAM dvAtriMzatsahasradezAnAm , aSTacatvAriMzat sahasrapattanAnAmadhIzvaraH, navanavatisahasradroNamukhAnAM parirakSakaH, caturazItizatasahasrahayagajarathAnAM paNNavati koTipadAtonAmadhipatiH, SoDazasahasradevAnAM paTNDa bharatakSetrasya cAdhipatyamanubhavan , catuSyaSTi sahasrAntaHpurIbhiH sahAnvahaM saMkrIDan , svasampatyanusAreNa sArmika vAtsalyaM kurvan , jinazAsanaM pradIpayan , dInahInAn parirakSayaMzca kiyantaM kAlaM vyatikrAntavAn / huI thii| cakravartI pada ke upalakSya meM inako svargakI samRddhi ko bhI mAta karane vAlI ayodhyA nagarI ke zAsaka honekA pada prApta huA thaa| navanidhi aura caudaha ratna ke ye adhipati the| battIsa hajAra mukuTabaMdha rAjA inakI sevA meM rahate the| bahattara 72 hajAra puroMke ye zAsaka the| chayAnave 96 karoDa gAvoM meM inakI akhaMDa AjJA calatI thii| battIsa hajAra dezoM ke saubhAgya kA nirNaya inake hAthameM thaa| aDatAlIsa 48 hajAra pattanoM ke ye adhIzvara the| ninnAnabe 99 hajAra droNamukhoM ke ye rakSaka the| caurAsI 84 lAkha hAthI aura itane hI ghoDe inakI sevAmeM the| chayAnave 96 karoDa sainikoM ke ye svAmI the| solaha 16 hajAra devoM kA tathA SaTakhaMDamaMDita bharatakSetrakA ekAdhipatya inake hAtha meM thaa| inake causaTha 64 hajAra antaHpura the| ye apanI vibhUti ke anusAra sArmika vAtsalya bhI kiyA karate the| prApta thayuM hatuM. bhagavAne dIkSA aMgikAra karyA pachI bhAratane cakravatI padanI prApti thaI hatI cakravatI padanA upalakSyamAM temane svarganI samRddhine paNa jhAMkhI paDe. evI ayodhyA nagarInA zAsaka thavAne vega sAMpaDaye hato. navanidhi ane cauda ratnonA e adhipati hatA. batrIsa hajAra mugaTadhArI rAjavIo temanI sevA mAM 2 tA. mAMtara 2 (72000) naga2 52 samanuzAsana hetu chantu roDa (960000000) gAmomAM temanI akhaMDa AjJA cAlatI hatI. batrIsa hajAra (32000) zAnA saubhAgya nirNaya samanA sAthamA tal. 2matAlIsa 2 (48000) paTTayAnA se adhIzva2 tA. na0vA M2 (86050) droNa bhubhAnA e rakSaka hatA. coryAzI lAkha (8400000) hAthI ane eTalA ja ghaDAo emanI senAmA hutA, channu 427 (810000000) sanInA se svAmI ta. saNa hajAra (16000) devanA tathA cha khaMDa maMDita bharatakSetranuM ekAdhipatya emanA hAthamAM hatuM. temane cosaTha hajAra (64000) antaHpura hatA. teo potAnI vibhUtinA anusAra sAdharmika vAtsalya paNa karyA karatA hatA. jInazAsananI prabhAvanA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 uttarAdhyayanasUtre ekadA'sau cakravartI prAtarabhyaktodvatitazarIraH kRtasnAnaH surabhivAsitavasanaM paridadhAnaH sarvAlaGkArabhUSitatanuH svAdarzabhavane gtH| tatra svazarIraM prekSamANasya tasyaikAGgalita ekAGgalimudrA maNiratnakuhimaprAsAdabhUmau niptitaa| svazarIrazonAnirIkSagamagnamAnasena tena bharatena svAlivinirgatAyA aGguli. mudrAyA nipatanaM na jJAtam / mudrAvanitA'GgalI Adarza dRSTA / sA hi nitarAmazobhamAnA dRzyate sma / cakravartinA dvitIyAGgalito'pi mudrA nissAritA, sA'pyazobhamAnA dRSTA / evaM krameNa tRtIyacaturthapaJcamAGgulIto'pi nissAritA, tA api jinazAsanakI prabhAvanA bhI karate the| dInahIna janoMkI rakSA bhI karate the| isa taraha inakA jIvana AnandapUrvaka vyatIta hotA thaa| eka samaya kI bAta hai ki cakravartI ne prAtaH apane zarIra para mAliza karavAI usako vividha prakAra ke uvaTanose urtita krvaayaa| snAnAgAra meM phira unhoMne acchI taraha snAna kiyaa| zarIra ko poMcha pAMchakara pazcat zarIra ko surabhivAsita vastroM se susajita evaM viziSTa AbhUSaNoM se alaMkRta kara ve apane Adarzabhavana meM gaye / vahAM jisa samaya ye apane zarIra kI zobhA kA nirIkSaNa kara rahe the usa samaya inakI aMgulI se eka aMgUThI nikalakara maNiratna nirmita bhUmi ke Upara jA pddii| 'aMgUThI aMgulI se nikalakara bhUmi para gira paDI hai' isa bAta kA usa samaya inako patA nahIM paDA / darpaNa meM aMgUThI rahita aMgUlI dekhane para inako aMgUlI suhAvanI nahIM lgii| cakravartIne dUsarI aMgulI se bhI aMgUThI utArI to vaha bhI suhAvanI nahIM lgii| paNa karatA hatA. dInahInajananI rakSA paNa karatA hatA. AvI rIte emanuM jIvana AnaMda pUrvaka vyatIta thatuM hatuM. eka samayanI vAta che ke, cakavatIe savAramAM pitAnA zarIranI mAliza karAvI ane ene vividha prakAranA uvaTanethI ghasAvyuM. tyAra bAda snAnAgAramAM jaIne sArI rIte snAna karyuM. zarIrane luchayuM, lagyA pachI zarIrane surabhivAsita vastrothI susajajIta ane viziSTa AbhuSaNathI alaMkRta karI te pitAnA Adarza bhuvanamAM gayA tyAM je vakhate teo potAnA zarIranI zebhAnuM nirIkSaNa karI rahyA hatA. e vakhate emanI AMgaLImAMthI eka vITI nIkaLI maNIratnavALI bhUmi upara jaI paDI--"vIMTI AMgaLImAMthI sarI jaIne bhUmi upara paDI che. A vAtanI temane e samaye khabara na paDI. darpaNamAM vIMTI rahita evI bUcI AMgaLI temane jovAmAM AvatAM potAnIte AMgaLI zobhAyukta na jaNAIjethI cakavatIe bIjI AMgaLImAMthI paNa vITI utArI te te paNa suzobhita na lAgI. A prakAre utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 149 priyadarzinI TIkA a. 18 bharatacakravartIkathA nitarAmazobhamAnA dRSTAH / tataH sarvamAbharaNamuttAritam / tadA svazarIramatIvAzobhamAnaM dRSTvA saMvegamApannazcakravartI cintAcakrArUDha evaM vyacintayat-aho ! kIdRzamazobhanamidaM zarIram / nAstyasya kimapi svAbhAvikaM saundrym| kintu AgantukadravyairevedamaGgaM zobhate / ato ye zarIraM mundaraM manyamAnAstatrAsatAste hi vivekavikalA eva / aho ! kIdRzamazobhanamidaM zarIram ? yatsaGgAta kila manojJAnnapAnavividhakhAdyasvAdya puSpagandhAMzukAdikaM ca vinazyati / uktaM ca- 'maNunnaM asaNaM pANaM, vivihaM khAimasAimaM / sarIrasaMgamAvannaM savvaM pi asuI bhave // 1 // naraM vatthaM varaM pupphaM, varaM gaMdhavilevaNaM / vinassae sarIreNa, varaM sayaNamAsaNaM // 2 // isa prakAra kramazaH unhoMne apanI pAMcoM hI a~guliyoM se aMgUThiyoM utAra DAlI to ve bhI dekhane para unako suhAvanI pratIta nahIM huii| isI taraha unhoMne apane zarIra se bhI samasta AbharaNa utAra diye aura zarIra ko jyoM hI darpaNa meM dekhA to vaha bhI unako bhaddA najara aayaa| isa prakArakI zArIrika paristhiti se unake citta meM saMvega bhAva jaga utthaa| unhoMne vicAra kiyA-dekho kitanA yaha zarIra azobhana hai| isameM nijakA saundaryakucha bhI nahIM hai / ye to bAhIrI sundara vastuoM ke samAgamase hI sundara lagatA hai| jo prANI zarIra ko sundara mAnakara usameM rAtadina Asakta bane hue haiM ve niyamataH vivekase vikala ho rahe haiN| isa azobhana zarIra ke saMbaMdha se manojJa anna, pAna, vividha prakAra kA khAdya, puSpa, svAdya, gaMdhavastra Adi ye saba hI vastue~ apavitra evaM vinaSTa hojAtI hai| kahA bhI haitemaNe kamazaH pAMce AMgaLIomAMthI vIMTIo utArI nAkhI che te paNa temane sahAmaNI na lAgI. A pramANe temaNe potAnA zarIra uparanAM saghaLAM AbharaNe utArI nAkhyAM ane zarIrane jyAre arisAmAM joyuM te alaMkAra rahita evuM zarIra temane sAva beDoLa dekhAyuM. A prakAranI zArIrika paristhitithI tenA dilamAM saMvegabhAva jAgI uThe. temaNe vicAra karyo ke, juo! A zarIra keTaluM azobhituM che, tenuM potAnuM sauMdarya te kAMI paNa nathI. A to bahAranI suMdara vastuonA samAgamathI ja suMdara lAge che. je prANa zarIrane suMdara mAnIne temAM rAtadivasa Asakta banI rahe che te, niyamataH vivekathI vikaLa banI rahela che. A aze bhAna evA zarIranA saMbaMdhathI manojJa annapAna vividha prakAranAM khAdya, svAdya, puSpa, gaMdha, vastra Adi e saghaLI ja vastuo apavitra ane vinaSTa thaI jAya che kahyuM paNa che - utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 nihANaM savtrarogANaM, kayagyamathiraM imaM / paMcAsubhUyamayaM, athakaparikammaNaM ||3|| chAyA - manojJamarAnaM pAnaM, vividhaM khAdimastrAdimam / zarIrasamApannaM sarvamapi azuci bhavet || 1 || varaM vastraM varaM puSpaM, varaM gandhavilepanam / vinazyati zarIreNa, varaM zayanamAsanam // 2 // vidhAnaM sarvarogANAM kRtaghnamasthiramidam / paJcAzubhabhUtamanartha pratikarmakam ||3|| iti / tadaho ! nirvivekitA viduSAmapi / te'pi kila anityasyAsya zarIrasya kRte vAlapApAni kurvanti, mokSadvArabhUtamidaM mAnuSaM janma vyarthaM nayanti / ato mokSasAdhana " maNunnaM asaNaM pANaM vivihaM vAimasAimaM / sarIrasaMgamAvannaM, savvaMpi asuI bhave // 1 // varaM vatthaM varaM puSkaM varaM gaMdhavilevaNaM / vinassae sarIreNa, varaM sayaNamAsaNaM ||2|| nihANaM savtrarogANaM kayagvamadhiraM imaM / paMcAsahabhUyamayaM athakkaparikammaNaM ||3|| "3 uttarAdhyayana sUtre jaba isakI yaha sthiti hai to yaha kitane acarajakI bAta hai ki vijJAna bhI isake pIche bilakula avivekI bana rahe haiN| mUrkhoM ke viSaya meM to kahA hI kyA jA sakatA hai / parantu apane Apako vidvAn mAnanevAle prANI bhI isa anitya zarIra ke nimitta mUrkhokI taraha nAnA prakAra ke pApoM ko karate hue mokSa ke dvArabhUta isa manuvyabhava ko vyartha gavA dete haiN| jaise koI juArI juA khelane ke " maNunnaM asaNaM pANaM, vivihaM khAimasAimaM / sarIrasaMgamAvannaM, savvaMpi aI bhave || 1 || varaM vatthaM varaM pupphaM, baraM gaMdhavilevaNaM / nissae saroreNa, varaM sayaNamAsaNaM ||2 | nihANaM savvarogANaM, kayagdhamathiraM imaM / paMcAsaha bhUyamayaM, athakkaparikammaNaM ||3|| jyAre tenI A sthiti che te e keTalI acarajanI vAta che ke vidvAna paNa tenI pAchaLa khilakula avivekI banI jAya che, te pachI murkhAonA viSayamAM te kahevAtuM ja zuM hoI zake? paraMtu peAtAnI jAtane vidvAna mAnavAvALA prANI paNa anitya evA saMsAranA arthe mUrkhAekanI mAphaka aneka prakAranA pApe karIne mekSanA dvArabhUta A manuSyabhavane vyatha gumAvI de che. jema keAi jugArI jugAra ramavAnI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pridarzinI TIkA a. 18 bharatacakravartIkathA bhUtamidaM mAnuSaM janmazarIrArthana pApakarmaNA yatena sadratnamiva no vinAzanIyam / uktaM ca-lohAya nAvaM jaladhau bhinatti, mUtrAya vaiDUryamaNi dRNAti / saJcandanaM tropati bhasmaheto,-yoM mAnuSatva nayatIndriyAthai // 1 // ityAdikaM / cintayatastasya manasi saMvegaH smutpnnH| kramazo vivardhamAnavairAgyaH sa zivasajhano nizreNiM kSapaka zreNiM smaaruuddhH| itthaM ghanaghAtikarmakSayaM kRtvA hoMsa se sadratna ko gavAte hue Age pIche kA vicAra nahIM karatA hai isI taraha mokSasAdhanabhUta isa manuSyajanma ko zarIra ke nimitta naSTabhraSTa karate hue prANI jarA bhI AgepIche kA vicAra nahIM karate haiM / ataH yaha manuSyabhava isa taraha se naSTa karane ke lAyaka nahIM hai| kahA bhI hai "lohAya nAvaM jaladhau bhinatti, sUtrAya vaiDUryamaNiM dRNAti / saccandanaM loSati bhasmaheto, yo mAnuSatvaM nayatIndriyArthe // 1 // jo prANI indriya viSayoM kI puSTi nimitta prApta manuSyajanma ko niSphala karate hai ve usa prANI ke samAna haiM, jo samudra meM paDe hue jahAja ko loha kI prApti ke nimitta toDa rahA ho, athavA malayagiri caMdana ko rAkha ke liye jalA rahA ho| isa prakAra vicAra karate hue cakravartI ke citta meM saMvega kI taraMGge uThane lgii| jaba saMvegabhAva acchI taraha puSTa ho cukA to cakravartIne usI samaya mokSa prAsAda para pahu~cane ke liye niHzreNI svarUpakSapakazreNI para ArohaNa kiyaa| isa prakAra hoMzamAM pitAnA sarva dravyane gumAvatAM AgaLa pAchaLane vicAra karato nathI evI rIte mokSasAdhanabhUta A manuSya janmane zarIranA nimitta naSTabhraSTa karIne e prANI AgaLa pAchaLa jarA sarakhoe vicAra karato nathI, AthI A manuSabha AvI rAte naSTabhraSTa karavAne yogya nathI kahyuM paNa che- "lohAya nAvaM jaladhau bhinnatti, mUtrAya vaiDUryamaNi dRNAti / saJcandanaM lopati bhasmahetoH, yo mAnuSatvaM nayatIndriyArthe // 1 // " je prANI prApta manuSya janmane IndriyonA viSayanI puSTi nimitte niSphaLa kare che te e mUrkha prANInA jevA che ke je samudramAM paDI rahelA jahAjane kevaLa loDhAnI prApti arthe toDI rahela hoya tathA sUtranA mATe potAnA vairyamaNInI mALAne teDI rahela hoya, athavA te malayagiri caMdanane kevaLa rAkhanA mATe bALI rahela hoya. A prakArano vicAra karI rahelA cakavatInA cittamAM saveganA taraMga uThavA lAgyA. jyAre saMvegabhAva pUrNa rIte purNa thaye tyAre cakravartIe e vakhate mokSaprAsAda upara pahoMcavA mATe nisaraNa svarUpa kSapakazreNI upara ArohaNa karyuM. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre bhAvicAritramAzritaH sa cakravartI ajJAnatimiranAzakaM kevalajJAnaM prAptavAn / evaM pratipanna kevalajJAnasya tasya purato vinayAvanatazirAH zakraH prAdurabhUt / sa hi baddhAJjali revamuvAca mahArAja ! dravyaliGga pratipadyatAm / yena bhavato dIkSAmahotsavaM kurmaH / zakravacanaM nizamya bharataH svahastena pAJcamauSTikaM locaM kRtavAn, paridhattavAMzca zakadattaM muniveSaM, nirjagAma ca gRhAccandra va vAridADambarAt / evaM gRhItadIkSAvrataM muvoparikarNAvatadhRtasadorakamukhavatrikaM bharataM muniM nirIkSya tatpratibodhanAt parikSINasaMsAravAsanAH dazasahasrabhUpA api dIkSAM gRhItvA jaba ve kSapakazreNI para ArUDha ho cuke to usI samaya cAra ghAtika karmoM ke vinAza se bhAvacAritraviziSTa unakI AtmA meM ajJAnatimira vinAzaka kevalajJAna ho gayA / kevalajJAna kI utpatti hote hI ThIka usI samaya vinayAvanata indra unake pAsa meM Akara upasthita ho gyaa| hAtha joDakara indra ne kahA- mahArAja aba Apa dravyaliGga dhAraNa kara lIjiye / jisase hama loga dIkSAmahotsava kara sakeM / isa prakAra zakra ke vacana sunakara bharata mahArAjane apane hAtha se usI samaya apane mastaka ke kezoM kA paMcamuSTi luMcana kiyA aura indra dvArA datta muniveSa dhAraNa kiyA, caMdramA jisa prakAra meghake ADambara se rahita hokara bAhira nikalatA hai usI prakAra ve bharata mahArAja bhI usa Adazabhavana se bilakula nirlipta hokara bAhara nikle| bharatamahArAja ko isa prakAra muniveSa se sajjita dekhakara - arthAt mukhapara sadorakamukhavastrikA baMdhI huI Adi dekhakara - dasa 10 hajAra anya rAjA bhI muni dIkSA se dIkSita 152 A pramANe jayAre teo kSapakazreNI upara caDhayA tyAre e samaye cAra ghAtI karmAnA vinAzathI bhAvacAritra viziSTa evA emanA AtmAmAM ajJAnatimira vinAzaka evu` kevaLajJAna utpanna thayuM. kevaLajJAna utpanna thatAM eja samaye vinayAvanata indra emanI pAse AvIne upasthita thayA. be hAtha joDIne indre kahyuM-- 'mahArAja! have Apa dravyaliMga dhAraNa karI lyA ke jenAthI ame leke ApanA dIkSAmaheAtsava karI zakIe.' A prakAranAM indranAM vacana sAMbhaLIne bharatamahArAje peAtAnA mAthAnA vALanA peAtAnA hAthathI paMcaSTi lonca karyuM ane indre leTa dharela munivezane dhAraNa karyAM. caMdramA je pramANe meghanA ADaMbarathI rahita thaine pUrNa svarUpe bahAra nIkaLe che eja pramANe bharata mahArAjA paNu e AdabhavanamAMthI bilakula nilepa banIne bahAra nIkaLyA. bharata mahArAjane A prakAre muniveSamAM anelA joIne, arthAt mukha upara sadarakamukhavastrikA bAMdhela vagere joIne dasa hajAra anya rAjAoe paNa dIkSA aMgIkAra karI. bharata mahArAje emane uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 bharatacakravartIkathA 153 tadanuyAyino jaataaH| zakrAdayo devA hi taM praNamya svasthAnaM gtaaH| bharatamunirapi kevalibhUtvA dazasahasrAnagAraparivAraiH saha bhUmaNDale viharan bhavyAn pratibodhayati / kicinnyUnalakSaNapUrvANi kevaliparyAyaM pAlayitvA siddhigatiM gtH| bharatapaTTe tu zakreNAdityayazA abhiSiktaH / bharatasya kaumAre saptasaptatilakSapUrvANi, mANDalikatve varSasahasraM vyatItam / tadanu cakraratnaM smutpnnm| cakravartitve ekasahasravarSanyUna SaDalakSapUrvANi gatAni / itthaM gRhasthAvAse tryazItilakSapUrvANi vytiitaani| kevalitve kiMcidUnalakSa. hokara unake anuyAyI bana gaye / bharatamahArAjane inako pratibodhita kiyA thaa| isase isakI saMsAravAsanA parikSINa ho cukI thI, tabhI jA kara inhoMne munidIkSA aMgIkAra kii| indrAdika deva inako namana kara pIche apane 2 sthAna para cale gye| bharata kevalI mahArAja bhI dasa hajAra sAdhuoM se parivRta hokara bhUmaNDala meM vihAra karane lage aura jagaha 2 bhavya jIvoM ko saddharma kI dezanA ke pAna karAne se tRpta karane lge| kucha kama eka lAkha pUrvataka kevalIparyAya meM rahakara pazcAt bharatamahArAjane siddhigati ko prApta kara liyaa| bharata ke paTTapara indrane inake putra Adityayaza ko abhiSikta kiyaa| bharatamahArAja ke kaumArakAla meM satahattara 77 lAkha pUrva, tathA mAMDalika pada meM ekahajAra varSa vyatIta hue pazcAt unako cakraratnakI prApti huii| cakravartI ke pada kA bhoga karate hue eka hajAra varSa kama chaha lAkha pUrva inake samApta hue haiN| isI prakAra gRhasthAvAsa meM rahate 2 inhone tayAsI 83 lAkha pUrva vyatIta kiye haiM / saMpUrNa zrAmaNya pratibaMdhita karyA. A kAraNe temanI saMsAra uparanI vAcchanA parikSaNa banI cUkI hatI. tethI ja temaNe dIkSA aMgikAra karI lIdhI. IndrAdika deva vigere temane namana karI pachI potapotAnA sthAna para cAlyA gayA. bharata kevalI mahArAja paNa dasa hajAra sAdhuothI parivRta banIne bhUmaMDaLamAM vihAra karavA lAgyA ane sthaLe sthaLe bhavya chAne dezanAnuM pAna karAvIne tRpta karavA lAgyA. eka lAkha pUrvathI thoDA ochA samaya sudhI kevaLI paryAyamAM rahIne pachIthI bharata mahArAje siddha gatine prApta karI lIdhI. bharatanA sthAna upara Indra temanA putra Adityayazane sthApita karyA. bharata mahArAjanA kumAra kALamAM sIttotera lAkha (7700000) pUrva, tathA mAMDalika padamAM eka hajAra (1000) varSa vyatIta karI pachIthI temane cakravatI padanI prApti thayelI. cha lAkha pUrvamAM eka hajAra varSa eAchAM eTale samaya emaNe cakavartI padane bhogavyuMA pramANe gRhasthAvasthAmAM rahIne teoe tyAsI lAkha utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 uttarAdhyayanasUne pUrvANi / saMpUrNazrAmaNyaparyAye lakSapUrvANi / evaM bharatacakriNaH sarvamAyuzcaturazItilakSapUrvaparimitamabhUt // 34 // // iti bharatacakrikathAlezaH // tathA mUlam-sagaro vi sAgairaMtaM, bharahavAsaM nrohiyo| istairiyaM kevalaM hicA, dayAe parinikhue // 35 // chAyA-sagaro'pi sAgarAntaM, bhAratavarSa narAdhipaH / aizvarya kevalaM hitvA, dayayA parinirvRtaH // 35 // TIkA-'sagaro vi' ityAdi / he mune ! narAdhipaH sagaro'pi-sagaranAmA dvitIyacakavargyapi sAgarAntaM diktraye sAgaraparyanta , uttaradizi cullahimavatparyantaM ca bhAratavarSam , tathA kevalam= advitIyam aizvarya ca hitvA parityajya dayayA-saMyamena parinirvRtaH muktaH // 35 // paryAya meM inakA eka lAkha pUrva nikalA haiN| inakI Ayu caurAsI 84 lAkha pUrvakI thI // 34 // // bharata cakravartI kathA saMpUrNa // phira dRSTAnta kahate haiM-'sagaro vi' ityAdi / anvayArtha he saMjaya mune ! aba maiM tumako sagara cakravartIkA bhI dRSTAnta sunAtA hU~ (narAhivo-narAdhipaH) narAdhipa (sagaro vi-- sagaro'pi) sagaracakravartI bhI (sAgaraMtaM-sAgarAntam ) sAgaraparyantatInadizAoM meM samudra paryanta tathA uttara dizA meM cula himavatparyanta (bharahavAsaM-bhAratavarSama) bhArata varSakA zAsana karake pazcAta usake (kevalaM issariyaM-kevalaM aizvaryam ) asAdhAraNa aizvAryakA (hiccA-hitvA) pUrva vyatIta karelAM. saMpUrNa zramaNya (sAdhu) paryAyamAM emaNe eka lAkha pUrva vyatIta karelAM. A pramANe temanuM AyuSya (840000) coryAsI lAkha pUrvanuM hatuM. 34 e rIte bharata cakravatInI kathA saMpUrNa thaI. zathI dRSTAMta 4 cha-"sagaro vi" chatyAdi. anvayArtha-he saMjayamuni ! have huM tamane sagaracavatInuM dRSTAMta paNa saMbhamaa chunarAhivo-narAdhipaH narAdhipa sagaro vi-sagaro'pi s||2 yavata: 55 sAgaraMtaM-sAgarAntam sAgara paya ta-traNu hizAyAmAM samudra payata tathA uttara hizAmA yUsa himavat 5 ta bhArahavAsaM-bhAratavarSam mArataSanuzAsana zane pachIthI tabho kevalaM issariyaM-kevalaM aizvamya asAdhAraNa maizvayana hiccA-hitvA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sagaracakratakathA atha sagaracakravarttikathA 155 AsIdayodhyA nagaryAmikSvAkukulabhUSaNo jitazatrurnAma narAdhipaH, tasya laghubhrAtA sumitra nAmA kumArazvAsIt yuvarAjaH / AsIcca jitazatrorvijayA nAma sakalaguNAlaGkRtA mahiSI, sumitrasya ca yazomatI naam| ekadA sukomalazayyAyAM zayAne ubhe api mahiSyau caturdaza svamAn dRSTavatyau / jitazatru mahiSyA vijayA nAmnyA putraH prasUta tasya nAma ajita iti dattam / sa hi dvitIya tIrthakaro jAtaH sumitra yuvarAjapatnyA yazomatyA sagaranAmA dvitIyacakravartI prasUtaH / sitapakSa candra iva pravarddhamAnau tau yuvAvasthAM prAptavantau / mAtApitRbhyAM tayorvivAhaH parityAga karake (dayAe parinicchue dayayA parinirvRttaH) saMyama kI ArAdhanA se muktiko prApta kiyA haiM / sagara cakravartI kI kathA isa prakAra hai 1 ayodhyA nAmaka nagarI meM ikSvAku kula kA bhUSaNa svarUpa eka jitazatru nAmakA nItimAn rAjA thaa| inakA eka choTA bhAI jisakA nAma sumitra thA rAjA jitazatrukI rAnIkA nAma vijayA thA / yaha sakala guNoM se yukta thI / sumitra yuvarAjakI rAnIkA nAma yazomati thA / eka samaya kI bAta hai ki komala zayyApara soI huI ina donoM rAniyoM ne rAtri ke pichale pahara meM caudaha 14 svapnoMko dekhA / una dRSTa uttama svapnoM ke anusAra jitazatru rAjAkI rAnIke ajita nAmakA putra tathA sumitra yuvarAjakI rAnI ke sagara nAmanA putra huA ajita dvitIya tIrthakara aura sagara dvitIya cakravartI hue / zuklapakSake caMdramA ke parityAga urIne dayAe parinivvue - dayayA parinivRttaH saMyamanI ArAdhanAthI muktine prApta karela che. sagara cakravartI nI kathA A prakAranI che-- uttarAdhyayana sUtra : 3 ayeAdhyA nagarImAM ikSvAku kuLanA bhUSaNa svarUpa evA eka jItazatru nAme rAjA rAjya karatA hatA. temane eka nAnA bhAI hatA ke jemanu nAma sumitra hatu. rAjA chatazatrunI rANInuM nAma vijyA hatuM. te sa. guNeAthI yukta hatI. sumitra yuvarAjanI rANInuM nAma yazeAmatI hatuM. eka samayanI vAta che ke, kAmaLa thayA upara sutelI ane rANIoe rAtrinA pAchalA pahAramAM cauda svapnAM joyAM. te joelAM svapna anusAra jItazatru rAjAnI rANIe ajIta nAmanA putrane, tathA sumitra yuvarAjanI rANIe sagara nAmanA putrane janma ApcA ajIta mIjA tIrthaMkara ane sagara bIjA cakravatI thayA. zukalapakSanA caMdramAnI mAphka A banne kumArA kALakramathI Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %3 uttarAdhyayanasUtre kAritaH ? anantaraM jitazatruNA sumitreNa ca evaM paricintitam-etau hi rAjyadhurAdhAraNe samartho jAtau / ato rAjyabhAramanayorAropya pratrajitavyamAvAbhyAm / evaM vicintya tau rAjye'jitakumAraM yuvarAjapade ca sagaraM saMsthApya prabajitau / ajito rAjyadhurAmudvahan prajAH prajA iva paripAlayan kiyatkAlaM rAjya kRtavAn / tIrthapravartanasamaye svarAjye sagaraM saMsthApya sadIkSAM gRhItavAn / gRhItadokSo'jitasvAmI tapastaptvA tIrthaGkarapadavImAzritya dharmacakra pravartayan bhuvi viharati sma / samAna pravardhamAna ye donoM kAlakrama se jaba yuvAvasthA saMpanna hue taba mAtA pitA ne ina donokA vivAha kara diyaa| jaba ina donoMkA vivAha acchItaraha se saMpanna ho gayA aura ye donoM AnaMdapUrvaka rahene lage taba pitAne-jitazatru aura sumitrane milakara ekadina aisA vicAra kiyA ki ye donoM hI aba rAjyakI dhurAdhAraNa karane meM samartha ho cuke haiM isaliye isa sthiti meM aba hamako yaha cAhiye ki hama donoM ina para rAjya kA bhAra rakhakara dIkSita ho jaaveN| jaba una donoMkA yaha vicAra nirNIta huA taba una donoMne ajitako rAjyagaddI para baiThA kara tathA sagara ko yuvarAjapada pradAna kara ekahI sAtha muni dIkSA dhAraNa karalI / ajitakumAra ne rAjyazAsanakA bhAra bahuta hI buddhimattAse saMbhAlA aura claayaa| unhoMne-santAnake samAna apanI prajA kA pAlana kiyaa| jaba tIrtha pravartanakA samaya AyA taba apane sthAna para yuvarAja sagarako sthApita kara ajitakumArane bhI jinadIkSA dhAraNa karalI / tapasyA kI ArAdhanA karake tathA tIrthakara padako Azrita karake dhrmjyAre yuvAvasthA saMpanna thayA tyAre mAta pitAe e bannenA vivAha karI dIdhA. jyAre e bananenA vivAhanuM kArya sArI rIte saMpUrNa thayuM, ane e bane AnaMdapUrvaka rahevA lAgyA tyAre pitA chatazatru ane sumitre maLIne eka divasa e vicAra karyo ke, A banne jaNA have rAjyadhurAnuM vahana karavAmAM samartha che AthI ApaNuM bane mATe e IcchanIya che ke, rAjyadhurAno bhAra e bane phamArone seMpI ApaNe dIkSita banI jaIe. jyAre A banne jaNA e vicAra poke thayA tyAre te banne jaNAe ajItane rAjagAdI, tathA sagarane yuvarAja pada pradAna karI ekI sAthe muni dIkSA dhAraNa karI. ajIta kumAre rAjya zAsanane bhAra ghaNI ja buddhimattAthI saMbhaLei ane calAvyo. temaNe potAnI prajAnuM pitAnAM saMtAnanI mAphaka pAlana karyuM. jyAre tIrtha pravartanane samaya Avyo tyAre potAnA sthAna upara yuvarAja sagarane sthApita karI ajIta kumAre paNa jIna dIkSA dhAraNa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sagaracakrakathA 157 sagara tu samutpannacaturdazaratnaH SaTkhaNDaM bharatakSetraM vijitya cakravartI jAtaH / prajAM pAlayAmAsa / sagarasya SaSThisahasrasaMkhyakAH putrA jaataaH| teSu jyeSTho jahrakumAra AsIt / jaganA vinayAdinA pitA sagaraH sntossitH| saMtuSTaH sagaraH putramuvAca-yAcaspa yattava rocate / jaharuvAca-tAta ! yadi bhavAn santuSTastadA bhavadAjJayA caturdazaratnasahito'khilabhrAtRvargaparivRtaH sasainyaHpRthivIM pribhrmaami| tAtenAnujJAtam / tato'sau sasainyaH prasthitaH / pRthivyAM paribhraman vividhAzcarya cakrako pravartAte hue ye ajitakumAra tIrthakara bhUmaNDala meM vihAra karane lge| idhara sagarane 14 caudaha ratnoMke adhipati banakara SaTakhaMDamaDita bharatakSetrako apane AdhIna karake cakravartI padakA upayoga karate hue apanI prajAkA bhalIbhAMti pAlanapoSaNa karanA prAraMbha kiyaa| sagaracakravatIke 60 sATha hajAra putra the| ina saba meM jo jyeSTha putra thA usakA nAma jahnakumAra thaa| isane vinayAdi guNoM se pitA sagaracakravartI ko apanI tarpha bahuta AkarSita kara rakhA thaa| sagaracakravartIne eka dina jahrakumAra se kahA-ki-jo tumako ruce vaha tuma mujha se mAMga lo| pitAkI isa bAtakA pratyuttara deneke liye jalakumArane aisA kahA ki-yadi Apa mujhako saMtuSTa hokara deneke liye jo taiyAra haiM to maiM cAhatA hU~ ki maiM caudaha 14 ratnoM se yukta hokara saba bhAiyoM ko sAthameM le sainya sahita isa pRthvImaMDala para cuumuuN| jalakumArakI bAtako cakravartIne "jaisA tuma cAhate ho vaisA karI. tapasyAnI ArAdhanA karIne tathA tIrthakara padane Azrita karIne dharmacakane pravartAvatAM e ajItakumAra tIrthakara bhUmaMDaLamAM vihAra karavA lAgyA. A tarapha sagara rAjA cauda ratnonA adhipati banIne cha khaMDa dharatI mAMhenA bharata kSetrane pitAnA Adhina karIne cakravatI padane upaga karatA potAnI prajAnuM bhalI rIte pAlana karavAnuM zarU karyuM. sagara cakra tane sATha hajAra putro hatA A saghaLAmAM je jayeSTha putra hatA tenuM nAma jahnakumAra hatuM. teNe vinayadi guNothI pitA sagara cakravatIne pitAnA tarapha AkarSyA hatA. sagara cakravatIe eka divasa jakumArane kahyuM ke, je tamane rUce te varadAna mArI pAsethI mAgI . pitAnI A vAtane pratyuttara ApavA mATe jahunukumAre evuM kahyuM ke, kadAca Apa saMtuSTa thaIne mane ApavA mATe taiyAra che te mArI IcchA che ke, huM caudaratna thI yukta banI saghaLA bhAIone sAthe laI sainya sahita A bhUmaMDaLa upara pharUM januM kumAranI A prakAranI vAta sAMbhaLIne sagaracakravartIe kahyuM ke, "tamArI IcchA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre pazyannasau viziSTazomAsampannasya hemazikharanAmakaparvatasya samIpe smaagtH| sainyamadhaH sthApayitvA bhrAtRbhiH saha hemshikhrprvtmaaruuddhH| parvata zobhAM nirIkSamANasya tasya hRdyevamabhUt kazcidapyasya zobhA na nAzayedato mayA etadrakSaNArtha kimapi kartavyam ? iti vicArya parvatAdavaruhya taccaturdikSu jahupramukhA daNDaratnena khAtuM prvRttaaH| itthaM khAtaM kurvANAste bhUmyantaH kRtanivAsaM nAgarAjaM jvalana karo" isa prakAra apanI anumati dekara svIkRta kii| jalakumAra bhI sainya se parivRta hokara bhAiyoM ko sAtha lekara ghUmane ke liye ghara se niklaa| ghUmate 2 isane bhUmi ke Upara baDe 2 Azcarya dekhe / Age 2 yaha jyoM 2 baDhane lagA isako ghUmane meM bahuta sI bAtoMkA bhI anubhava hone lgaa| calate 2 yaha vahA~ jA pahu~cA jahA ki viziSTa zobhA saMpanna haima nAmakA parvata aDiga khaDA huvA thaa| isane vahAM Ate hI talahaTI meM apanI saba senA ThaharA dI, aura bhAiyo ke sAtha parvata para caDhanA prAraMbha kiyaa| parvatakI zobhA dekhate hue jaba yaha Age bar3ha rahA thA, taba sahasA isake manameM vicAra AyA ki kahIM kisI samaya koI isakI zobhA naSTa na kara de, isaliye isa parvata kI rakSAke nimitta kucha karanA cAhiye / aisA vicAra kara vaha bhAIyoM ke sAtha parvata se nIce utara AyA aura parvatakI cAroM dizAoM meM daNDaratna se usane sabake sAtha khAI khodanA prAraMbha kiyaa| khodate 2 jaba ve vizeSa bhUmike nIce pahuca cuke taba bhUmike nIce rahA huA jvalanaprabha mujaba vartA" A pramANe tenI vAtane svIkAra karI anumatI ApI. jahanukumAra paNa sanyane sAthe laI potAnA bhAIonI sAthe bhUmaMDaLanA paribhramaNa mATe nIkaLyo. pharatAM pharatAM teNe bhUminA meTAM moTAM Azcarya jayAM jema jema te AgaLa vadhavA mAMDayA tema tema tene ghaNI evI vAte anubhava thavA lAgyA. cAlatAM cAlatAM te e sthaLe pahoMcyA ke je jagyAe haima nAmane parvata aDagapaNe ubhela hate. teNe tyAM pahoMcatAM ja parvatanI taleTImAM pitAne paDAva nAkhe. ane bhAIo sAthe parvata upara caDavAne prAraMbha karyo. parvatanI zobhA jotAM jotAM jyAre te AgaLa vadhI rahela hatA tyAre sahasA tenA manamAM vicAra AvyuM ke, kadAca kaI samaya kaI A zobhA naSTa na karI de eTalA mATe A parvatanI rakSA nimitte kAMIka baMbasta karavuM joIe. A vicAra karI te bhAIonI sAthe parvata uparathI nIce utarI AvyuM. ane parvatanI cAre dizAomAM daMDaratnathI teNe saghaLAnI sAthe khAI khodavAne prAraMbha karyo. badatAM khodatAM vizeSa bhUminI nIce pahoMcI cUkayA tyAre bhUminI nIce rahelA jvalanaprabha nAgarAja pitAnA nAgelekane gabharAyelA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 8 sagaracakrartIkathA prabhaM dRSTavantaH / nAgarAjo hi kSubdha nAgalokaM dRSTvA krodhAdhmAtacitto'bravItare mUrkhAH ! yUyaM kiM kurutha ? kiM mRtyumukhe patitumicchA vartate yuSmAkam ? jahukumArapramukhA rAjakumArA atyantakrodhayuktaM taM nAgarAja dRSTvA savinayamUcuHnAgarAja! kSamasva asmAkamaparAdha, kuru prasAdam , upasaMharakrodhAvezam / hemazi vara parvataparirakSaNArthamasmAbhiH parikhA kRtA, na punarevaM kariSyAmaH / samupazAntakrodho nAgarAja uvAca-gacchata yUyam / nAhaM yuSmAkamaniSTaM kariSyAmi / yato hi yUyaM cakravartinaH putrAH / nAgarAjavacanaM nizamya te sarve kumArAH parikhAto nAgarAja apane nAgaloka ko kSabhita hae dekhakara usake krodhakA Avega umaDa aayaa| krodhAdhmAtacitta (krodha se jalate hae) hokara nAgarAjane kahA-are mUryo ! tuma saba yaha kyA kara rahe ho| kyA maranekI icchA hai| nAgarAja ko jaba isa prakAra krodha ke Aveza se bharA huA dekhA to ve saba ke saba usako zAMta karane ke vicAra se baDe vinaya ke sAtha usase kahane lage-he nAgarAja ! hamAre isa aparAdha ko Apa kSamA kreN| tathA prasanna hoveM aura isa krodha ke Aveza ko zAMta karanekI kRpA kreN| hamane jo isa kAmakA AraMbha kiyA hai usakA abhiprAya kevala hema parvatakI rakSA karanA hai| isa meM yadi ApakI aprasannatA hotI hai to hama isako baMdakara dete haiM-Age aisA nahIM kreNge| jala Adi kumAroMke isa prakAra vacana sunakara nAgarAjakA kopa utara gayA, zAMta kopa hokara usane kahA-ThIka hai-aba tuma saba yahAM se cale jAo-maiM tumhArA aniSTa nahIM karanA cAhatA hUM, kyoM ki tuma saba cakravartIke AkuLa-vyAkuLa jaIne krodhanA AvezamAM AvI gayA. dhanA AvezamAM AvIne nAgarAje kahyuM, are mUrkhAotame saghaLA A zuM karI rahyA che ? zuM marava nI IcchA che? nAgarAjane jyAre A pramANe krodhanA AvezathI bharelA joyA tyAre saghaLAoe tene zAnta karavAnA AzayathI ghaNuM vinayanI sAthe tene kahevA lAgyA, he nAgarAja ! amArA A aparAdhane Apa kSamA kare. tathA prasanna thAo. ane ApanA dhanA Avezane zAMnta karavAnI kRpA kare. ame je A kAmane AraMbha karyo che tene hetu phakta hamaparvatanI rakSA karavI eja mAtra che. AmAM je ApanI aprasannatA thAya che te amo A kAma baMdha karI daIe. AgaLa AvuM karIza nahIM. yuvarAja Adi kumAranuM A prakAranuM vacana sAMbhaLIne nAgarAjane kepa utarI gaye. zAMta banIne temaNe kahyuM, ThIka che. have tame saghaLA ahIMthI cAlyA jAva. huM tamAruM aniSTa karavA cAhate nathI. kema ke, tame saghaLA cakravatInA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre nisskraantaaH| tato jahukumAreNa bhrAtaraH proktAH-eSA parikhA durladhyA'pi jalavirahitA na zobhate / krameNa caiSA pAMsubhiH pUritA bhaviSyati / tadA'smAkaM sakalo'pi zramo nirarthako bhaviSyati / ato gaGgodakaireSA paripUraNIyA / bhavitavyatAvazAjajhukumAravacanaM sarvaiH kumArairaGgIkRtam / jahukumAro daNDaratnena gaGgAtaTa bhitvA tajalena parikhAM pUritavAn / pUritAyAM parikhAyAM punarapi kSubdhaM nAgalokaM nirIkSya nAgarAjo bahirAgatyaivamuktavAn-re mUrkhAH ! bAramekaM yuSmAka.maparAdho mayA soDhaH / punarapi mUDhatayA mamAparAdhaH kRtH| tadanubha ratAsthApaputra ho / nAgarAjake isa prakAra ke vacana sunakara ve sabake saba usa parivA-khAIse bAhara nikala aaye| bAhara Akara jalakumAra ne bhArayoMse kahA ki yadyapi yaha parikhA durladhya bana cukI hai phira bhI isakI zobhA binA jalake nahIM ho sakatI hai, yadi yaha isI tarahakI rahI to kabhI na kabhI dhUlamiTTI Adi se bhara jAvegI phira hamaloMgokA itanA yaha parizrama vyartha hI jAvegA, isaliye gaMgAjala se yadi yaha bhara dI jAve to bahuta acchA hai| jalakumAra ne daMDaratna se gaMgAkA taTa vidAraNakara usase jala se parikhA-khAI ko bhara diyaa| jaba parikhA bhara cukI taba nAgarAjane phira nAgalogako usa pAnI ke vega se kSubdha huA dekhA to nAgarAja bAhira Akara inase punaHbolA-re mUkhoM ! ekabAra to hamane tumhArA aparAdha kSamA kara diyA, para tuma apane svabhAvako nahIM chor3a rahe ho, samajhAne para bhI tuma aparAdha karanese nahIM cUka putra che. nAgarAjanuM A prakAranuM vacana sAMbhaLIne e saghaLAe parikhAthI bahAra nIkaLI AvyA ane bahAra AvIne jahanukumAre bhAIone kahyuM ke, jo ke, ApaNe khedelI khAI oLaMgavI dulabha banI gayela che chatAM paNa AnI zobhA jaLa vagara suMdara na dekhAya je kada ca e khAI AvIne AvI ja rahe te kadI kadI e dhULa mATI AdithI bharAI javAnI ane e kAraNe ApaNe parizrama vyatha thaI java ne AthI Ane je gaMgAjaLathI bharavAmAM Ave te ghaNuM ja sAruM thAya. jakumAranI A vAta sAthe badhA sahamata thayA. jahunukumAre daMDaranathI gaMgAnA eka kinArAnuM bhedana karIne enA jaLathI e khAI bharI dIdhI. jayAre e khAI pANIthI bharAI gaI tyAre nAgarAje e pANInA AvegathI nAgalakane AkuLa vyAkuLa baneluM joyuM ane turata ja nAgarAje bahAra AvIne rAjakumAre tarapha kAdhayukta banIne kahevA mAMDayuM re mUrkhAo! eka vakhata meM tamAre aparAdha kSamA karI dIdhA paraMtu tame potAnA svabhAvane cheDatA nathI. samajAvavA chatAM paNa tame aparAdha utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 sagaracakravatIkathA rAdhasya phalam / ityuktvA nAgarAjo dRSTivipAn mahoragAn praiSIt / te ca nayanAgnijvAlAbhistAn bhasmIcakruH / bhasmIbhUtAMstAn kumArAn dRSTvA sainye hA hAkAro jaatH| sainikairvicAritam-aho ! hatA vayam / sarve kumArA mRtaaH| eko'pi nAvaziSTaH / kathaM cakravartine vajrapAtasadRzamamuM vRttAntaM nivedayAmaH / ato'smAbhirapi citApravezaH kartavyaH / evamAmanvya te sarve'pi citAnirmAya tatra praveSTumudyatAH / etasminneva samayekazcid dvijaH smaagtH| sa tAna citAsu praveSTumudyatAn dRSTvA provAca-kathaM yUyaM citAsu praveSTumudyatAH ? te hi tasmai sarva rahe ho, ataHapane kiyekA phala bhogo" aisA kaha kara nAgarAja ne dRSTiviSa soMko bhejaa| ve usI samaya una sabakumAroMko netrakI agnijvAlA se bhasmasAt kara diyaa| bhasmIbhUta hue kumAroM ko dekhakara sainya meM hAhAkAra maca gyaa| saba sainikoMne vicAra kiyA "dekho hama logoM kI hatabhAgyatA jo saba hI kumAra mara cuke haiM eka bhI unameM se bAkI nahIM bcaa| aba cakravartI ke liye vajrapAta ke samAna isa vRttAnta ko kaise jAkara kahA jaaygaa| isaliye saba se acchI bAta yahI hai ki hana saba loga yahAM para citA nirmita kara usa meM dagdha-jala jAveM !" isa prakAra vicAra kara una saba logoMne citAko banAkara usameM praviSTa hone kA udyama hI kiyA thA ki itane meM vahA~ eka brAhmaNa A phuNcaa| citAmeM praviSTa hone ke liye udyamazIla ina logoMko dekhakara usa brAhmaNane unase kahA-kaho kyA bAta hai Apa loga citA meM praviSTa honeke liye taiyArI kyoM kara rahe ho| braahmkaravAthI rokAtA nathI. AthI tamArA karelAnuM phaLa bhogave. evuM kahIne nAgarAje daSTiviSa sane mekalyA. e sarSoe eja vakhate potAnA netranI agnijvALAthI bALIne khAkha karI dIdhA. bhasimabhUta thayelA kumArene joIne sainyamAM hAhAkAra macI gayo. saghaLA sainike e vicAra karyo, ke jue ! amArA lokonI hatabhAgyatA saghaLA kumAro mArI cUkyA che emAMthI eka paNa bAkI bacela nathI. have cakavatIne mATe vajApati samAna A vRttAMtane temanI pAse jaIne kaI rIte kahI zakAya ? AthI sahuthI sArI vAta te e che ke, ApaNe saghaLA paNa ahIM ja citA khaDakIne baLI marIe. A prakArane vicAra karIne te saghaLA lokee citA taiyAra karI temAM praveza karavAnI tayArI karI rahela hatA e samaye tyAM eka brAhmaNa AvI pahoMce. teNe pelA lokene citAmAM jIvatA baLI maravAnI taiyArI karatA joIne te brAhmaNe temane kahyuM-kaho zuM vAta che? tame jIvatA baLA maravAnI tayArI 21 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 uttarAdhyayana sUtre vRttAntaM niveditavantaH / dvijaH prAha-aye ! muJcata viSAdam / mRtyurhi prANinAmavazyaMbhAvI | nAsti kazcid yo jAto na mriyate / ato viSAdo na karttavyaH / saMsAre na kasyacidAtyantikaM duHkhaM sukhaM vA asti / uktaM cApi -- kAlammi aNAie, jIvANaM vivihakammavasagANaM / taM natthi saMvihANaM, jaM saMsAre na saMbhavai || 1 | chAyA - kAle anAdike, jIvAnAM vividhakarmavazagAnAm / tannAsti saMvidhAnaM, yatsaMsAre na sambhavati // 1 // iti / ato viramata yUyaM citApravezataH / ahaM sagaracakriNe sarva vRttAntaM nivedayiSyAmi / evaM brAhmaNavacanaM nizamya te sarve citAmavezakarmato vinivRttAH / kI bAta sunakara una sabane jo kucha bAta ghaTita huI thI vaha saba yathArtharUpa meM usako kaha sunAI / sunakara brAhmaNane kahA- tuma loga viSAda mata karo, kAraNa ki jo saMsAra meM janmA hai - usakI mRtyu to avazyaMbhAvI hai - " jAtasya hi dhruvo mRtyuH " aisA siddhAnta hai| ekAtantraH Atyantika sukha aura duHkha isa prANI ko saMsAra meM sthirarUpa se nahIM hote haiM, kahA bhI hai " kAlammi aNAie jIvANaM, vivihakammavasagANaM / taM natthi saMvihANaM, jaM saMsAre na saMbhavai || 1 || " isaliye citAmeM praveza karane se Apa loga Thahara jAveM, maiM jAkara sagara cakravartI se yaha saba samAcAra kaha detA hU~ / isa prakAra brAhmaNa ke aar se saba sainika citA meM praveza karane se ruka gaye / zA mATe karI rahyA che ? brAhmaNanI vAta sAMbhaLIne saghaLA sainike e je kAMi bInA banela hatI te yathArtha rUpathI tene kahI saMbhaLAvI. sAMbhaLIne brAhmaNe kahyuMtame leke viSAda na karo. ka raNake, je saMsAramAM janmyA che tenuM mRtyu tA avazya che "jAtasya hi dhruvo mRtyuH" yevo siddhAMta hai. antataH AtyaMti sukha ane duHkha A prANIne saMsAramAM sthira rUpathI hAtAM nathI. kahyuM paNa che " kAlammi aNAie jIvANaM, vivihnakammavasagANaM / " taM natthi saMvihANaM, jaM saMsAre na saMbhavaI // 1 // A kAraNe cItAmAM praveza karavAthI Apa leAka rokAi jAva. huM jaine sagara cakravartI ne saghaLA samAcAra kahI dauM chuM. A prakAranA brAhmaNanA vacanathI te saghaLA sainika cItAmAM praveza karatAM rAkAI gaya. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 10 sagaracakravartIkathA brAhmaNo'pi kamapyanArthaM mRtaM bAlakaM samAdAya rAjakuladvAre gatvAstIatra | muhUrmuhuH krandataM taM dvijaM samAhUya sagaraH mAha-bho brAhmaNa ! kathaM rodiSi ? brAhmaNaH prAha - rAjan ! mamAyameka eva putraH / asau hi sarpeNa dRSTa gatacetano vartate / atI jItrayainam / nAhamenaM vinA jIvituM zaknomi / ato dayastra, jIvaya ca mama putram / asminnevAvasare rAjakumArAnuyAyinaH sAmantAdayo'pi tatrAgatyopaviSTAH / rAjJA'pi svabhRtyaiH samAhUto viSavedyaH / vidhavaidya kRtacikitsA vimaputro na jIvitaH / tadA vipraparitoSArthaM sagaracakravatIM vadati 163 - udhara vaha brAhmaNa kisI anAtha mRtaka bAlaka ko lekara rAjadvAra meM phuNcaa| aura pahu~ca kara baDe joroM se cillA 2 kara rone lagA / vAraMvAra burI taraha Akranda karanevAle usa brAhmaNa ko pAsa meM bulAkara sagara cakravartIne pUchA- brahmadeva ! kaho, kyo ro rahe ho ? brAhmaNane kahArAjan / merA yaha eka hI putra thA / isako sarpane kATa khAyA hai sau yaha caitanya rahita hokara isa avasthA meM pahu~ca gayA hai-kRpA kara Apa isako jilA diijiye| maiM eka kSaNa bhI isake vinA jIvita nahIM raha sakatA hUM / baDI dayA hogI nAtha ! jo Apa mere isa lAlako jilA deMge to / brAhmaNa jaba isa prakArakI bAteM kaha rahA thA, ki isI avasara meM rAjakumArAnuyAyI sAmanta jana Adi vahAM Akara baiTha gaye / rAjAne viSavaidyakoM bulAneke liye naukaroM ko bheja diyA / ve Aye aura unhoMne usakI cikitsA bhI karanA prAraMbha kiyA, paraMtu vaha mRta putra kisI bhI taraha se jIvita nahIM ho sakA / cakravartIne bIjI bAju nikAne AzvAsana ApI nIkaLela te brAhmaNa keAI anAtha marelA bALakane laIne rAjadvAramAM paheAgye. ane tyAM pahoMcIne rADA pADIne jorajorathI rAvA lAgyA. vAraMvAra jorazeArathI citkAra karatA e brAhmaNane peAtAnI pAse kheAlAvIne sagara cakravatI e pUchyuM. huM brahmadeva ! kaheA kema roI rahyA che ? brAhmaNe kahyuM, rAjan mAro A ekaja putra hatA tene sApe karaDI khAdhA che. jethI te catanya sahita thaIne A avasthAne pAmyA che. kRpA karIne tene Apa jIvatA karI do. huM tenA vagara eka kSaNa paNa jIvIta rahI zaku tema nathI. je Apa mArA A bALakane jIvADI dezeA te khUbaja dayA thaze mahArAja ! brAhmaNa jyAre A prakAranA vAta karI rahela hatA eja samaye rAjakumAronI sAthe gayelA sAmaMta jana Adi tyAM AvIne besI gayA. rAjAe viSavaidyane khelAvavA mANasAne doDAvyA viSavaidyA AvyA ane cikitsAnA prAraMbha paNa karyo paraMtu te marela bALaka kaiAI paNa rIte jIvIta thai zakayA nahIM. cakravatIe jyAre A joyu' teA teNe e brAhmaNane e uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 uttarAdhyayanasUtre he brAhmaNa ! yasmin gRhe na kazcinmRtastasmAd gRhAd bhasma samAnaya, tvatputraM jovyissyaami| tato'sau nagare pratigRhaM gatvA bhasmAlAbhena nirAzo bhUtvA cakravartisamIpe smaagtH| tadA sagaro brAhmaNamabravIta-bho brAhmaNa / dhAraya dhairyam , dUrIkuru putramaraNa santApam / nAstikazcijIcaloke yo jAto na mRtaH / jAtasya hi mRtyudhruvaH / mamApi bhUyAMsaH pUrvajA mRtaaH| mRtyu hi na kamapi muJcati / sarvasAdhAraNamidaM maraNam / uktaM ca--kiM anthi koi bhuvaNe, jassa jAyAI neva yAyAiM / niyakammapariNaIe, jammamaraNAI saMmAre // 1 // chAyA--kimasti ko'pi bhuvane, yasya jAtA (putrAH) naiva yAtAH (mRtAH) / nijakamepariNatyA, janmamaraNAni saMsAre // 1 // iti / jaba dekhA to usane usa brAhmaga se paritoSa ke nimitta isa prakAra kahA-he braahmnn| jisa gharameM kisIkI bhI mRtyu na huI ho tuma jAkara usa ghara se rAkha le Ao, maiM tumhAre putra ko jIvita kara duuNgaa| cakravartI kI bAta sunakara brAhmaNa nagara meM pratyeka ghara para jAkara cakravartI ke kahe anusAra rAkha mAMgane lagA-paraMtu kisI bhI jagaha usako isa prakAra kI rAkha upalabdha nahIM huI, ataH vaha nirAza hokara vApisa cakravartI ke pAsa lauTa aayaa| sagarane brAhmaNa ko dekhakara kahA-he brAhmaNa ! dhairya dhAraNa karo, putra ke maraNajanya saMtApa ko choDo aisA koI bhI prANI saMsAra meM nahIM hai jo paidA hokara mare nahIMjo unpanna huA hai usakA vinAza avazyaMbhAvI haiN| mere hI bahuta se pUrvaja kAla ke grAsa bana cuke haiN| mRtyu to kisIko bhI nahIM choDatA hai| sabako eka dina maranA hI hai, kahA bhI hai kidIlAso ApavA nimittathI A pramANe kahyuM, he brAhmaNa ! je gharamAM keInuM paNa mRtyu thayela na hoya tevA ghera jaIne rakha laI Ave. eTale huM tamArA putrane jIvato karI daIza. ca vatInI vAta sAMbhaLIne brAhmaNa nagaramAM pratyeka ghara para jaIne cakravartAnA kahyA anusAra rAkhanI mAgaNI karavA lAgyuM. paraMtu keI paNa jagyAe tene A prakAranI rAkha maLI nahIM. AthI te nirAza thaIne cakravatInI pAse pAcho pharyo. sagare brAhmaNane joIne kahyuM, he brAhmaNa ! dheya dhAraNa karo. putranA maraNa janya saMtApa cheDe, e koI paNa prANI jagatamAM nathI ke, je pedA thaIne mare nahIM. je utpanna thAya che tenuM mRtyu avazya thAya che ja. mArA 5 ghaNu pUrva je kALane keLIo banI cUkyA che. mRtyu te keIne paNa choDatuM nathI. saghaLAe kaI eka divasa ravAnuM te che ja. kahyuM paNa che ke - utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sagaracakravartIkathA ato he brAhmaNa ! vijJo'pi san yatvaM khidyase, tadatyantamanucitam / tasmAt zokaM parityajya kiMcidAtmahitaM sAdhaya, yAvattvaM siMhena mRga iva mRtyunA na parigRhyase / brAhmaNenoktam-rAjan / bhavaduktaM sarvamahamapi jAnAmi / kintu kiM karomi ? eka evAyaM mama zizuH / ayamapi mRtaH / sAmprataM mama kulakSayo jAtaH / kulakSayaM paricintayato me dhairya zatadhA paribhraSTam / hRdayaM ca me sahasradhA vidIyate / ato nAhaM zaknomi dhairyamAsthAya hRdayaM dRDhIkattuMm / tasmAd he rAjendra / "asthi koI bhavaNe jassa, jAyAI neva yAyAiM / niyakammapariNaIe jammaraNAI saMsAre // 1 // " hai koi tribhuvana meM aisA ki jisake janme hae mare nahIM hai ? saMsArameM apanI 2 karmapariNati se hI janmamaraNa hote haiN| isaliye jaba aisI bAta hai to he brAhmaNa ! tuma samajhadAra hokara bhI jo duHkhita ho rahe ho yaha bAta bahuta hI anucita hai isaliye aba zokakA parityAga kara kucha Atmahita ko sAdhana karane kA prayatna karo ki jisa se mRga tulya tuma mRtyurUpI siMha ke dvArA gRhIta na ho sko| cakravartI kI isa prakAra zikSAprada vANI sunakara brAhmaNane kahAhe rAjan / Apa jo kucha kaha rahe haiM vaha maiM saba samajhatA huuN| paraMtu kyA karUM ? yaha eka hI to merA putra thA, so yaha bhI mara gayA, aba to mere kulakA hI sarvathA vinAza ho cukA haiN| kulakSaya kA vicAra Ate hI merA dhairya TUTa jAtA hai| hRdaya bhI isa samaya isI vicAra se phaTA jA rahA hai isaliye maiM kisI bhI taraha dhairyakA ava "asthi koi bhavaNe, jassa jAyAiM neva yAyAiM / niyakamma pariNai e, jamma maraNAI saMsAre // 1 // " A tribhuvanamAM evuM koI paNa nathI ke, jene janma thayo hoya paraMtu mRtyu na thayuM hoya. saMsAramAM pita pitAnA karmanI pariNatIthI ja janma maraNa thAya che. A kAraNe jyAre AvI vAta che te, he brAhmaNa tame samajadAra hovA chatAM paNa kema duHkhIta thaI rahyA che. A vAta khUbaja anucita che. AthI have zekane parityAga karI AtmahItanuM sAdhana karavAno prayatna karo. ke jenAthI mRgatulya evA tame mRtyurUpI siMha vaDe jhaDapAI na jAva. cakravatInI A prakAranI zikSAprada vANIne sAMbhaLIne brAhmaNe kahyuM- he rAjana ! Apa je kAMI kahI rahyA che te saghaLuM huM sArI rIte jANuM chuM. ane te huM samajuM chuM. paraMtu zuM karuM? A ekaja mAre putra hatuM ane e paNa marI gaye have te mArA kuLane sarvathA vinAza ja thai cUkela che. kuLakSayane vicAra AvatAM ja mArUM haiye khUTI jAya che, hadaya paNa A samaye evA vicArathI phATI jAya che, AthI huM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre yena kenApi prakAreNa jIvaya mama putram , dehi mahyaM manuSyabhikSAm, nivAraya matkulakSayam / tvaM hi dInAnAthavatsalo'pratihatapratApazcAsi / atastvaM mamakulakSayaM nirAkRttuM samartho'si / cakravartinA proktam-brAhmaNa ! yasya pratIkAro na sti, tatra ko'pi kimapi kattuM na zaknoti / uktaM ca--"sIyaMti savva satthAI, ettha na kamaMti maMtatAi / adidupaharaNammi vihimmi, ki porusaM kuNai // 1 // chAyA--sAdanti sarvagAtrANi, atra na krAmanti mantratantrANi / adRSTAharaNe vidhau, kiM pauruSaM karoti // iti / tasmAd he brAhmaNa ! muzca zokam kuru paralokahitAvahaM dharmam / mUrkha eva hRte lambana kara hRdaya ko dRDha karane meM samartha nahIM hU~, ataH he rAjendra / jaise bhI ho sake Apa isa mere mRta putra ko jIvita kara deN| Apa baDe dayAlu haiN| mujhe manuSya kI bhikSA dekara kRtArtha kro| mere kulakA yaha kSaya dUra kro| Apa dInahIna anAtha janoM ke rakSaka ho| zakti evaM pratApa bhI ApakA apratihata hai isIliye Apa kSayake gaDhe meM paDe hue mere kula ko ubArane ke liye hAtha baDhAo / isa prakAra isa Arta brAhmaNakI vANI ko sunakara cakravartIne kahA-he brAhmaNa / anupAyasiddha vastu meM sahanazIlatA rakhanA yahI sabase acchA saMtoSa prApti kA mArga hai, so dekho jisakA koI pratikAra nahIM hai vahAM koI kucha bhI nahIM kara sakatA hai / basa aba jo kucha ho gayA so ho gayA, isa meM saMtoSa karane se hI saba bhalAI hai| aba manuSya para adRSTa praharaNavAle vidhikA prahAra hotA hai, usa samaya saba zastra eka kaI paNa rIte dhayanuM avala bana karI hadayane dRDha karavAmAM samartha thaI zakatuM nathI. mATe he rAjana ! game tema kahI Apa mArI A marelA putrane jIvIta karI de. Apa ghaNA dayALu che, mane manuSyana bhikSA ApIne kRtArtha karo. mArA kuLanuM nIkaMdana dUra kare. Apa dInahIna anAtha jananA rakSaka che. zakti ane pratApa paNa Apane vizALa che. A kAraNe Apa mArA A vilIna thatA phaLane ugAravA mATe Apane hAtha laMbAvo. A prakAranI brAhmaNanI AdratAbharI vANIne sAMbhaLIne cakravatIe kahyuM- he brAhmaNa ! anupAyasiddha vastumAM sahanazIlatA rAkhavI eja sahuthI sAra saMtoSa pAsine mA che tene jue. jene kaI rItathI pratikAra thaI zakatuM nathI, tyAM keI kAMI karI zakatuM nathI. je kAMI banI gayuM te banI gayuM. AmAM saMtoSa karavA thIja have bhalAI che. jayAre mANasa upara adRzya prahAravALA vidhino kapa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pridarzinI TIkA a. 18 sagaracakravartIkathA 167 naSTe mRte ca karoti zokam / vijJastu sarvamanityaM manyamAnastatrA'pi kalyANakArakaM dharmameva karoti / evaM rAjJo vacanaM nizamya vipraH prAha - rAjan ! satyameva bhavatA proktam - putre mRte pitrA zoko na kartavyaH / tato bhavatA'pi zoko na kartavyaH ? asaMbhAvanIyaM bhavataH zokakAraNaM samupasthitam / saMbhrAntena cakravartinA proktam - vipra ! kIdRzaM mama zokakAraNam ? tatspaSTaM kathaya / vipreNa tarapha rakhe raha jAte haiM, maMtra taMtra Adi saba upAya vyartha ho jAte haiM, isa para kisIkA bhI puruSArtha nahIM calatA hai, isaliye he brAhmaNa ! aba hamArI tuma ko yahI saMmati hai ki tuma zokake sthAna meM saMtoSa evaM paraloka hitAvaha dharmako hI sthAna do / zoka karanA buddhimAnI kA cihna nahIM hai / kisI vastu ke hRta hone para, curA jAne para, naSTa hone para, tathA mRta hone para mUrkhajana hI zoka kiyA karate haiM / jo buddhimAna hote haiM ve aise samaya meM bhI samasta padArthoM ko anitya jAnakara usake viyoga meM bhI kalyANakAraka dharma kA hI Azraya grahaNa karate haiM / isa prakAra cakravartI ke hitavidhAyaka vacana sunakara brAhmaNane kahA- rAjan | Apane jo kucha kahA hai vaha sarvathA satya hI kahA hai / 'putrake marajAne para pitA ko zoka nahIM karanA cAhiye' ApakA yaha kathana sarvathA zAstrAnukUla hai / isI taraha Apako bhI zoka nahIM karanA cAhiye, kAraNa ki Apako bhI zoka karanekA kAraNa samupasthita ho cukA hai / brAhmaNa kI aTapaTI bAta sunakara cakravartIne saMbhrAntacitta hokara usase pUchA ki he brAhmaNa ! tuma kyA kaha rahe ho - mere uttare che teja samaye saghaLAM zastra eka khAju paDayAM rahe che. maMtratatra Adi saghaLA upAya ~ jAya che tenA upara koinA paNa puruSArthI cAlatA nathI. AthI huM brAhmaNudeva ! mArI tamane e vinaMtI che ke, tame zAkanA sthAnamAM satASa ane paralAka hitAvaha dhaneja sthAna ApA, zoka karavA e buddhimAnanuM kAma nathI keAI vastunA nAza thavAthI, cArA javAthI, temaja mRtyu thavAthI, mUrkha mANasa ja tenA zAka kare che. je buddhimAna hAya che te. evA samaye saghaLA padArthone anitya jANIne tenA vicAgamAM paNa kayANakAraka dharmAMnA ja Azraya grahaNa kare che. A prakAranAM cakravartInA hitavidhAyaka vacanAne sAMbhaLIne brAhmaNe kahyuM ke huM rAjan! Ape je kAMi kahyuM che te sarvathA satya ja kahyu che. "putranA marI javAthI pitAe zeAka na karavA joie." ApanuM A kahevuM sa.thA zAstra anukULa che. AvI rIte Ape paNa zAka na karavA joie. kAraNake, Apane paNa zeka karavAnu kAraNu samupasthita thayela che. brAhmaNanI aTapaTI vAta sAMbhaLIne cakravartIe sabhrAta uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 uttarAdhyayana sUtre proktam - nArAja ! tara SaSTisahasrasaMkhyakAH putrAH samametra kAladharma prAptAH / vimavacanaM rAjakumArAnuyAyibhiH sAmantAdibhizca samarthitam / imaM vajrAghAtasadRzaM putrarattAntaM zrutvA sagaro vajrAhata iva vinaSTacetanaH san siMhAsanAnnipatito mUcchitazca / sevakairUpacaritaH kathaMcillabdhasaMjJa ArttasvareNa vilApaM kRtavAn-hA putrAH ! hA hRdayadayitAH ! hA bandhuvallabhAH ! hA zubhasvabhAvAH ! hA vinItAH ! hA sakalaguNanidhayaH ! kathaM mAmanAthaM muktvA yUyaM gatAH ? yuSmad virahArttasya zoka kA kAraNa kaisA upasthita ho cukA hai ? jaldI spaSTarUpa se batalAo / cakravartI kI utAvalI dekhakara brAhmaNane kahA- mahArAja | Apako patA nahIM, Apake sATha hajAra putra eka sAtha kAla ke grAsa bana cuke haiM / brAhmaNa ke isa AghAta janaka samAcAra kA vahAM para baiThe hue rAjakumArAnuyAyI sAmantajanoMne bhI samarthana kiyA, aba kyA thA - vajrAghAtasadRza putramaraNa vRttAnta sunakara cakravartI ekadama siMhAsana se nIce gira paDe aura mUcchita ho gye| usa samaya aisA jJAta ho rahA thA ki mAnoM vajra ke prahAra se hI cakravartI ki cetanA naSTa ho gaI hai / yathAkathaMcit sevakoM dvArA jaba zItalopacAra se prakRtistha kiye gaye taba Artasvara se vilApa karate hue unhoMne isa prakAra kahanA prAraMbha kiyA / hAya putravRnda ! hAya hRdaya ke eka mAtra avalambana ! hAya bandhuvallabha ! hA zubhasvabhAvasaMpanna ! hA vinIta ! hA sakalaguNanidhi ! tuma saba eka hI sAtha mujhe. anAtha karake kahAM cale gaye ho / kyA tuma ko citta thai pUchyuM ke, he brAhmaNa ! tame zuM kahI rahyA che ? mArA zekanu kAraNa kaI rIte upasthita thayela che. jaladI spaSTarUpathI AtAve ! cakavartIno AturatA joIne brAhmaNe kahyu, mahArAja ! Apane khakhara nathI paNa ApanA (60) sATha hajAra putro ekI sAthe kALanA kALIyA banI cUkela che. brAhmaNanAM A AdhAtA ka samAcAranuM tyAM beThelA rAjakumAranI sAthe gayelA sAmaMtAe paNa samana karyu. pachI zu khAkI rahyuM ? vajAnA AghAta jevu putronA maraNanuM vRttAMta sAMbhaLIne sagara cakravartI ekadama si'hrAsanathI nIce gabaDI paDayA ane mati banI gayA. A vakhate evuM dekhAtuM hatuM ke, kharekhara vAnA AdhAtathIja cakravartInI cetanA naSTa banI cUkela che, sevakAe jayAre saMpUrNu zitaLa upacAra karyAM ane rAjAne jayAre svastha karavAmAM AvyA tyAre A svarathI vilApa karIne temaNe A prakAre da bharyAM pralApa karyAM. hAya putravRnda ! hRdayanA ekamAtra avala`khana, kha' vallabha, zubha svabhAva saMpanna, vinIta, saghaLA guNavALA tameA saghaLA mane ekalA sUkine kayAM cAlyA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sagaracakrartIkathA mama kIdRzI dazA bhaviSyati ? hA putrAH ! sakRdapi mama locanagocaratAmAgacchata ! hA nirdaya pApin ! vidhe! ekakAlenaiva mama sarvAn sutAn saMharasastava hRdaye karuNayA padaM kathaM nArpitam ? are vidhAtaH ! kathamidamakaraNIyaM tvayA kRtam / hA hRdaya ! kathaM na zatadhA vidIyaMse ? are ! putramaraNaM zrutvA'pi yanna zatadhA vidIryase tanmanye'tiniSThuramasi / aho ! sarvasukhAtaptAna paralokapathazritAn mutAn zrunyA yanna mRto'smi, tanmanye kRtrimameva suteSu matprema / ityevaM vilapantaM cakravartinaM vipraH prAha-mahArAja! tvaM tu mAM samupadizannAha-zoko na isa bAtakI khabara nahIM thI, ki tumhAreM vinA merI kyA dazA hogii| hAya tumane kucha bhI nahIM vicArA-beTA! tuma jahAM bhI hoo vahAM se zIghra Akara rotI huI merI ina AMkhoM ko pulakita kro| hA nirdaya ! pApIdaiva ! eka sAtha hI mere hRdaya ke ina hAroM ko haraNa karanevAle tujhe mere Upara jarA bhI dayA nahIM aaii| he vidhAtA nahIM karane yogya kAma tUne mere sAtha kyoM kara dikhaayaa| he hRdaya ? aba tU putroM ke viraha meM kaise ucchAsita hogA? isaliye acchA hai ki tU isI samaya phaTa jaa| putroM kA maraNa sunakara bhI jo nahIM phaTa rahA he usa se jJAta hotA hai ki tU ati niSThura hai| are ! maiM apane putroMkI mRtyu sunakara bhI jo jIvita banA huA hU~ usase yahI patA calatA hai ki putroM ke Upara merA prema kevala kRtrima hI thaa| isa prakAra vilApa karate hae cakravatI se brAhmaNane kahA-he mahArAja ! kyA kara rahe ho, soco to sahI, abhI Apane mujhe kisa gayA? zuM tamane khabara na hatI ke, tamArA vagara mArI zuM dazA thaze? hoya! tamee kAMIpaNa vicAryuM ? beTA ! tamo jayAM ho tyAMthI AvIne reI rahelI mArI A AMkhene pulakita banAve. hAya! nirdaya pApI deva! eka sAthe ja mArA hRdayanA e hArane haraNa karavAvALA tane mArA upara jarA paNa dayA ne AvI? he vidhAtA ! na karavA cogya kAma te zA mATe karyuM? he hadaya have te patronA virahamAM kaI rIte zAMti dhAraNa karI zakIza? A kAraNe sAruM che ke tuM Aja vakhate phATI jA. putronuM maraNa sAMbhaLIne paNa tuM phATatuM nathI. AthI evuM jANI zakAya che ke tuM ati niSphara che. are ! huM mArA putronuM mRtyu sAMbhaLIne paNa jIvate rahyo chuM? AnAthI e jANI zakAya che ke putro upara mAro prema kevaLa kRtrima ja hato. A pramANe vilApa karatA cakravartIne brAhmaNe kahyuM- he mahArAja ! Apa zuM karI rahyA che ? vicAre to kharA, hamaNAM ja Ape mane kevA suMdara upadezathI 22 . utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 uttarAdhyayanasUtre krtvyH| parantu svayaM zokaM kathaM karoSi / athavA sarvatra evameva dRzyate / uktaM ca "para basaNaMmi suheNaM, saMsArAsAranaM kahei loo / NiyabaMdhujaNaviNAse, sabassa vi calai dhIrattaM // 1 // chAyA-paravyasane sukhena saMsArAsAratAM kathayati lokaH / nijabandhujanavinAze, sarvasyApi calati dhIratvam // iti / he rAjan ! jAnAmyahaM putramaraNajanitaM duHsahaM duHkham / mama tu ekasyaiva putrasya maraNena duHsahaM duHkhaM samupasthitam / tarhi paSThisahasraputravinAze yad bhavato duHkhaM lalita upadezasaraNi se samajhAyA hai-phira usako ekadama Apa svayaM kyoM bhUla rahe ho-Apane abhI to kahA thA ki putra ke maraNa meM zoka buddhimAn ko nahIM karanA cAhie, phira svayaM abuddhimAna kyoM bana rahe ho| kyA yahI bAta hai ki__ "paravasaNaMmi suheNaM, saMsArAsArayaM kahei loo| _Niya baMdhujaNaviNAse, savyasta vicalai dhIrattaM // " dUsaroM ka hI duHkha meM saMsArakI asAratA batAkara dhairya baMdhAyA jAtA hai kintu jaba apane meM duHkha A paDatA hai taba saba kA dhairya vicalita hojAyA karatA hai // 1 // dUsaroM ko hI duHkha meM dhairya baMdhAyA jAtA hai kiMtu apane Apako nhiiN| yadyapi yaha bAta satya hai ki putrake maraNa meM sabakA dhairya vicalita ho jAtA hai| putra kA maraNajanya duHkha prANiyoM ko asahya ho uThatA hai / eka putrake maraNase jaba mujhe duHkha duHsaha ho rahA hai taba sATha 60 hajAra putroM ke maraNa se Apake duHkhakA varNana honA sarvathA samajAvyuM hatuM. pachI tene Apa ekadama bhUlI jAva cho ? Ape hamaNAM te kahyuM hatuM ke putranA maraNamAM buddhimAne zeka kara na joIe, te pachI Apa pote ja abuddhimAna kema banI rahyA che ? zuM e ja vAta che ke - "paravasaNaMmi suheNaM, saMsArAsArayaM kahei loo / Niya baMdhujana viNAse, sabassa vicalai dhIratta" / / bIjAoneja duHkhamAM saMsAranI asAratA batAvIne dhIraja apAya che kinta jyAre pitAnA upara duHkha AvI paDe che tyAre badhAyanuM dhairya calAyamAna thaI jAya che. jenA bIjAone ja duHkhamAM dhaya batAvAya che, pitAnI jAtane nahIM. jo ke e vAta satya che ke putranA maraNamAM sahu keInuM gharya vicalIta thaI jAya che. putranuM maraNajanya duHkha prANIone asahya thaI jAya che. eka putranA maraNathI mane asahya dukha thaI rahyuM che tyAre sATha hajAra (60000) putrone maraNathI ApanA duHkhanuM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prigadarzinI TIkA a. 18 sagaracakravartIkathA 172 taca avarNanIyameva tathApi he rAjan / satpuruSA evaM kaSTaM soDhuM samarthA bhavanti, pRthivyeva vajranipatanaM sahate, naaprH| ato'valambatAM dhairyam , sahasva vaDavAgnimarNava iva duHsahaM putramaraNajaM duHkham / dhIrA hi yathA'nyaM zikSayanti, tathaiva svayamapyAcaranti / ato vilApenAlam / uktaM cApisoyaMtANaM vi no tANaM, kammabaMdho u kevalo / to paMDiyA na soyaMti, jANaMtA bhavarUvayaM // 1 // chAyA--zocatAmapi no trANaM, karmabandhastu kevalaH / / tasmAtpaNDitA na zocanti, jJAtvA bhavarUpakam / / iti // azakya hai phira bhI he rAjan / jo satpuruSa huA karate haiM veM hI aise kaSToMko sahana karane meM zaktizAlI huA karate haiM, vajrakA pAta to pRthivI hI sahana karatI hai| aura koI nahIM / isaliye aba Apa dhairya hI dhAraNa kreN| jisa prakAra samudra duHsaha vaDavAgniko sahana karatA hai isI taraha Apako bhI yaha asaMbhAvanIya duHkha sahana karanA cAhiye / dhIra to vahI haiM jo dUsaroMko samajhAkara bhI svayaM samajha jAte haiN| tathA dUsaroM ko jaise AcaraNa karanekI zikSA dete haiM vaisA hI AcaraNa svayaM karate haiN| isaliye aba vilApa karane se koI lAbha nahIM hai, kahA bhI hai "soyaMtANaM vi no tANaM, kammabaMdho u kevalo / to paMDiyA no soyaMti, jANaMtA bhavarUvayaM // 1 // " yadyapi mare hue ke pIche ronevAle manuSya usa mRta AtmAkI kucha bhI rakSA nahIM kara sakate haiM kevala karmabandha hI karate haiN| varNana karavuM azakaya che. chatAM paNa he rAjana je puruSa hoya che teja AvA kaSTane sahana karavAmAM zaktizALI bane che. vajana pAta te pRthvI ja sahana kare che, bIjuM koI nahIM. A mATe Apa dhairya dhAraNa karo. je prakAre samudra duHsaha vaDavAgnine sahana kare che te rIte Ape, paNa A asaMbhavanIya duHkha sahana karavuM joIe. dhIra puruSe te eja che ke bIjAne samajAvIne pite dharyane dhAraNa karatA hoya che. je rIte bIjAne sahanazIla banavAnuM kahe che eja AcaraNane pite AcaratA hoya che. Ama have vilApa karavAthI koI lAbha nathI. kahyuM che - "soyaM tANaM vi no tANaM, kammabaMdho u kevalo / to paMDiyA no soyaMti, jANaMtA bhavarUvayaM // 1 // je ke marelAonI pAchaLa ravAvALA manuSya te mRta AtmAnI jarA paNa rakSA karI zakatA nathI. kevaLa kama baMdha ja kare che. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 uttarAdhyayanasUtre evaM mAdivacanopanyAsI preNa svasthIkRto raajaa| anantaraM sa vimaH sAmantAdIn sarva vRttaM nivedayituM kathitavAn / brAhmaNena preritAH sAmantAdayaH sarva niveditavantaH, avasarocitairvacanaiH samAsAntvayaMzca / tato dhairyamAsthAya cakravartI sagaraH sakalAM kAlocitakriyAmakarot / krameNa niHzIkazcAbhUt / anantaraM cakravartI sagaraH prazaste muhUrte bhagIrathanAmakaM jaluputra rAjye'bhiSicya svayaM bhagavato'jitanAthasya samope dIkSAM gRhItvA krameNa kamakSayaM kRtvA siddho jAtaH / / anyadA rAjA bhagIrathaH kamapyatizayajJAnavantamajitanAthazAsanasthaM vizvamitranAmakaM muni puSTavAn-bhagavan / mama pitA jaguH, tadbhAtarazca sarvaSaSThiityAdi vacanoMdvArA samajhA bujhAkara brAhmaNane rAjAkoM svastha kiyaa| svastha hone para brAhmaNane sAmanta AdikA samasta vRttAnta batalAne ke liye kahA, taba una logoMne yathAvat samasta sATha 60 hajAra putroMke maraNa kA vRttAnta rAjA ko sunA diyaa| tathA avasarocita vacanoMdvArA rAjA ko samajhA bujhAkara dhairya bNdhaayaa| isake bAda dhairyase samanvita hokara cakravartI sagara ne unakI kAlocita sakala kriyAe~ kI aura dhIre 2 putroMkA maraNa janya duHkha bhI bilakula bhUla gyaa| kucha samaya bAda sagara cakravartI ne prazasta muhUrta meM bhagIratha nAmaka jaha ke putra kA rAjya-abhiSeka kara bhagavAn ajitanAtha ke samIpa jAkara jina dikSA aMgIkAra kI aura khUba tapazcaryAkI tathA karmakSaya karake siddha padako prApta kiyaa| eka dinakI bAta hai ki-bhagIratha rAjA ne ajita nAthake zAsana ItyAdi vacano dvArA rAjAne samajAvI brAhmaNe svastha karyA. rAjAnA svastha banyAthI brAhmaNe sAmata Adine saghaLe vRttAMta jaNAvavAnuM kahyuM, tyAre te lokoe banI gayela saghaLA banAvanI yathAvata vigata kahI saMbhaLAvI, tathA avasaracita vacanethI rAjAne samajAvIne dhairya dhAraNa karAvyuM. A pachI pairyathI samanvIta banIne cakavatI sagara rAjAe potAnA e mRtyu pAmelA sATha hajAra putronI kAcita saghaLI kriyAo karI, ane dhIre dhIre putronA mRtyune zeka paNa visarI gayA. thoDA samaya pachI cakavatI sagara rAjAe sArA muhUrtamAM yuvarAja jarRnA bhagiratha nAmanA putrano rAjyAbhiSeka karIne pite bhagavAna ajItanAthanI pAse jaIne jInadIkSA aMgikAra karI, ane khUba tapasyA karavA mAMDI. A rIte tapasyAmAM ekAgracitta banIne sajA vagare karmakSaya karIne siddhapadane prApta karyuM. eka samayanI vAta che ke A tarapha bhagiratha rAjAe ajItanAthanA zAsana uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 sagaracakravartIkathA sahasrasaMkhyakAH kena pApena samakAlameva maraNaM prAptAH ? muninA proktan-rAjan ! ekadA paJcamahAvratadhAriNaH SaTakAyamatipAlanaparAyaNAH kakSadhRtarajoharaNAH paridhRtapAtropakaraNAH mukhanibaddhasadorakamukhavastrikAH sAdhavo grAmAmugrAmaM viharamANA ekasminnanAryagrAme smaagtaaH| tadgrAmavAsinaH SaSThisahasrasaMkhyakAH anAryAstAn sAdhUna herikAn manyamAnA upadravanti sma / taiH keSAzcidrajoharaNAni dagdhAni, keSAzcitsadorakA mukhabaddhA mukhavatrikA mukhAduttArya dagdhAH keSAzcidvartI vizvamitra nAmake atizaya jJAnavaMta munirAja se pUchA-bhagavan / yaha to kaho ki mere pitA tathA unake anya bhAI sATha 60 hajAra sagara ke putra the saba kisa pApake udaya se eka hI kAla meM maraNako prApta hue haiN| bhagIratha ke isa prazna ko sunakara jJAnI munirAja ne kahAhe rAjan suno hama tumako isakA kAraNa batalAte haiM vaha isa prakAra hai eka samaya pAMca mahAvratoM ke dhArI, SaTkAyajIvoM ke pratipAlaka, rajAharaNa se suzobhita, pAtrAdika upakaraNa dhAraka evaM mukha para nibaddha sadorakamukhavastrikA saMpanna sAdhusaMgha grAmAnugrAma vihAra karate hue eka anAryagrAma meM A phuNce| usa grAma meM anAryoM kI saMkhyA sATha (60) hajAra kI thii| sAdhuoM ko dekhakara una anAryoMne unako herika (guptacara) smjhaa| isa vicAra se sabane milakara unake Upara aneka prakArake upadrava karanA prAraMbha kiyaa| kitaneka munirAjoM ke rajoharaNa jalA diye, kitanokI mukha para baMdhI huI, dorAsahita mukhvstrikaavartI vizvAmitra nAmanA atizaya jJAnasaMpanna munirAjane pUchyuM-bhagavAna! e te bata mArA pitA ane temanA bIjA bhAIo sagara rAjanA (60) sATha hajAra putrAe saghaLAnuM kayA pApanA udayathI eka ja kALamAM mRtyu thayuM che? bhagirathane A prazna sAMbhaLIne jJAnI munirAje kahyuM ke he rAjana ! sAMbhaLe. huM tamane enuM kAraNa batAvuM chuM, te A prakAre che- eka samaya pAMca mahAvratanA dhAraka, SaTakAya jInA pratipAlaka, rajoharaNathI suzobhita, yAtrAdika upakaraNane dhAraNa karelA ane mukha upara nibaddha saramukhavastrikA saMpanna sAdhu sa gha gAmegamavihAra karatA karatA eka anAya gAmamAM 46 payA. me bhAmamA manAyonI sayA sAB M2 (60)nI tI. saadhuene joIne te anAe temane guptacara samajyA. AvA vicArathI saghaLAe maLIne temanA upara aneka prakAranA upadrava karavAno prAraMbha karyo. keTalAka munirAjenA rajoharaNa bALI nAkhyA, keTalAkanA mukha uparanI derA sAthenI mukhavarsi utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 uttarAdhyayanasUtre capAtrAdyupadhiH prajvAlitaH / paraM tadgrAmanivAsinA kenApi kumbhakAreNa nivAfeared sAtyaktavantaH / tatsamaye taiH sarvaistatpratyayikaM nikAcitakarmabaddham / ekadA tatratya ekacauro'nyatragrAme rAjabhavane cauryaM kRtvA tatrAgatavAn / rAjJA niyuktaH rAjapuruSaiH sAdhutayA prasiddhaM kumbhakAram vahirniSkAsya dvArapidhAnapUrvakaM sa grAmaH prajvAlitaH tatpApena te paSTisahasrasaMkhyakA anAryA agnau bhasmIbhUtAH / utpannAca virATaviSaye antimagrAme kodravadhAnyatvena (puJjIbhUtAna kodravadhAnyarUpAnanAryajIvAna kazcitkarI svacaraNena marditavAn / tatomRtAste nAnAvidhAsu oMko mukha para se khIMcakara jalA dIM, kitanoMkI vastra pAtrAdika upadhi jalA dI / usa grAma meM eka kuMbhAra bhI rahatA thaa| jaba usane ina anArthIkA aisA vyavahAra muniyoM ke prati hote dekhA to usane una saba ko samajhA bujhAkara zAMta kiyA, aura sAdhuoM kI rakSA kii| usa samaya unhoMne tatsambandhI karmoM kA baMdha kiyaa| eka dina kI bAta hai ki unameM kA koI eka corane kisI gAmameM jAkara rAjabhavana meM corI kI, itanemeM unake pIche 2 rAjapuruSa aaye| una rAjapuruSoMne kuMbhakArako sajjana jAnakara bAhara nikAla diyA aura usa samasta grAmako sabake gharoM ke daravAje baMda karake aura unameM una cAroM ko bhItara karake jalA diyA / usa pApa se ve saba ke saba sATha (60) hajAra anArya agni meM bhasmasAt ho gye| mara kara phira ye saba ke saba virATadezameM antinAmaka grAma meM kodravadhAnya kI paryAya se utpanna hue / kodravadhAnyarUpa se pUMjIbhUta hue una anArya jIvoMko kisI hAthIne kAe khecIne mALI nAkhI. keTalAkanI vajrapAtra krika upadhIne bALI nAkhI. e gAmamAM eka suzIla kuMbhAra paNa rahetA hatA. teNe muniyA tarapha AcaravAmAM AvatA anAryA taraphnA Ave vyavahAra joyA tyAre saghaLAne samajAvI bujhAvIne zAMta karyA ane sAdhuonI rakSA karI. A samaye emaNe e saMbaMdhI krama maMdha karyAM. eka divasanI vAta che ke teemAMnA kAI eka cArekoI gAmamAM jaIne rAjabhavanamAM cArI karI. rAjAnA mANasoe cArane pIcho pakaDayA. e gAme rAjanA sani pahoMcI gayA. gAmamAM eka kuMbhArane sAdhupuruSa samajIne tene gAmamAMthI bahAra kADhIne pachIthI e gAmanA saghaLA gharAnA daravAjA baMdha karI daIne e cArAnI sAthe saghaLA gAmane ALI mUkayuM. AthI e saghaLA sATha hajAra (60000) anA agnimAM bhasmIbhUta thaI gayA. marIne e saghaLA virATa dezamAM aMtima grAmamAM kAdrava dhAnyanI paryAyamAM utpanna thayA. dhAnya rUpathI pUjIta thayela e kedra uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadazinI TIkA a. 18 sagaracakravartIkathA duHkhapracurAsu yoniSu paribhramyAnantarabhave kiMcitpuNyamupArjitavAn / tatpuNya prabhAveNa SaSThisahasrasaMkhyakAste sagaracakravatisutatvenotvannAH / avaziSTaduSkara karmaphalena nAgakrodhAgnau bhasmIbhUtAH / so'pikumbhakAra : sAdhurakSaNa puNyaprabhAveNa mvAyuH kSaye maraNaM samprApya kasmiMzcitsanniveze dhanadhAnyAdi samRddha vaNikkule smutpnnH| tatra dAnAdi sukRtaM nirantaraM kurvan sAdhUna sevamAno dhArmikatyA sthitH| tataH kAladharmamupAgatya sa kasyApi narapateH putro bhUtvA samutpannaH / natra pratipannarAjyabhAraH sa zubhAnubandhena zubhakarmodayena rAjyaM parityajya dIkSAM apane pairoM tale masala ddaalaa| usa paryAya se cyuta hokara phira ye duHkha pracura nAnA prakAra kI yoniyoM meM paribhramaNa karate rhe| anantara bhava meM inhoMne kucha puNya kA saMcaya kiyaa| usake prabhAva se ye sagaracakravartIke yahAM putra rUpa se utpanna ho gye| paraMtu duSkarma inake udaya meM avaziSTa thA so ye usake prabhAva se hI nAgarAjane bheje hue nAgoMkI krodharUpI agni meM isa taraha prajvalita hae haiN| vaha kuMbhArakI jisane pahile una anAryoMko sAdhuoM para upadrava nahIM karane ke liye samajhAyA thA usa puNya baMdha se apanI Ayu ke kSaya hone para marakara kisI nagara meM dhanadhAnyAdi se samRddha vaNikUkUla meM utpanna huaa| vahAM usane dAnAdika dvArA sukRtakA khUba saMcaya kiyA, sAdhuoM kI acchI sevA kI, isa prakAra dhArmika vRtti se apanA samaya nikaalaa| pazcAt marakara vaha phira kisI rAjAke vahAM putrarUpa se utpanna ho gyaa| vahAM isane acchI taraha se rAjakAja sNbhaalaa| zubhAnubaMdha vAle zubhakarma ke udaya se anArya ane keI hAthIe pitAnA paga taLe masaLI nAkhyA. e paryAyathI cuta thaIne pachIthI teo nAnA prakAranA duHkhe bhegavatA aneka penIomAM paribhramaNa karatA rahyA. anantara bhavamAM emaNe kAMIka puNyane saMcaya karyo enA prabhAvathI teo sagara cakavatIne tyAM putrarUpe utpanna thayA. paraMtu duSkarma emanA udayamAM avaziSTa hatAM jethI karIne enA prabhAvathI ja nAgAnA krodha rUpI agnimAM A rIte prajavalita banyA che. e kuMbhAra ke jeNe pahelAM e anAryone sAdhuo upara trAsa na gujAravA samajAvela. e puNyabaMdhathI pitAnuM AyuSya pUruM thatAM marIne keI nagaramAM dhanadhAnyAdika samRddha vaNika kuLamAM utpanna thayo. tyAM teNe dAnAdika dvArA sukRtyane khUba saMcaya karyo, sAdhuonI sArI rIte sevA karI ane e rIte dhArmika vRttithI pitAne samaya kADhaye. e pachI tyAMthI marIne te koI rAjAne tyAM putrarUpe utpanna thaye, tyAM teNe sArI rIte rAjakArya saMbhALyuM. zubhAnu baMdhavALA zubha karmonA udayathI te rAjakumAre pachIthI rAjyane parityAga karI dIkSA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 uttarAdhyayana sUtre gRhavA zuddhaM cAritraM paripAlayan svAyuH samApya suralokaM gataH / tatazcayutaH sa jahnusuto bhUtvA samutpannaH / he rAjan / sa evAsi tvam / bhagIratho'pi munivacanamArNa saMjAtazraddhaH zrAvakadharmamaGgIkRtya svapurIM jagAma ||35|| // iti sagaracakravartikathAlezaH // tathA mUlam -- caitA bhArahaM vAsaM, cakaveMTTI mahiDIo / pavrvajjamabbhuvagaMo, madhaivaM nAma mahAjaMso // 36 // chAyA - tyaktvA bhArataM varSa, cakravartI maharddhikaH / pravajyAmabhyupagataH, maghavA nAma mahAyazAH || 36 || TIkA - 'caittA' ityAdi / mahAyazAH = mahAyazastrI maharddhikaH = caturdazaratnanavanidhAnayukto vaikriyalabdhiyukto vA maghavAnAma tRtIyazcakravartI bhAratavarSa tyaktvA = SaTkhaNDaRddhiM parityajya pravrajyAmabhyuvagataH = dIkSAM gRhItavAn // 36 // -- isane pIche rAjyakA parityAga kara dIkSA aMgIkAra kara lii| zuddha caritra acchI taraha se pAlanA karate hue isane phira vahAM se marakara deva paryAya paaii| vahAM se cava kara aba yaha jahu kA putra bhagIratha huA hai ! he rAjan vaha tuma hI ho / isa prakAra munirAjake vacana sunakara bhagIratha ne unase zrAvaka dharma svIkAra kara liyA aura zuddha zrAvaka banakara vaha vahAM se vApisa apane nagara ko lauTa AyA // 35 // tathA - 'caittA' ityAdi / anvayArtha - ( mahAjaso - mahAyazAH) mahAyazasvI - navanidhi evaM caudaha ratnoM ke adhIzvara athavA vaikrIyalabdhi se yukta (maghavaM nAma cakkavahI - maghavA nAma cakravartI) maghavA nAmake tRtIya cakravartI ne aMgikAra karI. zuddha cAritranuM sArI rIte pAlana karIne e tyAMthI marIne deva paryAyamAM utpanna thayA tyAMthI cyavIne Aje te yuvarAja jaltunA putra bhagiratha nAmathI avatarela che. he rAjan ! e tameja che. A prakAranAM munirAjanAM vacana sAMbhaLIne bhigathe temanI pAse zrAvakadhama nA svIkAra karyAM. ane zuddha zrAvaka khanIne e tyAMthI peAtAnA nagaramAM pAchA pharyAM. AupA tathA- " caittA " chatyAhi ! anvayArtha - mahAjaso - mahAyazAH mahAyazasvI navanidhi bhane yauha ratnAnA adhIzvara athavA vaimyi samdhithI yukti maghavaM nAma cakavaTTI - maghavA nAma cakravartI bhadhavA nAmanA zrIla yavatI bhArahaM vAsaM bhArataM varSam laratakSetranA SaT unI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 maghavacakravatIkathA maghavacakravartinaHkathAAsIdiha bhagavato dharmazAntinAthayorantare bhArate varSe mahImaNDalanAmake pure narapatinAmA nRpH| sa hi sva prajAvatmAjAH paripAlayan samyagdharma sarvatra prasArayana kiyanti varSANi pRthivIM pAlayAmAsa / anyadA tatpurodhAnasamAgatasya vizrutakIrtinAmnaH kasyacinmunerupadezAtsaMjAtasaMvegaH sa narapati nRpo rAjyaM parityajya dIkSAmaGgIkRtavAn / munidharme pramAdarahitaH sa vizuddhaM cAritraM pari( bhArahaM vAsaM-bhArataM varSam ) bharatakSetra ke SaTkhaMDa kI RddhikA (caittAtyattavA) tyAgakara (pavvajjamanbhuvagao-pratrajyAMabhyupagataH) saMyama liyaa| inakI kathA isa prakAra hai isa bharatakSetra meM dharmanAtha evaM zAntinAtha bhagavAn ke antara meM mahImaNDala nAgake pura meM narapati nAmakA eka suprasiddha rAjA thA yaha apanI santati ke samAna prajA kI acchI taraha pAlana poSaNa karane meM lagA rahA thA / 'samyagdharma kI chatracchAyA meM raha kara janatA apanA hitakare' isa vicAra se yaha usake pracAra ke sAdhanoM meM kamI nahIM rakhatA thaa| dharmakA pracAra karanA evaM prajA kA acchI taraha pAlana karanA, ina do kAryoM meM inakA samaya kA adhika se jadhika bhAga vyatIta hotA thaa| isa prakAra pRthvI kA zAsana karate 2 kitaneka varSa nikala gaye / eka samaya usa pura ke udyAna meM vizrutakIrti nAmake munirAja pdhaare| rAjA dharmazravaNa ke liye unake samIpa vahAM gyaa| vahAM unake zrImukha se samyagadharma kA upadeza sunakara rAjA kA vairAgyabhAva jaga ziddhina! caittA-tyattavA tyAsa 4rI pavajamabhuvagao-pravrajyAmabhyupagataH sayabhane dhAraNa karela. emanI kathA A prakAranI che. A bharatakSetramAM dharmanAtha ane zAMtinAtha bhagavAnanA samaya kALamAM mahAmaMDaLa nAmanA nagaranA narapati nAmanA eka suprasiddha rAjA hatA te rAjA prajanuM pAlana pitAnI saMtatinI mAphaka karatA hatA. "samyagadharmanI chatrachAyAmAM rahIne leke pitAnuM hita kare" AvA vicArathI e tenA pracAranA sAdhanamAM kadI paNa kamIpaNuM AvavA detA nahIM dhamane pracAra kare ane prajAnuM sArI rIte pAlana karavuM. A bane kAryomAM emanA samayane vadhumAM vadhu bhAga vyatIta thatuM hatuM. A pramANe zAsana karatAM karatAM keTalAka varSo vItI gayAM. eka samaya e nagaranA udyAnamAM vizrata kIti nAmanA munirAja AvelA. rAjA dharmazravaNa mATe emanI pAse gayA ane tyAM munirAjanA zrImukhathI samyadharmane upadeza sAMbhaLI rAjAne virAgyabhAva 23 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre pAlya kAlamAse kAlaM kRtvA madhyagraiveyake ahamindro'bhavat / sa devastatazcyuto bharatakSetrasya zrAvastyA nagayo rAjJaH samudravijayasya dRSTacatudezasvamAyA bhadrA bhAryAyAH kukSau smutpnnH| dRSTacaturdazasvapnA rAjJI bhadrA svamattAntaM patisamIpe niveditvtii| rAjA pAha-tava garbha cakravartI samavatIrNaH / nUnaM mahAbhAgyazAlinI tvamasi / pativacanaM nizamya rAjJI bhadrA prahRSTA jaataa| krameNa putraM janitavatI / pitRbhyAM 'maghavA' iti nAmakRtam / sa zuklapakSacandravat pravaddhamAnaH uThA / zIghra hI unhone rAjyakA parityAga kara jInadIkSA dhAraNa kii| munidharma meM pramAda rahita hokara rAjAne vizuddhacaritra kA acchI taraha paripAlana kiyaa| cAritra pAlate 2 hI mRtyu ke avasara meM mara kara ye madhyama graiveyaka meM ahamiMdra hue| vahAMkI bhavasthiti samApta kara ye vahAM se cava kara bharatakSetrakI zrAvastI nagarI meM rAjA samudravijayakI rAnI bhadrAkI kukSi meM putrarUpa se avatarita hue| inake Aneke samaya rAnIne caudaha svapnoM ko dekhA thaa| ina dRSTakhAmoM ko inakA kyA phala haiM yaha jAnane ke liye rAnI subhadrAne apane pati se kahA-taba unhoMne pratyuttara rUpa meM rAnI se yaha kahA ki-devi ! tumhAre garbha meM cakravartI kA Agamana ho cukA hai isI bAtakI sUcanA ina svapnoM se milatI hai / cakravartI jaise putra ke udvahana karane se nizcaya se tuma baDI hI bhAgyazAlinI ho| isa prakAra dRSTasvamo ke phalasUcaka patidevake bacanAM ko sunakara rAnI bahuta hI harSitacitta hui| kramazaH garbha baDhane lgaa| jaba ThIka naumAsa sADhesAtadina kA samaya pUrNa ho cukA taba rAnIne jAgRta thaye. AthI teNe rAjyane parityAga karI vairAgya bhAve saMyama dhAraNa karyo. munidharmamAM pramAda rahita thaIne rAjAe vizuddha cAritranuM sArI rIte pAlana karyuM. cAritrane pALatAM pALatAM kAlanA avasare kola karIne te madhyama veyakamAM gadaramiMda thayA. tyAMnI bhavarithati samApta karIne tyAMthI cAvIne bhAratakSetranI zrAvastI nagarImAM rAjA samudravijayanI bhadrA nAmanI rANInI be putrarUpe avataryA. emanA Agamana samaye rANIe cauda svapna joyAM. pote joyelAM e svapnanuM zu. phaLa che e jANavA mATe rANI bhadrAe potAnA patine kahyuM. tyAre tenA pratyuttaramAM rAjA e rANIne kahyuM ke, devi ! tamArA garbhathI utpanna thanAra bALaka cakravatI banaze. A vAtanI sUcanA A svapnAothI maLe che. cakavatI jevA putranI mAtA bananAra tuM khUbaja bhAgyazALI che. A pramANe joyelAM svapnanuM phaLa potAnA pati pAsethI jANIne rANI khUba ja harSita banI. purA nava mAsa ane sADAsAta divasane samaya pUrNa thaye tyAre rANIe putraratnane janma Apyo. mAtApitAne utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 maghavacakravartIkathA taba krameNa yauvanaM prAptavAn / rAjyadhurAdharaNakSamaM putraM vilokya samudravijayastasmin rAjyabhAramAropya svayaM paralokahitakarIM kRtiM kurvANaH samAhitacittaH krameNa svakalyANaM sAdhayAmAsa / pitrA'rpitarAjyabhAro maghavA samutpannacaturdazaratnaiH SaTkhaNDaM bharata kSetraM prasAdhya cakravartI bhUtvA cirakAlaM cakrizriyaM paribhujya dharmaghoSa muneH sadupadezAtsaMjAtavairAgyaH pravrajyAM gRhItavAn / pravajyAnantaraM maghavAmuniH putraratna ko janma diyaa| mAtA pitA ko baDA AnaMda huA / usakA nAma unhoMne maghavA rakkhA / zuklapakSa ke candramA kI taraha maghavA ke zarIrakI vRddhi hone lagI / jaba yaha yauvana avasthA meM Aye, samudravijaya rAjyakA bhAra inako sauMpakara svayaM paraloka meM hitavidhAyakakAryoM kI ArAdhanA karane meM sAvadhAna bana gaye / isa prakAra samAhita citta banakara samudravijaya ne AtmakalyANa ke mArgakI sAdhanA karate hue apanA jIvanakA samaya vyatIta kiyA / maghavA rAjA ne bhI pitA dvArA pradatta rAjyakA acchA taraha pAlana karate hue usakA saMcAlana baDI hI yogyatA ke sAtha karanA prAraMbha kiyA / kramazaH kAlAntara meM inako cakravartI padake sUcaka navanidhi evaM caudaha ratnoM kI prApti huii| inhoMne SaTkhaMDa maMDita bharatakSetra ko vijitakara usameM apanA eka chatrarAjya sthApita kiyA / isa prakAra cakravartI ke vaibhava kA upabhoga karate hue inakA bahuta samaya nikala gayA / eka samaya vahAM dharmaghoSa nAmake munirAja aaye| unase zrutacAritrarUpa dharmakA upadeza sunakara cakravartI ko saMsAra se vairAgya ho gayA / zIghra hI ghaNA AnaMda thayA. enuM nAma temaNe maghavA rAkhyu. zukalapakSanA caMdramAnI mAkaka maghavAnA zarIranI vRddhi thavA lAgI. jyAre ne yuvAvasthAmAM pahoMcyA tyAre samudra vice rAjyanA bhAra tene sAMpI dai peAte paraleAkanAM hitAvadhAyaka kAryanI ArAdhanA karavAmAM sAvadhAna banI gayA. A pramANe samAhita citta banIne samudravijayai AtmakalyANanA mArganI sAdhanA karatAM karatAM peAtAnA jIvananA samaya puro karyAM. maghavA rAjAe paNa pitAe soMpelA rAjyanI sArI rIte dekhabhALa karavA uparAMta prajAne saMpUrNa paNe sa MtASavAnuM kAryAM karyuM. samaya vitatAM tene cakravatI padmanAM sUcaka cauda ratnonI prApti thaI teNe cha khaDathI bharelA bharatakSetramAM satra vijaya karI peAtAnuM eka chatra rAjya sthApyuM A rIte cakravatI padanI prApti ane tenA vaibhavano upabheAga karatAM teno ghaNA samaya vItyA. eka vakhata tyAM dhama gheSa nAmanA munirAjanuM Agamana thatAM emanI pAsethI zruta cAritrarUpa dhamano upadeza sAbhaLIne saMsArathI varAgya utpanna thatAM uttarAdhyayana sUtra : 3 179 Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 uttarAdhyayanasUtre zrutacAritradharma samyaka paripAlya tRtIyadevaloke gtH| tatazcayuto mahAvidehe kevalI bhUtvA siddhigati gamiSyati / maghavacakravartinaH sarvamAyuH pazcalakSavarSANi / // iti maghavacakravatIkathA // tathAmUlam-saNaMkuMmAro massido, cakavaTTI mahi o| e'ttaM raMje ThavittANaM, so vi rAyA tavaM caire // 37 // chAyA-sanatkumAro manuSyendraH, cakravartI mahardikaH / putraM rAjye sthApayitvA khalu, so'pi rAjA tapo'carat // 37 // TIkA-'saNaMkumAro' ityAdi / / sa prasiddho maharddhiko manuSyendrazcaturthazcakravartI rAjA sanatkumAro'pi putraM rAjye sthApayitvA tapaHcAritram acarat-samArAdhitavAn // 37 // unhoMne rAjyakA parityAga kara unhIM ke samIpa jinadIkSA dhAraNa kii| dharmakA paripAlana acchI taraha karake phira ve cakravartI tRtIya devaloka meM gaye / vahAM se cavakara mahAvideha meM kevalI hokara siddhi padako prApta kreNge| inakI Ayu pAMca lAkha varSakI thI // 36 // phira bhI-'saNaMkumAro' ityAdi / anvayArtha-(so-sAu sa prasiddha (mahiDio-mahardikaH) mahARddhi saMpanna (maNussiMdo-manuSyendraH) manuSyoM meM indra jaise caturtha (cakkavaTTIcakravartI) cakravartI (saNaMkumAroH-sanatkumAra api) sanatkumAra ne bhI (puttaM rajje ThavittANaM-putraM rAjye sthApayitvA) apane putrako rAjya meM sthApita karake ( tavaM care-tapaH acarat) cAritra kI ArAdhanA kii| teNe turata ja rAjyane parityAga karI temanI pAsethI dIkSA dhAraNa karI lIdhI. dharmanuM sArI rIte paripAlana karIne te cakravartI marIne trIjA devalokamAM gayA. ane tyAMnuM AyuSya purUM karI tyAMthI cavIne mahAvidehamAM kevaLI thaIne siddhipadane prApta karyuM. emanuM AyuSya pAMca lAkha varSanuM hatuM. 365 pachI -"saNaMkamAro" tyAdi ! manvayArtha -so-saH se prasiddha mahiDio-mahardikaH mahA ziddha sapanna maNussido-manuSyendraH manuSyomA candra revA yAthA cakkacaTTI-cakravartI yavatI' saNaMkumAro'vi-sanatkumAro'pi sanachumAre 59 puttaM rajje ThavittANaM-putraM rAjye sthApa yitvA potAnA putrane rAyazAsananI dhurA sAMpI / tavaM care-tapaHacarat zAstrinA ArAdhanA karI. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadazinI TIkA a. 18 sanatkumAracakrartIkathA 181 atha sanatkumAracakravartIkathAatrava bhArate varSe kurujAGgaladeze hastinApure dharmazAntijinayorantare'zvasenAravyasya bhUpatedRSTa caturdazasvapnAyAH sahadevInAmabhAryAyAH kukSau caturthazcakravartI smuspnnH| pUrNe kAle rAjJI jagajanamanoharaM sarvalakSaNalakSitaM kumAraM janitavatI / rAjJA mahatA samutsavena tasya kumArasya sanatkumAra iti nAma kRtam / sa hi udgataH kalpavRkSa iva krameNa vavRdhe / tasmin nagare sUranAmA kSatriya AsIt / tatpatnI kAlindI nAma / tatputro mhendrsiNhH| sa hi sanatkumArasya mitra sanatkumAra cakravartIkI kathA bhAratavarSa meM kurujAMgala nAmakA eka deza hai| usameM hastinApura nAmakA eka nagara hai| isameM dharmanAtha aura kuMthunAtha hue haiM / inake antarAla ke samaya meM vahAM azvasena rAjAkA zAsana thaa| unakI rAnI kA nAma sahadevI thaa| isakI kukSi se hI sanatkumAra cakravartI kA janma huA hai / jaba ye sahadevI kI kukSi meM avatarita hue the, taba usane caudaha svapna dekhe the| rAnIne jaba sarvalakSaNa lakSita isa jagatamanohara putrako janma diyA thA, usa samaya rAjA ne isake janma kA baDA bhArI utsava kiyA thA / aura nAma isakA sanatkumAra rakhA thaa| jisa prakAra ugA huA kallakSa kramazaH khUvabaDhatA hai usI prakAra sanatkumAra bhI dina pratidina kramazaH baDhane lge| sUra nAmakA eka dUsarA kSatriya hastinApura meM rahatA thaa| kAlindI nAmakI isakI striithii| isa se sUra ko eka putra kI prAsi huI thI, usakA nAma mahendrasiMha thaa| sanakumAra cakavatInI kathA- bhAratavarSamAM kurUjAMgala nAmane eka deza che, emAM hastinApura nAmanA nagaramAM dharmanAtha ane kuMthunAtha prabhu thayA hatA. emanA aMtarALanA samayamAM tyAM azvasena rAjAnuM zAsana hatuM. emanI rANInuM nAma sahadevI hatuM. sahadevInI kRkhe sanakumAra cakravatInA janma thayo hato. jyAre sanaskumAra garbhAvAsamAM hatA tyAre sahadevIne cauda svapna Avela hatA. rANIe jyAre saghaLA lakSaNathI yukta evA putrane janma Ape tyAre rAjAe tenA janmane bhAre ThAThamAThathI utsava manAvyo hato. ane enuM nAma sanakumAra rAkhyuM. je pramANe ugeluM kalpavRkSa kramazaH khUba vadhe che. A pramANe sanakumAra paNa dinapratidina kramazaH vadhavA mAMDayA sUra nAmano eka bIje kSItraya paNa haratanApuramAM rahete hato. tene kAlindI nAmanI strI hatI. jenAthI rArane eka putra prApti thayela hatI, jenuM nAma mahendrasiMha hatuM ke utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 uttarAdhyayanasUtre mAsIt / tena saha sanatkumAraH kalAcAryasannidhau sakalAmapi kalAM lIlayA gRhItavAn / krameNa kumArastAruNya prAptaH / anyadA vasantasamaye sanatkumAraH svamitreNa mahendrasiMhenAnyaizca rAjakumAraiH saha makarandAkhya mudyAnaM krIDArtha gatavAn / tatra sa rAjakumAro mitraiH saha nAnAvidhAM krIDAM kRtavAn / tatrAzcakroDAM kartuM sarve kumArA azvArUDhAH svaM svamazvaM khelayanti / sanatkumAro'pi jaladhikallolanAmakamazvamArUDhaH / tato'sau vAyuvegenadhAvituM prvRttH| sanatkumAro valgAmAkRSya turagaM stobhayituM yathA yathA prayatate, tathA tathA sa turagaH prdhaavti|| yaha sanatkumAra kA mitra thaa| mitra ke sAtha 2 hI sanatkumArane kalAcArya ke pAsa sakala kalAoM kA abhyAsa kiyaa| phira ve kumAra yuvAna ho gye| __eka samayakI bAta hai ki vasanta ke samaya sanatkumAra apane mitra mahendrasiMha evaM anya rAjakumAroM ke sAtha krIDA karane ke liye makaranda nAmake udyAna meM gaye hue the| mitra ke sAtha unhoMne vividha prakArakI vahAM krIDAeM kii| una meM eka azvakrIDA bhI thii| saba sAtha ke rAjakumAroMne apane 2 ghoDoM para caDhakara ghoDoM ko nacAnA prAraMbha kiyaa| sanatkumAra bhI jaladhikallola nAmaka ghoDe para usI samaya caDhA / sanatkumAra ke savAra hote hI ghoDA pavanavega se claa| jaba sanatkumArane ghoDekI vAyuke vegake samAna cAla dekhI to usako thAMgane ke liye usane usakI jaise 2 lagAma khecanI prAraMbha kI ki taise 2 vaha ghoDA bhI adhikAdhika vega se Age 2 baDhane lgaa| isa je sanaskumAro mitra hato. mitranI sAthe sanaskumAre kaLAcAryanI pAse sakaLa kaLAone abhyAsa karyo. ane yuvAvasthAe pahoMcyA. eka samayanI vAta che ke, vasaMtaRtunA samaye sanakumAra potAnA mitra mahendrasiMhanI sAthe tathA anya rAjakumAronI sAthe vividha prakAranI kIDA karavA mATe makaranda nAmanA udyAnamAM gayA hatA. mitranI sAthe teNe e udyAnamAM vividha prakAranI krIDAo karI. sAthenA rAjakumAroe paNa pitapatAnA ghoDA upara caDIne gheDAone nacAvavAnuM zarU karyuM. sanakumAra paNa jaladhikalela nAmanA ghaDA upara svAra thayela hatA. gheDo pavanavegathI daDavA mAMDe. sanakumAre ghaDAnI vAyuvegathI cAlavAnI cAla joIne tene rokavA mATe lagAma kheMcI. lagAma kheMcatAM ghaDo vadhu vegathI doDavA lAge. A prakAra tejIthI deDatA ghoDAne kAraNe rAjakumAranA je sAthIo hatA te saghaLA pAchaLa rahI gayA ane gheDo sanakumArane laIne eTalI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sanatkumAracakrartIkathA sanatkumArAnuyAyino'zvArUDhAH / sarve kumArAH pRSThataH sthitAH / sa turagaH sanatkumAramAdAyAdRzyatAM gataH / jJAtattAnto rAjAzvasenaH kumAramanveSayituM taduragapadacihnamanusRtya gantuM pravRttaH / asminavasare pracaNDo vAyurvAtuM pravRttaH / turagapadacihnAni vAyunA'panItAni / nirupAyo bhUtvA tatpitA'zvasenaH saparivAraH prtyaavRttH| asminnavasare mahendrasiMho'zvasenabhUpatiM praNipAtapurassaraM pAha-deva ! devAdidaM sarvamaniSTamApatitam / tathApyahaM mitramanviSya tena sahaiva bhavaccaraNe smaagmissyaami| itthaM rAjAnaM samAzvAsya dRDhaM balasampannaM sainyaM gRhItvA dhIro tejI meM sanatkumAra ke anuyAthI jitane bhI azvArUDha rAjakumAra the ve saba ke saba usake pIche raha gye| ghoDA sanatkumAra ko lekara itanI tejI se Age baDhA ki dekhate 2 vaha adRzya ho gyaa| jaba yaha khabara azvasena ko milI to vaha sanatkumAra kI khoja karaneke liye ghara se calA, para jAyA kahAM jAya, isaliye azvasenane ghoDeke padacihno kA anusaraNa karake jAnA ucita smjhaa| aisA hI kiyA gayA, paraMtu jyoM hI vaha Age bar3hane lagA ki itane meM pracaMDa vAyuvegane ghoDe ke una padacihnoM ko bhI miTA diyaa| nirupAya hokara rAjA apane parivAra sahita vApisa ghara para loTa aayaa| azvasena ko vApisa ghara para lauTA huA dekhakara mahendrasiMhane baDe vinItabhAva se unase kahA-he deva ! daivadurvipAka se hI yaha saba aniSTa huA hai, to bhI maiM apane mitra kI khoja karUgA aura usako sAtha lekara hI Apake caraNa meM vApisa Akara upasthita houuNgaa| isa prakAra rAjAko dhairya baMdhAkara mahendrasiMha baliSTa sainya ko apane sAtha meM lekara sanatkumArakI khojake tejIthI AgaLa vadhate gaye ke, sAthIdAro dekhAtA paNa baMdha thaI gayA. jyAre A khabara azvasenane maLyA te te sanaskumAranI zodha karavA mATe bahAra nIkaLyA paraMtu zodha kaI rIte karavI A vicAra muMjavanAra hatuM. chevaTe ghaDAnA paganA cinho joIne te tarapha tapAsa karavA javAnuM ucita mAnyuM. ane ema ja karyuM. paraMtu eja samaye bhayaMkara e vAvaMToLa uThatAM ghoDAnAM e padacinho paNa bhusAI gayAM. nirUpAya banIne rAjA potAnA parivAra sahita ghera pAchA pharyA. azvasenane ghera pAchA pharelA joIne mahendrasiMhe ghaNAja vinayabhAvathI temane kahyuM- he deva ! daiva vipAkathIja A saghaLo aniSTha thayela che. te paNa huM mArA mitranI zedha karIza. ane tene sAthe laIne ApanA caraNamAM pAcho upasthita thaIza A prakAranuM rAjAne dhaya baMdhAvI mahendrasiMha sanyane pitAnI sAthe laI sanaskumAranI zodha karavA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre mahendrasiMho mahAraNyaM prvivesh| tatra mahAraNye sarve sainikAH kumAramanviSya pratyAvRttAH / mahendrasiMhastu sajjitadhanunikuJjeSu parvatakandarAsu girinirjhariNItaTeSu ca sanatkumAraM samanveSayan paribhramati / tato'kasmAd bandivAcaM shrutvaan| "kuruvaMzAvataMsazrI, azvasenanRpAtmaja ! / sanatkumAra ! saubhAgya !, jitamAra ! ciraMjaya // 1 // jaya azvasena nabhastala-mRgAGga! kurubhavanalagnastambha ! / jaya tribhuvananAtha ! sntkumaar| jaya labdhamAhAtmya ! // 2 // liye ghara se nikalA / khojate 2 vaha usI jaMgala meM jA pahuMcA ki jahA se pahile samasta sainika jana kumAra kI talAza kara vApisa lauTa Aye the| aura usake sAthake sainika bhI isakA sAtha nahIM de rahe the| apane dhanuSa kA sajjita karake ekAki mahendrasiMhane vahAM ke nikuMjoM meM, parvatakI kandarAoM meM, girinadiyoM ke taToM para apane mitra sanatkumArakI gaveSaNA karanI prAraMbha kara dii| vaha jaba yahAM se vahAM usakIkhoja meM ghUma phira rahA thA to akasmAt usake kAnoM meM bhanaka paDI, usane sunA "kuruvaMzAvataMsazrI-azvasenanRpAtmaja ! / sanatkumAra ! saubhAgya ! jitamAra! ciraMjaya! // 1 // jaya azvasena-nabhastala-mRgAGga! kurubhvnlgnstNbh| jaya tribhuvananAtha ! sanatkumAra ! jaya labdhamAhAtmya // 2 // " he kuruvaMza ke bhUSaNa zrI azvasena rAjAke suputra sanatkumAra ! nIkaLI paDe. zodhakhoLa karatAM karatAM te e jaMgalamAM jaI pahoMcyuM ke, jyAM agAu rAjakumAranI zodha karavA mATe sanike jaI AvyA hatA. jaMgala khUbaja aTapaTuM hovAthI tenI sAthenA sainIkenI hiMmata paNa AgaLa vadhavAmAM cAlatI na hatI. chevaTe mahendrasiMha ekale potAnA dhanuSyane susajajIta karIne AgaLa vacce bhAre kaSTa sAthe te girIkaMdarAomAM, ghADA jaMgalamAM, nadIonA taTamAM, rakhaDate rakhaDate pitAnA mitranI zodha karatA hatA. jayAre A pramANe rAjakumAranI zodhamAM bhaTakI rahyo hato tyAre acAnaka tenA kAne upara avAja athaDAya teNe sAMbhaLyuM- "kuruvaMzAvasaMtazrI, azvasenanRpAtmaja / sanatkumAra ! saubhAgya ! jitamAra ciraMjaya // 1 // jaya azvasena-nabhastala-mRgAGka ! kurubhavanalagnastaMbha! jaya tribhuvananAtha ! sanatkumAra ! jaya labdhamAhAtmya // 2 // he kuruvaMzanA AbhUSaNa zrI agnisena rAjAnA suputra sanakumAra he saubhAgya utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sanatkumAracakravartIkathA 185 - itivacanaM zrutavAn / tato mahendrasiMho nizcitavAn atraiva sanatkumAro'stIti / atha pramuditamanA mahendrasiMho'titvarayA samAgatya sanatkumArasya caraNayornipatitaH / harSAzrupUritanayanaH sanatkumAropi mahendrasiMhaM samutthApya gADhamAliliGga / tato vidyAdharAnIte sukhAsane tau samupaviSTau / vidyAdharAstatsamIpe samupaviSTAH / aya sanatkumAro mahendrasiMhamabravIt mitra ! mama vRttAntaH kathaM bhavatA jJAtaH ? | he saubhAgyazAlI he jitendriya ! ApakI jaya ho ! he azvasenarUpI AkAzamaNDalake candra ! he kuruvaMzarUpI bhavana meM lage hue stambha ! he tribhuvananAtha sanatkumAra ApakI jaya ho| he pUrvabhavake vairI devako jItakara jayalakSmI ko pAye hue hai sanatkumAra ! ApakI jaya ho / isa prakAra sanatkumAranI stutikAraka vacanoM ko sunakara mahendra siMhane nizcita kiyA ki avazya sanatkumAra yahIM para hai / usako baDA harSa huA / vaha zIghra hI prasannacitta hokara vahAM se Age baDhA / dekhA sanatkumAra baiThA hai| jaldI usake pAsa pahu~cakara mahendrasiMha ne apanA mastaka unake caraNoM para rakha diyA / mahendra kA avalokana karate hI sanatkumAra ke bhI nayana jalAI ho gye| dono hAthoM se pakaDakara sanatkumArane apane mitrako uThAyA aura usakA gADha AliGgana kiyA / pazcAt vidyAdharoM ke lAye hue siMhAsana para donoM baiTha gaye / vidyAghara bhI inhIM ke pAsa baiTha rhe| phira sanatkumArane mahendrasiMha se kahAhe mitra ! Apako yaha kaise patA par3A ki maiM yahAM para hU~ / zALA huM jItendriya Apano jaya thAva he azvasena rUpI AkAza maDalanA caMdra he kurUvaMzarUpI bhavanamAM lAgelA staMbha huM tribhuvananAtha sanatkumAra ApanA jaya thAva he pUbhavanA vairI devane jItI te jayalakSmIne meLavelA hai. sanatkumAra ApanA jaya thAva. A pramANe sanatkema ranAM stutikara vayanAne sAMbhaLIne mahendrasiMhe nizcaya karyAM ke, avazya sanatkumAra ahIyAM che. AthI tene ghaNeAja hu thaye ane te prasannacitta thaIne utAvaLe tyAMthI AgaLa vadhyA. joyuM te sanakumAra beThela che. jaladIthI tenI pAse pahecIne mahendrasiMhe mAtAnuM mastaka enA caraNe upara rAkhI dIdhuM. mahendrane jotAMja sanatkumAranA nayanAmAM paNa jaLabiMdu AvI gayAM. tene banne hAthethI pakaDIne ubheA karyAM ane gADha AliMgana ApyuM, pachI vidyAdharAe lAvelA siMhAsana upara ane beThA. vidyAdhara paNa emanI pAse tyAM beThA. pachI sanatkumAre mahendrasihane kahyuM ke, he mitra ! tamane e kayAMthI khabara paDI ke, huM ahiM A sthaLe chu? 24 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre athaivaM pRSTo mahendrasiMhaH kumAraM mAha- kumAra ! azvakRtApaharaNAtprabhRti svavRttAntaM prathamaM nivedaya ?, mahendrasiMhavacanaM nizamya sanatkumAro bakulamatIM svacaritraM kathayitumAdizya svayaM zayituM gataH / bakulamatI ca sanatkumArasya sarva vRttAntaM svavidyAbalena kathayituM pravRttA / sA prAha - bho mahendrasiMha ! - tadAnoM suSmAsu pazyatsu turaGga AryaputramAdAya vanaM praviSTaH / vane dhAvato'zvasyaikAhorAtra vyatItaH / dvitIya divase'pi tathaiva pradhAvatastasya madhyAhnakAlaH samupasthitaH / kSudhApipAsAkulitaM sthitaM taM turaGgamaM dRSTvA kumArastato'vatIrNaH / azvo'pi mRtaH / 186 mahendrasiMhane pratyuttarameM sanatkumAra se kahA-kumAra / pahile Apa hI yaha batalAIye ki jaba ghoDA Apako haraNa kara yahAM taka le AyA taba kauna 2 sI ghaTanAe~ Apake sAtha ghttii| mahendrakI bAta sunakara sanatkumArane apane pAsa baiThI huI bakulamatI se kahA ki bakulamatI / inako hamArA tuma saba vRttAnta kaha sunAo / mujhe isa samaya nidrA A rahI hai ataH maiM ArAma karane ke liye jAtA huuN| aisA kahakara vaha bakulamatIko vRttAnta sunAnekA Adeza dekara soneke liye calA gayA / bakulamatIne apanI vidyAke bala se sanatkumAra se saMbaMdha rakhanevAle saba vRttAnta ko jAnakara isa prakAra kahanA prAraMbha kiyA / mahendrasiMha ! Apa logoMke dekhate 2 jaba vaha ghoDA Aryaputrako lekara vanameM praviSTa ho gayA taba bhI usakA dauDanA zAMta nahIM huA isI taraha eka dina aura eka rAta daur3atA rhaa| dUsarA dina jaba prAraMbha huA taba bhI vaha madhyAhnakAla taka isI taraha daur3atA rahA / mahendrasiMhe pratyuttaramAM kahyuM ke, kumAra ! pahelA Apa ja batAvo ke jyAre ghoDA Apane ahI sudhI kheMcI lAvye. tyAre kevI kevI muzkelIe Apane sahana karavI paDI. mahendranI vAta sAMbhaLIne rAjakumAr sanakumAre peAtAnI pAse beThelI bakulamatine kahyuM ke, akulamati! Ane mArUM saghaLu vRttAMta kahI saMbhaLAvA. ane A samaya nidrA AvI rahI che tethI huM ArAma karavA mATe jAuM chuM. A pramANe kahI bakulamatine vRttAMta saMbhaLAvavAnI Adeza ApIne suvA mATe sanakumAra cAlI gayA. akulamatie pAtAnI vidyAnA baLathI sanatkumArathI saMbaMdha rAjavA vALA saghaLAM vRttAMtane jANIne A prakAre kahevAno prAraMbha karyo. mahendrasiMha ! Apa leAkeAnA jotAM jotAM jyAre te ghoDA A putrane laine vanamAM cAlI nIkaLelA tyAre vanamAM pravezyA pachI paNa tenu doDavAnuM zAMta na thayu AvI rIte eka divasa ane eka rAta satata e ghoDA doDatA rahyo. bIjA divasanA madhyAhna kALa sudhI paNa teNe peAtAnu doDavAnuM cAlu rAkhelu Akhare te bhUkha uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sanatkumAracakravartIkathA kumAraH pracalitaH / sa pipAsA kulo bhUtvA zItale tarulate samupAvizat / atrAvasare AryaputrapuNyaprabhAveNa tadRkSavAsI yakSaH vimalaiH zItalajalairAyaputramabhyapiJcat / Aryaputro yakSopanItaM jalaM pItvA svasthatAmupagatastaM pRSTavAnhe upakAraka / kathaya kastvam ? kutazca tvayA jalamAnItam ? sa mAha-ahamasmi yakSo'sitAkSanAmA etdvkssvaasii| he kRtin / tava kRte mayA mAnasarovarAjalamAnItam / evaM tena prokta AryaputraH prAha-he mitra ! mAnase majjanaM vinA jaba vaha dauDate 2 kSudhA evaM pipAsA se Akulita hokara khaDA ho gayA, taba kumAra usa se nIce utara gye| ghoDA usI samaya mara gyaa| kumAra bhI vahAM se cala diye| kumAra usa samaya pipAsA se Akulita ho rahe the ataH ve kisI zItala vRkSake nIce Akara baiTha gye| itane meM usa vRkSa para rahanevAle kisI eka yakSane Aryaputra ke puNyaprabhAva se prerita hokara inakA vimala zItalajala se abhiSeka kiyA tathA inako zItala jala bhI pilaayaa| pazcAt jaba Aryaputra svastha hue, taba unhoMne usa yakSa se pUchA-he upakAraka ! kaho tuma kona ho? kahAMse jala lAye ho? kumAra se usane kahA-maiM isa vRkSa para rahanevAlA eka yakSa hUM, merA nAma asitAkSa hai| he kRtin ! Apake liye maiM yaha jala mAnasarovara se lAyA huuN| jaba isa taraha yakSane kahA-taba kumArane phira usa se kahA-he mitra ! tumane mujhe abhiSikta kiyA so ThIka-paraMtu jabataka maiM svayaM mAnasarovara ane tarasathI vyAkuLa banI gaye. tyAre ubho rahI gaye. kumAra tenA uparathI nIce utarI paDayA ane ghoDe e pachI turataja bhUkha tarasanI vyAkuLatAne laIne paDIne marI gayo. kumAre te samaye tyAMthI cAlavA mAMDayuM tene bhUkha ane tarasa satAvI rahela hatI AthI te cAlatAM cAlatAM eka zItaLa vRkSanI chAyA taLe jaIne besI gayA. A samaye te vRkSa upara rahevAvALA eka yakSe AryaputranA puNya prabhAvathI prerIta banI teno vimala zItaLa jaLathI abhiSeka karyo ane pANI paNa pAyuM. pachI jyAre Aryaputra svastha banyA tyAre teNe te yakSane kahyuM ke, he upakAraka ! kaho tame koNa cho ane A pANI kayAMthI lAvyA ? kumArane teNe kahyuM ke, huM A vRkSa upara rahevAvALo yakSa chuM ane mAruM nAma asitAkSa che. he puchyuMzALI ! ApanA mATe A nirmaLa pANI huM mAnasarovaramAMthI lAvyo chuM. yakSanI A vAta sAMbhaLIne kumAre tene pharIthI kahyuM ke, he mitra tame mane abhiSikta siMcita karyo te ThIka, paraMtu huM pote jyAM sudhI mAna sarovaramAM snAna na karUM tyAM sudhI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 uttarAdhyayanasUtre mama tApo na zamameSyati / tato yakSastaM mAnase nItavAn / sa tatra snAtvA'pagatalamo yAvajjalAniMgantumicchati, tAvadeva sa yakSa:-'mama pUrvajanmazatrurayam' iti svopayogena vijJAya krodhAruNalocanastaduparivRkSaM nipAtitavAn / Aryaputro'pi stropari samApatantaM vRkSaM karatalAghAtena nivAritavAn / tato'sau yakSodhUli. pujaizcaturdigvibhAgaM pUrayitvA jvalajvAlAkarAlamukhAn vimuktATTahAsAn pizAcAn vikurvitavAn / Aryaputro bhayAvahA yakSamAyAM vilokyApi nirbhIta eva tsthau| tatA yakSa Ayaputra nAgAzavedhanAtisma / parantu nAgA yathAjINarajjubaMdhana meM snAna nahIM karU~gA-tabataka merA tApa zAMta nahIM ho skegaa| kumAra kI bAta sunate hI yakSa ne unako mAnasarovara para pahuMcA diyA / kumArane vahAM jAkara snAna kiyaa| usase unakA tApa zAMta ho gyaa| ve usa sarovara se bAhara nikalane vAle hI the ki itane meM yakSa ke ana meM vicAra AyA ki yaha to merA pUrvabhava kA vairI hai| badalA lene kA yaha acchA maukA hai| aisA apane upayoga se vicArakara usane kumAra ke Upara krodha se aruNa netra hokara eka vRkSa ukhADakara paTaka diyaa| kumArane jaba vRkSako apane Upara girate hae dekhA to zIghra hI rasako donoM hAthoM se bIca hI meM thAma liyaa| pazcAt yakSane dhUlipuMja se cAroM dizAoM ko dhUsarita karate hue jvalajjvAlA jaise karAla mukhavAle tathA bhayaMkara aTTahAsa karanevAle aise pizAcoM ko apanI cikriyA ke prabhAva se nirmitakara dikhlaayaa| usa samaya bhI Aryaputra ? usa bhayAvaha yakSamAyA ko dekhakara nirbhaya hI bane rhe| yakSane pIche se Aryaputra ko nAgapAzoM se jakaDa diyA paraMtu hAthI jaise jIrNa mA tApa zAMta thaI zakaze nahIM. kumAranI vAta sAMbhaLIne yakSa tene mAnasarevara upara laI gayA. kumAre tyAM pahoMcIne snAna karyuM jethI tenAmAM svasthatA AvI gaI. snAnathI nivRtta thaI te sarovaramAMthI bahAra nikaLavAnI taiyArImAM hatA. e vakhate yakSanA manamAM vicAra Avyo ke, A to mAre pUrvabhavano verI che, jethI badale levAno A kharekharo samaya che. e potAnA manamAM vicAra karI teNe kumAranI sAme lAla AMkha karIne eka vRkSa ukhADIne pheMkayuM. kumAre jyAre pitAnA upara vRkSane paDatAM joyuM te teNe banne hAtha lAMbA karIne tene addhara ja jhIlI lIdhuM. A joI yakSe cAre dizAone dhULanA geTegoTAthI bharI daine AganA bhaDakA jevuM karALamukha dharAvatA tathA bhayaMkara aTTahAsya karavAvALA evA pizAcene pitAnI vaikriyazaktinA prabhAvathI utpanna karI batAvyA. A samaye paNa Aryaputra e mAyAvI mAyAthI na DagatAM nirbhayatAthI ubhA rahyA. A pachI yakSe Ayaputrane nAgapAzathI bAMdhI lIdhA. paraMtu hAthI je pramANe junA doraDAone toDIne pheMkI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 priyadarzinI TIkA a. 18 sanatkumAracakrartIkathA saboTayati, tathaiva troTitavAnArya putro'pi nAgapAzAn / anantaraM yakSaH karAghatirAryaputrasyorasya tADayat / Aryaputro'pi muSTimudyamya taM yakSamatADayat / tADito yakSo lohamudgareNAryaputramatADayat / tataH AryaputrazcandanatarumunmUlya tatprahAreNa yakSaM nipAtitavAn / atha kiyat kAlAnantaraM svasthatAmupagato yakSo vizAlaM girimutthApya AryaputrasyoparikSiptavAn / tena giriprahAreNAryaputraH samAhataH tataH kiyatkAlAnantaraM labdhasaMjJa Aryaputrastena yakSeNa saha bAhuyuddhena yoddhuM pravRttaH / ghAtapratighAtairyudhyamAnayostayormadhye na ko'pi vijayaM prAptavAn / tataH kumAreNa karamudgarAhato yakSaH pracaNDavAtAhatataruriva bhUmau nipatito mRta iva dRzyate sma / rajjuko toDa pheMkatA hai usI taraha una nAgapAzoM ko Aryaputra ne toDa diyA / yakSa ne hAthake AghAtoM dvArA Aryaputra ko tAr3ita kiyA, paraMtu Aryaputrane bhI usako khUba muThI bAMdha 2kara piittaa| lohamaya mudgarA se jaba yakSane inako mAranA prAraMbha kiyA to inane bhI caMdana kA vRkSa ukhADakara usake Upara pheMka diyaa| usake Upara girate hI vaha ghAma se nIce gira paDA / kucha kAla bAda jaba yakSa saceta huA to usane Arya putra ke Upara eka vizAla parvata uThAkara pheMkA, isase ye dabe jaise ho gaye / pahADa ke prahAra se inako coTa pahuMcI, paraMtu svastha hote hI kucha kAlabAda ina donoMkA bAhuyuddha honA prAraMbha huvA / laDate 2 jaba vijaya kisI ko nahIM milA koI bhI hArane meM nahIM AyA taba kumAra ne hAtha meM pakaDe hue mudgara se inako aisA mArA ki jisa prakAra AMdhI ke vega se vRkSa jamIna para gira paDatA haiM, usI taraha vaha yakSa gira paDA aura adha marA ho gyaa| jaba isa prkaade te tevI rIte e nAgapAzane A putre toDI nAkhyAM. yakSe A putra upara hAthathI julama gujAravA zarU karyAM paraMtu A putra paNa teno evAja sajjaDa sAmano karyA ke jethI ulaTa yakSaneja sahana karavu paDayu. te pachI leADhAnI gadAnA prahArA teNe rAjakumAra upara karavA mAMDayA. jethI rAjakumAre paNa eka caMdana vRkSane ukhADIne yakSanA upara pheMkayu.. e cattuna vRkSanA AghAtathI yakSa nIce paTakAi paDayA. gheADA vakhata acetana hAlatamAM te jamIna upara paDI rahyo A pachI saceta banyAM ane teNe A putra upara eka parvata upADIte pheMkayo. A paryaMtanA bhAra taLe te thoDA dabAyA ane thADI cATa pahoMcI. paraMtu svastha thaIne pachIthI ane AthamAthI karavA lAgyA. laDatAM laDatAM jyAre banne samAnatAeja rahyA. kAi hAryuM nahIM. tyAre kumAranA hAthamAM eka leADhAnu mugaLa (gaThThA) AvI jatAM enAthI yakSane evA mAryA ke, bhayaMkara AMdhInA vegathI jema vRkSa ukhaDIte paDI jAya che tevI rIte te cakSa paDI gaye| ane adhamuvA banI gaye|. jyAre uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre tadanantaramuccairAkrandan yakSastato nirgato na bhUyo'pi dRSTaH / yuddhakautukadidRkSayA nabhastalasamAgatairdevairvidyAdharaiH puSTaSTiH kRtA, prazaMsitazca kumAraH / 190 tataH pracalito'sau kumAraH priyasaMgamAnAmnIM vidyAdharanagarIM gataH / tatra bhAnuveganAmnA vidyAdhareNa svakanyA tasmai pradattA / tataH pracalito'sau kumAraH kiyada dUraM gatvA parvatazikhare maNimayastambhapratiSThitaM sudhAdhavalaM saptabhUmaM divyaM prAsAdaM dRSTavAn / taM dRSTvA kimetat - iti cintayan AryaputrastadbhavanasamIpaM gataH / tatra gataH sa kasyAzcistriyA rodanazabdaM bhavanAtsamAgacchantamAkarNya bhavanamadhye praviSTaH / ekAmekAM bhUmikAmAruhya krameNa bhavanasya saptamabhUmikAM gataH / tatrarakI yakSakI sthiti ho gaI taba vaha yakSa kucha samaya bAda vahAM se uThakara rotA huA calA gayA aura phira dikhalAI nahIM paDA / Aryaputra ke Upara isa vijaya se prasanna hokara pahile se hI yuddha ko dekhanekI abhilASA se upasthita hue devo ne evaM vidyAdharoM ne milakara manamAnI puSpadRSTi kI aura kumAra kI khUba prazaMzA bhI kI / vahAM se vijaya lekara phira kumArane priyasaMgama nAma kI vidyAdhara nagarI meM praveza kiyaa| vahAM pahuMcate hI kumAra ko bhAnuvega nAmaka kisI vidyAdhara ne apanI kanyAdI / vahAM se kumAra phira cala diye so kucha dUra jAkara inhoMne parvatazikhara para maNimaya staMbhoM se pratiSThita tathA sudhA se dhavalita hue saptabhUmivAle eka divyaprAsAda ko dekhaa| usane dekhakara ye "yaha kyA hai" aisA vicAra kara usake pAsa pahu~ce to vahAM inake kAnameM kisI strIke ronekI AvAja paDI jo usa makAna ke bhItara se A rahI thii| AvAja ke kAnameM paDate hI usa makAna ke bhItara ghusa gye| vahA~ pahuMcakara ye krama 2 caDhakara antima A prakAranI cakSanI sthiti thaI gaI tyAre te yakSa thADA samaya pachI tyAMthI uThIne rAtA rAtA cAlatA thaI gayA ane pachI pAchA DhaMkhAyA nahIM, A putranA A vijayathI prasanna thaI agAuthIja yuddhane jovAnI abhilASAthI upasthita thayelA devAe ane vidyAdharAe mALIne emanA upara puSpavRSTi karI ane praza'sA karI. tyAMthI vijaya meLavIne kumAra priyasaMgama nAmanI vidyAdharanagarImAM gayA. tyAM paheAMcatAMja kumArane bhAnuvega nAmanA vidyAdhare peAtAnI kanyA arpaNa karI. tyAMthI kumAra cAlI nIkaLyA ane gheADe dUra jaIne teoe parvata zikhara upara maNImayasta MbhAthI zAbhatA ane sudhAthI daidipyamAna evA sAtamALavALA eka divya bhavanane joyuM. ene joine te "A zuM che ?" evA vicAra karIne tenI pAse pahoMcya te tyAM eka strInA rUdanano avAja tenA kAne athaDAyA ke je uparokta bhavananI a'darathI AvI rahela hatA avAja pAtAnA kAne athaDAtA ja kumAra ghaNI utA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sanatkumAracakrartIkathA 191 jagattrayajanotkRSTAM ! kuruvaMzanabhorave ! | sanatkumAra ! bharttAtvaM bhUyAjjanmAntare'pi me || iti vilapantIM nayanAnandakarI kAMcitkanyAM dadarza / tAM dRSTvA''rya putro'cintayat - eSA kA ? yA mAM smarati ? iti vicintya karuNasvareNa vilapantImadhomukhIM tAM kanyAM prAha-bhadre / tvaM kA'si / kazca tatra sanatkAreNa saha saMmbaMndhaH ? taM vAraM vAraM smarantI tvaM kena duHkhena rodiSi ? etramAryaputreNa pRSTA sA sukhAsanadAnena kumAraM satkRtya susmitA vismitA caivaM vadati-kumAra / sAketapurezasya surASTrarAjasya candrakalAnAma bhAryAyAH sakAzAd gRhItajanmA sunandanAmaMjila para jA phuNce| vahAM unhoMne eka vilakSaNa bAta dekhI, vaha yaha thI ki vahAM eka koI nayanAnandakArI kanyA isa prakAra vilApa karatI huI kaha rahI thI ki "he tInaloka meM utkRSTa / kuruvaMza ke sUrya ! sanatkumAra ! janmAntara meM tuma mere pati hoo" isa sthiti ko dekhakara mArane manameM vicAra kiyA ki yaha kauna hai jo mujhe smaraNa kara rahI hai / isa taraha soca vicAra kara kumAra karuNasvara se vilApa karatI hui tathA adhomukhasthita usa kanyA ke pAsa jAkara kahane lagAbhadre ! tuma kauna ho ? tathA sanatkumAra ke sAtha tumhArA kyA saMbaMdha hai| aura kyoM usako bArabAra yAda karake tuma kisa duHkha se pIDita hokara ro rahI ho ? | jaya kumArane usa kanyA se isa prakAra pUchA to baDI vismita huI aura ekadama uThakara usane kumArako baiThane ke liye Asana diyaa| ha~sakara pazcAt vaha kumAra se kahane lagI-kumAra / merA nAma sunandA hai / maiM sAketapura ke adhipati surASTrarAja kI candrakalA vaLathI e bhuvananI aMdara jai pahecyA ane eka pachI eka majalA caDhIne chellA majalA upara jaI pahAMcyA. tyAM temaNe eka vilakSaNa ghaTanA joI. te e hatI ke, tyAM eka suMdara evI kanyA vilApa karatAM karatAM khelatI hatI ke, "huM traNa leAkamAM utkRSTa kuzanA sUrya sanatkumAra janmAMtaramAM tame mArA pati khano" A sthitine joIne kumAre manamAM vicAra karyo ke, A kANu che ke, je mArU smaraNa karI rahela che ? A prakAre vicArIne kumAra karUNa darathI vilApa karatI e kanyAnI pAse jaIne kahevA lAgyA ke, huM bhadre ! tamA kANu che, ane sanakumAranI sAthe tamAruM zuM saMbaMdha che, tame kayA du:khathI pIDita thaIne tene vAravAra yAda karIne rAi rahela che ? kumAre jyAre e kanyAne A pramANe pUchyuM te te khUbaja vismaya pAmI ane ekadama ubhI thaI gaI ane kumArane besavA mATe Asana ApyuM. hasIne pachIthI te tene kahevA lAgI. he kumAra ! mArU' nAma sunadrA che. huM... sAketapuranA adhipati surASTra rAjanI caMdrakaLA nAmanI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 uttarAdhyayanasUtre nAmAhamasmi / bAlyAtprabhRti mAtApitrorahamAsaM nynaanndkrii| krameNa sakalAH kalAH kalayitvA'haM yuvAvasthAmArUDhA / tadA mamAnurUpo varaH kaH syAditi cintayan mama pitA rAjJAM citrANyAnAyya mAM darzayAmAsa / parantu mama manasteSu nAbhyanandat kiMzukapuSpeSu bhramarIva / anyadA naimittikena mama pituH samIpe kathitam asyA bhartA sanatkumAro bhaviSyati / mayA sanatkumAro manasA patitaH / ekadA rAtrau svazayyAyAM zayitA'haM prAtarutthAyAtmAnametadbhavanagatamapazyam / pazcAca jJAtaM yatko'pi vidyAdharo mAmapahRtya svavidyayAnirmite'rimanAmakI bhAryA se utpanna huI huuN| bAlyakAla se hI maiM apane mAtApitAke nayanoM ko AnaMdadAyinI rahI huuN| unhoMne mujhe pratyeka kalA oM meM nipuNa banA diyA hai| yahAMtaka ki kalAoM ko sIkhate 2 hI maiM juvAna huI huuN| unhoMne aba mujhe isa avasthA meM dekhA to mere pariNayanakI unako baDI bhArI cintA laga gaI-"isakA pati kauna bane" isa vicAra se ve mujhe rAjAoM ke citrapaTa ma~gavA 2 kara dikhAne lge| parantu jisa prakAra zuSka puSpo meM bhamarIkA citta nahIM ramatA hai usI prakAra merA citta bhI unameM saMtuSTa nahIM huaa| eka dinakI bAta hai ki kisI naimittikane mere pitA ke pAsa jAkara aisA kahA ki'isakA bhartA sanatkumAra hogaa'| maiMne bhI isa prakAra bAta sunakara sanatkumAra ko apanA pati usI dina se banA liyA hai| eka dina rAtri meM apanI zayyA para soI huI maiMne prAtaH uThakara apane Apako isa bhavana meM paayaa| apanI sthitiko dekhakara maiM patnIthI utpanna thayela chuM. bAlyakALathI huM mArA mAtApitAnA nayanane harSita banAvatI rahI chuM. teoe mane pratyeka kaLAomAM nipuNa banAvela che. tyAM sudhI ke, kaLAone zIkhatAM zIkhatAMja huM yuvAna banI gaI. teoe jyAre mane A avasthAmAM jaI eTale mArAM lagna mATe temane bhAre ciMtA thavA lAgI. "Ane pati koNa banaze !" A vicArathI teo mane rAjAonI chabIo maMgAvIne batAvavA lAgyA. paraMtu je pramANe sukA phUlamAM bhamarInuM citta lAgatuM nathI, e pramANe mArUM citta paNa e chabI jotAM saMtuSTa na thayuM. eka divasanI vAta che ke, keI jozIe mArA pitAnI pAse AvIne evuM kahyuM ke, "tamArI putrIne pati sanaskumAra thaze" meM paNa tenI e vAta sAMbhaLIne eja samayathI sanakumArane mArA hRdayanA deva tarIke sthApita karela che. eka divasa rAtre huM mArA zayanabhUvanamAM sUtelI hatI. savAranA uThIne jouM chuM te A bhavanamAM huM AvI paDelI hovAnuM jaNAyuM. mArI A sthiti joIne utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 sanatkumAracakravartIkathA 193 bhavane vinikSipya kvA'pi gtH| asahAyA'haM taM kumAraM smAraM smAraM rodimi / he kumAra ! bAlAnAmabalAnAM dukhitAnAM ca rodanameva balam / evaM sunandanAyA vacanaM zrutvA''ryaputraH prAha-aye yasya kRte tvaM rodiSi sa tavAgre tiSThati / ahameva sanatkumAro'smi / / tadA azaniveganAmno vidyAdharasya putro vajravega nAmakaH krudhA smupsthitH| sa hi tatkSaNa eva AryaputraM hastenotthAyya AkAze prakSiptavAna / sunandanA cemAM ghaTanAM vilokyAryaputrAniSTazaGkayA rudatI mUcchitA satI bhUmau niptitaa| vidyAdharaprakSiptaAryaputro'pi bhUmau patitaH samutthAya vajranibhayA samajha gaI ki kisI vidyAdharane apanI vidyA ke bala se merA apaharaNa kiyA hai aura banAvaTI isa gharameM mujhe chipAkara rakhA hai| aura svayaM na mAlUma kahAM calA gayA hai| so asahAya banI huI maiM aba kumArako yAda kara 2 ke ro rahI huuN| kyoM ki "bAlAnAM rodanaM balam" bAlAoM evaM duHkhita abalAoMkA bala eka ronA hI hai| isa prakAra sunandA ke vacana sunakara sanatkumArane kahA-are tU jisake liye ro rahI hai vaha vyakti tere Age khaDA huA hai| merA hI nAma sanatkumAra hai| itane meM hI azanivega vidyAdhara kA putra vajravega krodha se bharA huA vahAM A phuNcaa| usane usI samaya sanakumAra ko hAtha se pakaDakara AkAzameM uchAla diyaa| sunaMdAne jaba sanatkumArako pakaDakara uchAlate hue dekhA to vaha isa ghaTanA se anipTakI AzaMkA karane lagI aura rotI 2 vaha mUJchita bhI ho gaI, huM samajI gaI ke, kaI vidyAre pitAnI vidyAnA baLathI mAruM apaharaNa karela che, ane pite pitAnI vidyAnA jorathI banAvelA A bhavanamAM mane rAkhela che. ane pote na mAluma kayAM cAlI gayela che. AthI asahAya banela evI huM zubhArane yA 4ii zana 4 2 . bha?, "bAlAnAM rodanaM balam" mAyAmo ane duHkhita abaLAonuM eka mAtra baLa rUdana ja che. A prakAranAM sunaMdAnAM vacanone sAMbhaLIne sanaskumAre kahyuM-tuM jenA mATe reI rahela che te vyakti tArI sAmeja ubhela che, mAruM nAma ja sanakumAra che. A samaye azanivega vidyAdharano putra vajIvega krodhathI bharapUra che tyAM AvI pahe ane teNe te samaye sanakumArane pakaDIne hAthathI AkAza tarapha uchALI dIdha. sunaMdAe sanakumArane pakaDIne uchALatAM joyo tyAre te AghAtanAthI aniSTanI AzaMkA karavA lAgI ane rotAM retAM te mUchita banI gaI ane eka tarapha pacha utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre muTyA vidyAdharaputrorasi smtaaddyt| AyaputramuSTighAtena zoNitamudvaman sa vidyAdharo bhUmau nipatito mRtazca / akSatAMGga AryaputraH sunandAyAH samIpe samAgatya madhurabacanaiH samAzvAsya vidyAdharamaraNena nirbhayAM tAM sarva svavRttAntaM nive. ditavAn ! Aryaputrazca tAM gAndharveNa vidhinA parigItavAn ! sA hi Aryaputraspa strIratnaM bhaviSyati / tataH kizcitkAlAntaraM vajavegavidyAdharaspa bhaginI sandhyAvalI tatra samupAgatA / sA hi bhrAtaraM nihataM dRSTrA''putraM prati kopAviSTamAnasA jaataa| parantu naimittikavacanaM smRtvA sA tasya samIpamAgatya savinayamidamuvAcatathA eka aura jamIna para gira pddii| sanatkumAra jyoM hI AkAza se jamIna Upara gire tyoM hI unhoMne vajratulya apanI muSTi dvArA vidyAgharakI chAtI meM eka bhayaMkara mukkA mArA-jisa se tADita hokara vaha khUnakI ulTiyAM karane lgaa| khUnakA vamana karate 2 vaha mara bhI gyaa| sanatkumAra ko koI bhI coTa nahIM aaii| muskarAte hue vaha sakuzala sunaMdAke pAsa Aye aura madhura vacanoM se usa se bole-tuma cintA mata kro| dhairya dharo-vaha duSTa vidyadhara mara gayA hai / aba bhaya karanekI koI bAta nahIM hai| isa prakAra samajhAbujhAkara usako phira apanA samasta vRttAnta bhI sunA diyaa| tathA usake sAtha gAMdharva vidhi se vivAha bhI kara liyaa| yahI sunaMdA sanatkumAra cakravartIkA strIratna bnegii| kucha samaya bAda vahAM para vajravega vidyAdharakI bahina jisakA nAma saMdhyAvalI thA aagii| apane bhAIko marA huA dekhakara vaha Aryaputra ke prati kupita citta to huI, parantu naimittika ke vacanakI DAI paDI. sanakumAra jyAM AkAza taraphathI jamIna upara paDyA ane paDatAMnI sAtheja uThIne teNe vidyAdharanI chAtImAM eka vAtulya mukako lAvyo. sanatakumAranA hAthano vAtulya mukko potAnI chAtImAM paDatAM e vidyAdhara duHkhathI piDAvA lAgyo ane lohInI ulaTIonA bhAre vAhanathI tenuM tyAMja mRtyu nIpajayuM. sanakumArane kayAMya jarA sarakhI paNa coTa na lAgI. hasatAM hasatAM te sukharUpa sunaMdAnI pAse gayA ane madhura vacanothI belavA lAgyA. "tame ciMtA na kare, gharya dhare, e duSTa vidyAdhara marI gayela che. have kaI rIte gabharAvAnI jarUra nathI." A pramANe rAjakumArI sunaMdAne samajAvIne teNe pachI tene potAnuM saghaLuM vRttAMta paNa saMbhaLAvI dIdhuM. ane tenI sAthe gAMdharvavidhithI vivAha paNa karI lIdhuM. AthI sunaMdA sanamAra cakravatInI patnI banI gaI thoDA samaya bAda tyAM vajIvega vidyAdharanI bahena che, jenuM nAma saMdhyAvali hatuM te tyAM AvI ane potAnA bhAIne marele joIne te Aryaputra tarapha krodhAya utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sanatkumAracakravartIkathA kumAra ! naimita kenAhamAdiSTA yastava bhrAtRghAtakaH sa eva taka patirbhaviSyati, atobhavAn mAM patnItvenAGgIkartumarhati / sunandanAnumatyA tayA saha lagnaM kRtavAna ! 195 atrAntare mama bhrAtaro harizcandracandrasenAbhidhAnau AryaputrasamIpamAgatya kavacaM rathaM ca samarpya savinayamidamuktavantau kumAra | candravegabhAnuvegavidyAdharaM rAjayoH putra harizcandracandrasenAbhighAMnAvAvAm / tAbhyAM bhavadarthe gathaH kavacaM ca preSitam / gRhNAtu bhavAnetadddvayam / asmatpitarau ca senayA~ saha bhavat sAhAyyaM karttu tvaritamevAgacchataH / kumAreNa proktam / ko mayA saha yoddhamAyAti yad smRti AjAne se usane Aryaputra ke samIpa Akara baDe vinaya se aisA kahA ki kumAra ! mujha se naimittikane kahA hai ki jo tere bhAIkA vighAtaka hogA vahI terA pati hogA, isaliye Apa mujhe apanI patnI banAkara kRtArtha kareM / usakI jaba aisI bAteM sunaMdAne sunI to sanakumAra ko usake sAtha vivAha karanekI usane anumati de dii| dono kA vivAha ho gayA / isake bAda mere do bhAI Aryaputrake pAsa Aye / ekakA nAma harizcaMdra evaM dUsarekA nAma candrasena thaa| unhoMne Aryaputra ko kavaca aura ratha samarpita karate hue aisA kahA - kumAra ! hama donoM candravega evaM bhAnuvega vidyAdhara ke putra haiM / una logoMne Apake liye ye ratha aura kavaca bheje haiN| Apa unako lIjiye / ve donoM ApakI sahAyatA ke liye sasainya tvarita A rahe haiN| unakI isa bAta ko sunakara kumArane kahA- hamAre sAtha yuddha karane ke liye kauna A rahA haiM jo mAna banI paraMtu joza-jonAranA vacananI smRti AvI javAthI teNe A putranI sAme AvIne ghaNA vanayathI evuM kahyuM ke, kumAra ! mane joza jonAre kahyu che ke, je tArA bhAIne mAranAra haze teja tArA pati thaze. mATe Apa mane potAI patnI banAvIne kRtAtha karaza." tenI AvI vAtA sunaMdAe sAMbhaLI te teNe sanakumArane tenI sAthe lagna karavAnI anumatI ApI. annenA lagna thaI gayAM. A pachI mArA be bhAi A putranI pAse AvyA, ekanuM nAma harizcaMda ane khIjAnuM nAsa caMdrasena A banne bhAIoe A putrane kavaca ane ratha samarpita karatAM kahyu` ke kumAra ! ame banne candravega ane bhAnuvaMga vidyAdharanA putra chIe, temaNe ApanA mATe kavaca ane ratha meAkalela che teA eno svIkAra karo.e banne ApanI sahAyatA mATe sainya sahita A tarapha jaladIthI AvI rahyA che. tenI A vAtane sAMlaLIne kumAre kahyu', mArI sAthe yuddha karavA mATe kANu AvI rahyuM che, jethI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre bhavanto mama sahAyatAM kartuM prvRttaaH| tAbhyAmuktam-kumAra ! bhavatA vajravego vyApAditaH, iti vRttAntaM vidyAbalenAdhigamya tatpitA'zanivego ninasainya sajIkRtya bhavatI saha yodvamAgacchati / ata eva vayaM bhavatsAhAyye samAgatAH / tasminneva kAle Aryaputrasya sahAyatAM tuM samAgatau candravegabhAnuvegau / sandhyAvalyA ca bhAryaputrAya prajJapti vidyA dattA / atrAnantare'zanivegaH sasainyaH samAgataH / sasainyacandravegabhAnuvegasahitaAryaputro'pyazanivegena saha yoddhaM yuddhabhUmau gtH| pUrva candravegabhAnuvegau yoddhamudyatau / cirakAlamazanivegena saha Apa loga merI sahAyatA karane meM udyamazIla ho rahe haiN| taba una donoMne kahA-he kumAra ! Apane jo vajravega ko mAraDAlA hai, so isa samAcAra ko usake pitA azanivegane apanI vidyAke prabhAva se jAna liyA hai| ataH vaha sainya ko sajita karake Apake sAtha yuddha karaneke liye A rahA hai| isIliye hamaloga ApakI sahAyatA karane meM udyamazIla ho rahe haiN| ve jaba isa prakAra kaha rahe the ki itane meM hI candravega aura vAyuvega vidyAdhara sanatkumArakI sahAyatA ke liye vahAM para A phuNce| saMdhyAvalIne Aryaputra ke liye usI samaya prajJapti nAmakI vidyA dii| sasainya azanivega bhI A phuNcaa| donoM tarapha se yuddha chiDa gyaa| Aryaputra sasainya candravega evaM bhAnuvega se yukta hokara usa azanivega se yuddha karaneke liye raNAGgaNa meM jA phuNce| saba se pahile candravega evaM bhAnuvegane azanivega ke sAtha yuddha karanA prAraMbha kiyaa| bahuta derataka inakA yuddha hotA rhaa| azanivega ke sAmane inakA Apa leka mane sahAya karavAmAM udyamazIla banI rahyA che? tyAre e bannee kahyuM ke Ape vaga vidyAdharane mArI nAkhela che. A samAcArane tenA pitA azanIvege potAnI vidyAnA baLatho jANI lIdhela che. jethI te sinyane sajaja karIne tamArI sAme laDavA mATe AvI rahela che. AthI ame loko Apane sahAya karavAmAM udyamazIla thaI rahyA chIe jayAre A prakAranI vAto thatI hatI eja samaye caMdrasena ane vAyuvega vidyAdhara pitAnI senA sAthe sanaskumAranI sahAyatA mATe tyAM AvI pahoMcyA saMdhyAvalIe A samaye Aryaputrane prajJapti nAmanI vidyA ApI. azanIvega paNa pitAnA lazkara sAthe tyAM AvI pahoMce sAmasAme yuddhano mAra racAI gayA. Aryaputra, bhAnuga tathA caMdraganI sAthe sainyane laIne azanIveganI sAme yuddha karavA raNAMgaNamAM jaI pahoMcyA. sahuthI pahelAM caMdraga ane bhAtuvege azanIveganI sAthe yuddha karavAnA prAraMbha karyo. ghaNe samaya temanuM yuddha cAlu rahyuM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sanatkumAracakravartIkathA yuddhamAnayostayoH sainyaM paribhraSTam / tata AryaputraH svayameva dhanurAdAyAzanivegena saha yoddhaM pravRttaH / mahAparAkramazAlinostayorabhUtapUrva yuddhaM pravRttam / hastalAghavaM pradarzayatA kumAraNAzanivegamainye bANadRSTiH kRtaa| bAgaSTa yA marya kiraNA aacchaaditaaH| tato'zanivegasainye'ndhakAro jaatH| enaM dRSTvA'zanivegaH AryaputraM prati nAgAtraM prahitavAn / tatpatikArAya Arya putreNa gAruDamatraM saMdhRtam / dhanurnigatagAruDAstreNa nAgAstraM vinihatam / tato'zanivegenAgneyamatraM mahitam , AryaputreNa tatpatika vArugAstram / punarazanivegena vAyavyamastraM pahitam , AryaputreNa patAstraprayogega tatprabhAvaH prtiruddhH| evamAryaputreNa zatrodibyAnyastrANi svadivyAstraprabhAveNa viphalI kRtAni / itthaM svaprayatna niSphalaM sainya bhAga gyaa| jaba Aryaputrane aisI hAlata dekhI to ve svayaM dhanuSako lekara azanivega ke sAtha yuddha karane meM pravRtta ho gye| azanivega aura Aryaputra, ina donoM kA vizeSa parAkramazAlI hone se abhUtapUrva yuddha huvaa| hastalAghava dikhalAte hue Aryaputrane azanivegakI senA meM bANoMkI dRSTi karanA prAraMbha kara dii| itane bANoM kI varSA Aryaputrane usa samayakI ki jisase sUryakA bimba bhI Dhaka gyaa| isa se azanivega kI senA meM aMdhakAra chA gyaa| azanivegane usI samaya Aryaputrake prati nAgAstra choddaa| usake pratikAra ke liye Ayaputrane bhI gAruDAstra choddaa| phira azanivegane Agneya-astra, Ayaputrane pratikAra ke liye vAruNAstra, azanivegane vAyavyAstra, Aryaputrane parvatAstra / isa prakAra donoM tarapha divyAstroM se saMgharSa calane lgaa| anta meM Aryaputra ke divyAstroMne azanivegake divyAstroM ko sarvathA azanIveganA jara sAme emanuM sanya TakI zakayuM nahIM. Aryaputre jayAre A hAlata joI te teo pite hAthamAM dhanuSya laIne azanIveganI sAme yuddha karavA tatpara banyA. aza nIvega ane Aryaputra ane parAkra mazALI hevAthI bhayaMkara evuM yuddha cAlyuM. potAnA hAthanuM cAturya batAvatAM Aryaputre zanIveganI senA upara bANanI vRSTi karavA mAMDI. teNe asaMkhya evAM bANenI varSA karI ke jene laIne sUryanuM biMba paNa haMkAI gayuM. AthI azanIganI senAmAM aMdhakAra chavAI gaye. azanIvege e samaye Aryaputra tarapha nAgAstra choDayuM. enA pratikAra mATe Aryaputre garUDAsa choDayuM. pachI azanIvege agniastra choDayuM, te Aryaputre vArUNAstra choDayuM. anIvege vAyavyAsa choDyuM te kumAre parvatAstra cheDayuM. A prakAre banne bAjuethI dvivyAthI saMgrAma cAlavA lAgyo. aMtamAM Aryaputre pitAnA divyAstrothI azanIveganA divyAone sarvathA niSphaLa banAvI dIdhAM. potAnA prayatnanI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 198 uttarAdhyayana sUtre dRSTvA tI kruddhInivegaH kArmukamAdAyAryaputropari bANAvali vavarSa | Aryaputro'pi tasya jayAzayA saha dhanurguNamardendunA vANena ciccheda / evaM chinna dhanurguNaH so'zanivego roSAruNitalocanaH kRpANamAdAya AryaputraM hantuM svarathAdavatIya prAdhAvan / atrAnantare Aryaputro nizitena zareNa tadbAhU mRNAlacchedamiva ciccheda / chinnayorapi vAst: kopaparItalocanaM svaM pratidhAvantaM taM vilokya Aryaputro vidyAdattena cakraNa tasya ziraccheditavAn / itthamAryaputreNa hato'zanivegaH / tadA sarve vidyAdharAH 'jaya jaya' nAdaM kRtavantaH / tataH sAnandAbhyAM sunandA niSphala banA diyA / apane prayatnako niSphala jAtA dekhakara azanivegakA caherA krodhakI prabala jvAlA se dhamadhamA utthaa| usane usI samaya dhanuSako hAtha meM lekara usase bANAvalI choDanA Aryaputra ke Upara prAraMbha kara dI / Aryaputrane usI samaya ardhendubANa se usakA dhanuSa bIca meM hI kATa DAlA / jaba azanivegane apanA dhanuSa kaTA huA dekhA to krodha meM bharakara vaha Aryaputrako mArane ke abhiprAya se ratha se utara kara talavArakI coTa unapara karaneke liye dauDA / isIke bIca Aryaputrane apane tIkhe bANa se usake donoM bAhuoM ko kATa diyA / bAhuoM ke kATanepara bhI azanivega ko krodhAviSTa hokara apanI tarapha Ate hue dekhA to Aryaputrane vidyAdvArA pradatta cakra se usakA mastaka kATa diyA / isa prakAra Aryaputra dvArA azanivega kA vinAza huA sunakara vidyAdharoM ko baDI khuzI huii| unhoMne jayajaya zabdoM se AkAzatala guMjA diyaa| AnaMdita banI hui sunaMdA evaM niSphaLatA joI te azanIvegane cahero krodhanI javALAthI dhamadhamI uThayeA. teNe eja samaye dhanuSyane hAthamAM laIne tenAthI bANeA cheDavAnu cAlu karyuM. A putre e samaye apendu bANuthI tenuM dhanuSya vacamAMthI kApI nAkhyu. jyAre azanIvege potAnA dhanuSyane kapAtuM joyuM te kredhamAM AvIne te A putrane mAravAnA abhiprAyathI thamAMthI utarIne taravAranI cATa lagAvavA doDayA. A samaye Aya putre potAnA tIkSNa evA khANuthI tenA khanne hAtheAne kApI nAkhyA. peAtAnI banne bhujAe kapAI javA chatAM paNa azanIvegane krodhanA AvezamAM peAtAnI tarapha doDayA AvatA joyeA tyAre A putre vidyAdvArA pradatta cakrathI tenuM mAthuM kApI nAkhyu. A prakAre A putranA hAthathI azanIveganA vinAza thayA heAvAnuM jANIne vidyAdharAne ghaNIja khuzI thaI, temaNe jayajaya" zabdothI AkAza ane pRthvIne gajAvI mUkI. Ana 66 59 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prigadarzinI TIkA a. 18 sanatkumAracakravartIkathA sandhyAvalibhyAM sahita AryaputrazcandravegAdibhiH saha vaitAbyagirau samAgataH / tatra sarve vidyAdharAH saMbhUya tamAryaputraM vidyAdharacakravartitve sNsthaapitvntH| tato'nyadA mama pitA candravegaH samAgatyAryaputramajijJapata-kumAra ! arcimAlinAmA naimittiko mAmevamuktavAn , sanatkumAro nAma bhAvicaturthacakravartI tava zataputrINAM bhartA bhaviSyati / sa hi mahAvAhurmAsenAtra mAnasasarovare samAgamiSyati / asitAkSaM yakSaM parAjeSyati / ato he kumAra ! arhati bhavAn bakulamatIprabhRti mama sutAzataM pariNIya mAM kRtArthayitum / evaM mama pitrA vijJapta AryaputrommAn pariNItavAn mahatA mhotsven| tataH prabhRti vividhakalA catusandhyAvalI ko sAtha lekara phira Aryaputra vahAM se caMdravega Adi vidyAdharoM ke sAtha 2 vaitAThyagiri para A phuNce| vahAM saba vidyAdharAMne milakara Aryaputrako vidyAdharoM ke cakravartIpada para sthApita kara diyaa| ___eka samaya kI bAta hai ki mere pitA caMdravegane Akara Aryaputra se isa prakAra kahA-he kumAra ! arcimAlI naimittikane mujha se aisA kahA hai ki bhAvi cakravartI sanatkumAra tumhArI sau putriyoM kA pati hogA aura vaha mahAbAhu yahAM mAnasarovara para eka mahine meM AvegA, yahAM Ate hI vaha asitAkSa yakSako parAjita kregaa| isaliye he kumAra ! bakulamatI Adi merI sau putriyoM ko Apa varaNakara mujhe kRtArtha karane kI kRpA kreN| aisA jaba mere pitAne Aryaputra se kahA taba Aryaputrane hama saba ke sAtha baDe utsavapUrvaka vaivAhika saMbaMdha kara dita thayela sunaMdA ane saMdhyAvalIne sAthe laIne pachI Aryaputra tyAMthI caMdraga Adi vidyAdharonI sAthe vaitADhayagiri upara pahoMcyA. tyAM saghaLA vidyAdharoe maLIne Aryaputrane vidyAdharanA cakravartI pada upara sthApita karyA. eka samayanI vAta che ke, mArA pitA caMduvege AryaputranI pAse jaIne kahyuM ke, he kumAra! amilI tiSIe mane evuM kahe che ke, bhAvI cakravartI sanakumAra tamArI so putrIonA pati banaze. jyAre e mahAbAhu ahIM mAnasaravara upara eka mahinAmAM Avaze ane AvIne te asitAkSa yakSane parAjIta karaze. A kAraNe he kumAra! bakulamati Adi mArI se putrIono Apa svIkAra karI mane kRtArtha karo. A pramANe mArA pitAe jyAre Aryaputrane kahyuM tyAre Aryaputre amo saghaLI bahenonI sAthe ghaNA ja utsAhapUrvaka vivAha karyo. jyArathI amArI sAthe Aryaputrane vivAha thayela che tyArathI Aryaputra vividha kaLAomAM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre rAbhirvidyAdharibhiH saha viharan vidyAdharendrasevitacaraNayugalo'yaM sukhenAtrAste / adya tu krIDAvihAramanulakSyAryaputro'smAbhiH sahAtra krIDAvane samAgato bhAgyavazAdbhavAnapi atra samAgataH / evaM bruvatyAM bakulamatyAM sanatkumAraH zayanagRhAnnirgataH / tato mahendrasiMhena saha saparivAro vaitADhyaM samAgataH / athAnyadA prAptAvasaro mahendrasiMhaH kumAramuvAca - kumAra ! bhavadviyogena bhavataH pitarau nitarAM viSIdataH / atorhati bhavAna svasandarzanena pitrorduHkhamapanIya tau prasAdayitum / iti mahendrasiMhavaco nizamya kumArastatkSaNa evaM liyA / jaba se hama logoM ke sAtha Aryaputra kA vivAha huA haiM taba se Aryaputra vividha kalAoM meM catura vidyAdhariyoM ke sAtha AnaMdapUrvaka apane samaya ko ativAhita kara rahe haiM / samasta vidyAdharendra inake caraNakamaloM kI sevA meM upasthita rahA karate haiM / Aja Aryaputra hama saba ke sAtha krIDA kautuka karanekI bhAvanA se krIDAvana meM Aye hue 'the ki itane meM bhAgyavaza ApakA bhI yahIM para samAgama ho gayA / 200 isa prakAra mahendrasiMha ko jaba bakulamatI - kumAra kI kathA sunA rahI thI ki isI samaya sanatkumAra bhI zayanagRha se bAhara nikala paDe / aura mahendrasiMha ko sAtha lekara saparivAra ve vaitADhya kI tarapha cala diye / eka dinakI bAta hai ki mahendrasiMhane ucita samaya pAkara kumAra se kahA -kumAra / Apake mAtApitA Apake viyoga se atyaMta duHkhita ho rahe haiN| isaliye aba Apa aisA kareM ki gharapara calakara unase milaleM - tAki unakA viSAda naSTa ho jAya, aura prasannatA unake catura vidyAdharIenI sAthe AnaMdapUrvaka peAtAnA samaya vitAvI rahela che. saghaLA vidyAdharendra temanA caraNukamaLanI sevA karavAmAM tatpara rahe che. Aje ame sahyaLAnI sAthe vanakrIDA karavA mATe A putra ahI Avela che ane eja samaye bhAgyavazAta ApanA ahIM para samAgama thaI gayA. A prakAre mahendrasi'hune bakulamatI sanakumAranI kathA sabhaLAvI rahI hatI hatI te samaye sanatkumAra paNa ArAma laIne bahAra AvI pahoMcyA, ane pachI mahendrasi'ne sAthe laI saparivAra te vaitADhayanI tak cAlI nIkaLyA. eka samayanI vAta che ke, mahendrasiMhe ceAgya samaya joIne kumArane kahyuM, hai kumAra ! ApanA mAtApitA ApanA virahathI duHkhI thaI rahyAM che. A kAraNe Apa evuM kare ke ghera cAne Apa emane maLeA ke jenAthI emane viSAda dUra thAya ane temanA cittamAM prasannatA AvI jAya, mahendrasiMhanA A prakAranAM vacana uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 201 priyadarzinI TIkA a 18 sanatkumAracakravartIkathA vimAnahayagajavAhanAdhArUDhavidyAdharavRndena saha svapriyAbhiH sahitaH samitrA gaganamArgeNa prasthitaH svalpenaiva kAlena hastinApuramAgataH / mahatyA vidyAdharaRddhayA vidyAdharaparivAreNa patnIbhizca saha samAgataM kumAramAlokya nAgarikA nitarAM pramodamApannAH / kumArasya mAtApitarau kumAraM ziramyAghrAya samprAptaprANAviva jAtau / tataH zubhamuhUrte kumArapitrA'zvasenena mahatA samAroheNa maha kumArI raajye'bhissiktH| mahendrasiMhazca senApatiH kRtaH / mAtApitRbhyAM dharmaghApasthavirANAM samIpe dokSAM gRhItvA svajanmasAphalyaM sampAditam / citta meM A jAya / mahendrasiMha ke isa prakAra vacana sunakara kumAra usI kSaNa vahAM se vimAna, haya, gaja, vAhana Adi para ArUDha hue vidyAdharavRnda ke sAtha apanI priyAoM ko sAtha lekara gaganamArga se hastinApura kI aura cala diyaa| thoDI dera meM vaha hastinApura A phuNcaa| kumAra ke Ate hI samasta nAgarikoM meM usakI apAra vibhUti se striyoM kI prApti se evaM sAtha meM rahe hue vidyadhAroM ke parivAra se apAra harSakI lahara dauDa gii| mAtApitAne kumAra ke mastaka ko baDI samatA se mUMghA / usa samaya ve aise mAlUma paDe ki mAno inameM navIna cetanA A gaI hai| zubhamuhUrta meM kumAra ke pitA azvasenane baDe bhArI samAroha ke sAtha kumAra kA rAjya meM abhiSeka kiyA aura usake mitra mahendrasiMha ko usakA senApati bnaayaa| bAda meM mAtApitA donoMne dharmaghoSa sthavira ke pAsa jAkara dIkSA dhAraNa kara apane manuSyabhavako saphala bnaayaa| sAMbhaLIne kumAra eja samaye tyAMthI vimAna, hAthI, ghoDA, vAhana AdithI sajaja banIne vidyAdhara vRndanI sAthe pitAnI patnIone sAthamAM laIne gagana mArgathI hastinApuranI tarapha upaDayA. thoDA ja vakhatamAM hastinApura pahoMcI gayA. kumAranA AgamanathI saghaLA nagarajanomAM harSanI lahera deDavA lAgI, enI apAra vibhUti tema ja strIonI prApti ane sAthe AvelA vidyAdharonA parivArane joI sahu keI vAhavAha pikAravA lAgyA. mAtApitAe bhAre mamatAthI kumArane chAtI sAthe cAMpyA, AthI temanAmAM jANe keI navIna cetanA AvI gayela hoya te bhAsa sahu koIne thavA lAge. nagarabharamAM ulAsa ja ullAsa jaNAvA lAge. nagarajanoe bhAre utsAha manAvyA ane rAjA azvasene bhAre samAraMbhanI sAthe kumArano rAjyAbhiSeka karyo. kumAranA mitra mahendrasiMhane senApati pade sthApavAmAM AvyA bAdamAM rAjA rANuM banee dharma gheSa muninI pAse jaI dIkSA dhAraNa karI ane pitAnA manuSyabhavane saphaLa banAvyuM. 29 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre atha varddhamAnakozavalAdisAro rAjA sanatkumAracakravartI ItyAdibhayanivAraNapurassaraM prajAH svaprajAvatparipAlayAmAsa / tataH sanatkumAracakrartibhavane navanidhisahitAni caturdazaratnAni samutpannAni / tataH sanatkumArazcakravartI cakraratnapradarzita mArgeNa magadha varadAmaprabhAsa sindhukhaNDa prapAtAdikrameNa sakalaM bharatakSetraM prasAdhya cakravartipadaM prAptavAn / 202 athAnyadA sudharmAsabhAyAM saudharmendro'neka devadevI samupasevitaH svasiMhAsanArUDha AsIt / tasmin samaye kazcidIzAnakalpadevaH saudharmendrasamIpe samAgataH / tadehaprabhayA sakaladeva dehaprabhA''dityodaye candrahAdiprabheva niSprabhI kRtA / sa devaH saudharmendraM praNamya svalokaM gataH / tasmin gate tatra sthitA devAH sanatkumAra kA rAjya meM abhiSeka hone para koSa (khajAnA ) evaM bala Adi samasta khUba bar3hane lagA / kucha samaya bAda sanatkumAra cakravartI pada se bhI alaMkRta ho gye| unhoMne svacakra paracakra Adi ke bhayako haTAte hue apanI prajA kA saMtati ke samAna nyAyanIti ke anusAra pAlana karanA prAraMbha kiyA / navanidhi caudaha ratnoMkI prApti bhI inako ho gii| caratna dvArA pradarzita mArgake anusAra unhoMne bharatakSetrake chaha khaMDo para apanI vijayakA jhaMDA bhI phaharA diyA / eka samaya sudharmAsabhA meM saudharmendra aneka deva evaM deviyoM ke sAtha bAtacita karatA huA apane siMhAsana para baiThA huA thA / itane meM IzAnakalpa kA koI eka deva usake pAsa AyA, usa Aye hue devakI dehaprabhA se upasthita una devoMkI dehaprabhA Aditya ke udaya meM candragraha AdikI prabhAkI taraha phIkI paDa gaI / Ate hI usane saudharmendra ko namana kiyA aura apane sthAna ko cala diyA / sanakumAre rAyapurA grahaNa karyAM pachI rAjayanA kASa (khajAnA)mAM tema ja baLa (sainya)mAM sArI evI vRddhi thavA lAgI, ane gheADA ja samaya pachI sanatkumAra cakravartI padathI alaMkRta banI gayA. temaNe svacakra ane paracakranA bhayane dUra karI saghaLA prajAjanAnuM nyAyanIti anusAra pAlana karavAnA prAraMbha karI dIdhA, navidhi coda ratnAnI prApti paNa tene thai gai. cakraratna dvArA pradarzita mArga anusAra temaNe bharatakSetranA chae khaDA upara peAtAnA vijayadhvaja pharakAvI dIdhA. eka samaya sudhamAMsabhAmAM saudhamendra aneka deva ane devIonI sAthe vAtacIta karatAM peAtAnA siMhAsana upara beThela hatA eTalAmAM izAna kalpanA koI eka deva temanI pAse AvyA. e AvelA devanI devaprabhAthI tyAM beThelA devAnI dehaprabhA sUryanA prakAzathI cadra tArA vagere jema jhAMkhA paDI jAya tevI dekhAvA lAgI. tyAM AvatAM ja temaNe saudhamendrane namana karyuM ane peAtAnA sthAna upara cAlyA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 sanatkumAracakravartIkathA 203 saudharmendra pRSTavantaH-svAmin ! kena kAraNenAsya devasya-dehaprabhedRzI jAtA ? zakraH pAha-bho devAH ! anena pUrvabhave' vaNDamAcAmAmlatapaH kRtam / tatmabhAvAdasya devasyaivaM samutkRSTA dehaprabhA'sti / devaiH punarindraH pRSTaH-kazcidasti dehaprabhayetadevasadRzaH / indreNoktam asti hastinApure kuruvaMzIyaH sanatkumAranAmA cakravartI / sa hi svadehaprabhayA sarvAnapi devaantishete| idaM sakravacanamazraddadhAnau vijayavaijayantanAmAnau devau brAhmaNavepaM kRtvA hstinaapurmaayaatau| tayoviziSTaM tejo dRSTvA viziSTau kAvapyetAviti nizcitya pratihAribhirbhUpabhavanaM pravezitA usake jAte hI baiThe hue una devoMne saudharmendra se pUchA-svAmin ! kisa prakAra se isa devakI dehaprabhA itanI uddIpta thii| zakrane pratyuttara rUpa meM kahA-he devo! isane pUrvabhava meM akhaNDa AcAmlabata kA ArAdhana kiyA hai| usIke prabhAva se hI isake dehakI itanI viziSTa dIpti huI hai| devoMne punaH indra se pUchA-kyA aisI utkRSTa dehaprabhAvAlA aura bhI koI hai ? jo isakI samAnatA kara sake / indrane kahA hAM hai-hastinApura meM kuruvaMzodbhava sanatkumAra cakravartI aisA hai| vaha apanI dehaprabhA se samasta devoMkI dehaprabhAko phIkA karatA hai| isa prakArake kahe gaye indrake vacano para vizvAsa nahIM karanevAle vijaya vaijayaMta nAmaka do devoMne brAhmaNakA veSa lekara sanatkumArakI dehaprabhAko nirIkSaNa karanekA vicAra kiyaa| ve usa veSameM hastinApurameM aaye| una brAhmaNa devoMkI viziSTa tejasvitA dekhakara 'ye koI viziSTa vyakti haiM' aisA vicAra kara pratihArajanoMne unako cakravartI ke gayA. temanA javA pachI tyAM beThelA devoe saudharmendrane pUchyuM, svAmina! kayA kAraNathI e AvelA devanI dehaprabhA eTalI ujajavaLa hatI? saudharmendra pratyuttaramAM kahyuM ke, he deva teNe pUrvabhavamAM akhaMDa AcArlIvratanuM ArAdhana karela che. tenA prabhAvathI ja enA dehanI A kAti thayela che. dee pharIthI Indrane pUchayuM, zuM AvI utkRSTa dehaprabhAvALA bIjA paNa kaI che? je emanI samAnatA karI zake ? indra kahyuM, hA che. hastinApuramAM kuruvaMzamAM janmela sanakumAra cakravata evA che, te potAnI dehaprabhAthI samasta devonI dehaprabhAne phikkI pADe che. A praNANe indra kahela vAta upara vizvAsa na karavAvALA be de vijaya ane vijayaMte brAhmaNane veza laIne sanakumAranI dehaprabhAnuM nirIkSaNa karavAno vicAra karyo. teo brAhmaNane veza laI hastinApura AvyA. A brAhmaNanI viziSTa tejasvItA joIne "A kaI viziSTa vyakti che" A vicAra karI pratihAroe temane cakravartInA mahe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 uttarAdhyayanasUtre tau rAjJaH samIpaM gtau| tatra tAbhyAM tailamabhyaGgayan rAjA dRSTaH / zakravarNitarUpAdapi sAtizayaM rUpaM vibhrANaM rAjAnaM dRSTvA tau nitarAM vismymaagtau| to daSTvA rAjA prAvAca-kimarthaM bhavatorAgamanaM mama gRhe jAtamiti kathayatAM bhavanto ? dhRtabrAhmaNarUpAbhyAM devAbhyAmuktam-rAjan ! taba saundarya tribhuvane'pi giiyte| atastvatsaundarya draSTu kaamaavaavaamtraagto| tayorvacanamAkarNya rUpagavitena rAjJA proktam-brAhmaNau ! sampati kiM bhavadbhyAM mama rUpaM dRSTam / stokaM kAlaM pratIkSetAM yAvadahaM vibhUSitazarIraH sabhAmaNDape smaagcchaami| rAjJo vacanaM nizamya 'evaMmastu' inyuktvA tau dvijo rAjanirdiSTa sthAne rAjAnaM pratIkSamANau sthitI / itazca mahala meM praviSTa karAyA aura rAjAke pAsa bhI unako pahu~cA diyaa| rAjAke pAsa pahu~cakara una donone usa samaya rAjAko telakA mardana karate hue dekhaa| indrane cakravartI ke rUpakI jaisI prazaMsA kIthI usa se bhI kahIM adhika cakravartI ke rUpakA nirIkSaNa kara ye donoM deva adhika vismita hue| dekhakara cakravartIne una se kahA-kahiye Apa logoMkA yahAM taka Agamana kisa nimitta se huA hai| una brAhmaNa veSadhArI devoMne cakravartI se kahA-rAjan ! ApakA saundarya sunA hai tribhuvana meM sarvazreSTa hai ataH usako hI dekhane kI icchA se hamaloga yahAM Aye haiN| unake isa vacanako sunakara rUpa se garvita hue cakravartIne unase kahA-brAhmaNoM ! isa samaya merA kyA rUpa hai jisako Apa dekha rahe haiN| usa samaya dekhanA jaba ki maiM vibhUSita zarIra hokara sabhAmaMDapa meM jAU~ / cakravartI ke vacana sunakara "evamastu" kaha kara ve donoM brAhmaNa rAjanirdiSTa sthAna meM bulAnekI pratIkSA karate lamAM praveza karAvyo ane cakravartInI pAse pahoMcADayA. rAjAnI pAse pahoMcIne e devoe te samaye rAjAne telanuM mardana karatAM joyAM. Indra cakravartI rUpanI je prazaMsA karela hatI tethI paNa vadhAre rUparAzIne joIne banne devo vismaya thayA. temane joIne cakravatIe pUchayuM, kahoApanuM Agamana kyA kAraNe thayuM che? brAhmaNa vezadhArI e devoe cakavartIne kahyuM, he rAjana ! ApanA sauMdarya vize ame sAMbhaLyuM che ke tribhuvanamAM te sarvazreSTha che. jethI tene jovAnI IcchAthI ame ahIMyA Avela chIe. temanA A vacana sAMbhaLIne rUpathI garvita thayela cakravatIe temane kahyuM-brAhmaNe ! A samaya mArUM zuM rUpa che ke jene Apa joI rahyA che ? mArUM rUpa e samaye jevuM ke je samaye huM vibhUSita zarIravALA banIne sabhAbh75i M. yavatI' payana sAmajIna 'evamastu' DIna te anna grAma rAjanirdiSTa sthAnamAM bolAvavAnI pratIkSA karatA jaIne besI gayA, rAjAe savidhi utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pridarzinI TIkA a. 18 sanatkumAracakravartIkathA 205 rAjA'pi savidhisnAnamakarot / snAnAnantaraM sarvamaGgamAbhUSaNairAbhUSayat / evaM vibhUSitazarIrA rAjA sabhAyAmAgatya siMhAsane samupaviSTaH / tataH pratihAriNA sa cakravartI dvijAvAkArayat / dvijAvapi sabhAyAmAgatya rAjJo rUpaM dRSTvA'tIva viSaNNau pocatu:- aho ! manuSyANAM rUpalAvaNyayauvanAni kSaNadRSTanaSTAni bhavanti / tayorevaM vacanamAkarNya cakravartinA proktam- bhIH ! kimevaM bhavantau mama zarIra nindataH ? tAbhyAmuktam - rAjan ! devAnAM rUpayauvanalAvaNyAni prathamavayasaH prabhRti SaNmAsazeSAyuryAvad bhavanti / yAvajjIvaM na hIyante / tvacharIre tvAzvaryaM dRzyate / hue jAkara baiTha gaye / isa tarapha rAjAne savidhisnAna kiyA aura usake bAda samasta AbhUSaNa pahire / saba prakAra se susajjita hokara pazcAt vaha sabhA meM Akara siMhAsana para virAjamAna ho gaye, bAda meM rAjAne pratihAra se kahA ki una Aye hue donoM brAhmaNoM ko bulAo / pratihArane unako bulAyA / ve sabhA meM Aye / siMhAsana para baiThe hue rAjAko dekhaa| dekhate hI nAka bhauM sikor3akara unhoMne kahA - aho ! manuSyoM kA rUpalAvaNya evaM yauvana kSaNabhara meM dekhate 2 hI vinaSTa ho jAtA haiM / unake isa prakAra kheda khinna hue citta se kahe gaye vacanoM ko sunakara cakravartIne unase kahA- kaho, kyA bAta hai kyoM tuma loga mere zarIrakI niMdA kara rahe ho / unhoMne cakravartIke vacanoM ke pratyuuttara meM kahA rAjan / devoMkA rUpa yauvana evaM lAvaNya prathama avasthA se lekara chahamAsakI avaziSTa Ayuke pahile 2 taka sthira rahatA hai vaha yAvajjIva hIyamAna nahIM hai / parantu ApakA yaha zarIra aisA nahIM hai / snAna karyuM ane tyArapachI saghaLAM AbhUSaNeA paheryA. saMpUrNa paNe susajjata banIne pachIthI te rAjasabhAmAM AvI sa`hAsana upara besI gayA. e pachI teNe pratihArane AvelA te banne brAhmaNeAne khelAvI lAvavA jaNAvyuM. pratihAre anene melAvyA tethI tee sAme AvyA. ane siMhAsana upara beThelA rAjAne temaNe joyA. jotAMja nAka ane mADhuM bagADatAM temaNe kahyu, ahA manuSyanu rUpa, lAvaNya ane yauvana kSaNabharamAM jotajotAmAM viniSTa thaI jAya che. temanA A prakAranAM khekhinna rIte kahevAmAM AvelA vacanAne sAMbhaLIne cakravatI e temane kahyuM, kahe zuM vAta che, za mATe tame leAkA mArA zarIranI A prakAre nidA karI rahyA che ? temaNe caka vI nA vacanAnA pratyuttaramAM kahyuM, rAjana ! venuM rUpa yauvana ane lAvaNya prathama avasthAthI laIne bha7miDunAnI chellI ghaDIe pahelAM ekasarakhuM rahe che. te yAvata uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 uttarAdhyayana sUtre ras rUpalAvaNyAdIni kiMcitkSaNapUrvamAsIttadadhunA vinaSTam / rAjJA moktamkathaM bhavadbhyAM jJAtam ? tAbhyAM moktam- dhUtkRtya dRzyatAm / bhUpena dhUtkRtam / tatra - thUkAre kRmipuJjo dRSTaH / tadanu tena keyUrAdivibhUSitaM svabAhuyugalaM hArAdivibhUSitaM svavakSaHsthalaM ca vivarNamupalakSya cintitavAn- aho anityatA saMsArasya ! asAratA zarIrasya ! yanmama zarIraM tribhuvanasundaramAsIt, tadiyatA'lpakAlenai caivamupagatam / ato'sminsaMsAre janAnAmAsaktirayuktA, zarIre moha karaNamajJAnam, rUpayauvanAbhimAno nirvivekitA, bhogAsevanamunmAdaH parigraho abhI pahile jaisA rUpalAvaNya Adi viziSTa zarIra ApakA thA vaisA vaha aba nahIM rahA hai / rAjAne unakI bAta sunakara kahA- yaha bAta tumane kaise jAnA / taba unhoMne kahA thUka kara Apa isakI parIkSA kIjiye / rAjAne vaisA hI kiyA / thUkakara dekhA to usameM kRmiyoMkA puMja dRSTigocara huaa| bAda meM keyUrAdi se vibhUSita svabAhu yugalako evaM hArAdi se vibhUSita apane vakSaHsthala ko vivarNa dekhakara cakravartIne vicAra kiyA - dekho saMsArakI anityatA- zarIrakI AsAratAjo merA zarIra tribhuvana meM suMdara thA vaha itane thoDe se hI samaya meM vivarNa banA huA dRSTigocara hone lagA hai / ataH isa saMsAra meM manuSyakI Asakti hI ayukta hai| zarIra meM mohakA kAraNa ajJAnabhAva hai / rUpa evaM ajJAnakA abhimAna karanA vaha manuSyoMkI baDI bhArI nirvivekatA hai, bhogoMkA Asevana eka tarahakA unmAda hai, parigraha jIva hiyamAna nathI. paraMtu ApanuM A zarIra evuM nathI. gheADA vakhata upara ApanuM rUpa lAvaNya viziSTa prakAranu hatu. tevuM atyAre nathI. rAjAe temanI vAta sAMbhaLIne kahyu, A vAta kai rIte tame jANI ? AnA uttara ApatAM temaNe kahyu ke, thUkIne mApa enI parIkSA karI. rAjAe e pramANe karyu, zUkIne joyu to emAM kRmi jIvAtA thokabaMdha jevAmAM AvI. bAdamAM keyUrAdithI vibhUSita pAtAnI ane bhujAone tema ja hAra AdithI vibhUSita vakSasthaLane vivaSNu joIne cakravartI e vicAra karyo ke saMsAranI kevI anityatA che ? zarIranI paNa asAratA che, mArUM' je zarIra tribhuvanamAM su Mdara hatuM te ATalA thADA ja samayamAM vivaNuM thayelu STie paDe che. AthI A saMsAramAM manuSyanI Asakti ja ayukta che. zarIranA mehatuM kAraNu ajJAnabhAva che. rUpa ane yauvananu abhimAna karavuM e manuSyanI meTAmAM mATI ni LatA che. lAgeAnuM A sevana eka prakAranA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sanatkumAracakravartIkathA 207 graha iva nitAntaduHkhAvahaH / ataH etatsarva parityajya paralokahitasAdhakaH saMyama eva saMsevyaH / evaM vicArya cakravartI tasminmeva kAle candrasenaputraM rAjye'bhiSicya pravrajyAgrahaNArthamudyamaM ckaar| etadRSTvA dhRtavipraveSAbhyAM devAbhyAM gItam anucaritaM khalu bhavatA, caritaM nijakasya pUrvapuruSasya / bharatamahAnarapatinA, tribhuvnvikhyaatkiirtimtaa| evaM cakravartinaH prazaMsAM kRtvA devau gatau / cakravartI ca sarva parityajya vijayadharAcAryasamIpe dIkSAM gRhItavAn / gRhItadIkSasya cakriNaH pRSThataH strIratnAdIni caturdazaratnAni, sarvA ramaNyaH, sarve sAmantAH sainyAni, navanidhayo, vidyAdhararAjAdayazca paNmAsAna yAvat anuvbhrmuH| parantu saMyaminA tena siMhAvalokitenA'pi te naavlokitaaH| aniSTa grahake samAna nitAnta dukhadAyaka hai| ataH ina sabakA parityAga karake paraloka meM hitasAdhaka saMyama hI eka mAtra bhale prakAra sevya hai| aisA vicAra kara cakravatIne usI samaya rAjya meM caMdrasena putra kA abhiSeka kara ke pravrajyA grahaNake liye udyoga prAraMbha kiyaa| aisI bAta jaba una brAhmaNa veSadhArI devoMne dekhI to ve cakravartIkI prazaMsA karate hue kahane lage ki dhanya hai Apako jo Apane apane pUrva puruSoMke caritakA anukaraNa kiyA hai| bharatacakravartIne bhI aisA hI kiyA thaa| usa prakAra prazaMsA karake ve deva cale gye| pazcAta cakravartIne samasta parigrahakA parityAga karake vijayadharAcArya ke pAsa dIkSA dhAraNa kara lii| muni dIkSA se yukta hue cakravartIke pIche 2 strIratna Adi caudaha ratna, samasta ramaNIjana, samasta sAmantavarga, sainyavRnda, unmAda che. parigraha grahanI mAphaka bhayaMkara duHkhane ApanAra che. AthI e saMghaLAne parityAga karIne paralokamAM hitasAdhaka saMyama ja sarva prakArathI sevana karavA yogya che. Avo vicAra karIne cakavatIe potAnA caMdrasena nAmanA putrane rAjyagAdI upara abhiSeka karIne pravrayA dhAraNa karavAnI pravRtti zarU karI dIdhI. A vAta jyAre e brAhmaNa vezadhArI devoe jANI to teo cakavatInI prazaMsA karatA kahevA lAgyA ke, dhanya che Apane ke, Ape ApanA pUrvajonA pagalAnuM anukaraNa karyuM che. bharata cakravatIe paNa Aja pramANe karela hatuM. A prakAranI prazaMsA karIne te deva cAlyA gayA. pachIthI cakavatIe saghaLA parigrahane parityAga karIne vijayadhara AcAryanI pAse dIkSA dhAraNa karI lIdhI. muni dIkSAthI yukta thayelA cakravatInI pAchaLa strIratna Adi cAda ratna, saghaLo strIsamAja, saghaLA sAmaMtavarga, uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 uttarAdhyayanasUtre prathamaM SaSThabhaktaM kRtvA pAraNAyAM tena kenA'pi gRhasthena dattamajAtakramupalabdham / tataH prabhRti SaSThabhaktameva tena kRtam / pAraNAyAM cAnta prAntanIrasAhArAdikaM tena gRhItam / evamantaprAntanIrasAhAragrahaNAttasya zarIre-kaNDUH, jvaraH', kAsaH', zvAsaH, svarabhaGgaH, akSipIDAH, udaravyathA, ete sapta rogAH smutpnnaaH| ete rogAH saptazatavarSANi yAvattana soddhaaH| ugraM tapaH kurvatastasya-AmauSadhiH, zleSmauSadhiH, vibhuDApadhiH, jallauSadhiH, sarvopadhiH, ityAdikA anekA labdhayaH saMjAtAH / labdhIlabdhvA'pi sa svazarIravyAdhipratikAraM nAkarot / navanidhiyAM evaM vidyAdhara rAjA vagairaha chaha mahine taka phirate rahe parantu usa cakravartIne unakI tarapha AMkha uThAkara bhI nahIM dekhaa| prathama SaSThabhakta karake jaba ve pAraNA ke liye kisI gRhastha ke yahAM gaye taba vahAM unhoMne ajAtaka-bakarIko chAsa se pAraNA kiyaa| bAda meM isI taraha ve SaSThabhakta karate rahe aura pAraNA anta prAnta nIrasa AhAra se karate rhe| isa prakAra anta prAnta nIrasa AhAra ke grahaNa karane se unake zarIra meM kaNDU, jvara, kAsa, zvAsa, svarabhaMga, akSipIDA evaM udaravyathA ityAdi aneka roga utpanna ho gye| ina saba rogoM ko cakravartIne sAtasau varSataka sahana kiyaa| tapasyA kI ArAdhanA meM kisI bhI prakArakI truTI nahIM Ane dI pratyuta adhika viryollAsa se ugra tapasyAkI ArAdhanA karane meM apane Apako agresara kiyaa| isa se unako AmaSidhi, zleSamauSadhi, vipuDoSadhi, jalloSadhi, sarvoSadhi ityAdi aneka prakArakI labdhiyA prApta ho gii| labdhiyAM prApta sainyavRda, navanidhi ane vidyAdhara rAjA vagere cha mahinA sudhI pharatA rahyA. paraMtu teNe emanAM tarapha AMkha uThAvIne paNa joyuM nahIM. prathama SaSThabhakta karIne jayAre te pAraNA mATe kaI gRhasthane tyAM gayA tyAre tyAM temaNe ajAtaka-bakarInI chAsathI pAraNuM karyuM. A pramANe teo SaSThabhakta karatAM rahyA ane pAraNuM annaprAnta nirasa AhArathI karatA rahyA. A prakAranA antaprAnta nisa AhAranA kAraNe emanA zarIramAM jIvara, kAsa, zvAsa, svarabhaMga, akSipiDA ane udaravyathA evA aneka rogo utpanna thayA. A saghaLA regene cakravatIe sAtaso (700) varSa sudhI sahana karyA. tapasyAnI ArAdhanAmAM kayAMya kazI paNa truTI AvavA na dIdhI ane dina pratidina makkamatApUrvaka tapasyAnI ArAdhanA karavAmAM potAnI jAtane AgrahI banAvI. AthI temane AmA~Sadhi, lekhauSadhi, vipuoSadhi, jallauSadhi, savajI ItyAdi aneka prakAranI labdhio prApta thaI. labdhio prApta uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 sanatkumAracakravartIkathA 209 ekadA sudharmAsabhAyAM samupaviSTaH saudharmendraH sanatkumAraRSiM prazaMsannemAha - aho devAH ! pazyantu bhavantaH sanatkumAraRSedharatAm / vyAdhibhiH kIDaya - mAnastadapAkaraNe samartho'pi na tAnapAkaroti / evamindravacanaM nizamya tAveva deva zakravacanamazraddadhAnau sanatkumAraR SedhairyaM parIkSitukAmau vaidyaveSaM kRtvA RSisamIpamAyAtau / procatuzca to RSim he RSe ! bhavaccharIraM vyAdhibhirAkrAntam AvAM saubhadrogAna pratikarttuM samarthoM ata AjJApayatu bhavAn cikitsitum / evaM tAbhyAmuktaH sanatkumAra RSirna kiJcidapyuvAca / maunAvalambinaM karake bhI cakravartIne svazarIra meM vartamAna vyAdhiyoM kA kisI bhI prakArakA pratikAra nahIM cAhA / eka samaya sudharmAsabhA meM samupaviSTa saudharmendrane sanatkumAra RSikI prazaMsA karate hue aisA kahA - aho devo ! dekho sanatkumAra munikI dhIratA jo vyAdhiyoM ko dUra karanekI zaktivAle hone para bhI vyAdhiyoM ko dUra karaneki icchAtaka bhI nahIM karate haiM / indrake ina prazaMsAbhare vacanoM ko sunakara unhIM pahile devoMko indrake vacana para vizvAsa nahIM jagA ataH ve donoM sanatkumAra RSike dhairyakI parIkSA karane nimitta vaidyakA veSa lekara unake pAsa Aye, kahane lage he RSi ! ApakA zarIra isa samaya aneka vyAdhiyoM se Akranda ho rahA hai / ataH hama vaidya honeke nAte yaha cAhate haiM ki ApakA ilAja kreN| isake liye Apa zIghra AjJA do| isa prakAra jaba una donoM devoMne kahA to sanatkAra RSine unako bAtakA koi bhI uttara nahIM dIyA, thavA chatAM paNa cakravatI e peAtAnA zarIramAMnA kAI paNa rAganA pratikAra na karyAM. eka samaya sudhasabhAmAM saghaLAnI sAme saudharmendre sanakumAra RSinI prazaMsA karIne evuM kahyuM ke, huM deve ! jIe sanatkumAra muninI dhIratA ke jee pote vyAdhine dUra karavAnI zaktivALA heAvA chatAM paNa vyAdhine dUra karavAnI IcchA paNa karatA nathI. indranA A prazaMsA bharelAM vacanA sAMbhaLIne pahelAnA e e dhruve ne temanI vAta upara vizvAsa na beThe. AAthI tee sanakumAra muninA dhaiya nI parIkSA karavA nimitta vaidyanA vaiza laine temanI pAse AvyA ane kahevA lAgyA ke, he RSi ! ApanuM zarIra aneka vyAdhiothI A samaye vyAkuLa jaNAya che. ame vadha hovAthI icchIe chIe ke, ApanAM dardInA IlAja karIe, te kRpA karI Apa jaldIthI AjJA Ape. A prakAre jyAre banne davAe kahyuM te sanakumAra RSie temanI vAtaneA kAMI paNa uttara ApyA nahIM, paraMtu mAnanuM avala na 27 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 uttarAdhyayanasUtre muni dRSTvA tau punarapi tadeva proctuH| muniH punarapi na kiJciduvAca / tatastRtIyaM vAraM tau tadeva poctuH| tadA muniruvAca-sadvaiyau / ki yuvAM zArIrika vyAdhinirAkaraNe samarthI, kiM vA karmavyAdhinirAkaraNe ? to pocatuH-bhadanta ! AvAM zArIrikavyAdhinirAkaraNe samo, na tu karmavyAdhinirAkaraNe / tadA sanatkumAramuninA svamukhAt niSThIvanamAdAya svkiiyaikaanggliraalepitaa| AlepasamakAlameva tasya sarva zarIraM kanakavaNaM jAtam / evaM tatmabhAvaM sahanazaktiM ca vilokya vismitau tau devau taM praNamya svasthAnaM gatau / sanatkumAraRSistu pratyuta maunakA avalambana kara sthita rahe / maunI hue muniko dekhakara phira vahI bAta devoMne kahI parantu phira bhI RSine unakI bAtakA koi uttara nahIM diyaa| jaba unhone tIsarI bAra aisA hI kahA, taba munine kahA-he vaidyo! hameM pahile Apa yaha batalAveM ki Apa loga zArIrika vyAdhi ko dUra karane meM zaktizAli hai yA karmavyAdhi ko dUra karane meM ? munikI bAta sunakara vaidya veSadhArI devoMne kahA-mahArAja ! hamaloga to zArIrika vyAdhi ko hI dUra karane meM zaktizAlI haiM karmavyAdhi ko nhiiN| unakI aisI bAta sunakara RSine apane mukha se amI nikAla kara usako apanI aMgulI para lgaayaa| aMgulI para amIko lagAte hI baha kuSThapIDita samasta zarIra suvarNamaya ho gayA aura saba roga miTa gye| isa prakAra kA prabhAva jaba sanatkumAra munikA prabhAva una devoMne dekhA to unakI sahanazakti se ve baDe hI cakita hue aura indrake vacanoM para vizvAsa karate hue munirAja ko namana kara apane sthAna para cale gye| karIne sthita rahyA. mauna banelA munine jANIne pharIthI eja vAta devoe kahI, paraMtu trASie bIjI vakhata kahevAyelI vAtane paNa kaI pratyuttara Ape nahI. jyAre devoe trIjI vakhata tevuM ja kahyuM tyAre trASie kahyuM- he vaidya ! mane pahelAM Apa e batAve ke, Apa zArIrika vyAdhine dUra karavAmAM zaktizALI che ke karmavyAdhine dUra karavAmAM rASinI vAtane sAMbhaLIne vaidya vezadhArI devAe kahyuM, mahArAja ! ame loko to zArIrika vyAdhine ja dUra karavA zaktizALI chIe, karmavyAdhine nahIM. temanI AvI vAta sAMbhaLIne raSie pitAnA mukhamAMthI cUMka kADhIne tene potAnI eka AMgaLI upara lagADayuM. theMkane AMgaLI upara lagADatAMja te rigathI piDAtuM saghaLuM zarIra suvarNa maya thaI gayuM ane saghaLA roga maTI gayA. munirAjano A prakArane prabhAva jyAre devoe je te temanI sahanazaktithI teo ghaNu ja khuzI thayA, ane indranA vacane upara vizvAsa karIne ane muni utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 sanatkumAracakravartIkathA kumAratve paJcAzadvarSasahasrANi, mANDalikatve pazcAzad varSasahasrANi, cakravartitve lakSavarSANi, zrAmaNye ca lakSavarSANi evaM trilakSavarSANi sarvamAyuH paripAlya doghareNa paryAyeNa siddho bhaviSyati, itastRtIyadevaloke gatvA tatazyutvA mahAvidehe setsyamAnatvAt / tathA coktam-sthAnAGgamUtre caturthasthAnake prathamoddeze "ahAvarA tacA aMtakiriyA mahAkammapaJcAyAe yAvi bhavai, se NaM muMDe bhavittA agArAo jAva pavvaie / jahA-doccA NavaraM doheNaM pariyAraNaM sijjhai jAva savvaduHkhANamaMtaM karei / jahA se saNaMkumAre rAyA caaurNtckvttttii| taccA aNtkiriyaa|" // iti sanatkumAradRSTAntaH // sanatkumAra RSine kumArakAla meM pacAsa (50) hajAra varSa, mAMDalikapada meM bhI pacAsa (50) hajAra varSa tathA cakravartIpada meM eka lAkha varSa evaM zrAmaNyapada meM bhI eka lAkha varSa nikaale| isa prakAra inakI samasta Ayu tIna lAkha varSakI thii| isa samasta Ayu kA isa prakAra bhoga karake phira ve dIrdhatara kAla se siddhipada ke bhokA bneNge| kyoM ki yahAM se tRtIya devaloka meM jAkara vahAM se cavakara mahAvideha meM janma lekara mokSa jaaveNge| sthAnAGgasUtra meM yahI bAta kahI hai"ahAvarA tacca aMtakiriyA mahAkammapaJcAyA eyAvi bhavai / se gaM muMDe bhavittA agArAoM jAva pvvie| jahA docANavaraM dIheNaM pariyAeNaM sinjhai jAva saya duHkhAganaMtaM karei / jahA se saNaMkumAre rAyA cAuraMtacakavaTTI / taccA aNtkiriyaa"| // sanatkumAra cakravartI kI kathA samApta // rAjane namana karI pitAne sthAne cAlyA gayA. sanakumAra RSie kumArakALamAM 5yAsa 12 (50000) 15%, bhAMDI 56mA pazu payAsa 2 (50000) 19 tathA cakravatI padamAM eka lAkha (100000) varSa ane munipadamAM paNa eka lAkha (100000) 15 aDhayAM. mA Are temanI saMpU mAyuSya Rarn (300000) varSanuM hatuM. e saghaLA Ayune A prakAre bhegA karIne pachIthI teo didhatara kALane siddhapadane bhegavanAra banaze. kema ke, ahIMthI trIjA devalokamAM jaIne tyAMthI mahAvidehamAM janma laIne mekSamAM jaze. sthAnAkAMgasUtramAM paNa Aja vAta kahela che ___"AhAvarA taccA, aMtakiriyA mahAkamma paJcAyA eyAvi bhavai / se NaM muMDe bhavitA AgArAbho jAra pavvaie / jahA doccANa vara dIheNaM pariyAraNaM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 tathA- mUlam - caitI bhAraMhaM vAsaM, cakkahI maMhaDio / saMtI saMtikaeNre loe~, patto" gaImaNuttaraM // 38 // chAyA - tyaktvA bhArata varSa, cakravartI maharddhikaH / zAntiH zAntikaro loke, prApto gatimanuttarAm ||38|| TIkA - 'cantA' ityAdi / 7 maharddhikaH = caturdazaratnana vanidhAnAdiyuktaH cakravartI= paMcamacakravarttI loke =tribhuvane zAntikaraH =zAntikArakaH, anena tIrthaGkaratvaM sUcitam zAntiH= zAntinAtha nAmA SADazastIrthaGkaro bhArataM varSa yatA = SaT khaNDa RddhiM parityajya anuttarAM = sarvotkRSTAM siddhirUpAM gatiM prAptaH ||38|| tathA - 'caittA' ityAdi / anvayArtha - - (mahaDio - maharddhika: ) caudaha ratna evaM navanidhi Adi RddhiyoM se yukta (cakavaDI - cakravartI) paMcamacakravartI (loe saMtikare - loke zAntikaraH) tathA tribhuvana meM sarvaprakAra se zAMtike karttA (saMti - zAntiH) aise zAMtinAtha prabhune bhI jo ke solahaveM tIrthakara hue haiM ( bhArahaM vAsaM bhArataM varSam ) SaTkhaMDa kI RddhikA (caitA - tyaktavA) parityAga karake ( aNuttaraM gaI patto - anuttarAM gatiM prAptaH) sarvotkRSTa siddhirUpa gatiko prApta kiyA hai / uttarAdhyayana sUtre sijjhai jAtra savva du:khANamaMta karei / jahA se sakumAre rAyA cAuraMta cakkaTTI / taccA aMtakiriyA " / tathA- // sanakumAra cakravartInI kathA samApta ! - " caittA" ityAhi. anvayArtha -mahaDio-maharddhikaH thoharatna bhane navavidhi yahi riddhiyothI yukta cakkaTTI-cakravartI pAyamA yavartI loe saMtikare - loke zAntikaraH tathA tribhuvanamAM zAMtinA kuratA mevA saMti - zAntiH zAMtinAtha prabhu ya TThe bheyo khojamA tIrtha 12 thayA che. tethe bhArahaM vAsaM - bhArataM varSam SaTmanI riddhinA caittA - tyaktvA parityAga urIne aNuttaraM gaI patto - anuttarAM gatiM prAptaH sarvotdRSTa siddhirUpa gatine prApta karela che. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI zAntinAthakathA zrI zAntinAthakathAAsIjambUdvIpe pUrvamahAvideheSu puSkalAvatI vijaye maharddhikA puNDarIkiNI nAma ngrii| tatrAsIdadbhataparAkramI ghanaratho nAma raajaa| tasya dve rAjyoM staH pItimatI manoramA ca / ekadA prItimatyA rADyAH kuto greveyakacyuto batrAyudhajIvaH samavatIrNaH / tadA sA svapne svamukhe pravizantamamRtaM, varSantaM gajentaM meghaM dadarza / prAtaH muptotthitA svapnAttAntaM rAjJe nyavedayat / tayA nivedito rAjA svapnaphala mevamuvAca-devi / meva iva bhuvaH santApahArakastava putro bhaviSyati / tadanu sahasrAyudhajIvA'pi ceyakAccyuto devyA manoramAyAH kukSau samava. torNaH / tadA tayA svapne ramyo ratho dRssttH| sA'pi patye svamattAntaM nya. inakI kathA isa prakAra haiisa jaMbUdvIpa ke aMdara pUrvamahAvideha meM puSpakalAvatIvijaya haiM, usameM mahARdvisaMpanna puMDarIka nAmakI eka nagarI hai| usakA zAsaka adbhata parAkramazAlI dhanaratha nAmakA rAjA thaa| isakI do rAniyAM thii| ekakA nAma prItimatI aura dUsarIkA nAma manoramA thaa| eka samaya prItimatI rAnIkI kukSi meM graiveyaka se cava kara vajrAyudha kA jIva avatarita huaa| usa samaya rAnIne svapna meM apane mukha meM praveza karate hue garajate meghako dekhaa| jo usa samaya amRtakI jhaDI lagA rahA thaa| rAnIne prAtaH uThakara isa vRttAnta ko rAjA se jAkara khaa| rAjAne usakA uttara isa prakAra diyaa| kahA-he devi! meghakI taraha santApakA apahAraka putra tumhArI kukSi se utpanna hogaa| isI samaya manoramAne bhI svapna meM eka manorama ratha dekhaa| usane bhI zrI zAMtinAtha prabhunI kathA A prakAranI che- A ja bUDhipanI aMdara pUrva mahAvidehamAM puSkalAvatI vijaya che. emAM mahAriddhisaMpanna puMDarIka nAmanuM eka nagara hatuM. enA zAsaka addabhUta parAmazALI evA ghanaratha nAmanA rAjA hatA. jemane be rANIo hatI, ekanuM nAma prItimatI ane bIjInuM nAma manoramA hatuM. eka samaya prItimatI rANInI khethI yevaka eNvIne vajAyudhanA jIve avatAra lIdhe. A samaye rANIe svapnAmAM pitAnA moDhAmAM gajetA meghane praveza karatAM joyo ke je e samaye amRtanI jhaDIthI varasI rahela hate. rANIe savAranA uThIne rAtrinA svapnAnI hakIkata rAjAne saMbhaLAvI. rAjAe tene uttara A pramANe ApatAM kahyuM ke, he devI! meghanI mAphaka saMtApane dUra karanAra e putra tamArI kukhethI avataraze. A samaye mane ramAe paNa svapnAmAM eka marama e ratha je. teNe paNa pitAnA svapnanI vAta rAjAne kahI. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 uttarAdhyayanasUtre vedayat / nRpeNoktam-dAva / tava putro mahAratho bhaviSyati / pUrNe kAla ume api rAjhyau krameNa nayanAnandakaraM zubhalakSaNadharaM dArakaM janitavatyo / tatra prItimatyAH sutasya megharatha iti nAma kRtam, manoramAyAH sutasya tu vajraratha iti / krameNa tau yauvanaM praaptau| tadA pitrA rAjakanyakAbhiH saha tayovivAhaH kaaritH| tau miyAbhiH saha kAmabhogAn bhuJjAnau mukhena kAlaM nayataH sma / anyadA lokAntikadevaibodhitaH zrIdhanaratho ninidAnaM vArSikaM dAnaM dinebhyo'nAthebhyaH sAmi kebhyazca datvA jyeSTha putraM megharathaM rAjye, yauvarAjye ca batrarathaM saMsthApya isa svama ko apane pati se kahA to isakA uttara usako bhI yoM milA ki tumhArI kukSi se jo putra hogA vaha mahArathI hogaa| yaha svapna manoramAne usa samaya dekhA thA, ki jaba usake garbha meM graiveyaka se cava kara sahasrAyudha kA jIva avatarita huvA thaa| garbhakA samaya jaba dokoM rAniyoM kA samApta havA taba donoMke yahAM nayanAnaMdakArI evaM zubha lakSaNoM ke dhAraka do putra utpanna hue| prItimatI ke putra kA nAma megharatha thaa| aura manoramA ke putra kA nAma vajraratha rakhA gyaa| krama krama se baDhakara jaba ye donoM yuvA ho gaye taba ghanarathane inakA vivAha rAjakanyAoM ke sAtha kara diyaa| donoM putra AnaMda ke sAtha kAmabhogoM ko bhogate hue apanA samaya ativAhita karane lge| eka samayakI bAta hai ki ghanaratha ko lokAntika devoMne Akara pratibodhita kiyA taba unhoMne nirnidAna vArSika dAna dIna anAtha evaM sAdharmika janoM ke dekara tathA rAjyapada kA adhikArI jyeSTaputra megharatha tenA uttaramAM paNa rAjAe A pramANe kahyuM ke tamArI kukhethI avataranAra putra eka jambara mahArathI thaze. A svapna manoramAe evA samaye joyela hatuM ke tenA garbhamAM raiveyakathI cyavIne sahastrAyuddhanA. jIvano saMcAra thayo hate. garbhane samaya ane rANIone pUruM thayuM tyAre bannene nayanane AnaMda pamADe tevA zubha lakSaNanA dhAraka putrone janma thaye. prItimatInA putranuM nAma megharatha ane maneramAnA putranuM nAma vajIratha rAkhavAmAM AvyuM. krame krame vadhIne jyAre e banne yuvAvasthAe pahoMcyA tyAre ghanaraze te bannenA lagna rAjakanyAonI sAthe karAvyAM. ane putro kAmane bhegAvatA rahIne pitAne samaya AnaMdamAM vyatIta karavA lAgyA. eka samayanI vAta che ke rAja ghanarathane lokAntika dee AvIne pratibedhika karyA tyAre teNe niniMdAna, vArSikadAna, dIna anAtha ane sAdharmika janane daIne rAjapadanA adhikArapade moTA putra megharathane sthApI tema ja vAsthane yuva utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI zAntinAthakathA prabajitaH / tataH kiyatkAlAnantaraM kevalajJAna sampApya sa jino'rhankevalo jAtaH / bhagavAn ghanaratho hi bhavyAn prabodhayan bhUmo viharati sma / rAjA megharatho'pi svarga zakra iva samastAM medinI zAsitavAn / ekadA siMhAsane samupaviSTasya mevarathasyAGke bhayAkulatrastaH kampamAno dInaH ko'pi pArAvataH samAgatya nipatito manuSyavAcayA vadati-rAjan / zaraNaM mArgayannaI tavAGge nipatito'smi, ato'rhati bhavAn mAM paritrAtum / rAjJA proktam-pArAvata tvaM nirbhayo bhUtvA mamAGke tiSTha / ko evaM vajraratha ko banAkara dIkSA aMgIkAra karalI aura khUba tapazcaryA karake ghAtiyA karmoM ko vinAza se ve kevalajJAna prApta kara arhata devalI bana gye| idhara bhagavAn ghanarathane bhavyajIvoM ko pratibodhita karane ke liye bhUmaNDala para vihAra karanA prAraMbha kiyaa| udhara megharathane bhI svargameM zakrakI taraha samasta vasudhAmaMDalakA zAsana karanA prAraMbha kiyaa| eka samayakI bAta hai ki jaba megharatha siMhAsana para baiThe the unake goda meM bhayatrasta koI dInahIna kabUtara kAMpatA 2 Akara gira pdd'aa| isa se rAjAko baDA Azcarya huaa| Azcaryacakita rAjAko dekhakara kabUtarane manuSyavANI dvArA unase aisA kahA-he rAjan / apanI rakSAkI yAcanA karatA huA hI maiM ApakI godI meM Akara paDA huuN| ataH ApakA kartavya hai ki Apa merI rakSA kreN| kabUtarakI isa prakAra vANI sunakara rAjAne usako dhairya baMdhAte hue kahAhe kabUtara! tuma ghabarAo nahIM-nirbhaya hokara merI godI meM rho| rAjapada ApI dIkSA aMgIkAra karI. dIkSA grahaNa karyA pachI temaNe khUba tapa karyuM ane ghAtIyA karmone vinAza karI kevaLajJAna prApta karyuM ane ahaMta kevalI banI gayA. A pachI bhagavAna ghanArathe bhavya jIne pratibaMdhita karavA mATe bhUmaMDaLa upara vihAra karavAno prAraMbha karyo. A bAju megharathe paNa IdranI mAphaka saghaLA vasudhAmaMDaLanuM zAsana karavAne prAraMbha karyo. eka samayanI vAta che ke jyAre megharatha siMhAsana upara beThelA hatA tyAre yathI kaMpI raheluM eka kabUtara temanA meLAmAM AvI paDayuM. AthI rAjAne ghaNuM ja Azcarya thayuM. rAjAne Azcaryacakita jANIne khoLAmAM paDelA e kabUtare vANI dvArA evuM kahyuM ke he rAjana! huM mArI rakSAnI yAcanA mATe ja ApanA zaraNe Avela chuM. AthI ApanuM kartavya che ke Apa mArI rakSA karo. kabUtaranI A prakAranI vANI sAMbhaLIne rAjA e tene dhIraja ApatAM kahyuM ke, he kabUtara ! tuM gabharA nahIM. nirbhaya thaIne mArA khoLAmAM besI rahe. ahIM tane kaI prakArane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre nAstyatra tava kimapi bhayam ? rAjJo vacanaM nizamya pArAvataH sukhena saMsthitaH / tataH sarpamanugaruDa iva taM pArAvatamanu parigRhitadhanurvANaH ko'pi lubdhakaH samAgatya rAjAnamuccaiH svareNa provAca - rAjan-ayaM mama bhakSyaH / ata enaM vimuJcatu bhavAn / lubdhakasya vacanamAkarNya rAjA mAha-lubdhaka ! zaraNAgatamamuM na kadApi parityakSyAmi / kSatriyA hi svabhAvata eva zaraNAgatavatsalA bhavanti, ataste prANAnapi datvA zaraNAgataM rakSanti / he vyAdha ! vivekInastavA'pi paramANAnapahRtya svamANaparipoSaNaM na yuktam / yathA tava svamANAH priyAH, tathA'nyeSAmapi svamANAH priyA bhavanti, atastvaM svaprANAni paraprANAnavi 216 yahA~ tumako kucha bhI bhaya nahIM ho sakatA hai| isa prakAra rAjAke vacana sunakara vaha kabUtara vahAM sukha se Thahara gayA / sAMpa kA pIchA jaisA garuDa karatA hai isI taraha se usakA pIchA karatA huA eka lubdhaka- zikArI itane meM vahAM A pahuMcA aura ucca svara se rAjAse bolA - rAjan ! yaha kabUtara merA bhakSya hai- ataH Apa isako choDa dIjiye / lubdhaka kI bAta sunakara mevastha rAjane kahA he lubdhaka ! zaraNa maiM Aye hue kabUtara ko maiM kabhI bhI nahIM chor3a sakatA huuN| kyoMki kSatriyoM ko yaha prAkRtika deva hotI hai ki ve apane prANoM ko bhI dekara zaraNAgata prANIkI rakSA karate haiN| tathA he vyAdha ! tere jaise vivekI janako bhI paraprAgoM kA apaharaNa karake svakIya prANoM kA poSaNa karanA ucita nahIM hai / dekho-tujhe jaise apane prANa priya haiM isI taraha anya prANIyoM ko bhI apane prANa priya haiN| isaliye tujhe cAhiye ki tU apane prANoM kI jaise rakSA kiyA karatA hai vaise hI bhaya nathI. A prakAranuM rAkhanu abhayavacana sAMbhaLIne te kabUtara tyAM sukhapUrvaka zAMta banyu. sApanI pAchaLa jema garUDa kare che eja pramANe kabUtaranI pAchaLa paDela zikArI A sthaLe AvI paheAMcyuM ane ucca varathI rAkhata uddezIne kahevA lAgyu ke he rAjan! A kabUtara mArA bhakSa che, AthI Apa tene cheDI de. zakarAnI vAta sAMbhaLIne megharatha rAjAe kahyuM ke, he zikArI! mArA zaraNe Avela! A kabUtarane huM choDI zakuM nahIM. kemake kSatriyAnI e prakRtinI Teva hAya che ke teo peAtAne prANa ApIne paNa zaraNAgata prANInI rakSA kare che, tathA hai zikArI tArA jevA vivekI janane mATe bIjAnA prANanA nAza karIne peAtAnA prANanu rakSaNa karavuM e vyAjakhI nathI. tame jema tArA prANa priya che evI ja rIte bIjA prANIone paNa peAtAnA prANa priya hoya che. AthI tAre vicAravuM joie ke tuM tArA prANanI je rIte rakSA kare che eja rIte khIjAeAnA prANAne| paNa rakSaka uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI zAntinAthakathA 217 rakSitumarhasi / kiMcAnena bhuktena tava kSaNamAtrameva tRptiH syAt / asya tu prANAnAM nAza evaM syAt / tvaM drAkSA kharAdikhAyaiH kSudvyathAmapanetuM zaknoSi / tarhi kimarthamidaM tucchamudaraM bha narakanigodAdhanantaduHkhajanikAM ghorAM prANahiMsA karopi / he devAnupriya / hiMsAM vimucya dharmamAzraya / yena tvamasmin loke paraloke cottamaM sukhaM pApsyasi / rAjJo vacanaM nizamya lubdhakaH pAha-rAjan / ayaM kapoto matto bhItastava shrnnmupaagtH| kSutpIDApIDito'hamasmi / sampratyahaM kasya zaraNaM prapadya iti tvameva brUhi / he bhUpa ! yathA kapotamimaM rakSasi, dUsaroM ke bhI prANoM kI rakSA kr| dUsarI bAta eka yaha bhI hai ki isake khAne se tujhe to eka kSaNamAtra ko hI tRpti hogI-parantu isa vicAre ke prANoM kA nAza ho jaavegaa| saMsAra meM kSudhAkI nivRtti ke liye padArthoM kI kamI nahIM hai-drAkSA, khajUra Adi acche 2 padArtha maujUda haiN| unako khAkara bhI tU apanI kSudhA kI nivRtti jaba kara sakatA hai to phira kyoM vyartha meM isa tuccha udara ko bharane ke liye naraka nigodAdika ke anaMta duHkhoM ko denevAlI ghora prANihiMsA karatA hai| hai devAnupriya ! merA to tujha se yahI kahanA ki tU isa hiMsAkA parityAga karake ahiMsArUpa dharmakA Azraya kara ki jisake prabhAva se ta isa loka meM aura paraloka meM uttama sukhoM kA bhoktA bana ske| rAjAke isa prakAra vacana sunakara lubdhakane kahA-he rAjan ! yaha kapota mujha se bhayabhIta hokara ApakI zaraNa meM AyA hai aura maiM isa samaya kSudhA se pIDita ho rahA hUM to kaho maiM isa vakhta kisakI zaraNa meM jAUM ? he bhUpa! Apa tuma jisa taraha isa kabUtarakI rakSA karanA cAha bana. bIjI eka vAta e paNa che ke tene te A kabUtarane khAI javAthI eka kSaNa pUratI tRpti thaze. paraMtu A bicArAnA prANane te nAza ja thaI javAne. saMsAramAM bhUkhanI tRpti mATe padArthono taTe nathI. drAkSa, khajUra Adi sArA sArA padArtho puratA pramANamAM che ane tene khAIne tuM jyAre tArI bhUkhane saMtoSI zake tema che te pachI zA mATe nakAme A tuccha peTane bharavA mATe naraka nigodAdikane ApanAra evI ghera prANI hiMsA kare che ? he devAnupriya! mAruM to tane e kahevAnuM che ke, tuM A hiMsAne parityAga karI ahiMsArUpa dharmane Azraya le ke jenA prabhAvathI tuM AlokamAM tema ja parakamAM uttama sukhane bhaktA banI zake. rAjAnuM A prakAranuM vacana sAMbhaLIne zakarAe kahyuM ke, he rAjana ! A kabUtara mArAthI bhayabhIta thaIne ApanI zaraNamAM Avela che ane huM A samaye bhUkhathI piDAI rahyo chuM te kahe ! atyAre huM ke Azraya lauM? he rAjA ! tame je rIte A kabUtaranuM rakSaNa karavAnuM cAlI rahyA che te ja rIte Apa 24 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 uttarAdhyayanasUtre tathaiva zaraNAgataM mAmapi rakSitumahasi / svastho jano hi dharmAdharmavicAraM kartuM kSamo bhavati / bubhukSito janaH ki kiM na pApaM karoti ? iti bhavatA na zrutaM kim / he narendra ! anyojyamama tRptina bhavati / ahaM hi sadhAhatapANimAMsabhojanazIlo. 'smi / ataH kSudhayA mriyamANAya mahya mama bhakSyamima kapotaM pradAtumarhati bhavAn / yadi kapotaM dAtuM necchati bhavAn , tarhi kapotapramANaM svamAMsaM prycchtu| itthaM lubdha. kavaco / nizamya rAjA prAha-lubdhaka / tvaM kSudhayA mA mriyasva / ahaM hi kapotapamitaM svamAMsamutkRtya tubhyaM dadAmi evaM svamAMsamutkRtya dAtumuyataM bhUpati rahe ho usI taraha zaraNAgata merI bhI Apa rakSA kreN| manuSya jaba svastha hotA hai tabhI to isako dharma adharma kA vicAra A sakatA hai| bubhukSita avasthA meM manuSya saba bAteM bhUla jAtA hai| ataH isa avasthA meM pANI kyA kyA pApa nahIM karatA hai ? arthAt sarva tarahakA pApa karatA hai| Apa bhI to isa bAta se paricita haiN| ataH he narendra / Apa yaha nizcaya samajhiye ki anyavastu se merI tRpti nahIM honeko-kyoM ki maiM tAje prANI ke mAMsa ko khAneke svabhAvavAlA huuN| isaliye jaba Apa itane dayAlu haiM to Apa kSudhA se mriyamANa mere isa bhakSya ko de dene kI kRpA kreN| yadI Apa aisA nahIM karanA cAhate haiM to isake pramANa meM jitanA mAMsa Ave utanA mAMsa Apa apanA hameM de deveN| isa prakAra lubdhaka ke vacana sunakara rAjAne usa se kahA tuma kSudhA se na mara sako isaliye maiM isa kapotapramita apane mAMsa ko kATakarake tujhe detA huuN| isa prakAra apane zarIra ko kATakara kapotapamita mAMsa deneke mArI paNa zaraNAgata jANIne rakSA kare ! manuSya jyAre svastha hoya che tyAre tene dharma adharmano vicAra AvI zake che. bhUkhathI piDAte manuSya saghaLI vAte bhUlI jAya che. AthI A avasthAmAM prANIthI je pApa na thAya teTaluM ochuM cheApa paNa A vAtane jANoja che. AthI he rAjendra ! Apa e vAta nizcita mAno ke, bIjI kaI paNa vastuthI mArI sudhAnI tRpti thavAnI nathI. kemake, huM prANInA tAjA mAMsane khAvAnA svabhAvavALe chuM. A kAraNe Apa ATalA dayALu che te sudhAthI vyAkuLa banelA mArA A bhakSane mane soMpI devAnI kRpA kare. je Apa A pramANe karavA na IcchatA he te tenA vajana jeTaluM mAMsa Apa ApanA dehathI mane kADhI Apo. A prakAranuM zakarAnuM vacana sAMbhaLIne tene rAjAe kahyuM, tame bhUkhathI marI na jAva A mATe huM A kabUtaranA vajana jeTaluM mAMsa mArA zarIramAMthI tamane ApuM chuM. A rIte pitAnA zarIrane kApIne kabUtaranA vajana jeTaluM mAMsa ApavA tatpara banelA rAjAne maMtrI a dikAe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 zrI zAntinAthakathA pati mantriprabhRtayaH prAhuH-deva ! anena tava zarIreNa samagrA pRthivI paripAlyate, taccharIramasya tucchapakSiNaH kRte na tyaktumarhati bhavAn / itthaM mantriNo vacanaM nizamya rAjA tebhyo dharmamAhAtmyamupavarNya dharmArtha prANaparityAgo'pi zreyase eva bhavatIti tAn bodhitavAn / itthamuktyA rAjA tulAyAmekataH kapotaM saMsthApya dritIyatazchurikayA svayaM svamAMsamunkRtyotkRtya sthApayati / rAjA yathA yathA svamAMsamutkRtyotkRtya tulAyAM sthApayati tathA tathA kapotasyApi bhAro'dhiko jAyate / itthaM svAvayavAnutkRtyotkRtya tulAyAM sthApayan rAjA krameNa svazarIramapi tulAyAM dhRtavAn / tathApi kapotasya bhAro'dhiko jAtaH / tadA bhUpatiliye udyata hue rAjA se maMtrI AdikoMne kahA-deva ! Apa yaha kyA karana ko udyata ho rahe haiM-vicAro to sahI, isa Apake zarIra se yaha samasta pRthivI paripAlita ho rahI hai isaliye isa zarIra ko isa tuccha pakSIke nimitta naSTa karanA Apako ucita nahIM hai| isa prakAra maMtrIjanoMke vacana sunakara rAjAne unako dharmakA mAhAtmya samajhAyA aura samajhakara yaha kahA ki-dharma ke nimitta kiyA gayA apane prANoM kA parityAga bhI kalyANa ke liye hI mAnA gayA hai| isa prakAra kaha kara rAjAne tulA para eka aura to usa kabUtako rakha diyA aura dUsarI ora apane zarIra se mAMsa kATa 2 kara rakhane lgaa| jyoM 2 mAMsa zarIrase kATa 2 kara usa tulA ke palaDe para rakhA jAne lagA tyoM 2 usa kapota kA vajana bhI adhika 2 baDhane lgaa| anta meM rAjAne usa tulA para apane samasta zarIrako rakha diyA to bhI kabUtara ke bhAra barAbara usa zarIrakA bhAra nahIM ho skaa| aisI sthiti jaba kahyuM, deva ! Apa A zuM karI rahyA che? vicAro te kharA ! ApanA A zarIrathI saghaLI pRthvInuM pAlanapoSaNa thaI rahela che. mATe Ape ApanA zarIrane AvA tuccha pakSanA kAraNe naSTa karavuM e ucita nathI. maMtrIjanAM A prakAranA vacanene sAMbhaLIne rAjAe temane dharmanuM mahA samajAvyuM, samajAvIne evuM kahyuM ke, pitAnA dharmane mATe svecchAe karavAmAM Avela prANune parityAga paNa kalyANakArakaja manAyela che. A prakAre kahIne rAjAe trAjavAmAM eka tarapha e kabUtarane rAkhyuM ane sAmAM trAjavAmAM pitAnA zarIramAMnuM mAMsa kApI kApIne rAkhavA mAMDayuM. zarIrathI kApI kApIne jema jema mAMsa trAjavAmAM mUkAtuM gayuM tema tema te kabUtaranuM vajana paNa vadhavA mAMDayuM. chevaTe rAjAe potAnA zarIrane trAjavAmAM rAkhI dIdhuM. rAjAnuM saghaLuM zarIra trAjavAmAM mukAI javA chatAM paNa kabUtaranI bhArobhAra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 220 uttarAdhyayanasUtre zcintayatidhiGmAm-svalpabhAraM zarIraM mayA samupalabdham / yadi mama zarIraM mahadabhaviSyat , tadA tatkapotaparirakSaNe kSamamabhaviSyat / aho ! kiM karomi, kathamele kapotaM rakSayAmi itthaM taruNakaruNA Na cittena cintayatastasya rAjJo manogata bhAvaM kRtamayotavyAghaveSau tau devau svAvadhijJAnena vijJAya prakaTitasvasvarUpau divyaddhisaMpannau tau devau svadivyatejobhirdazadizaH samudyotayantau rAjJaH sarvAnavayavAn yathAsthAnaM saMyojya divyazarIraM divyavarNa divyarUpaM divyalAvaNyaM ca nirmAya rAjAnaM divyasiMhAsane saMsthApya taccaraNayoH praNipatya kRtAJjalI evamuktavantau-rAjan / 'megharathaM nRpaM dharmAccAlayituM surA api na samarthAH' iti rAjAne dekhI to rAjA ko baDA bhArI vicAra AyA-ve socane lage ki mujhe vikAra hai, jo merA yaha zarIra bahuta kama vajanadAra nikalA hai| yadi merA yaha zarIra vizeSa vajanadAra hotA to hI isa kabUtara kI rakSA karane meM vaha samartha ho sktaa| aba kyA karU~-kaise isa kabUtara kI rakSA karU~? isa prakAra karuNA se AI haai citta se vicAra karanevAle rAjAke manogata bhAvoM ko kapota evaM vyAdha ke veSavAle una donoM devoM ne apane 2 avadhijJAga dvArA jAnakara apanA asalI svarUpa prakaTa kara diyaa| usI samaya ve divyaRddhi se saMpanna bana gaye evaM divyakAnti dvArA daza dizAoM ko prakAzita karane lage aura ve rAjA ke kaTe hue zArIrika avayavoMko yathAsthAna niyojita karake rAjAko divya siMhAsana para baiThAkara unake caraNoM para gira par3e tathA hAtha joDakara rAjA se kahane lage-rAjan ! "megharatha rAjA ko dharma se vicalita karaneke liye deva bhI samartha nahI hai" vajana na thayuM. A pramANenI paristhiti jotAM rAjAne ghaNuM ja Azcarya thayuM ane vicAravA lAgyA ke, mane dhikkAra che ke, maruM A zarIra ghaNuM ja ochA vajananuM nikaLyuM. je mArU A zarIra vadhAre vajanadAra hatA te A bicArA dIna kabUtaranI rakSA karavAmAM huM samartha thaI zakata. have zuM karuM ? kaI rIte A kabUtaranI rakSA karUM. ? A prakAranI karUNAthI Adra banelA cittathI vicAra karatA rAjAnA manegata bhAvane kabutara ane zakarAnA vezavALA e bane dee pitapatAnA avadhI sAnathI jANIne pitAnuM asalI svarUpe pragaTa karI dIdhuM. A samaye teo divya RdhithI saMpanna banI gayA ane divya kAti dvArA daze dizAone prakAzita karavA lAgyA ane teoe rAjAnA kapAyelA avayane egya sthaLe goThavIne tathA tenA zarIramAM divya varNa divyarUpa divyalAvaNya, pragaTa karIne, rAjAne divya siMhAsana upara besADI tenA caraNomAM namI paDayA tathA hAtha joDIne rAjAne kahevA lAgyA rAjan ! "megharatha rAjAne dharmathI vicalita karavAmAM deva paNa samartha nathI" A utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI zAntinAthakathA 221 saudharmendravacanaM nizamya tadasahamAnAvazraddadhAnau cAvAM bhavadviruddhaM smaacritvntau| tamaparAdha kSantumarhati bhavAn / saudharmendravarNitta bhavaddharmAnurAgAdapi bhavato dharmAnurAgaM viziSTataraM pshyaavH| aho ! bhavato dhrmaanuraagH| bhavatA svajanmanA saphaliteyaM bhuuH| evaM muhurmuhuH stutvA to devI svasthAnaM gtvntau| itthaM bhUpatinA karuNArasavarSaNena tIrthaGkaranAmagotraM samupArjitam / tato rAjA dharmadhyAnAdikaM kuvan nyAyyena mArgeNa pRthivImanupAlayan kaMcit kAlaM nItavAn / isa prakAra saudharmendra ke vacana ko sunakara hama logoM ko isa bAta para zraddhA nahIM huI, ataH hamane veSa parivartita kara Apa kI parIkSA kI to Apa vAstava meM jaisA sodharmendrane Apake prati apanA vicAra pradarzita kiyA thA usase bhI viziSTa pramANita hue haiN| isa parIkSaNa meM hamAre dvArA jo kucha viruddha AcaraNa huA hai usakI hama Apa se kSamA mAMgate haiN| hameM AzA hai ki Apa hamAre isa nimittake aparAdha ko kSamA kreNge| saudharmendra ne ApakA dhArmika anurAga jisa rUpa meM prakaTa kiyA hai usa rUpa se adhika dhArmika anurAga hamane Apa meM pAyA hai| dhanya hai Apake isa viziSTatara dharmAnurAga ko| Apane apane janma se isa bhUmiko vAstava meM saphala kiyA hai isa prakAra rAjAkI punaH 2 stuti karake ye donoM deva apane sthAna para gye| isa prakAra karuNA rasa kI varSA se rAjAne tIrthakara nAma gotra kA upAjena kiyaa| dharmadhyAna se apane samayakA sadupayoga karane prakAranA saudharmendranA vacanane sAMbhaLIne ane te vAta upara zraddhA na thavAthI amAe veza parivartana karIne ApanI parIkSA karI. Apa vAstavamAM jevuM saudharmendra taraphathI ApanA viSayamAM kahevAmAM Avela hatuM tenAthI paNa vadhu pramANamAM ApanI dattA pratIti thayela che. A parIkSAmAM amArA taraphathI je kAMI virUddha AcaraNa thavA pAmela hoya te tenI ApanI pAse kSamA mAgIe chIe. ane AzA che ke, Apa amArA A aparAdhanI kSamA Apazo. saudharmenTe Apano dhArmika anurAga je svarUpathI kahela che te rUpathI vadhu pramANamAM dhArmika anurAga amoe apanAmAM joyela che. dhanya che ApanA A prakhara dharmAnurAgane ! Ape ApanA janmane kharekhara rIte A bhUmimAM saphaLa banAvela che. A prakAre rAjAnI vAraMvAra stuti karIne e banne de pitAnA sthAna upara cAlyA gayA. A prakAranI karUNarasanI varSothI rAjAe tIrthakara nAma gotranuM upArjana karyuM. dharma utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 uttarAdhyayanasUtre athaikadA tannagarodyAne bhagavAn ghanaratho jinaH smaagtH| taM samAgate nizamya rAjA svalaghubhrAtA vajrarathena saha taM vandituM gtH| tara vairAgya jananI dezanAM zrutvA saMjAtavairAgyo rAjA gRhamAgatya svabhrAtaramabravIt-AyuSman ! tvametadrAjyaM gRhANa / ahaM pravrajyAM grhiitumicchaami| jyeSThabhrAturvacanaM nizamya sa pAhaArya ! ahamapi bhavantamanugantumicchAmi / nAsti mama rAjyena prayojanam / itthaM bhrAturvacanaM nizamya svaputraM candrazekharaM rAjye saMsthApya rAjA megharathaH svavAle isa rAjAne nyAyamArgase pRthivIkA pAlana karate hue jIvana kA kucha bhAga AnaMda ke sAtha vyatIta kiyaa| eka samaya kI bAta hai ki nagara ke udyAna meM bhagavAn ghanaratha kA Agamana huaa| rAjA ko jaba yaha samAcAra jJAta huA taba ve apane choTe bhAI dRDharatha ke sAtha unako vaMdanA karaneke liye vahAM aaye| prabhukI vairAgya janaka dhArmika dezanA kA pAnakara rAjAko sAMsArika kAryoM se vairAgya udbhUta ho gyaa| ghara AkAra unhoMne apane choTe bhAI se kahA AyuSman / aba tuma isa rAjyakA saMcAlana karo maiM dIkSA dhAraNa karanA cAhatA huuN| isa prakAra apane jyeSTha bhrAtA ke vacana sunakara laghubhrAtA ne unase kahA Artha ! maiM bhI Apa ke hI mArgakA anusaraNa karanA cAhatA huuN| mujhe isa rAjya se koI jarUrata nahIM hai isa prakAra bhAI ke vacana sunakara rAjA megharatha ne rAjyameM apane candrazekhara nAma ke putra ko sthApita karake choTe bhAI dhyAnathI pitAnA samayano saduupayoga karavAvALA A rAjA e nyAyamAgathI pRthvInuM pAlana karIne jIvanano keTalokakALa AnaMdamAM vItAvyuM. eka samayanI vAta che ke nagaranA udyAnamAM bhagavAna vanarathanuM Agamana thayuM rAjAne jayAre A samAcAra maLyA tyAre teo pitAnA nAnAbhAI vajAranI sAthe temane vaMdanA karavA mATe udyAnamAM pahecyA. prabhunI vairAgyavALI dhArmika dezanAne zravaNa karIne rAjane sAMsArIka kAryothI virAgya jagRta bane. rAjabhavanamAM pAchA pharyA pachI teNe potAnA nAnAbhAI vajArathane kahyuM ke, AyuSyamAna ! have tame A rAjyanuM saMcAlana kare, hu dIkSA grahaNa karavA cAhuM chuM. pitAnA moTAbhAInA A prakAranAM vacanone sAMbhaLIne nAnAbhAIe tene kahyuM ke, Arya! huM paNa ApanA ja mArganuM anusaraNa karavA IcchuM chuM. mane A rAjayanI jarA paNa IcchA nathI. nAnAbhAIno A prakArano manobhAva jANI lIdhA pachI rAjA megharathe potAnA caMdrazekhara nAmanA putrane rAjyAsane besADIne nAnAbhAInI sAthe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 zrI zAntinAthakathA bhrAtA saptazatasaMkhyakaiH putrazcatuH sahasrasaMkhyakaiH pArthivaizca saha tIrthaGkarasya bhagavato dhanarathasya samIpe dIkSAM gRhItvA ekAdazAGgAnyadhItya saparivAro bhUtale viharati sma / sa hi viMzatisthAnakAni punaH punaH samArAdhayati / itthaM sthAnakavAsitvaM samArAdhya sAdhusiMhaH sa megharathamuniruNa siMhaniSkrIDitaM tapaH pUrva lakSaM yAvat taptvA saMyamaM ca pAlayitvA'nazanaM kRtvA kAlamAse kAlaM kRtvA sarvArthasiddhe vimAne devatvena smutpnnH| tad bAndhavo'pi kiyakAlAnantaramanazanaM kRtvA kAladharmamAsAdya tatraiva devatvena smutpnnH|| ____ astyatraiva bhArate varSe sarvaddhisamanvitaM purandarapuropamaM hastinApuraM nAma nagaram / alakAyAM kubera iva tatrAsId vizvaseno nAma narapatiH / tasyAsIva ke sAtha tathA sAtaptau putroM ke sAtha evaM cAra hajAra rAjAoM ke sAtha tIrthakara bhagavAna ghanaratha ke samIpa dIkSA dhAraNa karalI / tathA dvAdazAMga kA adhyayana karake ve apanI ziSya maMDalI sahita bhUmaNDala para vihAra karane lge| megharatha muni ne vIma sthAnoM kI punaHpunaH ArAdhanA kii| isa prakAra sthAnaka vAsitva kI samarAdhanA karake sAdhuoM meM siMha jaise megharatha munine ugrasiMha niSkrIDita tapa pUrvalakSataka Acarita kiyaa| isa prakAra saMyama kI pAlanA evaM anazanakA AcaraNa karate hue unhoMne kAla avasara meM kAla karake sarvArthasiddhi vimAna meM deva paryAyako prApta kiyaa| megharatha munirAja ke anya banyujana bhI kitaneka kAlakA anazana karake kAlakara sarvArthasiddha meM deva hue| isa bharatakSetra meM samasta prakArakI vibhUtioM ye samanvita eka pitAnA sAta putra, ane bIjA cAra hajAra rAjAonI sAthe bhagavAna vanarathanI pAsethI dIkSA aMgIkAra karI. A pachI dvAdazAMganuM adhyayana karIne pitAnI ziSya maMDaLI sAthe bhUmaMDaLamAM vihAra karavA lAgyA. megharatha munie rAtti sthAnonI pharI pharI ArAdhanA karI. A pramANe sthA nikavAsitvanI samArAdhanA karIne sAdhu siMha megharatha munie ugraviMda nikIta tapa pUrvalakSa sudhI AcaryuM. A pramANe saMyamanI pAlana temaja anazananuM AcaraNa karatAM karatAM temaNe aMtima samaye kALa karIne sarvArthasiddha vimAnamAM deva paryAyane prApta karI. megharatha munirAjanA anya baMdhujana paNa keTalAka kALanuM anazana karIne kALa karIne sarvArthasiddhamAM deva thayA. A bharatakSetramAM saghaLA prakAranI vibhUtiothI samanvita hastinApura nAmanuM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 uttarAdhyayanasUtre D zIlAlaGkArazAlinI sarvaguNAgArA'cirA nAma pttttraajnyii| sA hi sadorakamukhavAstrakA mukhe bavA trikAlaM sAmAyikaM karoti, ubhayakAlaM pratikrAmati / abhayadAnaM supAtradAnaM ca dadAti / sAdharmikAn paripoSayati / dInahInAnAthAn parirakSati kenApi hanyamAnAn jIvAn rakSati / dharma prabhAvayati / ekadA payaH phena nibhAstaraNasamalatAyAM mukomalAyAM zayyAyAM zayAnAnAstasyAH kukSau haMsaH kamalavana iva sarvArthasiddhacyuto megharathajIvaH smvtiirnnH| tadA mukhapasuptA hastinApura nAmakA nagara thA jo indra ke pura jaisA thaa| alakA meM kubera ke samAna vahA~ kA zAsaka vizvasena nAmakA rAjA thA zIla rUpI alaMkAroM se vibhUSita evaM samasta guNoMkI khAna acirA nAmakI rAnI rAjAkI paTTarAnI thii| yaha rAnI sadorakamukhavastrikA ko mukha para bAMdhakara trikAla sAmAyika kiyA karatI thii| tathA donoM kAla pratikramaNa bhI karatI thii| abhayadAna evaM supAtradAna bhI diyA karatA thI / sAdharmI bandhujanoMkA poSaNa, dIna, hIna anAtha vyaktiyoMkA saMrakSaNa evaM kisI ke dvArA pIDita hue prANI kA bharaNapoSaNa karanA bhI rAnIkA dainika kartavya thaa| dharmakI prabhAvanA to isase kabhI chUTatI hI nahIM thI, itanI to yaha dharmaprANA thii| eka samayakI bAta hai ki jaba yaha phena ke samAna AstaraNa-cAdara se alaMkRta sukomala zayyApara zayanakara rahI thI taba jaise kamalavana meM ha~sa avatarita hAtA hai usI prakAra sarvArthasiddha se cavakara megharathakA jIva usa rAnIkI kukSi meM avatarita huaa| isake avatarita hone para nagara ke je, IndrapurI samAna hatuM. alakAmAM kuberanI jema A nagaranA vizvasena nAmanA rAjA hatA. zIlarUpI alaMkArathI vibhUSita ane saghaLAguNenI khANa samAna acirA nAmanI rAjAnI paTTarANI hatI. A rANI sarakamukhavastrikA moDhA upara bAMdhIne trikALa sAmAyika karatI hatI. tathA bane kALa pratikramaNa paNa karatI hatI. abhayadAna ane supAtradAna ApatI hatI, sAdharmI baMdhujananuM piSaNa, dIna, hIna, anAtha vyaktionuM saMrakSaNa ane keInA taraphathI pIDIta karAyelA prANInuM bharaNapoSaNa karavuM e paNa rANInuM dainika kAryuM hatuM. dhamanI prabhAvanA te enAthI kadI paNa chUTatI na hatI. e khUbaja dhamaparAyaNa hatI. eka samayanI vAta che ke, rANI rAtrInA samaye potAnA zayanabhavanamAM kula AcchAdita mRdu zayA upara sutela hatI e samaye tenA udaranA garbhamAM sarvAza siddhathI cyavane megharathanA ja praveza karyo. A samaye rANIne eka pachI eka utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI zAntinAthakathA sA rAjJI caturdazamahAsvapmAnapazyat / prAtaH suptotthitA sA svamavRttAntaM rAjJenyavedayat / rAjA mAha-devi! taba garbha sarvajJaH sArvabhaumo vA'vatINa iti taba svamaH sUcayati / garbhAgate bhatavatI sarvajJe zAntikarmaNA'pyazAntaM pUrvAgataM mahA. mArIrogAdikaM svayamevAzAmyat / sarvajJasya prabhAvAtkurudeze sarva rogAdikaM prazAntam / sarvatra ntanaM nUtanaM maGgalaM samutpannam / evaM krameNa pUrNe garbhakAle nizItha-madhyarAtrau samaye'cirA rAjJI zazAGkamiva manoharaM svarNavarNa sukumAraM kumAraM janitavatI / tadA trailokye'pi mahodyoto'bhavat , nArakA api sukhino'bhavan / rAnI ne usI samaya caudaha mahAsvapnoMko dekhaa| usane unasvapnoM ke dekhane kI bAta rAjA se kahI, rAjA ne ina svapnoM ke phala svarUpa meM aisA usase kahA ki devi! tumhAre garbha meM yA to sarvajJa avatIrNa hue hai yA koI sarvabhauma-sArvabhUmikA adhipati cakravartIavatIrNa hue hai| yahI bAta ina svapnoM se sUcIta hotI hai| bhagavAna sarvajJa ke garbha meM avatIrNa hote hI zAMti karma se bhI azAnta pUrvAgata mahAmArI roga Adika saba apane Apa zAMta ho gye| kurudeza meM sarvajJa ke prabhAva se rogAdikoMkI zAMti honeke sAtha 2 hI sarvatra navIna 2 mAMgAlika kArya hone lge| rAnIkA garbha bhI kramazaH baDhate 2 jaba pUrNa naumAsa kA ho cukA taba usa acirA rAnIne nizItha-ardharAtrI ke samaya caMdramA jaise ujjvala varNavAle manohara eka sukumAra bAlakako janmadiyA usake janma hote hI lokabharameM eka viziSTa prakArakA udyota huA tathA nArakiyoMko bhI sukha mila gyaa| yaha ema cauda mahAsvane AvyAM. savAre A svapnanI vAta teNe rAjAne karI. rAjAe e svapnAonuM phaLasvarUpa batAvatAM kahyuM ke, he devI! tamArA garbhamAM kAMte kaMI sarva praveza karela che, athavA te kaMI sArvabhauma-sarvabhUminA adhipati cakavartIe praveza karela che, AthI rANIne khUbaja harSa thayo. A tarapha jema jema garbha puSTa thaI rahela hatuM tema tema rAjyamAM zAMtinuM sAmrAjya sthApavA lAgyuM, mahAmArI Adi rege paNa zAnta thaI gayA. karUdezamAM sarvazanA prabhAvanA kAraNe gAdikanI zAMti thavAnI sAthe sAthe sArAM mAMgalika kAryo utsAhabhera thavA lAgyAH kramazaH vadhatAM vadhatAM purA nava mahinA vItI cUkayA tyAre rANIe putrane janma Apyo ke je pUrNa caMdramAnI kAMtithI zejita jaNa hate. ujajavaLa varNavALA ane manamohaka kAMtivALA putrane janma thayAnA khabara maLatAM ja lokomAM paNa viziSTa evA AnaMdanI lahera uThI. cAre tarapha prakAza ja prakAza dekhAvA lAgyA. nArakione paNa zAMti vaLI. A badhuM jyAre jyAre prabhuno 24 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 uttarAdhyayana sUtre idaM sarvaM jinajanmani bhavatyeva / atha sva svAsanakampena jinajanmaparijJAya SaT paJcAzaddikumArikA drutamAgatya sUtikarmANi cakruH / zakro'pi svAsanaM kampamAnaM egsavara jinajanmaparijJAyASTAmikaM mahotsavaM sarvaiH zakraH saha kRtavAn / bhUpatirvizvaseno'pi putrajanmanA nitarAM santuSTo dAsIdAsAdikebhyaH pracuraM dhanaM dattavAn, mahAmahotsavaM ca kRtavAna / garbhasthe'smin zizau mama rAjye mahAmArI zAntirabhUditi vicArya pitrA zAntinAtha iti tasya nAma kRtam / sa zizuraGguSThe zakranihitamamRte pratidinaM pivan advitIyarUpatejaH zrIH san sitaprabhuke janma hone para hotA hI hai / apane 2 AsanoM ke kaMpita hone se chappana dikkumArikAe~ jina bhagavAna kA janma jAnakara zIghra hI Akara prasUtikarma karane meM juTa gaI / indrane bhI apane Asana ke kaMpana se avadhijJAna dvArA jinotpatti jAnakara aSTAhnika mahotsava samasta indroM ke sAtha kiyA / idhara vizvasena rAjAne bhI santuSTa hAkara dAsIdAsa AdikoM ke liye manamAnA pracura dAna diyA tathA putra janma kI khuzI se aura aneka mahotsavoM kA bhI ThATha bAMdha diyaa| prabhukA nAma zAMtinAtha rakkhA gayA isa vicAra se ki jaba ye apanI mAtA ke garbha meM the taba mere rAjya meM jo pahile mahAmArI kI bImArI thI usakI inake puNyaprabhAva se zAti huI thI / bhagavAna zAMtinAtha aMguSTha meM zakranihita amRta kA pratidina pAna karate hue zuklapakSa ke caMdramA kI taraha bar3hane lage / inake rUpa evaM tejakI zobhA advitIya janma thAya che tyAre bane che. peAtapotAnA AsanA kapita thavAthI chappana kiku mArIo jInezvara bhagavAnano janma samaya jANIne utAvaLI gatothI prasUti kama karavAmAM doDI gai. indre paNa peAtAnA AsananA ka'pavAthI avadhijJAna dvArA jANyuM ke prabhuno janma thaI rahyo che ema jANIne aSTAdghika mahAtsava badhA devAnI sAthe maLIne karyAM. A khAjI vizvasena rAjAe paNa saMtuSTa thaIne dAsadAsI AdikAne sArUM' evuM dAna ApyuM. ane putrajanmanI khuzAlImAM aneka rIte mahAtsave ujavyA. putranuM nAma zAMtinAtha rAkhavAmAM AvyuM. prabhunuM nAma zAMtinAtha rAkhavAnuM kAraNa eja ke prabhunA janma pahelA rAjayamAM mahAmArI-marakI vagere trAsajanya jIvaleNa rAgacALA cAlatA hatA. paraMtu prabhunuM ga`mAM Agamana thatAM vyApelA roga zAka zAMta thayA. A kAraNe ja prabhunuM nAma zAMtinAtha rAkhavAmAM AvyuM. bhagavAna zAMtinAtha temanA acuDAmAM IMdre mUkelA amRtanuM pAna karIne zukalapakSanA caMdramAnI mAphka vadhavA-meTA thavA lAgyA temanu rUpa ane tejanI zrI na varNavI zakAya tevAM anupama hatAM. mAtApitA jagatanA mANaseAmAM ajoDa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI zAntinAthakathA 227 pakSacandra iva vavRdhe / jagajjanamanoharaM nayanAnandakaraM kumAraM pazyatormAtApitronirupamaH sukhAnubhavo'bhUt / jaGgamaH kalpadramaiva sa zizumanoharaiH krama cakamaNebhUpagRhAGgaNaM samalaGkatavAn / zizurUpamAsthAya samAgatairdevaiH saha calacUlAJcalo vibhumanoharAM zaizavAnurUpAM pAMzu krIDAM vyadhAt / itthaM mukhena kramazo varddhamAnaH zAMtinAtha prabhu yauvanaM vayaH samAsAditavAn tadA bhagavataH zarIraM catvAriMzad dhanustuGgama bhUva / bhagavAn hi samastaM vizvamAnanditavAn , svkiiymnohrairaacaarH| tataH pitrA yazomatyAdikAbhi rAjakanyakAbhiH saha bhagavataH zAntinAthasya vivAhaH kaaritH| evaM krameNa bhagavAn janmataH paJcaviMzatisahasravarSANi nItavAn / tadA tanmAtApitarau taM rAjye saMsthApya svayaM dIkSAM gRhItvA svajanmanaH sAphalyaM nItavantau / thii| mAtA pitA jagajanoM meM manohara tathA nayanoMkA AnaMda vidhAyaka putra zAMtinAtha ko dekha 2 kara nirUpama sukhakA anubhava karate the| jaMgama kalpavRkSa ke samAna bAlaka prabhu jaba manohara bAlacAla dvArA rAjamahala ke aMgaNa meM calate taba yaha vizeSa zobhita hone lagate / bAlakakA rUpa banAkara Aye hue devoM ke sAtha prabhu hilatI huI zikhAvAle hokara manohara bAlocita dhUlikrIDA bhI karate the| isa prakAra sukhapUrvaka krama se baDhate hue prabhu ne yauvana vaya prApta kiyaa| bhagavAna ke U~cAI samaya cAlIsa dhanuSa kI thii| prabhune apane sadAcAroM se saba ke manako mugdhakara rakkhA thaa| pitAne zAntinAthakA vivAha yazomatI Adi rAjakanyAoM ke sAtha kara diyaa| isa prakAra bhagavAna ke janma se lekara abhItaka jIvana ke paccIsa hajAra varSe vyatIta hue| mAtA pitAne inako rAjya meM sthApita karaneke liye svayaM dIkSA dhAraNa karalI / aura isa prakAra se apane janmako unhoMne saphala banA liyaa| evA manohara tathA nayana abhirAma evA putra zAMtinAthane joIne nirUpama anubhava karatA hatA. jagama kalpavRkSa pramANe bALa prabhu jyAre rAjabhavananA AMgaNAmAM pA pagalI karatA cAlatA thayA tyAre bhAre manohara lAgatA hatA. bALakanAM rUpa banAvIne Avela devanI sAthe prabhu halatI coTalIvALA banIne bALa ucita vividha krIDAo paNa karatA hatA. A prakArathI sukhapUrvaka kame kame vRddhi pAmatAM prabhu yuvAvasthAmAM AvyA. bhagavAnanA zarIranI uMcAI A samaye cAlIsa dhanuSanI hatI. prabhue pitAnA sadAcArathI saghaLAnuM mana jItI lIdhuM hatuM. pitAe zAMtinAthane vivAha yazomatI Adi rAjakanyAo sAthe karyo. A prakAre bhagavAnanA janmathI mAMDIne yuvAvasthA sudhI jIvananAM pacIsa hajAra (25000) varSa vyatIta thayAM. mAtApitAe emane rAjyAdi upara sthApita karIne potAnA jIvanane saphaLa karavA mATe dIkSA aMgIkAra karI ane e rIte temaNe potAnA janmane saphaLa banAvyA. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % E 228 uttarAdhyayanasUtre zAntinAtho'pi svaputravatprajAH paripAlayati sm| atha sarvArthasiddhavimAnAtmacyuto bhagavataH pUrvajanmano laghubhrAtA vajrarathajIvo yazomatIgarbhe samu. spannaH tadA rAjJI yazomatI svapne cakraM dadarza / sA'pi zAntinAthAya svamavRttAntaM niveditavatI / tadA jagatprabhubhagavAn zAntinAthaH mAha-devi ! vizvamaNDanasvarUpastava suto bhaviSyati / svAmino vacanaM nizamya parituSTA yazomatI devI sukhaM sukhena garbha puposs| pUrNe samaye sA nayanAnandakaraM sulakSaNaM dArakaM muSuve / bhagavAn zAntinAthastu svamAnusArAttasya dArakasya cakrAyudhaH iti nAma kRtavAn / krameNa pravarddhamAnaH sa yauvanaM vayaH prAptavAn / sa hi svayaMvarA bahvIpatiputrIH pariNItavAn / zAMtinAtha prabhu bhI idhara apane putroMke samAna prajAko paripAlaka karane lge| eka samayakI bAta hai ki bhagavAna se pUrvajanma ke laghubhrAtA jo vajraratha the aura jo sarvArthasiddha vimAna meM vartamAna deva paryAya se raha rahe the ve vahAM se cavakara inakI dharmapatnI yazomatI ke garbha meM aaye| usa samaya yazomatI ne svapna meM cakra dekhA usane svapna apane patideva zAntinAtha se kahA-uttara meM prabhu ne kahA ki-devi| vizva kA maNDana svarUpa putra tumhArI kukSi se utpanna hogaa| svapnakA phalaisa prakAra sunakara yazomatI baDI prasanna huI aura vaha apane garbhakA zAMti aura AnaMda ke sAtha pAlana karane meM sAvadhAna bana gii| jaba garbhakA ThIka samaya samApta ho cukA taba usane sulakSaNoM se saMpanna eka putra ko janma diyaa| zAMtinAtha prabhune bAlakakA nAma dRSTa svapna ke anusAra cakrAyudha rkkhaa| kramazaH vRddhiMgata hote hue cakrAyudha - zAMtinAtha prabhu paNa A tarapha prajAnuM pitAnA putranI mAphaka pAlana karavA lAgyA. eka samayanI vAta che ke, bhagavAnanA pUrvajanmano nAno bhAI ke je vajAratha hato ane je sarvArthasiddha vimAnamAM vartamAna deva paryAyathI rahela hite te tyAMthI avIne te emanI dharmapatanI yazematinA garbhamAM AvyuM. A samaye yazomatIe svapnamAM cakra joyuM. e svapnanI hakIkata teNe pitAnA pati zAMtinAthane kahI. uttaramAM prabhue kahyuM ke, devI ! vizvanA manDana svarUpa putrane tamArI kukhe janma thaze. svapnanuM A pramANe phaLa sAMbhaLIne camatI ghaNI prasanna thaI ane te potAnA garbhanuM zAMti ane AnaMdanI sAthe pAlana karavAmAM sAva dhAna banI gaI. garbhane samaya jyAre puro thaye tyAre sulakSaNothI saMpanna evA putrane janma Apyo. zAMtitAtha prabhue putranuM nAma dekhAyelA svapna anusAra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 229 priyadarzinI TIkA a. 18 zrI zAntinAthakathA ____ itthaM paJcaviMzatisahasravarSANi gArhasthye sukhena vasato bhagavataH zAntinAthasya zastrAgAre cakraratnaM prAdurbhUtam / tatazcakraratnapradarzitamArgeNa bhagavAn zAntinAtho lIlayaiva SaTakhaNDaM bharatakSetraM sAdhayAmAsa / itthaM samastaM bharatakSetraM sAdhayitvA dvAtriMzatsahasra bhUpatisevitacaraNayugalaH kRtArizAntiH zrIzAntihastinApuramAgataH / tato devaibhUpatibhizca bhagavataH zrIzAntinAthasya dvAdazAbdikazcakravartitvAbhiSekamahotsavaH kRtH| bhagavataH zAntinAthasya cakravartizriyaM bhuJAnasya paJcaviMzatisahasravarSANi vyatItAni / tatastIrtha pravartayatu iti lokAntikadevaH jaba yauvana avasthA saMpanna bana cukA taba svayaMvara vidhi ke anusAra usane aneka rAjakanyAoM ke sAtha vivAha kiyaa| isa prakAra putrAdikoM se yukta paccIsa hajAra varSa gRhasthAvasthA meM sukhapUrvaka rahate 2 vyatIta hocuke taba una bhagavAn zAMtinAtha ke zastrAgAra meM cakraratnakI utpatti huii| isake balapara unhoMne SaDakhaMDa maMDita bharatakSetra kI vijayakI aura usameM apanA eka chatra rAjya sthApita kiyaa| pazcAt ve zAMtinAtha cakravartI ki jinake caraNoMkI sevA meM battIsa hajAra mukuTa baMdha rAjA upasthita rahate the aura jinhoMke bAhya zatru saMgha zAMta hocuke the vApisa hastinApura A gye| isake bAda deva evaM bhUpatiyoM ne milakara inakA dvAdazavarSiya cakravartI pada para abhiSikta hone kA mahAn utsava kiyaa| cakravartI kI anupama vibhUtikA bhoga karate hue inake paccIsa hajAra varSa vyatIta hue| bAda meM "tIrthakI Apa pravRtti kareM" isa prakAra cakAyudha sakhyuM. kamazaH vRddhine pAmatAM cakro yudha jyAre yauvana avasthAe pahoMcyA tyAre svayaMvaravidhi anusAra teNe aneka rAjakumArIonI sAthe vivAha karyo. A pramANe putrAdikethI yukata pacIsa hajAra (25000) varSa sukhapUrvaka rahetAM rahetAM vyatIta thaI gayAM. tyAre bhagavAna zAMtinAthanA zastrAgAramAM cakraratnanI utpatti thaI tenA baLa upara teoe cha khaMDa bharatakSetramAM vijaya prApta karyo. ane temAM pitAnuM ekachatra rAjya sthApita karyuM. pachIthI te zAMtinAtha cakavatI ke jenA caraNonI sevAmAM batrIsa hajAra mugaTadhArI rAjA hAjara rahetA hatA temaja teone bahArano zatrusaMgha zAMta banI cUkela hato. vijaya prApta karIne teo hastinApura pAchA pharyA. A pachI deva ane rAjavIgaNee maLIne temane dvAdaza vaSaya cakravatI pada upara abhiSikta thavAne mahAna utsava karyo cakravatInI anupama vibhUtine bhegavatAM temanAM pacIsa hajAra varSa vyatIta thayAM. pachIthI "tIrthanI Apa pravRtti kare""A pramANe kAtika devee jyAre temane kahyuM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre pokto bhagavAn zAntinAtho ninidAnaM vArSikaM dAnaM dInebhyo'nAthebhyaH sva. dhAmi kebhyazca dadau / tatazca rAjye cakrAyudha saMsthApya sAthI zivikAmAruhya surAsuranarAdhIzaivihitaniSkramaNamahotsavo bhagavAn zAntinAthaH sahasrAmravaNe udyAne gatvA tatra zibikAtaH AtINavAn / tatrAvatIyeM bhagavAn zrIzAntinAtha: sahasrarAjabhiH saha pravajitavAn / bhagavAMstasminkAle manaHparyayanAmakaM caturtha jJAnaM mAptavAn / garbhAgamanAdArabhyaiva tIrthakarasya jJAnatrayaM bhavati / caturtha jJAnaM tu dIkSAgrahaNAvyapahitAnantarakAla eva bhavati / itthaM dIkSAM gRhItvA vAyurivA pratibaddhavihArI bhagavAn zAntinAtho bhUmaNDale viharati / evaM viharan sa puna: laukAntika devo meM jaba inase kahA taba inhoMne nirnidAna vArSika dAna, dIna, anAtha evaM sAdharmika janoMko diyA aura rAjyameM cakrAyudha ko sthApita kiyA pavaM sarvArthA nAmakI zibikA para AruDha hokara ye sahasrAmravana nAma ke udyAnameM jAkara usa pAlakhI se utre| isa samaya inakA niSkramaNa mahotsava surendra asurendra evaM narendroM ne baDe ThATabATa se kiyaa| prabhune jaba dIkSA ghAraNakI to inake sAtha eka hajAra aura rAjAoMne bhI dIkSA dhaarnnkii| dIkSA dhAraNa karatehI bhagavAn zAMtinAthakoM manaHparyaya nAmakA caturthajJAna utpanna ho gyaa| vaise to bhagavAn ko garbha meM Ane se lekara jabataka ve dIkSita nahIM hote tabataka matijJAna, zrutajJAna evaM avadhijJAna hotA hI hai| parantu jaba ye dIkSita ho jAtA hai taba usI samaya caturtha manAparyaya jJAna bhI inako prApta ho jAtA hai| isa prakAra zAMtinAtha bhagavAna dIkSita hokara vAyukI taraha apratibaddha vihArI banakara bhUmaNDalane tyAre teoe ninidAna, vArSikadAna dIna, anAtha ane sAdhamIkajanane ApyuM. ane rAjyagAdIe cakAyudha ne sthApita karyo ane sarvAtha nAmanI pAlakhImAM besIne temaNe sahasraAmravana nAmanA udyAnamAM jaIne e pAlakhImAMthI utaryA. A samaye temane niSkamaNa mahotsava surendra asurendra are narendroe ghaNA ThATha mAThathI karyo prabhue jyAre dIkSA dhAraNa karI temanI sAthe eka hajAra bIjA rAjAoe paNa dIkSA dhAraNa karI. dIkSA dhAraNa karatAM ja bhagavAna zAMtinAthane caDyuM mana:paryaya nAmanuM jJAna prApta thayuM. ema to bhagavAnane garbhamAM AvavAthI mAMDIne jyAM sudhI teo dIkSita nahetA thayA tyAM sudhI matijJAna, zratajJAna ane avadhijJAna hoya ja che. paraMtu jyAre teo dIkSA dhAraNa kare che tyAre te samaye temane cothuM mana:paryaya jJAna paNa prApta thAya che. A prakAre zAMtinAtha bhagavAna dIkSita banIne vAyunI mAphaka apratibaddha vihArI banI ne bhUmaMDaLamAM vihAra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI zAntinAthakathA vaSAnte sahasrAmrapaNe udyAne samAgataH / tatrAgatya zukradhyAnamAzrito bhagavA nujjvalaM kevalaM jJAna prAptavAn / bhagavatA zAntinAthena kevalajJAne prApte sati, surAsurAH svAsanakampena tadvRttAntaM jJAtavantaH / tataste sarva samAgatya prAkAratraya maJjalaM samavasaraNaM ckruH| tatra bhagavAn zrIzAntinAthaH surAsuranarapariSade dezanAM daatumaarebhe| tata udyAnapAlakAstvaritaM gatvA cakrAyudhamahIbhuje bhagavataH kevalajJAnopapattiM nivedyaamaasuH| so'pyudyAnapAlakebhyaH prItidAnaM dattvA taM visRjya hRSTastuSTaHsaMstasminnevakSaNe sahasrAmravaNamudyAnaM smaagtH| tatra sa bhaga vihAra karane lage vihAra karate 2 ye punaH eka varSake bAda usI sahasrAmravana nAmake udyAna meM pdhaareN| vahAM inako zukladhyAna ke Azraya se ujjvala kevalajJAna prApta ho gyaa| kevalajJAna utpanna hone para sara aura asuroMke Asana kaMpAyamAna hue to unhoMne 'bhagavAn ko kevalajJAna prApta ho gayA hai| yaha saba bAta jAnalI isase ve sabake saba bhagavAna ke samavasaraNa racaneke liye usa udyAna meM usI samaya A pahu~ce aura Akara unhoMne vahAM samavasaraNakI racanA kii| jaba samavasaraNa racA gayA taba una prabhune usa devamanuSyoM kI pariSadoM meM una deva manuSyoMko dezanA denA prAraMbha kiyaa| udyAnapAlanakI dRSTi meM jaba yaha saba bAteM dekhane meM AI to usane zIghra hI jAkara mahArAja cakrAyudha se bhagavAn zAMtinAtha ke kevalajJAna kI utpatti ke honeke samAcAra khe| bhagavAn ko kevalajJAna kI utpatti ke samAcAra vanapAlaka ke mukha se sunakara cakrAyudha ko apAra harSa huaa| usane usI samaya udyAna pAlako prItidAna dekara visarjita kiyaa| karatA karatAM pharIthI eka varSa pachI te sahaja Amravana nAmanA udyAnamAM padhAyA temane zukaladhyAnanA AzrayathI ujajavala kevaLajJAna prApta thayuM. prabhune kevaLajJAna thavAthI sura ane asurenuM Asana kaMpavA lAgyuM. temaNe jJAna mUkIne joyuM te jaNAyuM ke he ! ramate bhagavAnane kevaLajJAna thayuM. AthI teo saghaLAM bhagavAnanuM samavasaNa racavA mATe te udyAna mAM tAtkAlika hAjara thayA. ane tyAM ja samavasaNanI racanA karI. jyAre samavasaraNa racAI gayuM tyAre prabhue deva manuSyanI pariSadAmAM e deva manuSyane dezanA ApavAno AraMbha karyo. udyAnapAlane jyAre A vAtanI najaronajara khabara paDI tyAre teNe utAvaLe pagale jaIne mahArAja cakrAyudhane bhagavAna zAMtinAthane thayelA kevaLajJAnanA samAcAra ApyA bhagavAnane kevaLa jJAna prApta thavAnA samAcAra udyAnapAlakanA mukhethI saMbhaLIne cakAyudha rAjAne apAra harSa thayuM. eNe e vakhate vadhAI pahoMcADanAra udyAnapAlakane prIti dAna ApIne vidAya karyo ane pote khuzakhuzAla thatA sahastra AmravanamAM AvyA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 - uttarAdhyayanasUtre vantaM jinaM natvA stutvA ca tadupadiSTaM dharma zrutavAn / dezanAnte cakrAyudhabhUpatirbhavantaM jinaM natvA provAca-bhagavan ! kAruNyAmRtasAgaro bhavAn diSTyA dRSTaH / ahamasmAd bhavasAgarAd bhIto'smi / mAmapi dIkSApradAnenAnugrahItumarhati bhavAn / itthaM rAjJazcakrAyudhasya vacanaM nizamya bhagavAn pAha-yathAsukhaM kuru / itthaM bhagabatA'numatazcakrAyudhaH svAtmaje sahasrAyudhe rAjyaM nyasya ekonanarati saMkhyakanRpaH saha bhagavato'ntike dIkSito jAtaH / navatisaMkhyakAn gRhItadIkSAMstAn bhagavAn zAntinAthaH svagagadharAnakarot / ata eva bhagavataH zAntinAthasya navati. gaNAH navatirgaNadharA babhUvuH / ete hi tripadyA anusAreNa dvAdazAGgI rcitvntH| evaM svayaM hRSTatuSTa hokara usI kSaNa sahasrAmravana udyAna meM aayaa| vahAM usane bhagavAn ke dvArA pradatta dharmadezanA kA namaskAra evaM unakI stuti karane ke bAda khUba pAna kiyaa| jaba dhArmika dezanA prabhukI samApta hocukI taba cakrAyudha ne namaskAra karake kahA-bhagavan / yaha hamArA parama saubhAgya hai jo karuNArasake ekamAtra sAgara Apa ke darzana hamako hue haiN| meM isa bhavasAgara se atyaMta DarA huA hUM ataHprArthanA karatA hUM ki-dIkSA pradAna karake Apa hame anugRhIta kreN| isa prakAra rAjA cakrayudha ke vacana sunakara bhagavAnne unase kahA-he devAnupriya jaisA tumako ruce vaisA kro| isa prakAra prabhudvArA anumata hokara cakrAyudha ne apane sahasrAyudha putrako rAjya dekara navyAsI 89 rAjAoMke sAtha bhagavAna ke pAsa dIkSA dhAraNa kii| bhagavAnne ina navve 90 muniyoM ko apane gaNadhara banAye / isIlIye zAMtinAtha prabhuke navve gaNadhara hue hai| ina gaNadharoMne tripadI ke tyAM temaNe bhagavAnane vinayapUrvaka namaskAra, vaMdanA stuti karIne prabhunI dharmadezanAne sAMbhaLI. prabhunI dhamadezanA jyAre pUrI thaI tyAre cakayupe namaskAra karIne kahyuM, he bhagavAna ! A amAruM parama saubhAgya che ke, karUNArasanA sAgara evA ApanAM darzana amone thayAM. huM A bhavasAgarathI atyaMta DarI rahyo chuM AthI prArthanA karuM chuM ke, Apa dIkSA pradAna karIne mane sAthamAM . A prakAre cakrA yudhanuM vacana sAMbhaLIne bhagavAne temane kahyuM, he devAnupriya ! jema tamane ThIka lAge tema kare. A rIte prabhu pAsethI anumati meLavIne cakrAyudha pitAnA sahastrAyudha nAmanA putrane rAjya soMpIne nevyAsI rAjAonI sAthe bhagavAnanI pAse dIkSA aMgIkAra karI. bhagavAne tevuM munione pitAnA gaNadhara banAvyA AthI zAMtinAtha prabhune nevu gaNadhara thayA che. e gaNadharee tripadInA anusAra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI zAntinAthakathA 233 tadA bahavaH puruSAH striyazca pravajyAmaGgIkRtavantaH / bahavazca zrAvakA abhavan / itthaM bhagavAMstIrthaGkaraH svatIrthaM pravartayAmAsa / bhagavataH zAntinAthasya dvASaSTisahasrasaMkhyakAH zramaNA Asana, SaTzatAdhikaikaSaSTisahasrasaMkhyakAH : sAdhvya Asan / tathA - navatisahasrAdhika dvilakSasaMkhyakA zrAvakAH, trinavatisahasrAdhikalakSatrayasaMkhyakA zrAvikAcAsan / evaM bhagavatazcaturvidho guNodadhiH saGghaudAnazIlatapobhAvAtmakaM caturbhedaM dharma prabhAvayan samutpannaH / bhagavAn zAntinAthaH paJcaviMzatiharSANi dIkSAM paripAlya navabhiH zataiH sAdhubhiH saha mAsikamanazanaM kRtvA siddhigati prAptavAna / bhagavataH zAntinAthasya paJcaviMzatisahasra varSaparimitaM kaumArya, paJcaviMzatisahasra varSa parimitaM mANDalikatvaM paJcaviMzatisahasravarSaparimitaM cakravarttianusAra dvAdazAMgIkI racanA kI / usa samaya aneka naranAriyoMne bhI dIkSA dhAraNa karake apane 2 jIvanako saphala bnaayaa| isaprakAra prabhu zAMtinAtha dharmatIrtha kI pravRtti kI / inake zramaNoM kI saMkhyA bAsaTha 62 hajAra aura sAdhviyoMkI saMkhyA chaha sau adhika igasaTha 61 hajAra arthAt isaTha hajAra chahasau (61600 ) thI / zrAvako kI saMkhyA dolAkha nave 90 hajAra tathA zrAvikAoMkI saMkhyA tInalAkha zrANave 93 hajAra thI / isa taraha dAna, zIla, tapa evaM bhAvanAke bheda se cAra bhedavAle dharmakI prabhAvanA karanevAlA yaha caturvidha saMgha prabhukA banA / yaha saMgha kyA thA mAnoM sadguNarUpI udadhikA eka samudAya hI thA prabhune dIkSAparyAya meM bhI paccIsa hajAra varSa vyatIta kiye / pazcAt nauso 900 sAdhuoMke sAtha ke sAtha ve eka mAsa kA anazana kara sidvigatiko prApta hue / dvAdazAMgInI racanA karI. te samaye aneka naranArIee dIkSA dhAraNa karIne pAta peAtAnA jIvanane saphaLa banAvyuM. A pramANe bhagavAna zAMtinAthe dharmAMtInI pravRtti karI. temanA sAdhueTanI saMkhyA khAsa' 62hajAra ane sAdhvIonI sakhyA ekasaTha hajAra chaseAnI (61600) hatI. zrAvakeAnI saMkhyA be lAkha nevuM hajAranI hatI. temaja zrAvikAenI saMkhyA traNa lAkha trANu hajAranI hatI. A pramANe dAna, zIla tapa, ane bhAvanAnA bhedathI cAra bhedavALA evA dharmAMnI prabhAvanA karavAvALA evA prabhuno A caturvidha saMgha banyA. A saMgha kevA hatA ke, je sadaguNarUpI udadhIno eka samudAya hatA. prabhue dIkSA paryAyamAM paNa paccIsa hajAra varSa vyatIta karyA pachIthI navase| sAdhuenI sAthe te eka mAsanuM anazana karI sitine pAmyA. 30 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 uttarAdhyayana sUtre svaM paJcaviMzatisahasravarSaparyantaM saMyamitvaM cAsIt / evaM bhagavataH sarvamAyurlakSavarSAtmakamabhUt / trilokasantApazAntikarasya bhagavataH zrIzAntinAthasya nirvANamahotsavaH surAsurairmahatotsAhena kRtaH / tataH kiyatkAlAnantaraM matyutpanna kevalajJAno bhagavAMzcakrAyudho'pi siddhigati prAptavAn // iti zrIzAntinAthakathA || tathA mUlam - ikkhAgurAyavasabho, kuMnthU nAma narohivo / vikkhAyakittI bhayevaM patto gaImaNuttaraM // 39 // chAyA - ikSvAkurAjavRSabhaH kunthurnAma narAdhipaH / vikhyAtakIrttirbhagavAn prApto gatimanuttarAm // 39 // TIkA- 'ikkhAgurAya' ityAdi / , ikSvAkurAjavRSabhaH = ikSvAkuvaMzIyabhUpeSu zreSTaH kundhurnAma narAdhipaH =paSThacakravartI babhUva / sa hi vikhyAta kIrtiH = vikhyAtA = prasiddhA kIttiryasya sa tathA, - bhagavAn kA kumArakAla paccIsa hajAra varSakA mAMDalikapada paccIsa hajAra varSakA, cakravartIkApada paccIsa hajAra varSakA aura dIkSAparyAya bhI paccIsa hajAra varSakI thI / isa taraha bhagavAn kI kula Ayu eka lAkha varSakI thii| bhagavAn kA nirvANa mahotsava sura aura asuroM meM milakara bar3e hI utsAha ke sAtha manAyA thaa| isake dvArA tInoM loko meM bhI jIvokoM harataraha se zAMti prApta huI unake saMtApoMkA zamana huA hai | bhagavAnake mokSa padhArane para kuchakAlake bAda kevalajJAna prapta karake cakrAyudha ne bhI mukti kI prApti kI // 38 // || isa prakAra yaha zAMtinAtha prabhukA caritra hai // bhagavAnano kumAra kALa paccIsa hajAra varSano, mADalIka pada paccIsa hajAra varSInuM, cakravartInuM pada paccIsa hajAra vanuM, ane dakSA paryAya paNa paccIsa hajAra varSanI hatI. A pramANe bhagavAnanuM saMpUrNa AyuSya eka lAkha vatu hatuM. bhagavAnane nirvANu maheAtsava sura ane asurAe maLIne ghaNA utsAhanI sAthe manAnyeA. prabhunA nirvANukALe traNe lAkamAM jIvAne dareka prakAre zAMti prApta thaI temanA saMtApAnuM zamana thayuM. bhagavAnanA meAkSa padhAryAM pachI keTalAka kALa pachI sunI cakrAyudha kevaLajJAna prApta karI muktipadane pAmyA. / / 3aa nA A prakAranuM zAMtinAtha prabhunuM caritra che. aa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 235 priyadarzinI TIkA a. 18 zrI kunthunAthakathA bhagavAn kevalajJAna kevaladarzanAdyaizvaryayuktaH saptadazastIrthaGkaraH anuttarAMsoMskRSTAM gati mokSarUpAM prAptaH // 39 // atha zrIkunthunAthakathAatra jambUdvIpe prAg-videheSu Avartavijaye khaGgipuyA siMhAvaho nAma nRpo babhUva / sa hi saMsAravaicitryaM vilokya prAptavairAgyo'nyadA vizrutAcArya savidhe dIkSAM gRhItavAn / sa hi viMzatisthAnakAnAM samArAdhanena sthAnakavAsitvaM samArAdhya tIrthakaranAmagotrakarmasamupArjitavAn / tathA-pavitraM cAritraM 'tathA-'ikkhAgu' ityAdi / anvayArtha-(ikkhAgurAya vasabho-ikSvAkurAjavRSabhaH) ikSvAkuvaMzIyabhUpoM meM zreSTha (kunthunAma narAhivo-kunthurnAma narAdhipaH) kunthunAma ke chaThaveM cakravartI hue haiM (vikkhAya kittI-vikhyAtakIrtiH) tathA vahI prasiddha kIrtisaMpanna (bhayavaM-bhagavAn ) aSTa mahAprAtihAryoM se suzobhita satrahaveM tIrthakara hae haiN| inhoMne (aNuttaraM gaI patto-anuttarAm gati prAptaH) sarvotkRSTa siddhagati prApta kI hai| inakI kathA isa prakAra haiisa jaMbuddhIpa ke andara pUrvavideha meM eka Avarta nAmakA vijaya hai usameM khaGgipurI nAmakI eka nagarI thii| vahAMkA zAsaka siMhAvaha nAmakA rAjA thaa| isane saMsArakI vicitratA dekhakara vairAgyakI dRDhatA se kisI eka samaya vizrutAcArya ke pAsa dIkSA dhAraNakI aura bIsa sthAnoMkI samyaka ArAdhanA dvArA sthAnakavAsi panekI ArAdhanA kara tathA-"ikkhAgu" ___ manvayArtha ---ikkhAgurAyavasabho-ikSvAkurAjavRSabhaH vA zanA 2insAmI zreSTha kunthunAma narAhivo kunthu manarAdhipaH hunthu nAmanA ch| yatI ye cha. vikkhAyakittI-vikhyAtakIrtiH tathA se prasiddha tisa panna bhayavaM-bhagavAn suzAmita pratiDArAthI sattaramA tItha 42 thayesa cha. tebhae aNuttaraM gaI patto-anuttarAM gatiM prAptaH sarvotkRSTa siti prApta 42kha cha. temanI A kathA A pramANe che - A jambudvIpanI aMdara pUrva videhamAM eka Avarta nAmanuM vijaya che. temAM khaDripurI nAmanuM eka nagara hatuM tyAMno zAsaka siMhAvaha nAmane rAjA hate. temaNe saMsAranI vicitratA jANIne vairAgyanI dRDhatAthI koI eka samaya vitAcAryanI pAse dIkSA dhAraNa karI, ane vIsa sthAnonI samyapha ArAdhanA dvArA sthAnakavAsIpaNAnI ArAdhanA karI tIrthakara nAma kamanuM upArjana karyuM. pachI pavitra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 uttarAdhyayanasUtra ciraM paripAlyAnazanaM kRtvA svAyuH kSayeNa sarvArthasiddhe devo bhUtvA smutpnnH| satazcayuto bhArate varSe hastinApure tatpurAdhIzasya sUrasya rAjJo bhAryAyAH zrIdevyAH kukSau smvtiirnnH| tadA rAjJI sukomalazayyAyAM zayAnayA zrIdevyA caturdaza sthamA dRSTAH / svamavRttAntaM sA svapataye niveditavatI / rAjJA proktam devi ! tava suto mahAprabhAvazAlI bhaviSyati / rAjJI svamaphalaM zrutvA nitarAmAnanditA sukhaM sukhena garbha pAlitavatI / pUrNa samaye sA sakalajananayanAnandakaraM zubhalakSaNadharaM svarNavarNa kumAraM janitavatI / svAsanakampena tIrthakarajanmavRttAntaM parijJAya SaTpazcAzaddikumArikAH samAgatAH / devendrA devaiH sahASTAhnikaM janmamahotIrthakara nAma karmakA upAjana kiyaa| pazcAt pavitra cAritrakI cirakAlataka ArAdhanA karake unhoMne aMtameM anazanapUrvaka dehakA visajana tyAga kiyaa| isake prabhAvase ve sarvArthasiddha vimAna meM devakI paryAya se utpanna hue| vahAM kI Ayu jaba samApta hocukI taba ye vahAM se cavakara bhAratavarSAntagata hastinApura meM vahAM ke rAjA sUrakI dharmapatnI zrI devI kI kukSi meM putrarUpa se avatarita hue| garbha meM inake AtehI komala zayyApara soI huI zrI devI ne caudaha svapnoMkA nirIkSaNa kiyA evaM inakA phala apane patise prabhAvazAlI putrakI utpatti honeke rUpameM jAnakara usane AnaMda magna banakara apane garbhakI samucita rakSA karane meM harataraha se saMbhavita upAyoMkA dhyAna rkhaa| jaba garma ThIka naumAsa sADhe sAtadinakA ho cukA taba zubhalakSaNa saMpanna sukumAra kumAra janme / inakA varNa svarNake varNa samAna thaa| dekhanevAloM ke netroMko ye vizeSarUpa se AnaMda pradAna karate the| inakI utpatti hote hI chappana 56 dikkumAriyoMke apane 2 Asana kaMpAyamAna hue, cAritranI ghaNu samaya sudhI ArAdhanA karIne temaNe anazanapUrvaka dehanuM visarjana karyuM. tenA prabhAvathI teo sarvArthasiddha vimAnamAM mahAriddhivaMta devanI paryAyathI utpanna thayAM. tyAMnuM AyuSya jyAre pUrNa thayuM tyAre tyAMthI cyavIne bhAratavarSamAM AvelA hastinApuramAM tyAMnA rAjA suranI dharmapatnI zrIdevInI kUkhe putrarUpe avataryA. teo jayAre garbhavAsamAM hatA tyAre zrIdevIne rAtrInA samaye cauda svapna AvyAM. A svapnanuM phaLa pitAnI kUkhe prabhAvazALI putra hovAnuM jANIne teNe AnaMdamagna banIne potAnA garbhanI saMpUrNapaNe saMbhALa rAkhavA mAMDI jyAre garbha samaya purepurA nava mAsa sADAsAta divasane thayo tyAre sulakSaNa saMpanna sukumAra putrane. janma thaye. temane varNa senAnA varNa jevo hate. emane joIne jevAvALAnA nene AnaMda thato hato. temane janma thatAMja chappanna dikakumArIonAM Asana uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI kunthuna thakathA tsavaM kRtavantaH / janmamahotsavAnantaraM jananyA svapne kusthe-pRthivyA upari sthite ratnastUpe mukhanivaddhasadorakamukhavastriko munigaNo dRSTaH api ca garbhasthe bhagavati zatravaH kunthubhAvaM gatAH, arthAt-sarve ripavaH samAgatya bhagavatpituzcaraNe ptitaaH| iti hetormAtApitRbhyAM tannAma kunthuriti kRtam / sakalasadguNAnAmAkaraH sa krameNa yauvanaM prAptavAn / tadA pitrA rAjakanyAbhiH saha tasya vivAhaH kaaritH| rAjyadhurAdharaNakSamaM taM vilokya pitA tasmai rAjyaM samaya svayaM dIkSAM gRhItvA AtmakalyANaM sAdhitavAn / zrIkunthunAtho'pi prAjyaM rAjyaM samupalabhya rAjaisase ve sabakI saba tIrthakarake janmakA vRttAnta jAnakara vahAM A phuNcii| devendroMne bhI devoM ke sAtha 2 ATha dinataka lagAtAra inake janma kA utsava mnaayaa| inakI mAtAne pRthivI para sthita ratnastUpa ke Upara munigaNa ko ki jisane apane mukhapara sadorakamukhavastrikA bAMdha rakhI hai| janmamahotsava ke bAda svapna meM dekhA tathA bhagavAn jaba garbha meM sthita the-usa samaya samasta ripu Akara bhagavAna ke pitAke caraNoM para jhuka gaye the, isa liye mAtApitAne inakA nAma kunthu aisA rakha diyaa| sakala guNoMke sAgara ve bhagavAn dhIre 2 baDhate hue jaba yauvana avasthA ko prApta hue taba pitAne rAjakanyAoM ke sAtha unakA vivAha kara diyaa| jaba ve rAjyakI dhurAko vahana karane meM samartha bana gaye taba pitAne inako rAjyakA adhipati banAkara svayaM dIkSA dhAraNa karalI aura AtmakalyANa ke mArgakI siddhi karane meM lavalIna ho gye| kaMpAyamAna thayAM AthI temaNe jJAna mUkIne joyuM te tIrthaMkara prabhuno janmakALa najare paDe. AthI te sarva tAbaDatoba e sthaLe pahoMcI gaI. devendroe paNa devenI sAthe ATha divasa sudhI ekadhAro janma mahotsava manAvyo. janmamahotsava pachI emanI mAtAe svapnamAM pRthvI upara ubhelA rastUpanA upara munigaNe ke jemaNe potAnA moDhA upara sadarakamukhavastrikA bAMdhI rAkhI che. temane joyA, bhagavAna jyAre garbhamAM hatA e vakhate saghaLA duzmane emanA pitAnA caraNomAM AvI zIza namAvI gayA hatA-zaraNe AvyA hatA A kAraNe temanA mAtApitAe emanuM nAma kuLyuM rAkhyuM hatuM. sakaLa guNanA sAgara e bhagavAna dhIre dhIre vRddhi pAmatA jyAre yuvAvasthAne pAmyA tyAre pitAe rAjakanyAonI sAthe temane vivAha karI dIdhuM. jyAre teo rAjyadhurAne vahana karavAmAM samartha banyA tyAre pitAe temane rAjyAbhiSeka karI pote dIkSA aMgIkAra karI, AtmakalyANanA mArganI siddhi karavAmAM lavalIna thaI gayA. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 uttarAdhyayanasUtre dharmAnusAreNa svaprajA iva prajAH paripAlayan kiyantaM kAlaM vyatItavAn / tata ekadA tasyAstrAgAre cakraratnaM samutpannam / tanirdiSTapathena sa SaTkhaNDaM bharatakSetraM sAdhitavAn / tato digvijayAtpatinitto hstinaapurmaagtH| tatra tasya devecakravartitve'bhiSekaH kRtH| sa hi strIratnamiva cakravartizriyamapyupabhuktavAn / evaM rAjyAdhupabhogaM kurvatastasya bahUni varSANyatItAni / athaikadA lokAntikadevairbodhito bhagavAn zrIkunthunAtho rAjyaM vizvapriyanAmakaputre nyasya varSAvadhi niniMdAnaM dAnaM dattavAnathibhyo'nAthebhyaH sAdhArmikebhyazca / kunthunAthane prAjya rAjya prApta kara usakA saMcAlana karate hue rAjadharma ke anusAra apanI saMtati ke samAna prajAjanoM kA paripAlana kiyaa| isa kArya meM unakA samaya bahuta kucha vyatIta hubaa| rAjya karate 2 inake zastrAgAra meM cakraratna kI jaba utpatti huI taba unake dvArA nirdiSTa mArga para calakara kunthunAthane SaTkhaMDamaMDita bharatakSetra para apanA vijaya kA DaMkA bajAte hue eka chatra rAjya sthApita kiyaa| isa taraha samasta pRthivI ke zAsaka banakara ve jaba hastinApura vApisa Aye taba unakA cakravartitvapada para devoMne milakara abhiSeka kiyaa| ina kunthunAtha cakravartIne isa pRthivI para khUba rAjya kiyaa| jaba isa taraha rAjyAdika kA pAlana karate 2 unake bahuta adhika varSa vyatIta ho gaye taba lokAntika devoMne Akara inako bodhita kiyaa| lokAntika devoM dvArA pravibodhita hone para inhoMne rAjyakA bhAra apane vizvapriyanAmaka putra ke Upara sthApita karake dIna, anAtha evaM sArmika janoMko niyANarahita dAna diyaa| kunthanAthe rAjayAsane AvatA enuM sArI rIte saMcAlana karyuM ane prajAjanone pitAnA putravat mAnIne pAlana poSaNa karyuM. A kAryamAM temane ghaNuM kALa vyatIta thaye rAjya karatAM karatAM temanA zastrAgAramAM jyAre carananI utpatti thaI tyAre tenA sUcita mArga upara cAlIne kunthanAthe cha khaMDa bharatakSetra upara pitAnA vijayane DaMko vagADIne eka chatra rAjyanI rathApanA karI. A pramANe saghaLI pRthvInA zAsaka banIne teo jyAre hastinApura pAchA pharyA tyAre cakravatI pada upara dee maLIne temane abhiSeka karyo. e kunthanAtha cakavatI e A pRthvI upara khUba rAjya karyuM. jyAre A pramANe rAjyAdikanuM pAlana karatAM karatAM emanAM keTalAMe varSe vyatIta thayAM tyAre lokAntika devoe AvIne temane bedhita karyA DhekAntika dethI pratibaMdhita thavAthI teoe rAjyano bhAra pitAnA vizvapriya nAmanA putrane suprada karIne dIna, anAtha, ane dhAmikajanane niyANa rahita dAna karyuM. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI kunthunAthakathA 239 atha bhagavAn kunthunAthaH zivikAmAruhya sahasrAmravaNaM yayau / bhagavatoSetoNamahotsavaM devA narendrAzca mahatA mahotsavena saMpAditavantaH / satrodyAne bhagavAn sahasrasaMkhyakairbhUpaiH saha dIkSAM gRhItavAn / tasminneva samaye bhagavatoM manaHparyayanAmakaM caturthaM jJAnaM samutpannam / tato bhagavAn sarverdIkSitaiH saha bhANDapakSIvAta viharan SoDazavarSAnantaraM punastatraivodyAne samAgataH / tatra bhagavataH kevalajJAnamutpannam / kevalajJAnamAsAdite bhagavati svAsanacalanena jJAtatadvRttAH sakalA api devendrAH samAgatya samavasaraNaM cakruH / tatra samayasaraNe pariSadi siMhAsana sthitaH paJcatriMzaddhanuH parimitadeho bhagavAn zrI kunthunAthaH usake bAda ye zivikA para ArUDha hokara sahasrAmravana kI aura pdhaare| inakA niSkramaNa mahotsava deva evaM narendroMne baDe bhArI utsAhake sAtha manAyA / sahasrAmravana meM pahuMcakara inhoMne eka hajAra rAjA - oke sAtha dIkSA grahaNa kii| dIkSA grahaNa karane para inako mana:paryaya jJAna utpanna ho gayA / bhAraNDapakSI kI taraha apramatta hokara prabhu samasta sAdhuo ke sAtha isa bhUmaNDala para vihAra karane lage / vihAra karate 2 ye phira solahaveM varSa meM usI sahasrAmravana meM jaba padhAre taba inako vahAM para lokAloka prakAzaka kevalajJAna utpanna huvA | isa prakAra jaba kevalajJAnI bane taba apane 2 Asano ke calAyamAna hone para devendroMne bhagavAna ke isa kevalajJAna kI prApti kA mahotsava khUba manAyA aura samavasaraNakI racanAkI / bAraha prakArakI pariSadA ke bIca meM paiMtIsa dhanuSapramANa kAyavAle prabhu samavasaraNa meM birAjamAna hokara tyArapachI tee pAlakhImAM ArUDha thaine sahajAmravananI tarapha gayA temanA niSkramaNa mahAtsava deva ane narendroe bhAre utsAhanI sAthe manAvyA. sahasraAmravanamAM pahoMcIne teAe eka hajAra rAjAnI sAthe dIkSA dhAraNa karI dIkSA grahaNa karavAthI temane manaHpaya jJAna utpanna thayu, bhAranDa pakSInA mAka apramatta banIne prabhu saghaLA sAdhuenI sAthe A bhUmi maMDaLa upara vihAra karavA lAgyA. vihAra karatAM karatAM pachI seALamA varSe eja sahasra AmravanamAM jyAre padhAryA tyAre temane tyAM leAkAleAkanuM prakAzaka kevaLajJAna prApta thayuM. A prakAre bhagavAna jyAre kevaLajJAnI anyotyAre pAtapAtAnAM AsanA calAyamAna thavAthI devendroe bhagavAnanA A kevaLajJAnanI prAptinA mahAtsava khUba hu` pUrvaka manAvyA-ane samavasaraNanI racanA karI. bAra prakAranI pariSadAnI vacamAM pAMtrIsa dhanuSa pramANa phAyAvALA prabhue samavasaraNamAM khIrAjamAna thaIne pAMtrIsa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 uttarAdhyayanasUtre paJcatriMzadguNAlaGkatayA vAcA dharmadezanAM dattavAn / bhagavato dharmadezanAM zrutvA bahavo janAstadanti ke prvrjitaaH| bhagavataH paJcatriMzatsaMkhyakA gaNadharAstAvatsaMkhyakA gacchAzca jAtAH / bhagavataH saGke paSTisahasrasaMkhyakAH sAdhavaH SaTzatAdhikaSaSTisahasrasaMkhyakA sAdhvyaH, ekonazItisahasrAdhikaikalakSasaMkhyakA zrAvakAH, ekAzItisahasrAdhikalakSatrayasaMkhyakAH zrAvikAzcAbhavan / evaM caturvidhaM saGgha saMsthApya bhagavAna kunthunAthaH sahasramuniparivAreNa mAsikaM saMstArakaM kRtvA siddhipadaM prAptavAn / bhagavataH pUrNamAyuH paJcanavatisahasravarSaparimitam / tatra kaumArya sArddhasaptazatAdhikatrayoviMzati sahasravarSaparimitam / evaM mANDalikatvaM cakravartitvaM saMyamitvaM ca vijJeyam // iti zrIkunthunAthakathA // peMtIsa guNoM se alaMkRta vANI dvArA dharmakA upadeza diyaa| bhagavAn kI isa dhArmika dezanAkA pAnakara aneka bhavya prANiyoM ne unake samIpa dIkSA lekara apane janmako saphala bnaayaa| bhagavAna ke tIsa gaNadhara the aura peMtIsa hI gaccha the| prabhu ke saMghameM sATha 60 hajAra sAdhu, chAsaTha 66 hajAra sAdhviyAM, gunnAsI 79 hajAra adhika ekalAkha zrAvaka tathA ikyAsI 81 hajAra tIna lAkha zrAvikAe~ thIM / isa prakAra caturvidha saMghakI sthApanA karake ina kunthunAtha prabhune eka hajAra muniyoM ke sAtha eka mAsakA saMthArAkara pazcAt siddhipada ko prApta kiyaa| bhagavAn kI pUrNa Ayu paMcAnave 95 hajAra varSakI thI isameM teisa hajAra sAtasau pacAsa 23750 varSa kumAra pada para rhe| utane hI varSa mAMDalika pada para utane hI varSa cakravartI pada para evaM utane hI varSa saMyama avasthA meM rhe| isa prakAra bhagavAnakA paMcAnave hajAra varSa kA saba Ayu thA // 39 // // isa prakAra kunthunAtha cakravartIkI yaha kathA hai| guNothI alaMkRta vANI dvArA dharmano upadeza Ape. bhagavAnanI A dhArmikadezanAnuM pAna karI aneka bhavya prANIoe emanI pAsethI dIkSA laIne pitAnA jIvanane saphaLa banAvyuM. bhagavAnanA prAMtrIsa gaNadhara hatA. ane pAMtrIsa gaccha hatA . prabhunI sAthe sATha hajAra sAdhu. chAsaTha hajAra sAvie. eka lAkha agaNyAzI hajAra, zrAvaka ane traNa lAkha ekAzI hajAra zrAvikA hatI. A prakAre caturvidha saMghanI sthApanA karIne kunyunAtha prabhue eka hajAra munionI sAthe eka mahinAno saMthAre karI pAchaLathI siddhI padane prApta karyuM. bhagavAna kunyanAthanuM AyuSya paMcANuM hajAra varSanuM hatuM. temAM trevIsa hajAra sAtaso pacAsa varSa kumArapada upara, ane eTalAja varSa mAMDa lIkapada upara ane eTalAja varSa cakavartI pada upara ane eTalAja varSa saMyama avasthAmAM rahyA. A pramANe bhagavAnanuM saghaLuM AyuSya paMcANuM hajAra varSanuM hatuM. 3 che A prakAre kundhanAtha cakavartInI A kathA che. ' utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI zrImada-aramAthakathA tathAmUlam-sAgaraMtaM caittA NaM, bharahaM nara vriisro| aro ya ayaM patto, patto gaImaNuttaraM // 40 // chAyA-sAgarAntaM tyaktvA khalu, bhArataM naravarezvaraH / arazca arajaH prAptaH, prApto gatimanuttarAm // 40 // TIkA-'sAgaraMtaM' ityAdi / naravarezvara: narAdhipaH araH aranAmakaH saptamazcakravartI arajA vairAgyaM prAptaH sAgarAntaM bhArataM bharatakSetraM ca khalu nizcayena tyaktavA, aSTAdazastIrthaGkaro bhUtvA anuttarAMparyotkRSTAM gati-siddhigati prAptaH // 40 // zrImada-aranAthakathAAsIdiha-jambUdvIpe pUrvavidehe vatsanAmake vijaye sImApuyA mahAparA. kramI dhanapati ma nrptiH| sa hi kadAcitsaMnAtavairAgyaH samantabhadrAcArya tathA-'sAgaraMtaM' ityaadi| anvayArtha-(naravarIsaro-naravarezvaraH) narAdhipa (aro-araH) ara nAmaka saptama cakravartIne (arayaM patto-arajaH prAptaH) vairAgya prApta karake (sAgaraMtaM bharahaM-sAgarAntaM bhAratam) isa sAgarAnta bharatakSetrakA (NaM-khalu) nizcaya se (caittA-tyattavA) parityAga karake (aNuttaraM gaI patto-anuttarAM gatiM prAptaH) sarvotkRSTa siddhigati ko prApta kiyaa| ye aThArahaveM tIrthakara hue hai| inakI kathA isa prakAra hai isa jaMbUdvIpa ke andara pUrvavideha meM batsanAmakA eka vijaya hai| usameM eka sImApurI nAmakI nagarI thii| vahAM kA zAsaka dhanapati nAmakA mahA parAkramI rAjA thaa| kisI samaya inhoMne vairAgyabhAvakI tathA--"sAgaraMta" tyA ! yA-kyA-navarIsaro nAvi5 aro-ara:52 nAmanA sAtamA yavatame arayaMpatto-arajaH prAptaH verAya prApta 4rIne sAgaraMtaM bharahaM-sAgarAntam bhAratam mA sArAnta saratakSetra naM-khaluniyabI caitA-syaktavA parityAga ne aNutaraM gaI paco-anuttaragati prAptaH saSTi siddhagatine prata. mA saDhAramA tIrthakara thayA che. emanI kathA A pramANe che - A jakhadIpanI aMdara pUrva videhamAM vatsa nAmanuM eka vijaya che temAM sImApurI nAmanuM nagara hatuM tyAMnA zAsaka dhanapati nAmanA mahAparAkramI rAjA hatA. kaI samaya emane virAgyabhAvanI puSTithI samantabhadrAcArya nAmanA eka 31 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 uttarAdhyayanasUtre nAmakasya muneH savidhe dIkSAM gRhItvA ekAdazAGgAnyadhItya viMzatisthAnakasamArAdhanena sthAnakavAsitvaM samArAdhitavAn / tatprabhAveNa sa tIrthakaranAmagotrakarma samapArjitavAn / sa hi cirakAlaM tIvra tapastapsvA samutkRSTa cAritraM paripAlyAntime graiveyake devatvena smutpnnH| tatazyuto bhArate varSe hastinApurA. dhIzasya rAjJaH sudarzanasya devI nAmnyAH paTTarAjhyA garbhe smvtiirnnH| tadA rAjhyA caturdazasvapnA dRssttaaH| rAjhyA svamavRttAntaH svapataye niveditH| rAjJA soktam-devi! tava suto mahAprabhAvazAlI bhaviSyati / rAjJI svAmaphalaM zrutvA sampahRSTamAnasA sukhena garbha puposs| pUNe kAle sA sakalajananayanAnandakaraM kAJcanadyuti puSTi se samantabhadrAcArya nAmake kisI munIzvara ke pAsa dIkSA aMgIkAra kI tathA ekAdazAMgIkA pUrNapAThI hokara viMzatisthAnakoM kA samArAdhanA dvArA sthAnakavAsi panekI ArAdhanA ke prabhAvase tIrthakara nAma gotrakA upArjana kiyA / utkRSTa cAritrakI ArAdhanA karate 2 jaba bahuta kAla inakA vyatIta hocukA taba Ayuke aMta meM dehakA parityAga kara aMtima graiveyaka meM devakI paryAya se utpatna hue| jaba vahIM kI sthiti samApta ho gaI taba ye vahIM se cavakara bhAratavarSAntargata hastinApura meM vahAM ke zAsaka zrI sudarzana rAjAkI devI nAmakI paTTarAnIke garbha meM putrarUpa se avatarita hue| inake avatarita hote hI rAnIne rAtrike pichale pahara meM caudaha svapnoM ko dekhaa| svapnoM kA vRttAnta apane pati se kahane para jaba usako yaha mAlUma huA ki mere yahAM jo putra hogA vaha viziSTa prabhAvazAlI hogA isase vaha baDI harSita huI aura baDI prasannatA ke sAtha apane garbhakI puSTi evaM munIzvaranI pAse temaNe dIkSA aMgIkAra karI. dIkSA dhAraNa karI ekAdazAMDiganA pUrNapAThI thaIne viMtisthAnanI samArAdhanA dvArA sthAnakavAsIpaNAnI ArAdhanAnA prabhAvathI tIrthakara nAma getranuM upArjana karyuM. utkRSTa cAritranI ArAdhanA karatAM karatAM jyAre temane ghaNo kALa vyatIta thaye tyAre AyunA aMtamAM dehane parityAga karIne aMtima praveyakamAM devanI paryAyamAM utpanna thayA. jayAre tyAMnI sthiti samApta thaI tyAre tyAMthI AvIne bhAratavarSanA eka bhAgamAM hastinApuramAM tyAMnA zAsaka zrI sudarzana rAjAnI paTTarANI devI nAmanI rANInA garbhamAM putrarUpe utpanna thayA garbhamAM temanA jIve praveza karatAM ja rANIe rAtrInA pAchalA paheramAM cauda svapna joyAM. svanene vRttAMta potAnA patine kahevAthI jyAre tene ema lAgyuM ke, mArI kukhethI je putra avataraze te viziSTa prabhAvazALI thaze. A jANIne e khUba ja harSita banI ane khUbaja prasanatAthI potAnA garbhanI saMbhALa rAkhavA lAgI. jyAre uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI zrImad aranAthakathA jJAnatrayagharaM sukumAraM kumAraM jnitktii| sva svAsanakampena tIrthaMkarasya janma parijJAya SaTpaJcAzad dika kumAryaH samAgatya pratikarmANi kRtavatyaH / svAsana calanena zakrAdaya indrA upayogaM kRtvA tIrthakarasya janma parijJAya tatrAgatya devaH sahAzanikaM mahotsavaM kRtavAn / rAjA sudarzanazca putrajanmanA samprahRSTaH sarve bhyo dInebhyo'nAthebhyazca dAnaM dadau / jananI svapne ratnAkaraM dRssttvtii| tena tabhya 'ara' iti nAma kRtam / sa hi krameNa yovana prAptavAn / tamya zarIro chAya vizadadhanuH parimito'bhavat / mAtApitabhyAm aranAthasya nRpakanyakAbhiH saha vivAhaH kAritaH tato rAjA sudarzanastaM rAjyadhurAdharaNakSama dRSTvA tasmina paripAlanA karane meM sAvadhAna rahane lgii| jaba garbhakA samaya ThIka naumAsa sADhesAtadina samApta huA taba rAnIne eka nayanAnaMdavidhAyaka suvarNa kI kAnti jaise mahAmanohara sukumArako janma diyaa| chappana kumArikAone apane 2 Asana ke kaMpana se tIrthakara prabhu kA janma haA jAnA aura vahAM Akara pratikArya kiyaa| tathA isI prakAra indra apane Asana ke saMcalana se 'tIrthakara prabhu kA janma ho gayA hai| aisA upayoga ke lagAne se jAnakara devoM ke sAtha vahyaM Aye, aura ATha dina taka lagAtara acchI taraha se prabhuke janma kA khUba utsava manAyA / rAjA sudarzana bhI putra ke janma kI khuzI meM inane harSita bana gaye ki baDI udAratA ke sAtha dIna anAtha vyaktiyoM ko dAna dene lge| mAtAne ratnoM kA ara-ArA dekhA thA isaliye usIke anusAra prabhukA nAma "ara" aisA rakhA gyaa| aranAtha baDhate 2 jaba yauvana avasthAvAle ho gaye taba mAtApitAne inako vaigahika saMbaMdha garbhane samaya purA navamAsa ane sADA sAta divasane pUrNa thayuM tyAre rANIe suvarNanI kAMti jevA ane AMkhone AnaMda pamADe tevA samanahara sukumAra putrane janma Ape. chappana digakumArIe nAM Asana kaMpavAthI teo tIrthaMkara prabhune janma thaye jAgI tAbaDatoba tyAM pahoMcI gaI ane pratikAryamAM lAgI gaI Aja pramANe IndranuM Asana paNa kaMpavAthI teo "tIrthakara" prabhune janma thaI rahyo che evuM avadhijJAnathI jANIne devonI sAthe tyAM pahoMcyA ane ATha divasa sudhI bALakumAranA janamane utsava manAvyuM rAjA sudarzana paNa putranA janmanI khuzIthI eTalA harSita banI gayA ke, ghaNIja udAratAnI sAthe dIna, anAtha janene dAna devA lAgyA mAtAe svapnamAM ratnane ara-ArA joyA hatA. AthI eja anusAra putranuM ara (nAtha) evuM nAma rAkhyuM. aranAtha vadhatAM vadhatAM yauvana avarathAe pahoMcyA tyAre mAtApitAe temane vivAhika saMbaMdha aneka rAjakanyAonI sAthe karyo. tyArabAda utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 uttarAdhyayana sUtre rAjyabhAraM samAropya sapatnIkaH svayaM siddhAcAryasannidhau dAkSAM gRhItvA svakalyANaM sAdhitavAn / ItyAdibhayebhyaH prajAH parirakSana bhagavAnaranAtho bahUni varSANi pRthivIM zazAsa / athAnyadA tasya zastrAgAre cakraratnaM samutpannam / nirdiSTapathena bhagavAnaranAthaH samastaM SaTkhaNDaM bhArataM varSa sAdhitavAn / tato devA bhagavantaM cakravarttitve'bhiSiktavantaH / bhagavAnaranAtho bahUni varSANi cakravarttizriyamupabhuktavAna / athAnyadA tIrthaM pravarttayituM lokAntikadavaiH prArthito aneka rAjakanyAoM ke sAtha kara diyA / pazcAt aranAtha ko rAjyadhurA ke saMcAlana karane meM samartha jaba sudarzana rAjAne jAnA to phira unhoMne unake Upara rAjyakA bhAra sthApita kiyA / aura svayaM rAnIke sAtha siddhAcArya ke pAsa dIkSA aMgIkAra kii| isa prakAra donoMne AtmAkalyANakI sAdhanA karane meM apane Apako visarjita kiyA / isa prakAra aranAtha prabhune Iti bhIti Adi se apanI prajAkA saMrakSaNa karate hue rAjya kA saMcAlana karane lge| isI taraha prabhukA bahutasA varSoM kA samaya pRthivI kA zAsana karate 2 ativAhita - vyatIta huvaa| jaba inake zastrAgAra meM cakraratna kI utpatti huI taba unhoMne usake dvArA pradarzita mArga se calakara samasta SaTkhaMDoM ko apane vaMza meM kara liyA / isa prakAra jaba SaTkhaMDamaMDita bhAratavarSa AdhIna bana cukA - taba ve vApisa apane sthAna para lauTa aaye| vahAM Ane para inakA devoMne milakara cakravartI pada para abhiSeka kiyaa| bahuta varSoMtaka aranAtha prabhune cakravartI ke vaibhavakA anubhava kiyaa| jaba cakravartIpadakI aranAthane rAjyarAnuM saMcAlana karavAmAM samatha jANIne sana rAjAe temanA hAthamAM rAjyanA vahIvaTa sAMpI dIdhA ane pAte rANInI sAthe siddhAcAya nI pAse dIkSA aMgIkAra karI. A pramANe mannee . AtmakalyANunI sAdhanA karavAmAM peAtAnI jAtane lagADI dIdhI. A tarapha arnAtha prabhue peAtAnI prajAnu yathAyegya rItathI pAlana karIne rAjyanuM saMcAlana karavA mAMDayuM. A pramANe prabhunAM vadhAre vAM pRthvInuM zAsana karatAM karatAM vyatIta thayAM ane jyAre temanA zaSAgAramAM cakraratnanI utpatti thaI tyAre teoe tenA dvArA pradarzita mArganuM anusaraNa karIne pRthvInA cha khaMDane chatI peAtAne Adhina karI lIdhA. A prakAre jyAre chakhaMDa pRthvInuM sAmrAjya temanA hAthamAM AvI gayuM tyAre teo hastinApura pAchA paheAMcI gayA ane A pachI devAe maLIne temanA cakra vatI pada upara abhiSeka karyo. ghaNA varaso sudhI aranAtha prabhue cakravartI padanA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrImada-aranAthakathA bhagavAn dInebhyo'nAyebhyaH sAdharmikabhyazca vArvika dAnaM datvA svaputra sarasenaM rAjye saMsthApya zivikAmAruhya sahasrAmravaNamukhAnaM jagAma / tatra zivikAto. 'vatIye sahasranRpaH saha dIkSAM gRhItavAn / surAsuranarezca bhagavato dIkSAmahotsavaH kRtaH / tadA bhagavAn manaHparyayanAmakaM caturtha jJAnamAsAditavAn / aranAtho bhagavAna pRthivyAM viharana varSatrayAnantaraM bhUyo'pi tatraivodhAne samAjagAma / tatra bhagavanA kavala jJAna prAptam / zakrAdaya indrAH svAsanakampena bhagavataH kavalajJAnotpatti parijJAya samAgatya samavasaraNaM cakruH / tatra samavasaraNe pUrvazrIkA anubhava karate 2 adhika samaya ho gayA taba lokAntika devoMne eka dina Akara ina se prArthanA kI ki-prabho ! aba tIrthapravRtti karane kA samaya A gayA hai so Apa tIrthakI pravRtti kreN| isa prakAra lokAstika devoM dvArA tIrthakI pravRtti karane ke liye prArthita hue aranAtha prabhune dIna, anAtha etaM sAdharmika janoMke liye vArSika dAna dekara apane putra sUrasena ko rAjya para sthApita kara diyA aura svayaM eka zivikA para ArUDha hokara sahAstrAnavana kI aura ravAnA hue| vahA~ pahu~ca kara prabhu pAlakI se nIce utare aura eka hajAra anya rAjA oM ke sAtha dIkSita ho gye| dIkSA lene para prabhuko manAparyayajJAna kI prApti ho gii| pRthvI para vihAra karate hue aranAtha prabhu tIna varSa ke bAda phira se jaba usI udyAna meM Aye to unako kevalajJAnakI prApti ho gii| indroMne apane 2 AsanoM ke kaMpana se prabhu ko kevalajJAnakI prApti jAnakara samavasaraNa rcaa| usa samavasaraNa meM pUrvamukhasthita anubhava karyo. jyAre cakavatI padanI zIne anubhava karatAM karatAM ghaNo samaya vItI gayo tyAre lekAMtika dee eka divasa AvIne temane prArthanA karI ke, he prabhu! have tI pravRtti karavAno samaya AvI gayo che. te A5 tIrthanI pravRtti karo. A pramANe lokAMtika deve dvArA tIrthanI pravRtti karavA mATe prArthanA karatAM aranAtha prabhue hIna anAtha ane sAdharmikajanene vArSika dAna ApIne tathA pitAnA putra surasenane rAjayagAhI suprata karIne pote eka pAlakhImAM besIne sahastra Amravana tarapha ravAnA thayA. tyAM pahoMcIne prabhu pAlakhImAMthI nIce utaryA ane eka hajAra khIla rAjAonI sAthe dIkSA aMgIkAra karI dIkSA dhAraNa karyA pachI prabhune mana:paryaya jJAnanI prApti thaI pRthvI upara vihAra karatAM karatAM aranAtha prabhu traNa varSa pachI pharIthI te udyAnamAM pAchA pharyA tyAre temane kevaLajJAnanI prApti thaI Indroe paNa potapotAnAM Asane kaMpAyamAna thatAM joyuM ke prabhune kevaLajJAnanI prApti thaI che tethI teoe samavasaraNatI racatA karI e samavasaraNamAM pUrva tarapha beThelA prabhue utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre mukhasthito bhagavAn sarvajIvabhASApariNAminyA yojanagAminyA vANyA dharmopadezaM dadau / tadanti ke dharmamupazrutya bahavo janAH prjitaaH| bhagavatastrayastriMzad gaNadharA ata evaM trayastriMzad gacchAzcAbhavan / bhagavato'ranAthasya paJcAzatsahasrANi zramaNA Asan . SaSTisahasrANi zramaNya Asana , caturazItisahasrAdhika lakSakaparimitAH zrAvakA Asana / dvAsaptatisahasrAdhika lakSatrayaparimitAH zrAvikAzAsan / itthaM svaparakalyANaM kartuM bhUmau viharan bhagavAnaranAthazcaturvidhaM saGgha saMsthApitavAn / bhagavAn ekaviMzatisahasravarSANi kaumArye, tathaiva mANDalikatve, saMyamitve ca nItavAn / bhagavataH samagramAyuzcaturazItisahasravarSaparimitamAsIt / nirvANakAle samupasthite bhagavAn sahasrasAdhubhiH sahAnazanaM kRtvA siddhipadaM sammAptavAn / nirvANapadaM prApte bhagavati sendrAH surA nirvANamahotsavaM ckuH| // iti aranAthakathA // prabhune sarva jIvoM kI bhASA meM pariNamita huI apanI eka yojanagAminI vANI dvArA dharma kA upadeza diyaa| prabhukA divya upadeza sunakara aneka vyaktiyoMne virakta hokara vahIM para dIkSA dhAraNa kii| ina aranAtha prabhu ke saMgha meM pacAsa hajAra muni, sATha hajAra sAdhviyAM, caurAsI hajAra 84 hajAra adhika eka lAkha (184000) zrAvaka, evaM bahattara hajAra adhika tIna lAkha 372000 zrAvikAe thiiN| isa prakAra sva para kalyANa karane ke liye vihAra karate hue prabhune caturarvidha saMghakI sthApanA kii| bhagavAnakI samasta Ayu caurAsI 84 hajAra varSakI thii| isa meM kumArakAla meM ikkIsa hajAra, mAMDalIka avasthA meM ikkIsa hajAra, cakravartI avasthA meM ekIsa hajAra, aura saMyama avasthA meM ikkIsa hajAra varSa vyatIta hue / nirvANa prApta hone kA jaba samaya AyA taba prabhune eka sava jIvone parimita thayelI pitAnI eka jana sudhI saMbhaLAtI vANI dvArA upadeza karyo. prabhune divya upadeza sAMbhaLIne aneka vyaktioe virakata thaIne tyAM dIkSA dhAraNa karI A aranAtha prabhunA saMghamAM pacAsa hajAra muni, sATha hajAra sAvio, eka lAkha coryAsI hajAra zrAvake ane traNa lAkha betera hajAra zrAvikAo hatI. A pramANe potAnuM temaja bIjAnuM kalyANa karavAne mATe vihAra karatAM karatAM prabhue catuvidha saMghanI sthApanA karI. bhagavAna aranAthanuM samagra AyuSya coryAsI hajAra varSanuM hatuM. AmAM kumArakALamAM ekavIsa hajAra, mADalIkapadamAM ekavIsa hajAra, cakravata avasthAmAM ekavIsa hajAra, ane saMyama avasthAmAM ekavIsa hajAra varSa vyatIta thayAM. nirvANa prAptine jyAre samaya Avyo tyAre prabhue utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - priyadarzinI TIkA a. 18 mahApadmakathA 247 tathAmUlam-caittA bhArahaM vAsaM, cakavaTTI mhiddio| caittA uttame bhoge, mahApaMumo taivaM care // 41 // chAyA-tyaktvA bhArataM varSa, cakravartI mahardikaH / tyaktvA uttamAn bhogAna, mahApadmastapo'carat // 41 // TIkA-'caittA' ityaadi| mahardika:-caturdazaratnanavanidhAnAdiyukto muni suvratazAsase mahApadmanAmA navamaH cakravartI bhArataM varSa tyaktyA, tathA-uttamAn bhogAn tyatvA tapaH acarata // 41 // hajAra sAdhuoM ke sAtha anazana karake Ayuke anta meM siddhipada prApta kiyA ! indroM evaM devoMne milakara inakA nirvANamahotsava manAyA // 40 // // isa prakAra yaha aranAtha prabhukI kathA hai // tathA-'caittA' ityaadi| anvayArtha-(mahaDio-maharddhikaH) caudaha ratna evaM navanidhi Adi mahARddhiyoM ke adhipati (cakkavaTTI-cakravartI) navamacakravartI (mahApaumoM -mahApadmaH) mahApadmane jo muni suvrata svAmI ke zAsanakAla meM hue haiN| (bhArahaM vAsaM caittA-bhArataM varSam tyattavA) isa samasta bhAratavarSa kA parityAga karake tathA (uttame bhoge caittA-uttamAn bhogAn tyaktvA) uttama bhogoMkA parityAga karake (tavaM care-tapaH acarat ) tapasyAkI ArAdhanA kii| aura sakala karmoM kA kSaya karake mokSa padhAre // 41 // eka hajAra sAdhuonI sAthe anazana karIne AyuSyanA aMtamAM siddhipadane prApta karyuM. Indra ane devAe maLIne temane nirvANu mahatsava manAvyuM. jenA che A pramANe aranAtha prabhunI A kathA che. tathA-"caittA" bhanyAya-mahaDio-mahardikaH yauharana bhane nanidhI I mahA Rddhi sonA madhipati cakkacaTTI-cakravartI nabhA patA mahApaumo-mahApanaH mahA55 te| bhuni suvrata svAbhInA zAsana sabhA yA che. bhArahaM vAsaM caittA-bhArataM varSama syatvA mA saghA sArata ne parityAga 4zana tathA uttame bhoge caittA-uttamAn bhogAna tyaktvA uttama sogAnI parityAga 4zana tavaM care-tapaHacarata tapasyAnI ArAdhanA karI, tathA sakaLa kane kSaya karIne mekSamAM padhAryA 41 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 uttarAdhyayanasUtre atha mahApadmakathA AsIdiha bharatakSetre hastinApure ikSvAkuvaMzIyaH padmottaranAmA nRvaH / tasyAstAM jAlA lakSmIti dve bhAyeM / kadAcitsukomalazayyAyAM zayAnA jvAlAdevI svapne siMha vatI / ramAnusAreNa tasthA ekaH putrIjAtaH / tasya nAma viSNurabhUt / athAnyadA jvAlAdevI punarapi sukomalazayyAyAM sukhaprasuptA catudeza svAn dRSTavatI / tatastasyA dvitIyaH putrojAtaH / tasya mahApadma iti nAmAbhUt / sa hi zukrapakSazazIva varddhamAno'nurUpaM vayaH prApya kalAcAryasannidhauM sakalAH kalA zikSitavAn / pitrA kaniSTho'pi mahApadmakumAro guNaijrjyeSThatvAdyutrarAjapade sthApitaH / yujyate caitat - vipreSu prajJAvAn, kSatriyeSu jatrazca zasyate / inakI kathA isa prakAra hai isa bharatakSetra ke antargata hastinApura nAmakA nagara thA / vahAM ikSvAkuvaMzIya padmottara nAmake rAjAkA zAsana thA / jvAlA evaM lakSmI isa nAmakI inakI do paharAniyAM thI / komala zayyA para soI huI jvAlAdevIne eka dina svapna meM eka siMha dekhA / svapnAnusAra isake yahAM eka putra huaa| isakA nAma viSNu rakhA gyaa| eka dina phira isa tarahakI ghaTanA ghaTI jaba yaha apanI komalAtikomala zayyA para sukhapUrvaka so rahI thI taba isako caudaha svapna dikhAI diye / ina svapnoM ke anusAra isake dUsarA putra huA / inakA nAma mahApadma huA / mahApadmane kramazaH dvitIyAke candrakI taraha vRddhiMgata hote hue apane anurUpa vaya prApta karalI aura phira kalAcArya ke pAsa jAkara kala kalAoM kA abhyAsa bhI kara liyA / yadyapi ye kaniSTha putra the to bhI inhoMne apane guNoM se pitAko apanI tarapha adhika AkRSTa emanI kathA A pramANe che A bharatakSetramAM tamaryaMta hastinApura nAmanuM nagara hatuM. tyAM IkSvAku vazanA padmAttara rAjAnuM zAsana hatu. vAlA ane lakSmI nAMmanI e paTarANIo hatI. javAlA devIe eka divasa kemaLa zaiyA para satAM sutAM svapnAmAM eka siMha joyA svapna anusAra temanI kUkhe eka putra avataryo, jenuM nAma viSNu rAkhavAmAM Avyu A pachI eka dvitaya evI ghaTanA banI ke, jyAre te potAnI kAmaLa zayA upara sUtI hatI tyAre teNe svapnamAM cauda svapna oyAM. A svapna anusAra tene eka bIjo putra thayA. enuM nAma mahApadma rAkhavAmAM AvyuM. mahApadma kramazaH bIjanA caMdramAnI mAphaka vRddhI pAmavA lAgyA. A rIte te yuvAvasthAe pahoMcyA ane kaLAcAryanI pAse jaIna sadhaLI kaLAonA abhyAsa karyo. jo ke te nAnA putra hatA chatAM paNa temaNe peAtAnA guNethI pitAne potAnA tarapha khUbaja bhASita uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yadarzinI TIkA a. 18 mahApaprakathA tasminneva kAle ujjayinyAM nagaryA zrIvarmA nAma mahIpati rAsIt / tasya vitaNDAvAdI namuci nAmA saciva AsIt / ekadA tasyA nagaryA udyAne grAmAnugrAma viharanto munisuvratanAthasya ziSyAH suvratAcAryAH samAgatAH / tAna bandituM nagaranivAsino janA udyAnAbhimuvaM prayAnti sma / saudhopari sthitI rAjA nAgarikasamudAyaM bahirgacchantaM vilokya namucimantriNaM pRSTavAna-kimadhako'pi mahotsavI vartate, yadete nAgarikAH samuditA bahirgacchanti ? namucinA proktam-deva ! adya bahirudhAte ke'pi zramaNAH samAgatAH santi / tAnamaskartumete tadbhaktA nAgarajanA gacchanti / tato rAjA prAha-mantrin ! asmAbhirapi para liyA thaa| isase padmottara rAjAne inako yuvarAjapada meM sthApita kara diyaa| bAta bhI ThIka hai vipravarNa meM prabhAzAlI kI evaM kSatriyoM meM jyazAlI kI adhika pratiSThA hotI hai| usI samaya ujjayinI nagarI meM zrI varmA nAma kA rAjA thaa| isakA namuci nAmakA eka pradhAna thaa| yaha vitaNDAvAdI thaa| eka dinakI bAta hai ki vahAM udyAna meM grAmAlagrAma vihAra karate hue muni muvratanAtha ke ziSya suvratAcArya aaye| AcAryazrIkA Agamana sunakara nagaranivAsI jana unako vaMdanA karaneke liye udyAnakI aura jAne lge| mahala ke Upara baiThe hue rAjAne jaba isa taraha logoM kA jAnA udyAna kI aura dekhA, taba pAsa meM baiThe hue namuci se pUchA-Aja kyA koI utsava hai-jo nagaranivAsI samudAyarUpa meM ekatrita hokara bAhara jA rahe haiM ? sunakara namucine kahA-mahArAja ! utsava to koI nahIM hai| Aja bAhara udyAna meM kitaneka zramaNa banAvyA hatA. AthI pazcIttara rAjA e temane yuvarAja pada upara sthApita karyA. vAta paNa ThIka che. brAhmaNomAM prabhAzALInI temaja kSatriomAM jayazALInI pratiSThA ghaNI gya hoya che. A samaye ujajenI nagarImAM zrIvamAM nAmanA rAjA hatA. temane namacI nAmanA eka pradhAna hatA. te vita DAvAdI hatA. eka divasanI vAta che ke, tyAM grAmAnugrAma vihAra karatAM karatAM muni vratanAthanA ziSya suvratAcArya padhAryA. A cAryazrInuM Agamana sAMbhaLIne nagarajane emane vaMdanA karavA javA lAgyA. mahelanA uparanA bhAgamAM beThelA rAjAe jyAre A rIte lokone udyAnanI tarapha jatA joyA, jethI pAse beThelAM namukhya pradhAnane pUchayuM ke Aje zuM kaI utsava che ke jethI nagara nivAsIo utsAhathI samudAyarUpamAM ekatrita thaIne bahAra jaI rahyA che? A sAMbhaLIne namucIe kahyuM ke, mahArAja utsavate keI nathI, paraMtu Aje bahAra udyAnamAM keTalAka zamaNa AvelA che. te temanA A bhaktajane temane vaMdanA 32 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 uttarAdhyayanasUtre tadvandanArtha gantavyam / tadA namucirabravIta-deva ahaM tAn zramaNAn parAjeSyAmi / bhavatA tatra madhyasthena bhAvyam / rAjA tadvavacanamaGgokRtya tena saha munivandanArthamudyAne gataH / tatra gatvA namuciH prAha-yadi bhavanto dharma jAnanti tadA taM vivecayantu / zramaNAstadvavanaM zrutvA kSudro'yamiti manasi kRtvA te maunamavalambya tsthuH| tAn maunamavalambya sthitAn zramaNAn dRSTvA 'gAva ete' kimete dharmatatvaM jJAsyantIti tAn sadgurun bahuzo ninditavAn sa durmatiH / Aye hue haiM so unake ye bhaktajana unako vaMdanA karane ke liye jA rahe haiN| rAjAne kahA-maMtrin / taba to hama logoM ko bhI unakI vaMdanA karane ke liye calanA cAhiye / namucine pratyuttara meM kahA-hAM mahArAja! jaisI ApakI AjJA / parantu maiM vaMdanA karane ke abhiprAya se nahIM calanA cAhatA huuN| maiM cAhatA hU~ ki calakara una se Apako madhyastha banAkara vAda vivAda karU aura parAsta kruuN| rAjAne namacikI bAta mAnalI aura usako sAtha lekara muni vaMdanA ke liye cala diyaa| vahAM pahuMcane hI namucine munirAjoM se bar3e garva se phUlakara kahA ki Apa loga dharma kA vAstavika svarUpa jAnate haiM yA nhiiN| yadi jAnate hoM to usakA thoDA bahuta vivecana kro| zramaNoMne usakI isa prakAra kI vacana kI asaMyamitatA dekhakara cupa rahanA hI ucita smjhaa| ve saba ke saba usakI bAtoM kA kucha bhI uttara na dekara ekadama maunase baiThe rhe| jaba namucine unake vacanoM ke uttara ke prati upekSAtti dekhI to ekadama kaSAya ke Aveza meM Akara kaha uThA ki are! ye to kore bela hai ye bicAre dharmatatva kA svarUpa kyA jAna sakate hai| karavAM mATe tyAM jaI rahyA che. rAjAe kahyuM ke, pradhAnajI tyAre te ApaNe paNa temanI vaMdanA karavA mATe tyAM javuM joIe. namucIe pratyuttaramAM kahyuM, hA, mahArAja ! jevI ApanI AjJA paraMtu huM vaMdanA karavAnA abhiprAyathI tyAM AvavA IcchatuM nathI. huM cAhuM chuM ke, tyAM jaIne Apane madhyasthI banAvI temanI sAthe vAdavivAda karuM, ane emane parAsta karuM. rAjAe namucInI vAta mAnI ane tene sAthe laIne muni vaMdanA mATe cAlI nIkaLyA. tyAM pahoMcatAMja namucIe munirAjone paNa garvathI phUlAIne kahyuM ke, Apa loke dhamanuM vAstavika svarUpa jANe che ke, nahIM ? je jANatA hatA tenuM thoDuM ghaNuM vivecana kare zramaNae tenI A prakAranA vacananI asaMyamitatA joIne cUpa rahevAnuM ja ucita mAnyuM te saghaLAo tenI vAtane kaze pratyuttara na ApatAM mauna besI rahyA jyAre namucIe temanI pitAnA vacana tarapha upekSAvRttI joi tyAre kaSAyanA AvezamAM AvIne kahevA mAMDayuM ke, A kerA baLada che. A bicArA dharmatatvanuM svarUpa kayAMthI samajI zake ? utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahApadmakathA tasyaivambidhamasabhyAcAraM dRSTvA zramaNAH pocuH- yadi tava mukhaM kaNDUyate, tadA vayaM tava kaNDUmapaneSyAma eva / evaM vadatsu guruSu tacchiSyaH kazci kSullakaH provAca-bhadanta ! tiSThantu bhavantaH, ahamevAeM durdhinItaM vAde parAjeSyAmi / vadatvayaM svasiddhAntam / kSullakamunivacana nizamya krodhAviSTo namuciH isa prakAra usa durmatine una dharma guruoM kI vizeSa rUpa se niMdA karanI prAraMbha kI usakA isa prakAra kA asabhya vyavahAra dekhakara una zramaNoMne isa se kahA ki manuSya apane mukha se kucha bhI kahe isake liye vaha svataMtra hai! para dUsaroM kI niSkAraNa niMdA karanA evaM unake sAtha asabhya vyavahAra se sAmanA karanA yaha usake liye bilakula bhI ucita nahIM hai| hama yaha nahIM cAhate ki dhArmika mAmale ko lekara usa para vAtAvaraNa garama kiyA jaay| paraMntu ApakI pravRtti dekhakara hameM yaha vizvAsa ho rahA hai ki Apa ke mukha meM vizeSa khujalAhaTa ho rahI hai| ata: yadi Apa apanI usa khujalAhaTa ko dUra hI karavAnA cAhate hoM to hama usako dUra karane ke liye kaTibaddha haiN| jaba isa prakAra gurujana isa se kaha rahe the ki itane meM unhIM ke kisI eka kSullaka ziSyane una se baDe vinaya ke sAtha isa prakAra kahA ki-mahArAja! Apa abhI tthhreN| pahile isa se hameM hI nipaTa lenekI AjJA diijiye| jaba isa durvinIta kI buddhi ko hama hI yogya mArga para lA sakate haiM taba Apa pUjyoM ko isake liye kaSTa karane kI AvazyakatA hI kyA hai| A prakAre e durmatie munirAjenI vizeSarUpathI niMdA karavAne prAraMbha karyo. tenI A prakAranI asabhya vartaNuka joIne zramaNae tene kahyuM ke manuSya potAnA meDhAthI kAMIpaNa kahe tene koI rokI zakatuM nathI, paraMtu bIjAona vagara kAraNe nIMdA karavI ane temanI sAme asabhya vyavahAranuM vatana calAvavuM e tenA mATe jarA paNa ucita nathI. ame evuM cAhatA nathI ke, dhArmika praznonA kAraNe vAtAvaraNane ugra banAvavAmAM Ave. paraMtu ApanI pravRtti joIne amane vizvAsa AvI rahyo che ke, ApanA mukhamAM ugra pramANuthI cheTI haTha jagI rahI che. AthI Apa je ApanI e vinAkAraNanI haThane purIja karavA cAhatA che te amo e mATe taiyAraja chIe. jayAre A prakAre gurujana tene kahI rahyAM hatA eTalAmAM emanA keI eka nAnA ziSya emane khUbaja vinaya karIne kahyuM ke, mahArAja! Apa hamaNuM rekAI jAva. pahelAM amane ja temanI sAthe carcA karI levAnI AjJA Ape. jayAre A haThAgrahanI buddhine ame ja yogya mArga upara lAvI zakIe tema chIe tyAre Apa pUjyoe AnA mATe kaSTa uThAvavAnI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 uttarAdhyayana sUtre provAca - aye ! yUyaM zaucavivarjitA vedabAhyAHstha / ato yUyaM deze vAsayitumanaha: : ayameva mama mano'sti / uttaraM dehi / tadA kSullakaH provAca - zrutiSu jalakumbhaH pramArjanI, cullI, kaNDanI, pepaNIceti paJcasnAH proktAH / yehi paJcamUnA Azrayanti tatra vedavAhyAH / etA anAzrayatAmasmAkaM nAsti vedabAhyatA tathA zaucavivarjitA api vayaM na smaH / zaucaM tu maithunaM tatsevaka vAzucirbhavati / maithunavivarjakA vayaM kathamathunayo bhavAmaH ? ato na vayaM zauca vivarjitAH / pratyuta yUyameva vedavAhyAH caucavivarjitAca sth| evaM kSullakena kSullaka ziSya ke isa prakAra vacana sunakara namucikA sArA zarIra krodha ke Aveza se dhamadhamA uThA aura vaha bIca hI maiM tamaka kara kahane lagA ki Apa loga zauca se rahita evaM vedoM ke siddhAnta se bahirbhUta haiN| ataH Apa logo ko yahAM Thaharane denA sarvathA hI anucita haiM / kahiye Apake pAsa isakA kyA uttara hai / namucikI aisI bAta sunakara uttara ke rUpa meM kSullakajIne usa se kahA- suno ye pAMca sunA hai - jalakuMbha, pramArjanI, culI, kaNDanI aura peSaNI / zrutiyoM meM aisA kahA hai ki ina pAMca sUnAoM kA jo Azraya karate hai ve hI vedabAhya haiM / inakA Azraya hamaloga to karate nahIM haiM taba hama meM vedabAtA kaise A sakatI hai| isI taraha hama loga zaucavivarjita bhI nahIM haiM / azauca nAma maithunakA hai / jo manuSya isakA sevana karate haiM ve hI zaucavivarjita mAne gaye hai| ataH maithuna sevana se rahita hamaloga azauca kaise ho sakate haiM / pratyuta Apa loga hI jarUrata nathI. nAnA ziSyanuM A prakAranuM vacana sAMbhaLIne namucinuM saghaLuM zarIra krodhanA AvezathI dhamadhamI uThayuM, ane te vacamAM ja TapakIne kahevA lAgyuM ke Apa lAka zaucathI rahita ane vedanA siddhAMtathI bahirmu`kha che. AthI Apa le kene ahIMyA rahevA devA e sadhaLI rIte anucita che. kahe| ApanI pAse AnA javAba che ? namucinI A prakAranI vAta sAMbhaLIne javAba ApatAM nAnA ziSye hai, salokhA yAMnA cheDula, prabhAnI, yulsI, unI mane vaiSaNI. zrutimAM evu kahe che ke A pAMca sanAone je Azraya kare che teja vedabAhya che. Ane Azraya ame leke te karatA ja nathI. tyAre amArAmAM vedabAhyatA kayAMthI AvI zake ? Aja rIte ame leAke zauca trivata paNa nathI. azaucanu nAma maithuna che. je manuSya AnuM sevana kare che teja zauca vivarjIta mAnavAmAM AvyA che. AthI maithuna sevanathI rahita ame lekA azauca kai rIte rIte thaI zakIe ? paraMtu Apa leka ja zAca rahita AnAthI siddha thAo che. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahanpadmakathA 253 niruttarIkRtaH sa namucisteSu sAdhuSu mahad vairaM babandha / tataH sa nRpeNa saha gRhamAgataH / atha madhyarAtre samAgate krodhAndhaH sa sAdhUn hantumudyAne samAgataH / tatra nirgranthabhaktayA devyA sa stambhitaH / prAtastaM tathAvidhaM prekSya sakalA nAgarikA janAH paraM vismayamApannAH / nRpazcApi karNopakarNikayA imaM vRttAntamupazrutya tatra samAgataH / sarve'pi munisannidhau dharmadezanAM zrutvA paramapItisambanmA vedabAhya evaM zauca rahita isa se siddha hote haiM / isa prakAra kSullakame jaba namuci se kahA to vaha isa ke pratyuttara meM uttara nahIM de sakane ke kAraNa cupa to ho gayA parantu ina sAdhuoM ke Upara usakI kaSAya kI prabalatA pahile se aura adhika baDha gii| rAjA ke sAtha sarve apane sthAna para lajjita hokara A gyaa| rAjA ke samakSa uttara na de sakane ke kAraNa usako apanA apamAna vizeSa khaTakane lagA / ataH isakA badalA sAdhuoM se avazya 2 lenA caahiye| aisA usane ghara para Ate hI nizcaya kara liyaa| isI dRDha nizcaya ke anusAra vaha apane apamAna kA badalA lene ke liye madhyarAtri ke samaya krodhase aMdhA hokara una sAdhuoM ko mArane ke liye udyAna meM aayaa| usako Ate hI nirgo kI bhakti se otaprota huI vahAM kI vanadevIne usako kIla diyA / jaba prAtaHkAla kA sunaharA samaya huA to sakala nAgarika janoM ko, namuci ko kIlita huA dekhakara baDA hI acaraja huA / rAjAke bhI kAna meM yaha bAta dhIre 2 pahu~ca gaI so vaha bhI vahAM A A pramANe nAnA siSya taraphathI namucine jyAre kahevAmAM AvyuM' te te tenA pratyuttaramAM javAba na ApI zakavAthI nirUttara banI gayA. paraMtu A sAdhuonI upara tenI kaSAyanI prabaLatA pahelAMthI paNa adhika pramANamAM vadhI gaI. rAjAnI sAthe te potAnA sthAne pAchA pharyAM. rAjAnI hAjarImAM pAte uttara na ApI zaka vAnA kAraNe tene pAtAnuM apamAna vizeSa khaTakavA lAgyuM. AthI sAdhuonI pAsethI tenA badale avazya levA joie evA nizcaya teNe peAtAne ghera AvIne karyAM. A dRDha nizcaya anusAra peAtAnA apamAnane badale levA gATe madhyarAtrinA samaye krodhathI AMdhaLA bhIMta banAne te sAdhuone mAravA mATe udyAnamAM gayA. te tyAM pahoMcatAM ja tiryaMnthAnI bhakti thI tapreta thayelI tyAMnI vanaDhavIe tene bAMdhI dIdhA. jyAre prAtaHkALane samaya thayA tyAre nagarajanAnI avarajavara zarU thatAM AvatAjatA DhAkAe namuci maMtrIne badhAyela hAlatamAM jotAM Azcaya thayuM. dhIre dhIre A vAta saghaLA nagaramAM prasarI gaI ane chelle rAjAnA kAna uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 uttarAdhyayanasUtre jAtAH / namucizca sabai janainindhamAno devyA vimukto nitarAM lajjAmApanno hastinApuraM gtH| tatra yuvarAjena mahApadmana saha sNgtH| ma pApIyAnapi pAvapuNyaprabhAveNa mahApadmasyAmAtyo jaatH| mahApadmasyAsIt zatrustadrAjyasImAvatirAjyAdhipatiH siMha iva prabalaparA. kramaH siMhabalo nAma bhuuptiH| sa hi mahApadmarAjye muhurmuhuH samAgatya tamakara vRcyA prajAnAM dhanAni balAt gRhItvA sva durga pavizati / mahApa masainika staM phuNcaa| pahile to sabane milakara munirAjoM ke nikaTa baiThakara dhArmika dezanA kA zravaNa kiyA pazcAt phira ye vahAM Aye jahAM namuci kIlA huA khaDA thaa| sabane isa sthiti meM khaDe hue namucikI niMdA kii| kisI bhI taraha jaba devI se vaha choDa diyA gayA taba vaha atilajita hokara pIche apane sthAna para calA gyaa| loga bhI apane ghara para vApisa A gye| namuci maMtrI ujjayinI se calA AyA aura hastinApura Akara vaha yuvarAja mahApama ke pAsa rahane lgaa| yadyapi yaha atizaya pApI thA to bhI pUrvapuNya ke udaya se yuvarAja mahApabha kA pradhAna bana gyaa| mahApadma kA siMha ke samAna prabala parAkramazAlI siMhavala nAmakA eka rAjA vairI thaa| yaha mahApadmake rAjyakI sImA para rahe hue rA. jyakA adhipati thaa| mahApabhake rAjya meM bAra 2 praviSTa hokara cora vRtti dvArA prajAjanoM ke dhana kA yaha balAt haraNa kiyA karatA thaa| sudhI A vAta pahoMcatAM rAjA paNa tyAM pahoMcI gayA. pahelAM te saghaLAe muni jenI pAse besIne dhArmika dezanAnuM zravaNa karyuM, pachIthI je sthaLe namuci maMtrI baMdhAyela hatA tyAM sA keI AvyA. saghaLAe A sthitimAM rahelA namuna cinI niMdA karI. A pramANe tene sadhaLA nagarajanethI niMdita thayela jANIne vanadevIe tene mukta karyo. AthI te lajita thato thate pita ne ghera cAlyo gayo. leke paNa pitapatAne ghera cAlyA gayA. lajita banela namuci maMtrI ujajaina cheDIne hastinApura cAlyo gayo ane tyAM jaI yuvarAja mahApadyanI pAse rahevA lAge. jo ke te ghaNe pApI hatuM te paNa pUrvanA puNyanA prabhAvathI yuvarAja mahApadma tene pradhAnapade sthApita karyo. mahApadma rAjAno siMhanA samAna prabaLa parAkramazALa siMhabala nAmane eka rAjA verI hate. te ane rAjayanI sImA ekabIjAne aDIne hatI. mahApadmanA rAjyamAM vAraMvAra pravezI e cera vRttithI prajAjanenA dhananuM te haraNa karI jate, utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 255 priyadarzinI TIkA a. 18 mahApadmakathA nigrahItuM na kadApi zaktA abhUvan / siMhavalasyAnigrahaNAd ruSTo mahApadmo namucimuvAca - asya siMhabalasya kamapi nigrahopAyaM jAnAsi ? sa uvAca - jAnAmi nigrahopAyam / tadA pramuditena mahApadmena samAdiSTaH sa sainyamAdAya siMhabalasya rAjyaM ruddhvA yuktayA taddurge bhaGktavA taM baddhvA mahApadmasannidhau samAnItavAn / saMtuSTo mahApadmo namuciM prAha tvayA mama mahAtkAryamanuSThitam, ataH kamapi varaM vRNutra / tadA namucinA proktam - tiSThatu varo bhavatkoze / yadA jaba isako pakaDane kA maukA AtA to yaha apane durga meM chipa jAtA / isa se mahApadma ke sainikajana isako pakaDane ke liye lAlAyita hone para bhI pakar3a nahIM sakate the| mahApadma rAjA isa rAjA para vizeSa rUpa se ruSTa rahA karatA thA / vaha cAhatA thA ki kisI bhI taraha se yaha pakar3A jAya / eka dina mahApadmane namuci se kahA- kaho siMhabala ko nigraha karane kA bhI koI upAya jAnate ho / hA~ ! kyoM nahIM jAnatA hU~ - avazya jAnatA hU~ / rAjAne prasanna hokara taba isa se kahA to phira kyA dera hai pakar3a lAo isako yahAM para / rAjAkI AjJA pAte hI namucine sainya ko sAtha lekara siMhabala ke rAjya meM jAkara gherA DAla diyA aura usako saba tarapha se roka liyA / pazcAt kisI yukti se usake durga ko phoDaphADakara usako bAMdha liyA aura bAMdhakara vaha mahApadma rAjAke pAsa usako le AyA / isa se rAjA namuci ke Upara baDA prasanna huA aura bolA- namuci ! tumane merA baDA bhArI asAdhya kArya sAdhita kara dikhAyA hai ataH jo tumhArI jyAre tene sAmane thatu ane pakaDAI javAtA prasaMga AvatA tyAre peAtAnA dumAM chupAI jatA. mahApadmanA sainikAnA anekavidha prayAso chatAM te pakaDI zakAtA nahIM mahApadma rAjA e rAja upara khUba gusse rahyA karatA ane icchatA hatA ke keAIne kAI upAye pazu ane pakaDI levA. eka divasa mahApadma rAjAe A vAta namuci matrIne kahI ke, tamA siMhubalane parAsta karavAnA kAI upAya jANeA che ? namucie hukAramAM javAkha ApyA. AthI rAjAe prasannacitta banIne kahyuM ke te pachI zA mATe vAra karI che ? jAe pakaDI leA. namrucine eTalu ja joItuM hatu te sainyane sAthe laIne siMhabalanA rAjya upara gherA ghAlyA. avarajavaranA mAgerga rokI lIdhA. A pachI yuktithI tenA dugane teDIphADIne tene pakaDIne AMdhI lIdhA ane mahApadma rAjAnI sAme lAvIne raju karI dIdhA. AthI rAjA namuci pradhAna upara khUba ja prasanna thayA ane kahyu, tame eka ghaNu ja mahatvanu uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre prayojanaM bhaviSyati tadA'ha grahISyAmi / mahApabhena tadvavacamagAkRtam / tatI niSkaNTakaM rAjyaM bahuvarSAvadhipAlitavAn yuvarAjo mhaapdmH| ekadA hastinApure muni muvratasya vratAcAryaziSyAH parivrAjakAca samakAlameva smaagtaaH| ubhaye'pi svasvAbhimatAM dharmadezanAM dadAti sma / padmottarasya jyeSThA patnI mahApadmamAtA jvAlAdevI jinadharmabhaktA'sIta , dvitIyA lakSmIstu vaidikdhrmpraaynnaa| ubhe api sarvottamaM dhArmikayAnamAruhya svasvAbhimataM dharma zrotuM sAbhilASe jaate| icchA ho so vara maaNglo| rAjAkI isa prakAra prasannatA apane Upara jAnakara namucine rAjA se kahA mahArAja / abhI yaha varadAna Apa apane hI koza meM jamA rakheM / jaba koI merA prayojanIya avasara AvegA taba Apa se yaha varadAna pIche leluuNgaa| mahApadmane namuci kI yaha bAta mAnalI aura aneka varSAMtaka niSkaMTaka bane hue rAjya kA ve saMcAlana karane meM laga gye| eka samayakI bAta hai ki hastinApura meM hI subratAcArya apanI ziSyamaMDalI sahita vihAra karate hue A phuNce| usI samaya vahAM parivrAjaka bhI Aye hue the| apane 2 dhArmika mantavyo ke anusAra donoMne dhArmika dezanA denA prAraMbha kiyaa| padmottara rAjAkI jyeSTha patnI ki jisakA nAma jvAlAdevI thA aura jo mahApanakI mAtA thI jinadharma kI bhaktA thI tathA dUsarI rAnI ki jisakA nAma lakSmIdevI thA vaha vaidika dharmakI bhaktA thii| donoM rAniyoM ke hRdaya meM apane 2 mAnya dharmokI dezanA sunane kA vicAra huaa| usa samaya vahAM yAna kAya karela che. AvA mahatvanA kAryanI sAdhakatAnA badalAmAM tamArI IcchA thAya te mAgI le. rAjAne pitAnA upara A rIte prasannacitta jANIne namucie rAjAne kahyu, mahArAja ! jayAre jarUrata jaNAze tyAre ApanA taraphathI ApavAmAM Avela varadAnane huM avazya mAgI laIza. mahApA rAjAe namucinI e vAtane svIkArI. A pachI niSkaTaka banIne potAnA rAjyanA saMcAlana kAryamAM te lAgI rahyA. eka samayanI vAta che ke sutratAcArya potAnI ziSyamaMDaLI sAthe vihAra karatAM karatAM hastinApura AvI pahocyA. e samaye tyAM parivrAjaka paNa AvelA hatA. potapotAnA dhArmika maMtavye anusAra bannee dhArmika dezanA ApavAne prAraMbha karyo. pakvottara rAjAnI moTI rANI ke jenuM nAma vAlAdevI hatuM ane je mahApaghanI mAtA hatI ane jinadharmanI bhakta hatI, tathA bIjI rANI ke jenuM nAma lahamIdevI hatuM je vaidika dharmane mAnanAra hatI. ane rANIonA haya pitapitAnA mAnya evA dharmonI dezanA sAMbhaLavAne vicAra AvyuM. A samayeM rAjyamAM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadajhiMnI TIkA a. 18 mahApanakathA 257 yAnamekamevAsIt / jvAlAdevI pratijJAmakarodahaM tadyAnamAruhya jinadharma zrotuM gamiSyAmi, nocedanazanaM kariSyAmi / lakSmIrapi tathaiva prtijnyaatvtii| ubhayo rAyo evaM vivAdaM zrutvA, rAjA pottara ubhe api dhArmikarathaviSaye patiSiddhavAn / tadA yuvarAjo mahApadmaH svamAturabhilASamapUritaM dRSTvA taduHkhena nitarAM duHkhita evamacintayat-aho ! mAdRze'pi sute mAtuH spRhA na pUrNA / pratyuta kRpaNasya dhanaM yathA bhUmau vilIyate, tathaiva manasi viliinaa| yo hi eka hI thaa| jvAlAdevIne pratijJA kI ki maiM isI yAna meM baiTha kara jinadharma kI dezanA sunane jAU~gI, nahIM to anazana kara dUMgI isI taraha lakSmIdevI ke hRdaya meM bhI vaidika dharmakA dezanA sunane kA vicAra utpanna haA to usane bhI yahI cAhA ki maiM isI yAna meM savAra hokara vaidika dharmakI dezanA sunane jAUMgI nahIM to maiM bhI anazana para utara jaauuNgii| isa prakAra donoM rAniyoM kA paraspara vivAda sunakara rAjA pramottarane yaha kaha diyA ki isa ratha para savAra hokara koI bhI dhArmika dezanA sunane nahIM jaaygaa| mahApadma putra apanI mAtA jvAlAdevIkI abhilASA apUrita dekhakara usake duHkha se atizaya duHkhita hokara isa prakAra vicAra karane lagA ki yaha baDe AzcaryakI bAta hai ki mere jaise putrake hone para bhI merI mAtAkI abhilASA pUrNa nahIM ho sakI hai| jaise kRpaNa kA dhana gaDA huA hI bhUmi meM vilIna ho jAtA hai isI prakAra merI mAtAkI bhI abhilASA bhItara hI bhItara eka ja ratha hate. javalAdevIe pratijJA karI ke huM Aja rathamAM besIne jinadharmanI dezanA sAMbhaLavA jaIza nahIM to anazana karIza. AvI rIte lahamIdevInA dilamAM paNa vaidika dharmanI dezanA sAMbhaLavA javAno vicAra thaye ane eNe paNa nakkI karyuM ke, A rathamAM besIne ja huM vaidika dharmanI dezanA sAMbhaLavA jaIza, nahIMtara anazana karIza. A pramANe banne rANIono paraspara vivAda sAMbhaLIne rAjA kvottare evuM kahI dIdhuM ke e ratha upara besIne koI paNa dhArmika dezanA sAMbhaLavA na jAya. mahApadma putre potAnI mAtA jvAlAdevInI abhilASA pUrI na thatI joIne te duHkhathI atizaya duHkhI thaIne e vicAra karavA lAgyuM ke e ghaNuM AzcaryanI vAta che ke mArA jevo putra hovA chatAM paNa mArI mAtAnI abhilASA pUrNa thaI zakatI nathI. je rIte kRpaNanuM dhana jamInamAM daTAyeluM rahIne Akhare adRzya bane che. A ja pramANe mArI mAtAnI abhilASA paNa tenA 33 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 uttarAdhyayanasUtre zakto'pi mAtumanorathAn na pUrayati, sa kathaGkAraM suputragaNanAmadhye sthAnaM mApsyati ? pitrA'pi mama mAturvaiziSTayaM na rakSitam / ato mayA'tra na sthAtavyam / iti vicArya nizi prasupte samaste loke ekAkI gRhAnniSkramya paribhramannaraNyAntarvati tApasAzramaM gtH| tatra tApasaH satkRtaH sa mukhena tatra sthitH| __ itazca campApurI kAlanAma kena raajnyaa'vruddhaa| tadadhIzo janamejayaH svasenyaparivRtastena saha yudhyamAnaH praabhuutH| tataH sa palAyya kApi gataH / zatru sainikA durgamadhye praviSTAH / nagare mahAn kolAhalo jAtaH / sarve'pi palAvilIna ho gaI hai| zakta hokara bhI jo putra apanI mAtAke manorathoM ko pUrita nahIM karatA hai vaha kaise suputroM kI gaNanA meM sthAna prApta kara sakatA hai| pitAne bhI merI mAtA ke vaiziSTaya kI rakSA nahIM kii| isaliye aba mujhe yahAM nahIM rahanA cAhiye / isa prakAra vicAra kara vaha jaba saba so gaye taba rAtri meM akelA hI ghara se nikalakara idharaudhara ghUmatA huA jaMgala meM rahe hue tapasviyoM ke Azrama meM pahu~ca gyaa| vahAM tapasviyoMne usakA khUSa satkAra kiyaa| isa prakAra tapasviyoM se satkRta hokara vaha vahAM hI AnaMda ke sAtha rahane lgaa| idhara caMpApurI ko kisI kAlanAmake rAjAne Akara ghera liyaa| jaba vahAM ke adhipati janamejaya ko yaha samAcAra milA to usane apanI senAko sAtha meM lekara usake sAtha yuddha kiyA parantu hAra gyaa| isa se vaha vahAM se palAyana kara kisI ajJAta sthAna meM jAkara chipa gyaa| zatru sainika kileke bhItara praviSTa ho gye| isa se ngraMtaramAM daTAyelI ja rahI che. zaktizALI hovA chatAM paNa je putra pitAnI mAtAnA manerane pUrA karI zakato nathI, te suputranI gaNanAmAM potAnuM sthAna kaI rIte prApta karI zake ? pitAe paNa mArI mAtAnA moTApaNAnI rakSA na karI. A kAraNe have mAre ahIM na rahevuM joIe. A prakArano vicAra karI jyAre rAjamahelamAM saghaLA sUI gayA tyAre rAtre ekale gharathI bahAra nIkaLIne ahIMtahIM bhaTakIne jaMgalamAM rahetA tapasvIonA AzramamAM pahoMcI gayo. tyAM tapasvIoe tene sAro satkAra karyo. A prakAre tapasvIone satkAra pAmIne e tyAM ja AnaMdathI rahevA lAgyA. - A tarapha caMpApurIne kALa nAmanA kai rAjAe gherI lIdhI. jyAre tyAMnA adhipati janamejayane A samAcAra maLyA tyAre te pitAnI senAne sAthamAM laIne tenI sAthe yuddha karyuM. paraMtu teo hArI gayA AthI e palAyana thaI kaI ajJAta sthAne jaIne chupAI gaye. zatru sAneke killAnI aMdara dAkhala thayA. AthI nagaramAM mahAna utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 259 priyadarzinI TIkA a. 18 mahApannakathA yitamitastato dhAvanti sma / rAjJo'ntaH purasthAH sarvA api mahilAstrAtAramantarA vyAkulatAM gatA / svamANAnAdAya sarvA apItastataH plaayitaaH| rAjJo janamejayasya mahiSI nAgavatyapi svapuNyAmadanAvalyA saha palAyitA tApasAzrame samAgatAM kulapatinA samAzvAsitA sA tatraiva sthitaa| tatra mahApadmamada. nAvalyoH parasparamanurAgo jaatH| ubhayorubhayasminnanurAgaH pravRddhaH / iyaM vArtA''zramasthitejanAtA / nAgavatI svaputrI madanAvalImuvAca-putri ! tvaM 'cakravartino'gramahiSI bhavitrI' ti naimittikavacanaM kathaM vismRtA'si / yatra kutrA'pi tvayAnurAgo na kartavyaH / tApasenApi-parasparAnuraktAvetau kadAcid vivAha bhara meM mahAn kolAhala maca gayA / saba loga idhara se udhara bhAgane lge| rAjAkI samasta antaHpurastha mahilAe~ trAtA (rakSaka) ke vinA AkulavyAkula hone lgiiN| tathA jina se jahAM bhAgate banA de vahAM apane 2 prANoM ko lekara bhAga gii| rAjA janamejaya kI paTTarAnI nAgavatI bhI apanI putrI madanAvalI ke sAtha bhAgatI huI unhIM tApasoM ke Azrama meM A phuNcii| kulapatine usako dhairya bNdhaayaa| so vaha vahIM para rahane lgii| rahate 2 mahApadma aura madanAvalI meM paraspara anurAga ho gyaa| aura yaha baDha bhI gyaa| jaba yaha bAta Azramake janoMko jJAta ho gaI to nAgavatIne mahApana ko sAmAnya rAjaputra samajhakara madanAvalI se kahA-putri! tU cakravartI kI paTTarAnI hogii| yaha naimitika ke vacana kyA tujhe yAda nahIM hai ? isaliye maiM tujhe samajhAtI hUM ki tU jahAMtahAM anurAga mata kara / kulapatine bhI mahApadma se aisA jAnakara ki ye donoM "paraspara meM anurakta haiM ataH kabhI na kabhI ye kalAhala macI gayo. saghaLA leke ahIMtahIM nAsabhAga karavA lAgyA. rAjAnA aMtaHpuranI mahilAo rakSaNa vagara AkuLavyAkuLa thavA lAgI ane jenAthI bhAgavAnuM zakaya banyuM. teo jyAM tyAM potAnA prANanI rakSA khAtara bhAgI chUTI. rAjA janamejayanI paTTarANI nAgavatI paNa potAnI putrI madanAvalInI sAthe bhAgIne e tapasvIonA AzramamAM AvI pahoMcI. kuLapatie temane dhIraja ApI. AthI te tyAM rahevA lAgI. rahetAM rahetAM mahApadma ane madanAvalImAM paraspara anurAga thaI gayA ane te khUba AgaLa vadhyA. jyAre A vAta AzramavAsIonI jANamAM AvI gaI tyAre nAgavatIe mahApadmane sAmAnya rAjaputra samajIne madanAvalIne kahyuM, he putrI ! tuM cakravartInI paTTarANI thaIza evuM jezInuM vacana zuM tane yAda nathI ? A kAraNe huM tane samajAvuM chuM ke jyAM tyAM pitAnI vRttione na javA detAM sthira banAva. kulapatie paNa A vAta jANIne ke, A banne parasparanA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyaya sUtre aftarasa vicintya mahApadmaH proktaH - kumAra ! tvayA'nyatra kutrA'pi gantavyam / kulapatervacana nizamya mahApadma kumArastasminneva samaye tataH pracalitaH / sa hi madanAvaliviyogena nitarAM duHkhitaH / socintayan iyaM hi bhAvicakravartinaH patnI bhaviSyatIti naimittikenoktam / ata iyaM mamaitra paTTamahiSA bhaviSyati / parantu kadA cakrAdiratnaM samutpatsyate / ahaM hi samutpannacakrA diratnaH SaTkhaNDa bharatakSetraM sAdhayitvA kadA madanAvalI pariNeSyAmi / ityevaM vicintayan mahApadmaH krameNa sindhunandanapuraM nAma nagaraM gataH / taMtra tasmindine ko'pi mahotsava AsIt / sarvA api nagarayoSita udyAne samavetA Asan / tAsAM tumulaM zrutvA mahAsenanRpasya mukhyahastI madonmatto bhUtvA''lAnastambhamutpATaya hastipakaM vyApAdya nagare paribhramannudyAnasamIpe samAvivAha kreNge| kahA - " kumAra ! tuma yahAM se kahIM anyatra cale jAo" kulapati ke isa prakAra vacana sunakara mahApadma zIghra hI usI samaya yahAM se cala diye / parantu madanAvalI kA viyoga inako atyaMta duHkhita kara rahA thaa| calate 2 mahApadmane vicAra kiyA - madanAvalI jaba bhAvI patnI honevAlI haiM aisA naimittikane kahA hai to yaha nizcita hai ki yaha merI hI paTTamahiSI hogI ? parantu cakrAdiratna kaba utpanna hoMge aura maiM kaba SaTkhaMDa bharatakSetra kA sAdhana karake madanAbalI ko parabhUMgA / isa prakAra vicAra karate hue mahApadmakumAra sindhunandana nAma ke eka nagara meM A phuNce| yahAM usa dina koI vizeSa utsava thA so nagarakI samasta mahilAe~ bagIce meM juDI hui thii| i mahilAoM kA tumula nAda sunakara mahAsena nRpakA pradhAna hAthI madonmatta hokara AlAstaMbha ko ukhADa karake evaM mahAvata ko mAra kara ke 260 premamAM che ane e kAraNe kayArekane kayAreka lagna karI leze. AthI temaNe kumArane peAtAnI pAse khelAvIne kahyuM, kumAra ! tame! ahIMthI kei bIjA sthaLe cAlyA jAva, kulapatinuM A prakAranuM vacana sAMbhaLIne mahApadma eja samaye tyAMthI cAlI nIkaLyA. paraMtu madanAvalInA viyeAga tene bahu ja du.khI karI rahela hatA. cAlatAM cAlatAM mahApaDye vicAra karyAM ke madanAvalI jyAre bhAvI cakravartInI paTarANI thanAra che evu' joSa jonAre kahela che tethI e nizcita che ke te mArI paTarANI thavAnI. paraMtu cakrAdi ratna kayAre utpanna thaze ane hu kayAre cha khaMDa pRthvIne jItIne maDhanAvalIne paraNavAnA ? A prakAranA vicAra karIne mahApadma kumAra siMdhuna dana nAmanA eka nagaramAM pahoMcyA, tyAM te divase kAI vizeSa utsava hatA. saghaLI strIe bagIcAmAM Avela hatI. A mahilAonA jammara avAja sAMbhaLIne mahAsena rAnanA khAsa hAthI mAnmatta banIne, AlAnastaMbha ukheDIne tathA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadajhiMnI TIkA a. 18 mahApadmakathA gtH| taM hastinaM dRSTvA bhItabhItAH sarvA api yoSitazcItkAraM kRtvA'tyuzyairuktavatyaH-yaH kazcitra vIro bhavet so'smAn rakSatu / tAsAM vacanaM zrutvA mahApadmakumAro hastinaM tarjitavAn / tato hastI pratyADhanya mahApadmAbhimukhaM samAyAtaH / tamAyAnnaM dRSTvA kumAraH svakIyamuttarIyaM tadabhimukhaM prakSiptavAn / krodhAndho hastI cApi taduttarIyakameva mayaM manyamAnastatra dantaizcaraNaizca prAharat / kolAhalaM zrutvA sarve'pi paurajanAH smvetaaH| rAjA mahAseno'pi sAmantamantribhiH saha smaagtH| rAjA mahAseno mahApadmakumAramabocat-he kumAra ! nagara meM tophAna macAtA huA usI udyAna kI ora A niklaa| hasti ko AyA dekhakara samasta mahilAmaMDala bhaya se vihvala ho uThA aura aniSTa kI AzaMkA se ekadama ghabarAkara cillAne lgaa| cillAtI huI una bicArI mahilAoMne phira aisA bhI kahA ki are ! yadi koI yahAM para vIra puruSa hove to hamArI rakSA kre| isa prakAra una striyoM ke vacana sunakara mahApamakumAra usa hasti ko tarjita karane lgaa| hAthI lauTakara mahApadmakumArake sanmukha ho gyaa| apanI aura hAthI ko AtA huA dekhakara mahApama ne apane uttarIya vastra ko usakI tarapha pheMka diyaa| usa pheMke gaye uttarIya vastra ko hI usa krodhAndha gajane manuSya jAnakara usa para danta evaM caraNoM kA prahAra karanA prAraMbha kiyaa| kolAhala ko sunakara samasta puravAsIjana bhI vahAM ekatrita ho gye| mahAplena rAjA bhI apane maMtriyoM sahita vahAM A pahu~cA / mahAvatane mArIne nagaramAM tephAna macAvate te udyAna tarapha pahoMce. hAthIne pitAnA tarapha Avate joIne saghaLI mahilAo bhayathI vihavaLa banI gaI ane aniSTanI AzaMkAthI gabharAIne cIsa pADavA lAgI. cIso pADatI e bicArI mahilAoe evuM paNa kahyuM ke, are ! je kaI vIra puruSa hoya to te amArI rakSA kare. A pramANe strIonAM vacanane sAMbhaLIne tyAM AvI pahoMcela mahApadma kumAra e hAthIne mahAta karavA doDI Avyo hAthI pAchA pharIne mahApadmakumAranI sAme thaI gaye. pitAnI sAme hAthIne Avate joIne mahApadmakumAre potAnuM uttarIya vastra hAthInI sAme pheMkayuM. kAyelA e uttarIya vastrane ja krodhamAM aMdha banelA gajarAje manuSya jANIne enA upara dAMta tema ja paganA prahAro karavA mAMDayA. kolAhalane sAMbhaLIne saghaLA puravAsI jane paNa ekatrita thaI gayA hatA. mahAsena rAjA paNa pitAnA maMtrInI sAthe tyAM AvI pahoMcyA. AvIne temaNe mahA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 uttarAdhyayanasUtre kruddhAkAlAdivAsmAd gajAdrakSarakSAtmAnam , apasarApasarazIghram / mahApadmakumAro rAjAnamAha rAjan / pazyatu bhavAn , ahamenaM madonmattaM gajaM sammatyeva vazI kromi| ityuktvA mahApadmakumAra uttarIye praharantamadhomukhaM taM majaM tADayAmAsa / tataH sa gaja uttarIyaM parityajya pakumArAbhimukho jAtaH / tAvat kumAra utplutya gajasyopari samupaviSTaH / tataH kumAro muSTibhizcaraNaiH pAdAGgaSThecobhiraGkuzezca gajaM svavaze'karot , kalabhamiva ca taM nartayati / kumArasyaitatsAhasaM Ate hI usane mahApana se kahA-kumAra / kruddha hue kAla kI taraha isa gaja se tuma zIghra hI dUra hojAo aura apane Apako bacAoM nahIM to yaha mAra ddaalegaa| rAjA ke isa taraha ke vacanoM ko sunakara mahApabhane una se kahA-he rAjan ! ApakA kahanA ThIka hai parantu Apa dekhe maiM isa gajakI kyA hAlata karatA huuN| abhI thoDI dera bAda hI maiM usakI mastI utAra detA huuN| aisA kaha kara mahApadmakumArane usI samaya nIcA mukha karake uttarIya vastra para prahAra karate hue usa gajarAjako tADita kiyaa| tADita hote hI gaja utarIya vastrako choDakara kumArakI tarapha bddhaa| usake bar3hate hI kumAra uchalakara usake Upara baiTha gyaa| baiThate hI kumArane usa gajako muSTi evaM caraNoMke prahAroM se pairoMke aMgUThoM se tathA vividha prakArake ziSTa vacanoM se evaM aMkuza Adi se apane vaza meM kara liyaa| tathA hAthIke baccekI taraha usa gajako khUba ncaayaa| kumArake isa sAhasane mahAsena rAjAko padmane kahyuM ke, kumAra! kodhiSTa thayelA kALanA jevA A hAthInI sAmethI tame jaladIthI dUra jAva ane pitAnI jAtane bacAve, nahIM to e tamane mArI nAkhaze. rAjanAM A prakAranAM vacana sAMbhaLIne mahApadrakumAre temane kahyuM ke, he rAjana tamArUM kahevuM ThIka che, paraMtu Apa juo ke A hAthInI huM kevI hAlata karUM chuM ? have thoDI ja vAramAM huM tane mada utArI dauM chuM. ema kahIne mahApadyakumAre e vakhate nIcuM moDhuM karIne uttarIya vastra upara prahAra karI rahelA e gajarAjane mAravAne prAraMbha karyo. AthI gajarAja uttarIya vabane cheDIne enA tarapha vaLe. hAthI enI tarapha pharatAM ja kumAra uchaLIne tenA upara caDI beTho ane besatAMnI sAthe ja kumAre te gajarAjane muThI ane pATuthI tathA bIjI rIte mAra mArIne tema ja vividha prakAranA ziSTa vacanathI tathA aMkuza vagerethI pitAnA vazamAM karI lIdhA tathA hAthInA baccAnI mAphaka te hAthIne khUba nacAle. kamAranA A sAhase mahAna rAjAne cakita banAvI dIdhuM. kumArathI vaza karavAmAM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA bha. 18 zrI mahApanakathA 263 vilAkya mahAsenanRpatiH paraM vismymaapnnH| tato'nye hastipakebhyo vimarjitagajo mahApanakumAro rAjJA sabahumAnaM svabhavane nItaH rAjJA ca vinizcitamayamavazyameva mahAkulapramRtaH / ata evaitAdRzaparAkramazAlI vartate / tato rAjA tasya kulAdiparicayaM jJAtvA mahatA puNyenaitAdRzo jAmAtA militaH iti vicArya tasmai svakanyAzataM dadau / anyadA rAtrau kumAraH zayyAyAM zayAna AsAt / madhyarAtre begavatI nAma kA'pi vidyAdharI tamapahatya AkAzamArgeNa pasthitA / kumAro madhye pazivigatanindra stAM vidyAdharI muSTimadyamya proktavAna-kAtvam ? kathaM mAmapaharasi ? muSTiprahAreNAdhunaiva tvAM ghAtayAmi / itthaM vadantaM kumAraM sA pAha-kumAra ! krodhaM carita kara diyaa| kumArane vaza meM kiye gaye hAthI ko anya mahAvatoM ke hAtha usake sthAna para bhijavA diyaa| rAjAne kumArakA bahuta sanmAna kiyA aura apane sAtha vaha usako rAjamahala meM le gyaa| vahAM jAkara rAjAne vicArA ki nizcaya yaha koI mahAkula prasUta vyakti hai| isaliye itanA parAkramazAlI hai| aisA vicAra kara rAjAne usake kula AdikA paricaya pAkara aura sAtha meM yaha socakara ki aisA jAmAtA puNya se hI prApta hotA hai, apanI so kanyAoM kA vivAha unake sAtha kara diyaa| eka dinakI bAta hai jaba ki yaha rAtri meM apanI sukhaseja para so rahA thA ThIka AdhI rAta ke Upara kisI vegavatI nAmakI vidyAdharIne isakA apaharaNa kiyA aura vaha isako AkAzamArga se le clii| rAste meM jaba isakI AMkha khulI to usane usa vidyAdharI ko mArane ke abhiprAya se muTTi uThAkara usa se kahAbatA, tU kauna hai aura kyoM mujhe isa taraha harakara lejA rahI hai ? AvelA te hAthIne bIjA mahAvatenI sAthe tenA sthAne mokalI dIdhe. rAjAe kumAranuM khUba sanmAna karyuM ane pitAnI sAthe rAjamahelamAM laI gayA. tyAM jaIne rAjAe vicAra karyo ke A koI mahAna kuLamAM janmela vyakti che, AthI ja e ATale prabhAvazALI che. A vicAra karIne rAjAe tenA kuLa vagerene paricaya meLavIne vicAra karyo ke puNyathI ja A jamAI maLI zake. AthI potAnI eka se kanyAo tenI sAthe paraNAvI dIdhI. eka divasanI vAta che ke kumAra jyAre rAtrinA vakhate sukhazayA upara sUtA hatA tyAre ardhI rAta vityA pachI vegavatI nAmanI vidyAdharIe tenuM apaharaNa karI tene AkAzamArge laI cAlI rastAmAM jyAre tenI AMkha khulI tyAre teNe te vidyAdharIne mAravAno vicAra karIne muThI ugAmIne tene , batAva tuM koNa che? ane mane A rIte upADIne apaharaNa karIne kayAM laI jAya che? jo nahIM batAve te eka ja muThInA prahArathI tAro prANa kADhI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 uttarAdhyayanasUtre mA kuru ! AvedayAmi haraNakAraNam , ityuktvA sA haraNakAraNaM kathayitumArabdhavatIkumAra ! vaitAThyaparvate mUrodayaM nAmAsti puram / tatrendradhanuH saMjJako nAmAsti vidyaadhraadhiptiH| tasyAsti zrIkAntAnAma sakalaguNasamalaGkatA bhAryA / asti tayoH putrI jayacandrA nAma / sA hi samprAptayauvanA'pi kamapi puruSaM nAbhilaSati / tatastatpitrorAjJaptA'haM bharatakSatravAsinAM nRpANAM citraM pratilekhya tasyai prdrshitvtii| sA teSvapi na kamapi kAGkSati / tato mayA tava citraM paTe samAlekhya tasyai pradarzitam / tava citraM daSTvA sA tvayi atyantamanuraktA mAmuktavatI-yayaM yadi nahIM batalAvegI to eka muSTi ke prahAra se terA prANa nikAla duuNgaa| isa prakAra jaba kumArane kahA taba vidyAdharI bolii-kumaar| krodha karanekI jarUrata nahIM hai| haraNa karane kA kAraNa kyA hai yaha maiM tumhe batalAtI hUM so suno, vaha isa prakAra hai vaitAkhya parvata para sUrodaya nAmakA eka pura hai| vahAM kA adhipati eka vidyAdhara hai| isakA nAma indradhanu hai| isakI bhAryA kA nAma zrIkAntA he| yaha zrIkAntA striyocita samasta guNoM se alaMkRta hai| inakI eka putrI haiM jisakA nAma jayacandrA haiN| yaha isa samaya yauvana avasthA meM jA rahI hai| phira bhI yaha kisI bhI puruSa meM abhilASAvAlI nahIM bana rahI hai| isa prakAra kI isakI paristhita dekhakara usake mAtApitAne mujha se kahA ki tuma bharatakSetra ke nRpoM ke citroM kA Alekhana kara usako dikhlaao| so maiMne aisA bhI kiyA parantu phira bhI vaha kisIkI bhI cAhanA nahIM karatI hai anta meM maiMne jyoM hI ApakA citrapaTa usako dikhlaayaa| to usako dekhakara vaha Apa meM nAkhIza. A prakAre jyAre kumAre kahyuM tyAre vidyAdharI belI, he kumAra ! krodha karavAnI kaI jarUrata nathI ApanuM haraNa karavAnuM kAraNa zuM che te huM Apane batAvuM chuM te sAMbhaLa. te A pramANe che - vaitADhaya parvata upara surodaya nAmanuM eka nagara che. tenA adhipati eka vidyAdhara che temanuM nAma IndradhanuM che. temanI strInuM nAma zrIkAntA che. A zrIkAntA bricita badhA guNothI alaMkRta che. tene eka putrI che jenuM nAma caMdrA che. A vakhate te yuvAvasthAmAM che chatAM paNa kaI puruSamAM te abhilASAvALI thaI nathI. A pramANenI tenI paristhiti joIne temanA mAtApitAe mane kahyuM ke, tuM bharatakSetranA rAjavIonAM citro dorIne tene batAva. AthI meM e pramANe karyuM, chatAM paNa te paikI keInI paNa cAhanA karatI nathI. aMtamAM meM jyAre tene ApanuM citra batAvyuM te ene joIne te ApanAmAM atyaMta anurakta banI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahApadmakathA 265 mama bhartA na bhaviSyati, tadA'haM prANAn parityakSyAmi, iti tadadhyavasitaM zrutvA tatpitroranujJayA'haM tvAmapahRtya gacchAmi / ato na bhavAna mAM hantumahati / dInAyAM tasyAmanukampanIyaM bhvtaa| iti tasyA vacanamupazrutya saMjAtAnurAgastAmuvAca-naya mAM tvaritam / tataH sA vegavatI vidyAdharI svavidyAprabhAveNa taM tvaritameva vidyAdhararAjasannidhau niitvtii| vidyAdhararAjo'pi kamanIatyaMta anurakta bana gaI aura kahane lagI ki yadi yaha merA bhartA nahIM banatA haiM to yaha nizcita haiM ki maiM isake viyoga meM prANoM se bhI thi dho bailUM / jaba usakA yaha adhyavasAya usake mAtApitA ko mAlUma huA to unhoMne mujha se kahA ki tuma se jaise bhI ho sake usa vyakti ko yahAM para le aao| yadi tuma isako haraNa karake bhI lA sakatI ho to le Ao parantu lAne meM derI nahIM kro| isa liye maiM Apako haraNa kara vahAM lejA rahI hUM isaliye mujhe Apa na maareN| isa prakAra usa vidyAdhArI ke vacana sunakara kumAra ko bhI usa kanyA ke Upara atizaya anurAga jAgRta ho gyaa| pazcAt vidyAdharI se bole-tU jitanI jaldI mujhe lejA sakatI ho utanI hI jaldI vahAM le cala / kumArakI isa prakAra bAta sunakara vaha vidyAdharI apanI vidyAke prabhAva se bahuta hI tvarIta gati se unako le calI aura zIghrAtizIghra vaha vidyAdharAdhipati indradhanu ke samIpa pahu~ca gii| kumAra ko jyoM hI vidyAdharAdhipatine apAra rUparAzi viziSTa dekhA gaI ane kahevA lAgI ke, je A puruSa mArA pati nahIM bane te mAro e nizcaya che ke enA viyogamAM huM mArA prANa ApI daIza. jyAre tenI A paristhiti tenA mAtApitAnA jANamAM AvI tyAre temaNe mane kahyuM ke je rIte banI zake te rIte tuM tene ahIM laI Ava. je tuM tenuM haraNa karIne lAvI zakatI hoya te te pramANe laI Ava. paraMtu lAvavAmAM DhIla na kara. A kAraNe huM ApanuM haraNa karIne tyAM laI jAuM chu, A kAraNe Apa mane mAro nahIM. A prakAranAM e vidyAdharInAM vacana sAMbhaLIne kumArane paNa te kanyA upara anurAga jAgRta thaye. A pachI vidyAdharIne teNe kahyuM ke, tuM jeTalI jhaDapathI mane tyAM jaI zakatI ho eTalI jhaDapathI tyAM laI ja. kumAranI A prakAranI vAta sAMbhaLIne e vidyAdharI. pitAnI vidyAnA prabhAvathI ekadama jhaDapI gatithI tene laIne jaladIthI vidyAdharonA adhipati indradhanunI pAse AvI pahoMcI. vidyAdharanAM adhipatie atyaMta rUparAzI viziSTa kumArane joIne tenuM mana utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 266 uttarAdhyayanasUtre yAkRti taM dRSTvA nitarAmAnanditaH vidyAdhararAjena zubhe muhUrte kumAreNa saha svakanyA jayacandrA vivAhitA / jayacandrAyA vivAhavRttAntaM samupalabhya tayA saha svavivAhamabhilapantau gaGgAdharamahidharanAmAnau vidyAdharau yuddhodhamaM kRtvA mUrodayapuraM prito'vruddhvntau| tato vidyAdharacamUTato mahApadmo'pi gaGgAdharamahIdharasainyena saha yoddhaM nagarAnnirgataH / raNe yudhyamAnasya mahApadmasya saMmukhe rathI azvArohI niSAdI (hastyArohI) padAtirvA ko'pi sthAtuM na shktH| yathA dakSiNAnilena jaladAvaliritastataH prakSipyate tathaiva mahApadmana viruddhavito usakA mana atyanta harSita ho gyaa| zubha muhUrta dekhakara kumArake sAtha indradhanune apanI kanyA jayacandrA kA vivAha bhI AnaMda ke sAtha kara diyaa| jaba yaha samAcAra gaMgAdhara aura mahIdhara nAmake do vidyAdharoM ko mAlUma huA to unhoMne Akara yuddha karaneke abhiprAya se usa surodayapurako ghera liyaa| kyoM ki ye cAhate the ki jayacandrAkA vivAha hama logoMke sAtha ho jaay| parantu aisA nahIM huA-ataH ina logoMne aisA kiyaa| mahApadma bhI vidyAdhara sainikoM se parivRta hokara yuddhasthala meM A pahu~cA aura gaMgAdhara evaM mahIdhara vidyAdharoM kA sainya ke sAtha yuddha karane ko taiyAra ho gyaa| donoM tarapha se yuddha prAraMbha huaa| paraMtu mahApadma ke samakSa usa samaya na rathI hI Tika sake aura na azvArohI na niSAdI (hastyArohI) na padAti hii| koI bhI pratipakSI jana jaba usakA kisI bhI prakAra se sAmhanA nahIM kara sake kintu ve aise prakSipta ho gaye jaise dakSiNa ke pavana ke ghaNuM ja harSita thaI gayuM. zubha muhUrta joIne kumAranI sAthe potAnI kanyA jayacaMdrAne vivAha AnaMdanI sAthe karI dIdhA. jyAre A samAcAra gaMgAdhara ane mahidhara nAmanA be vidyAdharane mAluma paDayA tyAre teoe AvIne yuddha karavAnI icchAthI surodayapurane ghere ghAlaye. kAraNa ke e bannenI IcchA evI hatI ke, jayacaMdrAne vivAha pitAnI sAthe thAya, paraMtu tevuM banyuM nahIM. AthI A lokee yuddha karavA mATe suredayapurane gherI lIdhuM. mahApadrakumAra paNa vidyAdhara sainikone sAthe laIne yuddhasthAna upara paho ane gaMgAdhara tathA mahidhara vidyAdharonA sainyanI sAme yuddha karavA tatpara banyA. banne bAjuthI yuddhano prAraMbha thayo, paraMtu mahApadmanI sAme na kaI rathI TakI zake ke na koI azvArehi, niAdi (hAthIdaLa sanya) ke padAti. pratipakSano koI paNa mANasa jyAre keI paNa prakArathI tene sAmano karI zake nahI. paraMtu te evA dabAI gayA ke dakSiNanA pavanane kAraNe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadazinI TIkA a. 8 mahApadmakathA / ghAgharasainikA itastataH prkssiptaaH| mahApadmasya parAkramamasahamAnA hatAvaziSTA gipusainikA dikSu vidikSu plaayitaaH| svasainikAn palAyitAna dRSTvA gaGgAdhara mahIdharau plaayitii| mahApadmakumArasya vijayo jaatH| tato'saukumAraH svngrmaagtH| tataH samutpanna cakrAdiratno mahApadmakumAraH SaTUkhaNDaM samastaM bharatakhaNDaM sAdhayati sm| parantu madanAvalIM vinA sarvo cakrizriyaM niSphalAM manute sma / tata ekadA krIDAparavazaH sa paribhraman tasminneva tApasAzrame gtH| tamAgataM caukSya tApasAstasya matkAraM kRtvntH| tasminnevAvasare rAjA janamejayo'pi samAgataH svaputrI madanAvalI mahApAkumAreNa saha vivAhitavAn / tataH paradvArA jaladAvali-meghamAlA itastataH prakSipta ho jAtI hai tathA hatA vaziSTa jo sainika jana the ve bhI jaba dizA evaM vidizAoM kI aura bhAga cuke taba mahApadma ko viziSTa parAkramazAlI jAnakara gaMgAdhara evaM mahodhara vidyAdhara bhI yuddhabhUmi se bhAga gye| isa prakAra mahApamakumAra jItakara indradhanu ke pAsa A gyaa| vijayazrIke lAbha se indradhanune khUba vijayotsava mnaayaa| pazcAt kucha dinoMtaka kumAra vahIM para Thahare / vahIM inake zastrAgAra meM cakra Adi ratnoM kI utpatti ho gaI-usa se inhoMne SaTakhaMDa bharatakSetra para apanI vijayakI dhvajA phaharAI / parantu itanA saba kucha hone para bhI eka madanAvalIke vinA kumArane usa cakravartI vibhUti ko niSphala hI maanaa| kisI samaya ye mahApadma cakravartI kautuka vaza yoM hI ghUmate ghAmate usI tapastriyoM ke Azrama meM jA pahu~ce / cakravartI ko AyA huA jAnakara tapasyioMne inakA khUba AdarasatkAra kiyaa| isI samaya janamejaya rAjA bhI vahAM A phuNcaa| jaLavAdaLI jevI rIte Amatema vikharAI jAya che. tathA je sainike taddana hatAza banI gayA hatA teo yuddhabhUmi cheDIne ADAavaLA bhAgavA mAMDayA, tyAre mahApadmane khUba ja parAkramI jANIne gaMgAdhara ane mahidhara vidyAdhara paNa yuddhabhUmimAMthI bhAgI chUTayA. A prakAre mahApadmakumAra jItIne IndradhanunI pAse jaI pahe vijayanA lAbhathI Indradhanue khUba vijayautsava manAvyuM. pachI keTalAka samaya kumAra tyAM ja rahyo. tyAM tenA zastrAgAramAM cakra Adi ratnanI utpatti thaI. AthI temaNe cha khaMDa bharatakSetra upara potAnA vijayanI dhajA pharakAvI. ATaluM saghaLuM hovA chatAM paNa eka madanAvalI sivAya kumArane te cakavatInA vibhava sAva phikko lAgatuM hatuM. keI samaye te mahApA cakravartI kautukavaza Ama tema ghUmatAM ghUmatAM e tapasvInA AzramamAM jaI pahoMcyA. cakravatIne Avela jANIne tapasvIoe temanuM khUba svAgata karyuM. A samaye janamejaya sajA paNa tyAM AvI pahoMcyA. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 uttarAdhyayanasUtre kumAraH samapracakravartizriyA samanvitaH svapuraM gtH| tatra bhUnyastazirAH sa pitarau pragatavAn / pitarAvapi putraM tasya tAdRzoM zriyaM ca dRSTvA paramAnanda bhAjau saMpannau / tasminneva kAle bhagavato munisuvatasya ziSyAH suvratAcAryAH prAmAnugrAmaM viharanto hastinApure smaagtaaH| rAjA padmottaro munInAmAgamanaM zrutvA strIputrAdiparivArasahito munInAM vandanArtha gtH| tatra munIn vanditvA mohAndhakAranAzinI dezanAM zrutavAn / dezanAzraNAnantaraM padmottaranRpA jyeSTha putreNa viSNukumAreNa saha suvratAcArya samIpe prabajitaH / tataH prAptarAjyo mahApadmazcakravartI bhUmaNDale sarvatra jainadharmasya samunnati cakAra / cakravartimAtA jvAlA devyapi jainadharmonnatiparAyaNaM svaputraM dRSTvA paramAnandaM prAptaso usane bhI apanI putrI isa madanAvalI kA mahApadmakumAra ke sAtha AnaMdapUrvaka vivAha kara diyaa| bAda meM padmakumAra samagra cakravartIkI vibhUti ko sAtha meM lekara apane ghara para vApisa A gyaa| Akara isane apane mAtApitAke caraNoM meM vinayAvanata hokara praNAma kiyaa| mAtApitA putrakI aisI asAdhAraNa vibhUti dekhakara bahuta hI khuza hue| bAda meM nizcinta hokara padmottara rAjAne munisuvrata bhagavAna ke ziSya suvratAcArya ke pAsa jo usa samaya grAmAnugrAma vihAra karate hue hastinApura meM Aye hue the, aura ye unakA Agamana sunakara vaMdanA karane ke liye strI putra Adi parivAra sahita gaye hue the| unakI dharmadezanA sunakara apane jyeSTha putra viSNukumAra ke sAtha dIkSA aMgIkAra karalI / isake pazcAt mahApadma cakravartIne isa bhUmaNDala para jainadharmakI acchI taraha se prabhAvanA kii| cakravartI kI mAtA jvaalaatemaNe pitAnI putrI madanAvalIno vivAha ghaNo ja AnaMda sAthe mahApadrakumAra cakavartInI sAthe karI Ape. A pachI mahApadma cakavartI pitAnI samagra vibhUti sAthe pitAnI hastinApura nagarImAM jaI pahoMcyA. tyAM pahoMcIne teNe pitAnA mAta pitAnA caraNamAM vinayapUrvaka praNAma karyA. mAtApitA putranI AvI asAdhAraNa vibhUti jANIne ghaNA ja khuza thayA. A bAju muni suvrata bhagavAnanA ziSya suvratAcAryanI ke jeo A samaye grAmAnugrAma vihAra karatAM karatAM hastinApura AvI pahoMcyA hatA. temanuM Agamana jANIne rAjA pakvottaranA rANI putrAdi sahita vaMdanA karavA mATe gayA hatA. temanI dharmadezanA sAMbhaLIne potAnA moTA putra viSNukumAra sahita dIkSA aMgIkAra karI. tyArabAda mahApadma cakravatIe A bhUmimaMDaLa upara jainadharmanI sArI rIte prabhAvanA karI. cakravatInI mAtA javAlA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahApadmakathA vato / pradmottara munirapi kevalajJAnaM prApya krameNa kaivalyaM prAptavAn / mahAtapA viSNukumAramunirapi svatapaH prabhAveNAnekA labdhIlabdhavAn / sa hi svarNazala ivotuGgaH, suparNavad vyomagAmI, sura iva bahurUpaH kanda iva rUpavAn , ityAdha. nekAvasthAvAn bhavituM zaktisaMpanno jaatH| parantu sa na kadAcidapi svalabdhi prayogamakarot / yato munayo hetuM vinA na kadAcidapi labdhiprayogaM kurvanti / ekadA varSAkAle samupAgate saMyamAtizayasaMyutAH suvratAcAryA varSAkAlaM yApayituM hastinApure saMsthitAH tadA namuciH svavairaM vizodhanArtha cakravattinaM devI bhI apane putra ko jainadharma kI prabhAvanA karane meM parAyaNa dekhakara parama saMtuSTa huii| padmottara munine kevalajJAna prApta kara muktikA lAbha kara liyaa| viSNukumAra muniko bhI tapazcaryA ke prabhAva se aneka labdhiyAM kA lAbha ho gyaa| labdhiyoM kI prApti se ve sumerU parvata ke samAna uttuGga ho sakate the| garuDa ke samAna AkAza meM gamana kara sakate the| devoM ke samAna vividha rUpa banA sakate the tathA kandarpa ke samAna viziSTarUpa saMpanna bana sakate the| isa prakAra kI una meM labdhiyoM ke prabhAva se zakti A cukI thii| parantu unako kabhI bhI apanI ina labdhiyoM ke prayoga karane kA avasara hI nahIM milA thaa| ataH ve labdhiyAM una meM labdhirUpa se hI vidyamAna thiiN| kAraNa ki jainamuni vinA kAraNa ke kabhI bhI labdhiyoM kA prayoga nahIM karate haiN| eka samayakI bAta hai-varSAkAla Ane para saMyamAtizayasaMpanna sutAcArya varSAkAla vyatIta karane ke liye hastinApura meM pdhaare| usa devI paNa potAnA putrane jainadharmanI prabhAvanA karavAmAM parAyaNe jANIne parama saMtoSI banI. pottara munie kevaLajJAna prApta karI muktine lAbha karI lIdhuM. viSNukumAra munine paNa tapazcaryAnA prabhAvathI aneka labdhionI prAptithI teo sumerU parvatanI samAna utu thaI zakatA hatA, garUDanI mAphaka AkAzamAM gamana karI zakatA hatA, devanI samAna vividharUpa banAvI zakatA hatA tathA kaMdarpanA samAna viziSTha rUpa saMpanna banI zakatA hatA. labdhionA pratApathI temanAmAM A prakAranI zakti AvI hatI. paraMtu tene kadI paNa pitAnI A labdhione prayoga karavAno avasara maLyo na hato. AthI e labdhio temanAmAM labdhi. rUpathI ja vidyamAna hatI kAraNa ke jenamuni vagara kAraNe kadI paNa labdhiono prayoga karatA nathI. eka samayanI vAta che ke varSAkALa AvavAthI saMyama atizaya saMpanna suvratAcArya varSAkALa vyatIta karavA mATe hastinApuramAM padhAryA. A samaye namucie utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 uttarAdhyayanasUtre vijJApitavAn-svAmin ! bhavatA mahyaM yo varaH pUrva dattastaM varaM dadAtu, cakravartI pAha-he namuce ! yathAkAmaM vRNuSva varam / itthaM rAjJA prokto durAzayaH sa provAcasvAmin ! ahaM yajJaM kartumicchAmi / ataH prArthaye-yajJasamAptiM yAvadetaddezAdhipatyaM mahyaM dehi / satyapratijJo rAjA mahApadmo'pi namuci siMhAsane samupavezya svayamantaHpure sNsthitH| rAjyAdhipatyaM saMpApya baka iva kUTadhInamucirapi nagarAda bahiryajJapATake gatvA mAyayA yajJakarmaNi dIkSito jAtaH / rAjye'bhiSiktaM taM namuciM vardApayituM nikhilAH prajA jainamunivarjAH sakalA liGgino'pi samaya namucine apane vairakA badalA lene ke vicAra se cakravartI se nivedana kiyA-svAmIn ! Apane jo vara mujhe pahile diyA huA hai usakI aba mujhe AvazyakatA hai so Apa usako dene kI kRpA kIjiye, namucikI bAta sunakara cakravartIne kahA-ThIka hai, jo tumhArI icchA ho so mAMgalo-usakI pUrti karadI jAvegI ! taba namucine kahA-mahArAja ! maiM yajJa karane cAhatA huuN| ataH Apale prArthanA hai ki Apa jabataka yajJakI samApti na ho jAya tabataka isa dezakA Adhipatya mujhe pradAna kara deN| satyapratijJa cakravartIne namucikI isa bAta se sahamata hokara usako rAjasiMhAsana para sthApita kara diyA aura Apa svayaM antaHpura meM jAkara rahane lgaa| rAjyAdhipatya pAkara bakakI taraha kUTa nIti saMpanna namuci bhI nagara se bAhara yakSazAlA meM jAkara mAyAcArI se yajJakarma meM niyukta ho gyaa| naganivAsiyoMne jaba yaha bAta sunI ki namuci rAjya meM abhiSikta ho gaye haiM taba ye saba ke saba pitAnA verane badale levAnA vicArathI cakravatIne nivedana karyuM, svAmina! Ape je varadAna mane pahelAM Apela che tenI Aje mAre AvazyakatA che, te Apa mane te ApavAnI kRpA karo. namucinI vAta sAMbhaLIne cakravatIe kahyuM. ThIka che. je tamArI IcchA hoya te mAgI le. e varadAna pUruM karavAmAM Avaze. tyAre namucie kahyuM, mahArAja ! huM yajJa karavA cAhuM chuM. AthI Apane prArthanA che ke Apa jyA sudhI yajJanI samApti na thAya tyAM sudhI A dezanuM Adhipatya mane pradAna karI de. satyapratijJa cakravatA e namucinI A vAtane svIkArI tene rAjya siMhAsana upara sthApita karI dIdho. ane Apa pote aMtapuramAM cAlyA gayA. rAjyanuM Adhipatya pAmIne bagalAnI mAphaka phUTanIti saMpanna namuci paNa nagaranI bahAra yajJazALAmAM jaIne mAyAcArIthI yajJakarmamAM niyukta banI gayA. nagaranivAsIoe jayAre A vAta sAMbhaLI ke namucine rAjyagAdI suprada karavAmAM Avela che tyAre te saghaLA tene vadhAI ApavA mATe AvyA, sAdhusaMta paNa AvyA, uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 271 priyadarzinI TIkA a. 18 mahApadmakathA samAgatAH / jainasAdhavo mAM vApayituM na samAgatA iti mAtsaryAtmavadan so nAryasteSAM tadeva chidraM puraskRtya tAn sutratAcAryAn samAhUe provAca-yo yadA rAjA bhavati, sa tadA liGgibhirabhigamyate / yatastapovanAni rAjarakSyANi bhavanti ato rAjA tapasvibhirabhigamyate, ityeSA lokasthitiH parantu yUyaM maryAdAvikalA mama nindakAH stha, ata eva yUyaM na samAgatAH / ato yuSmAuse vadhAI dene ke liye aaye| sAdhusaMta bhI aaye| nahIM Aye to eka jaina muni hI nahIM aaye| jaba isa prakAra kI usane janamuniyoM dvArA apanI vardhApane kriyA meM zubha saMmati nahIM dekhI to vaha isa bahAne unake prati adhika mAtsaryabhAva rakhanevAlA bana gyaa| aura jainasAdhuoM kA yahI eka prabala chidra-aparAdha hai jo mere liye isa avasara para ve vadhAI dene nahIM Aye haiM, isa prakAra janatA meM isakA pracAra kara usane isI aparAdha se suvratAcArya Adi munijanoM ko bulAyA aura kahane lagA-Apa loga bilakula loka vyavahAra se anamijJa evaM udaMDa haiM-kyA tumako nahIM mAlUma hai ki rAjyapada para merA abhiSeka rAjAne kara diyA hai| yaha tuma logoMko dhyAna honA cAhiye thA ki jaba koI navIna rAjA hotA hai to usako vadhAI dene ke liye sAdhusaMta bhI AyA karate haiN| kyoM kI unake tapovanokI rakSA kA bhAra rAjA para rahatA hai| ataH rAjA ke prati sanmAna pradarzita karanA yaha tapasviyoM kA bhI eka kartavya hai| parantu Apa logoMne isa laukika kartavya kA pAlana nahIM kiyA ataH hamako yaha bAta na AvyA te eka jaina munija na AvyA. jayAre A prakAre jainamunionI potAnA vRddhipaNAnI kriyAmAM zubha saMmati na joI tyAre te A bahAna thI temanA tarapha vadhAre ISALu banyA. jaina sAdhuone A eka prabaLa aparAdha che ke A avasara upara teo vadhAI ApavA AvyA nathI. A prakArane janatAmAM pracAra karI A aparAya mATe teNe suvatAcArya Adi munijanene bolAvyA ane kahevA lAge. Aya ka vyavahArathI bilakula anabhijJa ane udaMDa che. tamane zuM e khabara nathI ke rAjyapada upara rAjAe mAro abhiSeka karela che ? tamoe e dhyAnamAM rAkhavuM joIe ke jayAre keI na rAjA thAya che tyAre tene vadhAI ApavA mATe sAdhusaMte paNa jAya che. kemake temanA tapovananI rakSAne bhAra rAjA upara rahe che, AthI rAjAnA tarapha sanmAna pradarzita karavuM e tapasvIonuM paNa kartavya che. paraMtu Apa lokee e laukika kartavyanuM pAlana karela nathI. AthI mane e vAta nizcita thaI cUkI che ke tame saghaLA mArA eka prakAranA niMdaka che. A utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 uttarAdhyayana sUtre bhirmama rAjye na kadAcidapi stheyam / gacchata yUyamito'nyatra ! yadi yuSmAkaM madhye kazcidapi mama rAjye sthAsyati, sa mama vadhyo bhavi vyati / lokarAjavirodhino yuSmAn yaH saMvAsayiSyati, so'pi mama vadhyo bhaviSyati / tadvacanaM zrutvA''cAryAH procuH - rAjan ! kasyApi rAjJo varddhAnAM karttuM na kalpate'smAkam / ata eva vayaM nAgatAstatrAbhiSeke / tatra nindA cA'pi na kvApi kRtA'smAbhiH / vayaM tu na kasyA'pi nindAM kurmaH / kasyApi nindAkaraNaM na kalpate sAdhUnAm / suvratAcArya vacanaM zrutvA sa durbuddhirnarmuciH provAca nizcita ho jAtI haiM ki tuma saba hamAre eka prakAra se aparAdhI ho / isaliye isa gurutara aparAdha kA daMDa tumhAre liye eka hI hai ki tuma meM se koI bhI hamAre rAjya ke bhItara na rhe| yadi koI isa AjJAkA bhaMga karegA to vaha mRtyudaMDa kA bhoktA banegA / tathA loka evaM rAjake virodhI tuma logoM ko jo bhI koI vyakti apane yahAM Azraya degA usako bhI mRtyudaMDa bhugatanA paDegA / isa prakAra namucike vacana sunakara AcAryadevane kahA- rAjan ! hama logoM kA yaha AcAra nahIM hai ki hama kisI ko badhAI dene jAveM / kyoM ki yaha bAta munimArga se bAhya hai / yahI kAraNa hai ki hama loga isa utsava para sammilita nahIM hue| hama loga saba jIvoM ke pratimAdhyasthya bhAva rakhA karate haiM yahI hamArA sanAtana siddhAMta haiM / yadi hamane Apako badhAI nahIM dI hai to ApakI kahIM para hama logone nindA bhI nahIM ki hai / nindA karanA tathA stuti karanA yaha jainasAdhuoM ke AcAryamArga se kAraNe be gurUttara aparAdhanA daMDa tamArA mATe eka ja che ke tamArAmAMthI kAi paNa amArA rAjyanI aMdara na rahe. je ke i tema bhaMga karaze te tene meAtanI sA karavAmAM Avaze tathA leka are rAjyanA virodhI evA tame leAkeAne je koI paNa vyakti Azraya Apaze tene paNa mAtanI sajA karavAmA Avaze, A prakAranAM namrucinAM vacanAne sAMbhaLIne AcArya deve kahyu, rAjan! amArA leAkeA mATe e khAkhara nathI ke ame koine paNa vavAi devA jaIe kemake e vAta munimAga thI virUddhanI che, AAjakAraNane laI ame leAkeA A utsavamAM saMmilita na thayA. ame leAkeA saghaLA jIvAnA tarapha samAna bhAva rAkhIe chIe evA amArA sanA tana siddhAMta che. joke, amAe tamAre vadhAI nathI ApI tema ApanI kAI jagyAe niMdA paNa nathI karI. niMdA karavI ke stuti karavI e jena sAdhuonA AcAra mAga'thI taddana virUddhanA mArgo che. A prakAranAM sutratAcAryanAM vacana sAMbha uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahApadmakathA 273 -bahujalpitairalam / saptAhopari mama rAjye yuSmAkaM madhye yadi ko'pi sthAsyati, tadA'haM cauramiva taM ghAtayiSyAmi tataH sarve munayaH svasthAnamAgatya parasparaM vicAraNAM cakra:-ayaM namacirjina dharmadrohI saptAhamAtrameva atrodyAne sthAtumAzApayati / samprati varSAkAlaH samAgataH / ato'tra kaH pratIkAraH ? iti sarvairvicAraNIyam / tasmin samaye eka sAdhuH proktavAn-yo hi sudustapaM tapaH SaSTivarSaza tAni tepe, sa viSNukumAraRSiH sampati merutuMga nAmaka parvate vrtte| sa hi sarvathA bahiSkRta bAta hai| isa prakAra suvratAcArya ke vacana sunakara durbuddhi namucine una se kahA-aba na hama adhika kahanA cAhate haiN| aura na tuma se kucha sunanA hI cAhate haiN| antima Adeza hamArA aba tuma logoM ke liye kevala eka yahI hai ki sAta dina ke bhItara 2 tuma saba yahAM se bAhara cale jAo-mere rAjya meM jo koI tuma meM se ThaharegA to maiM usako cora mAnakara phAMsI para laTakA duuNgaa| namuci kI isa prakAra kaThora bAtacIta sunakara saba ke saba munirAjoMne apane sthAna para Akara vicAra kiyA-dekho, yaha namuci jinadharma se droha rakhatA he| tathA sAta dina taka hI yahAM para hama logoM ko Thaharane kI AjJA detA hai| aisI sthiti me jaba ki varSAkAla A cukA hai, kyA upAya karanA cAhiye / yaha bAta sunakara una meM se eka sAdhune kahA-suno, maiM isakA upAya kahatA hUM, vaha isa prakAra hai chahasau (600) varSataka sudustara tapakI ArAdhanA karanevAle viSNukumAra munirAja isa samaya merutuMga parvata upara virAjamAna hai| unakA LIne dubuddhi namucie kahyuM ke have huM kAMi vadhAre kahevA cAhata nathI tema tamAruM kAMI paNa sAMbhaLavA cAhate nathI. mAre tamArA loko mATe aMtima Adeza ekaja che ke sAta divasanI aMdara to saghaLA A rAjyanI hada choDIne cAlyA jAva. mArA rAjyamAM tamArAmAMthI je kaI paNa raheze te huM tene cera samajIne phAMsI upara laTakAvI daIza. namucinI A prakAranI kaThora vAtacItane sAMbhaLIne saghaLA munirAjo pitAnA sthAne AvIne vicAra karavA lAgyA ke juo ! A namuci jainadharmanI sAme cheSa rAkhe che tathA sAta divasa sudhInI ApaNe lokone rahevAnI AjJA Ape che. AvI sthitimAM varSAkALa AvI cUkela hovAthI zo upAya kare? A vAta sAMbhaLIne temAMnA eka sAdhue kahyuM sAMbhaLe, huM ene upAya kahuM chuM te A prakAra che. chaso varSa sudhI AkarA tapanI ArAdhanA karavAvALA viSNukumAra munirAja A samaye merUtuMga parvata upara birAjamAna che emano ane ahIMnA mahApadma utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 uttarAdhyayanasa " padmasyAgrajo varttate / manye tadvavacanAdeva zAntimApsyati / asmAsu yaH kazcittatra gantuM labdhimAn bhavet sa tatra gacchatu / tadaiko munirAha ahaM tatra gantuM zakto'smi, na punarAgantum / tadvacanaM zrutvA suvratAcAryAH prAcuH svaM tatra gaccha / viSNukumAramunireva tvAmAneSyati / itthaM suvratAcAryavacanaM zrutvA sa munifor a farmer gantuM pravRttaH / sa hi kSaNamAtrasamayanaiva viSNukumAramunisannidhau samAgataH samAgataM taM muniM nirokSya viSNukumAramunizcintitavAn-abaiyameva mahAvazyakaM saMghakAryamupasthitam / ata evAyaM muniH samAyAtaH, anyathA aura yahAM ke mahApadma rAjAkA saMbaMdha hai- mahApadma rAjA ke ve baDe bhrAtA haiM / unake kahane se yaha zAMta ho jAyagA / aba rahI vahAM taka pahuMcane kI bAta - so koI hama logoM ke bIca meM labdhisaMpanna ho vaha vahAM para jAve / isa vicAradhArA ko sunakara una meM eka munirAjane kahAmujha meM aisI labdhi to hai ki meM usake prabhAva se vahAMtaka jA sakatA huM- parantu phira vahAM se vApisa AnekI labdhi na hone se yahAM pIche vApisa nahIM A sakatA huuN| sAdhukI bAta sunakara suvratAcAryane kahA- koI cintA kI bAta nahIM hai - tuma yahAM se cale jAo-pIche viSNukumAra muni rAja hI tumako yahAM para le aayeNge| isa prakAra AcArya mahArAja kA Adeza pAkara vaha muni pakSI kI taraha AkAzamArgase ur3A aura uDate 2 eka kSaNamAtra me merutuMga nAmaka parvata ke upara viSNukumAra muni - rAjake pAsa jA pahu~cA / viSNukumAra munirAjane isa navIna Aye hue muniko dekhakara vicAra kiyA- avazya hI koI saMghakA AvazyakIya kArya rAjAno sabaMdha che. te mahApadma rAjAnA moTAbhAi che. temanA kahevAthI A zAMta banI jaze have phakta rahI tyAM sudhI pahoMcavAnI vAta. je ApaNAmAthI je koi labdhisapanna hoya e tyAM jAya. A vicAradhArAne sAMbhaLIne eka khIjA munirAje kahyuM, mArAmAM evI labdhi te che ke enA prabhAvathI huM tyAM pahoMcI zakuM chuM; paraM tu tyAMthI pAchA AvavAnI labdhi na hevAthI ahIM pALeA karI zaku N tema nathI. sAdhunI vAta sAMbhaLIne sutratAcAryeka hyuM, kAi ciMtAnI vAta nathI. tame ahI thI jAo. pachI viSNukumAra munirAja tamene ahIM lai Avaze. A pramANe AcAya mahArAjanA Adeza meLavIne te muni pakSInI mAphaka AkAza mArgethI uDhayA ane uDatAM uDatAM eka ja kSaNamAM merUtu Mga nAmanA parvata upara viSNukumAra sunizaja pAse pahoMcI gayA, viSNukumAra munirAje A navIna AvelA munine joine vicAra karyo ke saMghanuM koI Avazyaka kArya jarUra upasthita thayu' che, nahIM to varSAkALamAM A munine bhAvavAnI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahApadmakathA 275 varSAsu kathameSasamAgacchet / evaM vicArayantaM viSNukumAramuniM praNamya sa muniH sarva vRttAntaM nyavedayat / tato viSNumunistamAdAya satvarameva hastinApure samA gataH / tato gurUn pragamya bahubhirmunibhiH saha sa namucisamIpe gataH / sarve'pi nRpA viSNumuniM namaskRtavantaH / namucistu taM na namaskRtavAn / tatra viSNumuninA dharmadezanA prArabdhA / dharmadezanAsamaye sa namucimuvAca - samprati varSAkAlo varttate, ato varSAkAlAvadhi munayo'traiva nagare tiSThantu / ete hi svata ears sthAne bahukAlaM yA na tiSThanti / varSAsu bhUrbhUrijantu saMkulA bhavati / upasthita huA hai- nahIM to varSAkAla meM isa munike Ane kI AvazyakatA kyA thI / viSNukumAra munirAja jaba isa prakArakA vicAra kara rahe the ki itane meM vaha muni unake pAsa jA pahu~cA aura unako praNAma kara usane AdyopAMta samasta vRttAnta kaha sunAyA / sunakara viSNukumAra munirAja usI samaya usako sAtha lekara hastinApura A gaye / Akara unhoMne sabase pahile guruoM ko namaskAra kiyA / pazcAt ve muniyoMko sAtha meM lekara namuci ke pAsa gye| vahAM jitane bhI rAjA upasthita the una sabane unako namaskAra kiyaa| vahAM viSNukumAra ne dharmakI dezanA dI / dharmakI dezanA jisa samaya vahAM ho rahI thI usa samaya vahAM namuci bhI upasthita thaa| munirAjane namuci se kahA- dekho isa samaya varSAkAla cala rahA hai| ataH varSAkAla kI samApti taka ye samasta munimaMDalI yahIM para rahe / yaha svayaM bhI eka sthAna para bahuta samaya taka nahIM Thaharate haiN| sirpha varSAkAla meM hI cAra mahIne AvazyakatA hoya ja nahIM. viSNukumAra munirAja A prakArA vicAra karatA hatA eTalAmAM muni temanI pAse jaI pahoMcyA ane temane praNAma karI, athathI itI sudhInA saghaLe vRttAMta temane kahI sabhaLAvyA. sAMbhaLIne viSNukumAra munirAja e munine sAthe laine turata ja hastinApura javA upaDayA. hastinApura pahoMcatAnI sAthe ja temaNe sahu prathama gurUone namaskAra karyAM pachIthI teo munione sAthe laIne namucinI pAse gayA tyAM jeTalA rAjAo upasthita hatA te saghaLAe temane namaskAra karyAM. e sthaLe viSNukumAre dhamanI dezanA ApI dharmAMno dezanA je samaye tyAM cAlI rahela hatI e vakhate tyAM namruci paNa hAjara hatA. tene joine munirAje nasucIne kahyuM, juo ! A samaye varSAkALa cAlI rahela che. AthI varSAkALanI samApti sudhI A saghaLI munimaMDaLI ahIyAM rahe, teo pAte paNa eka ja sthaLe ghaNA vakhata sudhI rahetA nathI. phakta vakALanA cAra mahinA ja eka sthAne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 uttarAdhyayanasUtre ata evaite varSAkAle vihAraM na kurvanti / asmin mahApure varSAsvete vaseyustarhi tava kA hAniH ? kathametAn sAdhana nirvAsayasi ? iti viSNumanivacanaM zrutvA kruddho namuciH prAha-alaM punruktibhiH| yadi pazcadivasAnantaraM yuSmAkaM madhye kazcidapi dRSTipathamArokSyati, sa nigrahaNIyo bhaviSyati / viSNukumAramuniH provAca-ete maharSayaH purodhAne vasantu / tena kA hAnistava ? tataH kruddho namuciH provAca AstAmudyAnaM puraM vA / etaiH pAkhaNDipAzaiH zvetabhikSubhirmama rAjye na kutrApi sthAtavyam / tasmAnmama rAjyaM jhaTiti muktavA'nyatra ekatra Thaharane kA zAstra meM Adeza hai-ataH usIke anusAra ye saba yahAM Thahare haiM, kAraNa ki ila samaya pRthvI aneka sUkSmajantuoM se saMkula rahatI hai| isI liye varSAkAla meM muniyoMkA vihAra niSiddha haiN| isa Apake nagara meM ye varSAkAla meM raheM to Apako isameM kyA Apatti hai ? Apa kyoM inako yahA nahIM Thaharane denA cAhate ho| isa prakAra munirAja viSNukumAra ke vacana sunakara namuci ne kupita hokara inase kahA-jyAdA bAra 2 kahane kI jarUrata nahIM hai / yadi pAMca dinoMke bAda Apa logoM meM se koI bhI jo mujhe yahAM dikhalAI paDa jAyagA to vaha nigrahaNIya hogaa| isa prakAra namuci kI bAta sunakara viSNukumAra ne punaH usase kahA-ye maharSijana haiM yadi nagara ke udyAna meM Thahare raheM to isameM ApakI kyA hAni haiM ? / sunate hI isa bAtako namuci adhika kupita hokara kahane lgaa| nagara va bagIcA kI to mhaaraaj| bAta abhI dUra hai-ye to pAkhaNDipAza zvetabhikSu mere rAjyabhara meM bhI kahIM para nahIM Thahara sakate haiN| ata:tuma saba jaldI se jaldI kahIM ekatra rahevAne Adeza che. AthI te anusAra A saghaLA munio ahIM rokAyela che. kAraNa ke A samaye pRthvI aneka sukSma jIvajaMtuothI ubharAyelI rahe che A muniyo varSAkALanA cAra mahinA ApanA nagaramAM rahe te ethI Apane zuM Apatti che ? Apa Amane zA mATe ahIM rokAvA nathI detA? A prakAranuM munirAja viSa)kumAranuM vacana sAMbhaLIne namucIe krodhita banIne temane kahyuM, vAraMvAra vadhu kahevAnI jarUra rata nathI. joke, pAMca divasa pachI Apa lokomAMthI koIpaNa sAdhu ahIM jovAmAM Avaze te tene pakaDI levAmAM Avaze. A prakAranI namucInI vAta sAMbhaLIne viSNukumAre pharIthI tenekahyuM, A maharSijana che. je teo nagaranI bahAranA udyAnamAM rokAya te temAM zuM harakata che ? sAMbhaLatAMja AthI vadhu krodhanA AvezamAM AvIne namuci kahevA lAgyo ke, nagara ke, bagIcAnI vAta to dUra rahI paraMtu A pAkhaMDI sapheda sAdhuo mArA rAjyabharamAM kayAMya paNa rahI zakatA nathI. AthI tamo saghaLA sAdhu je tamArI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 zrI mahApadmakathA kutrA'pigacchata yUyam / yadi vaH mANAH priyAH / tato ruSTo viSNumunirAhapadatrayamapi sthAnaM dehi, tatraiva sarve munayo nivAsaM kariSyanti / tato namuciH proktavAn - dattaM yuSmabhyaM padatrayaM sthAnam / kintu tasmAd bahiryaH sthAsyati, so'vayameva mRtyudaMDa prApsyati / itthaM namucivacanaM zrutvA kopAviSTo viSNumuni vaikriyalabdhyA pravarddhitumArebhe / mukuTakuNDalamAlAyuktaH zaGkhacakragadApadmadhArI kalpAntapavanopamAn sphArAn phUtkArAn muJcan, svacaraNAghAtairakhilAmapi medinIM kampayan, payorAzInucchAlayana, zailazrRMgANi pAtayatan, dhAtrIphalasamUhavannakSatra cakraM dUrIdUsare rAjya meM cale jAo / yadi apanI kuzalatA manAnA cAhate ho to / namuci kI bAta sunakara viSNukumAra ko kucha krodha sA A gayAunhoMne usase kahA ThIka hai tuma aba esA karo ki 3 paira jamIna de do - usI meM saba muni Thahara jaayeNge| isa bAtako sunate hI namucine kahA acchA diyA tIna paira sthAna Thaharane ko / parantu isake bAhara jo muni rahegA vaha mRtyudaMDakA pAtra hogA bolo yaha bAta maMjUra hai| taba usakI bAta pramANa karate hue viSNukumAra ne apane zarIra ko vikriyA Rddhi se baDhAnA prAraMbha kara diyA / baDhate 2 inakA zarIra ucuMga parvata jaisA uttuMga ho gayA / usa avasthA meM mukuTa, kuMDala, mAlA tathA zaMkha, cakra, gadA evaM padmako dhAraNa kiye hue una munirAja ne kalpAntakAlakI prabala vAyuke samAka sphAra phUtkAroM ko chor3ate hue apane caraNoMkI AghAtoM dvArA samasta bhUmaNDala ko kaMpita kara diyA / samudro ko uchAla diyA / zailoM ke zikharoM ko nice girA diyaa| AMvale peAtAnI kuzaLatA cAhatA hatA vahelAmAM vahelI take mArA rAjyanI hadamAMthI anya sthaLe cAlyA jAva. nasucinI vAta sAMbhaLIne viSNukumAra munine krodhanA aMza AvI gayA. teoe tane kahyuM, ThIka che, tame have evuM kare ke, traNa pagalAM jamIna Ape! jemAM saghaLA muni rokAi jaze. A vAtane sAMbhaLatAMja namucie enA svIkAra karyo, ane kahyuM ke, A traNa pagalA jamInanI bahAra je muni raheze tena ThAra karavAmAM Avaze. kaheA A vAta tamane maMjura che ? nasucinI e vAtane majura karIne viSNukumAre peAtAnA zarIrane vikriyA RddhithI vadhAravAnA prAraMbha karI dIdho. temanu zarIra uMcA paryaMtanA jevu' uttuMga thaI gayu. A avasthAmAM mugaTa, kuMDaLa, mALA, tathA zaMkha cakra, gadA ane padmane dhAraNa karelA evA e munirAje pralayaaLanA prabaLa vAyu samAna susavATA karatAM peAtAnA caNAnA AdhAtA dvArA saghaLA maMDaLe kaMpAyamAna anAvI dIdhu. samudro uchaLavA lAgyA, zikhare uparanAM pattha uttarAdhyayana sUtra : 3 277 Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 uttarAdhyayanasUtre kurvan , vividhai rUpairdaivadAnavAn kSobhayan prabarddhamArnA'parimitazaktiH viSNumuni uttuGga parvata iva uttuGgo babhUva / tato nikhilajagajjaye zaktimAn viSNumuniH prathamacaraNaM cUlahemaparvate dvitIyaM jambU dvIpasya jagatyuparisthAyitvAn tRtIyaM caraNasthApanAya namuci pRcchati-namuce brUhi kvA'sti tava tRtIyaM sthAnaM, yatra caraNaM punaH sthApayi SyAmi / tataH pravardhitazarIraM viSNumuni vilokya mahatA bhayena kampitagAtro namucirAkrandan vadati-mune / mama zirasi caraNaM nidhehi / tadAnImeva mahApadmacakravartI svAntaH-pure jJAtattAntaH zaGkAtaGkAkulamtatra samAgatya bhUmitalanilanmaulistaM praNamyaitramabravIt-mahAtman / adhamamaMtriNA'nena munInAmAzAtanA kRtA, svaparasantAke samAna nakSatracakra ko dUra kara diyaa| apane vividharUpoM dvArA deva evaM dAnavoM ko kSubhita kara diyA / itanI prabala viziSTazakti kA saMcaya unake usa zarIra meM ho gyaa| isa taraha samasta jagata ko vijita karane meM zaktisaMpanna bane hue una viSNukumAra munirAjane tIna paira jamIna ko nAMpanA jaba prAraMbha kiyA to prathama caraNa cUlaheva parvata para aura dvitIya caraNa jambudvIpa kI jagatI para rakha raka aba tRtIya sthAna aisA nahIM bacA ki jisameM tRtIya caraNa rakhA jA sake / taba tRtIya caraNa rakhane ke liye unhoMne namuci se pUchA-kaho he-namuci ! batalAo yaha tRtIya caraNa aba kahAM rakhA jAMve / pUchate hI vaha hakkA bakkA sA ho gayA aura sahasA bola uThA he mune ! mere mastaka para tRtIya caraNa Apa rkheN| isa prakAra vaha kaha hI rahA thA ki isI samaya mahApadma cakravartI antaHpura se saba vRttAMta jAnakara vahAMpara A phuuNce| unhoMne baDA hI vinaya ke sAtha munirAja ke caraNoM meM namaskAra kiyA aura paDavA lAgyA, nakSatra cakrone AMbaLAnI mAphaka dUra karI dIdhA ane pitAnA vividha rUpe dvArA deva dAnAne subhita karI dIdhA. A prakAranI prabaLa viziSTa zaktino saMcaya temanA zarIramAM thaI gayo. A pramANe samasta jagatane vijaya karavAmAM zakti saMpanna banela A viSNukumAra munirAje traNa pagalAmAM jamInane mApavAne jyAre prAraMbha karyo tyAre tenA be caraNomAM ja pUrva samudra ane apUrva samudra samAI gayA have trIjuM sthAna evuM rahyuM nahIM ke, jyAM trIjuM pagaluM rAkhI zake. tyAre trIjuM pagaluM mUkavA mATe namucine kahyuM ke, he namuci ! have batAvo ke, trIjuM pagaluM kayAM rAkhuM ? pUchatAMja namuci AkuLavyAkuLa banI gaye ane kahyuM ke, he muni! mArA mastaka upara trIjo paga Apa rAkhe. A pramANe te kahI rahyuM hatuM tyAre e samaye mahApadma cakravatI aMtaHpuramAM A saghaLe vRttAMta sAMbhaLIne tyAM AvI pahoMcyA. teoe khUba vinayathI munirAjanA caraNomAM vaMdana karIne kahyuM, utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahApadmakathA 279 padAyakasya pApino'sya mantriNo'parAdhena prANasandehamAruDhaM bhuvanatrayaM trAyasva / e manye'pi devA asurAstathA'khilaH saGgo'pi taM muniM vividhairvAkyairucaiH svareNa sAntvayituM pravRttAH tato viSNumunizvaraNapatitAn devAsurAdIn dRSTvA vyacintayatime devAsurAdayaH sarve bhItAH ato mayA svasya rUpasyopasaMhAraH karttavyaH / iti vicArya svalabdhiprabhAveNa pratrarddhitaM svazarIraM saMhRtya sa pUrvAvasthA jAtaH / tataH prabhRti viSNumune trivikrama iti nAma prasiddham / tato dayAsAgareNa ghar3A - mahAtman / yadyapi isa adhama maMtrI ne hI munirAjoM kI AzAtanA kI hai parantu isa pApI ke isa pApase Aja samasta saMsAra ko jIne ke lAle par3a rahe haiM / pratyeka prANI prANoMkI rakSA hone ke sandeha meM paDa gayA hai / ata: he nAtha ! Apa tribhuvana kI rakSA kareM / isI taraha se una munirAjoMkI anunaya vinaya usa samaya upasthita sura aura asuroMne bhI kI tathA samasta saMgha ne bhI kI / vividha vAkyoMdvArA uccasvara se apane ko zAMtakarane meM pravRtta hue una sabako auMdhe mu~ha caraNa patita dekhakara viSNukumAra munirAjane vicAra kiyA - isa samaya ye saba ke saba bhayabhIta ho cuke haiM, ataH mujhe apane isa vikRta svarUpa kA upasaMhAra kara lenA caahiye| aisA vicAra karate hI unakA vaha zarIra prakRtistha ho gayA / isI kAraNa usa samaya se lekara viSNukumAra kA dUsarA nAma trivikrama prasiddha koTi meM AyA hai / isake bAda jaba ki ve viSNukumAra munirAja prakRtistha bana cuke aura mahAtmana ! jo ke, A adhama matrIe munijonI azAtanA karI che paraMtu A pApInA e pApathI A saMsAramAM vasanArAone mATe mahAbhaya jAgI paDela che. pratyeka prANI pAtAnA prANAnI rakSA karavAnI IkaramAM paDI gayela che ethI he nAtha ! Apa tribhuvananI rakSA karo. Aja pramANe te munirAjanI tyAM ubhelA deva ane dAnaveAe paNa vinaMtI karI tema samasta saghe paNa vinaMtI karI. vividha vAkaye dvArA ucca svarathI peAtAne zAMta karavAmAM pravRtta thayelA A saghaLAne peAtAnA caraNAmAM UMdhA paDI namana karI rahelA joine viSNukumAra munirAje vicAra karyo ke, A samaye badhA bhayabhIta banI cUkela che. jethI mAre A vaikriya zarIrane saMkelI levu joIe. A prakAranA vicAra karavAthI temanuM zarIra hatu. tevuM khanI gayuM. A kAraNe e samayathI laIne viSNukumAranuM bIjuM nAma trivikrama prasiddha thayela che. A pachI jyAre viSNukumAra munirAja krIthI mULa svarUpamAM khAvI gayA ane uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 uttarAdhyayanasUtre viSNumahAmuninA mukto namucizcakravartinA nirvAsitaH / itthaM viSNupuniH saGghakArya vidhAya AlocanAM kRtvA cirakAlaparyantaM suduzcaraM tapamtaptavAn / tataH samutpanna kevalajJAnaH sa paramAnandAspadaM mAptavAn , iti vRddhA vadanti / ___atha cakravartI mahApadmo'pi ciraM cakravattiAzrayaM samupabhujya pazcAt suvratAcAryasannidhau pravrajyAM gRhItavAn / gRhItapravrajyo mahApadmamunirdazavarSasahasrANi tIgraM tapastaptavAn / viMzatidhanuH samunnataH sa mahApadmastriMzatsaharSAyuSko'bhUt / sa mahApadmastItraistapobhirghanaghAtikarmANi vinAzya kevalajJAnaM saMprApya siddhigati prAptavAn / // iti mahApadmacakravartikathA // atyaMta dayA ke samudra hone se jaba unake dvArA usa duSTa pApI namucI kI bhI rakSA ho gaI taba cakravartIne "aise pApIkA rAjya meM rahanA ucita nahIM hai" isa vicAra se usako apane deza se bAhira nikAla diyaa| isa taraha saMghakA kArya susaMpAdita karake evaM AlocanA dvArA zuddha hokara ke una viSNukumAra munirAjane cirakAla paryata suduzcara tapoMko tapA aura kevalajJAna prApta kara antameM muktiko prApta kiyaa| mahApadma cakravartIne bhI bahuta kAlataka cakravartipadakI vibhUtikA bhoga karake pazcAt suvratAcArya ke pAsa jinadIkSA dhAraNa kii| dasa hajAra varSataka mahAn tapoMkI ArAdhanA kii| tathA ve ghanaghAti karmoM ke naSTa hojAne para kevalajJAnI bane / tadanantara ve aghAtika karmoM ke vinAza se mukti prApta kiye| inake zarIra kI UcAi bIsa dhanuSa thI tathA samasta inakI Ayu tIsa hajAra varSakI thI // 41 // atyaMta dayAnA samudra hovAthI tyAre temanA dvArA te duSTa pApI namucinI paNa rakSA thaI tyAre cakavatIe "A pApInuM rAjyamAM rahevuM ucita nathI" AvA vicArathI tene dezanikAla karI dIdhuM. A pramANe saMghanA kAryane susaMpAdita karIne ane AlecanA dvArA zuddha thaIne te viSNukumAra munirAje cirakALa paryata khUbaja agharAM evAM tapane tapIne kevaLajJAna prApta karI aMte mukitane pAmyA. mahApadma cakravartIe paNa khUba lAMbA samaya sudhI cakravatI padanI vibhUtine upabhegA karIne pAchaLathI sutratAcAryanI pAsethI jIna dIkSA aMgIkAra karI dasa hajAra varSa sudhI mahAna tapanI ArAdhanA karI tathA AthI temanA ghanaghAnIyAM karmono nAza thaI javAthI kevaLajJAnI banyA. tyAra pachI te aghAtIyA karmonA vinAzathI mukti prApta karI. emanA zarIranI uMcAI vIsa dhanuSanI hatI. tathA temanuM kula AyuSya trIsa hajAra varSanuM hatuM. 41 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 hariSeNacakravartIkathA tathAmUlam-egacchettaM pasAhittA, mahIM maannnisuurnno| hariseNo massido, patto gaIMmaNuttaraM // 42 // chAyA-ekacchatrAM prasAdhya, mahIM mAnaniSUdanaH / ___ hariSeNo manuSyendraH, prApto gatimanuttarAm // 42 // TIkA-mAnaniSUdanaH dRptAridaladarpamardanaH manuSyendraH ekaviMzatitama nami nAmaka tIrthakare vidyamAne dazamazcakravatIhariSeNa hariSeNanAmakaH, mahIM pRthivIm , ekacchatrAma-eka chatraM rAjacihaM yasyAM sA ekacchatrA tAm, avidymaanaa'prnRpaamityrthH| prasAdhya kRtvA dIkSAM gRhItvA anuttarAM-sarvotkRSTAM mokSarUpAM gatiM prAptaH // 42 // atha hariSeNakathAAsId bharatakSetre kAmpilyapure mahAharinAmako nRpH| tasyAsInmerA nAma mhissii| sA hi ekadA komalazayyAyAM zayAnA catudarza svamAn dRssttvtii| tathA-'egacchattaM' ityaadi| anvayArtha-(mANanisUraNo-mAnaniSUdanaH) madonmatta zatruoMke mAna kA mardana karanevAlA (maNussido-manuSyendraH) ikkIsaveM-tIrthakara kI maujUdagI meM vidyamAna hariSeNa nAmake daza veM cakravartIne (mahIMmahIm ) isa pRthvI koM (egacchattaM-ekacchatrAM kRtvA) pUrNarUpa se apane AdhIna karake pazcAt (aNuttaraM gaim patto-anutarAm gatiM prAptaH) sarvotkRSTa mokSarUpa gatiko prApta kiyA inakI kathA isa prakAra hai isa bharata kSetra ke andara kAmpityapura meM mahAhari nAmakA rAjA thaa| usakI merA nAmakI eka mahiSI thii| usane rAtrI meM apanI tathA-"egacchataM" tyAhi. anyAya-mAnanimaraNo-mAnaniSadanaH mahAmata zatruAnA sAnu bhana 423maNussido-manuSyendraH sevAsamA tI 42nA matamA thayelA hariSeNa nAmAnA isamA yatI mahIM-mahiM pRthvIna egacchattaM-ekacchatraM pUpale potAnA mAdhIna 4rIne aNuttaraM gaima patto-anuntarAM gatiM prAptaH satkRiSTa makSa gatine prApta karI. emanI kathA A pramANe che- A bharatakSetranI aMdara kAMpipuramAM mahAhari nAmanA rAjA rAjya karatA hatA. tene merA nAmanI paTarANI hatI. te rAtrInA vakhate pitAnI suke maLa zaiyA para utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 uttarAdhyayanasUtre svapnadarzanAnantaraM dhRtagarbhA sA sAmprApte samaye sarvAGgamundaraM kumAraM janitaktI mAtApitRbhyAM tannAma hariSeNa iti kRtam / sa hi zuklapakSa zazIva pravarddhamAnaH sakalakalAsu pAraGgato'bhUt / saMprAptatAruNyaH paJcadazadhanurucchritaH sa pituH prAjyaM rAjyaM saMprApya svamajA iva prajAH paripAlayan katicid varSANi vyatItavAn / tata ekadA tasya zastrAgAre cakraratnaM samutpannam / tadanugAmI bhUtvA hariSeNo nRpaH paTakhaNDaM bharatakSetraM sAdhitavAn / evaM krameNa samutpannacaturdazaratno hariveNa cakravartI SaTkhaNDAM pRthivIM paripalAyan bahUni varSANi vyatikrAntavAn / evaM sukhena tiSThan cakravartI hariSeNo zAradaM nirmalaM pUrNacandra svalpenaiva kAlena rAhUparAgakomala zavyApara soI huI caudaha svapnoM ko dekhA / bAda meM usake eka sarvAGga pUrNa sukumAra bAlakakA janma huA jinakA nAma hariSeNa rakhA gyaa| zuklapakSa meM jisa prakAra candramA kI vRddhi hotI hai usI taraha pratidina baDhate hue yaha bAlaka apane samaya para sakala kalAoM meM pAraMgata ho gye| jaba ye yuvAvasthA saMpanna ho gaye taba pitA dvArA pradatta prAjya kA inhone bahuta hI buddhimAnI evaM nyAyanIti ke anusAra saMcAlana kiyaa| apanI saMtAna ke samAna prajAkA harataraha se inhoMne lAlanapAlaja evaM saMrakSaNa karate hue kitaneka varSa vyatIta kiye / inake zarIrakI UMcAI pandraha dhanuSya thI ! eka dina inake zastrAgAra meM cakraratna utpanna huaa| usake prabhAva se inhoMne samasta chaha khaMDavAle bharatakSetra para apanA pUrNa prabhutva sthApita kiyaa| cakrabartI padakA bhoga karate hue inake kitaneka varSa vyatIta hue| eka dinakI bAta hai ki jaba cakravartI AnaMda se apane prAsAda kI chata sutelI hatI tyAre teNe cauda svapna joyAM A pachI tene eka sarvAga suMdara kumArane janma thayo. jenuM nAma hariSeNa rAkhavAmAM AvyuM. zukala pakSamAM je rIte caMdramAnI vRddhi thAya che evI rIte pratidivasa vadhatAM vadhatAM e bALaka pitAnA ce gya samaye sakaLa kaLAomAM pAraMgata banI gayA. jyAre teo yuvAvasthA saMpanna thayA tyAre mahAhari rAjAe rAjyane saghaLe kArobAra temane sukhada karI daI rAjyAsane birAjamani karyA. pitAe teM pelA rAjyane suMdararIte vahIvaTa karIne temaja le konuM pita nA saMtAna samAna hareka rIte pAlana poSaNa karIne tathA saMrakSaNa karIne keTalAka varSo vyatIta karyA. temanA zarIranI uMcAI paMdara dhanuSyanI hatI. eka divasa temanA zastrAgAramAM cakrananI utpatti thaI tenA prabhAvathI temaNe cha khaMDa bhAratakSetra para pitAnuM pUrNa prabhutva sthApita karyuM cakravatI padane bhagavatAM temanA keTalAMka varSa vyatIta thayAM. eka divasanI vAta che ke, jyAre cakravatI AnaMdathI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 hariSeNacakravartIkathA 283 yuktaM vilokya, laghukarmatayA saMsArAdviraktimApannazcintitavAna-pUrvabhava sukRta prabhAveNa mayA'smin bhave IdRzI samRddhiH saMprAptA / ata ucitaM mama punarapi paralokahitAvahaM dharma kacum / uktaM cApi mAsairaSTabhi rahAvA, pUrveNa vayasA tathA / __kArya varSAsu rAtrau, vA, vAkye syAtsukhaM yathA // 1 // anvayaH-aSTabhirmAsaistathA kArya, yathA varSAsu sukhaM syAt / ahnA tathA kArya yayA rAtrau sukhaM syAt / pUrvega vayasA tathA kArya, yathA vArdhakye sukhaM syAt iti / para virAje hue the| taba inhone zaratkAlIna nirmala candramA ko kucha hI kAla ke bAda rAhu se grasita dekhaa| dekhate hI laghukarmI hone se saMsAra se inakA citta virakta ho gyaa| inhoMne vicAra kiyA-mujhe pUrva bhava meM samupArjita puNya ke prabhAva se isa bhava meM itanI viziSTa samRddhi prApta hui hai| ataH mere liye aba yahI bAta ucita hai ki maiM paraloka meM hitAvaha dharmakA hI zaraNa luuN| kahA bhI hai__ "mAsairaSTabhirahnA vA, pUrveNa vayasA tthaa| kArya varSAtu rAtrau vA, vArddhakye syAtsukhaM yathA" // 1 // ATha mahinoM meM isa jIvako aisA kAma karanA cAhiye ki jisake prabhAva se isako varSAkAla ke cAra mahinoM meM sukha milatA rhe| tathA dina meM aisA kartavya karate rahanA cAhiye ki jisa se isako rAtri meM sakha milatA rhe| tathA pUrvavaya meM bhI aisA kAma karate rahanA cAhiye ki jisa se vRddhAvasthA sukhazAMti se vyatIta hotI rhe| tthaapitAnA mahelanI aTArImAM beThela hatA tyAre temaNe zaradakALanA nirmaLa caMdramAne thoDA samaya pachI rAhuthI gherAyela che. jotAM ja laghukama hovAthI saMsArathI temanuM citta virakta banI gayuM teoe vicAra karyo. mane pUrvopAta viziSTa evA satkAryonA prabhAvathI A manuSya janmamAM ATalI viSTi samRddhi prApta thayela che. AthI mArA mATe have eja ucita che ke, huM paralokamAM hitAvaha evA eka mAtra dharmanuM ja zaraNa lauM. kahyuM paNa che-- " mAsaizaSTabhiratA bA, pUrveNa vayasA tathA / kArya varSAsu rAtrau vA, vAddhakye syAtsukhaM yathA" // 1 // ATha mahinAmAM A jIve evuM kAma karavuM joIe ke, jenA prabhAvathI tene varSA kALanA cAra mahinAmAM sukha maLatuM rahe. tathA divasamAM evuM kartavya karatA rahevuM joIe ke, jenAthI tene rAtrImAM sukha maLatuM rahe. tathA pUrvavayamAM paNa evuM kAma karatA rahevuM joIe ke, jenAthI vRddhAvasthA sukhazAMtithI vyatIta thatI rahe. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 uttarAdhyayanasUtre Ajanma tattu katavyaM, nraivimlmaansaiH| yena loke pare nityaM sukhaM syAtparamaM dhruvam // 2 // iti / evamAdivicArya cakravartI hariSeNo putraM vimalasenaM rAjye saMsthApya subhadrAcArya samIpe dIkSAM gRhItvA cAritraM samyak paripAlya kevalajJAnamAsAdya siddhigati praaptH| hariSeNasya sarvamAyurdazasahasravarSaparimitamabhUt / // iti hariSeNakathA / / tathAmUlam-anio rAyasahassehi, supariccAI damaMcare / jayanAmo jiNakhAyaM, patto gaImaNutaraM // 43 // chAyA-anvito rAjasahauH, suparityAgI damamacarat / ___jayanAmA jinAkhyAtaM, prApto gatimanuttarAm // 43 // TIkA-'anio' ityaadi| namizAsane jayanAmA ekAdazazcakravartI jinAkhyAta-jinoktaM zrutacAri"Ajanma tattu kartavyaM naraiH vimalamAnasaiH / yena loke pare nityaM, sukhaM syAtparamaM dhruvam" // nirmala manavAle manuSyoM ko cAhiye ki ve Ajanma aisA kartavya kareM ki jisa se paraloka meM bhi nitya aura dhruvasukha mile| ityAdi rUpa se vicAra kara hariSeNa cakravartIne apane putra vimalasena ko rAjya meM sthApita kara subhadrAcArya ke samIpa dIkSA aMgIkAra karalI / cAritra kI samyakarIti se parIpAlanA karate hue cakravartIne kevasajJAna kA lAbha kRra bAda meM avaziSTa karmoM kA bhI vinAza kara mukti prAta krlii| ina hariSeNa kI Ayu kula dasa hajAra varSa kI thI // 42 // tayA "Ajanma tattu kartavyaM, naraiH vimalamAnasaiH / yena loke pare nityaM, sukhaM syAtparamaM dhruvam" / nirmaLa manavALA manuSya mATe e jarUrI che ke, te A janmamAM evuM kartavya kare che, jenAthI parakamAM nitya ane pravasukha maLe A pramANe vicAra karI haripeNa caDavatIe potAnA putra vimaLasenane rAjagAdI suprata karIne subhadrAcAryanI pAsethI dIkSA aMgikAra karI cAritranuM samyapha rItithI paripAlana karIne cakravatIe kevaLajJAna prApta karyuM. A pachIthI bAkI rahelAM karmone paNa vinAza karI muktipada meLavyuM. A haripheNa cakravatInuM AyuSya ekaMdara dasa hajAra varSanuM hatuM. je 42 che utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 zrI jayacakravartIkathA gAtmakaM dharma zrutvA rAjasahasrairavintaH yuktaH suparityAgI rAjyasutadArAdipari tyAgazIlaH san jainI dIkSAM gRhItvAda mam-indriyopazamam acarat=kRtavAn / tato'nuttarAM-sarvotkRSTAM mokSAkhyAM gatiM prAptaH // 43 / atha jayacakravartikathA AsIdatra bharatakSetre sakalasampadagRhe rAjagRhe nagare yazaH sudhAsamudraH samudravijayo nAma nRpaH / tasyAsIllAvaNya tAruNyaparipUrNA zIlAlaGkArAlaGkatA zAlidhAnyaguNAvalInAM vapra (kSetra) bhUtA vaprA nAma paTTamahiSI / sA kadAcitsuko tathA-'anio' ityAdi / anvayArtha-naminAtha ke zAsana meM (jayanAmo-jayanAmA) jayanAmaka gyArahaveM cakravartIne (jiNakkhAyaM-jinAkhyAtam ) jinendra pratipAdita zrutacAritrarUpa dharmakA zravaNakara (rAyasahassehiM anio-rAjasahasra anvitaH) hajAra rAjAoM ke sAtha (suparicAi-suparityAgI) rAjya, suta, dArA AdikA parityAga karake jinadIkSA ko aMgIkAra kiyA aura ( damaM care-damam acarat ) indriyoM ko upazamita kiyaa| isa se (aNuttaraM gaim patto-anuttarAma gati prAptaH) sarvotkRSTa gati mokSa ko prApra hue| inakI kathA isa prakAra hai isa bharatakSetra ke antargata rAjagRha nAmakA nagara thaa| vahAM kA vaibhava dekhakara aisA jJAta hotA thA ki mAnoM sakala saMpattiyoM kA yaha eka gharahI hai| isake zAsaka yazarUpI sudhA kA samudra samudravijaya nAmake rAjA the| inakI vaprA nAmakI paTarAnI thii| yaha lAvaNya tathA-"anio" tyA!i sa-yA -mInAthanA zAsanamA jayanAmo-jayanAma bhayanAmanA 40yAramA yavatI jiNakkhAyaM-jinAkhyAtam nendra pratipAhita zruta yAritra 35 dhamanu zravadhu 421 rAyasahassehiM annio-rAjasahastraiH anvitaH M2 sayAnI sAthai suparicAi-suparityAgI rAya, sata hAsa, mAhinI parityAga 4zana - dIkSAne sa4i2 4za mane damaM care-damam acarata dhandriya 952 anubhavI tenAthI te aNuttaraM gaim patto-anuttarAma gati prAptaH satkRiSTa ati theTa mokSa prApta yu. temanI kathA A prakAranI che A bharatakSetramAM rAjagRha nAmanuM eka nagara hatuM. tyAMne vaibhava jotAM evuM jaNAtuM hatuM ke, saghaLI saMpattionuM e jANe ghara ja hoya. tyAMnA zAsaka yazarUpI sudhAne samudra evA samudravijaya nAmanA rAjA hatA. temane vaprA nAmanI para NI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - uttarAdhyayanasUtre malAyAM zayyAyAM zayAnA catudezasvamAn dRssttvtii| tayA svamA bhatre niveditaaH| rAjA samudravijayaH prAha-priye ! taba mahApratApI putro bhvissyti| tataH saMprApta kAle sA jananayanAnandakaramekaM putraM pramUtavatI / pitRbhyAM "jaya" iti tannAma kRtam / sa hi krameNa yauvanamArUDhavAn / tasya zarIraM dvAdazadhanuH parimitamAsIt / rAjyadhurAdharaNakSama sutaM vilokyaM pitA tasmai rAjyabhAraM samarpya svayaM sambhUtivijayAcArya samIpe dIkSAM gRhItvA svakalyANaM sAdhitavAn / sammApta evaM tAruNya se paripUrNa tathA zIlarUpa alaMkAroM se alaMkRta thii| guNAvali rUpazAli dhAnyakI utpatti ke liye yaha vaprakSetra jaisI thii| yaha kisI samaya atyaMta komala zayyA para so rahI thI ki rAtri ke pichale pahara meM isane caudaha svapna dekhe / svano kA yathAvat vRttAnta apane pati se nivedita karane ke pazcAt isako unhIM ke dvArA jJAta huA ki-"mere mahAmatApI putra hogA" isako sunakara rAnIko apAra harSa huaa| usane apane garbhakI puSTi evaM rakSA karane meM koI kamI nahIM rkhii| jaba garbha ThIka nau mAha sADhesAta dinoM kA pUrNa evaM paripuSTa ho cukA taba yogya samaya meM vaprAne eka putraratnako janma diyaa| mAtApitA ko inake janma se bahuta jyAdA harSa huaa| unhoMne inakA nAma jaya rkkhaa| jaya jaba yuvA ho gayA taba rAjakanyAoMke sAtha unakA vivAha kara diyaa| inake zarIrakI UcAI bAraha dhanuSakI thii| pitAne iyako rAjya kI dhurAdhAraNa karane meM samartha jaba dekhA hatI. te lAvaNya ane tArUNyathI paripUrNa tathA zIlarUpa alaMkArethI alakRta hatI. guNavaLIrUpa zALIdhAnyanI utpatti mATe te vaprakSetra jevI hatI. te eka samaya rAtrInA vakhate pitAnA rAjabhavanamAM kemaLa evI zaiyA upara sUtelI hatI. tyAre teNe rAtrInA pAchalA paheramAM cauda svapnAM joyAM. svapnanuM yathAvata vRttAMta pitAnA patine nivedana karIne pachIthI temanI pAsethI jANavA maLyuM ke, "mane mahApratApI putra thaze" A sAMbhaLIne raNane apAra harSa thaye. teNe pitAnA garbhanI rakSA temaja puSTI karavAmAM jarA paNa kacAsa na rAkhI. jyAre garbha pUrA nava mAsa ane sADAsAta divasane pUrNa ane paripakva thaI cUkyo tyAre gya samaye vakhAe eka putrane janma Ape. mAtA pitAne tenA janmathI harSa thaze. teoe tenuM nAma jaya rAkhyuM. jaya jyAre yuvAna thayA tyAre rAjakanyAonI sAthe emane vivAha karI Ape. tenA zarIranI uMcAI bAya dhanuSyanI hatI. pitAe rAjayapurAnuM vahana karavAnI tenAmAM saMpUrNa zakti jANI tyAre teoe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 jayacakravartIkathA 287 rAjyasya jayasya cakrAratnAdInicaturdazaratnAni samutpannAni / tatazcakraratna pradarzitapathena SaTkhaNDaM bharatakSetraM prasAdhya jayazcakravartitvaM saMprAptavAn / cakravartizriyaM samupabhujAnasya cakravartino jayasya bahUni varSANi vyatItAni / itthaM cakravartizriyaM samupabhunAno jaya cakravarti kadAcid vilokya ramaNIyaM saMdhyArAgaM svalpenaivakAlena vilIna saMsArodvigno bhogebhyo viraktamAnasa evaM cintitavAn / (mAlinI chaMda) " suciramapi uSitvA, syAtpriyairpipayogaH, suciramapi caritvA nAsti bhogeSu tRptiH / muciramapi supuSTaM yAti nAzaM zarIraM, suciramapi vicintyo dharma ekaH sahAyaH // iti // taba unhoMne inakoM rAjya meM sthApita kara Apa svayaM saMbhUti vijayAcArya ke pAsa munidIkSA lekara AtmakalyANa karane kI siddhi meM laga gye| jaya ke zastrAgAra meM rAjyaprAti se bAda caudaha ratnoMkI utpatti huii| cakraratna dvArA pradarzita mArgake anusAra calakara jaya samasta bharatakSetrako apane adhIna karake cakravartI ke pada para virAjamAna ho gye| cakravartI padakI vibhUti bhogate 2 jayake jaba aneka varSa nikala cuke taba eka samaya ramaNIya saMdhyArAga ko kucha kSaNavAda vilIna hote dekhakara unake citta meM vairAgya bhAva jAgRta ho gyaa| unhoMne vicArA "suciramapi uSitvA svAtpriyairvipayogaH, - suciramapi caritvA nAsti bhogeSu tRptiH / suciramapi supuSTaM yAti nAzaM zarIram , suciramI vicintyo dharma ekaH sahAyaH" // 9 // iti / tene rAjagAdI suprata karIne piote saMbhUti vijyAcAryanI pAsethI dIkSA lIdhI ane AtmakalyANa karavAnI siddhimAM lAgI gayA. jayanA zastrAgAramAM rAjyanI prApita pachI cauda ratnanI utpatti thaI cakraratna dvArA pradazita mArga anusAra cAlIne jaye saghaLA bharatakSetrane pitAnA Adhina karIne cakavatInA pada upara bIrAjamAna thayA. cakravatI padanI vibhUti bhegavatAM bhagavatAM jayanAM jyAre aneka varSa vIti cUkyAM tyAre eka samaye ramaNIya saMdhyAkALanA thoDA samaya pachI saMdhyAnA e raMgone vilIna thayelA jotAM tenA cittamAM vairAgyabhAva jAgRta thaI gayo. temaNe vicAryuM- "mucira mapi upityA, syAtpriyairviprayogaH, sucira mapi caritvA, nAsti bhogeSu tRptiH / mucira mapi supuSTa, yAti nAzaM zarIram , sucira mapi vicintyo, dharma eka; sahAyaH" // 1 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 uttarAdhyanasutre evaM vicArya vairAgyamApano jayazcakravartI vijayaM putraM rAjye saMsthApya vijayabhadrAcArya samIpe pravrajyAM gRhItvA'tyantamugraM tapastaptavAn / evamugratapo'nilaiH karmandhanAn bhasmIkRtya kevalajJAnaM samprApya jayamunirmokSaM prAptavAn / jayamuneH sarvamAyuvisahasravarSaparimitamAsIt / // iti jayacakravartIkathA // dvAdazasu cakrattiSu mubhUmabrahmadattau saptamanarake gato, maghavasanatkumArI sanatkumAre tRtIyadevaloke gatau, zeSA aSTau mokSaM gatAH, uktazca "aTeva gayA mukkhaM suhumo baMbho ya sattami puDhavi / maghavaM saNaMkumAro, saNaMkumAraM gayA kappaM" // 1 // iti / tathAmUlam-dasaNNarajaM muiyaM, caittA NaM muMNI cre|| dasaNabhaddo NikkhaMto, sakkhaM sakeNaM coio // 44 // chAyA-dazANarAjyaM muditaM, tyaktvA khalu muni racarat / dayArNabhadro niSkrAntaH, sAkSAt zakreNa noditaH // 44 // isa prakAra vicAra kara saMsAra zarIra evaM bhogoM se vairAgya ko prApta hue jayacakravartIne putrako rAjya para sthApita karake vijayabhadrAcArya ke samIpa dIkSA dhAraNa karalI aura khUba kaThina se kaThina tapasyA kA ArAdhana karanA prAraMbha kara diyaa| isa prakAra ugra tapasyArUpI agni dvArA kAlAntara meM ghAtiyA karmarUpI Idhana ko bhasmasAt karake unhoMne kevalajJAnakrI prApti kara pazcAt avaziSTa aghAtika karmoM ko bhI naSTa kara mukti prApta krlii| inakI samasta AyukA pramANa tIna hajAra varSa kA thA // 43 // A prakArano vicAra karI, saMsAra, zarIra, ane bhegathI vairAgya AvI ktA cakavatAe putrane rAjagAdI upara sthApita karIne vijayabhadrAcAryanI pAse dIkSA aMgIkAra karI ane khUbaja kaThIna evAM tapanuM ArAdhana karavAno prAraMbha karyo A prakArathI ugra tapasyArUpa agnithI kAlAntaramAM ghAtIyA karmarUpI IdhaNane bhasimajUta banAvIne teoe kevaLajJAnanI prApti karIne pachIthI bAkI rahelAM adhAtIyA karmone paNa nAza karIne mukti prApta karI. temanA saghaLA AyuSyanuM pramANa traNa hajAra varSanuM hatuM ke 43 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 289 priyadarzinI TIkA a. 18 dazArNabhadrakathA dIkA-'dasaNNarajjaM' ityAdi / sAkSAt zakreNa noditaH adhikasaMpadarzanena dharma prati prerito dazArgabhadro nAma rAjA muditaM-samRddhimat dazArNarAjyaM dazANadezarAjyaM tyaktavA niSkrAntaH= pratrajyAM gRhItavAn / tato muniH sa dazArgabhadro'pratibaddhatayA'carat bhUmau vyaharat / 'NaM' iti bAkyAlaGkAre // 44|| atha zrI dazArNabhadrakathA-- AsId dazArNadeze dazArNapurasaMjJake pure bhadrANAm ( kalyANAnAm ) Akaro dazArNabhadro nAma rAjA / sa rAjA mAnase rAjahaMsa iva sajjanamAnase vasatisma / sa rAjA jinoktadharmaparAyaNa AsIt / tasya rUpayauvanalAvaNyasampannAH nathA 'dasaNNarajja' ityAdi / anvayArtha-(sakkhaM sakkeNa coio-sAkSAt zakreNa noditaH ) adhika saMpatti ke dikhAne se dharmake prati prerita kiye gaye (dasaNNabhaho-dazANabhadraH) dazArNabhadra nAmake rAjA (muiyaM dasaNNarajja caittAmuditaM dazArNarAjyaM tyaktavA) mamRddhizAlI dazArNadeza ke rAjya kA parityAga karake (NikkhaMto-niSkrAntaH) dIkSa aMgIkAra karate hue (muNI care-muniHacarat) muni avasthA meM rahakara isa pRthivImaMDalake aprati baddhe bihArI bne| inakI kathA isa prakAra se hai dazArNa dezameM dazArNapura nAmakA ekapura thaa| isakA zAsaka kalyANoM kA AzrayabhUta dazANabhadra rAjA thaa| mAnasarovarameM ha~sokI taraha ve rAjA sajjanoMke mAnasameM nivAsa karate the| jinadharmakI ArAdhanA karane meM inakA tathA-"dasaNNarajja" tyAhi. manvayAtha-savaM sakkeNa coio-sAkSAta zakreNa noditaH madhi4 sapattinA matAvAthI ma ta23 prerita 42vAmA mAsA dasaNNabhado-dazANabhadraH zAnadra nAmanA liye muiyaM dasaNNarajjaM caittA-mudite dazArNarAjyaM tyaktayA samRddhizANI sevA zA dezanA zayanI parityAga 4zana NikkhaMto-niSkrAntaH dIkSA gi12 rI sane muNI care-muniH acarata muni avasthAmA 24Ina yA pRthvI maMDaLamAM apratibaddha vihArI banyA emanI kathA A prakAranI che- dazArNadezamAM dazArNapura nAmanuM eka pura hatuM. enA zAsaka kalyANanA AzrayabhUta dazArNabhadra rAjA hatA. mAnasarovaramAM hiMsAnI mAphaka te rAjA sajajanAnA mAnasamAM nivAsa karatA hatA. janadharmanI ArAdhanA karavAmAM emanuM aMtara 37 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre paJcazatasaMkhyakA rAjya Asan / vasundharA vyAptisamA'pi tasya senA vAridhevarIva maryAdAM na laGgitavatI / sa rAjA'nyAnnRpAn jetuM zakto'pi nAtrarurodha / tasminneva samaye virATadeze dhanadhAnyasaMbhRtaM dhAnyapuraM nAma nagaramAsIt / tatrAsId dhanadhAnyasaMmRdvasya dhanamitranAmno grAmamukhyasya putro vasumitra nAmA | tasyAsId rUpalANyasampannA kuDmalA nAma kulaTA bhAryA / sA svAmini bahirgate kenA'pi nagararakSakeNa saha nityaM ramate sma / athaikadA tasmin nagare naTAH samAgatAH / te hi nATakaM kRtavantaH / teSu ekastaruNo naTo 290 antaHkaraNa adhika Asakta rahA karatA thaa| inake pAMcasoM rAniyAM thIM / rUpa, yauvana evaM lAvaNya se saMpanna thIM / samudra ke jalakI taraha unakI senA yadyapi samasta bhUmaNDala ko vyApta karane meM samartha thI tau bhI maryAdA kA vaha kabhI bhI ullaMghana nahIM karatI thI / yadyapi rAjA meM itanI adhika sAmarthya thI ki ve anya rAjAoMko AkrAMta kara apane AdhIna banA sakate the paraMtu phira bhI unhoMne aisA kabhI nahIM kiyA / isI samaya meM virATa deza me dhanadhAnya se saMbhRta dhAnyapura nAmakA eka nagara thaa| vahAM jana, dhana, dhAnya se paripUrNa dhanamitra nAmake eka grAma ke mukhiyA kA vasumitra nAmakA putra thA / isakI mAryAMkA nAma kuDmalA thA / yaha rUpalAvaNya se bharapUra thI / paraMtu cAritra se bilakula patita- kulaTA thI jaba isakA pati vasumitra ghara se bAhara kisI gA~vako calA jAtA to yahAM ke kisI nagara rakSaka meM anurakta hotI thI / kisI eka samaya vahAM bahuta se naTaloga Aye hue the / unhoMne vahAM nATaka kiyaa| usameM eka taruNa naTa strIkA veSa lekara karaNa ghaNu Asakta rahyA karatu hatu. temane pAMcaseA rANIe hatI. rUpa, yauvana ane lAvaNyavALI hatI. samudranA jaLanI mAphaka tenI senA samasta bhUmaMDaLane vyApta karI devAmAM samartha hatI. te paNa te kadI maryAdAnuM ulaMghana karatI na hatI. jo ke, rAjAmAM evI adhika sAmarthya zakti hatI, ke bIjA rAjAo upara Akra aNu karIne temane potAnA Adhina banAvI zake. tA paNa temaNe evuM kadI paNa 1 na tu . A samaye virATa dezamAM dhana dhAnyathI paripUrNa dhanamitra nAmanA gAmaDAnA eka mukhIne vasumitra nAmanA putra hatA teno patninuM nAma kumalA hatuM, te rUpAtraNyathI bharapUra hatI. paraMtu cAMritramAM taddana utaratI kaiTInI hatI. jyAre tenA pati vasumitra gherathI bahAra koi gAma jatA tyAre te kaI nagara rakSakamAM anurakta rahetI hatI. keAI eka samaye tyAM ghaNAM naTaleka AvyA hatA. teee tyAM nATaka karyuM tenI aMdara eka tarUNa naTa strInA veza laIne nAcyA. tene joIne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 dazArNabhadrakathA 291 ramyaM strIveSaM kRtvA nRtyati sma / ayaM puruSa iti vijJAya sA kulaTA tasmi nanuraktA | kulaTAyA hi patranasyeva na kvApi pratibandho bhavati / tasminnatyantAnuraktA sA kulaTA taM naTaM svagRhe samAnItavatI / tadarthaM pAyasapAkaM kRtavatI / yAvat To bhoktuM pravartate tAvad nagararakSakaH ( koTavAla) samAgatya 'dvAramudaghATaya' ityuktavAn / tataH sA kulaTA vyAkulitA zanaistaM naTamuvAca t masmistikoSThAgAre gatvA koNe tiSTha / itthaM tathA prokto naTastatra gatvA koNe sthitaH / tatastayA dvAramudghATitam / dvAre udghATite dhUlidhUsaritAGgo nagararakSako'nta rAgatya 'kasya kRte pAyasA pUrNamidaM sthAlamasti' iti tAmuvAca / sA'pi mAyayA nAcA thA / usako dekhate hI kuDmalA usapara anurakta ho gaI kyoM ki usane anumAna se yaha jAna liyA thA ki yaha strI nahIM hai kintu strI ke veSa meM yaha eka tarUNa naTa hai / kulaTAne usako apane ghara para bulAyA aura usake liye khIra kA bhojana banAyA / aura usake sAmane thAla meM khIra parosakara rakha dI / naTa yaha khAne kI taiyArI kara hI rahA thA ki itane meM koTavAlane AkAra kahA kivADa kholo| koTavAla kI AbAja sunate hI kuDmalA ghabaDA gaI aura dhIre se usa naTa se kahane lagI-tuma isa tilake koSTAgAra meM jAkara eka tarapha chipa jAo / naTa zIghra hI tilake koSThAgAra meM jAkara eka ora chipa gayA / kuDmalAne itane meM kivADa khola diyA / kivADa ke khulate hI nagararakSaka = koTavAla bhItara A gayA-Ate hI usane vaha khIra kA parosA huA thAla dekhA / dekhakara usane kuDmalA se pUchA yaha thA kisake liye parosA huA rakhA hai usane zIghra hI kuTilatA hUmalA tenA upara Asakta thaI gai. kAraNa ke, teNIe anumAnathI evu' jANI lIdhuM ke, A strI nathI paraMtu strInA vezamAM taruNu naTa che. AthI teNe tene peAtAnA ghara upara mAlAbyA ane tenA mATe khIranuM leAjana banAvyuM. ane tenI sAme thALImAM e khIra pIrasIne rAkhI dIdhI. naTa A khAvAnI taiyArI karI rahyo hate evAmAM kATavALe AvIne kahyuM ke, kamADa kheAlA. kATavALanA avAja sAMbhaLIne kuhUmalA gabharAI gaI ane dhIrethI te naTane kahevA lAgI ke, tu' telanA koThAramAM jaine eka tarapha chupAI jA. naTa tarataja telanA kAThAramAM jaIne eka khAju chupAi gayA. kumalAe e pachI kamADa kheAlyuM. kamADa khulatAM nagararakSaka aMdara AvyA AvatAM ja teNe te khIrathI pIraselA thALane joce, mAthI teNe kuhUmalAne pUchyuM ke, thALa keAnA mATe pIrasI rAkhyA che? eNe A uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 uttarAdhyayanasUtre 'bravIt-bubhukSitA'smi, ato bhoktumupaviSTA tAvataiva bhavatsamAgamanamabhUt / sa pAha-ayi ! tiSThatvam , ahamatyantaM bubhukSito'rima / ityuktabA grAmarakSako balAdyAvad bhoktumAsane samupaviSTastAvattatpatirAgatya bravIti-priye dvAramudghATayeti / tato nagararakSakastAmuvAca-sampratyahaM kvayAmi ? tataH sa kulaTA'bravItaasmistilakoSThAgAre'nAti dure gatvaiva tiSTha / koNe na gantavyam tatra hi sarpastiSThati / so'pitilakoSThAgAre tathaiva sthitH| tatastayA dvAramudghATitam / saralAzayastasyAH patirantarAgatya pAyasA pUrNa sthAlaM dRSTvA'bravIdidaM pAyasaM sthAle kimartha saMbhRtam / sA mAha-ahamatyantaM bubhukSitA bhIktumupaviSTA''sam , tAvase uttara diyA-ki maiM bhUkhI thI so khAne ko baiTha hI rahI thI ki itane meM Apa A gaye-ataHthAla parosA hI raha gayA aura Apake liye kivADa kholane calI aaii| aisA sunakara nagara rakSakane kahA-tuma pIche se khA lenA-maiM isa samaya adhika bhUkhA ho rahA hUM-so tumase pahile maiM hI isako khA letA huuN| aisA kahakara jaba khAne ko baiTha rahA thA ki itane meM usakA pati vasumitra ne Akara abAjadI ki kivADa kholaa| usake pati kA Agamana jAnakara nagararakSakane kahA ki kaho aba meM kahA jAUM-sunate hI kuDmalA ne usase kahA ki Apa Isa tilake koSThAgAra meM dUra na jAkara pAsa hI eka tarapha chipa jAo, kone meM mata chipnaa| vahAM sarpa rahatA hai| jAte hI kuDmalA ne apane patike liye kivADa khola diye / pati bhItara A gyaa| bhole bhAle usa bicArene khIra ke isa parose hue thAla ko jyoM hI dekhA to pUchane lagA ki khIra kA thAla kisake liye parosA huA hai ? taba tarata ja kuTIlatAthI javAba Apyo ke, huM bhUkhI hatI jethI khAvA mATe besatI hatI tyAM Apa AvyA jethI thALa pIrase rahela che. ane mAre ApanA mATe kamADa kholavA AvavuM paDyuM. A sAMbhaLIne nagararakSake kahyuM tuM pAchaLathI khAI leje. A vakhate huM khUba bhUkhe thayo chuM jethI tArI pahelAM huM khAI lauM chuM Ama kahIne jayAre te khAvA besavAnI taiyArI karate hatuM tevAmAM tene pati vasudeva Abe ane avAja dIdhuM ke, kamADa le. tenA patinuM acAnaka Agamana jANIne nagararakSake kahyuM ke, kahe have kayAM jAuM? A sAMbhaLIne kumAlAe kahyuM ke, Apa telanA kaMThAramAM dUra na jatAM pAse ja eka tarapha chupAI jAva. khUNAmAM chupAtAM nahIM. kAraNa ke, tyAM sarpa rahe che. tyarapachI jaIne kuDumalAe potAnA patine mATe kamADa khelyuM. pati aMdara Avya, bhoLA evA te bIcArAe khIrathI pIraselA vALane joine kahyuM ke, khIrane thALa konA mATe pIrasyo che? tyAre teNe e javAba dIdhe uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 dazArNabhadrakathA 293 mANanAthasya samAgamanamabhUt / so'brviit-aye| kAryavazAnmamAnyatra gantavyamasti. ato'hamidaM pApasaM bhokSye / sA pAha-adyASTamI vartate, asnAtaH kathaM bhokSyase / sa mAha snAtAyAM tvayi snAta evAham / sA'bravIt-vayaM zaivAH, snAnamantareNa bhojanamasmAkamanucitam / evaM tayA prokto'pi tatpatirvamumiyo balAd bhoktuM pravRttaH / itastilakoSThAgArakoNasthitonaTo'pi bubhukSitazcintayatiahaM bubhukSito'smi, ato'trasthAMstilAneva bhujhe| iti vicintya tilAna hastAbhyAM usane uttara diyA maiM bhUkhI ho rahI hUM so maine thAla parosa kara jyoM hI khAnekA vicAra kiyA ki itane meM Apane daravAjA kholane kI AvAja dI so usako jyoMkA tyoM choDakara Apake liye daravAjA kholane calI AI, ataH yaha yoM hI parosA huA rakhA hai| patnI kI bAta sunakara vasumitra ne kahA ki-priye| mujhe kAryavaza abhI dUsarI jagaha jAnA hai ataH maiM hI isako khA letA huuN| sunate hI usakulaTAne kahAnAtha ! Aja to aSTamI hai| Apa vinA snAna kiye kaise khaavoge| sunakara vasumitra ne kahAki mujhe snAna karanekI kyA AvazyakatA hai ? tUne to snAna kara liyA hai| tUne snAna kara liyA to samajhale ki maiMne hI snAna kara liyA hai| patikI bAta sunakara pazcAt kuDmalA bolI ki hamaloga zaiva haiN| zaivoMko snAna kiye vinA bhojana karanA ucita nahIM hai| isa taraha patnI ke kahane para bhI vasumitra ne kucha bhI dhyAna nahIM diyA aura jabardastI khAne ko baiTha gyaa|| udhara tilake koSThAgAra meM eka kone meM chipe hue naTane vicAra kiyA ki "maiM isa samaya vizeSa bubhukSita (bhUkhA) hUM-ataH yahAM para ke, huM bhUkhI hatI ane thALa pIrasI jayAM jamavAno vicAra karyo tyAM Ape dara vAjo khelavAno avAja dIdhe jethI Ane jemanI tema choDI ne ApanA mATe daravAje khelavA cAlI AvI. jethI A khIra pIraselI paDI che. patninI vAta sAMbhaLIne vasumitre kahyuM, priye! mAre kAryavazAta bIjI jagyAe javAnuM che jethI huMja te khAI lauM chuM. A sAMbhaLIne te kuDumAe kahyuM, nAtha ! Aja te aSTamI che te snAna karyA vagara Apa kema khAze. te sAMbhaLIne vasumitre kahyuM. mAre snAna karavAnI zuM AvazyakatA che? te snAna te karyuM che. te mAnI le ke, meM snAna karyuM che. patinI vAta sAMbhaLIne kurmalA pachIthI belI ke, ApaNe te zaivadharma chIe zaivee snAna karyA vagara bhUjana karavuM ucita nathI. A tarapha patninA kahe para vasumitre jarAya dhyAna ApyuM nahIM ane jabarajastIthI khAvA besI gayo. bIjI tarapha telanA koThAranA eka khuNAmAM chupAyelA naTe vicAra karyo ke "A vakhate huM khUba bhUkhe thayo chuM jethI ahIM bharelA talane khAIne mArI bhUkhane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 uttarAdhyayanasUtre saMghRSya phUtkRtya ca bhoktuM prvRttH| naTakRta phUtkAraM zrutvA grAmarakSakazcintitavAn koNe phaNI phUtkAraM kurute, ato'zanAkte gRhapatI pracchannatayA nirgamiSyAmi / iti vicArya bhojanAsakte gRhapatau nagararakSakastilakoSThAgArAt plaayitH| tadanu naTo'pi 'samayo'yaM palAyanasya' iti vicArya palAyitaH / gRhapatiH strIpuruSau nintioM vIkSya patnI pRSTavAn-kAveto gacchataH ? tataH sA kulaTA pati moktavatI-nirantarasevayA svagRhe saMvAsitau pArvatIzaGkarau / tvayA'snAtena bhuktam / ata etau jo tila bhare hue rakhe haiM unhe hI kyoM na khAkara apanI bhUkha zAMta karU~" aisA vicAra kara usane una tiloko masala 2 kara evaM phuka 2 kara khAnA prAraMbha kara diyaa| usakI isa phukArako sunakara grAma rakSaka -koTavAlane vicAra kiyA-kuDmalAne jo kone meM sarpake rahene ki bAta kahI hai vaha bilakula satya hai-kyoM ki kone meM sarpakA phUtkAra sunAI de rahAhai kahoM yaha nikalakara jo mujhe kATa khAvegA to maiM akAla meM hI mara jAUMgA-ataHjaba ghara kA mAlika khAne meM tallIna ho rahA hai to aisI sthiti meM mujhe chipakara yahAM se nikala jAne meM hI phAyadA hai| to aisA vicAra karake vaha koTavAla usatila ke koSThAgAra se chipakara bhAga gyaa| naTane bhI "yaha samaya-bhAgane kA hai" aisA hI vicAra kiyaa| so vaha bhI chupakara yahAM se bhAga gyaa| patine jaba strI puruSoMko isa taraha ghara se bAhira nikalate hue dekhA to usane kuDmalA se pUchA ye donoM ghara se kauna nikale haiM / taba kuDamalAne kahAnAtha ! maiMne nirantara sevA karane se ghara meM pArvatI aura zaMkara ko zA mATe zAna na karUM" Avo vicAra karIne teNe talane masaLIne temaja phaMkIne khAvAnI zarUAta karI tene A kuMkAra sAMbhaLIne grAmarakSake vicAra karyo ke, kamalAe khUNAmAM sarSa hovAnI je vAta karela hatI te kharekhara satya ja che. kAraNa ke khUNAmAMthI saspene kuMkAra saMbhaLAI rahyo che. kadAca te nIkaLIne je mane karaDaze te mAruM akALa maraNa thaze jethI jyAre gharane mAlIka khAvAmAM tallIna thaI gayo che evI sthitimAM chupAIne ahIMthI nIkaLI javAmAM harakata jevuM nathI. A vicAra karIne te nagararakSaka te telanA koThAramAMthI chupAIne nAsI chuTayo. naTe paNa A samaya bhAgavAne che" evo vicAra karyo. jethI te paNa chupAIne bhAgI gaye. vasamitre jyAre jI purUSane A pramANe gharamAMthI bahAra nIkaLatA joyA te teNe kumalAne pUchayuM ke gharamAMthI A be kaNa nIkaLyA tyAre kuDumalAe kahyuM, nAtha! meM niraMtara sevA karavAne mATe gharamAM zaMkara pArvatIne rokI lIdhA hatA paraMtu Aje Ape uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 dazArNabhadrakathA 295 ruSTo gRhAd viniSkrAntau / tacchrutvA saralamatiH sa nitarAmanunayya patnIM pRSTavAn / rat kathaM punarmama gRhe samAgamiSyataH ? tadA sA kulaTA 'yathayaM paradezaM gacchetadA'haM svecchayA vartiSye / iti vicArya dhyAnaM kurvantIva mAha-yadi svavyasAyena pracuraM dhanamayitvA pArvatIzaGkarau pUjayestadA tau svagRhe punarapi nitrasiSyataH | patnyA vacanaM yathArtha matvA sa vittamupArjayituM dazArgadeze gataH / tatra gatvA syAkSetre kArya kurvan daza gadyANakAn svarNamupArjitavAn / taddhanamalpaM manyamAnaH sa yadyapi parituSTo na jAtaH, tathApi gRhagamanotkaNThayA gRha prati pracalitaH / madhyAhna kasyApi vRkSasyAstAcchAyAyAM vizrAmaM karttuM ThaharA liyA thA so Aja Apane vinA snAna ke jo bhojanakara liyA hai usase ye ruSTa hokara isa ghara se bhAga gaye haiM / isa bAtako sunakara pazcAttApa karake usa bholebhAle vasumitra ne kahA- priye ! aba ye punaH apane ghara meM vApisa kaise AveMge ? | patnI ne yaha vicArakara ki "yadi yaha paradeza calA jAvegA to maiM AnaMda ke sAtha manamAnI karU~gI" pati se kahA yadi tuma vyavasAya se pracura dhana kamAkara pArvatI zaMkara kI pUjA karo to hA~ ye donoM punaH apane ghara meM rahane ke liye vApisa Asakate haiM? patnI kI aisI bAta sunakara vasumitra dazArNa deza meM jAkara kisI ke kSetra meM kArya karane laga gyaa| usase usane daza gadyANaka pramANa suvarNa upArjita kiyA - yadyapi yaha dhana bahuta hI kama thA, isase usako saMtoSa nahIM huA to bhI usako ghara para pahu~cane kI utkaMThA ne Akulita kara diyA, isase vaha apane gharakI tarapha cala paDA / madhyAhnakAla meM jaba yaha kisI vRkSa kI chAyA meM snAna karyAM vagara leAjana karyu tethI khIjAIne ApaNe tyAMthI cAvI gayela che. A vAta sAMbhaLIne pazcAttApa karatAM te leALA vasumitre kahyuM, priye! have te pharIthI ApaNA gharamAM kema pAchA Ave? patnie evA vicAra karyo ke jo A paradeza cAlyA jAya te huM AnaMdapUrvaka mana mAnyu karU " Avu vicArIne patine kahyu ke, tame badhAmAMthI khUba dhana kamAIne zaMkara pAvatInI pUjA kareA te e banne pharIthI ApaNA gharamAM rahevA mATe Ave. patninI AvI vAta sAMbhaLIne vasumitra dazANu dezamAM jaIne kaMi eka kSetramAM dhaMdhA karavA lAgI gayA. temAMthI teNe daza gaDhiyANA pramANa seAnu` pedA karyu. jo ke, te dhana ghaNuM ja thADuM hatuM AthI tene sataSa na thaye tA paNa tene ghera pahoMcavAnI bhAre utkaMThAthI vyAkuLa banAvI dIdhA. AthI te peAtAnA gharanA tarapha nIkaLI paDaceA. madhyAnha kALamAM jyAre te kAI jhADanI chAyAmAM vizrAma " uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 uttarAdhyayanasUtre samupaviSTaH / tasminneva samaye vkrshikssitenaashvenaaphRtstRssaatodrshaannbhuupo'pi tatraiva samAgataH / ayaM ramaNIyAkRtikaH ko'pi supuruSa iti vicintya sa vasumitra stasmai rAjJe jalaM pAtuM dadAti / rAjA'pi pItvA turagAtparyANaM samuttArya vRkSacchAyAyAM vizramitumupaviSTaH / kSaNaM vizramya rAjA taM pRcchati-kastvaM kasmAsamAgataH' vasumitreNa sarva vRttaM rAjJe niveditam / viditatavRttAnto rAjA manasyevaM cintayati-avazyamasya patnI dshcritraa| tayA'yaM saralAzayo vnycitH| tathA'pyasya svadeve svadharme ca dRDhAM zraddhAM vIkSya vismito'smi / yo'sAvavizrAma karane ke liye baiTha rahA thA ki isI samaya vahAM para vakra zikSita azva ke dvArA apahRta hokara tRSArta dazArNa rAjA bhI A pahu~ce / AkRti se rAjA satpurUSa jAnakara vasumitra ne jala lAkara unako pilaayaa| jala pIkara rAjA ghoDepara se paryANa-palANa vagarahautArakara usI vRkSakI chAyA meM eka tarapha unako bichAkara vizrAma karaneke liye baiTha gye| kSaNabhara vizrAma le cukane ke bAda rAjAne vasumitra se pUchA-tuma kauna ho ? kahAM se A rahe ho ? rAjA se pUche jAne para vasumitra ne apanA samasta vRttAnta nivedita kara diyaa| rAjA jaba usake vRttAnta se paricita hue taba socane lage ki avazya hI isakI patnI duzcaritrA hai| isIliye usane isa sarala pariNAmI vyaktiko isa rUpa le ThagA hai| paraMtu yaha kitanA bhalA manuSa hai jo isarUpa se ThagA jAne para bhI apane deva evaM dharmakI zraddhA meM dRDha banA huA hai| isakI yaha zraddhA to mujhe Azcaryacakita kara rahI karavA mATe beThela hato te samaye tyAM khUbaja doDathI kudatA cAlanArA ghoDAthI apahata thayela ane tRSAtura banela evA dazArNa rAjA paNa AvI pahoMce. AkatithI rAjAne purUSa jANIne vasumitre pANI lAvIne tene pAyuM. jaLa pIne rAjA ghaDA uparathI palANa vagere utArI tene bIchAvIne te chAyAmAM vizrAma karavA mATe beThe kSaNabhara vizrAma lIdhA bAda rAjAe vasumitrane pUchayuM, tame koNa che? kayAMthI AvI rahyA che ? rAjAnA pUchavAthI vasumitre pitAne saghaLe vRttAMta tene kahI saMbhaLAvye rAjA jyAre tenA vRtAMttathI paricita thayA tyAre teNe vicAryuM ke, avazya anI patni duzcarItravALI che. AthI teNe A saraLa svabhAvavALA mANasane tene A rIte Thagela che. paraMtu A keTalo bhale manuSya che ke, te A rIte ThagAvA chatAM paNa pitAnA deva ane dharmanI zraddhAmAM daDha banI rahe che? tenI A zraddhA mane Azcarya cakita banAvI. rahela che. teno svadharma pratye keTale anurAga che je utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 dazArNabhadrakathA styapi vitte tadupAjyaM svadevArcanaM kartumicchati / dRzyate bahudhA yat vidvAnapi vyasane dravyaM vyayIkaroti / mugdho'pyasau dharmArtha dhanamarjayituM klizyati / ato dRDha dharmaNo'sya kamapi pratyupakAraM kromi| yadi caramatIrthakaro bhagavAn mahAvIro'tra samavasareta , tadAhamapyutkRSTa bhAvena tasyaprabhoH paryupAsanAM kuryAm / evaM vicintayati bhUpe tadazvapadacihnamanusRtya sainikA api tatra samAgatAH / tato hai| isakA svadharma ke prati anurAga kitanA hai jo dhanake nahIM hone para bhI usake upArjana se apane devatAkI arcanA karane ke liye yaha lAlasAvAlA bana rahA hai| saMsAra meM prAyaHabhItaka aisA hI dekhane meM AtA hai ki vidvAn hone para bhI loMga upArjita nija dravyakA vyasana Adi ke sevana karane meM apavyaya kara diyA karate haiN| paraMtu yaha yadyapi mugdha hai to bhI dhanakA isa prakAra se durupayoga karane ke liye upArjana karanekI bhAvanAvAlA pratIta nahIM ho rahA hai pratyutadharma karaneke liye hI dhana kamAnekI bhAvanA rakha rahA hai / aura isa liye yaha usake upArjana karane meM klezoM kA sAmhanA kara rahA hai| to aise dRDha dharmIkA mujha se kucha pratyupakAra ho jAya to saba se acchI bAta hai| aisA bhI vicAra kiyA ki jaba carama-tIrthakara mahAvIra prabhu yahAM AveMge taba maiM bhI unakI utkRSTa bhAvanA se paryupAsanA kruuNgaa| rAjA jaba isa prakArakI apanI vicAradhArA meM ekatAna ho rahe the ki itane meM azvake padacihnokA anusaraNa karate 2 unake sainikajana bhI dhana na hovA chatAM tenA upArjanathI pitAnA devatAnI arcanA karavA mATe lAlasA vALo banI rahela che. saMsAramAM kharekhara evuM ja jovAmAM Ave che ke vidvAna hovA chatAM paNa leka uzajIta kanyanuM vyasana AdinA sevana karavAmAM khoTI rIte upayoga kare che. paraMtu A je ke mugdha che chatAM paNa dhanano A prakArathI khoTA upaga karavA mATe upArjana karavAnI bhAvanA vALo dekhAtuM nathI. kharekhara dharma karavAnA mATe ja dhana kamAvAnI bhAvanA A rAkhI rahela che. ane enA mATe ja enuM upArjana karavAmAM duHkhono sAmano karI rahela che. te AvA dRDha dhamInuM mArAthI kAMIka sAruM thAya to e ghaNI ja sArI vAta che. A vicAra karI pachIthI e vicAra karyo ke, jyAre carama tIrthakara mahAvIra prabhu ahIM Avaze tyAre huM paNa temanI utkRSTa bhAvanAthI paryapAsanA karIza. rAjA A prakAranI vicAradhArAmAM jyAre ekatAna banI rahela hatA eTalAmAM azvanA pagalAne jotA je temanA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 uttarAdhyayanasUtre rAjA taM vasumitraM sahAdAya sainikaiH saha dazArNapuraM gataH / tatra bhojanAdinA taM satkRtavAn / tadA pratihAriNA niveditam-purodhAne'dya caramo jinaH samavamRtaH iti / karNAmRtamidaM vacanamAkarNya samudaJcadromAJco rAjA AsanaM parityajya bhagavadvirAjitadizAyAM saptASTapadAni gatvA bhUmau ziro nidhAya tatra eva bhagavantaM jinaM praNamati / ahaMdAgamanarUpapriyasaMvAdadAyine tasmai pratihAriNe jIvikAyogyaM prItidAnaM dadAti / atha sa svakulAvataMso rAjahaMso dazArNabhadranRpa evaM cintayati-tAdRzavivekavikalo'pyayaM vaideziko naraH sarvasampadA svadevArcanaM vahAM A phuNce| rAjA usa vasumitra ko apane sainikoM ke sAtha lekara dazArNapura A gye| vahAM unhoMne bhojanAdika dvArA usa vasumitra kA khUba satkAra kiyaa| kucha samaya bAda pratIhAra ne Akara rAjA se nivedana kiyA ki mahArAja / Aja pura ke udyAna meM carama tIrthakara mahAvIra prabhu Aye hue haiN| pratIhAroMkI isa karNAmRtavANI ko sunakara rAjAke harSakA pAra nahIM rhaa| samasta zarIra meM usake romAMca hoM Aye / sunate hI rAjAne siMhAsana se uThakara usa dizA meM ki jisameM prabhu virAjamAna the sAta ATha paira Age jAkara bhUmi meM mAthA Tekakara namaskAra kiyaa| pazcAt prabhukA Agamana vRttAnta kahane vAle pratIhAra ko jIvikA yogya prItidAna diyaa| prabhukA Agamana sunakara rAjA ke antaHkaraNa meM aisA vicAra uThA ki jaba yaha vaidezika vasumitra jo ki vAstavika viveka se vikala evaM nirdhana hai apane devatA kI ArAdhanA karaneke liye apanA sarvasva nyochAvara karane saniko paNa tyAM AvI pahoMcyA. rAjA te vasumitrane pitAnA sainikonI sAthe laIne dazArNa pura AvI pahoMcyA. tyAM teoe bhejana vagerethI te vasumitranuM khUba svAgata karyuM. thoDA samaya pachI pratihAre AvIne rAjAne nivedana karyuM ke, mahArAja ! Aja punA udya namAM carama tIrthaMkara mahAvIra prabhu Avela che pratihAranI A kaNuM amRta vANIne sAMbhaLIne rAjAnA harSano pAra na rahyo. tenA zarIre romAMca anubhavyuM. sAMbhaLatAM ja te siMhAsanathI uThIne te dizAmAM ke, jyAM prabhu bIrAjamAna hatA te tarapha sAta ATha pagalAM AgaLa jaIne bhUmimAM mAthuM TekavIne namaskAra karyo. pachI prabhunA AgamananAM khabara ApanAra pratihArane jIvIkA yegya prItidAna ApyuM. prabhunuM Agamana sAMbhaLIne rAjAne aMtaHkaraNamAM e vicAra uTho ke, jyAre A videzI vasumitra jo ke, vAstavika vivekathI vikala ane nirdhana che ane potAnA devatAnI ArAdhanA karavA mATe pitAnuM sarvasva nyochAvara karavA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 dazArNabhadrakathA vartumicchati, tadA samagrasAmagrIbhRtAmasmAdRzAM vive kinAM tu bhagavantamahataH sevA vizeSeNa kartumucitA evaM vicArya rAjA gajaturagAyadhikRtAn puruSAn samAhUya AjJApitavAn-prAtarbhagavantaM vandituM gamiSyAmaH / ato yuSmAbhiH sarvavibhUSavibhUSaNIyA gjturgaadyH| evaM rAjapuruSAnAhUya samAjJApitavAna-yUyaM nagare sarvatra ghoSayata-prAtaH sarvajJa vandituM sarve sacivasAmantapaurajanAH zreSThAM sAmagrI sajja yantu iti / tato nagare sarvatra rAjapuruSai?SaNA kRtaa| tato rAjAjJayA sarva nagaraM janaiH samalaGkataM svarga ica ramaNIyamabhUt / tato dvitIyadivase ko tatpara ho rahA hai to hamAre jaise dhanasaMpanna vyaktiyoMko ki jinake pAsa kisI bhI prakArakI sAmagrIkI nyUnatA nahIM hai saba kucha hai| isase yahI zikSA lenA cAhiye ki ahaMta devakI sevA vizeSarUpa se kreN| isa prakAra vicAra kara rAjA ne gaja, turaga Adike rakhane ke adhikArI puruSoM ko bulAkara yaha AjJAdI ki prAtaH ahaMta prabhuko vaMdanA karaneke liye hama saba loga jAveMge so Apa loga apane 3 adhikAra meM rahe hue gaja, turaga Adiko samasta AbhUSaNoM se susajitakara tayAra rakheM / isI prakAra usane rAjapuruSoM ko bhI Adeza diyA ki Apaloga bhI sarvatra nagara bhara meM isa prakArakI ghoSaNA karavAdeM ki prAtaHkAla sarvajJa vIra prabhuko vaMdanA karane ke liye jAnA hai so samasta saciva sAmanta evaM pura vAsI loga zreSTa sAmagrI ko sajA kara rakhe / rAjAkA Adeza pAte hI samasta padAdhikArI evaM karmacAriyoMne apane 2 kartavyakA pAlana kiyaa| tathA nagara ko bhI dhvajApatAkA Adi dvArA alaMkRtakara diyA mATe tatpara thaI rahela che te mArA jevI dhanasaMpanna vyaktione ke jenI pAse koIpaNa prakAranI sAmagrInI nyUnatA nathI saghaLuM che. AthI e zikSA levI joIe 3, 5 ma26 tana sevA vizeSa 35thI 43. A prakArane vicAra karI rAjAe gaja, ghoDA, AdinuM rakSaNa karanAra purUSane belAvI evI AjJA ApI ke, savAramAM ahaMtaprabhunI vaMdanA karavA mATe amo javAnA chIe te tame pitA potAnA adhikAramAM rahelA hAthI, ghoDA, vagerene saghaLA AbhUSaNothI susajaja karIne taiyAra rAkhaje. A pramANe pitAnA rAjapurUSone paNa Adeza Apyo ke Apa saghaLA nagarabharamAM evI ghoSaNA karAve ke, savAramAM sarvajJa vIra prabhunI vaMdanA karavA mATe javAnuM che te saghaLA saciva, sAmaMta, ane parivAsI loko zreSTha sAmagrIne sajAvI rAkhe rAjAno Adeza maLatAM ja saghaLA karmacArI ane padAdhIkArIeAe pitA potAnA kartavyanuM pAlana karyuM. temajana utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 uttarAdhyayasUtre prabhAtakAlakRtanityakRtyazcandanacarcita deho devadRSyadvayaM dadhat bhAsurabhUSaNabhUSitatanuH pUrNendunibhenAtapatreNa virAjamAnazcaturbhiH zvetacAmarai:jyamAno'haM tathA jinaM vandidhye, yathA pUrva na ko'pi taM vanditavAn / iti manasi cintayan nRpo dazArNabhadro hAganamArUDhavAn / tato bhAsvarabhUSaNabhUSitasarvAGgAH sAmantA api svasvagajamAruhya sAmAnikA devAH zakramiva rAjAnaM paritaH pariveSTaya sthitiiH| tadanu rAjJA pAdAGgaSThena prerito gajo zanairgantuM pravRttaH / tadA mnnigyaa| usa samaya nagara svarga ke jaisA sundara pratIta hone lgaa| dUsare dina prAtaHkAla hote hI rAjAne apanA samasta nitya kRtya samApta kara candana se dehako carcita kiyA evaM devadRSya do vastroM ko dhAraNa kara phira AbhUSaNoM ko yathAsthAna pahirA / pazcAt gajarAja para caDha vaha prabhuko vaMdanA karane ke liye cle| isI taraha se prabhuko vaMdanA karane ke liye calane kA usane pahile se hI saMkalpa kara liyA thaa| rAjA jaba gaja para caDha kara prabhuvaMdanAke liye jA rahA thA taba unake mAthe para pUrNacaMdramaMDala jaisA chatra dharA huA zobhita ho rahA thaa| tathA zvetacAracAmara unakI AjUbAjU Dhore jA rahe the| sAmantajana bhI pUrNa sajadhaja hokara apane 2 hAthI para baiThakara rAjA ke sAtha 2 cale jA rahe the| usa samaya dekhanevAloM ko aisA jJAta hotA thA ki mAno sAmAnika devoM se parivRta indra hI jA rahA hai| hAthIkA saMcAlana rAjA svayaM kara rahA thaa| rAjA ke pAdAMguSTha ke dvArA prerita hokara rane paNa dhajA patAkA AdidvArA zaNagArAvyuM. A samaye nagara svarga jevuM suMdara dekhAvA lAgyuM. bIjA dahADAne prAtaHkALa thatAM ja rAjA pitAnuM samasta prAtaHkarma purUM karI, caMdanathI dehane lepI ane devaduSya be vastrone dhAraNa karI pachI AbhU bhaNene yathAsthAna paheryA tyAra bAda hAthI upara savArI karI prabhune vaMdanA karavA mATe cAlyA. A pramANe prabhune vaMdanA karavA javAne teNe pahelethI ja saMka95 karela hatuM. rAjA jyAre hAthI upara savArI karIne prabhu vaMdanA mATe jaI rahyA hatA tyAre tenA mAthA upara pUrNa caMdra maMDaLa jevuM dharAyeluM zvetachatra suzobhita lAgatuM hatuM tathA AjubAjuthI cAra dhoLAM amara DhaLAI rahyAM hatAM sAmaMta jana paNuM saMpUrNa paNe sajaja thaIne potapotAnA hAthI upara besIne rAjAnI sAthe sAthe jaI rahyA hatA te samaye jevAvALAne ema lAgatuM hatuM ke, jANe sAmAnaka devothI parivRta Idra ja jaI rahela che. hAthAnuM sa cAlana rAjA svayaM karI rahela hatA. rAjAnA paganI AMgaLIethI prerIta banIne hAthI temanI IcchA pramANe dhIredhIre utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 301 priyadarzinI TIkA a. 18 dazArNabhadrakathA maMNDanamaNDitA aSTAdazasahasrasaMkhyakA gajAH calAyamAnaparvatA iva pracalitAH tadanu bhUribhUSaNabhUSitAzcaturvizatilakSasaMkhyakA sturagAstathA saMyojitazobhanAzcAH sUryarathasadRzA ekaviMzatisahasrasaMkhyakA rathAH, evaM nAnAvidhazastradhAriNaH sakalavipattivAriNaH koTizaH sainikAca pracalitAH / paJcazatarAjJIbhiH samanvitAH paJcazatazibikAH zivikAvAhakairnIyamAnAH sadevIkavimAnavat zobhante sma / kiGkiNIbhirmadhuraM zabdAyamAnA abhraMlihAH paJcavarNAH SoDazasahasrasaMkhyakA dhvajAzcApi zobhante sma / tasmin samaye vaMzIvINAmRdaGgakAMsyatAlAdivividhavAthai unakI icchAnusAra dhIre 2 cala rahA thaa| sAtha meM aThAraha hajAra hAthI aura bhI the| jo maNiyoM ke maMDano se maMDita the| inake calane se aisA pratIta hotA thA ki mAnoM ye jaMgama parvata hI cale jA rahe haiN| inake pIche bhUribhUSaNoM se bhUSita cauvIsa (24) lAkha ghoDe tathA sUryake rathake samAna ikkIsa hajAra ratha ki jina meM uttamottama zRgAMrita ghoDe jute hue cala rahe the| inake pIche 2 nAnA zAstroM ko dhAraNa kiye hue evaM sakala vipattiyoM ke nivAraka koTizaH sainika jana cale jA rahe the| sAtha meM pAMcasau rAniyAM bhI zivikA ke ArUDha hokara cala rahI thiiN| zivikoe zibikAvAhakajana apane 2 kaMdho para uThA kara lejA rahe the| jaise deviyoM se adhiSThita vimAna apanI sundaratA se anupama lagatA hai usI prakAra ye zibikAe~ bhI ina rAniyoM dvArA adhiSThita honekI vajaha se vizeSarUpa se sundaratA kA ghara banI huI thiiN| kiMkiNiyoM ke madhura zabdoM se vAcAlita paMcavarNavAlI solaha cAlI rahela hatuM. sAthe bIjA paNa aDhAra hajAra hAthI hatA. je maNa vagerethI zaNagArAyela hatA temanA cAlavAthI evuM lAgatuM hatuM ke jANe jaMgama parvata cAlIne jaI rahela che emanI pAchaLa nAnA prakAranA zaNagArathI sajAyelA covIsa lAkha ghoDA tathA sUryanA rathanI mAphaka ekavIsa hajAra ratha ke jemAM uttamamAM uttama zaNagArelA ghaDA joDavAmAM Avela hatA. temanI pAchaLa pAchaLa aneka prakAranA zastrone dhAraNa karelA ane saghaLI vipattionuM nivAraNa karavAvALA evA karoDa sainiko cAlI rahela hatA. sAthe pAMcaso rANIo paNa pAlakhImAM ArUDha thaine jaI rahela hatI. pAlakhIone upADanArAo pitapotAnI kAMdha upara uThAvIne jaI rahyA hatA. jema devIothI adhiSThita vimAna pitAnI suMdaratAthI anupama lAge che tevI rIte A pAlakhIo paNa te rANIonA temAM besavAthI vizeSa suMdara dekhAI rahI hatI. ghugharIonA madhurA zabdathI guMjatI pAMcavarNavALI seLa hajAra dhajAe uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 uttarAdhyayanasUtre yugapadvAditairbhambhAbherInAdaizca sarva jagat zabdamayaM jAtam / tadA sahasrazo maGgalapAThakA maGgalavAkyAni paThanti sma / gAyakA madhuragIteH zrotRNAM zravaNeSu sudhAdhArAmiva varSayanti sma / itthaM mahaddhibhiH sakalajanAnAM manAMsi modayan bhaktibhAvAmRtaiH sukRtinAM manAMsi siJcan , kalpaduma iva yAcakajanebhyo dAnaM dadAnaH AtmAnamutkRSTasaMpadAmAspadaM manyamAno'sau dazArNabhUpatiH svaparivAreNa saha, paurajanena saha tathA-grAmamukhya sutena tena vasumitreNa saha samavasaraNasamIpe smaagtH| tataH sa dazArNabhadrabhUpo mahAmaNimANikyAdi vibhUSitAM caturaGgiNI senAM sAmahajAra dhyajAe~ jo ki AkAza meM phaharAtI huI sAtha meM cala rahI thii| isa samaya vaMzI, vINA, mRdaMga, kAMsya, tAla Adi vividha vAdyo dvArA tathA eka hI sAtha vAdita bhaMbhA, bherI Adi ke nAdo dvArA zabdAdvaitavAdI kA siddhAnta puSTa kiyA jA rahA thaa| kyoM ki isa samaya zabdoM ke sivAya aura kucha sunane meM nahIM A rahA thaa| hajAroM maMgalapAThakajana mAMgalika vAkyoM kA paThana kara rahe the| gAyakajana madhura gInoM dvArA zrotAoM ke karNakuharoM meM amRtakI varSA jaisI kara rahe the| isa prakAra baDe ThATabATa se samastajanoM ke mana ko mudita karate hue prabhu kI bhaktibhAvarUpa amRta se sukRtijanoM ke mana ko siMcita karate hue kalpavRkSa ke samAna yAcakajanoM ko dAna dete hue, dazArNa bhUpati apane ko bahuta hI adhikarUpa se utkRSTa puNyarUpa saMpatti kA Azraya mAnakara paurajanoM ke evaM vasumitra ke sAtha calate 2 samavasaraNa ke samIpa A phuNce| jaba inhoMne AMkha uThAkara veza kImatI uMce uMce pharakatI sAthe jaI rahI hatIA samaye, baMsarI, vINA, mRdaMga, jhAMjha Adi vividha vAjIMtro dvArA tathA eka ja sAthe vAgatA bhaMbhA, bherI, AdinA nAdathI zabdAdvaitavAdIne siddhAMta puSTa karAI rahela hate. kema ke, A samaye zabdo sivAya bIjuM kAMI paNa sAMbhaLamAM AvatuM na hatuM. hajAro maMgaLa pAThaka ja mAMgalika vAkaye belI rahyA hatA. gAnArAo madhura gIta dvArA zrotAonA kaNamAM amRtanI varSA jevuM saMbhaLAvI rahyA hatA A prakAre ghaNu ThAThamATha sAthe saghaLA janonA manane AnaMdita karatA prabhunI bhakita bhAvarUpa amRtathI sukRti jananA manamAM saMcita karatA karatA, kalpavRkSa samAna yAcaka janene dAna detA detA, dazANabhUpati potAne ghaNuja adhikarUpathI utkRSTa puNyarUpa saMpattinA katA mAnIne purajane temaja vasumitranI sAthe cAlatAM cAlatAM samavasaraNanI pAse AvI pahocyA. jyAre temaNe AMkha uThAvIne pitAnI veza bhUSA tema ja kimatI mANakya AdikethI vibhUSita thayela apAra caturaMgINI senAne sAmaMtacakane tathA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 303 priyadarzinI TIkA a. 18 dazArNabhadrakathA ntacakraM sarvotkRSTAM svasampadaM ca vilokya manasyevaM cintayati-bhagavantaM vandituM mAdRzo na ko'pi smaagtH| tadA bhagavadarzanArthamAgatena zakreNa rAjJo manogataM bhAvaM svAvadhijJAnena vijJAya cintitam-aho ! asya rAjJo jinezvare bhUyasI bhaktirasti / jinezvare evaMvidhA bhaktiH kasyacideva puNyazAlino bhvti| parantvasyAtra viSaye'bhimAno na yuktaH / yatazcakravartibaladeva vAsudevA api tIrthakare bhaktiM kurvanti / teSAM samRddheH purato'sya rAjJaH samRddheH kA gaNanA ? iti vicintya sampadutkarSasambhavaM rAjJo'bhimAnamapahartuM taM pratibodhayitu ca zakraH svahastisenAnAyakaM zuklatvenoccatvena ca vijitakailAsAna catuSpaSTisahasramANikya AdikoM se vibhUSita huI apanI isa apAra caturaMgiNI senA ko sAmantacakra ko evaM sarvotkRSTa vibhUtiko dekhA to mana meM vicAra karane lage, jisa ThATabATa se maiM prabhuko vaMdanA karane ko AyA huuN| aise ThATabATa se koI bhI nahIM AyA hai| unake isa manogata bhAva ko prabhu ko vaMdanA nimitta Aye hue zakrane avadhijJAna dvArA jAnakara vicAra kiyA-dekho isa rAjAkI prabhu meM kitanI baDI bhArI bhakti hai| isa tarahakI bhakti jinezvarake prati kisI 2 puNyazAlI kI hI hotI hai| parantu isa viSaya meM isako abhimAna karanA ucita nahIM hai| kyoM ki cakravartI, baladeva evaM vAsudeva bhI to tIrthakara prabhuko vaMdana bhakti Adi karate haiN| taba unake aizvarya ke sAmane isakA yaha aizvarya kitanA sA hai ? / isa prakAra vicAra kara indrane rAjAke saMpattike utkRrSa se utpanna hue abhimAna ko dUra karaneke liye tathA usako pratibodhita karane ke liye zuklatvaguNa evaM uccatvaguNa dvArA kailAsaparvatako bhI lajita karanevAle causaTha hajAra gajoM ko apanI sarvotkRSTa vibhUtine joI tyAre manamAM vicAra karavA mAMDe ke, je ThAThamAThathI huM prabhunI vaMdanA karavA Avyo chuM evA ThAThamAThathI koI paNa Avela nathI. temanA A manogata bhAvane prabhunI vaMdanA mATe AvelA indra avadhijJAnathI jANIne vicAra karyo ke juo ! A rAjAnI prabhumAM keTalI aDaga zraddhA che. A prakAranI bhakti jInezvara tarapha kaI kaI puNyazALIne ja thAya che. paraMtu A viSayamAM teNe abhi mAna karavuM ucita nathI. kemake, cakravata baLadeva ane vAsudeva paNa tIrthakarane vaMdanA karavA Ave che tyAre emanA azvaryanI sAme A rAjAnuM azva keTalA pramANanuM che. A vicAra karI InTe rAjAne saMpattinA utkRSathI utpanna thayelA abhimAnane dUra karavA mATe tathA tene prati badhita karavA mATe zukalatvaguNa ane uccatvaguNa dvArA kalA sa parvatane jhAMkho pADanAra cosaTha hajAra hAthIone pitAnI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasatre saMkhyakAn gajAn vikurvitavAn / teSu pratyekagajasya dvAdazAdhikapaJcazatasaMkhyakAni mukhAni, mukhaM mukhaM prati aSTau aSTau dantAn pratidantamaSTAvaSTau manohAriNIH puSkariNIzca vikurvitavAn pratyekapuSkariNyAmaSTau aSTau lakSapatrapadmAni vikurvitavAn / teSu daleSu pratyekadale dvAtriMzadvidhanATakaM kurvato naTAn , pratyeka kamalakaNikAyAM caturmukhaM prAsAdaM ca vikuAvatavAn / tatra pratyeka prAsAde'STamahiSIbhiH saha sthitaH zakrendro dvAtriMzadvidhaM nATakaM pazyan AsIt / evaMvidhaizvaryasampannaH zakrendraH AkAzAdavatIrya bhagavantaM jinaM pradakSiNIkRtya vanditvA kRtAJjaliH san bhagavatsamIpe smupvissttH| tadA nRpo dazArNabhadrastAdRzaizvaryasaMyuktaM kRtabhagavadvandanaM samupaviSTaM zakrendra vilokya manasyevaM cintavaikriyazakti dvArA usI samaya tayAra kara diyaa| ina meM pratyeka gajake pAcasaubAraha (512) mukha, eka 2 mukha meM ATha ATha dAMta, eka eka dA~ta meM ATha ATha manohara puSkara, evaM pratyeka puSkara meM eka eka lAkha pattevAle ATha 2 kamala indrane vikurvita kiye / pratyeka pattoM meM battIsa prakAra ke nATaka ko karanevAle naToM ko, evaM kamaloM kI pratyeka kaNikA meM cAra mukhavAle prAsAda bhI indrane dikhalAe / tathA pratyeka prAsAda meM ATha ATha indrAniyoM ke sAtha baiThakara indra battIsa prakAra ke nATakoM ko dekha rahe hai aisA bhI indrane vahAM vikurvita kiyaa| isa prakAra ke Azcaryase saMpanna hokara vaha zakrendra AkAza se nIce utare aura prabhu ko tIna pradikSaNA dekara pazcAt vaMdanA karake hAtha joDakara unake samIpa baiTha gye| rAjA ne jaba isa prakAra kI vibhUti se viziSTa rAjendrako bhagavAnako vaMdanA karate hue dekhA to manameM vicAra kiyA maiM kitanA ajJAnI vaikiya zakita dvArA utpana karyA AmAM dareka hAthInAM pAMcase bAra 512 moDhAM, eka eka moDhAMmAM ATha ATha dAMta, eka eka dAMtamAM ATha ATha manahara puSkara ane pratyeka puSkaramAM eka eka lAkha pattAvALAM ATha ATha kamaLa indra upajAvyAM. pratyeka pattAmAM batrIsa prakAranA nATakane karavAvALA naTone, ane kamaLanI pratyeka karNi kAmAM cAra daravAjAvALA prAsAda paNa indra banAvyA tathA pratyeka prAsAdamAM ATha ATha IndrANIonI sAthe besIne indra batrIsa prakAranAM nATakone joI rahyA che, evuM paNa inDe tyAM batAvyuM. A prakAranAM auzvaya thI saMpanna banIne te indra AkAzathI nIce utaryA ane prabhune traNa pradikSaNA karI pachIthI vaMdanA karI hAtha joDI temanI sAme besI gayA. rAjAe jayAre A prakAranI vibhUtithI viziSTa Indrane bhagavAnane vaMdanA karatA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 dazArNabhadrakathA gati dhiGmAm / tucchatayA svasaMpado darpaH kRtaH / asya sampadAmagre mata sampatteH kA gaNanA ? sUryaprabhAyAH purataH khadyotasya prabhA kiyatI ? tuccha. svabhAvA eva prANinaH paGkilajalasthadaduravat svasampad garne kurvanti / iyaM ca zrIranenApi dharmaprabhAveNaiva labdhA / dharma vinA yadi sampatirbhavettadA sarve'pi sampatibhAjo bhaveyuH / ataH prakRSTasampatsaMprAptau prakRSTa dharmAcaraNameva kAraNam / tasmAd viSAdaM parityajya saphalazreyomUlaM nirmalaM dharmamevAhamAzrayiSye / itthaM vimRzya dhRtavairAgyo dazANebhadro rAjA bhagavatsamIpe samAgatya vanditvA savinayahUM jo muje isa tuccha saMpatti para abhimAna jgaa| muje dhikkAra hai| inakI saMpatti ke Age merI isa sampatti kI kyA gaNanA hai| saca hai sUryakI prabhA ke samakSa khadyota (AgyA) kI prabhAkI kyA kImata hai| sakatI hai / jo prANI tuccha huvA karate haiM vehI kIcaDavAle jalameM rahe hue maiMDhakakI taraha apanI saMpattiko hI bahuta bhArI samajhate haiM aura usake garvase phUle rahate haiN| dharmake prabhAvase hI prANiyoM ko saMpattikI prApti hotI hai mujhe bhI jo yaha saMpatti prApta huI hai usameM bhI dharmakA hI kAraNa hai ! vinA dharma ke saMpatti nahIM milA karatI hai| yadi milatI to phira saMsArameM koI bhI nirdhana nahIM rhtaa| isase yaha nizcita bAta hai ki prakRSTa saMpattikI prApti meM prakRSTa dharmAcaraNa hI kAraNa hai| isaliye viSAda kA parityAga karake sakala zreyoMkA mUla kAraNa eka dharmakA hI mujhe Azraya grahaNa karanA caahiye| ___ isa prakAra acchI taraha vicAra karane para rAjA ko saMsAra joyA te manamAM vicAra karyo ke, huM keTale ajJAnI chuM, je mane A tuccha saMpatti para abhimAna jAgyuM. mane dhikkAra che. AmanI saMpattinI sAme mArI A saMpattinI zuM gaNanA che? sAcuM che ke, sUryanA teja pAse AgIyAnuM teja zI visAtamAM? je prANI tuccha hoya che te ja ciDavALAM pANImAM rahelA deDakAnI mAphaka pitAnI saMpattine ja ghaNI bhAre samaje che, ane tenA garvamAM kulAI rahe che, dharmanA prabhAvathI ja prANIone saMpattinI prApti thAya che. mane paNa je A saMpatti prApta thaI che temAM paNa dhamane prabhAva kAraNabhUta che. dharma vagara saMpatti maLI zaktI nathI, ane je maLe te pachI saMsAramAM keI nirdhana rahe ja nahIM. AthI e nizcita vAta che ke, prakRSTa saMpattinI prAptimAM prakRSTa dharmAcaraNa kAraNa che. viSAdane parityAga karI saghaLA zreyanuM mULa kAraNa eka dharmane ja mAre Azraya karavuM joIe. A prakArano sArI rIte vicAra karavAthI rAjAne saMsAra, zarIra, ane bhegothI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre - midamabravIt-bhagavan / bhavAdvigna mAM dAkSAdAnanAnugRhnAtu / ityuktavA kRtalAcana vratArthinaM taM pArthiva vizvakavatsalo vIraprabhuH svayaM pratrajyAM grAhayati sma / tena saha nAmamukhyaputro vasumitro'pi pravajyAM gRhItavAn / yujyate caitatsatpuruSANAM saGgo hi sakalakalyANakaro bhavati / tato gRhItadIkSaM darzANabhadrarAjaRSi zakra evamabravIt-he mune ! dhanyobhavAn ! yena bhavatA IdRzI samu. skRSTA'pi sampata jhaTini parityaktA / he satyapratijJa ! evaM vidha prAjya sAmrAjyaM parityajya saMyama svIkurvatA bhavatA svapratijJA satyA kRtA / sarva sAmrAjyaM parityajya dIkSAM svIkRtya bhavatA'bhUtapUrvA'rhataH sevA kRtaa| ahaMtu dravyata zarIra evaM bhogoMse vairAgya bhAva jAgRta ho gyaa| usI vairAgyabhAva meM magna hue vaha dazArNabhadra rAjA bhagavAna ke samIpa pahuMce aura vaMdanA karake kahane lage ki-bhagavAna ! bhavodvigna isa prANIko dIkSAdAna se anugRhota kiijiye| isa prakAra vratArthI una rAjAko apane hAthoM se kezoMkA luMcana karate dekhakara vizvakavatsala vIra prabhune dIkSA de dii| usIke sAtha vasumitrane bhI dIkSA aMgIkAra karalI / saca hai satpuruSoMkA saMga sakala kalyANoM kA kAraka huA karatA hai / indrane jaba vaha dekhAki dazArNabhadra rAjA rAjaRSi bana cuke haiM taba rAjAse indrane kahA-he mune! Apako dhanya hai| ki Apane itanI utkRSTa vibhUti eka hI kSaNameM jhaTiti parityakta karadI hai| he satya pratijJa mahAtman isa prakAra ke prAjya rAjyakA parityAga kara ke saMyamako svIkAra karane vAle Apane apanI pratijJA satya karake dikhalA dI hai ora isIse Apake hRdayameM vairAgyabhAva jAgRta thAya tevA verAgyabhAvamAM magna banelA e dazANubhadra rAjA bhagavAnanI pAse pahoMcyA ane vaMdanA karIne kahevA lAgyA ke, bhagavAna! bhava uddIgna evA A prANIne dIkSA dAna ApIne anugrahita karo. A prama Ne vratAthI e rAjAe potAnA hAthathI kezonuM lezana karavA mAMDayuM. A pramANe pitAnA hAthathI kezanuM locana karatA rAjAne vizvanA vatsala evA vIra prabhue tane dIkSA ApI. enI sAthe ja vizvAmitre paNa dIkSA aMgIkAra karI lIdhI. sAcuM che ke, satyapurUSane saMga sakala kalyANane ApanAra banI jAya che. inTe jyAre A joyuM ke dazArNa bhadra rAja RSi banI cUkela che tyAre idra rAjAne kahyuM ke, he muni ! Apane dhanya che. ke, Ape ATalI utkRSTa vibhUtine jaladIthI tyAga karI dIdhA che. he satya pratijJa mahAtmana ! A pramANe meLavelA rAjyano parityAga karIne saMyamane svIkAra karavALA Ape potAnI pratijJA sAcI karI batAvela che. ane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 307 priyadarzinI TIkA a. 18 dazArNabhadrakathA evAItaH sevAM kartuM samartho na tu bhaavtH| bhavatA tu bhAvataH sevA kRtA / ato bhavatA'haM parAjitosmi / mama bhUyasI zaktirasti, tathA'pi dIkSAgrahaNe nAsti mama shktiH| itthaM dazArNabhadramuni stutvA bhagavantaM jinaM praNamya zakendra svaloM ke gatavAn dazArNabhadramahAmunirapi ugraM tapastapsvA sakalakarmakSayAnmuktipurIM gataH / // iti zrIdazArNabhadrakathA / ahaMta prabhukI bhakti kitanI sudRDha hai, evaM abhUtapUrva hai tathA kisa tarahakI abhUtapUrva sevA Apane ahaMta prabhukI kI hai| yaha bAta nizcita ho jAti hai maiM to dravya se hI ahaMta prabhukI sevA karane meM samartha hUM taba ki Apane to bhAvase bhI unakI sevA karane meM samartha apane Apako banAliyA hai ataHisa ApakI bhAva se gAko sahastrazaH dhanya vAda hai| isa bhAva sevAse maiM Apake samakSa kucha bhI zakti zAlI nahIM sadA Apase nIcA hI hai| ataH Apake sAmane apane Apako maiM parAjita mAnatA huuN| yadyapi mujhameM baDI bhArI zakti rahI huI hai parantu dIkSA dhAraNa karane yogya zakti isa paryAya meM nahIM hai| isa prakAra dazArNabhadra muni kI stuti evaM ahaMta vIra-prabhuko vaMdanA karake zakendra apane sthAna svargaloka meM vApisa cale gye| udhara dazArNabhadra munine bhI uga tapasyA kI ArAdhanA karate hue sakala karmoM kA samUla unmUlana kara muktikI prApti kI // 44 // ethI ja ApanA hRdayamAM ahaMta prabhunI bhakti keTalI sudaDha che, tathA abhUtapUrva che ane kayA prakAranI adabhUta sevA Ape ahaMta prabhunI karI che e vAta nizcita thAya che. huM te dravyathI ja ahaMta prabhunI sevA karavAmAM samartha chuM. jyAre Ape te bhAvathI paNa temanI sevA karavAmAM pitAnI jAtane samartha banAvI che. AthI ApanI e bhAvasevAne dhanyavAda che. A bhAvasevAthI huM ApanI sAme kAMI paNa zakitazALI nathI, sara ApathI nIceja chuM , ethI ApanI sAme huM mArI jAtane parAjIta mAnuM chuM. jo ke, mArAmAM ghaNI ja vizALa zakita rahela che. paraMtu dIkSA dhAraNa karavAnI zakti A paryAyamAM mArAmAM nathI, A prakAre dazArNabhadra muninI stuti ane ahata vIra prabhune vaMdanA karIne indra potAnA sthAna upara cAlyA gayAM. A tarapha dazArNabhadra munie paNa ugra tapasyA karI, ArAdhanA karatAM karatAM saghaLA karmonuM samuLuM ubhulanuM karI mukita padane pAmyA. che 44 che utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 tathA mUlam - namI nameI appANaM, sakkhaM sakkerNa coIo / caiU~Na gehaM vedehI, sAmapaNe pajjurvahio // 45 // chAyA - nami namayati AtmAnaM, sAkSAt zakreNa noditaH / svatvA gehaM vaidehaH, zrAmadhye paryupasthitaH || 45 || TIkA -- 'namI' ityAdi / - uttarAdhyayana sUtre namiH =nami nAmA vaideho = videha dezotpanno rAjA gehaM gRhaM tyaktvA zrAmaNye= sAdhudharme paryupasthitaH, cAritrAnuSThAnaM matyudyato'bhUdityarthaH / sa nami muniH sAkSAt brAhmaNarUpadhareNa zakreNa noditaH = preritaH - jJAnacarcAyAM parIkSitaH san AtmAnaM namayati = nyAyamArge sthApayati sma / tataH karmarahito jAta ityarthaH // 45 // tathA - ' namI namei ' ityAdi / anvayArtha - ( namI - namiH) nami nAmake rAjAne (vaidehI - vaidehaH) jo videha dezameM utpanna hue the (gehaM gRham ) gRhakA (caiuNa - tyaktavA) tyAga karake (sAmaNNe pajjuvaDio - zrAmaNye paryupasthitaH) cAritra dharma ke anuSThAna karane meM apane Apako udyata kiyaathaa| yadyapi unakI (sakkhaM sakkeNa cohaosAkSAt zakreNa noditaH) sAkSAt brAhmaNa rUpadhArI indrane jJAnacaryA meM parIkSAkI thI to bhI unhAne (appaNaM namei - Atmani namayati) nyAya mArga meM hI apanI AtmAko jhukAyAthA - sthApita kiyA thA, isIliye vaha karmaraja se rahita bana gye| inakI kathA pIche nauve adhyana meM A cukI hai ataH vahAMse dekha leveM // 45 // tathA- 66 namI - namei " ityAhi ! manvayArtha-nami-namiH nabhI nAmanA rAja hai ? vaidehI - vaidehaH vidve dezamAM utyanna thayesa hutA. gehaM gRham te gRDano caiuNa- tyaktvA tyAga ne samaNe pajjuvaDiyo - zrAmaNyeparyu sthitaH yAritra dharmanu anuSThAna svAmAM me435 janyA itA. le haiM, khemanI sakkhaM sakkeNa coio - sAkSAt zakreNa noditaH sAkSAta zrAhmazu3padhArI indre jJAnayaryAmAM parIkSA urI DatI to pazu tebhale appANaM nameiAtmAnaM namayati nyAyabhArgabhAM4 potAnA mAtmAne juDAvesa to sthApita resa hatA. AthI te karajathI rahita khanI gayA- tenI kathA pAchalA navamA adhyayanamAM varNavAI cukela che. AthI tyAMthI joI levI // 45 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 catuNI pratyekabuddhAnAM nAmAni ___ sampati dvAbhyAM gAthAbhyAM catuNI pratyekabuddhAnAmeka samayesiddhAnAM nAmAnyAhamUlam-karakaMDU kaliMgesu, paMcAlesu ye dummuMho / namI rAyA videhesuM, gaMdhAresu yaM naggaI // 46 // ee nariMda vaisahA, nikhaMtA jinnsaasnne| putte raMje Thave U~NaM, sAmaMNNe pajuveM TiyA // 47 // chAyA-karakaNDUH kaliGgeSu, paJcAleSu ca dvimukhaH / namI rAjA videheSu, gandhAreSu ca nagagatiH / / 46 // ete narendrapabhA, niSkrAntA jinazAsane / putrAn rAjye sthApayitvA, zrAmaNyaM paryupasthitAH // 4 // TIkA-'karakaMDU' ityaadi| kaliGgeSu karakaMDU nami nRpa AsIt / paJcAleSu ca dvimukho videheSu namiH rAjA, gandhAreSu nagagati ma rAjA / ete catvAro'pi narendravRSabhAH= narendra zreSThAH putrAn vinayavaijayanta-jayantA-'parAjita nAmakAn rAjye saMsthApya ___ aba do gAthAoM dvArA sUtrakAra cAra pratyeka buddhoMke jo ki eka hI samaya meM siddha hue haiM unake nAma pradarzita karate haiM-karakaMDU' ityAdi / anvayArtha (kaliMgesu-kaliGgeSu) kaliGga dezameM (karakaMDU-karakaNDU-:) karakaMDU nAmakA rAjA thA (ya paMcAlesu dummu ho-ca paMcAleSu dvimukhaH) paMcAlameM dvimukha (videhesu namI vidaheSu-namiH) videha meM nami tathA (gaMdhAresu naggai -gandhAreSu nagagatiH)gaMdhAra dezameM nggti| (ee nariMda vasahA-ete narendravRSabhAH) ina cAro uttama rAjAoMne (putte raje ThaveuNaM-putrAn rAjye sthApa yitvA) apane 2 vijaya vaijayanta jayanta evaM aparAjita nAma ke putroMko - have be gAthAo dvArA sUtrakAra cAra pratyeka buddhone jeo ekaja samayamAM siddha bhanera cha. samAnA nAma prahazita 42 cha.-"karakaMDa" tyAha. manvayA-kaliMgesu-kaliGgeSu ll dezamA karakaMDU-karakaNDuH 4245 nAmanA 2ion al. ya paMcAlesu dummuho-ca paMcAleSu dvimukhaH payAsamA dvibhuma videhesu namI-videheSu namIH vihemA nabhI, tathA gaMdhAresu naggaI-gaMdhAreSu nagagatiH gAMdhAra hezamA nagapati e e nariMda vasahA--ete narendrakRSabhA : mA yAre uttama rAjamAye putte rajje ThaveuNaM-putrAna rAjye sthApayitvA pAtapAtAnA viyanta nyata mane palata nAmanA putrone rAyasAhI sopAna jiNasA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 uttarAdhyayana sUtre jinazAsane = jinendra prarUpitadharme niSkrAntAH = pratrajitAH, niSkramya ca zrAmaNye = vAritre paryuyasthitAH=proyatA abhUvan / kahakaNDU dvimukha nami nagagatinAmAna zvatvAro'pi rAjAno jinazAsane pravajya cAritraM samyakparipAlayanto bhavabhramaNAdviratAH siddhigati prAptA iti bhAvaH ||46 47 // caturSu pratyekabuddheSu tRtIyasya namirAjarSeH kathA navamAdhyayane gatA, antra karakaNDU dvimukha nabhogatInAM kathA kramazo likhyte|| atha karakaNDUrAjakathA // Hites bharatakSetre kaliGgadeze campAnagayIM prabalaparAkramo guNaratnAnAmudadhi dadhivAhano nAma rAjA / tasya rAjJaH zIlAdiguNasamalaGkRtA ceTakarAjaduhitA padmAvatI nAmAsItpaTTamahiSI / sA hi nRpeNa saha vividhAn bhogAna bhuJjAnA krameNa garbhavatI jAtA / tadA rAjJyA evaM dohado jAtaHyadahaM kRta rAjya meM sthApita karake ( jinazAsane- jinazAsane ) jinendra prabhu dvArA prarUpita dharmameM (nikkhatA - niSkrAntAH ) pratrajita hue - (sAmaNNaM pajjubaDiyA - zrAmaNyaM paryupasthitAH) aura cAritrakI ArAdhanA se mukti prApta kI / ina cAra pratyeka buddhoMmeMse tRtIya nami rAjaRSi kI kathA to navama adhyayana meM kahI jA cukI hai| kevala karakaNDU dvimukha tathA nagagati kI kathA kahanI bAkI hai so unameM prathama karakaNDU kI kathA isa prakAra hai isa bharatakSetra ke antargata kaliGga nAmakA eka deza haiM / usameM caMpA nAmakI nagarI thI / usakA adhipati dadhivAhana nAmakA rAjA the / yaha guNarUpI ratnoM ke samudra evaM viziSTa parAkrama zAlI the / inakI paharAnI kA nAma padmAvatI thA / yaha ceTaka rAjA kI putrI thI / sane- jinazAsane nendra anudvArA sthApita dharmabhAM nikkhatA- niSkrAntaH sthApita manyA-dvIkSA ari 42 bhane sAmaNNe pajjutradviyA- zrAmaNyaM paryupasthitAH cAritranI ArAdhanAthI mukita prApta karI. A cAra pratyeka budghomAMthI trIjA namirAja RSinI kathA tA navamA adhyayanamAM kahevAI gayela che. AmAMnA karakantu, dvimukha ane navagatinI yathA kahevAnI bAkI che. te AmAM prathama karakanhanI kathA A prakAranI che-- A bhAratakSetranIaMdara kaliMga nAmane deza hai. AmAM caMpA nAmanI nagarI hatI. enA adhipati dudhivAhana nAmanA rAjA hatA te guNurUpa ratnAnA samudra ane viziSTha parAkramazALI hatA. temanI paTTarANInuM nAma padmAvati hatu. te ceTaka uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakrarAjaNDrakA bhUpaveSA dhAritacchatrA paTTahastiskandhamAdvA''rAme viharAmi / parantu sa lajjayA dohadaM rAjJe na niveditavatI / ato'pUrNadohadA sA kRSNapakSenduvat kRzatAmupagatA | rAjA dadhivAhanaH svapriyAM padmAvatIM dinAnudina kRzatAmupagacchantIM vilokya tatkAraNaM pRSTavAn / tataH sA svadohadaM rAjAnaM kathaMkathamapi niveditavatI / tasyA dohadaM pUrayituM rAjA tayA saha jayakuJjaramAruhya svayaM tadupari pUrNendusundaraM chatraM dadhAnaH paurajanaiH sAnandaM prekSyamANaH sainikaiH samanugamyapadmAvatI zIlAdika sadguNoM se vibhUSita hone ke kAraNa pati dadhivAhana rAjA ko vizeSarUpa seM priya thii| rAjA ke sAtha apane puNyake phala ko bhogatI huI padmAvatI sukhapUrvaka kAla ko vyatIta karatI thI / kAlAntara meM isane garbha dhAraNa kiyA / usa ke prabhAva se rAnI ke isa prakAra kA dohalA utpanna huA ki maiM vividha veSa vibhUSaNoM se alaMkRta hokara pahasti ke skaMdha para baiTha chatra dharAtI huI udyAna meM ghUmU~ / parantu lajjA ke mAre rAnI isa apane dohale ko rAjA se nahIM kaha sakI, isase kRSNapakSa kI caMdrakalA kI taraha vaha aniSpanna dohalA hone kI vajaha se dhIre 2 kRza hotI gii| rAjA ne jaba rAnI ko vRza hotI huI dekhA to unhoM ne 'isa kRzatA kA kAraNa kyA hai isa bAta ko jAnane ke liye rAnI se pUchA / rAnI ne jaise taise , " 311 apanA dohada hI isakA kAraNa hai' yaha vAta rAjA se kahI / rAjA ne isake dohada kI pUrti ke liye svayaM rAjA apanI isa rAnI ke sAtha " jayakuMvara" hAthI para savAra hokara bagIce meM pahu~ce / bagIce rAjAnI putrI hatI. padmAvatI cIlaAdi sadguNAthI vibhUSita hovAnA kAraNe pati kIvAhana rAjAne vizeSa rUpathI priya hatI. rAjAnI sAthe petAnA puNya phaLane bhagavI rahelI padmAvatI sukhapUrvaka kALane vyatita karatI hatI. kALAntare ene gabha rahyo garbhInA prabhAvathI rANIne e prakAranA bhAva dohada utpanna thayA ke, huM vividha rUpa vizeSaNAthI alaMkRta khanI paTTahAInA skaMdha upara besAne udyanamAM phUrU paraMtu lajjAnA kAraNe rANI peAtAnA A bhAvane rAjAnI samakSa pragaTa karI na zakI. AthI peAtAnAmAM jAgelA bhAva pUrA na thavAnA kAraNe kRSNa pakSanI caMdra kaLAnI mAphaka te dhIre dhIre sukAvA lAgI. rAjAe jayAre rANInA dehane A rIte sukAtA bhAgye tyAre teNe "mA pRSatAnu azu zuche ? " me laghuvA mATe zAmIne pRchyu rAzI jema tema "pAtAnA bhAvaja enu kAraNa che " AvI vAta rAjAne kahI. rAjAe enA bhAvanI pUrti mATe rAjA pote peAtAnI A rANInI sAthe " jaya kuMvara hAthI upara savAra thaIne bagIcAmAM paheAMcyA. agIcAnI zAzA A samaye varSA "" uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre mAnaH varSaurAgamanenAtiramaNIyamArAmamAgataH / tadA sadyaH samAgata navIna meghavarSitajalasaGgamasamutpannaM ghrANendriya ptikaraM bhUmergandhaM samAghrAya vindhyAcalATavIM smaran sa gajo bhayaGkarakAntAraM pratyadhAvata / bahusaMkhyakaibhaTainivAryamANo'pi sa gajaH kadAgrahAt zaTha itra gamanAnapratinivRttaH / evamasaphalagajanivartanopAyeSu rAjabhaTeSu pazyatsu sa gajo rAjAnaM rAjJI ca samAdAya nirjate bane praviSTaH / rAjA tatra bane darasthitamekaM vaTavRkSaM vilokya rAjJI moktavAnayaM gajo vaTavRkSasyAdhaHsthitena mArgeNa gamiSyati / samAyAte vaTavRkSe tvayA kI zobhA isa samaya varSA Rtu ke Agamana se ati ramaNIya ho rahI thii| rAjA ne calate samaya rAnI ke Upara svayaM apane hAthoM se pUrNacandra samAna ramya chatra dharA thaa| sAtha meM sainika jana bhI calate the| puravAsiyoM ne bhI harSa mnaayaa| bagIce meM pahu~cate hI hAthI varSA ke navIna jala se samanvita bhUmi ko ghrANendriya ke tRpti kAraka sugaMdhI ko sUMghate hI viMdhyAcala kI smRti AjAne se usI tarapha ina donoM ko lekara bhAga gyaa| aneka yoddhAoM ne usa hAthI ko isa udaMDatA se nivArita karane kA kAphI prayatna bhI kiyA to bhI kadAgraha se zaTha ko taraha vaha apanI isa gamanarUpa udaMDatA meM nivRtta nahIM huaa| pIche lauTAne kI kriyA meM asaphala bane hue una yoddhAoM ke dekhate 2 hI vaha gajarAja rAjA rAnI ko lekara eka bhayaMkara aTavI meM calA gyaa| rAjA ne vahAM dUra se eka vaTamakSa ko dekhakara rAnI se kahA dekho yaha gaja Dasa vaTavRkSa ke nIce ke mArga se jAvegA so jatunA AgamanathI ati ramaNIya dIsatI. rAjAe cAlatI vakhate rANInA upara pate pitAnA hAthethI pUrNa caMdra jevuM ramaNIya chatra dharI rAkhela hatuM. sAthamAM sainikajane paNa cAlatA hatA. puravAsIoe paNa harSa manAvyuM. bagIcAmAM pahoM catAM ja hAthI varSanA navIna jaLathI bhIMjAyelI bhUmimAMthI AvatI tRptikAraka sugaMdhane dhrANendriya dvArA suMghatA ja tenAmAM vidhyAcaLanI smRti jAgI jatAM te taraphe e bannene laIne bhAgye. aneka ddhAoe te hAthInI A udaMDatAnuM nivAraNa karavAne ghaNe prayatna karyo te paNa haThAgrahathI zaThanI mAphaka te potAnI e gamanarUpa uDatAthI aTake nahIM. pAchA pheravavAnI kriyAmAM asaphaLa banelA e yoddhAonA jotAM jotAMmAM ja te te gajarAja rAjA rANIne laIne eka bhayaMkara jaMgalamAM pahoMcI gayuM. rAjAe dUrathI AvI rahelA eka vaTavRkSane jaIne rANIne kahyuM, juo ! A hAthI pilA sAme dekhAtA vaTavRkSanI nIce thaIne utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNDUrAkSaHkathA 313 vaTazAkhA'valambanIyA, ahmpyvlmbissye| tata AvAM sukhena svapurIM gamiSyAvaH / evaM vadati nRpe hastI vaTavRkSasyAdhastAt samAgataH / nRpastacchAkhAmAlambitavAn / parantu rAjJI yAvadvaTazAkhAM grahItumudhatA bhavati, tAvad hastI niHsRtH| hasto tAmAdAyAgre prclitH| samavalambitavaTazAkho nRpastato'vatIya gajApahRtAM svaprANapriyAmapazyan tadvivarahajanitenaduHkhena prapIDitahRdayaH evaM vilApamakarot ayi kAnte / tavaikAkinyA bhayaGkare vane kA dazA bhaviSyati ? kadA punastvaM miliSyati ? aho| amunA ripurUpeNa kariNA vazcito'smi ! hA priye / dAvAtuma usake nIce pahu~cate hI usakI zAkhA pakar3a lenA maiM bhI pakar3a luuNgaa| isase hama tuma donoM isa hAtho kI svacchaMda gati se surakSita hokara AnaMdapUrvaka apane nagara meM pahu~ca jaayeNge| rAjA isa prakAra rAnI ko samajhA rahe the ki itane meM vaha hAthI usa vaTavRkSa ke nIce A phuNcaa| Ate hI rAjA ne usakI zAkhA pakaDa lI paraMtu rAnI ne jyoM hI usake pakar3ane kA prayAsa kiyA ki itane meM hI vaha gaja vahAM se Age kI aura nikala gyaa| rAnI akelI aba gaja para baiThI raha gii| hAthI aba adRzya ho gayA taba vaTavRkSa se nIce utare hue rAjA ne apanI rAnI ke viraha meM duHkhita hokara vilApa karanA prAraMbha kiyA, vilApa karate 2 unhoMne kahA-he rAnI ! bhayaMkara vana meM pahu~cakara akelI terI vahAM kyA dazA hogI ? ava tujha se kaise milanA ho skegaa| hAya 2 isa hAthI rUpI vairI ne to mujhe Thagakara mere gharakA hI satyAnAza kara diyaa| he rAnI ! kaho to sahI-maiM pasAra thaze te to tenI nIce laTakatI vaTavRkSanI DALIne pakaDI leje huM paNa pakaDI laIza. AthI ApaNe A hAthInI svachaMda gatithI surakSita banI AnaMda pUrvaka ApaNA nagaramAM pahoMcI jaIzuM. rAjA A prakAre rANIne samajAvI rahyA hatA ke, eTalAmAM ja te hAthI e vaTavRkSanI nIce AvI paheo pahoMcatA ja rAjAe tenI DALIne pakaDI lIdhI paraMtu rANIe jyAM DALIne pakaDavAno prayAsa karyo ka, eTalAmAM te gajarAja tyAMthI AgaLa nIkaLI gaye. AthI rANuM ekalI ja hAthI upara rahI gaI. hAthI jyAre dUra nIkaLI gayA tyAre vaTavRkSathI nIce utarelA rAjAe pitAnI rANInA virahamAM duHkhI banI vilApa karavA mAMDa. vilApa karatAM rAjAe kahyuM, he rANI ! bhayaMkara vanamAM pahoMcIne tArI ekalInI tyAM zuM dazA thaze? have huM tane kaI rIte maLI zakIza? hAya hAya ! A hAthIrUpI verIe mane ThagIne mArA gharanuM satyAnAza vALI dIdhuM. he rANI ! kaho te kharAM ke, huM A davAgnine utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 uttarAdhyayanasUtre gneriva duHsaha masoDhapUrva tvadviyogajanitaM duHkhaM kathaM sahiSye / idaM tvadviyogajanitaM duHkhaM ghaTe samudra iva mama hRdaye na mAti / sampratyahaM kiM karomi ! cha gacchAmi ? svaduHkhaM kasmai nivedayAmi ? ityAdi vilayan duHkha samAkrAnta citto rAjA gajacaraNanyAsAnusAreNa campApuyA~ samAgataH / ___ itazca gajaH padmAvatImAdAya siMhavyAghrAdibhayaGkaramANigaNasaMkule mahAraNye smaagtH| pipAsAkulaH sa karI tatraikasmin sarovare praviSTaH / yathA airAvataH samudre krIDati, tathaiva sa tasmin sarovare krIDati / evaM krIDApare tasmin gaje sA rAjJI tasya pRSThAt mahAgire mRgIva zanairavatIrya haMsIva sarovaraM tI| taTapradeze samAgatA / tatra bhayapradaM mahAraNyaM paritaH pazyantI yUthabhraSTatere isa davAgni ke samAna duHsaha abhUtapUrva viyogajanita du:kha ko kaise aba sahana kara skuuNgaa| ghaTa meM jaise samudra nahIM samA sakatA haiM usI prakAra he rAnI! terA yaha viyoga duHkha mere hRdaya meM nahIM samA rahA hai| aba isa samaya maiM kyA karU~-kahA~ jAU~-kisase apanI isa vipatti kI kathA bhuuN| isa prakAra vilApa karate 2 rAjA vahAM se hAthI ke padacihnoM kA anusaraNa karate hue pIchA caMpApurI hI vApisa lauTa aaye| udhara hAthI padmAvatI ko lekara siMha, vyAghra Adi bhayaMkara prANiyoM se samAkula mahAraNya meM jA phuNcaa| vahAM eka sarovara thaa| usameM pAnI pIne ke liye yaha utraa| jaba yaha pAnI pI cukA to samudra meM airAvata kI taraha vaha usI meM krIDA karane laga gyaa| krIDA meM vizeSa magna isake hone para mahAparvata se mRgI kI taraha rAnI usake upara se dhIre se utara gii| aura sarovara se taira kara taTa para aajevA duHsaha abhUtapUrva tamArA viyeganA duHkhane kaI rIte sahana karI zakIza? ghaTatAM je rIte samudra samAI zakatuM nathI te prakArathI he rANI ! tArUM A viga : bhaa| dhyabhA samAtu nayI. ve mA samayezu 43145i 16 ? kone mArI AvI vipattinI kathA karUM? A pramANe vilApa karatAM karatAM te rAjA tyAMthI hAthInA pagalAne jotAM jotAM caMpApurImAM pAchA pharyA. A tarapha hAthI padmAvatIne laIne siMha, vAgha, Adi bhayaMkara prANuothI bharelA mahA araNyamAM pahoMce. tyAM eka sarovara hatuM temAM pANI pIvA mATe te utaryo. jyAre te pANI pI cukyo tyAre samudramAM rAvatanI mAphaka te e sarovaramAM kIDA karavA lAgyA. krIDAmAM vizeSa magna thaI javAthI, mahAparvata upa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNDarAzaHkathA mRgIva bhayavitalA sA rAjJI uccai ruditavatI / rAjhyA ruditazabdaM zrutvA tasyA duHkhena duHkhitA pakSiNo'pyuccairuditavantaH / tataH kathaMcit kiMcid dhairyamapalambya padmAvatI evaM cintitavatI-svakatakarmavazAdeva pANinaH sukha dHkhaanydhigcchnti| mamApIyamApattiH pUrvakRtaduSkRtavazAdeva smaaptitaa| aticikkaNo'yaM karmanalo rodanajalairapanetuM na zakyate / ato mayA rodanaM na kartavyam / idamaraNyaM siMha vyAghrAdizvApadasamAkulamasti / atra maraNAdyApatterAzaGkA'pi vartate / ataH gii| yUtha se bhraSTa mRgI kI taraha azaraNa banI huI isane vahAM jyoM hI cAroM ora apanI dRSTi phailAI ki isako jaMgala ke sivAya aura kuca nahIM dikhAI pdd'aa| bhaya se vihvala hokara yaha jora 2 se rone lgii| vahAM ke pakSiyoM ne jyoM hI isakA ronA sunA to ve bicAre bhI isake duHkha se duHkhita hokara isI ke sAtha rone laga gaye / rAnI ne vicArA ki-aba yahAM rone se kAma nahIM clegaa| phira kucha dhairya dhAraNa kara usane vicAra kiyA ki-apane 2 karmoM ke anusAra hI pratyeka prANI sukha aura duHkha bhogA karatA haiN| mujhe bhI jo isa Apatti kA sAmhanA karanA par3A hai usameM bhI merA pUrvopArjita azubha duSkarma hI kAraNa hai| isa rodanarUpa jala ke dvArA ati cikkaNa isa karmarUpa rajakA apanayana nahIM ho sakatA hai| ataH yahAM ronA vyartha hai| yaha jaMgala siMha, vyAghra Adi zvApadoM se samAkula hai| yahAM surakSita hokara Thaharane meM bhI AzaMkA hai| kyoM ki ina jIvoM ke rathI utaratI mRgalAnI mAphaka dhIra dhIra tenA uparathI utarI gaI. ane jaLamAM taratI karatI te kinArA upara pahoMcI gaI pitAnA juthathI jUdI paDelI mRgalInI mAphaka azaraNu banelI rANIe jyAre cAre bAju pitAnI daSTi pheravI to tene jaMgalanA sivAya kazuM paNa najare na paDayuM. A kAraNe bhayathI vihaLa banI te jora jorathI ekadama rovA lAgI. tyAMnA pakSIoe jyAre tenuM AvuM rUdana sAMbhaLyuM ke teo bicArA paNa tenA duHkhathI duHkhita banI tenI sAthe sevA lAgyA. rANIe vicAryuM ke have ahIM revAthI koI artha saravAne nathI. pachI teNe haiye dhAraNa karIne vicAryuM ke, pitapotAnA karma anusAra ja pratyeka prANI sukha ane duHkhane bhogave che. mAre paNa je A Apattino sAmano karavo paDaye che. temAM mAruM pUrvopAta azubha duSkarma ja kAraNarUpa che. A rUdanarUpa jaLathI ati cIkaNA A kamarUpa rajanuM apanayana thaI zakavAnuM nathI. AthI ahIM rahevuM vyartha che. A jaMgala siMha, vAgha Adi hiMsaka pazuothI bhareluM che. ahIM surakSita thaIne rahevAnI paNa zakyatA nathI. kemake A hiMsaka vRttinA jIthI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 316 uttarAdhyayanasUtre pramAdaM parityajya kimapi prayatitavyam / iti vicArya kRta catuHzaraNA mahAzayA sA rAjJI sakalAn jIvAn kSamayitvA, svapUrvakRtapApaM, ninditvA. araNyanistaraNAvadhikaM sAkArAnazanaM kRtvA paJcaparameSTino namaskRtya ca, diGmUDhattvAt svanagarasya mArgamajAnatI kAzciddizamuddizya satvaraM gantuM prvRttaa| evamekAkinI gacchantI padmAvatI dIrdhamArgamatikramya tatra kaMcidekaM tApasamapazyat / taM tApasaM dRSTvA padmAvatI mahodadhau bhagnapravahaNo'nyaM pravahaNamAgatamupalabhya yathAnandamanubhavati, tathavAnandamanubhavitavatI / kRtapraNAmAM tAM sa dvArA maraNa kA bhaya pratikSaNa banA huA hai| isaliye buddhimAnI se kucha isa viSaya meM prayatna karanA cAhiye / pramAda se kAma bigar3a jAtA hai| isa prakAra soca samajhakara rAnI samasta jIvoM ko kSamApanA kara cAra zaraNoM ko aMgIkAra karake zuddha AzayasaMpanna bana gaI aura pUrvakRta pApoM kI niMdA karake "araNya se jabataka maiM merA nistaraNa nahIM hogA tabataka maiM sAkAra anazana se rahUMgI" isa prakArakA niyama lekara aura paMcaparameSThiyoM ko namaskAra kara vaha vahAM se digmUDha hone kI vajaha se apane nagara ke mArga ko nahIM jAnatI huI bhI kisI eka dizAkI aura zIghra hI calI / calate 2 jaba yaha jaMgala kA bahuta kucha mArga taya kara cukI taba isako eka tApasa dikhalAI paDA, usako dekhate hI jaise koI bhagna pravahaNavAlA nAva vyakti anya pravahaNa ko AtA huA dekhakara AnaMda kA anubhava karane lagatA hai usI prakAra isako bhI AnaMdakA anubhava hone lgaa| praNAma karane para isase usa taapmaraNane bhaya pratikSaNa rahela ja che. mATe A bAbatamAM buddhithI kAma levuM joIe. pramAdathI kAma bagaDI jAya che. A pramANe khUba vicAra karIne rANIe saghaLA jIvenI kSamApanA karI cAra zaraNAno aMgikAra karI, zuddha Azaya saMpanna banI gaI. ane pUrvakRta pApanI niMdA karIne "jaMgalamAMthI jyAM sudhI mAro chuTakAre nahIM thAya tyAM sudhI huM sAkAra anazanathI rahIza" A prakArane niyama laIne ane paMcaparameSTIne namaskAra karIne te tyAMthI dimUDha havAnA kAraNathI pitAnA nagaranA mAragane na jANatI hovA chatAM ke eka dizAnI tarapha jhaDapathI cAlavA lAgI. cAlatAM cAlatAM jyAre te e jaMgalano ghaNe e bhAga oLaMgI cUkI tyAre tene eka tApasa daSTie paDayA. tene jotAM ja jema keI tuTI paDelA dilane mANasa bIjAne pitAnI tarapha AvatA joIne AnaMdita bane che. A ja prakAre e rANIne paNa AnaMdane anubhava thavA lAge. praNAma karavAthI tene e uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNirAkSaHkathA tApasaH pRSTavAna-putri ! tvaM kA'si ? kathamihaikAkinI samAyAtA'si ? tataH sA prAi-mahAbhAga ! mAM rAjJazveTakasya putrI cayAdhIzasya dAdhavAhanasya vadhU padmAvatIM jaanaatu| ahaM madonmattena gajenAtrAnItA'smi / ityAdi sakalaM svavRttAnta tApasAya niveditavatI / tadanu tApasaH mAha-putri ! ahaM tava pitU rAjJazceTakasya mitramasmi / atastvaM bhayaM zokaM ca mA kuryaaH| ityuktvA sa tApasazreSThaH pakraphalAdibhistasyA Atithyamakarot / tataH sa tApasaH tAM sahAdAya banAntapradezAvadhi samAgatya provAca bhadre ! idaM purovati dantapuranAmakaM puraM vidyate saghohalakRSTAyAM bhUmau na me gantuM kalpate / ata ito'gretvaM nirbhayAgaccha / sane pUchA ki putri! tuma kauna ho? aura kyoM yahA~ akelI AI huI ho? tApasakI isa bAtako sunakara rAnIne usa se apanA saba hAla kahA ki-maiM rAjA ceTakakI putrI hUM aura caMpApurI ke rAjA dadhivAhanakI rAnI huuN| merA nAma padmAvatI hai| mujhe eka madonmatta gaja yahAM para harakara le AyA hai / tApasane jaba padmAvatI ke mukha se isa prakAra kA hAlacAla sunA taba usane usase dhairya baMdhAte hue kahAputrI ! aba tU cintAbhaya evaM zoka mata kara / maiM tere pitA ceTaka kA mitra huuN| isa prakAra kahakara usa tApasane padmAvatIkA pake phalAdikoM dvArA atithi satkAra kiyaa| pazcAt vaha usako sAtha lekara Age calA aura calate 2 usa jaMgalako pAra karAkara usase bolAbhadre ! dekho yaha sAmhane bhadrapura nAmakA nagara dikhatA hai so tuma isa meM hokara aba nirbhaya rIti se Age calI jAnA / maiM tumhAre sAtha calatA-paraMtu isa samaya bhUmi haloM se jotI jA rahI hai ataH tApase pUchyuM ke, he putrI ! tame koNa cho, ane ahIM ekalI zA mATe AvI che? tApasanI A vAtane sAMbhaLIne rANI e tene potAne saghaLo vRttAMta kahI saMbhaLAvyuM. ke huM rAjA ceTakanI putrI chuM ane caMpApurInA rAjA dadhivAhananI patnI chuM mAruM nAma padmAvatI che. mane eka madamatta hAthI upADIne ahIM laI Avela che. tApase jayAre padmAvatInA moDhethI A prakAranI hakIkata sAMbhaLI tyAre tene vairya ApatAM kahyuM ke, putrI ! have tuM ciMtA, bhaya ane zeka na kara. huM tArA pitA ceTaka mitra chuM. A pramANe kahIne te tapasvIe padmAvatIne pAkA phaLa AdithI satkAra karyo, pachIthI te tene sAthe laIne AgaLa cAlyA ane cAlatAM cAlatAM jaMgalane vaTAvyA bAda te be lyA he bhadre ! A sAmuM dekhAya te bhadrapura nagara che. eTale temAM jaIne have tuM nirbhayatAthI raheje. huM tArI sAthe Avata paraMtu A samaye jamInamAM haLa cAlI hela che-cAturmAsa che, jethI tenI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 uttarAdhya sutre anena pathA gacchanto svaM dantapure gamiSyasi / tatpurasya rAjA dantavakro'sti / tataH stvayA campAyAM gantavyam / evaM padmAvatImuktvA sa tApasastato nivRttaH / padmAvatyapi tApasAdiSTapathena dantapure samAgatA / tatra sA suguptavratAyAH pravartinyAH samIpe samAgatA / trikRtvaH kRtavandanAM padmAvatIM pravartinI pRSTavatI zrAvike ? tvaM kutaH samAgatA'si ? / tataH sA garbha vinA sarva svavRttAntaM niveditavatI / tataH svAnubhUtaduHkhasmaraNena saMjAtamabaladuHkhAM tAM rAjJIM pravatinI provAca - rAjJi ! khedaM mAM kRthAH / karmaNAM pariNAmo hi surairapyaprati usa meM hokara calanA mere AcAra se bAhya hai / isI mArga se jAte 2 tumako eka dantapura nagara milegA, usakA adhipati dantavaka hai / vahAM se tuma phira caMpApurI meM acchI taraha calI jAogI / phira Age koI bhaya nahIM hai / isa prakAra padmAvatI ko gantavya sthAna kA pUrA ThikAnA dikhalAkara vaha tApasa vahAM se lauTa gayA / padmAvatI isa prakAra tapasvI dvArA nirdiSTa mArga se calakara dantapura A phuNcii| vahAM para usa samaya suguptavRtA sAdhvI ThaharI huI thIM / vaha unake pAsa gaI / vahAM jAkara usane usako tInavAra vaMdanA kI / sAdhvIjIne pAvatI se pUchA -zrAvike ! tuma isa samaya kahAM se A rahI ho / apane garbhakI bAta chipAkara padmAvatI apanA samasta vRttAnta sAdhvIjI se kahane lgii| kahate 2 usako pUrvAnubhUta duHkhokA smaraNa ho AtA to vaha bIca 2 meM rone laga jAtI / rAnIkI isa prakAra sthiti jAnakara pravartinIjIne usa se kahA- rAjJi / tuma aba kheda mata karo / a MdarathI cAlavu. te mArA AcArathI virUddhanuM che. A mAge jatAM jatAM tane tapura nAmanuM nagara maLaze tenA RSipati daMtavaka che tyAMthI tuM pharI caMpA nagarImAM sArI rIte pahoMcI zakIza. tyAMthI AgaLa koI bhaya nathI. A pramANe padmAvatIne javAnA sthAnanAM purAM ThekANAM batAvIne te rpisa pAchA pharI gayA. padmAvatI A pramANe tapasvIe batAvavAmAM AvelA mArge cAlIne daMtapura pahoMcI. A samaye tyAM suzuptatA sAghdhi padhArelAM hatAM. te tenI pAse gai tyAM jaine teNe sAdhvIjInI traNa vAra vaMdanA karI. sAdhvIjIe padmAvatIne pUchyuM', he zrAvika, A samaye kAMcI AvI rahI che ? peAtAnA garbhanI vAta chupAvIne padmAvatIe peAtAnA saghaLA vRttAMta sAdhvIjIne kahevA mAMDayA. kahetAM kahetAM jyAre tene pUrva anubhavelA du:khAnuM smaraNa thatu te vacamAM vacamAM te raDavA lAga jatI. rANInI A prakAranI sthiti jANIne pravRti nIjIe tene kahyu, rANI have tame kheda na uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNDrarAjJa kathA ___319 kAryoM bhavAta / kiMca bAtodhatadhvajaprAntavaccazcale dhanadhAnyAdirUpezvarye caJcale priyajanasaMgame ca kiMcidapi sukhaM nAsti prANinAm / janmamRtyuja rAvyAdhizoka duHsthityAdi saMkule'smin saMsAre prANinAM pAyo duHkhameSa bhavati / viSayAdhupabhogajanitaM yatkimapIha sukhaM tadapi pariNAmavirasatvAd duHkhameva / yataH saMmAro nicchannaduHkhAspadamato vivekino janA mokSamAgameva pratipadyante / iti tasyA dezanAM zrutvA sA padmAvatI vairAgyavAsitAntaHkaraNA dIkSAM gRhItumudyatA / tataH pravartinyA pRSTA'pi sA 'etA mAM dIkSAM na dAsyantIti' karmoM kA vipAka hI aisA hai| yaha devatAoM ko bhI cakkara meM DAlakara unako mUDha banA detA hai| isakA koI upAya nahIM hai| pavana se prerita dhvajA ke prAntabhAga kI taraha caMcala yaha dhana dhAnyAdi rUpa aizvarya hai| priyajanoMkA saMgama bhI sadA sthAyI nahIM hai| aura na inake samAgama me hI kucha sukha hai| yaha saMsAra janmajarA evaM maraNa Adi bhayaM. kara upadravoM se saMkula banA huA hai| phira bhalA isa meM rahanevAle prANiyoM ko duHkha ke sivAya sukha mila hI kaise sakatA hai| viSayA. dikoM ke upabhoMga se jisako saMsAriyoMne sukha mAna rakhA haiM vaha bhI vAstava meM sukha nahIM hai-pariNAma meM virasa hone se vahato eka duHkha kA hI prakAra karate haiN| jo nirantara duHkhokA sthAna hai| usI kA nAma to saMsAra hai| isI liye vivekI jana mokSamArga ko apanAte haiN| aura isako chor3ane kA prayAsa karate hai| isa prakAra usa pravartinI kI dharmadezanA kA pAna kara padmAvatI kA mana vairAgya se vAsita ho jAne ke kAraNa dIkSA grahaNa karane ke liye udyata ho gyii| pravartinIne usase kare. karmone vipaka ja evo hoya che ke, je devatAone paNa cakkaramAM nAkhIne temane mUDha banAvI de che. tene keI upAya nathI. pavanathI prerita dhajAno jema upale bhAga hoya che tenI mAphaka A dhana dhAnyAdirUpa aizvarya caMcaLa che. priyajanano saMgama paNa sadA sthAyI nathI. ane samAgamamAM kaI sukha paNa nathI. A saMsAra janma, jarA ane maraNa Adi bhayaMkara evA upadravathI bharAyelo che. te pachI bhalA, emAM rahevAvALA prANIone duHkhanA sivAya sukha kyAMthI maLI zake.? viSaya AdinA upabhegathI jene saMsArIe sukha mAnI rahyA che. te vAstavamAM sukha nathI. pariNAmamAM virasa hovAthI te te eka duHkhane prakAra che. je niraMtara duHkhanuM sthAna che, tenuM nAma ja saMsAra che. A mATe vivekI jana mekSa mAgane apanAve che, ane tene choDavAno prayAsa kare che. A pramANe sAdhvIjInI dharmadezanAnuM pAna karIne padma vatInuM mana virAgyathI bharapUra thaI javAnA kAraNe dIkSA grahaNa karavAne mATe te taiyAra thaI gaI. sAdhvIjIe tene garbha rahevAnI vAta utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 uttarAdhyayanastre bhiyA garbhavAtI na kathitavatI / tataH pravartinI tasyai dIkSAmadAt / dIkSAgrahaNAnantaraM sA sAdhvyAcAraM samyak paripAlayantI katicinmAsAn vytiitbtii| tAvatAkAlena puSTo garbhaH saadhviibhirvijnyaatH| tatastAM sAdhvyo garbhakAraNaM pRSTavatyaH / tataH sA savinayaM kathayati-bhavatyo mAM dIkSAM na dAsyanti' iti bhiyA garbhavArtA mayA saMgopitA iti / tadanu sA pravartinI zayyAtaraM tadgarbhavattaM jJApitavatI / sampApte kAle sA sAdhvI rohaNAcalabhUmimaNiriva putra ratna prasUtA / tataH sA taM bAlaM smazAne muktavatI / bAlaM ko gRhNAtIti draSTum , garbha honekI bAta pUchI bhI paraMtu usane isa bhaya se ki yadi inako garbhakI bAta jJAta ho jAvegI to ye mujhe dIkSA nahIM degI aisA samajhakara usane garmakI bAta nahIM khii| pravartinIne usIko dIkSA de dii| dIkSA deneke bAda jaba padmAvatI ke samyaka rIti se sAvyAcAra pAlana karate 2 dina vyatIta hone lage evaM dinoM ke vyatIta hone ke sAtha 2 garbha bhI jaba baDhane lagA taba sAdhviyoM ko isakI garbhiNI honekI bAta mAlUma pdd'ii| unhone usase garbhakA kAraNa puuchaa| pratyuttara meM usane vinayapUrvaka sAdhvIjI se kaha diyA ki-"Apa loga mujhe garbhasaMpanna jAnakara dIkSA nahIM deMgI" isa bhaya se maiMne Apa se garbhakI bAta chipAlI thii| prabarti nIne kisI zayyAtara ko usake gabhake samAcAra avagata karA diye| ghamRtikA jaba ThIka samaya AyA taba rAnIne rohaNAcalakI bhUmi jaise maNi ko utpanna karatI hai, eka putraratna ko utpanna kiyaa| putra ke hote hI usane usako zmazAna meM choDa diiyaa| tathA svayaM bAlaka ko kauna le jAtA hai, isa bAta ko pUchI paraMtu teNIe evA bhayathI ke, je garbhanI vAtanI temane jANa thaI jaze te mane dIkSA nahIM Ape evuM samajIne teNe garbhanI vAta karI nahIM. sAdhvIjIe tene dIkSA ApI dIdhI. pachI padmAvatInA samyapha rItithI sAvI AcAra pAlana karatAM karatAM divasa javA lAgyAM. ane divasenA vyatIta thavAthI sAthe sAthe garbha paNa vadhavA lAge tyAre sAdhvIone padmAvati garbhiNI hovAnI vAta jANavA maLI. temaNe tene garbhanuM kAraNa pUchayuM. pratyutaramAM teNe vinaya pUrvaka sAdhvIjIne kahyuM ke, " Apa leka mane garbha saMpanna jANIne dIkSA nahIM A pi" evA bhayathI meM ApanAthI mArA garbhanI vAta chupAvI hatI. sAdhI e ke suyANIne tenA garbhanA samAcAra kahevarAvyA. prasutino jyAre ThIka samaya Avyo tyAre rANee rehaNAcaLanI bhUmi jema maNIne utpanna kare che tema eka putra ratnane janma Ape. putrane janma thatAMnI sAthe ja tene smazAnamAM cheDI dIdhuM. ane e bALakane kaNa laI jAya che uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNDarAjakathA 321 apadrava taM trAtuM ca sA premAlocanena bAlaM vilokayantI pracchannatayA tatra saMsthitA / tasminneva samaye kazvinnirapatyaH zvapacastatrAgatya taM gRhItvA svagRhe nItvA patnyai dattavAn / sa tasya nAma 'akarNakaH' iti kRtavAn / sAdhI padmAvatI upAzraye smaagtaa| bAlastu tasya zvapacasya gRhe paGke padmamiva nirantaraM varddhate sm| tasya bAlakasya dehe janmata eva rukSakaNDarAsIt / ataH sa kaNDayana priyo'bhUt / sa bAlazcANDAlavAlakaiH saha krIDannevaM bravIti-ahaM yuSmAkaM rAjA, ato yUyaM mAM karamayata / bAlAH kathayanti-kite karamapeyAmi ? sa pracaNDakaNDayukto bAlaH dekhane ke liye tathA upadrava se usakI rakSA karane ke liye vaha vahIM para eka aura chipakara khaDI rahI aura chipI 2 baDe hI premake sAtha usa navajAta zizu kI aura dekhatI rhii| isI bIca meM vahAM eka saMtAnarahita cAMDAla AyA aura usako uThAkara le gyaa| ghara jAkara usane usa bacce ko apanI strIko soMpa diyaa| cAMDAlane usakA nAma avakarNaka rkhaa| bAda meM sAdhvI padmAvatI bhI upAzraya meM A gii| paGka meM jisa prakAra paGkaja-kamala baDhatA hai usI prakAra avakarNaka bhI usa cAMDAla ke yahAM pAlita poSita hotA huA nirantara baDhane lgaa| bAlaka ke zarIra meM janma se hI rukSakaNDU thI isaliye usako kaNDUyana-khujAnA-bahuta hI priya lagatA thaa| jaba yaha cAMDAla bAlakoM ke sAtha khelatA to unase yaha kahatA ki maiM tumhArA rAjA-hUM tuma saba mujhe kara-Teksa do| usakI isa bAta se bAlaka usase kahane lagate-kaho hama saba tumako kyA kara deve? taba vaha unase kahatA e vAta jANavAne mATe tathA upadravathI tenI rakSA karavAnA mATe te pite e sthaLe eka bAju chupAIne ubhI rahI ane chupAelI hAlatamAM khUba premapUrvaka navA janmelA bALakane jatI rahI evAmAM eka nIvaMzI cAMDAla tyAM AvyuM ane bALakane laIne cAlyA gayA. ghera jaIne teNe te bALaka potAnI strIne soMpI dIdhuM A badhuM joIne pachIthI sAdhvI padmAvatI paNa upAzrayamAM cAlI gaI. caMDAle tenuM nAma avakaNuMka rAkhyuM. kAdavamAM je prakAre paMkaja-kamaLa vadhe che te pramANe avakarNaka paNa te caMDabane tyAM pAlaNape paNa pAmIne niraMtara vadhavA lAgyA. bALakanA zarIramAM janmatAMnI sAthe ja rakSakano roga hate A kAraNe tene khaMjavALavAnuM ghaNuM ja priya lAgatuM hatuM. jyAre te bALaka caMDAla bALakanI sAthe khelatA tyAre temane e kahete ke huM tamArA rAja chuM. tame saghaLA mane kara Ape enI e vAta uparathI bALako tene kahetA ke kahe ame tamane zuM kara ApIe ? tyAre te temane kahetA ke tame badhA 41 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %3 uttarAdhyayanasUtre pAha-yUyaM mAM sAtizayaM kaNDU yadhvam , aneneva kareNa yuSmAsu tuSTo bhaviSyAmi / nAstyanyena kareNa me prayojanam / tataH sarve cANDAlavAlakAstaM kaNDUyanti sma / bAlakA hi kaNDUmiyatvAttasya karakariti nAma kRtavantaH / guNa. kriyAdibhi navInamapi nAma jAyate / tataH kiMcitprauDhatvamApanaH karakaNDUpara nAmA so'vakarNakaH zmazAnarakSaNe tatparo'bhUt / cANDAlakule hi idameva kArya pratiSThitaM gaNyate / ekadA tasmin zmazAne dhyAna kattuM dvau guruziSyo munI samAgatau / tatrako daNDalakSaNajJo munizamekaM dRSTvA sahavartinaM ziSyaM taM darzayannidamabravIta-bhUmiSTha caturaGgulabhAga sahitasyAsya vaMzasya daNDaM yo grahISyati sa rAjA bhaviSyati / muneridaM vacanaM samIpastha nikuJjAntarvartI karakaNDUH kazcidki basa tuma saba mujhe khUba khujalAte raho yahI tumArA suje Teksa denA hai| maiM isI Teksa prApti se tuma saboM para tuSTa ho jaauuNgaa| usakI isa prakAra bAta sunakara saba bAlaka milakara usako khujalAne lagate / isI liye bAlakoMne kaNDUyana priya honese usakA nAma karakaNDU rakha diyaa| guNa kriyA AdikoM ke nimitta se nAma bhI parivartita ho jAtA hai aura usake sthAna meM dUsarA nAma paDa jAtA hai| baDhate 2 jaba karakaNDU prauDhAvasthA saMpanna bana gayA, taba vaha zmazAnakI rakhavAlI karane meM laga gyaa| kyoM ki cAMDAlakula meM yahI kArya pratiSThita ginA mAtA hai| ekadinakI bAta hai ki usa zmazAna meM do munirAja guruziSya dhyAna karane ke liye aaye| unameM guru daMDa lakSaNoM ke jJAtA the so unhoMne eka bAMsako dekhakara apane sahavatI ziSya se usako dikhalAte hue kahA ki-bhUmi meM rahe hue caturaMgulabhAga sahita isa vaMza mane khUba khajavALatAM rahe. phakata A ja kara tamAre mane ApavAno che. ane ethI huM tamArA upara saMtuSTa rahIza. tenI A vAta sAMbhaLIne saghaLA bALako maLIne tene khajavALatA. AthI bALakomAM anDayana priya hovAthI tenuM nAma karavU rAkhI dIdhuM. guNa kriyA AdinA nimittathI nAma paNa karI jAya che ane enI jagyAe bIju nAma paDe che. meTa thatAM thatAM karakar prauDha avasthAe pahoMce tyAre te samazAnanI rakhevALI karavAmAM lAgI gaye. kema ke, caMDAla kemamAM A kAma pratichita manAya che. eka divasanI vAta che ke, jayAre A samazAnamAM be munirAja gurUziSya dhyAna karavA mATe AvyA. AmAM gurU daMDanA lakSaNenA jJAtA hatA. temaNe eka vAMsane joIne pitAnI sAthenA ziSyane te batAvIne kahyuM ke, bhUmimAM rahela A catura aMgula bhAga sahita vasinA daMDane je kaI grahaNa kare che te rAjA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNDarAjakathA paro dvijazca zrutavAn / tato'saudvijaH pracchannavRtyA bhUmau caturaGgulapramANe sanitvA taM vazadaNDa chittvA gRhItavAn / dvijena gRhItaM daNDaM dRSTvA kopArUNa. locanaH sa karakaNDastasya hastAda balAdaNDamAdattavAn / dvijo'pi nyAyAlaye ta nItvA gataH proktavAMzca nyAyAdhIzam -anena mama daNDI balAd gRhiitH| karakaNDaH proktavAn-mama zmazAne'yaM daNDaH samutpanaH / atra mamAdhikAro'sti / atI mayA gRhItam / tato vipreNa proktam-anena daNDena mama prayojanamasti / ke daMDako jo kAI grahaNa karegA vaha rAjA hogaa| munike ina vcneN| ko samIpastha nikuMja (bAMsake jhuMDa)ke aMtarvartI karakaDUne evaM ekakisI brAhaNane suna liyaa| sunate hI usa brAhmaNane gupa cupa caturaMgula praNAma bhUmi khodakara usavaMza daMDa ko nikAla liyA aura lekara claa| jyoM hI daMDa ko le jAte hue karakaMDUkumArane dekhA to vaha usake Upara kruddha ho gayA aura jabardastI usake hAthameM se vaha daMDa chuddaaliyaa| dvijane usa karakaMDa para Ayoga (mukaddamA) kara diyaa| kacaharI meM jAkara usane kahAki-isane mere hAthameM se jabardastI daMDa chIna liyA hai| isake uttara meM karakaMDU ne kahA-ki jisa daMDako maiMne isake hAtha meM se chuDAyA hai vaha daMDa mere dvArA surakSita zmazAna meM utpanna huA hai, ataH isa para merA adhikAra hai isakA nahIM-apane adhikAra kI vastu lene meM doSita sAvita karanekI kyA isako AvazyaktA hai / ulTA daMDakA bhAgI isako hI bananA paDatA hai jo isane merI vastuko mujhase vinA pUche le liyA hai| isIke bIca brAhmaNane usase kahAki-mujhe banI jAya. muninAM A vacanone pAna nikuMjamAM ubhelA karakanTra ane kaI eka brAhmaNe sAMbhaLI lIdhI. sAMbhaLatAM ja e brAhmaNe gupacupa cAra AMgaLa pramANa bhUmi khodIne te vAMsanA daMDane kADhI lIdho ane tene laIne cAlavA lAgyA. jya re e daMDane laI jatA brAhmaNane karaka--e joye tyAre te tenA upara koMdhAyamAna banI gaye ane jabaradastIthI tenA hAthamAM thI te daMDa paDAvI lIdhA brAhmaNe karakantu upara dAvo karyo. kacerImAM jaIne teNe kahyuM ke, ANe mArA hAtha mAMthI jabaradastIthI daMDa chInavI lIdhA che. tenA uttaramAM karakastUe kahyuM. ke je daMDa meM tenA hAthamAMthI choDAvI lIdhuM che te daMDa mArAthI rakSaNa karavAmAM AvatI samazAna bhUmimAM utpanna thayela che jethI tenA upara mAro adhikAra che, tene nahI . pitAnA adhikAranI vastu levAmAM doSita karava ne ene zuM adhikAra che ! ulaTA daMDanA bhegI te eNe banavuM paDaze kAraNa ke, mArI vastune mane pUchaLa sivAya teNe laI lIdhI che. vacce berlIne brAhmaNe tene kahyuM ke, mane A daMDanuM tAtparyo utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 uttarAdhyayanasUtre asya sthAne'nyaM daNDaM tubhyaM ddaami| tataH kA hAnistava / evaM vipreNokto'pi sa daNDaM dAtuM nodyatastadA nyAyAdhIzaH proktavAna-kathaM tvamasmai daNDaM na dadAsi ? tadA so'bravIta-asya daNDasya prabhAveNAraM nRpo bhaviSyAmi / tarhi bhavanta evaM kathayantu-kimevaMvidho daNDaH kasmaicida dIyate / tadA nyAyAdhIzo vihasyAbravIt-yadAtvaM rAjA bhavestadaiko grAmastvayA'smai viprAya daatvyH| sa nyAyAdhIzavacana tatheti pratipadya daNDamAdAya svgRhmaagtH| sa dvijo'pi svasthAnamAgatya svajAtIyAnevamabravIt-cANDAlabAlako balAnmama daNDa gRhItavAna / ataH kathaMci taM hatvA daNDaM vayaM gRhNImaH / brAhmaNAnAmima vicAraM kathaMcidavagamya karaisa daMDa se kucha tAtparya hai so mai tumako isa daMDa ke sthAna meM dUsarA daMDa detA hUM yaha daMDa tuma mujhe dedo-isa meM tumhArI hAni hI kyA hai| jaba brAhmaNane isa taraha se kahA to bhI karakaNDrane usakI bAta nahIM maanii| taba nyAyAdhIzane kahA he karakaNDa ! kyA bAta hai jo tuma isako badale meM bhI daMDa nahIM de rahe ho? taba karakaNDane nyAyAdhIza se kahA-suniye maiM isa daMDake prabhAva se rAjA banUMgA, ataH Apa svayaM vicAre ki phira maiM aise upayogI daMDakoM kisI dUsare ko kaise de duuN| karakaMDUkI bAta sunakara nyAyAdhIzako ha~sI A gaI, unhoMne kahA khaira-jaba tuma rAjA ho jAoge taba eka grAma isa brAhmaNa ko de denaa| isa prakAra karakaNDU nyAyAdhIza ke vacanakoM pramANa mAnakara aura daMDa ko sAtha meM le kara apane ghara para A gyaa| dvijane bhI ghara para Akara apane sajAtIyoM se aisA kahA-ki-dekho-cAMDAla ke bAlakane balapUrvaka merA daMDa chIna liyA hai, ataH maiM usako jaise bhI banegA vaise mArakara usa daMDako che mATe A daMDane badale huM tane bIjo daMDa ApuM ane A daMDa tuM mane ApI de AmAM tane kayuM nukazAna che? jyAre brAhmaNe A pramANe kahyuM tyAre karakae tenI vAtane mAnI nahIM tyAre nyAyAdhIze kahyuM, karakantu evI kaI vAta che ke, tuM ene badalImAM daMDa Apate nathI? tyAre karakaCe nyAyAdhIzane kahyuM sAMbhaLo ! huM A daMDanA prabhAvathI rAjA banIza AcI Apaja vicAre ke, A upagI daMDa kai bIjAne ApI de khare! karakanvanI vAta sAMbhaLIne nyAyAdhIzane hasavuM AvI gayuM ane teNe kahyuM. khera ! jyAre tuM rAjA banI jAya tyAre A brAhmaNane eka gAma ApI deje. A pramANe karakaC nyAyAdhIzanA vacanane mAnya karIne e daMDa laI pitAne ghera pahoMcyo. brAhmaNe paNa potAne ghera jaIne pitAnA jAtabhAI ene evuM kahyuM ke, juo ! cAMDAlanA bALake baLapUrvaka mAra daMDa AMcakI lIdhe che. jethI huM jema banaze tema tene mArIne paNa e daMDa pAcho laI AvIza. kara utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 8 karakaNDUrAjakathA 325 kaNDUmAtApitarau karakaNDU gRhItvA grAmaM tyaktavA'nyatra gtau| te trayo'pi krameNa kAJcanapure smaagtaaH| tatra purAd bahiste rAtrau suptaaH| tasmin samaye nirapatyastannagarAdhipatirmRtaH / niHsvAmikaM rAjyaM vilokya mantriNo vicAritavantaHrAjagajaH zuNDayA mAlAmAdAya yaM kapi garidhApayet , so'sya rAjyasya rAjA bhavatu / itthaM vicArya zuNDAgRhItamAlaM sainikairanugamyamAnaM mahAgajaM visarjitavantaH / sa mahAgajaH zuNDayA mAlAmAdAya paribhraman suptasya tasya mAtaGgadArakasya kaNThe usase le luugaa| brAhmaNoM ke isa vicArako karakaDUkI mAtAne jisa kisI taraha suna liyA, so vaha aura usake pati ye donoM karakaNDU ko lekara vahA~ se dUsare gAva ko cala diye| calate 2 ye tInoM hI kAMcanapura meM A pahU~ce ! rAtrikA samaya ho cukA thA so ye gAMva ke bAhara hI so gye| isI bIcameM usa gA~vakA rAjA vinA putra ke hI mara gayA thaa| so maMtrIyoM ne vicAra kiyA ki isa samaya rAjya asvA. mika hai ataHsvAmI kI talAsa ka liye rAjagajako zuNDa meM mAlA dekara choDA jAya-vaha jisa ke gale meM isa mAlAko DAla deve-vahI vyakti isa rAjyakA rAjA banAdiyA jaaygaa| isa prakAra vicAra kara una logoMne paTTahasti ko usakI zuNDa meM mAlA de kara chor3a diyaa| sAtha meM usake aneka yoddhoM ko bhI jAnekA Adeza de diyaa| yaha hastI yodho se parivRta hotA huA mAlA koM zuNDAiNDa meM dabAkara idharaudhara phirane lagA-phirate 2 vaha usI sthAna para jA pahu~cA ki jahAM para vaha cAMDAla bAlaka so rahA thaa| hAthIne mAlA usa susa cAMDAla kanvanI mAtAe jyAre brAhmaNanA A vicArane bIjA pAsethI sAMbhaLI lIdhe tyAre tenA patinI sAthe karakanDrana laIne tyAMthI bIjA gAme cAlI nIkaLyA. cAlatAM cAlatA teo kAMcanapuramAM pahoMcyA. rAtrIne samaya hovAthI te gAma bahAra suI rahyA. A samaye e gAmano rAjA aputra gujarI gayA AthI maMtrIoe vicAra karyo ke, A vakhate rAjyano kaI svAmI nathI mATe svAmInI zodha mATe rAjayanA hAthInI sUMDhamAM mALA ApIne tene chuTe muke te jenA gaLAmAM mALA nAkhe tene A rAjayane mAlIka banAvavAmAM Ave. A vicAra karIne mukhya hAthInI sUMDhamAM mALA daIne tene chuTa mukI dIdhuM. A hAthInI sAthe yuddhAone javAnI AjJA karI rAjayane e mukhya hAthI yoddhAonI sAthe pitAnI sUMDhamAM mALA laIne ahIMtahIM pharavA mAMDe, pharatAM pharatAM jyAM cAMDALa bALaka sUte hatuM tyAM AvI pahoMcyA tyAM sUtelA e cAMDALa bALakanA gaLAmAM teNe mALA paherAvI dIdhI. sulakSaNa evA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 uttarAdhyayanasUtra mAlAM nikSiptavAn / sulakSaNaM zreSThaM taM vAlaM vilokya gajAnuyAyino lokAstUrya niryopAmizritaM jayajayeti zabdaM kRtvntH| mahAghoSApahRtanidrAste trayo'pi jRmbhAM kurvantaH smutthitaaH| tataste sainikAstaM bAlaM hastinaH skandhe samAropya tatpitarau ca rathe saMsthApya mahatA tUryaghoSeNa saha nagaraM prati prasthitAH / tadA tanagaravAsino brAhmaNAH ayaM mAtaGgo rAjA bhavituM-nAItIti vadantastaM mAtaGgadArakaM prito'vruddhvntH| tadA'sau taM daNDaM gRhItvA brAhmaNAnadarzayat / agnimiva prajvalantaM taM daNDaM dRSTvA bhItabhItA brAhmaNAstaM stutvA''zIrvAdaH saMvarddhitavantaH / tato nagare praviSTaH sa karakaNDUH saciva sAmantAdibhirabhiSiktaH / atha bAlakake gale meM pahirA dii| sulakSaNa evaM zreSTha usa bAlaka ko dekhakara gajAnuyAyIjanoMne usI samaya tRrya nirghoSamizrita jaya 2 zabdoMkA uccAraNa karanA prAraMbha kiyaa| isa jayakAra ke halle se ve tInoMke tInoM jAga gye| aura jiMbhAI lete hue utthe| sainikone usa bAlakako hAthIke skadha para caDhA karake tathA usake mAtA pitA ko ratha meM baiThA karake bAjoMkI gUDagaDAhaTa ke sAtha vahAM se nagarakI tarapha cle| usa samaya nagaranivAsI brAhmaNone "veSAdi se yaha cAMDAla bAlaka hai yaha jAnakara yaha cAMDAla kA bAlaka rAjA hone ke yogya nahIM hai| isa prakAra kahakara usakA virodha pradarzita kiyA aura Akara ve sabake saba usako cAro tarapha se gherakara khaDe ho gye| jaba karakaNDUne isa dRzya ko dekhA to usane usa daMDa ko uThAkara unako dikhlaayaa| brAhmaNoMne agni ke samAna jAjvalyamAna usa daMDako dekhate hI bhayabhIta hokara usakI stuti kI evaM AzIrvAda dekara usako vadhAI dii| isake bAda karakaNDU kA nagara meM gAjevAje ke sAtha praveza karAyA gayA aura saciva sAmanta zreSTha bALakane joIne hAthInI sAthenA sainikoe A samaye vAjAo vagADI jayajaya kAra karavAnuM zarU karI dIdhuM. A jayajayakAra sAMbhaLIne traNe jaNuM jAgI uThayA. ane bebAkaLA jevA banI gayA. sinikoe te bALakane hAthInA upara besADI dIdho tathA tenA mAtApitAne rathamAM besADIne vAjAonA gaDagaDATanI sAthe nagara tarapha laIne cAlyA A samayenA nivAsI brAhmaNoe veSa AdithI A cAMDAla che tema jANIne A cAMDAla bALaka rAjA thavAne thogya nathI" e pramANe kahIne tene virodha pradarzita karyo ane AvIne badhA tene cAre taraphathI gherIne ubhA rahI gayA. jyAre karakae A dazyane joyuM tyAre teNe te daMDane uMce karIne tyAM dekhADo brAhmaNe agni samAna jAjavalyamAna e daMDane joIne tenI stuti karI ane AzIrvAda uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 28 karakaNDUrAjakathA karakaNDUstAn brAhmaNAnuvAca - bho brAhmaNAH ! yUyaM mAM 'mAtaGga' iti kRtvA'dhikSiptavantaH / atasvadaparAdhavizuddhyarthaM vATadhAnakavAstavyAH sarve'pi cANDAlA yuSmAbhiH saMskRtya brAhmaNAH kAryAH / yato jAtivyavasthA saMskArAdhInA | iti karakaNDUvacanaM zrutvA bhItA brAhmaNAstAn cANDAlAn saMskRtya brAhmaNAna kRtavantaH / itthaM karakaNDU : sarvAnapi cANDAlAn brAhmaNAnakarot / uktaMca - " dadhivAhana putraNa, rAjJA ca karakaNDUnA / vATavAnakavAstavyAcANDAlA brAhmaNAH kRtAH // iti // taM prAptarAjyaM zrutvA sa daNDacchedI brAhmaNaH samAgatya proktavAn svapratijJAmanusRtya bhavatA mameko grAmo dAtavyaH sa prAha - kaM grAmaM tubhyaM dadAmi / tadA 327 Adi janoMne milakara acchI taraha se usakA rAjAke pada para abhiSeka kiyaa| taba karakaNDUne una brAhmaNoM se kahA- bho brAhmaNoM ! Apa logoMne jo merA mAtaMga samajhakara tiraskAra kiyA hai, usake prAyazcitta rupa meM aba Apa loga vATadhAnaka ke rahanevAle jo mAtaMga haiM una saba ko zuddha kara brAhmaNavarNa meM sthApita kara leN| kyoM ki jAtivyavasthA saMskArAdhIna hai / karakaNDU ke isa prakAra vacana sunakara una brAhmaNoMne rAjA ke bhaya se una cAMDAlako zuddhi karake brAhmaNa banA liyA / yahI bAta - "dadhivAhanaputreNa rAjJA ca karakADUnA / " bATadhAnaka vAstavyAzcANDAlA brAhmaNAH kRtAH" iti // isa zloka dvArA kahI gaI hai| jaba " karakaNDU rAjAke pada para abhiSita ho cukA hai" yaha bAta usa pahile ke daNDacchedI brAhmaNane sunI to Akara usane karakaNDU se kahA- rAjan ! Apa apanI pratijJAta ApIne tene vadhAI ApI. A pachI karakantune nagaramAM vAjate gAjate praveza karAvyeA. saciva sAmaMta vageree maLIne sArI rIte tene rAjAnA punlR upara abhibreka karyA tyAre karakanheMe te brAhmaNeAne kahyuM ke, he brAhmaNeA! Apa lokoe mAre mAtaMga samajIne je tiraskAra karela che tenA prAyazcitta rUpamAM Apaleka vATadhAnakanA rahevAvALA je saghaLA mAtaMga che badhAne zuddha karIne brAhmaNu vaNu mAM sthApita karI de. kAraNa ke, jAti avasthA sa`skAra Adhina che karakanDunAM A vacanene sAMbhaLIne rAjAnA bhayathI te cAMDAleAnI zuddhi karI temane brAhmaNa banAvI dIdhA A vAta---- " dadhivAhanaputreNa rAjJA ca karakaNDUnA / 9 vATadhAnaka vAstavyA, vADAlA brAhmaNAH kRtAH / iti / A zlekathI kahevAmAM Avela che. jyAre karakanheM rAjAnA pada upara sthApita karAI cUkela che" A vAta pahelAnA daDamRddhi brAhmaNe sAMbhaLI te AvIne teNe karakannUne kahyu', rAjana! Apa mApano pratijJAvALI vAtane yAda karIne mane eka uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 uttarAdhyayanasUtre - brAhmaNenoktam |-raajn ! mama gRhaM campAyAM vattate / atastadeze eva madhaM grAma dApava / tataH sa karaka Da narezvarI campAdhIzvaraM dadhivAhanabhUpAlaM prati patra likhitavAna, tadyathA "svasti zrIkAzcanapurAta . karakaDUmahIpatiH / saMbhASate nRpaM campAdhIzaM zrI dadhivAhanam // 1 // zrIjinendraprabhAvaNa, kalyANamiha vidyate / zrImadbhipi tada jJApyaM, svazarIrAdi gocaram // 2 // kiM cAsmai brAhmaNAyaiko, grAmo deyaH samIhitaH / dAsye te rucitaM grAma nagaraM vA tadAspade // 3 // bAtako yAda kara mujhe eka grAma denekI kRpA kreN| brAhmaNakI bAta sunakara karakaDa rAjAne usa se kahA-boloM, tuma konasA grAma cAhate ho / brAhmaNane kahA-rAjan ! Apako to yaha jJAta hI ki merA ghara caMpA meM hai| isa liye usI tarapha hI grAma dilA diyA jAya to acchA hogaa| brAhmaNa ke isa kathana se sahamata hokara karakaNDane caMpA nareza dadhivAhana ko isa prakAra eka patra likhA "svasti zrI kAMcanapurAt, karakA DUmahIpatiH / saMbhASate nRpaM caMpAdhIza, zrI davivAhanam // 1 // zrI jinendraprabhAveNa, kalyANamiha vidyate / zrImadbhirapi tajJApya, svazarIrAdigocaram // 2 // kiM cAsmai brAhmaNAyaiko, grAmo devaH samIhitaH / dAsye te ruciraM grAmaM, nagaraM bA tadAspade // 3 // gAma ApavAnI kRpA karo. brAhmaNanI vAta sAMbhaLIne karakaC rAjAe ene kahyuM ke, belo tame kayuM gAma Icche che? brAhmaNe kahyuM ke rAjana ! Apane khabara to che, ke, mAruM ghara caMpAmAM che. AthI e tarapha eka gAmaDuM ApavAmAM Ave te sAruM thAya bra maNanuM vacana sAMbhaLIne karakanvee caMpA nareza dadhivAhanane A pramANe ko patra sadhye "svastizrA kAMcana purAta. karakaDUmahIpatiH / saMbhASate nRpaM caMpA, dhIza zrI dadhivAhanam // 1 // zrI jInendra prabhAveNa, kalyANa miha vidyate / zrImandirapi tad jJApya, svazarIrAdi gocaram // 2 // kiMcAsmai brAhmaNAyaiko, grAmo deyaH samIhitaH / dAsye te ruciraM grAma, nagaraM vA tadAspade // 3 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNDarAjakathA idaM kArya dhruvaM kArya, nAtra kAryA vicAraNA / mUlyAvAptau vimarzo hi, vyartha eveti maGgalam // 4 // iti / imaM lekhaM likhitvA sa tena patraNa saha taM brAhmagaM dadhivAhananRpasamope preSitavAn / vipro'pi lekhamAdAya campApurIM gatvA dadhivAhanabhUpataye pradattavAn / sa tatpatraM paThitvA kopArugalocano bhRkuTAkuTilAnano dadhivAhana evamuvAca idaM kArya dhravaM kArya, nAtra kAryA vicAraNA / mUlyAvAptI vimo hi vyartha eveti maGgalam" // 4 // bhAvArtha-ina zlokoM kA artha isa prakAra hai-kAzcanapura se mahIpati karaka DUkA campApurAdhIza zrI dadhivAha ke prati yaha nivedana hai ki yahAM zrI jinendradeva ke prabhAva se sarva prakAra se kuzalatA hai| Apaapane zarIrAdikakI kuzalatA ke samAcAra deN| vizeSa isa brAhmaNako Apa isakI icchAnusAra koi eka grAma denekI kRpA kreN| maiM usake badale meM Apako Apa jaisA cAheMge vaisA grAma va nagara de duuNgaa| mujhe pUrNa AzA hai ki yaha kArya Apake dvArA vinA kisI vicArake zIva hI saMpAdita hogaa| kyoM ki usa gAma ke badale meM koI dUsarA grAma athavA nagara dene rUpa mUlya dene para vicAra kisa baatkaa| karakaNDane isa prakAra kA patra likhakara usa brAhmaNa ko dekara dadhivAhana ke pAsa bheja diyaa| patra lekara jaba brAhmaNa dadhivAhana ke pAsa pahu~cA to dadhivAhana ke usa patra ko vAMcate hI AMkhoM se khUna idaM kArya dhruvaM kArya nAtra kAryA vicAraNA / mUlyAvApto vimauhi vyartha eveti maGgalam // 4 // bhAvArtha-A lekono A prakArano bhAvArtha thAya che.-kAcanapuranA mahipatI karakanDanuM caMpAparAdhIza zrI dadhivAhananA tarapha evuM nivedana che ke, ahIMyAM zrI jInendra devanA prabhAvathI badhA prakAranI kuzaLatA che, Apa ApanA zarIrAdikanI kuzaLatAnA samAcAra lakhaze. vizeSamAM ane brAhmaNane Apa enI IcchA anusAra eka gAma ApavAnI kRpA karaze. tenA badalAmAM Apa jevuM Icchazo tevuM gAma eka huM Apane ApIza. mane saMpUrNa AzA che ke Apa A kArya koI paNa jAtanevica ra karyA sivAya turata ja purU karaze, kAraNa ke, te gAmanA badalAmAM huM kaI bIjuM gAma athavA nagara ApavA rUpa mUlya devA tatpara chuM. karaka--e A pramANe patra lakhIne te brAhmaNane ApIne rAjA dadhivAhana pAse meka, patra laIne te brAhmaNa dadhivAhananI pAse pahoMce tyAre dadhivAhane te patra vAMcatAM ja tenI AMkha lAlacoLa banI gaI, bhrakuTI ekadama vAMkI banI gaI, ane 42 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 uttarAdhyana sUtre are! tena mAtaGgena svajAtirapi vismRtA ? anAtmajJo yo hi mamopari lekhaM likhati aspRzyena tena spRSTa mimaM lekhaM spRSTvA'pyahamazucitAM gato'smi / athavA ajJAnAt kiM na jAyate ? re vima ! tvamitaH zIghramapasara / no cetvaM mama korat zalabho bhaviSyasi / itthaM dadhivAhanenoktaH sa vipraH karakaNDUbhUpatisamIpe gatvA sarva vRttAntaM nyavedayat / dadhivAhanavyavahAraM zrutvA kruddhaH karakaNDU rAjA svasainyaM sanna dadhivAhanena saha saMgrAmaM karttuM svapurAnnirgatya barasane lagA / bhrakuTI ekadama TeDhI ho gaI / kahane lagA, are ! usa mAtaMga ke baccene to apanI jAti bhI bhulA dI hai jo usa apanI jAti ko bhI nahIM jAnanevAlene mere pAsa isa prakAra kA patra likhakara bhejA hai| aspRzya ke dvArA likhe gaye isa apavitra patra ko chUkara maiM svayaM apavitra ho gayA hUM / athavA ajJAna se hI yaha kArya huA hai isaliye isa meM azucitAjanya koI bhI doSa mujhe lAgU nahIM hotA hai| esA vicAra kara phira dadhivAhanane usI krodha ke Aveza meM usa brAhmaNa se kahA- vipra ! tuma yahAM se zIghra cale jAo nahIM to merI krodhAgni meM tujhe zalabha (pataMga) sama bana jAnA paDegA / jaba isa prakAra dadhivAhanane kahA to vaha brAhmaNa vahAM se calakara karakaNDU rAjA ke pAsa pahuMcA aura dadhivAhanane jo kucha kahA thA / vaha saba kaha diyA / brAhmaNa ke mukha se dadhivAhana ke vyavahAra ko sunakara karakaNDU bahuta adhika kruddha huA aura usane usI samaya apanI senAko yuddha ke liye taiyAra hone kA Adeza de diyA / jaba senA taiyAra ho cukI taba vA bhAMDayu re ! yA mAtaMganA Aja to, potAnI batana lUjI gayo che. A prakAre pAtAnI jAtane bhUlI janArA eNe mArI pAse A pramANe patra lakhIne mekalela che. aspRzyanA taraphathI lakhavAmAM AvelA khA apavitra patrane hAthamAM laine huM pAte apavitra banI gayela cheM. athavA ajJAnathI ja Ama banela che, AthI temAM azucitA janya kAi paNa doSa mane lAmatA nathI. AvA vicAra karI kRSivAhane e krodhanA AvezamAM te brAhmaNane kahyuM ke--vitra! tame ahIMthI satvara cAlyA nava, nahitara mArA krodhAgnimAM tamAre bhoga banavuM paDaze. jyAre A pramANe dadhivAhane kahyu te brAhmaNa tyAMthI cAlIne karakanheM rAjAnI pAse paheAMcyA. ane kRSivAhane je kAMi kahyuM hatuM te saghaLuM tene kahI sabhaLAvyu. brAhmaNanA mukhethI vivAhananA vyavahArane sAMbhaLIne karakantu ghaNA ja kroSita thayA ane e samaye teNe pAtAnI senAne yuddha karavA taiyAra caivAnA Adeza ApI dIdhA. jyAre senA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNDarAjakathA 331 campApurIsamIpe samAgatya tA samanto'varuddhavAna / dadhivAhano'pi svapurAmavarudhya saMsthitena karakA nRpeNa saha yoddhaM svasainikAn sanaddhavAn / tata ubhayoH sainikAH yuddhAya sjibhuutaaH| tayoryudadvattAntaM sAdhvI padmAvatI samupazrutya evamacintayatajJAnena eto pitAputrau saMgrAmaM kurutaH / atra saMgrAme bahavaH pANino mariSyanti / tadoSabhAginI etau pitAputrau bhaviSyataH / ato hiMsAjanitapApapaGkAdeto samuddhArayAmi / evaM vicArya pratinImApRcchathamahAsatI padmAvatI karakaNDasamIpe samupasthitA / tAM mahAsatIM samupasthitAM vilokya karakaNDanRpaH svAsanA dutthAya bhaktayA praNAmaM kRtavAna / tato mahAsatI rahasi tamevamabravIt-ahaM tava dadhivAhana ke sAtha saMgrAma karane ke liye karakaNDU rAjA apane nagara se bAhira nikalakara caMpApurIkI aura claa| caMpApurI ke samIpa pahacakara usane usa nagara ko cAroM ora se ghera liyaa| jaba dadhivAhanane apanI nagarI kI aisI sthiti sunI to vaha bhI apanI purI ko ghera Thahare hue karakaNDU ke sAtha yuddha karane ke liye apane sainikoM ko taiyAra karane lgaa| jaba sainikajana saba taiyAra ho cuke taba donoM tarapha se ghamAsAna yuddha prAraMbha honekI tayArI ho gyii| jaba yuddha ke samAcAra padmAvatI sAdhvI ko mAlUma paDe taba usane vicAra kiyA-dekho ye dAnoM pitAputra ajJAna se yuddha karane meM lage hue haiM-vyartha meM isameM aneka prANI donoM tarapha se mareMge isakA doSa ina donoM ko bhoganA paDegA-isaliye maiM ina donoM kA isa hiMsAjanita popapaMka se uddhAra karUM to acchA hai| isa prakAra vicAra kara padmAvatI sAdhvI apanI pravartinI se AjJA lekara karakaNDa ke pAsa gii| usa mahAsatI sAdhvI ko dekhate hI karakaNDUne apane siNhaataiyAra thaI cUkI tyAre dadhivAhananI sAme saMgrAma karavA mATe karakanDa rAjA potAnA nagarathI bahAra nIkaLIne caMpAnagaranI taraka cAlyA. caMpApurInI pAse pahoMcIne teNe te nagarIne cAre bAjuthI ghero ghAlyuM. jayAre dadhivAhane pitAnA nagaranI AvI sthiti jANI tyAre te potAnI nagarIne gherIne paDelA karakanDranI sAme yuddha karavA mATe pitAne seni kene taiyAra karavA lAgyA. jyAre saghaLA seniTe taiyAra thaI gayA tyAre bane taraphathI yuddhanuM ghamasANa macI gayuM. jyAre A yuddhanA samAcAra padmAvatI sAdhvIne maLyA tyAre teNe vicAra karyo ke, bane pijhA putra ajJAnathI yuddha karavA lAgI gayA che AthI vyarthamAM banne taraphathI aneka prANI maraze tene doSa e bane e bhegavA paDaze. AthI e bannenuM huM AvuM hiMsAjanaka pApa dUra karUM te sAruM thAya. A prakArane vicAra karIne padmAvatI sAdhvI pitAnA gurUNIjInI AjJA laI karakanDranI pAse pahoMcyAM A mahA satI sAdhvIjIne jotAM ja karakae utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 uttarAdhyayanasUtre mAtA dafrance taba pitA / pitrA saha yuddhaM na zobhate tatra / kulInA hi gurUNAM vinayaM kvacidapi na lumpanti ! evaM mahAsatIvacanaM zrutvA ma mAtApitarau pRSTavAn - ahaM yuvayoraurasaH putro'thavA pAlitaH 1 tau mocatu:-tvaM smazAne milita AvayoH pAlitaH putro'si / tataH padmAvatI vAkye samutpannavizvAso - 'pi sa darpAda yuddhakarmaNo na virataH / tadA mahAsatI padmAvatI tvaritayA sana se uThakara praNAma kiyA / sAdhvIne ekAnta pAkara usa se kahA maiM tumhArI mAtA aura dadhivAhana rAjA tumhAre pitA haiM / tumhArA pitAke sAtha yuddha karanA acchA nahIM hai / jo kulIna puruSa hote haiM ve apane gurujakoM ke sAmane avinIta nahIM hote haiM - unakA ve has hAlata meM vinaya hI karate haiN| isa prakAra isa mahAsatI sAdhvI ke vacana sunakara karakaNDU apane mAtaMgajAtIya mAtApitA se pUchane lagA ki yaha to Apaloga batalAveM ki maiM ApakA aurasa putra hUM ki pAlita putra hUM / sunakara una logoMne kahA beTA ! hama kyA kaheM tuma hameM zmazAna meM mile the isaliye isa avasthA meM tuma hamAre pAlita hI putra ho, aurasa putra nahIM / isa prakAra apanA vRttAnta mAtaMga jAtIyamAtApitA se jAnakara usako usa mahAsatI padmAvatI sAdhvI ke vacanoM meM yadyapi vizvAsa jama gayA to bhI vaha ahaMkAra se yuddhakArya se virata nahIM huA / peAtAnA sihAsanathI uThIne praNAma karyAM. sAdhvIe ekAnta meLavIne tene kahyuM ke, huM tamArI mAtA chuM ane dadhivAhana rAjA tamArA pitA che. tamArA pitAnI sAthe yuddha karavuM tamArA mATe cegya nathI. je kulina purUSa hoya che te, peAtAnA gurUjanAnI sAme avinIta thatA nathI. emane te game tevI sthitimAM paNa vanya ja kare che. A prakAranuM enuM mahAsatI sArvI vacana sAMbhaLIne karaka peAtAnA mAtaga jAtiya mAtA pitAne pUchavA lAgyA ke Apa leAkeA batAve! ke huM ApanA Arasa putra chuM, ke pAlaka putra chuM ? te sAMbhaLIne te lAkAe kahyuM, beTA ! ame zuM kahoya? tu amete smazAnamAMthI maLela hatA. AthI AvI avasthAmAM tuM amArA pAlita putra ja che. erasa putra nathI. A prakAranuM peAtAnuM vRttAMta mAtaMga jAtiya mAtA pitA pAsethI jANIne tene mahAsatI sAdhvI padmAvatI sAdhvInAM vacanemAM jo ke vizvAsa thaI gayA haiAvA chatAM paNa ahaMkArane laIne yuddha kAthI pAchA na haTayeA. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNDUrAjakathA 333 gatyA campApurImadhyamArgaNa rAjabhavanamagAt / tAM ceTayaH paricitya sa saMbhrama praNamya procuH-mAtaH ! diSTayA'dya bhavatyA darzanaM jAtam / iyatkAlAvadhi kutra sthitA ? kathaM cirAdarzanaM dattam ? kutazca sAdhvInAM vratamaGgIkRtam ? ityA. dyuktvA tA muktakaNThaM muhurmuhUroditastyaH / iSTAnAMda zane hi jINamapi dukhaM nUtana bhavati / tataH kolAhalaM zrutvA rAjA dadhivAhano'pi ttraayaatH| dhRtasAdhvIveSAM svaprANapriyAM dRSTvA rAjA tAM praNamya povAca-kAste garbha ? tataH sA pAha-rAjan / ayameva sa garbhaH, ye neyaM purI privessttitaa| tayaivamukto rAjA jaba padmAvatIne usakI yaha dazA dekhI to vaha vahAM se zIghra hI caMpApurI ke madhyamArga se calakara rAjabhavana phuNcii| pahu~cate hI usako dAsiyoMne pahicAna liyaa| baDe Adara se una sabane usako praNAma kiyA aura kahane lagI-he maataa| Aja tumhAre darzana hameM baDe bhAgya se hue haiN| itane dinoMtaka Apa kahAM para rhiiN| kisa kAraNasa Apane isa sAdhvIoM ke vrata ko dhAraNa kiyA hai ? isa prakAra kahatI 2 ve saba kI saba bAra 2 rone lgii| yaha bAta saca hai ki iSTa vyaktiyoM ke darzana hone para purAnA duHkha bhI nUtana jaisA ho jAyA karatA hai| jaba rone kA kolAhala rAjamahala meM isa prakAra huA to usako sunakara dadhivAhana bhI vahAM A phuNcaa| Ate hI sAdhvI ke veSa meM usane padmAvatI ko dekhA-dekhakara praNAma karake ve bole he devI! tumhArA vaha garbha kahAM hai ? rAjAkI bAta sunakara padmAvatI sAdhvIne kahA ki merA vaha garbha yahI hai jo Aja ApakI nagarI ko jyAre padmAvatIe tenI A sthiti jANI tyAre te tyAMthI jhaDapathI caMpApurInA madhya mArgathI cAlIne rAjabhavanamAM pahoMcI tyAM pahoMcatAM ja dAsIoe tene oLakhI lIdhI. ghaNAja AdarathI sahue temane praNAma karyA. ane kahevA lAgyAM ke, he mAtA ! Aje ame tamArAM dazana ghaNAja bhAgyathI thayAM che. ATalA samaya sudhI Apa kayAM rahyAM hatAM ? kayA kAraNathI Ape A sAdhvIne vratane dhAraNa karela che. ? A pramANe kahetAM kahetAM rAjabhavananI e saghaLI dAsI o revA lAgI. A vAta sAcI che ke, pitAnuM bhaluM karanAra vyaktinAM darzanathI junAmAM junuM duHkha paNa navA jevuM banI jAya che. jyAre revAne kalAhala rAjamahelamAM thavA lAge tyAre rAjA dadhivAhana paNa A kolAhalane sAMbhaLIne tyAM AvI pahoMcyA, AvatAnI sAthe ja temaNe sAdhvInA vezamAM pavavatIne joI jatAMnI sAthe ja praNAma karIne te bolyA. he devI ! tamAre e garbha kyAM che? rAjAnI vAtane sAMbhaLIne padmAvatI sAdhvIe kahyuM ke, uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % - -- - 334 uttarAdhyayanasace vAcAmagocaramAnandaM prAptagan / putradarzanotkaNThAM niroddhamakSamastasminneva kSaNe sacitramAmantAdibhiH saha putraM draSTuM prclitH| pitaraM samAgacchantamupazrutya karakaNDU po'pi sva sacivAdibhiH saha tasya svAgataM kartu pAdacAreNa pracalitaH / pituH samIpe samAgatya tasya crnnyoniptitH| pitA'pi taM nataM putraM bhujAbhyAM samutthApya hRdayena samAzliSTavAn / rAjA hi putrAGgasaMzleSajanitenAnandarasena svAGgottApaM nirvApayan paramamukhaM prAptavAn / prathamaM nRpo harSAzrubhiH putramabhyaSizcat , pazcAca siMhAsanasthitaM tamabhiSekajalairabhyaSizcat / rAjye putramagherakara rakhA hai| pabhAvatI ke dvArA putra kA paricaya pAkara rAjA ko anirvacanIya AnaMda huA aura vaha usI samaya putra ko dekhanekI icchA se vahAM se sAmanta evaM saciva Adi ko sAtha meM lekara cale / udhara jaba karakaNDane pitAke AnekA samAcAra sunA to vaha bhI sacivAdikoM ke sAtha unakA svAgata karane ko paidala calA / calate 2 jaba pitA ke pAsa vaha pahuMcA to zIghra hI usane unake caraNoM meM apanA mastaka jhukA diyaa| pitAne bhI caraNoM meM jhuke hue putra ko donoM hAthoM se uThAkara hRdaya se lagA diyaa| isa prakAra putra ke aMga sparza se janita AnaMda rasa dvArA apane aMga ke uttApa ko zamita karate hue rAjA ke liye usa samaya jo parama sukha prApta huA so vaha vahI jAna sakatA hai yA kevalI jAna sakate haiN| putra ko dekhate hI rAjAkI AMkhone jo AnaMdAzruoM kI varasA kI thI so unhIM azruoM dvArA mAre e garbha e ja che ke, jeNe ApanI nagarIne ghere ghA che. padmAvatInI vAta sAMbhaLIne tema ja putrane paricaya pAmIne dadhivAhana rAjAne apAra evo harSa thayo. teo eja samaye putrane jovAnI IcachAthI sAmaMto ane sacivone sAthe laIne cAlyA. A tarapha jyAre karakaDue pitAnA AvavAnA samAcAra sAMbhaLyA tyAre te paNa potAnA saciva Adine sAthe laIne temanuM svAgata karavA mATe khullA page sAme javA nIkaLe. cAlatAM ca latAM jayAre te rAjA dadhivAhana pAse pahoMcyA tyAre jhaDapathI teNe potAnuM mAthuM pitAnA pagamAM jhukAvI dIdhuM. pitAe paNa potAnA caraNe mAthuM namAvelA putrane bane hAthothI uThADIne hRdayanI sAthe cAM. A pramANe putranA aMgasparzathI AnaMda anubhavatA ane ethI pita nA aMganA saMtApane zAMta karatAM rAjAne e samaye je parama sukha prApta thayuM te te e ja samajI zake yA te kevaLI ja jANI zake. putrane joIne rAjAnI AMkhamAMthI AnaMdAzanI dhArAo vahevA mAMDI ane e ja AMsuo dvArA temaNe uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNDarAjakathA bhiSicya rAjA mAha-AyuSyamAn ! kulaparamparAgatametadrAjyaM tvayA tathA pari. pAlanIyama, yathA lokA mAM na smareyuH / ityuktvA rAjyabhAraM putra nyasya rAjA dadhivAhano dharmazarmAcArya savidhe dokSAM gRhItvA saddharbhamanuSThAya svakalyANaM sAdhitavAn / karakaNDU nRpo'pi svapratApadAvAgninA vairiNAM yazodumAn sandacha nItipurassaraM rAjyadvayamanuzAsitavAn / campAyAmeva svAvAsaM kRtavAn / tammai viprAya cAbhilaSitamekaM grAmaM dattavAn / sa rAjA svabhAvAdeva gopiya AsIt / sa uttamottamA gA dezAd dezAt samAnAyya svagokule sthApitavAn / sa unhoMne sarva prathama usakA abhiSeka vahIM para kara diyA thA, parantu jaba vaha siMhAsana para baiThA taba abhiSekake jala dvArA jo usakA abhiSeka kiyA gayA vaha kevala eka aupacArika hI thaa| isa prakAra rAjya meM putra ko abhiSikta kara rAjAne phira usa se kahA-he AyuSman / kulaparaMparA se Aye hue isa rAjyakA tumheM isa rUpa se paripAlana karanA cAhiye ki jisase prajAjana merI yAda na kreN| putrako isa taraha samajhAbujhAkara rAAne dharmazamAcAryake pAsa dIkSA dhAraNa kara saddharmake anuSThAna se apanA nijakA kalyANa sAdhita kara liyaa| karakaNDU rAjA bhI apanI pratAparUpa dAvAgni dvArA vairiyoM ke yazarUpa vRkSoM ko jhulasAkara nItipUrvaka donoM rAjyo kA saMcAlana baDI yogyatA ke sAtha karane lgaa| usane apanI rAjadhAnI caMpAko hI bnaayaa| vahIM para usane usa brAhmaNa ko eka abhilaSita grAma diyaa| rAjA svabhAva se hI gopriya (gAyeM haiM priya jisako aisA) thaa| isaliye vaha dezAntara sahuthI prathama eno abhiSeka tyAM ja karI dIdhuM hatuM. paraMtu jyAre te siMhAsana upara beThA tyAre rAjayAbhiSekanI aupacArika vidhi mAtra ja emAM hatI. A prakArathI rAjA dadhivAhane rAjyapada putrane soMpIne kahevA mAMDyuM ke, he AyuSyamana ! kuLa paraMparAthI cAlyA AvatA A rAjyanuM tamAre e rIte paripAlana karavuM joie ke jenAthI prajAjanone mArI yAda na Ave. putrane AvI rIte yogya zikSA ApIne rAjAe dharmazarmAcAryanI pAsethI dIkSA dhAraNa karI. dudharmanA anuSThAnathI pitAnA kalyANanA mArgane niSphaTaka banAvI dIdhuM. A tarapha karakaGga rAja paNa pitAnI tejasvI rAja prabhAthI bhalabhalA duzmanane paNa potAnA caraNomAM kAvanAro banyo. tema prajAmAM paNa tenI bhAre cAhanA thavA lAgI. A pramANe nItipUrvaka ane rAjyanuM saMcAlana bhAre yogyatAthI karavA mAMDayuM. teNe potAnI rAjadhAnI caMpAmAM ja rAkhI ane pelA brAhmaNane tenI IcchA mujabanuM eka suMdara gA ma paNa ApyuM. rAjA karakaCne svabhAva gopriya hatuM jenA kAraNe teNe deza utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 336 uttarAdhyayana sUtre caikadA jalAye gA gA vRSabhAn vatsazca nirIkSamANa ekaM vatsakaM gaGgAjalApluta himagireH zRGgamitra zubhraM dRSTvA tasmin jAtapremA gopAlamevamuvAca - asya mAtuH payossmai va deyam / asya mAtA na kadAcidapi dohyA / kicid vRddhiM gato'yamanyAsAmapi dhenUnAM payaH pAyayitavyaH / gopAlo'pi durvilaGghyayA rAjAjJayA tathaivAkarot / atha barddhamAnaH sa vatsaH sva zubhra zarIrazobhayA zaziprabhayA saha svavardhamAnaH mAMsopacayAdalakSitAsthirmahAparAkramaH samunnataskandhastIse uttama uttama gAyeM maMgavAkara unako apanI gozAlA meM rakhatA thA / eka dina rAjA varSAkAla ke bAda usa gozAlA meM gayA huA thA / vahAM usane gAyoM, vRSabhoM evaM baccoM ko dekhate samaya eka aise bacce ko dekhA jo gaMgAjala se Apluta himagirI ke zikhara samAna zubhra thA / dekhate hI rAjAkA usa meM vizeSa prema ho gayA so gavAla se unhoMne kahA- dekho isakI mAtAkA dUdha mata nikAlA karo, sabakA saba isako hI pIne diyA karo | tathA jaba yaha kucha baDA ho jAya taba dUsarI gAyoMkA bhI dUdha duhakara isako pilAnA zaru kara denA / isa prakAra rAjAkI AjJAnusAra gavAlane vaisA hI kiyA / isa taraha baDhate 2 jaba yaha baccA pUrNa javAna bana cukA taba isakI zubhra zArIrika zobhA ke Age candraprabhA bhI phIkI lagane lgii| mAMsa ke upacaya se inakI eka bhI haDDi dekhane meM nahIM AtI thI / apAra bala hI isa meM bharA huA pratIta hotA thA / skaMdha bhI isakA itane adhika unnata aura puSTa ntaramAMthI sArI jAtanI gAye magAvIne peAtAnI gauzALAmAM rAkhI ane tenu bhalIbhAMtithI pAlana poSaNa karavAmAM Avatu. avAranavAra rASTra gauzALAmAM jatA ane gAyAnI dekharekha rAkhatA. eka samaya varSAkALanI pachI rAjA gauzALAmAM gayelA tyAM teNe sarvAMga suMdara ane zubhra evA eka vRSabhane joi tenA tarapha tene khUba ja vahAla upayu'. AthI geApALana khelAvIne teNe kahyuM ke A vAchaDAnI mAnuM dUdha na kADhatAM ene ja pIvA devuM ane enI mA dUdha ApatI baMdha thAya tyAre bIjI gAyAne dAhIte tenuM dUdha ane pAvu' tathA enI ceAgya dekhabhALa rAkhavI. rAjAnA hukamane amala gepALe eja pramANe karyA. jethI vadhatAM vadhatAM e baccu jyAre pUrNa juvAna banyuM tyAre tenI zubhra zArIrika zAbhAnI AgaLa caMdra paNa jhAMkhA lAge tevuM tenu rUpa khIlI nIkaLyu. zarIra upara mAMsanA khUba ja bharAvA thaI garcA ke jethI karIne tenuM eka paNa hADakuM kayAMya dekhAtu nahI. enAmAM apAra evuM baLa bharAyuM hatuM. tenI kAMdha paNa vizALa ane unnata girIzRga jevI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNDUrAjakathA 337 kSNAgravartulo tuGgazRGgastAruNyamAsAditavAn / tathAbhUtaM taM nRpamaM nRpo'nyairnRpa bhaiH sahAyodhayat / parantu na ko'pi taM jetuM zaktimAn jAtaH / atha rAjA karakaNDU rAjyakarmavyApRto'vakAzAbhAvAtkaticid varSANi gokule na gataH / ekadA labdhAkkAzI rAjA gokule gatavAn / tatra sa jarAjIrNazarIraM patitadazana hInabalaM kAkaiH saMpIDyamAnaM kRzAGgamekaM vRSabhaM vilokitavAna / tato rAjA gopAlaM pRSTavAn sa mahAbalo balIvarda: kvAssste ? gopAla: mAha-deva ! ayaM jarAturo vRSabhaH sa eva / gopAlavacanaM nizamya zubhAzayamadhyAsIno nRpo vicAramakarot thA ki kucha kahate nahIM banatA thaa| tIkSNa agrabhAgavAle donoM zrRMga isake gola evaM U~ce the| jaba rAjA isa bailako dUsare bailoMke sAtha lavAtA to isake sAmane eka bhI baila nahIM ThaharatA thA / rAjyakarma meM vyApta hone kI vajaha se kahate haiM ki rAjA ko kitaneka varSoMtaka usa gozAlA kA nirIkSaNa karane kA samaya nahIM milA / eka dina kisI bhI taraha se samaya nikAlakara jaba rAjAne usa gozAlA kA nirIkSaNa kiyA to usakI dRSTi eka aise baila para paDI jo jarA se jarjarita zarIra hokara dAMto se vihIna mukhavAlA banA huA thA / zakti kA aMza jisa meM leza bhI nahIM thaa| kaue jisako parezAna kara rahe the / zarIra ekadama jisakA kRza ho gayA thA haDDiyoM kA DhAMcA hI jisa meM avazeSa thA / isako dekhakara rAjA ko usa pahile ke baliSTha bailakI smRti ho AI - so usane govAla se pUchA vaha pahile kA baliSTha baila kahAM hai / rAjAko pratyuttara dete hue usane kahA deva ! yahI to vaha baila hai / gavAla ke vacana sunakara zubhAzayavartI rAjAne vicAra jaNAtI hatI. tenAM zIMga lAMkhA gALa ane ucAM hatAM. jayAre rAjA e baLadI khIjA khaLadonI sAthe laDAvatA tyAre tenI sAme eka paNa khaLada TakI zakatA nahIM. rAjyakA'mAM khUba ja guthAyela hAvAnA kAraNe rAjAte keTalAka varSo sudhI gauzALAnu nirIkSaNa karavAne samaya maLyA nahIM. eka divase game te rIte samaya meLavIne jayAre rAjAe gauzALAnuM nirIkSaNa karyu' tyAre tenI STi eka evA baLada upara paDI ke, je vRddhAvasthAne kAraNe jajjarita banI gayela hatA ane tenAM dAMta paNa paDI gayA hatA, zaktine samULage abhAva jaNAtA hatA, khamAie jenA upara thAkakhatha jAmI paDI hatI, zarIra sAva kuza banI gayuM hatuM, phakta hADakAMnA mALakhA ja DhekhAtA hatA. tene joine pahelAnA aliSTa baLadanI smRti rAjAne thaI AvI. jethI teNe gAvALate pUchyuM ke, agAunA khaliSTa baLadda kayAM che ? rAjAte pratyuttara ApatAM te geAvALe kahyu ke, deva ! A eja baLa che. geAvALanAM A 43 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 uttarAdhyayanasUtre aho ? sarve bhAvA anityaa| nAstikimapyatra saMsAre nityam / yo'sau vRSabhaH svaparAkrameNa sarvAnapi vRSabhAnatizetesma, yasya hambhAraveNa dhanuSTaGkAraghoSeNa pakSiNa ina balabanto'pi vRSabhA drutameva palAyitAH sa evAyaM vRddhAvasthAjanitazvAsAdhikyena gharghAzabdaM kurvANazcaladoTo galaSTinaSTaparAkramaH padAtpadamapi gantumasamathaiH saMpati kAkacaJcavedhavyathAmasahAyaH sahate / yasya rUpaM pazyatAM kiyA-ahA! yaha kitane acaraja kI bAta hai jo itane baliSTha bela kI bhI aisI dayanIya dazA bana gaI hai| saca hai-saMsAra meM sabhI padArtha anitya haiM zAzvata yahAM koI nahIM hai| jo apane parAkrama se samasta klIvoM ko jIta letA thA, jisake barAbarI kA yahAM eka bhI baila nahIM thaa| jisakI AvAja se samasta baila dhanuSa kI TaMkAra se pakSIkI taraha pUMcha uThAkara bhAga jAte the| Aja usI bailakI yaha kyA dazA ho gaI hai ? vicArA vRddhAvasthA se atyaMta jarjaritakAya banA huA hai| zvAsakI adhikatA se nikale hue ghaghara zabda se isake donoM oSTha kAMpa rahe haiN| dRSTi isakI eka taraha se naSTasI ho gaI hai| parAkrama sarvathA lupta ho gayA hai| calanekI zakti to itanI kSINa ho cukI hai jo yaha eka paira bhI nahIM bhara sakatA hai| kaue pahile jisakI tarapha dekhane taka kA bhI sAhasa nahIM kara sakate the ve hI Aja isa ko Upara baiThakara apanI nukIlI coMcoM dvArA caoNthakara vyathita kara rahe haiN| jisake netra saMtarSaka rUpako dekhakara dekhanevAloM ko ekabAra candra. prakAranAM vacana sAMbhaLIne zubha AzayavatI rAjAe vicAra karyo, ahA ! A kevI acarajanI vAta che ke A baliSTa baLadanI Aje AvI dayAjanaka sthiti banI gaI. e kharUM che ke saMsAramAM badhA padArtha anitya che. A saMsAramAM kaMI paNa vastu zAzvata nathI je vRSabha potAnA parAkramathI saghaLA baLavAna baLadane harAvato hato. tenI barobarIne ahIM eka paNa baLada na hato. jene avAja sAMbhaLIne dhanuSyane TaMkAra sAMbhaLIne jema pakSIo phaphaDI uThe te pramANe saghaLA baLade pUchaDuM ucuM karIne bhAgavA mAMDatA hatA. Aje te baLadanI AvI karUNAjanaka hAlata thaI gayela che. bicAre vRddhAvasthAthI jarjarita kAyAvALo banI gayela che, zvAsanI adhikatAthI gharaghara zabdanA kAraNe tenA baMne hoTha kAMpI rahyA che. tenI eka taraphanI daSTi paNa nArA pAmela che. parAkama te saMpUrNapaNe lupta banI gayela che. cAlavAnI zakti eTalI badhI kSINa thaI gayela che ke eka DagaluM paNa te bharI zakatuM nathI. pahelAM AnI sAme kAgaDA jevAnI paNa hiMmata karatA na hatA te Aje tenA upara besIne tene phelIne tenA mAMsane cuMthI rahyA che jenA netrane ThAre tevA rUpane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 karakaNDUrAjakathA janAnAM candradarzane'pyAdaro nAsIt , tasya drshnmshucidrshnvjugupsaamutyaadyti| pANinAM hi vayorUpa balavibhutvavibhavAdikaM sarva patAkAJcalabaccaJcalam / idaM yadyapi pratyakSameva, tathApi mohavazAllokA vivekaM na prApnuvanti / tasmAnmohamapanIya svajanmanaH sAphalyaM sampAdanIyam / idaM ca vItarAgadharmAdeva saMbhavati, tasmAtsa eva dharmoM mayA samyagArAdhanIyaH evaM vicArya paraM vairAgyamApannaH prAgbhavasaMskArodayAtstrayameva pratibuddho rAjA rAjyaM tRNavatparityajya svayaM locaM kRtvA zAsanadarzana meM bhI aruci ho jAyA karatI thI, Aja usI ko dekhanA jI ko nahIM bhAtA hai| azuci padArtha ke darzanakI taraha isako dekhane meM ghRNA utpanna karatA hai| isase yaha bAta dhruva satya hai ki prANiyoM kA vaya, rUpa, bala, vibhutva evaM vibhava Adi saba patAkA ke samAna caMcala haiN| yaha saba bAteM pratidina logoM ke sAmhane yadyapi hotI rahatI haiM phira bhI moha ke vaza se logo ko viveka jAgRta nahIM hotA hai isI se ve ina se kucha bhI zikSA prApta nahIM kara sakate hai| isaliye moha ko haTAkara isa nara janmakI saphalatA saMpAdana karane meM hI zreya rahA huA hai / ataH vahI kartavya hai / yaha saba vItarAga prabhu ke dharma se hI jIva ko prApta ho sakatA hai| isaliye usakI hI hameM ArAdhanA karanI cAhiye / isa prakAra ke vicAra se rAjA ko parama vairAgyabhAva jAgRta ho gyaa| parabhava ke saMskAroM ke udaya se apane Apa pratibuddha bane hue isa rAjAne rAjya kA tRNa ke samAna parityAga karake aura svayaM keshjoIne jevAvALAne ekavAra caMdramAne jovAnI paNa arUcI thatI Aja ene jovAnuM paNa keIne sAruM lAgatuM nathI. azuci padArthanA darzananI mAphaka tene jovAmAM ghaNuM thAya che. AthI A vAta dhruva satya che ke, prANIonuM vaya rUpa, baLa, vibhUtva, Adi saghaLuM pata ganI mAphaka caMcaLa che. A saghaLI vAto dararoja lokonI sAme je ke banyA ja kare che te paNa mehathI vaza banelA lekemAM viveka jAgRta thatuM nathI jethI tenAthI te koI paNa jAtanI zikSA prApta karI zakatA nathI. AthI mehane haTAvIne A mAnavajanmanI saphaLatA karavAmAM ja zreya samAyeluM che eja eka mAtra kartavya che, A saghaLuM vItarAga prabhunA dharmanI jIvane prApta thaI zake che jethI temanI mAre ArAdhanA karavI joIe. A prakAranA vicArathI parama varAgyabhAva utpanna thayA. parabhavanA saMskAranA udayathI pite pitAnI meLe ja pratibaddha thayelA A rAjae rAjyane taNakhalAnI jema yA vaga karI daIne pitAnI meLe ja kezonuM locana karIne zAzanadeva taraphathI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 uttarAdhyayanasUtre devasamarpitaM sadorakamukhavatrikA rajoharaNAdikaM sAdhUpakaraNaM paridhAya prabajitaH / patrajyAmAdAya pratibuddhajIvI pratyekabuddhaH karakaNDUpatibaddhavihAreNa bhUmaNDale viharan ugra tapazcaran ante'nazanaM kRtvA siddhi gataH / uktaM ca karakaNDUnRpaviSaye'nyatrApi "vetaM sujAtaM suvibhaktazrRGga, goSThAGgaNe vIkSya vRSaM jarAtam / RddhiM ca vRddhiM ca samIkSya bodhAtkaliGgarAjarSiravApa dharmam // 1 // // iti karakaNDUnRpakathA // atha dvimukharAjakathAAsItpazcAladeze kAmpilyapure jayavarmAbhidho raajaa| tasyAsId guNamAlA nAma mahiSI / nRpastayA saha vividhAn bhogAn bhuJjAno viharati / lucana karake zAsanadeva dvArA samarpita sadokaramukhavastrikA evaM rajoharaNa Adi ko grahaNa kara muniveSa dhAraNa kara liyaa| dIkSA lekara pratibaddhajIvI pratyeka prativuddha karakaDU rAjAne apratibaddha vihArI bana kara ugra tapasyA kI ArAdhanA se anta meM samAdhimaraNa kara siddhigati ko prApta kara liyaa| inake viSaya meM kahI gaI yahI bAta anyatra isa prakAra kahI gaI hai| "zvetaM sujAtaM suvibhaktazrRMgaM, goSThAGgaNe vIkSya vRSa jarAtam / RddhiM ca vRddhiM ca samIkSya bovAt, kaliGgarAjarSirabApa dharmam" // 1 // // yaha karakaDUrAjAkI kathA huI // dvimukha rAjakathA isa prakAra hai pAMcAladeza meM kAmpilyapura meM jayavarmA nAmakA rAjA thaa| inakI paTTarAnIkA nAma guNamAlA thaa| rAjA aura rAnI apane puNpaphala ko ApavAmAM Avela saderaka mukhatrikA ane rajoharaNa vagerene grahaNa karIne muniveza dhAraNa karyo. dIkSA laIne pratibaddha chavI pratyeka pratibaddha kakandu rAjAe apratibaddha vihArI banIne ugra tapasyAnI ArAdhanAthI aMtamAM samAdhimaraNa karIne siddha gatine pAmyA. ema na viSayamAM kahevAyelI A vAta bIjA sthaLe A pramANe kahevAmAM Avela che. "zvetaM sujAtaM suvibhaktazrRMgaM goSTAGgaNe vIkSya vRSaM jarArtam / RddhiM ca vRddhiM ca samIkSya bodhAt kaliGgarAjaviravApa dharmam" // 1 // che A karakaC rAjAnI kathA thaI che dvimukha rAjAnI kathA A pramANe che- pAMcAla dezamAM kAmpityapuramAM jayavarmA nAme eka rAjA hatA. tenI paTTarANInuM nAma guNamAlA hatuM. rAjA ane rANI pitAnA puNyaphaLane bheLavIne pitAne samaya utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 dvimukharAjakathA 341 ekadA''sthAnamaNDape siMhAsanasthito rAjA dezAntarAdAgataM dRtaM kautukAt pRSTavAn-tvayA'nekarAjyAni dRSTAni / kathaya, teSu kiM vaiziSTayamasti, yanmama rAjye nAsti / dUtenoktam-rAjan / bhavadrAjye citrazAlA nAsti / tadvavacanaM zrutvA rAjA gRhanirmANa kalAbhijJAn zilpina: samAhUya provAca yuSmAbhirmamArthe'bhUtapUrNa citrazAlA karaNIyA ? te'pi 'Adeza pramANam' ityuktavA zubhe dine citrazAlAnirmANecchayA bhuvaH khAtaM kartuM praarebhire| khAtaM khanadbhistaiH paJcamadivase tasmAd bhUtalAt te'nasA bhAsamAna ratnamayaM mukuTaM labdham / tataH zilpinastavRttAntaM rAjJe niveditvntH| rAjA'pi parivAreNa saha saharSastabhogate hue apanA samaya AnaMda ke sAtha vyatIta karate the| eka samaya kI bAta hai ki AsthAnamaMDapa meM baiThe hue rAjAne dezAntara se Aye hue paka data se kautuka ke sAtha pUchA-tumane to aneka rAjya dekhe haiM kaho unameM aisI kyA viziSTatA dekhI haiM jo mere rAjya meM tumako dikhalAI na par3atI ho| rAjAkI bAta sunakara dUtane kahA-mahArAja ! Apake rAjya meM citrazAlA nahIM hai| dUtakI bAta sunakara rAjAne gRha nirmANa meM vizeSa abhijJa zilpiyoM ko bulavAkara una se kahA-Apaloga mere liye eka abhUtapUrva citrazAlA nirmita kreN| zilpiyoMne rAjAkI AjJA pramANa kara citrazAlA banAne kA kArya prAraMbha kiyaa| saba se pahile unhoMne nIva khodI / pAMcave dina una logoM ko teja se camakatA huA eka ratnamaya mukuTa vahAM milaa| yaha bAta zilpiyoMne rAjA se prakaTa kii| rAjAne bhI baDe AnaMda thI vitAvatAM hatAM. eka samayanI vAta che ke, jyAre AsthAnamaMDapamAM beThelA rAjAe dezAMtarathI AvelA eka dUtane kautukanI sAthe pUchayuM, tamoe te aneka rAjya joyAM che to kahA ! emAM kaI viziSTatA joI ke, je mArA rAjyamAM tamArA jovAmAM AvatI na hoya. rAjAnI vAta sAMbhaLIne dUte kahyuM, mahArAja ! ApanA rAjyamAM citrazALA nathI. dUtanI vAta sAMbhaLIne rAjAe gRhanirmANamAM atyaMta jANakAra evA zilpione bolAvIne temane kahyuM, tame leke mArA mATe eka sarvAga suMdara evI citrazALA taiiyAra kare. rAjAnI AjJAne mAnIne zilipaoe citrazALA banAvavAno prAraMbha karyo. sahuthI pahelAM temaNe pAye evo A kAma pAMca divasa sudhI cAlyuM. pAMcamA divase temane tyAMthI tejathI camakato ratnamaya mugaTa khodakAmamAM maLyo. A vAta zipioe rAjAnI pAse jaIne kahI. rAjAe atyaMta harSathI saparivAra AvIne te mugaTane lIdhe ane zikipa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 uttarAdhyayanasUtre trAgatya tanmukuTaM gRhItavAn / tAMzca vasanAdipradAnena satkRtavAn / tataH kiya. kAlAnantaraM citrazAlA niSpannA / sA citrazAlAbhittinyastairmaNigaNainityAlokAdevIbhiriva vividhamANikyaputtalikAbhiradhiSThitAdeva vimAnavat sarvazobhA sampannA jaataa| indradhanuH sadRzamANikyatoraNairvirAjamAnA paJcavarNamaNi citakuTima talA sA citrazAlA " matto'pi sudharmAsamA ramyAkim ? " iti vIkSitumitra ratnanetraiH svazikharaziraH samutthApayantIva pratibhAti / sA punazcalAyamAna_jaiharSa se saparivAra Akara usa mukuTa ko le liyaa| zilpiyoM kA rAjAne vastrAdika dvArA khUba satkAra kiyaa| dhIre 2 citrazAlA bhI nirmita ho cuukii| bhitti meM jaDe hue maNigaNoM se vaha citrazAlA prakAzita hone lgii| devI jaisi vividha mANikya puttalikAoM se adhiSThita huI vaha devavimAna kI taraha sarva prakArakI zobhA kA anupama dhAma bana gaI ! isa meM jo toraNa lagAye gaye the ve mANikyoM se nirmita hue the, ataH unakI kAnti se aisA jJAta hotA ki mAnoM indradhanuSa se hI yaha zobhita ho rahI hai| isakA kuTimatala-AMgaNa paMcavarNa ke maNiyoM se banAyA gayA thaa| isake Upara jo zikhara banAye gaye the ve bahata hI U~ce the| unameM ratna jar3e hue the| so aisA jJAta hotA thA ki "sudharmAsabhA kyA mujha se bhI adhika ramya hai" mAnoM isa bAtakI jAMca karane ke hI liye usane apane mastaka ko U~cI kiyA hai| yahAM mastaka ke sthAnApanna zikhara aura una meM lage hue ratna netra ke sthAnApanna jAnanA caahiye| zikharoM para jo dhvajAe~ lagAI gaI thIM ve jaba ene vastrAdika vagerethI satkAryo. dhIre dhIre citrazALA taiyAra thaI gaI. bhIMtamAM jaDelA maNIgaNethI e citrazALA khUba prakAzita dekhAvA lAgI. devI jevI vividha mANakaya putaLIothI adhiSTita karavAmAM AvelI e citrazALA devavimAnanA anupama dhAma sarakhI banI gaI. temAM je teraNa lagADavAmAM Avela hatAM te maNIonAM hatAM. AthI tenA prakAzane kAraNe te IndradhanuSathI paNa te ati zobhAyamAna lAgatI hatI. tenuM kudima taLa-AMgaNuM pAMca varNanA maNiethI banAvavAmAM Avela hatuM. tenA upara je zikhara banAvavAmAM AvelAM te khUba ucAM hatAM temAM ratno jaDelAM hatAM. tenAthI ema lAgatuM hatuM ke "sudharmAsabhA zuM mArAthI paNa adhika suMdara che ?" mAne ke A vAtanI tapAsa karavA mATe teNe pitAnA mastakane unnata banAvela che. tyAM mastakanA sthAvApannarUpa zikhara ane temAM lAgelA rane netranA sthAnApannarUpa jANavAM joIe. zikhara upara je dhajAo lagAvavAmAM AvI hatI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 343 priyadarzinI TIkA a. 18 dvimukharAjakathA vicitra citrAcanA citrIyita jagattrayIM svAM darzayituM devAnAhUyantIva dRzyate sm| atha zubhadivase sa bhUpAlastasyAM vivazAlAyAM pravizya zirasi dhRtapukuTaH siMhAsane samupaviSTaH / mukuTe zirasidhRte rAjA tatmabhAveNa dvimukho dRzyate / ataH sa dvimukha iti nAmnA jagati prasiddhiM gtH| atha tasya dvimukhasya rAjJaH putravatprajAH paripAlayato bahUni varSANi vyatItAni / atrAntare tasya sapta putrA jAtAH / tato rAjJI guNamAlA cintItavato-suteSveteSu satsvapi kuladvayakIrtikarImekAM putrIM vinA mama janma nirarthakamiva pratibhAti / evaM putrInipavanadvArA calAyamAna hotI to usa samaya yahI bAta mana meM AtI thI ki mAnoM yaha citrazAlA kI jisane apanI vicitra citraracanAse jagattraya ko bhI vismita kara diyA hai apane ko dikhAne ke liye devoM ko hI bulA rahI hai| isa prakAra sarvAGgarUpa se pUrNa suzobhita usa citrazAlA meM rAjAkA siMhAsana sthApita kiyaa| rAjA usa mile hue mukuTa ko mAthe para bAMdhakara vahAM usa para baiThate the| usa mukuTa kA yaha prabhAva thA ki usase dekhanevAloMkI najara meM ve rAjA do mukhavAle dikhalAI paDate the| isaliye logoM meM "dvimukha" isa nAma se unakI prasiddhi ho gii| dvimukha rAjA apanI prajAkA pAlanapoSaNa apane putra ke samAna hI kiyA karate the| isa taraha Ananda ke sAtha prajAkA saMrakSaNa karate 2 ina rAjA kA aneka varSoM kA samaya nikaalaa| inake sAta putra the| paraMtu putrI eka bhI nahIM thii| isa sthiti se rAjAkI rAnI gugamAlA vizeSa cintita rahatI thii| usane vicAra kiyA ki-ina sAta putroM ke hone para bhI kuladvaya kI kIrti ko akhaMDa rakhane te pavanathI uDatI hatI tyAre evI vAta manamAM AvatI hatI ke A citrazALAnI racanA jovAthI jagatabharane vimaya banAvI dIdhela che tene jovA mATe te devane belAvI rahela che. A pramANe sarvAga rUpathI pUrNa suze bhita evI e citrazALAmAM rAjA nuM siMhAsana goThavavAmAM AvyuM. rAjA khodakAmamAM maLelA mugaTane paherIne tenI upara besatA hatA. A mugaTanA prabhAvathI tene jovAvALAnI najaramAM te rAjA be moDhAvALo-dvimukhI dekhAto hato. A kAraNe lokamAM "dvimukha A nAmathI enI prasiddhi thaI. dvimukha rAjA potAnI prajAnuM pAlaNapoSaNa putravat karatA hatA. A pramANe AnaMdanI sAthe prajAnuM saMrakSaNa karatAM karatAM e rAjAne aneka varSono samaya nIkaLI gayA. temane sAta putro hatA, paraMtu eka paNa putrI na hatI. AthI rAjAnI rANI guNamAlA vizeSa ciMtita rahetI hatI. eNe vicAra karyo ke, pitAne sAta putra hovA chatAM paNa kuLadrayanI kIrtine akhaMDa rAkhavA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre mittaM cintayantI rAjJI manohasamekAM putrI prmtvtii| rAjA dvimukhastajanmamahotsavaM mahatA samAroheNa kRtavAn / rAjJA madanamaJjarIti tannAmakRtam / nandane kalpalateva pituniketane varddhamAnA sA krameNa jaganmanoharaM rUpalAvaNya suzIlatAdiguNasamalaMkRta yauvanaM priiptvtii| AdarzAdiSu saMkrAntAttadIyaprativimvAdanyatra tadrUpasya tulanA kutrApi nAsIt / tasminnaiva samaye ujjayinyAM caNDapradyoto nAmAsIda raajaa| tasya data: kenApikAryeNa kAmpilyanagaraM smaagtH| tatra tena jayavarmalabdhamukuTamabhAvaH zrutaH / vAlI putrI to mere yahAM eka bhI nahIM huI hai| putrIke vinA mere ina putroM kI evaM merI koI zobhA nahIM huI hai| isa prakAra kA usakA vicAra huA hI thA ki kAlAntara meM rAnI ke eka sarvAga sundarI putrI bhI huii| rAjAne putrIke janma kA mahotsava baDe samAroha ke sAtha mnaayaa| madanamaMjarI putrI kA nAma rakhA gyaa| nandanavana meM kalpalatA ke samAna pitA ke ghara meM kramazaH vRddhiMgata hotI huI madanamaMjarIne jagata ke mana ko haraNa karanevAlI rUpa, lAvaNya, suzIlatA Adi guNasaMpatti se alaMkRta yuvAvasthA ko prApta kiyaa| usake rUpakI tulanA darpaNa Adi meM saMkrAnta usake pratibimba ke sivAya anyatra kahIM para bhI dekhane meM nahIM AtI thI, itanI to vaha sundara thii| . jisa samayakI yaha bAta hai usa samaya ujjayinI nagara meM caNDapradyotana nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| kisI kAryavaza usakA eka dUta kAmpilyamagara meM AyA huA thaa| usako vahAM para logoM ke mukha se jayavarmA (dvimukha) rAjAke usa mile hue mukuTa kA prabhAva vALI putrI te mAre tyAM nathI. putrInI vinA mArA A putranI ane mArI kaI zobhA nathI. A prakArano enA manamAM vicAra hate ja tyAre samaya jatAM tene eka sarvAga suMdara putrIne janma thaye. rAjAe putrInA janmane mahotsava khUba dhAmadhumathI manAvyA. putrInuM nAma madanamaMjarI rAkhavAmAM AvyuM. naMdanavanamAM kapa latAnI mAphaka te pitAnA gharamAM kramazaH maTI thavA lAgI, ane vadhatAM vadhatAM manane haraNa kare tevA rUpalAvazyavALI, suzIlatA Adi guNasaMpattithI alaMkRta yuvAvasthAne prApta banI. enA rUpanI babarI karI zake tevI koI sudaMrI dekhAtI na hatI, ATalI te e suMdara lAgatI hatI. je samayanI A vAta che. e samaye ujajayanI nagarImAM caMDaadyatana nAmanA rAjA rAjya karatA hatA keAI kAmane laIne temano dUta kAzyilyanagaramAM AvyuM hate. ene tyAMnA lokonA moDhethI jayavarmA rAjAne dvimukha rAjAne maLelA e utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 345 priyadarzinI TIkA a. 18 dvimukharAjakathA sa tataH pratyAgataH svasvAminaM caNDapradyotaM moktavAn-deva ! kAmpilyanAthena jayavarmaNA mukuTam samupalabdham / yatprabhAvAtsa dvimukha iva dRzyate / atastatmajAbhiH sa samprati dvimukha iti nAmnA vyapadizyate / dRtavacanaM zrutvA tasmin mukuTe jAtalobhazcaNDaprayotaH kaMcit vAkcaturaM dUtaM dvimukhanRpasamIpe praSitavAn / sa dUtaH kAmpilyapure samAgatya citrazAlAyAM siMhAsane samupaviSTaM mastake sthita mukuTaprabhAveNa dvimukhatAM gataM taM dvimukhaM rAjAnaM praNipatya prAha-rAjan / ujjayinInAthaH pracaNDapratApaH zrImAn caNDapradyoto bhavantaM bravIti-tvatsamIpe mukhasunane meM aayaa| jaba vaha apanA kArya samApta kara vApisa ujjayinI meM gayA taba usane vahAM apane svAmI se isa jayavarmA rAjA ke mile mukuTa ke prabhAva kI bAta kahI-itane kahA deva ! kAmpilya rAjA jayavarmA ko eka mukuTa milA hai so vaha usake prabhAva se do mukhavAle logoM ko dikhalAI paDate haiN| isIliye unake prajAjanoMne usakA 'dvimukha' aisA nAma prasiddha kara rakhA hai| dUta ke dvArA isa samAcAra ko sunakara caNDapradyotana ke mana meM usa mukuTa ko lenekA lobha jAgRta huaa| usane usI samaya eka catura dUtako bulavAyA aura usako apanA hArdika abhiprAya samajhAkara jayavarmA ke pAsa bhejaa| vahAM se calakara vaha dUta kAmpilya nagara meM Akara citrazAlA meM siMhAsana para baiThe hue rAjA ke pAsa phuNcaa| usane vahAM rAnAko mastaka para rakhe hue mukuTa ke prabhAva se do mukhavAlA dekhA / dekhate hI jhukakara praNAma karate hue usane jayavarmA rAjA se kahA-rAjan ! ujjayinI ke nAtha zrImAn cnnddmugaTanA prabhAvanI vAta sAMbhaLavAmAM AvI. jyAre te pitAnuM kAma pUruM karIne pAcho ujjayinI gayo tyAre teNe tyAM potAnA rAjAne jayavarmA rAjAne maLelA mugaTanA prabhAvanI vAta karI. dUte kahyuM, he deva kampityanagaranA rAjA jayavarmAne eka mugaTa maLela che, A mugaTane dhAraNa karavA thI te lekanI najaramAM be moDhAvaLe dekhAya che. A kAraNe tenA prajAjanomAM te dvimukha e nAme jAhera che. phatanI pAsethI A samAcArane sAMbhaLIne caMDapradyotananA manamAM e mugaTane huM tha karava ne lebha jAgyuM. teNe e vakhate eka catura dUtane be lAbhe ane tene pitAnA hRdayanI vAta samajAvIne tene jayavarmAnI pAse mokalyo. tyAMthI cAlIne te drata kompilyanagaramAM AvIne citrazALAmAM siMhAsana upara beThelA rAjAnI pAse pahoMce. teNe tyAM rAjane mastaka upara rAkhelA mugaTanA prabhAvathI be mukhavALA joyA. jotAM ja teNe praNAma karIne jayavarmA rAjAne kahyuM, rAjana ! ujajayInInA rAjA caMDaadyatana rAjA e ApatI pAse evA prakArano saMdeza mokalyo che ke, je ApanI 44 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre dvayakaraM mukuTaratnamasti, tanmahyamarpaya / no ced yuddhAya sanaddho bhava iti / dRtamukhAditaM caNDapradyotasandezaM zrutvA dvimukha nRpobravIti-tava rAjA matsamIhita yadi mahyamarpayet , tadA'hamapi mukuTaratnaM tava bhUpAya samarpayiSyAmi / dUtaH prAha-- rAjan ! kathayantu svasamIhitam ? rAjA prAha-tatra svAmI svarAjyasArabhUtamanalagirinAmakaM gatvahastinam 1, agnibhorUnAmakaM thottamaM 2, zivAbhidhAM rAjJI 3, sandezahArakaM lohajathaM 4 ca dadAtu / ahamapi svarAjyasAraM mukuTaM taba rAjJe prdaasyaami| tato dUta ujjayinIM gatvA dvimukhonaM sarva caNDapradyotAya nivepradyotana rAjAne Apake pAsa isa prakArakA saMdeza bhejA hai ki jo tumhAre pAsa do mukha praharzita karanevAlA mukuTa hai vaha tuma mujhe de do| yadi isa meM jarA bhI AnAkAnI karoge to phira yuddhake sivAya aura koI upAya nahIM rhegaa| dUta ke mukha se caNDapradyotana ke isa sandeza ko sunakara dvimukha rAjAne usa se kahA ki-yadi tumhArA rAjA mujhe merI abhilaSita vastu dene ko taiyAra ho jAya to maiM usako isa mukuTa ratnako de sakatA huuN| dvimukhakI bAta sunakara dutane kahA-rAjan ! Apa kaheM vaha abhilaSita vastu kyA hai ? rAjAne kahA suno-1 usake rAjya kA sArabhUta analagiri nAmakA gandha hAthI, 2 agnibhIru nAmaka uttama ratha, 3 zivA nAmakI rAnI, aura 4 lohajaMghAta / ye cAra bAteM usake rAjyakI mujhe abhilaSita haiM / so vaha yadi ina cAroM ko mujhe de sakatA ho to maiM bhI apane rAjya ke sArabhUta isa mukuTa ko usako de khakatA huuN| dvimukha rAjAkI aisI aTapaTI bAta sunakara itane jAkara pAse be mukhapradazita karavAvALe je mugaTa che te mane Ape. jo temAM jarA paNa AnAkAnI karazo te temAM yuddhanA sivAya bIjo keI upAya nathI. dUtanA moDhethI caMDapradyotananA A saMdezAne sAMbhaLIne dvimukha rAjAe tene kahyuM ke, je tamAre rAjA huM IcchuM te vastu mane ApavA taiyAra thAya te huM tene A mugaTaratna ApI zakuM chuM. dvimukhanI vAta sAMbhaLIne dUte kahyuM, rAjana ! Apa kahe, te Icchita vastu kaI che? rAjAe kahyuM, sAMbhaLe, 1 tenA rAjayanA staMbharUpa analagiri nAmane gabdha hAthI, 2 agnibhirU nAmane uttama ratha, 3 zivA nAmanI rANI, 4 lehajaMbA dUta. A cAre cIjo tenA rAjayanI mane khUba pasaMda che. je te A cAre cIjo mane ApI zake te huM paNa mArA rAjyanA sArabhUta evA A mugaTane tene ApI zakuM chuM. dvimukha rAjAnI AvI aTapaTI vAta sAMbhaLIne te dUte pAchA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 dvimukharAjakathA 347 ditavAn / tataH sa kopAviSTazcanDapradyoto dvimukhena saha yoddha gantukAmo bherI vAditavAn / tadanu sa svabaracalAM cAlayanniva pazcAlaM pati prasthitaH / tatsainye meghagarjitairiva baMhite sarvA dizaH pUrayanto, dhArAsArairiva madavAribhirmahItalaM sizcanto, vidyullatAbhiriva svarNAdibhUSaNaivirAjitA lakSadvayasaMkhyakA gajA ambare'mbudA iva ghirejuH / svargAtatiraskRtavAyuvegAH paJcAzatsahasrasaMkhya kAsturagAH tatsenAM vyabhUSayan / nAnAvidhazastrAstrasaMbhRtAH sujAtIyara zvairuhyamAnA viMzatizatayaha saba bAta caNDapradyotana se kaha dI / sunate hi caMDapradyotana krodha ke Aveza meM A gayA aura zIghra hI usane chimukhake sAtha yuddha karane kI bhAvanA se bherI bjbaadii| bherIkA zabda sunakara sainya ekatrita ho gye| caNDapradyotana sainyako lekara pRthvI ko kaMpita karatA huA pAzcAla dezakI ora claa| usakI senAmeM 2 lAkha hAthI the| ve meghagarjanA ke samAna gulagulAhaTa zabdo dvArA samasta dizAoM ko vyApta karate hue cala rahe the| usa samaya unake meghadhArAke samAna barasanevAle madajaloMse mahItala kIcaDamaya bana gayA thaa| ye sabake saba gaja vidyulanAke samAna svarNa Adike vibhUSaNoM se cmktethe| so dekhane vAloMko aisA pratIta he|ne lagatAthA, ki mAno AkAzameM megha hI megha ekatrita hue haiN| senAme apanI gatise vAyukI gatiko tiraskRta karane vAlA pacAsa hajAra ghoDoM kA samUha thA |anek prakArake zastroMse bhare hue bIsa hajAra ratha the| jinake jAtimAn azva juDe ujInI pahoMcIne saghaLI vAta caMDapradyotanane kahI saMbhaLAvI. sAMbhaLatAM ja caMDaadyatana kodhanA AvezamAM AvI gayo ane tarata ja teNe dvimukhanI sAme yuddha karavA mATenuM raNazIMguM kuMkAvyuM. raNazIMga ne zabda sAMbhaLIne sanya ekatrita thaI gayu. rAjA caMDapradyAtana sainya laIne pRthvIne kaMpAvate kaMpAvato pAMcAla dezanI tarapha cAlyuM. tenI sAthe be lAkha hAthI hatA te saghaLA meghagarjanAnI mAphaka gaDagaDATanA zabdo dvArA saghaLI dizAone vyApta karatA cAlI rahela hatA. te samaye tenA meghadhArA samAna varasatA madajaLathI pRthvI kicaDamaya banI gayela hatI. e saghaLA hAthIo vidyutavatA samana senAnA AbhUSaNathI camakatA hatA. e jonArane evuM pratIta thatuM hatuM ke, jANe AkAzamAM meghAnuM eka sAthe milana thayela che. senAmAM pitAnI gatithI vAyunI gatine paNa nabaLI karavAvALo pacAsa hajAra ghoDesvAreno samUha hato aneka prakAranAM zastra astrothI bharelA vIsa hajAra ratha hatA jene jAtimAna azva joDela hatA. sAta karoDa mahAnazaktizALI evA pAyadaLa sanika hatA. AvI vizALa senAthI sajaja thaIne caMDa adyatana rAjA cheDA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 uttarAdhyayana sUtre saMkhyakA rathAH, prabalAH saptakoTipadAtayazca Asan / evaMvidhasenayA sannaddharussia nRpaH satataprayANaiH paJcAladezasamIpe samAgataH / dUtaistamAyAntaM zrutvA dvimukhanRpo'pi tadadviguNa balaiH saha svasaptaputrairantritazcaDamadyotena saha yoddhaM stra nagarAnnirgataH / paJcAladezasImAyAM tayorbhayaMkaraM yuddhamabhUt / tatra yuddhe caNDadyotasya sarve sainika vinaSTAH / tataH sa raNakSetrAtpalAyitaH / palAyamAnaM taM dvimukhaH zazakagrAhaM gRhItvAkroJzvabandhaM babandha taM gRhItvA dvimukhI nRpa UrdhvapatAkaM nijaM puraM prAvizat / tatra vandibhiH pauraizca tutaH sa svabhavanamAgataH / hue the| sAta karoDa viziSTa balazAlI padAti the| itanI vizAla senA se sajjita hokara caNDapradyotana rAjA calate 2 kucheka dinoMmeM pAMcAla dezake samIpa A phuNcaa| dvimukha rAjAko dUtoMse jaba isake AnekA samAcAra mAlUma huA taba ve bhI dviguNita senAse sajadhajakara apane sAta putroMke sAtha caNDapradyotana se yuddha karane ke liye apane nagarase nikle| donoMkA pAMcAlakI sImA meM jamakara bhayaMkara yuddha prAraMbha hai| gayA / dvimukha ke sainikoMne aMta meM caNDapradyotana ke samasta sainikoM ko asta vyastakara diye isase ve yuddhabhUmiko choDakara bhAga gye| kitaneka naSTa ho gaye / jaba caNDapradyotanane apaneko asahAya dekhA to vaha bhI aMtameM apane prANoM ko lekara vahAMse bhAga gyaa| parantu dvimukhane usakA pIchA nahIM choDA / sasale kI taraha bhAgate hue usako pakaDa kara dvimukha rAjAne usako kroJcabandhanase bAMdha diyaa| isa taraha caMDamadhotanako bAMdha kara aura apanehI sAtha meM lekara dvimukha rAjA patAkAoMse susajjita samayamAM pAMcAla dezanI pAse AvI pahAMcyA. dvimukha rAjAne ddA dvArA emanA AvavAnA samAcAra maLyA tyAre te pazu khamaNI senAthI sajja thaIne potAnA cAra putrAnI sAthe caMDapradyotana sAthe yuddha karavA mATe peAtAnA nagarathI nIkaLye. anne senAe pAMcAlanI sarahada upara sAmasAme AvI gai. pracaMDa yuddha jAmI paDayu. dvimukhanA sainikAe aMte capradyotanA saghaLA sainikone astavyasta banAvI dIdhA. AthI teo yuddhabhUmine cheDIne bhAgI gayA. keTalAkanA nAza thayeA. jyAre caDapradyote peAtAne asahAya joyA tyAre te paNa aMte peAtAnA prANane bacAvavA tyAMthI nAsI chUTayA. paraMtu dvimukhe tenA piche cheDayA nahIM sasalAnI mAphaka bhAgI rahelA te rAjAne dvimukha rAjue pakaDI lIdhA ane tene kha'dIvAna banAvI dIdhA. A pramANe caDapravAtanane AMdhIne ene potAnI sAthe laine dvimukha rAjA vijaya uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 dvimukharAjakathA tatazcaNDapadyotasya caraNadvaye nigaDaM nidhApya taM kArAgAre nyavAsayat / tataH samupazAntakopo dvimukhabhUpo vicAritavAn-ayaM nRpo devAdadurdazAM prApto'pi dukhaM mA prAmotu iti vicArya nirbandhanaM kRtvA kArAgArAnniHsArya vividha bhojanAdinA taM satkRtagan / yadA dvimukho bhUpatiH sabhAyAM sihAsanasyopari samupavizati, tadA svasiMhAsanasyArddhabhAge caNDaprayotamapi sAdaramupavezayati / / athaikadA caNDamayoto dvimukhasya mutAM madanamaJjarI vilokya tasyAM samutpannagADhAnurAgaH sRSTeH sAraM tAM sAraGgalocanAM cintayan rAtrau nidrAM na prAptavAn / kiye gaye apane nagarameM praviSTa hue| usa samaya bandI evaM puravAsiyoMne inakI khUba stutikI sabake dvarA prazaMsita hote hue ve dvimukha rAjA pIche mahalameM aaye| vahAM unhoMne caNDapradyotana ke dono pairo meM beDiyAM pahirA di aura kArAgAra meM bandha karavA diyA ! jaisA 2 dhIre 2 jaba dvimukha rAjAkA kopa zAMta hone lagA taba usako vicAra Ane lagA ki yadyapi caMDapradyotana rAjA daivadurvipAkase hI isa durdazAko prApta huA hai parantu phira bhI merI tarphase aba isako kaSTa nahIM honA cAhiye, isa prakAra ke sundara vicAroM se dvimukha rAjAne usako baMdhana rahita karake kArAgAra se bhI mukta kara diyA aura vividha prakArakI bhojanAdi sAmagrI se usakA yatheSTa satkAra bhI karane lagA, tathA jisa samaya vaha apanI sabhAmeM siMhAsana para baiThatA usa samaya bhI vaha apakoapane sAtha hI Adhe siMhAmana para baDe Adara se baiThA letaa| eka dina caMDapradyotanane dvimukha rAjAkI sRSTikI sArabhUtaputrI meLavIne pitAnA nagaramAM pravezyA. A samaye zaherane zaNagAramAM Avela hatuM. A yuddhamAM maLelA vijayane kAraNe puravAsIoe temaja baMdIjanee temanI khUba stuti karI. saghaLA taraphathI prazaMsA meLavela e dvimukha rAjA pachI mahelamAM gayA. tyAM teoe caMDapradyotanA banne pagomAM beDIo paherAvI dIdhI, ane kArAgAramAM pUrI dIdhuM. dhIre dhIre jayAre dvimukha rAjAne kepa zAMta thavA lAgyo tyAre tene vicAra AvavA lAgyuM ke bhale A caMDapradyotana rAjA daivavipAkathI ja A duzAne pAmyo che, paraMtu mArA taraphathI have tene koI prakAranuM duHkha thavuM na joIe. A prakAranA suMdara vicArathI dvimukha rAjAe tene baMdhanarahita karIne kArAgAramAthI mukta karI dIdhA, ane vividha prakAranI bhajana sAmagrIthI tene sAkAra karavA lAge, tathA je samaye te pitAnI sabhAmAM siMhAsana upara besate tyAre paNa te tene potAnI sAthe ja ardhA siMhAsana upara ghaNuM ja AdaranI sAthe besADatA. eka divarA caMDapradyotanane dvimukha rAjAnI putrI madanamaMjarI ke jenAM netro utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 uttarAdhyayana sUtre prAtaH sabhAyAmAgataM viSaNNamAnasaM caNDapradyotaM dRSTvA dvimukho'bravIt - rAjan ! aff raat rogajA kA'pi pIDA vartate ? anyathA hemante'bjamiva tavAnanaM kathaM mlAnaM bhavet / evaM dvimukhena pRSTo'pi caNDapradyoto yadA na kimapi vadati, tadA rAjA dvimukho vyAkulo bhUtvA sazapathamidamabravIt - rAjana / pratyuttara dehi, nivedaya nijAM vyathAm | abruvANe tvayi kathaM tatra vyAdheH pratIkAro bhavi vyati / tataH sa dIrgha niHzvasya lajjAM vihAya evamuktavAn- rAjan ? na mAM madanamaMjarI ko ki jisake netra mRgI ke netra jaise the dekhA aura dekhate hI usameM isakA anurAga jAgRta huA ki usake Aveza se usako rAtrI meM nidrAtaka bhI nahIM AI / usakI vaha rAtri madanamaMjarIke viSaya meM vicAra karate 2 hI samApta ho gaI jaba prAtaHkAla huA aura caMDapradyotana rAjasabhA meM upasthita huA taba dvimukha rAjAne duHkhitacitta isako dekhakara pUchA- he rAjan ! kyA bAta hai kyA Aja ApakA svAsthya ThIka nahIM hai ? jo Aja ApakA hemaMta meM kamala kI taraha mukhamlAna mAlUma paDa rahA hai ? / dvimukha kI isa bAta kA jaba pradyotane koI uttara nahIM dIyA taba vyAkula hokara dikhane usase zapathapUrvaka isa prakAra kahA- he rAjan ! jo hamane pUchA hai usakA uttara do jo bhI koI kaSTa Apako ho rahA hoM vaha sApha 2 kaho - saMkoca karane kI jarUrata nahIM hai| kyo ki jabataka hamako ApakI cintAkA kAraNa jJAta nahIM hogA -- - tabataka hama usakA pratIkAra bhI kaise kara sakeMge / dvinukha kI isa prakAra kI premabharI sI bAta ko sunakara cNddmA lInAM netre jevAM hatAM. ene jotAM ja tenA enAmAM eve anurAga jAgRta thayA ke, tenA AvezathI rAtrimAM tene nidrA paNa na AvI. enI e rAtri danamaMjarInA viSayamAM vicAra karatAM karatAM ja pUrI thai jyAre savAra thayuM ane caMDapradyotana rAjasabhAmAM upasthita thaye tyAre dvimukha rAjAe enA caherA uparanAM duHkhanAM cinho jovAthI pUchyuM, he rAjana ! zuM vAta che, zu Aje ApanuM svA sthya kharAbara nathI ? ApanuM mukha hemaMtamAM kamaLanI mAphaka mlAna mAluma paDI rahyuM che, dvimukhanI A vAtane caMDapradyotane kAMI uttara na ApyA tyAre vyAkuLa anIne dvimukhe tene sAgana daine kahyuM, he rAjana ! meM je pUchela che te uttara Ape| Apane je kAMI kaSTa thai rahela hAya te sApha sApha kahA, sakoca pAmavAnI kAMi jarUra nathI kemake, jyAM sudhI amane ApanI ciMtAnuM kAraNa jANavA nahIM maLe tyAM sudhI ame tene upAya paNa kai rIte karI zakIe ? dvimukhanI A prakAranI premapUrNAMkanI vAtane sAMbhaLIne caMDapradhAtane 'hAya' A prakAre kheAlIne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 dvimukharAjakathA ko'pi vyAdhirvAdhate / tarhi mameyaM dazA kathaM saMjAtA ? iti bhavatA hRdaye kautUhalaM bhaviSyati ? ato'haM lajjAM vihAya bravImi / vyatIte divase bhavatka. nyAM madanamaJjarIM dRSTvA tasyAM saMjAtaDhAnurAgo'hame tAdRzomasthAM prApto'smi / ato'vati bhavAn madanamaJjarImadAnena mama mAnasIM vyathAM zamayitum / tadvacanaM zrutvA rAjA dvimukho manasi cintita gan-ayaM hi mama kanyAyAH sarvathA yogyovaro'sti, ato matkanyAbhilASiNe'smai yadi mayA kanyA doyeta, tarhi kA hAniH ? iti vicintya rAjA dvimukhaH zubhe divase mahatA mahotsavena caNDa pradyotAya svAM kanyAM madanamaJjarI dattavAn / yotuke ca pracurahayagajApradyotanane 'hAya' aisA bolakara tathA lajjAko choDakara isa prakAra kahArAjan ! mujhe koI kaSTa nahIM hai| phira bhI merI isa dazAkA kAraNa kyA hai yaha jo Apako jAnane kA kautuhala ho rahA hai usako maiM vinA kisi saMkoca ke Apake sAmane kaha detA hUM so Apa suneMkala dina maiMne ApakI putrI madanamaMjarI ko dekhA-so dekhate hI merA usameM anurAga dRDha bana gayA hai| isI kAraNa se merI baha dazA huI hai| isaliye Apase nivedana hai ki Apa madanamaMjarI ke pradAna se merI isa mAnasika cintA ko zAMta karane kI kRpA kreN| caMDaprayotana ke isa kathana ko sunakara dvimukhane vicAra kiyA ki kyA harja hai yaha madanamaMjarI ke yogya vara hai hI ataH jaba yaha madanamaMjarI ko cAha rahA hai taba isako madanamaMjarI dene meM mujhe koI bAdhA nahI hai| isa prakAra zoca vicAra kara rAjA dvimukhane zubha muhUrta meM apanI kanyA madanamaMjarI kA baDe utsava se caMDapradyotana ke sAtha vivAha kara diiyaa| tathA lajajAne choDIne A prakAre kahyuM, rAjan ! mane kaI kaI nathI, chatAM paNa mArI A dazAnuM kAraNa zuM che e jANavAnuM Apane kutuhala thaI rahela che. je huM koI paNa prakArane manamAM saMkeca na rAkhatAM ApanI samakSa jAhera karuM chuM tene Apa sAMbhaLo. gaI kAle meM ApanI putrI madanamaMjarIne joI, tene jotAM ja mAre tenAmAM anurAga daDha banI gayela che. A kAraNathI mArI A dazA thayela che. AthI Apane nivedana karuM chuM ke, Apa madanamaMjarI mane ApIne mArI A mAnasika ciMtAne dUra karavAnI kRpA karo. caMDapradyotananA A vAkayone sAMbhaLIne dvimukhe vicAra karyo ke, zuM harakata che? madanamaMjarIne gya vara A che ja. AthI jyAre te madanamaMjarIne cAhe che tyAre tene madanamaMjarI ApavAmAM mane kaI vAMdha nathI. A prakArane manamAM vicAra karIne rAjA dvimukhe zubha muhUrtamAM pitAnI kanyA madanamaMjarInuM ghaNuM ja utsavanI sAthe caMDapradyotananI sAthe lagna karI dIdhuM. dahe. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 uttarAdhyana sUtre dikaM maNimANikyAdi vividharatnaM vijitaM tadrAjyaM ca tasmai dattavAn / rAjA caNDadyato'pi tAM prApya AtmAnaM dhanyaM manyamAno dvimukhena visRSTaH svapriyA madanamaJjaryA saha saharSa svapurImujjayinIM gataH / athaikadA indramahotsave samupasthite rAjA dvimukho nAgarikAn janAn indradhvaja saMsthApanAya samAdiSTavAn / rAjJa AdezaM prApya paurajanAH baddhakiGkiNImAla mAlAbalisamalaMkRtaM maNimANikyAdivibhUSitaM cIvaravarairveSTitadaNDaM prazastadhvajapaTayuktam indradhvajaM maGgalapAThapUrvakaM drutamRdUdhvakRtavantaH / tatra kecid madhurasvareNa tasya purato gAyanti kecidvAdyAni vAdayanto nRtyanti / keciddaheja meM pracura mAtrA meM hAthI, ghoDA Adi tathA maNimANikya Adi vividha ratna evaM liyA huA usakA hI rAjya vimukhane usako de dIyA | isa prakAra caMDapradyotana rAjA dvimukha rAjA dvArA dI gaI madanamaMjarI kI prApti se apane Apako vizeSa bhAgyazAlI samajhate hue vahAM se vidA hokara aura isa naI vadhU ko sAtha meM lekara AnandapUrvaka ujjayinI meM A gaye / eka samaya indramahotsava ke upasthita hone para rAjA dvimukhane nagaranivAsiyoM ko indradhvaja ke saMsthApana ke liye Adeza diyA / rAjAkA Adeza pAkara mAgarikoMne zIghra hI maMgala pAThapUrvaka indradhvajakoM Upara tAna diyA / usa meM nAgarikoMne kiMkiNiyoM kI mAlA bAMdhI thI / puSpoM kI mAlA se usako khUba sajAyA thA / maNimANikya Adi se usako acchI taraha vibhUSita kiyA thA / dhvaja ke daMDako sundara 2 vastroM se veSTita kara usa meM vaha indradhvaja piroyA gayA thA / dhvajakA jamAM moTA pramANamAM hAthI, gheADA Adi tathA maNI mANeka Adi ratna ane tenu meLavela rAjya paNa dvimukhe tene ApI dIdhu. A prakAre caDapradyotana rAjA dvimukha rAjA taraphathI ApavAmAM Avela madanamAMjarInI prAptithI potAnI jAtane vizeSa bhAgyazALI mAnIte tyAMthI vidAya thaine navI rANInI sAthe Ana MdapUrvaka ujjayInamAM jaI pahoMcyA. eka samaya indra maheAtsavanA prasaMge rAjA dvimukhe nagaranA nivAsIene IndradhvajanA sa`sthApana arthe Adeza ApyA. rAjAnA Adeza maLatAM nAgarIkAe jhaDapathI magaLapATha sAthe indradhvajane havAmAM laherAvyA. e dhvajamAM nAgarIke e ghugharIonI mALA bAMdhI hatI, puSponI mALAethI tenI sajAvaTa karI hatI. maNimANeka AdithI tene suMdara rIte zaNagArela hatA dhvajavaMdananA krUDane suMdara vastrothI AcchAdita karIne tenA upara indradhvaja pharakAvavAmAM AvyeA hateA dhvajanu uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 353 priyadarzinI TIkA a. 18 dvimukharAjakathA dInebhyo'nAthebhyazca dAnaM prayacchati / kecit karpUramizrakuGkumajalAcchoTanapUrvakaM parasparaM surabhINi cUrNAni nikSipanti / evaM mahotsavaiH divasA vyatItAH / saptame divase pUrNimA tithiH smaagtaa| tarimandivase rAjA dvimukho'pi samAgatya tamindradhvajaM vilokya harSito jAtaH / tataH pUrNa mahotsave nAgarikA janA nijaM nijaM vastrAbhUSaNAdikamAdAya kAThazeSaM tamindradhvajaM bhUmau nipAtya svagRhaM gtaaH| atha dvitIye divase dvimukhanRpaH kenApi kAryeNa bahirgato dhUlidhUsaraM vastra bhI bahumUlya thaa| jaba isa taraha kA indradhvaja khaDA kara diyA gayA taba kitaneka nagaranivAsiyoMne usake nIce baDe hI rasIle svaroM se harSotphulla hokara gAnenAcane evaM bajAne kA kAryakrama cAlU kara diyaa| kitanekoMne dIna, anAthoM ko dAna nivAraNa karanA prAraMbha kiyA tathA kitaneka janoMne karpUramizrita kuMkumajala ko chiDakate hue paraspara meM sugaMdhI cUoM kI muThI bhara 2 Upara DAlanA zuru kiyaa| isa prakAra AnaMdamaya utsava se chaha dina logoM ke baDe harSa ke sAtha samApta ho gye| parantu jaba sAtavAM dina prAraMbha huA to isa dina pUrNimA thii| isaliye isa dina bimukha rAjAne bhI A kara isa utsavakI zobhA meM vRddhi kii| indradhvaja ko dekhakara rAjAko bhI apAra harSa huaa| utsava kI samApti hone para samasta nAgarika jana apane 2 vastrAbhUSaNAdikoM ko le le kara tathA kASThazeSa usa indradhvaja ko bhUmi meM DAlakara apane 2 ghara para A gaye / dUsare dina dvimukha rAjA kisI kAryavaza bAhara vae paNa bahu mulyavAna hatuM. A prakAre jyAre vajanuM ropaNa karavAmAM AvyuM tyAre keTalAka nagaranivAsIoe e darajanI nIce ghaNA ja rasIlA svarothI harSAvezamAM AvI jaI gAvA nAcavA mAMDayuM. keTalAke e dIna anAne dAna ApavA mAMDayuM. keTalAka jana e kapura mizrita kumakuma jaLane chAMTIne tema ja parasparamAM sugaMdhI cuNenI muThIo bharIne chAMTavA mAMDayuM. A prakArane AnaMdamaya cha divasa loe ghaNuM harSathI ujavye; paraMtu jyAre sAtamA divasano prAraMbha thayo tyAre A divase pUrNimA hovAthI dvimukha rAjAe paNa te utsavamAM bhAga laIne utsavane khUba ja depimAna banAvyA. indradhvajane joIne rAjAne paNa apAra harSa thayA. usavanI samApti thatAM saghaLA nAgarika jo potapotAnAM vastrAdikane laIne tathA daMDa sahita e Indradhvajane bhUmimAM padharAvIne pitApitAnA ghera pahoMcI gayA. bIjA divase dvimukha rAjA keI kAraNavazAt bahAra gayA tyAre temaNe e Indradhvajane dhuLamAM 45 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 uttarAdhyayanasUtre - kusthAnasaMsthitaM bAlakairAkramyamANaM taM dhvajaM dRSTvA manasyacintayat-yo gate'hani sarvalokAhAdaka AsIt, sa eva indradhvajo'dhunA evaM vidhAM viDambanAM prApnoti / aho zriyaH kSaNikatvam / zrIhi sindhupUravadAyAti yAti ca ato'syAM vidyu. cazcalAyAM zriyAM samAsaktine zobhate mudhiyAm / tasmAdahamapi viDambanApAyAmimAM rAjyasampadaM parityajya niHzreyasakarI zivasAmrAjyasampadaM zrayiSye iti vicArya mamatvabuddhiM dUrIkRtya svahastena locaM kRtvA devasamarpita sadorakagayA to usane usa indradhvaja ko dhUli se dhUsarita evaM kusthAna meM paDA huA dekhA tathA aisA bhI dekhA ki usako bAlakanda idharaudhara ghasITa rahe haiN| indradhvajakI isa prakArakI sthiti dekhakara rAjA ke mana meM vicAra AyA ki dekho to sahI jo kala samasta manuSyo ke mana ke AnaMda kA kAraNa banA huA thA bahI indradhvaja isa samaya isa prakArakI viDamvanA ko prApta ho rahA hai| dekho bhAgyodaya kI kssnniktaa| yaha nadIke pUrakI taraha AtI hai aura calI jAtI hai| athavA lakSmIkA bhI vizvAsa nahIM hai ki yaha sadA sthAyI hI banI rhegii| yaha to vijalI ke samAna caMcala hai| isaliye vijalI ke samAna caMcala isa lakSmI meM Asakti buddhimAnoM ko zobhA nahIM detI hai| jaba yaha bAta haiM phira maiM kyoM viDambanAprAya isa rAjya sampatti kI Asakti meM paDA rahUM, kyoM na isakA parityAga karake ekAntataH zreyaskAriNI zivasAmrAjya lakSmI kA Azraya kruuN| aisA vicAra karake rAjAne parapadArthoM meM jo mamatva buddhithI usakA parityAga kara diyA aura vairaarade bAte tema ja kharAba sthAnamAM paDela che ane nAnA nAnA bALake tene jamIna upara Amatema ghasaDI rahyAM hatA. IndradhvajanI A prakAranI sthiti joIne rAjAnA manamAM vicAra AvyuM ke, gaI kAla sudhI manuSyanA mananA utsAhanuM kAraNa hatuM eja indradhvaja Aje A prakAranI viTaMbaNAne prApta karI rahela che. juo ! abhyadayanI kSaNikatA. e abhyadaya nadInA pUranI mAphaka Ave che ane cAlI jAya che. AvI ja rIte lakSamIna paNa kaI vizvAsa nathI ke te sadAne mATe sthAyI banI rahe. e te vijaLInA samAna caMcaLa che, AthI vijaLInA jevI caMcaLa e lamImAM Asakti rAkhavI e buddhimAna mATe barAbara nathI. jyAre Ama vAta che to pachI huM viTaMbanAvALI A rAjyasaMpattinI AsaktimAM zA mATe paDa rahe? ene parityAga karIne huM eka ttataH zreyaskArINI zivasAmrAjya lakSamIno Azraya kema na karUM? ane vicAra karIne rAjAe parapadArthomAM je mamavabuddhi hatI tene parityAga karI dIdho. A pramANe tene varAgyanI jAgRti thavAthI pitAnA hAthethI potAnA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagatirAjakathA mukhavastrikA rajoharaNAdirUpaM sAdhuveSaM paridhAya pratyekabuddho dvimukhamuni myAma pativaddhavihAreNa viharan vItarAgadharma pracArayannante siddhigati prAptavAn / uktaM cavIkSyAtaM paurajanaiH surezaM, dhanaM ca luptaM patitaM pare'ti / bhUti tvabhUti dvimukho nirIkSya, buddhaH prapede jinarAjanadharmam / / iti // // dvitIyapratyeka buddhakathA / / atha nagagatirAjakathA AsIdatra bharatakSetra gAndhAradeze puSDavardhanaM nagaram / tatrAsIt siMhastho nAma raajaa| ekadA tasmai rAjJe uttarApathAt ko'pi zobhanau dvau turagau mAbhRtIkRtavAn / tayoH parIkSArthamekopari rAjA strayamArUDho'paropari anyo jano'dhigyabhAva kI jAgRti hojAne se apane hI hAtho dvArA kezoM kA lucana kara DAlA tathA devoM dvArA dI gaI sadorakamukhavastrikA rajoharaNa Adi rUpa sAdhukA veSa dhAraNa kara pratyeka buddha bane hue dvimukha munirAjane apratibaddha vihAra karate hue vItarAga dharma kA pracAra kiyaa| bAda meM anta meM siddhigati kI prApti kii| kahA bhI hai-- "vIkSyAtaM paurajanaiH surezaMH, dhvajaM ca luptaM patitaM pare'hni / bhUta tvabhUti dimukho nirIkSya, buddhaH prapede jinarAjadharmam" // 1 // nagagati rAjAkI kathA isa prakAra hai bharatakSetra ke gAndhAra deza meM eka puMDUvardhana nAmakA nagara thaa| vahAM siMharatha nAma ke rAjA kA rAjya thaa| eka samaya kI bAta haiM ki usa rAjA ko uttarApatha (uttara bhArata) se kisI vyaktine do sundara ghoDe bheTarUpa meM pradAna kiye| unakI parIkSA karane ke liye eka ghoDe kezanuM locana karIne tathA de taraphathI ApavAmAM AvelI sarakamukhavastrikA ane rajoharaNuM AdirUpa sAdhuno veza dhAraNa karIne pratyeka budha banelA dvimukha munirAje apratibaddha vihAra karatAM karatAM vItarAga dharmane pracAra karyo ane aMtakALe siddhiaatin pAbhyA. hupa cha"kIkSyAhataM paurajanaiH surezaH, dhvajaM ca luptaM patitaM pare'di / bhUtiM tvabhUtiM dvimukho nirIkSya, buddhaH prapede jInarAjadharmam" // 1 // nAgati rAjAnI kathA A prakAranI che-- bharatakSetranA gAMdhAra dezamAM eka paMDravardhana nAmanuM nagara hatuM. tyAM siMhastha nAmanA rAjA * rAjya karatA hatA. eka samayanI vAta che ke, te rAjAne uttarabhAra tathI. koI eka vyaktie be suMdara evA ghoDA bheTa tarIke ApyA. te ghoDAonI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre ruuhH| rAjA tena sahA'nyairazvArohibhiH parivRto nagarAd bahirgataH / yasminnazve rAjA samArUDhaH sa vakrazikSita AsIt / gatiparIkSaNArtha rAjJA kazAghAtena so'zvaH preritH| tataH sa pavanavegavadatitvasyA gatyA prclitH| rAjA taM stambha yituM yathA yathA valgAmAkarSati, tathA tathA so'zvaH pavanAdapi vegavattaro bhavati / evaM mahAvegena gacchan so'zvo dvAdazayojanAni gtH| yathA nadIpUrastaraM nItvA mahodadhau nayati, evameva so'zvo nRpaM mahAraNye nItavAna / muhurmuhurvalgA''karSaNenA'pyayaM turago na sthAtumicchati, iti vicArya khinaH kSitipativalgAM para rAjA tathA dUsare ghoDe para anya koI dUsarA vyakti savAra huaa| rAjA usa se tathA anya avarohiyoM se parivRta hokara nagara se bAhira gyaa| jisapara rAjA caDhe hue the vaha ghoDA vakrazikSita thaa| isakI cAla kaisI hai isa bAta kI parIkSA ke liye rAjAne usako eka cAvuka mAra diyA-vaha cAbuka ke lagate hI pavanavega se dauDane lgaa| thAMbhane ke liye rAnA jyoM 2 isakI lagAma khiMcatA tyoM 2 vaha ghoDA aura adhika vegazAlI banakara pavana ke jaisI tIvratara gati se calane lgtaa| isa taraha mahAvegavatI gati se calate 2 vaha bAraha yojana nikala gyaa| jisa prakAra nadI kA vega apane meM bahAkara vRkSa ko mahAsAgara meM paha~cA detA hai usI prakAra azvane rAjA ko bhI eka mahAbhayaMkara araNya meM pahu~cA diyaa| jaba rAjAne yaha dekhA ki lagAma kheMcane para bhI ghoDA Thaharane kA nAma nahIM letA haiM, pratyuta adhika vegazAlI bana jAtA hai parIkSA karavA mATe eka gheDA upara rAjA pote tema ja bIjA ghaDA upara eka bIjI vyakti beThI. rAjA tathA temanA sAthIdAra A pramANe e banne ghaDAo upara savArI karIne bIjA ghaDesvAro sAthe nagaranI bahAra nIkaLyA. je ghaDA upara rAjAe svArI karela hatI te ghaDo khUba tophAnI hato. tenI cAla kevI che te jovAnA uddezathI rAjAe e gheDAne eka cAbuka lagAvya. cAbuka lAgatAM ja e ghaDe pavanavegathI doDavA lAgyuM. ene rokavA mATe tenI lagAmane rAjA jema jema kheMcatA tema tema te ghaDe khUba ja vegathI doDavA mAMDe. A pramANe mahAvegavatI gatithI cAlatAM cAlatAM te bAra jojana nIkaLI gaye. je pramANe nadIne vega kinArA uparanA vRkSane pitAnA pravAhamAM kheMcIne mahAsAgaramAM pahoMcADI de che e ja rIte A ghoDAe paNa rAjAne eka mahAbhayaMkara evA araNyamAM pahoMcADI dIdhA. jyAre rAjAe joyuM ke, ghoDo lagAma kheMcavAthI rokAto nathI ane vadhu vegavALe banI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA muktavAn / tatastatkSaNameva sa tatraiva sNsthitH| ayamazvo vakrazikSita iti manasi nizcitya tatpRSThAdavatIrya taM kyApi drume vaddhvA vanyaphalena kSudhAmapanIya rAtrivAsArtha nirAbAdhaM sthAnaM draSTuM girizikharamArUDhavAn / sa tatrakaM darzanIyaM saptabhUmaM prAmAdaM ddrsh| tadabhyantare pravizya rUpalAvaNyatAruNyaratizobhA tiraskurvatI hariNekSaNAM kAmapi kanyAM dRSTavAn / sA'pi taM dRSTvA sasambhramamutthAya svajanAgamanena prahRSTavadanA taramai varAsanaM dadau / tAM dRSTvA tasyAM saMjAtAnurAgo rAjA'pi tanmukhe nibaddhadRSTirAsane smupvissttH| to usane khedabhare mana se usakI lagAma bilakula DhIlI kara dii| lagAma DhIlI karate hI vaha vahIM para Thahara gyaa| usake Thaharate hI rAjA "yaha vakra zikSita hai" aisA mana meM nizcita kara usake Upara se utara gayA aura eka vRkSa ke nIce usako bAMdhakara kSadhAkI nivRtti ke liye vanyaphaloM kI talAza meM idhara udhara dekhane lagA-vanyaphala milate hI unase usane apanI kSudhAkI zAnti kii| tathA rAtrivAsa ke liye nirAbAdha sthAna kI talAza karane ko vaha vahIM ke girizikhara para caDhA to kyA dekhatA hai ki sAmhane eka sAta khaMDa kA makAna khaDA huA hai| usako dekhate hI vaha usake bhItara praviSTa huaa| vahAM usane eka kanyAkA jo rUpa, lAvaNya evaM tArupya se rati kI zobhA ko bhI tiraskRta karatI thI tathA mRgI kI citavana ke samAna jisakI citavana thI dekhaa| kanyAne bhI isako dekhaa| dekhate hI kanyAne prasanna hokara baiThane ke liye eka uttama Asana diyaa| rAjA vahIM para usIke sAmhane usa meM anurAga viziSTa hokara usa Asana para baiTha gaye / jAya che AthI teNe kheda bharelA manathI tenI lagAma bIlakula DhIlI mUkI dIdhI. lagAma hIla thatAM ja gheThe ekadama ubhuM rahI gaye. ghoDo rokAI jatAM rAjA A ghoDe vakagativALe che" e manathI nizcaya karI tenA uparathI utarI gaye ane eka vRkSanI nIce tene bAMdhIne pitAne kakaDIne lAgelI bhUkhane saMtoSavA vanaphaLanI zodhamAM ahIMtahIM jevA lAge. vanaphaLa maLatAM ja teNe pitAnI sudhAnI zAMti karI tathA rAtrI nivAsa mATe bhayarahita sthAnanI tapAsa mATe te tenA giri. zikhara upara caDayo. tyAM teNe joyuM te eka sAta mALanuM makAna tenA jovAmAM AvyuM. ene jotAM ja teNe enI aMdara praveza karyo. tyAM eka kanyA ke je rUpa, lAvaNya ane tArUNyathI ratinI zebhAne paNa jhAMkhI pADe tevI dekhAtI hatI, tathA mRgalInI AMkhe jevI capaLa jenI AMkho hatI tene joI kanyAe paNa rAjAne je rAjAne jetA ja te kanyAe tene besavA mATe eka uttama Asana ApyuM. rAjA tyAM tenI sAme tenAmA anurAga viziSTa banIne e Asana upara besI gaye. theDI vizrAMti utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre tataH kriyatkAlAnantaraM rAjA pAha-subhage ! kA svam ? kathaM cAsmin nirjane vane ekAkinI tiSThAsi ? evaM rAjJA pRSTA sA sotkaNThamevamabavIta-subhaga ! tvaM pUrva bhavanasthavedikAyAM mayA vivAhaM kuru| tadanu svasthatAmupagatA'hamAramanaH sarva vRttAntaM kathayiSye / karNarasAyanaM tadvacanamAkarNya sarasaM bhojanamupalabhya bubhukSuriva dharAdhipo nitarAM prmodmupgtH| tatastatkathanAnusAreNa rAjA sandhyAsamaye vedikAyAM tayA saha gAndharvavivAhamakarot / nizA'vasAne pAtakAlikaMkRtyaM vidhAya sukhopaviSTaM rAjAna sA svavRttAntaM kathayituM prvRttaa| sA mAha AsIdatra bharatakSetre dhanadhAnyAdi samRddha kSitipratiSThitapuraM nAmakaM nagaram / tatrAsId jitazatru ma rAjA / sa caikadA citrazAlAM kArayitvA sarvAn citra kucheka kSaNoM bAda rAjAne usa se kahA-he subhge| tuma kauna ho aura kyoM isa nirjana vana meM akelI raha rahI ho / rAjAne jaba aisA pUchA to usane baDI utkaMThA se yukta hokara aisA kahA-he subhaga ! pahile tuma isa bhavana kI vedikA meM mere sAtha vivAha kara lo, pazcAt svastha hokara maiM apanA samasta vRttAnta tuma se khuuNgii| karNarasAyanarUpa usake isa prakAra vacana sunakara rAjA sarasa bhojana kI prApti se bubhukSukI taraha atyaMta pulakita huaa| saMdhyA ke samaya usIke kahane ke anusAra rAjAne vedikA meM usake sAtha gAndharva vidhi se vivAha kara liyaa| phira rAtri ke abasAna hone para prAbhAtika kRtyoM se nivaTa kara sukhopaviSTa rAjA se usa kanyAne apanA vRttAnta isa prakAra kahanA prAraMbha kiyA isa bharatakSetra meM dhanadhAnyAdi se samRddha kSitimatiSThita nAmakA eka nagara thaa| vahAM jitazatru nAmakA rAjA thaa| unhoMne eka dina pachI rAjAe tene pUchyuM, he subhage ! tame keNa che, ane A nirjana vanamAM ekalI zA mATe raho che? rAjAe jyAre A prakArathI pUchayuM, tyAre teNe ghaNI ja ukaMThAthI evuM kahyuM ke, he subhaga ! pahelA tame A bhavananI vedikAmAM mArI sAthe lagna karI le, pachI svastha cite huM mAruM saghaLuM vRttAMta tamane kahI saMbhaLAvIza. karNapriya evAM enAM A prakAranAM vacana sAMbhaLIne rAjAe suMdara bhojananI prAptithI bubhakSunI mAphaka atyaMta harSita thaIne saMdhyA samaye tenA kahevA pramANe te kanyA sAthe gAMdharva vidhithI lagna karI lIdhuM tyArabAda rAtrIne samaya vItyA pachI prAtaH kALanA kAmothI nivRtta thaIne rAjAnI sAthe ane upabhoga pAmelI e kanyAe pitAnuM vRttAMta A pramANe kahevAnI zarUAta karI. A bharatakSetramAM dhanadhAnyadikathI samRddha evuM kSitipratiSThita nAmanuM eka nagara hatuM. e nagaranuM Adhipatya jItazatru nAmanA rAjavInuM hatuM. temaNe eka divasa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA 359 karAnAhUya provAva-yuSmAkaM yAvanti gRhANi santi, tAradbhirbhAgaiH samaM vibhajyAsyAcitrazAlAyA bhittiH zobhanaizvitraizcitraNIyA / rAjJo vacanaM zrutvA sarve citra karA: "AdezaH pramANam" ityuktvA teSAM yAvanto gRhAH Asan tAvadbhirbhAgazcitrazAlAbhittIvibhajya citrANI racayituM prvRttaaH| teSAM rAjadeyaH karazcitranirmANamevAmIt / teSu citrAMgado nAmaiko niSputrazcitrakara AmIt / sa ekAkI eva svavibhAgapAmAM citrazAlAbhitti citrayati / pratidivasaM bhojanasamaye rUpayauvana cAturyakalAsamanvitA kanakamaJjarI nAma tatputrI tadartha bhaktamAdAya citrazAlAyAcitrazAlA banavAkara una samasta zilpiyoM ko apane pAsa bulavAkara aisA kahA ki dekho tula logoM ke jitane ghara haiM utane hI vibhAga isa citrazAlA kI bhiti ke karalo phira eka eka bhAga bATakara zobhana citroM se Apa loga citrita kro| rAjA ke isa prakAra vacana sunakara una samasta citrakAroMne kahA hi-rAjan ! jaisI ApakI AjJA hai usI prakAra kAma ho jaayegaa| aisA kahakara una logoMne jitane unake ghara the utane hI bhAgoM se citrazAlA kI bhitti ko vibhaktakara una meM citraracanA karanA prAraMbha kiyaa| ina citra banAnA hI rAjA kA kara thaa| ina citrakAroM meM citrAGgada nAmakA eka citrakAra thA usake koI putra nahIM thaa| usake hisse meM bhittikA jitanA bhI vibhAga citrita karane meM AyA thA vaha akelA hI usako citrita karane meM lagA rahatA thaa| usakI eka laukI thI jisakA nAma kanakamajarI thA yaha rUpa, yauvana, kalA evaM cAturya se yukta thii| vaha pratidina isake liye bhojana citrazALA banAve che ane e citrazALAne banAvanArA saghaLA zilpIone pitAnI pAse belAva kahyuM ke, juo ! tamArA le kenAM jeTalAM ghara che eTale ja vibhAga A citrazALAnI bhIMte upara Alekha pachI ekaeka bhAga vaheMcI laIne tene zobhAyukata citrathI tene zaNagAra. rajAnAM A prakAranAM vacanane sAMbhaLIne e sadhaLA citrakAree kahyuM ke, mahArAja ! ApanI AjJA pramANe saghaLuM kArya yathAcogya rUpamAM thaI jaze. evuM kahIne e lokoe potAnAM jeTalA gharo hatAM eTalA bhAgothI citrazALAnI bhIMtane vibhakta karI ane temAM citra racavAno prAraMbha karyo. A citrakAronA upara citra banAvavAM e rAjAne kara hatuM. e citrakAromAM citrAMgada nAmano eka citrakAra hato jene koI putra na hatuM, tenA bhAge bhIMta upara citrakAmane jeTale bhAga Avela hatuM te bhAga citrita karavAmAM te eka ja lAgI rahele hato. tene eka putrI hatI jenuM nAma kanakamaMjarI hatuM. te rUpa, yauvana, kaLA ane cAturyathI yukta hatI te roja bhejana laIne potAnA pitA mATe citra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 uttarAdhyayana sUtre mAyAti / tadAgamanAntaraM sa citrakaraH zaucAdyarthaM barhiyati / ekadA piturthe bhaktamAdAya rAjamArgeNa samAgacchantI sA girivAhinInadIpUrajiSNunA vegenAvaM vAyantaM rAjAnaM dRSTavatI / sA taM kamapi sAdhAraNaM puruSaM manyamAnA turagakhurAghAtabhayena rAjapathapArzvapradezena drutagatyA citrazAlAyAmAgatA / bhaktahastAM svaputrImAgatAM vilokya sa citrakaraH zaucArtha bahirgataH / tatastatra sthitA sA citrakAraputrI kUrcikAmAdAya vividhairvarNakaH kuTTimatale yathAsthitamekaM mayUrapicchaM likhitaaat | atrAntare rAjA jitazatruzcitrazAlAM draSTuM samAgataH / sa hi kuTTi - lekara citrazAlA meM AtI thii| isake Ane ke bAda hI vaha citrakAra zaucakriyA Adi ke liye bAhara jAtA / eka dinakI bAta hai ki jaba kanakamaMjarI bhojana lekara rAjamArga se hokara A rahI thI taba usane bar3e hI vega se ghoDe ko daur3Ate hue rAjA ko dekhA / ghoDA itane vega se dauDa rahA thA ki vaha usa samaya girinadI ke pUra ko bhI parAsta kara detA thA / ghoDe ko doDAnevAle una vyakti ko usa kanyAne koI sAdhAraNa vyakti samajhA thA / 'maiM ghoDekI pheMTa meM na AjAU~' isa bhaya se rAjapatha ke pAsavAle pradeza se jaldI 2 calakara citrazAlA meM AgaI / bhojana lAkara AI huI apanI putrI ko dekhakara citrakAra usI samaya zauca ke liye bAhara calA gyaa| usake bAhara jAte hI kanakamaMjarIne kUrcikA lekara aneka varNoM se usa kuTTimatala para yathAsthita-hUbahUeka mayUrapicchako aMkita kiyaa| usI avasara meM vahAM para jitazatru rAjA bhI usa citrazAlA ko dekhane ke liye A pahu~ce / unhoMne jyoM zALAmAM jatI tenA AvyA pachI ja te citrakAra zaucakriyA AdinA mATe bahAra jatA. eka divasanI vAta che ke jyAre kanakamAMjarI bhojana laine rastethI AvatI hatI tyAre teNe ghaNA vegathI gheADAne doDAvI rahelA eka rAjAne joyA. ghoDA eTalA vegathI doDI rahyo hatA ke, DugarALa nadInA purane vega paNa tenAthI ochA jaNAtA hatA. ghoDAne doDAvI rahela vyaktine pelI kanyAe kAi sAdhAraNa vyakti mAnela hatI. " huM ghoDAnI aDapheTamAM na AvI jAuM..." Ave! vicAra karIne te rAjamAnA rastA che|DI daIne eka galImAM thaIne citrazALAmAM pahoMcI gai. bhAjana laIne AvelI peAtAnI putrIne joIne citrakAra zauca Adi kAya` mATe bahAra cAlyA gayA. enA mahAra javA pachI kanakamAMjarIe hAthamAM pIchI laine aneka praznAre e bhIta upara hubahu eka meraleAnA citrane aMkita karyuM" A citrazALAmAM citrAne jovA mATe AvI pahoMcyA. teNe samaye jItazatru rAjA paNa AvatAMnI sAtheja e bhIMta uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA 361 matale kanakamaJjaryA citritaM mayUrapicchaM vAstavikaM manvAnastadAdAtuM varaM nikSiptavAn / parantu ayathArthatvAttasya tadrAjJaH kare nAgataM, pratyuta tasya nakhabhaGgo jaatH| ucitamevaitat tatvamajAnatAM pravRttirhi niSphalaiva bhavati / rAjA jitazatruravidagdhajanocitastraceSTayA lajita itasto vIkSate sma / tadA citrakaraputrI kanakamaJjarI rAjAnamajAnatI savilAsaM vihasyedamAha maJcako hi tribhizcaraNaiH susthito na bhavati / tasya caturtha caraNamanveSayantyA mama bhavAn caturtho mUkhoM militaH / caturatAsaMvalitaM tadvacanaM zrutvA rAjA prAha-te trayo mUrkhAH ke ? hI usa kuhimatala para aMkita usa mayUrapiccha ko dekhA to usako vahAM saccA mayUrapiccha par3A huA jAnakara usako uThAne ke liye jora se hAtha bddhaayaa| parantu citrarUpa hone se vaha rAjA ke hAtha meM nahIM aayaa| pratyuta (ulTA) rAjA kA nakha TUTa gyaa| ThIka bAta bhI haiM-tattva ko nahIM jAnanevAloM kI pravRtti niSphala hI huA karatI haiN| rAjA ko apanI isa alpajJa janocita ceSTA se baDI lajjA aaii| tathA isa ceSTA meM lage hue mujha ko kisIne dekha to nahIM liyA hai isa abhiprAya se prerita hokara usane idhara udhara dekhaa| usa samaya isa cenTA meM lage hae rAjA ko kanakamaMjarIne dekha liyA thA so vaha cakita hae rAjA se isa abhiprAya se ki yaha rAjA nahIM hai koI sAdhAraNa vyakti hai hasakara kahane lagI-palaMga tIna pAyoM se Tika nahIM sakatA hai ataH usake caturtha pAyekI khoja karanevAlI mujhe Apa cauthe mUrkha mila gaye haiN| isa prakAra caturAI yukta usake vacana sunakara rAjA upara citaravA mAM Avela me ranA citrane joyuM to teNe kharekhara mayura (mora)ne jANIne tene upADavA mATe pita nA hAthane AgaLa laMba be. paraMtu te citrarUpa hovAthI rAjAnA hAthamAM kazuM AvyuM nahIM ane rAja nI AMgaLInA nakhane IjA pahoMcI. vAta paNa barAbara hatI. tatvane na jANavAvALI vyakitanI pravRttinI niSphaLa ja jAya che. rAjAne potAnI A prakAranI ceSTAne kAraNe bhAre lajA utpanna thaI tathA A ceSTAthI mane koIe je te nahIM hoya ? AvA abhiprAyathI te bhayabhIMta banIne cAre tarapha jovA la te samaye A prakAnI ceSTAmAM guMthAyelA rAjAne kanakamaMjarI e joI lIdhuM hatuM. AthI te cakita thaIne evA abhiprAya upara AvI gaI ke, A keI rAjA nathI paraMtu sAdhAraNa vyakti che, ethI hasIne kahevA lAgI ke, palaMga traNa pAyAthI kadI barobara TakI zakato nathI. AthI tene cothA pAyAne zodha karavAvALI mane Apa cethA murakha maLI gayA che. A prakA. ranA caturAI bharelAM enAM vacano sAMbhaLIne rAjAe kahyuM ke, traNa murakha kezu che? utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre kathaM cAhaM caturthoM mUrkhaH ? mA pAha-ahaM vRddhacitrakArasya citrAGgadasya duhitA kanakamaJjarI adya piturarthe bhaktamAnayantI rAjamArge kamapyazvavAhakaM mahatAvegenAzva vAhayantamapazyam / sa mUkhoM mama mate prthmshcrnnH| yato rAjamArgoM bAlastrIvRddhAdisaMkulo bhavati / tatra buddhimanto janA vegenAzvaM na vAhayanti / sa nirdayamtu tatrAyi vegenAzvaM vaahyti| ataH sa mUkhoM mazcakasya prathamazcaraNaH / dvitIyazcaraNastu paravedanAnabhijJo rAjA jitazatruH / yo hi citrakaragRhAnusAreNa citrazAlAbhittIvibhajya citrazAlAM citrayituM citrakarAnAdiSTavAn / anyacitrakarakahane lagA ve tIna mUrkha kauna haiM aura maiM cauthA mUrkha kaise hUM / kanakamaMjarIne isa ke pratyuttara meM kahA-suno mai citrakAra vRddha citrAMgada kI putrI hUM merA nAma kanakamaMjarI hai| Aja pitAke liye jaba maiM bhojana lekara A rahI thI, taba maiMne rAjamArgameM eka azvavAhaka ko baDe vegase ghoDA dauDAte hue dekhA usako maiM prathama naMbarakA mUrkha mAnatI huuN| kyoM ki rAjamArga bAla, strI, vRddha Adise saMkula banA rahatA hai| buddhimAn jana usameM vegapUrvaka ghoDe ko nahIM dauDAte haiN| kyoM kI isa sthitimeM durdhaTanA ghaTita honekI saMbhAvanA rahA karatI hai| jo nirdaya evaM mUrkha hote haiM ve hI aise mArgameM vegase ghoDeko dauDAte haiN| isaliye maiMne aise vyaktiko palaMgakA prathama caraNa maanaahai| tathA ditIya caraNa yahAMkA rAjA jitazatru hai jo dUsarekI vedanAko bilakula nahIM samajatA hai| are! dekho to sahI citrakAroM ke gRha ke anusAra citrazAlA kI bhittiko vibhakta karake usane usa citrazAlAko citrita karane ke ane ethe murakha huM kaI rIte? kanakamaMjarIe tenA pratyuttaramAM kahyuM sAMbhaLo! huM vRddha citrakAra citrAMgadanI putrI chuM. mAruM nAma kanakamaMjarI che. Aja pitAnA mATe bhojana laIne huM ahIM AvI rahI hatI tyAre meM rAjamArga upara eka DesvArane ghaNA vegathI gheDAne doDAvatAM je, tene huM pahelA naMbarane mUrkha mAnuM chuM. kemake, rAjamArga strIo, bALake, vRddho vagerethI ubharAyele ja hoya che. buddhimAna mANasa AvA rAhadArInA jAhera rastA upara ghoDAne kadI vegathI deDAvatAM nathI. kemake, AvI sthitimAM akasmAta thavAne bhaya rahe che. je nirdaya ane murakha hoya che te ja AvA rAjamArga upara ghoDAne vegathI deDAve che. A kAraNe meM AvA mANasane palaMgane prathama pAye mAnela che. ane bIje pAye ahIMne rAjA jItazatru che. je bIjAonI vedanAne bIlakula samajate nathI. juo te kharA ! citrakAranA gharanI mAphaka A citrazALAnI bhIMtane zebhita banAvavAne teNe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA gRheSu pratyekagRhe'ne ke citrakarAH santi / mama tAtastu niSputro duHstho vRddhazca vartate / tasyApyanyaiH saha samaM bhAgaM prakalpa yan mUDho rAnA mama mate maJcakasya dvitiiyshcrnnH| tRtIyastu mama pitA vartate / sa hi vetanaM vinA citrazAlAM citrayan pUrvopAjitaM sarve bhuktavAn / anajeyato bhujyamAnaM vittaM kriyAMcara sthA. syati / atha ca yatkicidapi bhojanamAdAyAgatAyAM mayi sa zaucAdikriyAM kartuM gacchati na tu puurvm| tatazca tadbhojana zItalaM virasa ca bhavati / sAnna liye citrakAroM ko Adeza diyA hai| so usakA yaha Adeza samajhadArI se sarvathA rikta hai, kAraNa ki anya citrakAroMke gharameM to pratyeka gharameM aneka citrakAra hai parantu merA pitA jo ki aputra evaM nirdhana hai isa samaya isa kAma ke yogya nahIM hai| kAraNa ki usakI avasthA jarA se jarjarita banI huI hai-phira bhI isa bAta kA vicAra na karake rAjAne anya citrakAroM ke sAtha kalpita sama bhAga ko citrita karane kA usako kAma soMpA hai ! isaliye maiM rAjA ko palaMga kA dUsarA pAyA mAnatI huuN| tIsarA pAyA merI dRSTi meM merA pitA hai, jo vetana ke vinA citrazAlA ko citrita karate 2 pUrvopArjita samasta dravya ko khAye jAtA hai| nahIM upArjana karanevAle kA dravya kahAM taka kAma degA? dUsare jo kucha bhI rUkhA sukhA bhojana ghara para hotA hai usako hI maiM lekara jaba yahAM A jAtI hUM taba to yaha zaucAdika se nivRtta hone ke liye khaDA hotA hai isake pahile nhiiN| ataH jabataka yaha zaucAdi se nivRta ho kara AtA hai tabataka lAyA gayA vaha bhojana bhI sarvathA Adeza Apela che. tene e Adeza samajadArIthI tadana ulyo che. kAraNa ke, bIjA citrakAronA gharamAM te ghaNA citrakAma karanArA mANaso che. paraMtu mArA pitA ke, je aputra ane nidhana che, vRddhAvasthAne laI A kAmane mATe yogya nathI kAraNa ke, vRddhAvasthAthI temanuM zarIra taddana nabaLuM banI gayela che. chatAM paNa A vAtane vicAra na karIne rAjAe bIjA citrakAranI sAthe tene tenA bhAge AvatA bhAgane citaravAnuM kAma soMpela che. A mATe rAjAne palaMgane bIje pAye mAnuM chuM. trIje pAye mArI dRSTimAM mArA pitA che je vagara vetane citrazALAne citaratAM citaratAM pUrvopAjIta je kAI dravya che tene khAI rahela che. upArjana karI na zakanAranuM dravya kayAM sudhI kAma ApavAnuM che ? lakhuM sukuM je kAMI khAvAnuM gharamAM hoya che te laIne jyAre huM ahIM AvuM chuM tyAre ja te citranuM kAma mUkIne zaucAdi mATe uThe che. jyAM sudhI te zaucAdithI nivRtta thaIne Ave che tyAM sudhImAM lAvavAmAM AveluM bhejana paNa ThaMDu thaI jAya che. ThaMDu bhajana rasa vagaranuM banI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyanasUtre mapi zItalaM sad virasaM bhavati, tarhi kadannasya kathaiva kA ? ato bhojanaM zItalIkRtya bhuJjAno mUkhoM mama pitA mama mate mazcakasya tRtiiyshcrnnH| caturthastu bhavAneva / yato'tra mayUrANAM kadA'pyAgamanaM na bhavati / tadA tapicchapAtasya saMbhAvanaiva nAsti / athacedatra kenApyAnItaM bhavettathApi tadromasphuraNAdinA pUrva sannirNayaH karttavyaH / pazcAttadgrahArtha prayatitavyam / tannirNayamakurvana bhavAn ThaMDA ho jAtA hai| ThaMr3A bhojana virasa bana jAtA hai-cAhe vaha uttama bhI bhojana kyoM na ho| phirte| yaha rUkhA sUkhAM ThaharA-isako ThaMDA hone para virasa hone meM dera hi kitanI lagatI hai| ataH garma bhojana ko bhI ThaMDA karake khAne vAle merA pitA bhI dRSTimeM palaMga kA tIsarA pAyA hai| tathA usa palaMga ke cauthA pAyA Apa hai| kAraNa ki citrita mayUra piccha kA saccA samajhakara jo Apane uThAnekI kriyA kI usa samaya Apane itanA takabhI vicAra nahIM kiyA ki yahAM para jaba mayUra hI nahIM A sakatA hai to usakA piccha sacce rUpameM yahAM kaise saMbhavita ho sakatA hai| kAraNa ki jaba vaha yahAM Ave taba usakA piccha yahAM gire| yadi yahAM saMbhAvanA kI jAve ki vaha mayUra-yahA~ nahIM Avebhale nA Ave-parantu usake picchakoM koI dUsarA bhI to yahAM lAkara rakha sakatA hai-so yaha bAta mAnI jA sakatI hai-parantu jisa citrita mayUra picchako Apane saccA samajhakara uThAnekI-ceSTAkI usa samaya yaha to Apako dekhalenA cAhiye thA ki kyA usake roma sphurita ho rahe hai ? / jAya che. e bhalene uttama bhojana hoya chatAM paNa te svAda vagaranuM ane rUkSa banI jAya che. ThaMDuM baneluM e bhajana paNa virasa ja banI jAya temAM navAI zI? AthI garama bhajanane ThaMDu karIne khAnAra evA mArA pitA paNa palaMgane trIje pAye che. e palaMgane cothe pAye Ape che. kAraNa ke, citarelA mayuranAM pIMchAMne sAcA mAnIne upADavAnI kriyA karI te samaye Ape eTale paNa vicAra na karyo ke mAra ahiM AvI zakato nathI. te tenAM pIMchAM sAcArUpamAM ahIM kaI rIte AvI zake? kAraNa ke, jyAre mera Ave te ja enAM pIMcha ahIM paDe. je evI saMbhAvanA karavAmAM Ave ke, mera ahIM na Ave-bhale na Ave paraMtu tenA pIMchAne te kaI A sthaLe jarUrathI lAvI zake che. AthI e vAta mAnI zakAya che. paraMtu je citrAyelA mayura pIMchAne sAcuM mAnI Ape upADavAnI ceSTA karI e vakhate Ape eTaluM te jovuM joItuM hatuM ke, tenAM rUvADAM pharake che ke nahIM? A utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA mama mate makasya cturthshcrnnH| tadavacanaM zrutvA rAjA pAha-vastuto'haM maJca. kasya caturthazvaraNaH / tatA bhUpatistasyA vacanacAturI buddhiM rUpaM lAvaNyaM ca sarvo skRSTaM dRSTvA manasi cintitavAn-asyAH pANigrahaNaM kariSyAmi, iti / itthaM tAmeva cintayan rAjA svagRhaM gataH / sA'pi pitaraM bhojayitvA svagRhaM gatA / sasyAM gatAyAM rAjA jitazatruH zrIguptAbhidhaM svasacivaM svArtha kanakamaJjarI prArthayattuM citrakAracitrAGgadasya samope preSitavAn / sa hi citrAGgadasamIpe samAgatya rAjJo'rthe tatputrI kanakamaJjarI prArthitavAn / tataH sa pAha-mantrin / mama putrIM nRpaH mArthayate iti mamAhobhAgyam / kintu nirdhano'haM kathaM vivAhotsavaM rAjJaH samucitaM ataH isa prakAra kA kucha bhI nirNaya na karake Apane isako uThAnekI ceSTA kI hai isaliye merI dRSTimeM Apa palaMgake cauthe pAye ke mUrakha sAbita hue haiN| isa prakAra rAjAne usakI bAtakA DhaMga dekhakara vicAra karate hue Apako usake sAmane palaMgakA cauthA pAyA mAnanA pdd'aa| isake bAda rAjAne punaH vicAra kiyA ki jaba vaha itanI catura rUpavatI evaM viduSI hai tathA lAvaNya se bharI huI dehavAlI hai to isake sAtha vaivAhika saMbaMdha avazya karanA caahiye| isa taraha saba prakAra se vicAra karatA huA rAjA jyoM hI ghara pahu~cA ki itane meM vaha bhI pitA ko bhojana karAkara apane ghara vApisa calI gii| ghara pahu~ca kara rAjAne zrI gupta nAmake apane maMtrI ko apane liye usakI kanyA kanakamaMjarI kI yAcanA nimitta citrakAra citrAGgada ke samipa bhejaa| sacivane citrakAra ke pAsa A kara rAjA ke liye usakI kanyA kanakamaMjarI kI yAcanA kii| maMtrI kI bAta sunakara citrakArane kahA maMtrIn ! merI putrI ke sAtha rAjA vaivAhika saMbaMdha karanA cAhatA hai yaha merA saubhAgya hai kintu koI paNa nirNaya na karatAM tene uThAvavAnI Ape ceSTA karI. A dRSTie mArI najaramAM Apa palaMganA cethA pAyA che. A prakAranI enI vAta sAMbhaLIne rAjAe enI vAtane svIkAra kare paDaye. A pachI rAjAe e vicAra karyo ke, jyAre A eTalI catura ane lAvaNyathI yukata viduSi che to tenI sAthe vaivAhIka saMbaMdha jarUrathI karavuM joIe. A pramANe saghaLI rIte vicAra karIne rAjA pitAnA mahele gayA ane A tarapha kanakamaMjarI paNa enA pitAne bhejana karAvIne pitAne ghera pahoMcI gaI. potAnA mahelamAM pahoMcIne rAjAe pitAnA saciva ke jenuM nAma zrI gupta hatuM tene citrAMgada citrakAranI pAse tenI kanyA mATe mAguM laIne mokalyA. sacive citrakAra pAse jaIne rAjAnA mATe tenI kanyA kanakamaMjarInI yAcanA karI. maMtrInI mAgaNI sAMbhaLIne citrakAre kahyuM, he maMtrivara ! mArI putrInI sAthe rAjA vivAhIka saMbaMdha karavA mAge che. e mAruM saubhAgya che. paraMtu Ape e uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 uttarAdhyayana sUtre satkAraM ca kariSyAmi ? nirdhanAnAmudarapUrtirapi kaSTena bhavati, sacivA'pi tadvAkyamAkarNya rAjJe sarva nyavedayat / rAjA tasya citrakArasya gRhaM dhanadhAnyahiraNyAdibhiH pUritavAn / zubhe divase mahatA mahotsavena tayA saha vivAhamakarot / stragRhAgatAyai tasyai prAsAdaM dAsodAsAdi parivAraM ca dadau / tasya rAjJo bahavyo rAjJya Asan / stra svavArAnusAreNa ekaikA rAjJI rAjJaH zayanagRhe gacchati / tasmin dine rAjJA svazayanagRhe zayanArthaM kanakamaJjarI samAdiSTA / sA madanikAmidhAnAM svadAsIM prAha-hale ! yadA rAjA prasvadhyAt, tadA tvaM mAM kathAM Apako mAluma honA cAhiye ki maiM eka nirdhana vyakti hU~ so vivAha kA utsava tathA rAjAke samucita satkAra kaise kara sakUMgA / Ajakala to prAyaH nirdhanoM kI udarapUrti bhI baDI kaThinatA se hotI hai| sunakara saciva ne ina tamAma bAtoMko Akara rAjA se kahA / rAjAne citrakAra kA ghara dhanadhAnya evaM suvarNa Adi se bhara diyA - jisakI usake yahAM kamI thI rAjAne usakI sabakI saba taraha se pUrti kara dii| kisI bhI vastu kI usake yahAM kamI nahIM rahane dI / aba kyA thA citrakAra ne isa paristhiti se prasanna hokara kanakamaMjarI kA vivAha rAjAke sAtha baDe hI utsavapUrvaka zubhavelA meM kara diyaa| usake ghara Ate hI rAjAne usake liye prAsAda aura dAsI dAsa Adi sabakA samucita prabaMdha kara diyaa| jisa dIna jitazatru kanakamaMjarIko vivAhita karake ghara para lAyA thA usa dina rAjAke zayanagRha meM jAnekA usI kA bArA thA / apanI madanikA dAsI se usane pahile hI aisA kaha diyA thA ki- he sakhi ! jisa samaya rAjA so jAveM usa samaya tuma mujhe kathA kahane naNuvu joIe ke, huM eka nidhana vyakti chuM. A kAraNe huM vivAhanA utsava ane rAjAnA satkAra kaI rIte karI zakuM ? AjakAla te ni nAnI udarapUti paNa ghaNI kaThinatAthI thAya che. A sAMbhaLIne maMtrIe tamAma vAta AvIne rAjAne kahI. rAjAe citrakAranu ghara dhana dhAnya ane suvarNa AdathI bharAvI dIdhuM jenI tene tyAM kamInA hatI te saghaLI vastuo rAjAe tene tyAM paheAMcADI dIdhI. kAI paNa vastunI tene tyAM kamInA na rahI. pachI bAkI zuM hatuM? citrakAre AthI prasanna banIne kanakama'jarInI sAthe vivAha karIne rAjAe tenA mATe alaga mahela tathA dAsa dAsI Adine prabaMdha karI dIdhA. je divase rAA jItazatru kanakama javIne paraNIne peAtAne tyAM lai Avela e divase rAkhanA zayanagRhamAM javAne tene vArA hatA. peAtAnI madanikA nAmanI dAsIne teNe pahelethIja kahIM rAkhela hatuM ke huM sakhI ! je samaye uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagAtirAjakathA kathAyitu preryH| sA'pi 'tatheti' svA kRtavatI / tataH sA tayA dAmyA saha rAjJaH zayanagRhe smaagtaa| rAjA tadanu tatra samAgataH / kanakamaJjarI abhyutthAnAdinA taM stkRtvto| rAjA ca svazayane prsutH| tadA madanikA kanakamaJjaroM provAca-svAmini ! kautukakAriNI kApi kathAM kathaya / sA pAha-rAjJi nidrAM gate kathayiSyAmi / tad rAjA cintayati-asyAvacanacAturI samutkRSTA / asyAbacane zrayamANe draakssaapymdhuraayte| tasmAdanayA vakSyamANamAkhyAnamahamapi zroSyAmi, iti vicintya rAjA'lIkanidrayA suptaH / atha madanikA tAM pAha-devi! supto rAjA, sampati kathayAkhyAnam / tataH kanakamaJjarI mAha-madanike ! 'sAvake liye prerita krnaa| dAsIne kahA ThIka hai jaisA Apa kahatI haiM vaisA hI kruugii| kanakamaMjari ke pahuMcane ke bAda hI rAjA bhI aagye| Ate hI rAjA kA kanakamaMjarIne uThakara khUba satkAra kiyaa| Ate hI jaba vaha apane palaMga para so gaye / usa samaya madanikAne kanakamaMjarI se kahA svAminI ! kautuka kAriNI kAI kathA kho| usakI bAta sunakara kanakamaMjarI bolI-rAjA ko so jAne do taba khuuNgii| rAjAne jaise hI bAta sunI to vicAra kiyA, kanakamaMjarI kI vacanacAturI to bar3I hI bhalI mAlUma detI hai-jo isake vacanako eka bAra bhI suna letA hai usake liye drAkSA bhI mIThI nahIM jctii| isaliye yaha jo kucha bhI AkhyAna karanA cAhatI hai usako avazya sunanA caahiye| aisA vicAra kara rAjA usa samaya sonekA bahAnA karake so gye| jaba madanikAne dekhA ki rAjA so gaye haiM to usane kanakamaMjarI se khaarAja suI jAya te samaye te kathA kahevA mATe mane utsAhita banAvaje. dAsIe enI vAtano svIkAra karyo. kananamaMjarInA pahoMcatAM rAjA paNa zayanagRhamAM pahoMcI gaye, kanakamaMjarIe uThIne rAjAne satkAra karyo. rAjA AvIne jyAre te potAnAM palaMga upara suI gayA te vakhate madanikAe kanakamaMjarIne kahyuM, savAminI ! kautuka upajAve tevI keI kathA kahe. tenI vAta sAMbhaLIne kanakamaMjarI belI, rAjAne suI javAde, e pachI kahIza. rAjAe A vAta sAMbhaLI eTale vicAra karyo kanakamaMjarInI vacana cAturI te ghaNIja sArI mAluma paDe che. je enAM vacanane eka vakhata sAMbhaLI le che ene drAkSa paNa mIThI lAgatI nathI. A kAraNe e je vAta kahevA mAge che tene jarUra thI sAMbhaLavA joIe. A vica ra karI rAjA suvAnuM bahAnuM karIne gupacupa palaMgamAM paDI rahyA. jyAre madanikAe rAjA sui gayA che tevuM jANyuM tyAre kanakamaMjarIne kahyuM. devI ! rAjAjI suI gayA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 uttarAdhyayanasUtre dhAnA bhUtvA zRNu, kathAM kathayAmi / ityuktvA kanakamaJjarI kathAM kathayitumArebhe'AsIda vasantapure varuNo nAma shrennii| sa hi ekahastIcchAyamekaM pASANamayaM devamandira nirmApitavAn / tatra caturhastaM devaM sthApitavAn / iti / ' idamAkhyAnaM zrutvA madanikA pAha-devi / ekahaste devamandire catu he sto devaH kathaM mAyA diti saMzayo mama hRdaye vartate / atastaM chindhi / sA pAha-ahamadhunA zrAntA. 'smi / nidrA mAM vaadhte| AgAminyAM rAtrau kathayiSyAmi / evaM tasyAvacanaM zrutvA madanikA svagRhaM gtaa| atha kanakamaJjarI yathocitasthAne pramuptA / itazca rAjA manasyacintayat-iyaM vArtA kathaM saMgacchate ? iti tu na buddhipathamArohati / devi! rAjAjI so cuke haiM aba Apa apanI kathA prAraMbha kiijiye| kanakamaMjarI ne kahA-acchA sAvadhAna ho kara suno maiM kahatI hUM kathA isa prakArakI hai vasantapurameM varuNa nAmakA eka zeTha rhtaayaa| usane eka hAtha U~cA patthara kA devamaMdira bnvaayaa| usameM usane cAra hAtha kI devamUrti rkhii| bIcameM madanikA usakI isa bAtako sunakara kaha uThI devi ! eka hAtha pramANa vAle maMdira meM cAra hAthakI devamati kaise samA sakati hai? Apa mere isa saMzayako pahale dUra karadeM bAda meM Age kathA claaveN| madanikAkI bAta sunakara kanakamaMjarI ne kahA ekato maiM isa samaya thakI huI hU~ dUsare nidrA bhI mujhe satA rahI hai-ataH avaziSTa kathA aba kala samApta karUMgI-Aja yahIM taka rahane do| madanikA kanakamaMjarIkI bAta mAnakara sone ke lIye apane yathocita sthAna para calI gii| idhara rAjAne vicAra kiyA-madanikA kI bAta ThIka hai ki eka hAtha ke have Apa ApanI vAtane prAraMbha karo. kanakamaMjarIe kahyuM, sArU sAvadhAna thaIne sAMbhaLa huM kahuM chuM. e kathA A prakAranI che- vasaMtapunyAM varUNa nAmane eka zeDa rahetuM hatuM. teNe eka hAtha uMcA paMtha2nuM devamadira banAvyuM. temAM teNe cAra hAthanI devamUrti rAkhI. enI A vAtane sAMbhaLIne madanikA vacce ja belI uThI. devI ! eka hAthe pramANavALA maMdiramAM cAra hAthanI devamUrti kaI rIte samAI zake? Apa mArA A saMzayananuM pahelAM samAdhAna karIne pachIthI vArtAne AgaLa vadhAre. madanikAnI e vAtane sAMbhaLIne kanakamaMjarIe kahyuM. eka te huM A samaye thAkelI chuM. bIjuM mane nidrA paNa satAvI rahela che. AthI bAkInI kathA have kAle samApta karIza. Aja ahIM sudhI rahevA de. madanikA madanamaMjarInI vAta sAMbhaLIne suvA mATe potAnA sthAna upara cAlI gaI A tarapha rAjAe vicAra karyo ke, madanikAnI vAta to ThIka che. kAraNa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatira rAjakathA 369 tasmAdadhunaivAsyA rahasyamenAM pRcchAmi / tiSThatu tAvat / yadyahaM rahasyaM pRcchAmi tadeyaM mAM mUrkhaH kathayiSyati / ardhakathitA kathA tu vallabhatarA bhavati / ataH AgAminI divase'pyasyA evaM vArakaM dAsyAmi / yenArddhazrutA vArtA svayameva pUrNA bhaviSyati, kautUhalaM ca pUrNa bhaviSyati / tata AgAmini divase'pi tasyA evaM vAraM dadau bhUpatiH / tasyAmapi rAtrAvalIkanidrAM gate bhUpatI madanikA mAhasvAmini ! gatarAyuktAyAH zeSabhAgamApUrya punaranyAM kAmapi kathAM kathaya / sA mAha - caturhasto devo hastacatuSTayayukto nArAyaNo jJeyaH / na tu mAnena caturhastaH / maMdira meM cAra hAthakI mUrti kaise samA sakatI hai / ataH abhI hI isakA rahasya jAna lenA cAhiye / parantu maiM jo isase isabAta ko pUchatA hUM to yaha mujhe mUrkha samajhegI / isa liye kyA jarUrata hai pUchanekI / yaha svataH hI kala isako apane Apa spaSTa kara degii| jabataka kathA adhUrI rahA karatI hai tabataka vaha baDI hI priya lagatI rahatI hai| isaliye isa kathAkI samApti nimitta kala bhI maiM isako hI yahAM para AnekA avasara dUMgA / isa prakAra ke vicAra se rAjAne dUsare dina bhI usako vahIM para Ane kA Adeza de diyaa| rAtri hone para madanikA sahita kanaka maMjarI vahAM para pahile se A gaI bAdameM rAjA bhI AyA / kathA sunane ke abhiprAya se rAjA nidrA kA misa banAkara so gyaa| jaba vaha hAlata madanikAne dekhI to usane kanakakamaMjarI se kahA-devi ! rAjAjI so cuke haiM aba Apa apanI kalakI kathA samApta kara aura koI dUsarI kathA sunaayeN| kanakamaMjarIne kahA ThIka hai-kalajo tumane yaha zaMkA kI thI ki ke, eka hAthanA maMdiramAM cAra hAthanI mUrti kaI rIte samAi zake ? AthI atyAre ja anu huraya jANI levu joie. paraMtu huM jo tene A vAta pUchIza te te mane mU mAnaze, AthI e pUchavuM' barAbara nathI. AthI e svaya' pAte ja ane spaSTa karaze. jyAM sudhI vArtA adhurI hAya che tyAM sudhI te priya lAge che. A kAraNe e kathAnI samApti nimitte hu kAle paNa tene ahIM AvavAne avasara ApIza. A prakAranA vicArathI rAjAe bIje divase paNa pAtAnA zayana bhuvanamAM ene khAvavA Adeza ApyuM. ra ta thatAM madanamAMjarI peAtAnI dAsI madanika.nI sAthe pahelAMthI ja tyAM AvI pahoMcI. A pachI rAjA AvyA paraMtu vArtA sAMbhaLavAnI abhilASAthI sui javAnuM bahAnu karIne te potAnA pala gamAM gupacu pe paDI gayA. jyAre A sthiti madanikAe joi tyAre teNe kahyuM ke, devI! rAja suI gayA che. mATe huye Apa gaI kAlanI adhurI vArtA Aje cAlu karI. ane bIjI paNa kathA saMbhaLAvA kanakama'jarIe kahyuM DIDa che. kAle te je zaMkA karela hatI ke, O 47 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 uttarAdhyayana sUtre athAnyAM kathAM kathayAmi, sAvadhAnatayA zRNu - 'AsIt kasmiMzcinmahAvane mahAneko raktAzokadrumaH / tasya zatazAkhA Aran / parantu tasya cchAyA nAsIt iti / ' madanikA prAha- zatazAkhAnvitasya vRkSasyApicchAyA nAbhUditi tu mahadAzvaryam / ato'syAH kathAyAstattvaM kathaya / sA mAha- adhunA nidrA AyAti / AgAmi divase kathayiSyAmi / rAjA'pi kathAvazeSaM zrotukAmastRtIye'pyahi tasyA evaM vArakaM dadau / tasyAmapi rAtrau rAjJI kanakamaJjarI dAsyA madanikayA eka hAtha maMdira meM cAra hAtha vAlI deva mUrti kaise samA gaI so usakA tAtparya yaha hai ki usa maMdira meM cAra hAthoM vAlA deva jo nArAyaNa hai vaha rakkhA gayA aisA jAnanA caahiye| aba mai dUsarI kathA kahatI hUM sunoMkisI eka mahAvanameM eka mahAn lAla azokakA peDa thA / usakI sau zAkhAe~ thIM / paraMtu usakI chAyA nahIM thI / madanikAne phira bIca meM Tekakara pUchA svAmin ! yaha bAtato samajha meM nahIM AtI hai ki sau zAkhAe~ se yukta hone para bhI usa azoka vRkSa kI chAyA nahIM paDatI thI / Apa to vaDe acaraja kI bAta sunAtI haiN| kRpAkara isa bAta ko bhI spaSTa karadeM tabhI Age kathA calAve- kanakamaMjarIne isake samAdhAna nimitta kevala itanA hI kahA ki madanike ! mujhe aba nidrA A rahI hai so kala isakA samAdhAna karUMgI Aja nahIM- Aja to yaha kathA yahIM para rahane do / kathA ko sunakara rAjA ko bhI madanikA kI taraha kutuhala banA rahA - ataH kathAvazeSako sunanekI abhilASA se rAjAne tRtIya divasa eka hAthanA maMdiramAM cAra hAthanI mUrti kai rIte samAI te tenuM tAtpa e che ke, A maMdiramAM cAra hAthavALA je nArAyaNa che. tenuM sthApana karavAmAM AvyuM hatu tema jANavu joIe. have huM bIjI kathA kahu chuM tene sAMbhaLA-- phAi eka mahAvanamAM lAla azokanu meTu evu vRkSa hatu ane seA DALIe hatI. paraMtu ene chAyA na hatI. madanikAe pharIthI vacamAM khelatAM kahyu, svAminI ! ete samajamAM nathI AvatuM. kemake seA jeTalI DALIcA haiAvA chatAM paNu e azeka vRkSanI chAyAM na paDe e kema banI zake ? ApatA ghaNAja acarajanI vAta sabhaLAveA che. kRpA karIne A vAtane paNa spaSTa karI de ane pachIja kathAne AgaLa vadhAre. AthI madanama jarIe kahyuM, madanikA have mane nidrA AvI rahI che jethI kAle tArA sa Mzayanu` samAdhAna karIza. Aje teA A kathA ahIMja pUrI karIe. A pramANe kanakama jarIe vAtane adhurI rAkhatAM rAjAnA manamAM paNa bhAre kutuhala rahyu. ane e rIte trIjA divase paNa pAtAnA zayanabhuvananA kanakamaMjarInA vArA rAkhavAma uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 8 nagagatirAjakathA 371 saha rAjJaH zayanagRhe samAgatA / rAjA tathaiva prasuptaH / tadA madanikA pAhasvAmini ! avaziSTAM kathAM kathayitvA punaranyAM kAmapi kathAM kathana ! tataH sA prAha tasva vRkSAsyAstAcchAyA''sIt , natUpari / athAnyAM kathAM kathayAmi sAvadhAnatayA zrRNu, 'AsIt kasmiMzciMd grAme ko'pyuSTrapAlakaH / tasya caiko mahAkAya uSTazcaran vanasyAbhyantare gataH / sa pracuraphalapuSpasamanvita. mekaM babbUlapakSamadrAkSIt / taM dRSTvA tatpatrabhakSaNecchayA sa muhurmuhugrIvAM prasArabhI aisA hI kiyaa| jaba tRtIya rAtrimeM madanikA sahita kanakamaMjarI aura bAda meM rAjA mahala meM A phuNce| usa samaya bhI rAjA apane palaMga para usI kapaTa nidrA meM so gaye, taba madanikAne rAjA ke sote hI kanakamaMjarI ko kathA kahane ke liye prerita kiyA sabase pahile kanakamaMjarIne kala kI kathA meM uThAI gaI madanikAke saMdeha kI nivRtti isa prakArakI-kala jo zata zAkhA saMpanna azokavRkSa ko chAyA vihIna batalAyA gayA thA so usakA tAtparya isa prakArakA jAnanA cAhiye ki usa vRkSa ke nIce hI chAyAthI usake Upara nhiiN| aba maiM tIsarI kathA kahatI haiM so sAvadhAna hokara suna visI eka grAma meM koI eka uSTrapAlaka-(rabArI) rahatA thaa| eka usakA UMTa carate 2 vanameM pahuMca gyaa| vahAM usakI iSTimeM pracura phala puSpa se samanvita eka babUla kA vRkSa dikhalAI pddaa| usake dekhate hI UMTakI icchA usako khAne kI ho gii| vaha vahAM pahuMcA aura usake patrAdikoM ko khAne ke liye usane bAra 2 apanI gardaka U~cI kI Avyo. trIjA divase rAtrInA samaye prathama kanakamaMjarI ane madanikA rAjAnA zaya gRhamAM pahoMcyAM tyArapachI thoDIvAre rAjA paNa pahoMcI gayA, paraMtu vArtA ane tene bhedane jANavAnI abhilASAthI rAjAe AgalA divasonI jema nidrAnuM beTuM bahAnuM karI palaMgamAM laMbAvyuM rAjAne suI gayelA, jANIne madanikAe batAvelA saMdehano khulAse A pramANe karyo. kAle je azoka vRkSanI chAyA vagaranI che DALIo batA. vela hatI te tenuM tAtparya A prakAre jANavuM ke vRkSanI nIceja chAyA hatI tenI upara nahIM. have huM trIjI kathA kahuM chuM tene sAvadhAnIthI sAMbhaLa. keI eka gAmamAM eka rabArI rahetuM hatuM. tenuM eka uMTa caratAM caratAM vanamAM pahoMcI gayuM. tyAM tenI dRSTimAM phaLaphUlathI lacI pacI rahela eka bAvaLanuM jhADa dekhAyuM ene jotAM ja uMTanI IchA tene khAvAnI thaI te tyAM paDayuM ane tenA phaLakuvane khAvA mATe teNe vAraMvAra pitAnI garadana uMcI karI paraMtu te tene 1211 . utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 uttarAdhyayanasUtre yti| parantu tasya tarorekamapi patraM tasya mukhe nAyAtam / tato jAtakopaH sa uSTrastasya tarorupari liNmatraM kRtavAn / yujyate caitat kRpaNaM pati ko na kopaM karoti / iti / tato madanikA tAM prAha-svAmini ! uSTro mahatA prayatne nApi yasya patraM spaSTuM samarthoM nAbhavat / sa tadupari liNmUtraM pAratyajediti kathaM saMgacchate / iti mama manasi mahAn sndehH| ato mamAmu sandehaM dUrIkuru / kanakamaJjarI prAha sammati mAM nidrA bAdhate / AgAmini divase etaduttaraM dAsyAmi / iti tadvavacanaM zrutvA madanikA svagRhaM gtaa| rAjA ca taduttarazravaNecchayA caturthe'pi dine tasyA eva vArakaM dadau / tasyAmapi rAtrau pUrvava. parantu usakA eka pattA bhI usake muMha meM nahIM aayaa| isase usa U~Tako baDA krodha AyA aura usane usa vRkSake upara liMDe aura mUtra kara diyA! ThIka hI hai ki kRpaNa para kauna nahIM aprasanna hotA hai ? arthAt sabakoI aprasanna hI rahate haiM / isa kathA ko sunakara madanikAke Azcarya kA ThikAnA nahIM rahA-usane kahA svAmini ! jaba ati parizrama karane para bhI U~Tako usa babUla vRkSakA eka patra mi mu~hameM nahIM AyA taba usane krodha meM A kara usapara liMDe auramUtra karadiyA yaha bAta kaise mAnI jA sakatI hai ? jarA isako samajhA diijiye| kanakamaMjarIne pratidinakI bhAMti usane yahI kaha diyA ki isakA uttara kala dUMgI-Aja abhI ArAma karane ko jI cAha rahA hai| isa prakAra kanakamaMjarI ke vacana sunakara madanikA apane sthAna para Akara so gii| rAnAne isa madanikA ke praznakA uttara sunane kI abhilASA se kanakamaMjarI ko caturtha dina bhI usI mahalameM rahane ke liye kaha diyaa| cauthe dinpaheMcI zakayuM nahIM AthI te uMTa ghaNuMja phodhe bharAyuM ane teNe te vRkSanI upara lIMDAne mUtra karI dIdhuM. vAta to kharI che ke, kRpaNa upara keNu aprasanna na thAya ? kharekhara badhAM ja aprasanna ja rahe che. A kathA sAMbhaLIne madanikAnA AzcaryanuM ThekANuM na rahyuM. teNe kahyuM svAmInI! jyAre ati parizrama karavA chatAM paNa uMTane te bAvaLanA vRkSanuM eka paNa pAMdaDuM khAvA na maLyuM tyAre teNe kodhamAM AvIne tenA upara lIDAne mUtra karI dIdhuM. A vAtane kaI rIte mAnI zakAya ? A vAtane spaSTatAthI samajAvI de. kanakama jarIe dajanI mAphaka AvatI kAle uttara ApIza tevuM kahI dIdhuM ane ArAma karavAnI IcchA che tevuM jaNAvyuM. kanakamaMjarInA A pramANenA kahevAthI madanikA pitAnA sthAne jaIne suI gaI. rAjAe paNa madanikAnA praznane uttara sAMbhaLavAnA AzayathI kanakamaMjarIne pitAnA zayanAgAra mATe jethI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 373 priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA tyamupte rAjJi madanikayA pUrvanaspRSTA kanakamaJjarI pAha-sa hi babbUlakaH kUpe'bhavat / ata uSTra statpatraM bhoktuM samarthoM nAbhUta , tadupari liNmUtraM ca sukhenA karot / athAparAM kathAM kathayAmi sAvadhAnatayA zrRNu-'AsInmagadha deze pATali. putra ke nAmni nagare'rimardano nAma raajaa| tena svarAjyopadravakAriNau dvau caurau nigRhIto / rAjA dayAlurAsIt / ato vadhyAvapi tau na mAritavAn / kintu tau maJjUSAyAM nidhAya nadyAM pravAhitavAn / nadyAM pravahantIM tAM majapa phira madanikAko sAtha lekara kanakamaMjarI vahAM aagii| aura rAjA bhI Akara kapaTa nIMda se so gaye, rAjA ke so jAne para kanakamaMjarI se madanikAne kathA kahane ke liye kahA-kala kI zaMkAkA uttara dete hue kanakamaMjarIne kathA kahanA prAraMbha kiyA-pahile usane madanikA kI zaMkA kA uttara isa prakAra diyA ki usake muMha meM usa bala vRkSakA eka bhI pattA jo nahIM A sakA isakA kAraNa kevala yahI thA ki vaha babUla kue meM utpanna huA thA-vahAMtaka parizrama karane para bhI u~TakI garadana nahIM pahu~ca skii| nIcA hone se usa para malamUtra kiyA jA sakatA hai dUsarI kathA jo usane kahI vaha isa prakAra hai magadhadeza ke antargata pATalIputra nAmakA eka nagara thA vahAM arimardana nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| unhoMne apane rAjya meM upadrava karanevAle do coroM ko pkddaa| rAjA dayAlu thA isaliye mArane yogya hone para bhI rAjAne una donoM coroM ko nahIM maaraa| kintu peTImeM baMda karake divasa paNa Apyo cothe divase madanikAne sAthe laIne rAtrIne samaya thatAM kanakamaMjarI zayana bhavanamAM pahoMcI gaI ane rAjA paNa tyAM AvIne haMmezanI mAphaka kapaTa nidrA dhAraNa karIne suI gayo. rAjAnA suvA pachI madanikAe kanakamaMjarIne kathA kahevA mATe kahyuM. AgalA dahADAnI zaMkAne uttara ApatAM kanakamaMjarIe kathAnI zarUAta karatAM kahyuM ke, uMTanA moDhAmAM te bAvaLanuM jhADanuM eka paNa pAdaDuM na AvyuM tenuM kAraNa e hatuM ke te bAvaLanuM jhADa kuvAmAM ugeluM hatuM tethI parizrama karavA chatAM paNa uMTanI garadana tyAM pahoMcI zakI nahIM. nIcuM hovAthI tenA upara maLamUtranI kriyA thaI zakI hatI. A pachI teNe bIjI kathA kahevAnuM zarU karyuM je A pramANe che- magadhanI aMdara pATalIputra nAmanuM nagara hatuM, tyAM arimardana nAmano rAjA rAjya karatuM hatuM, teNe pitAnA rAjyamAM upadrava karavAvALA be corone pakaDyA. rAjA dayALu hatuM eTale mAravAne yogya hovA chatAM e ne corene mAryA nahIM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tate 374 ____ uttarAdhyayanasUtre vIkSya narAstAM taTapradeze samAnIya smudghaattitvntH| te tatra sthitaM caura. dvayaM niSkAsya pRSTavantaH-atra sthitayoyuvayoH kati divasA vyatItAH ? tayorekastAnabravIt-adya caturtha dinamasti / iti / ' tacchrutvA madanikA pAha-svAmini ! maJjuSA sthitena tena caturtha dinaM kathaM jJAtam ? sA mAha-adhunA mAM nidrA samAyAti, AgAminI divase kathayiSyAmi / tato madanikA svagRhaM gtaa| kathAM zrotukAmo rAjA paJcame divase'pi tasyA eva vArakaM dadau / tadrAtrAvapi kapaTanidrayA pramupte nRpe madanikayA pRSTA sA prAha-'sa tRtIyAraunako usane nadI meM bahA diyA / anya gAmameM nadI ke taTapara khaDe hue manuSyoMne jaba bahatI huI peTIko dekhA to unhoMne usako nadI meM bAhara nikAla kara jyoM hI kholA ki usameM unako do cora dikhalAI diye / coroMko peTIse bahAra karake unhoMne unase pUchA tuma logoM ko isameM baMda hue kitane dina gaye gaye hai ? yaha sunakara eka cora ne kahAhamako isameM baMdha hue Aja cauthA dina hai / isa ghAtako sunakara madanikA ne kanakamaMjarI se kahA-svAmini ! jaba ve cora peTI meM baMda the to unako yaha bAta kaise mAlUma paDI ki hamako isa meM baMda hue Aja cAra dina ho cuke haiN| kanakamaMjarIne isakA uttara kalake upara choDa diyA hai aura jAkara so gaI-madanikA bhI calI gii| rAjAne isa kathA kA uttara sunane ke abhiprAya se kanakamaMjarI ko pAMcave dinabhI isI mahala meM rahane ke liye khaa| rAtrI hone para madanikA sahita kanakamaMjarI mahala meM AyI aura rAjA bhI AyA / rAmAto pratidinakI bhaaNtiparaMtu eka peTImAM baMdha karIne nadImAM te peTI vahetI mUkI dIdhI. bIjA gAmamAM nadInA kinAre ubhelA mANasoe nadImAM taratI AvatI peTIne joI tyAre tene nadImAMthI bahAra kADhIne kholI te banne cera dekhAyA cArAne peTImAMthI bahAra kADhIne temane pUchayuM ke, temane A peTImAM puryAne keTalA divasa thayA. A sAbhaLIne eka re javAba dIdhe Aje cotho divasa che. A vAta sAMbhaLIne mAnikAe kanakamaMjarIe pUchayuM, svAmInI ! jayAre bane cAra peTImAM baMdha hatA te emane e vAta kema mAluma paDI ke, peTImAM purAyAne cAra nivasa thaI cUkyA che? kanakamaMjarIe tene uttara bIje divase ApavAnuM kahIne pachIthI jaIne suI gaI. AthI madanikA paNa pitAnA sthAne jaIne suI gaI. rAjAe paNa A kathAne uttara sAMbhaLavA mATe pAMcamA divase paNa kanakama jArIne pitAnA zayanabhavanamAM AvavAnuM kahyuM. rAtrInA samaye madInakA sAthe kanakamaMjarI zayanabhavanamAM paheAMcI. rAjA paNa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA vAnAsIdatastena caturthadinaM jJAtam / athAnyAM kathAM kathayAmi - 'AsItkaliGgadeze campApurthI balavAno nAma rAjA / tasyAnekAH patnya Asan / tAsu ekA tasyAsItparamavallabhA / yathA'nyA rAiyo na jAnIyustathA sa bhUmigRhasthitaiH svarNakAraistadarthamAbhUSaNAni akArayat / ekadA bhUmigRhasthitAn svarNakArAn kautukAt ko'pi pRSTavAn - samprati kaH kAlaH ? teSvekaH prAha-sammati rAtrikapaTa nidrA se apane palaMga para so gaye, aura madanikAne kanakamaMjarI se kathA kahane ke liye kahA - kalakI kahI gaI kathA kA uttara dete hue kanakamaMjarIne apanI kathA prAraMbha kI - uttara usane isa prakArakA diyA ki jisa manuSyane yaha jAnA thA, ki mujhe isameM baMda hue Aja cauthA dina hai so usako tijArI AtI thI - isase usane jAna liyA ki mujhe Aja tRtIya kajvara nahIM AyA hai kala Akara uttara gayA hai ataH Aja caturtha dina hai phira Age kathA usane isa prakAra kahI kaliGga dezameM caMpApurI ke aMdara balavAhana nAmakA eka rAjA rahate the| unake aneka rAniyAMthI / unameM eka rAnI una rAjAko adhika priya thI / rAjAne usake liye isa prakAra guptarUpa se suvarNa ke AbhUSaNa banavAnA prAraMbha kiye ki jisase anyarAniyoM ko banAnekI khabara na laga ske| vAstavika bAta yaha thI ki rAjAne bhUmigRhameM suvarNakAroM ko baiThA diye the / ekadinakI bAta ki bhUmigRha meM baiThe hue svarNakAroM se kautukavaza kisI ne pUchA ki isa samaya dina hai yA rAtri pAchaLathI paheAMcyA ane vAtanA bheda sAMbhaLavAnI abhilASAthI rAjanI pramANe suvAne DhoMga karIne palaMgamAM paDI rahyA. A pachI rAjAne suI gayelA jANane madanikAe kanakama jarIte vAta AgaLa calAvavA kahyu. gaI kAlanI adhurI vAtane pratyuttara ApavAnI nemathI madanama jarIe zarUAta karI. ane uttara A pramANe ApyA ke, je mANase A jANyuM hatu` ke peTImAM baMdha thayAne Aje ceAtheAM divase che. ene tarIke tAva AvatA hatA AnAthI teNe jANI lIdhuM ke, mane Aje tarIyA tAva Avela nathI kAle AvIne utarI gayela che. AthI Aje ceAtheA divasa che. A pachI teNe khIjI kathA kahevAnA prAraMbha karyo. je A pramANe che,-- 375 kalIMga dezamAM caMpApurI nagarImAM khaLavAhana nAmanA eka rAjA rahetA hatA tene aneka rANIo hatI. AmAMnI eka rANI rAjAne khUbaja priya hatI. rAjAe tenA mATe khAnagI rItethI suvaranAM AbhUSaNe anAvarAvyAM ke jethI jenI bIjI . rANIone khabara na paDe. vAstavika vAta e hatI ke, rAjAe jamInanI aMdaranA bhAMyarAmAM seAnIone khasADayA hatA. eka divasanI vAta che ke jyAre seAnIne kautukavazAta uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtra stiiti|' idaM zrutvA madanikA prAha-bhUmigRhAbhyantarasthitena tena kathaM jJAtaM yadadhunA rAtrirastIti ? tataH kanakamaJjarI tAM prAha-adhunA nidrA samAkulA'smi, AgAmini divase kthyissyaami| kathAvaziSTabhAgaM zrItukAmena rAjJA SaSThe divase. 'pi tasyA evAvasaro dttH| tatastasyAM rAtrAvapi nidrAvyAjamupAgate rAjJi madanikayA preritA rAjJI kanakamaJjarI prAha-'teSu svarNakAreSu sa rAjyandha AsIdatastena raatriotaa| ____ athAparAM kathAM kathayAmi, zrRNu-'AsItsauvIradeze sindhupuraM nAmakaM nagaram / tatrAsIt mudyumno nAma raajaa| tasmai ko'pi bhUSaNasambhRtAM nizchidrAM peTikAhai ? unameM se eka ne kahA isa samaya rAtri hai| isa bAta ko suna-- kara madanikAne kahA ki bhUmigRha ke bhItara rahe hue usa suvarNakArane yaha bAta kaise jAnalI ki isa samaya rAtri hai| pUchI huI bAtakA kalake upara uttA denA kahakara kanakamaMjarI nidrAvaza so gii| madanikA bhI apane sthAna para Akara so gaI / isakA uttara sunane kI icchA se rAjAne kanakamaMjarI ko chaThaveM dina bhI usI mahala meM soMnekA avasara diyaa| rAtri hote hI kanakamaMjarI madanikA sahita mahala meM AgaI aura rAjA bhI Akara so gyaa| kalakI zakAkA uttara deneke liye usane mananikAse kahA ki jisa vyaktine bhUmigRha meM rahete hue bhI " rAtrI hai" aisA jAnA vaha rAti aMdhA thaa| kanakamaMjarIne isake bAda eka dUsarI kathA kahI jo isa prakAra hai-- sauvIra deza meM sindhupura nAmakA eka nagara thaa| vahAM sudyumna ke Ine pUchayuM ke atyAre divasa che ke rAta che? AmAMthI eke kahyuM ke rAtrI che. A vAta sAMbhaLIne madanikAe kahyuM ke, bhUminI aMdara rahela A senIe kaI rIte jANyuM ke, A samaya divasane badale rAtrIne che? pUchavAmAM aAvela e vAtano kAle uttara ApavAnuM kahIne kanakamaMjarI suvA cAlI gaI ane madanikA paNa pitAnA sthAne jaine suI gaI. Ane uttara sAMbhaLavAnI IcchAthI rAjAe kanakamaMjarIne chaThe divase paNa potAnA zayanagRhamAM AvavAne avasara Apyo. rAtrI thatAM ja kanakamaMjarI madanikA sAthe pahoMcI gaI rAjA paNa AvIne suI gayA. AgalA divasanI zaMkAne uttara madanikAne ApatAM kanakamaMjarIe kahyuM ke, je mANase bhUmigRhamAM rahetA hovA chatAM paNa "rAtrI che " ema jANyuM te ratAMdhaLo hatA, kanakamaMjarIe A pachI eka bIjI kathA kahI te A pramANe che - sauvIra dezamAM siMdhupura nAmanuM eka nagara hatuM jyAM sudhumba nAmanA eka utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA 377 mu tavAn / rAjA'pi tasyAmanudghATitAmeva tanmadhyasthAn sarvAnalaGkArAnapazyat / iti / tato madanikA mAha-anughATitAyAM peTikAyAM rAjA'laGkArAn kathamapazyata ? rAjJI prAha-AgAminI divase kathayiSyAmi / adhunA tu mAM nidrA bAdhate / tato madanikA svagRhaM gtaa| rAjJA saptame'pi divase tasyA evAvasaro dttH| rAtrau pUrvavad vyAjena nidrAmupagate naranAthe madanikayA pRSTA rAjJI kanakamaJjarI prAha-'peTikA hi svacchasphaTikanirmitA'sIdataH pihitAmapi tasyAM nAmakA rAjA thaa| rAjAko kisIne najarAne meM bhUSaNa se bharI huI eka vinA chedakI peTI bheTa kii| rAjAne usa peTIko binA khole hI usameM rakkhe hue samasta alaMkAroM ko dekhliyaa| kanakamaMjarI ke dvArA kahI gaI isa Azcarya kAraka bAtako sunakara madanikAne kahA-svAmini ! binA peTI ko khole rAjAne usameM rakhe hue AbhUSaNoM ko kaise dekha liyA ? kanakamaMjarIne kahA-terI zaMkAkA uttara kala daMgI-abhI mujhe nidrA satA rahI hai| aisA kaha kara kanakamaMjarI to so gaI aura madanikA bhI apane sthAna para calI gii| rAjAne usako sAtaveM dina bhI vahIM rahaneko khaa| phira sAtaveM dina bhI kanakamaMjarI madanikA ke sAtha vahAM AgaI aura rAjAbhI Akara kapaTa-nIMda meM so gyaa| pahele dinakI zaMkA kA samAdhAna madanikA ne pUchA, taba kanakamaMjarIne isa prakAra samAdhAna kiyA-rAjAne jo peTI khole vinA hI usake bhItara rahe hue AbhUSaNoM ko acchI taraha dekhaliyA-isase yahI jJAta hotA hai ki vaha peTI sphaTikamaNI kI banI-huIthI-ataH svaccha hone rAjA hatA. rAjAne keIe najarANAmAM AbhUSaNethI bharelI eka pikabaMdha peTI bheTa karI rAjAe te peTIne kholyA vinA ja temAM rahela dareka alaMkArone joI lIdhA. kanakamaMjarIe kahelI A Azcaryajanaka vAtane sAMbhaLIne madanikAe kahyuM, svAmIni! peTI kholyA vinA tenI aMdara rakhAyelA AbhUSaNone rAjAe kaI rIte joI lIdhA? kanakamaMjarIe kahyuM tArI A vAtane uttara kAle ApIza atyAre to mane UMgha Ave che, ema kahIne kanakamaMjarI sUI gaI. ane madanikA paNa potAnA sUvAnA sthAne cAlI gaI. rAjAe pharIthI sAtame divase paNa tene pitAnA zayanagRhamAM AvavAnuM kahyuM. sAtamA divase rAtrIne samaya thatAM kanakamaMjarI madanikAnI sAthe zayanagRhamAM pahoMcI, rAja paNa vAtane jANavAnA AzayathI AvIne kapaTanidrAthI sUI gaye, gaI kAlanI zaMkAnA samAdhAna mATe madanikAe pUchayuM, tyAre kanakamaMjarIe. kahyuM, rAjAe piTIne khelyA vagara ja aMdara rahelA AbhUSaNone sArI rIte joI lIdhAM ethI ema jaNAya che ke, te piTI phATika mInI banelI hatI jethI svaccha 48 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 378 ___ uttarAdhyayanasatre rAnA tatsthAnalaGkArAn draSTuM samartho'bhUt / iti / ' evaM vicitrAkhyAnaiH sA paNmAsAn yAvadrAjAnaM vyAmohya anyAsAM sukulotpannAnAM rAjInAM vArakaM svayaM gRhiitvtii| rAjA'pi tasyAmeva bhRzamanuraktaH sa nRpAGkajAtA apyanyA rANI kuzalamapi no pRcchati / tatastAH kupitAstasyAzchidrAnveSaNaparAyaNA jAtAH / tA hi parasparamevamUcuH-nUnaM bhUpastayA vazIkRtaH / ataH kulInA apyasmAna parihAya sa tasyAmevAnurakto'sti / asmAbhiH saha vismRtyApi bhASaNaM na kroti| iti / sA citrakAraputrI pratidivasaM madhyAhnakAle bhUmigRhe sthitvA pitRdattAni vastrAbharaNAni paridhAya ekAkinI svamAtmAnamuccarevamabodhayat-re jIva ! madaM se usake bhItara ke samasta AbhUSaNa rAjAko spaSTa dikhalAI diye hoNge| isa prakAra ke vicitra AkhyAnoM se usane chaha mahIne kA samaya vyatIta kara diyaa| rAjA usake ina AkhyAnoM se baDe prasanna hote hue anya rAniyoM kI kuzalatA bhI nahIM pUchate the| isase ve saba kI saba rAniyAM aprasanna hotI huI rAjAkI atyaMta priya banI huI isa kanakamaMjarI ke chidrAnveSaNa karanekA avasara dekhane lgiiN| sabane ekamata ho kara isa prakAra kA badalA lenA hI acchA smjhaa| sabane milakara vicAra kiyA ki nizcaya se isane rAjAko vazameM kara liyA hai, isI liye hamArI jaisI kulIna nArIyoM kA parityAga kara rAjA usI epha citrakAra kI putrI meM anurakta ho gayA hai, aura hamase bhUlakara ke bhI vAMta cIta nahIM karanA cAhatA hai| udhara citrakArakI putrI kanakamaMjarI bhUmigRha meM baiThakara madhyAhna kAla ke samaya pratidina pitA dvArA pradatta vastra evaM AbharaNoMko phihovAne kAraNe tenI aMdara rahelAM AbhUSaNe rAjane spaSTa dekhAtAM hatAM. A pramANe vicitra AkhyAne dvArA teNe cha mahinAne samaya vyatIta karI dIdhuM. rAjA tenI A prakAranI vAtethI khUbaja prasanna thaye. bIjI rANuonI kuzaLatA paNa rAjAe A samaya daramyAna na pUchI. AthI rAjAne apriya banelI evI badhI rANIo madanamaMjarInI kuthalI karavAmAM temaja tenI jhINAmAM jhINuM nabaLI kaDI zedhavAnA kAmamAM lAgI gaI. saghaLI rANIoe eka sAthe maLIne eno badale levAno nizcaya karyo. ekaThI maLIne badhI rANIoe vicAra karyo ke, cekasa ANe rAjAne vaza karI lIdhA che. AthI amArA jevI kulIna strIone tyAga karIne rAjA eka citrakAranI putrImAM anurakta thaI gayela che, ane amArI sAthe vAtacIta paNa karato nathI. A tarapha citrakAranI putrI kanakamaMjarI bhUmigRhamAM besIne madhyAhna kALanA samaye pitA taraphathI ApavAmAM AvelAM AbhUSaNene paherIne ja pitAnIjA tane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 379 priyadarzinI TIkA a. 8 nagagatirAjakathA mA kuru, RddhigauravaM mA kadApi vidhehi, sampadaM prApto'pi nijAM pUrvAmavasthA mA vismr| ete trapumayA alaGkArA jIrNAni vasanAni ce tava santi / anyat sarva tu nRpasya vartate / ato re jIva ! garvamapahAya zAntamanA bhv| yathA etAsAM saMpadA suciraM bhoktA bhaviSyasi / anyathA tu rAjA gale hastaM datvA kuthitAGgI zunImiva tvAM niSkAsayiSyatIti / tasyAstacceSTitaM dRSTvA taveSiNyo'parA rAjhya ekadA rahasi sthitaM rAjAnamuktavatyaH-nAtha ! yadyapi bhavAnammAsa niHsneho jAtaH, tathApi pati devatA vayaM tvAM vighnAda rakSAmaH / tvatpriyA sA hi pratyahaM kizcidaM nakara akele apane Apako uccasvara se isa prakAra samajhAne lagIre jIva ! tR abhimAna matakara / Rddhi kA gaurava bhUlakara bhI kabhI matakara saMpattiko pAkarake bhI apanI pahIlekI avasthA mata bhUla / ye kathIra ke AbharaNa evaM jIrNavastra hI tere haiN| inake sivAya aura saba rAjA kA hai| isaliye he Atman ! garvakA parityAga kara zAMtacitta ho ki jisase ina sampattiyoM kA tUM sucira kAla taka bhoktA banA rahe / nahIM to rAjA galA pakaDakara galitAMGgI kuttI ke samAna tujhe yahAM se bAhara nikAla degaa| isa prakArakI kanakamaMjarI kI ceSTA dekhakara usase vidveSa rakhanevAlI rAniyoM ne eka samaya ekAnta meM rahe hue rAjA se kahA-nAtha ? yadyapi ApakA hamalogoM ke prati sneha nahIM rahA hai to bhI hamAre devatA lo ApahI haiM, patiko hama devatA kA sthAna pradAna karane vAlI haiM, ataH hama logoM kA kartavya hai ki hama ApakI vighra se uccasvarathI A prakAre samajAvatI hatI. re jIva! tuM abhimAna na kara. kadI paNa bhUlIne siddhinuM abhimAna na karI za. saMpattine meLavavA chatAM paNa tuM tArI pahelAMnI avasthAne kadI ne bhUla. A kathIranAM AbharaNa ane jIrNa evAM vastro ja tArAM che. A sivAyanuM bIjuM badhuM rAjAnuM che mATe he AtmA ! garvane pariyoga karI zAMta cittavALo thA, ke jethI tuM A saMpattine lAMbA kALa sudhI bhogavI zake. nahiMtara rAjA tane gaLelA aMgavALA kutarAnI mAphaka tArUM gaLuM pakaDIne bahAra kADhI mUkaze. A prakAranI madanamaMjarInI ceSTA joIne enA tarapha cheSa rAkhavAvALI rANIoe eka samaya ekAntamAM beThelA rAjAne kahyuM,-nAtha ! jo ke, have Apane amArA tarapha prema rahyo nathI, chatA Apa amArA devaja che. AthI devanA sthAne patine mAnanArI evI ame sarvanuM kartavya che ke, ame ApanuM vigha samaye rakSaNa karIe. Ape jene sahuthI priyamAtI rAkhela utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 uttarAdhyayanasUtre vazIkaraNaM kurute / aho ! tayA vazIkRto bhavAn na tat kazcidapi jAnAti / 'sA kiM karoti' iti rAjJA pRSTAstAH prAhuH-sA hi pratidivasaM madhyAhne bhUmigRhe sthittA dvAraM pidhAya malinavastrANi trapumayAbharaNAni ca paridhAya kimapi muNamuNAyate / tAsAM vacanaM zrutvA nRpaH pracchanno bhUtvA tasyAzceSTitaM vIkSituM tad gRhe sthitH| tatra tAM pUrvavatsvamAtmAnaM prabodhayantIM dRSTvA nitarAM tuSTo bhUpho mnsycintyt-aho| asyAH kIdRk shubhaamtirvrtte| asyA vivekitvaM chekatvaM rakSA karatI rheN| Apa jisako saba se pyArI mAna rahe ho vaha kanakamaMjarI pratidina Apako vazameM karane ke liye kucha na kucha kiyA hI karatI hai / Apako isa bAta kA patA nahIM hai| kAraNa ki usane Apako apane vazameM kara liyA hai| unakI isa prakAra bAta sunakara " vaha kyA karatI hai" isa taraha se rAjAne unase jyoM hI pUchA to ve kahane lagI-vaha pratidina madhyAhnakAla meM bhUmigRha ke bhItara chupakara aura usakA daravAjA baMda karake pahile to malina vastroM ko pahiratI hai, pazcAt kathIra ke AbhUSaNoM ko dhAraNa kara na mAlUma kyA 2 muNamuNa karatI rahatI hai| isa prakAra una rAniyoM ke vacana sunakara rAjAne usakI jAMca karanI prAraMbha kii| rAjA bhUmigRha meM jAkara chipa gayA aura isI avasthA meM vaha unakI sabhI ceSTAe~ dekhane lgaa| usane dekhA ki kanakamaMjarI pahile kI taraha apane Apako pratibodhita karatI hai| aisA dekhakara rAjA usapara aura adhika prasanna huaa| mana meM isane vicAra kiyA-aho ! che te kanakamaMjarI Apane vaza karavA mATe ja kAMIkane kaMIka karyA ja kare che. Apane e vAtano khyAla paNa nathI. kAraNa ke, teNIe Apane pitAnA vazamAM karI rAkhela che. rANIonI A jAtanI vAta sAMbhaLIne rAjAe e zuM kare che?" A pramANe rANIone pUchayuM tyAre te kahevA lAgI ke, te roja baporanA samaye bhUmigRhanI aMdara chUpAIne ene daravAjo baMdha karIne pahelAM te melAM kapaDAM pahere che, pachI te kathIranAM AbhUSaNo paherIne manamAM kAMIka gaNagaNATa karatI rahe che. A prakAranAM rANIonAM irSALu vacana sAMbhaLIne rAjAe e vAtanI tapAsa karavAnuM zarU karyuM. te bhUmigRhanI aMdara jaIne chUpAI gayo, ane kanakamaMjarInI sarve ceSTAene dhyAna pUrvaka jovA lAgyuM. teNe joyuM te kanakamaMjarI pahelAMnI mAphaka potAnI jAtane pratibaMdhita karI rahela hovAnuM tene jaNAyuM. AthI rAjAno tenA upara khUbaja vadhu pramANamAM sneha vadhe. ane manamAM ne manamAM te vicAravA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 nagagatigajakathA mAnApamAnasamatvaM ca dRSTvA mama mano'syAM sAtizayaM prsiidti| sAdhAraNA hi svalpamapi sampadaM prApya madonmattA bhvnti| aho! iyaM tu mahattAM rAjyasampadaM prApyApi madaM na karoti / asyAstu sarve guNA eva santi / tathApyetAH sapatnyo mAtsaryAdasyA doSameva pazyanti / uktaMcApi - "jAiyaM hImati gaNyate vratarucau dambhaH zucau kaitavam / zUre nighRNatA Rjo vimatitA dainyaM priyAlApini / tejasvinyavaliptatA mubaratA vaktaryazaktiH sthire / tatko nAma guNo bhavetsa guNinAM yo durjanairnAGkitaH // iti / dekho to sahI isakI buddhi kesI zubha hai ? isakA viveka evaM nipuNatA tathA mAna aura apamAna meM samatA dekhakara merA mana isa meM bahuta adhika anurAgayukta banakara prasanna ho jAtA hai| jaba ki sAdhAraNa jana svalpa bhI vibhUti ko pAkara madonmatta ho jAyA karate haiM taba yaha mere dvArA pradatta rAjyavibhUti ko prApta karake bhI Azcarya hai thoDA sA bhI abhimAna nahIM karatI hai| isa meM to jitanI bhI bAteM haiM ve saba guNarUpa hI haiN| parantu duHkha hai una isakI sapatniyoM kI buddhi para jo mAtsarya se isa meM doSa hI dekhatI haiN| kahA bhI hai jADayaM hU mati gaNyate vratarucI dambhaH zucau kaitavam , zUre nighRgatA Rjo vimatitA dainyaM priyAlApini / tejasvinyavaliptatA mukharatA vaktaryazaktiH sthire, tatko nAma guNo bhavetsa guNinAM yo durjanairnAGkitaH // 1 // lAgyA ke, juo to kharA ! AnI buddhi kevI zubha che, Ane viveka ane nipuNatA tathA mAna ane apamAnamAM samatA joIne mAruM mana enAmAM adhika anurAgayukta banI jAya che. jyAre sAdhAraNa mAnavI thoDI paNa vibhUti maLatAM madenmA banI jAya che. tyAre Ato mArA taraphathI ApavAmAM Avela rAjaya saMpatti ne prApta karavA chatAM paNa Azcarya che ke, jarA sarakhuM ya abhimAna karatI nathI. A te saMpUrNa guNanI khANa ja che. paraMtu duHkhanI vAta che ke, A badhI rANIo AnA tarapha vinA kAraNa ja IrSA karyA kare che. ane enAmAM deSaja joyA are cha. 4 55 cha jADayaM hImati gaNyate vratarucI dambhaH zucau kaitavam , zUre nidheSatA Rjo vimatitA dainyaM priyAlApini / tejasvinyavaliptatA mukharatA vaktaryazaktiH sthire, tatko nAma guNo bhavetsa guNinAM yo durjarnAGkitaH // 1 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 uttarAdhyayanasUtre evaM vicArya bhUpatistAM paTTarAjhI cakAra / yuktametat-jano hi guNairmahatvamAmoti na tu kulAdibhiH / ekadA bhUpatimilacandrAcAryasamIpe kanakamaJjaryA saha zrAvakadharma svIkRtavAn evaM bhUpatinA saha bahutaraM kAlaM kramAtparisamApya citrakAraputrI kanakamaJjarI mRtvA devalokaM gtaa| dharmArAdhakA hi svarge evaM gacchanti / tataH sA tatazcayutA vaitADhyatoraNapure dRDhazaktinAmno mahipaterguNa durjanoM kA to yaha svabhAva hI hotA hai ki ve jo lajjAzIla vyakti hotA hai usako mUrkha, tazA vrata meM ruci rakhanevAle ko kapaTI, zuci vyakti ko dhUrta, zUravIra ko nirdaya, sarala ko buddha, / 15 bolane vAle ko dIna, tejasvI ko abhimAnI, vaktAko bAvadUka (bakavAdI) evaM sthira ko azakta mAnate hai| bhalA ! aisA kaunasA guNijanoM kA guNa achUtA bacA hai jo ina durjana logoMne kalaGkita nahIM kiyA ho / aisA vicAra kara rAjAne usa kanakamaMjarIko paTarAnI banA diyaa| saca hai guNoMkI hI pratiSTA hotI hai kulAdika kI nahIM / eka dinakI bAta hai rAjA aura kanakamaMjarI vimalacandrAcArya ko vaMdanA karane ke liye gye| vahAM donoMne zrAvakadharma ko svIkAra kiyaa| donoMne zrAvakadharma ko bahuta kAlataka samyak rIti se paalaa| anta me citrakAra kI putrI kanakamaMjarI isake prabhAva se marakara devaloka meM utpanna huii| dharmake ArAdhaka vaimAnika deva hI hote haiN| vahAM se cavakara phira vaha vaitADhaya durjanane te e svabhAva ja hoya che ke teo je lajajAvAna vyakti hoya che ene mUkha, tathA vratamAM rUci rAkhanAra vyaktine kapaTI, niSkapaTa vyaktine pUrva, zUravIrane nirdaya, sIdhI sAdI vyakitane kama akkala, sadA kiya bolanAra vyakitane pAmara, tejasvIne abhimAnI, vakatAne bakavAda karanAra temaja sthirane azakata mAne che. bhalA gu janano e ka guNa che ke jene durjana lake e kalaMkti na karyo hoya. A rIte vicArIne rAjAe kanakamaMjarIne paTTarANI banAvI dIdhI. e vAta satya ja che ke, guNInI ja pratiSThA thAya che, kuLAdikanI nahIM. eka divasanI vAta che ke, rAjA ane kanakamaMjarI muni vimalacandrAcAryane vaMdanA karavA mATe gayAM. tyAM temaNe bannee zrAvaka dhamane svIkAra karyo. A pachI temaNe zrAvaka dharmane ghaNA kALa sudhI sArI rIte pALe. aMte citrakAranI putrI kanakamaMjarI dharma nA prabhAvathI marIne devalekamAM utpanna thaI. dharmanuM ArAdhana karanAra vaimAnika deva ja thAya che. tyAMnuM AyuSya pUruM karIne tyAMthI cavIne te batADhaya teraNapuramAM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 383 priyadarzinI TIkA a. 18 nagatirAjakathA mAlA rAjI kukSau putrItvena smutpnnaa| tasyA kanakamAlA iti nAma kRtam / rUpAnyAM prAptayauvanAM tAM vilokya mohito vAsavanAmA vidyAdharastAM hRtvA'. smin parvate samAnItavAn / vidyayA sadyonirmite'smin mAsAde tAM vimucya vivAhArtha vedikAM vidhAya yAvattayA saha vivAhaM kartumicchati, tAvattasyAH kanakatejonAmA jyeSTha bhrAtA to gaveSayana krudhA balan atrAgatya yuddhArtha taM vidyAdharamAhUtavAn / tato vidyAbalasampannau tulya pagakramau tau yuddhaM kattuM prattau / anyo'nya zastrAstra pahAreNa jajeritazarIrau tAvubhAvapi maraNaM praaptau| tato bhrAtRmaraNazokana paramAkulA kanakamAlA bhRzaM ruroda / sA hi tayormaraNanimittaM stramAtoraNapura meM dRDhazakti nAma rAjA kI guNamAlA rAnI se putrIrUpa meM avatarita huii| mAtA pitAne isakA nAma kanakamAlA rkhaa| yaha viziSTa ruparAzi saMpanna thii| jaba yaha yuvAvasthAko prApta huI to isako sarvAGgasundara dekha kara vAsava nAmaka koI vidyAdhara haraNa karake isa parvata para le aayaa| usane vidyAke prabhAva se yahIM para eka baDA hI sundara mahala banAkara jyoM hI vivAha ke nimitta vedikA tayAra kI itane meM hI usakA kanaka teja nAmakA jyeSTha bhrAtA usakI khoja karatA huA kruddha ho kara yahAM A phuNcaa| usane usa vidyAdhara ko yuddha ke liye AmaMtrita kiyaa| donoM hI paraspara meM yuddha karane lge| vidyA evaM bala meM koI kama na thA, isaliye laDate 2 dono hI mara gye| ina donoM kA zarIra zastra evaM astroM ke prahAroM se bilakula kSata vikSata banacukA thaa| jaba kanakamAlA ko yaha khabara milI ki merA bhAi mara gayA daDha zakita nAmanA rAjAnI guNamALA reNInI be putrI rUpe avatarI. mAtA pitAe enuM nAma kanakamaLa rAkhyuM, e khUbaja svarUpavAna hatI. jyAre te yuvAvasthAne prApta thaI tyAre e sarvAMgasuMdara rUpasuMdarIne joIne vAva nAmane vidyAdhara tenuM haraNa karI gaye. haraNa karIne tene A parvata upara laI Avyo. teNe vidyAnA prabhAvathI A sthaLe eka suMdara mahela banALe. A pachI e vidyAdhare kanakamALA sAthe lagna karavA vedikA banAvI paraMtu eTalAmAM e kanakamALAne kanakateja nAmane moTAbhAI tene zedhato zodhate tyAM AvI pahoMce, teo baMnee sAma sAme yuddha karyuM, vidyA ane baLamAM banemAMthI koI ochuM na hatuM. AthI laDatAM laDatAM bannenuM mRtyu thayuM. e bannenAM zarIra zastra ane astronA prahArathI taddana cAraNa jevAM banI gayAM hatAM. kanakamALAne pitAnA bhAinA mRtyunI jANa thaI tyAre te khUba vilApa karavA lAgI ane e bannenA mRtyunuM kAraNa pote ja che utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 uttarAdhyayanasUtre smAna bahuzA nininda / tasminnevAyasare kazcid vyantaro devaH samAgatya tAM premNA prAha-vatse ! tvaM mama puvyasi / khedaM mA kuru / tatsamakAlameva tatra tattAtastAmanveSayan smaagtH| tamAyAtaM dRSTvA sa vyantaro devaH svamabhA. vega tAM kanakamAlAM mRtAmivAkarota / atha dRDhazaktiH putrIM putraM ca mRtaM dRSTA manasyavintayat-vanaM parasparaprahAreNaitI kanakatejovAsako mRto, mriyamANena vAsavena kanakramAlA mAriteti / tato mRtAMstAn / nirIkSamANasya tasya hRdaye saMsArAnityatva viSaye vicAraH samutpannaH / aho! saMsArasyAnityatA / asmin hai taba usane bahuta adhika vilApa kiyaa| ina donoMko mRtyukA kAraNa apane ko mAnanara kanakamAlA ne apanI bahuta adhika niMdA kI isI samaya kahate haiM ki vahAM para eka vyantara deva AyA aura usane kanakamAlA se baDe hI prema ke sAtha kahA-vatse tuma merI putrI ho / vaha samaya tumhAre kheda karane kA nahIM hai| jaba vyantaradeva isa taraha se kanakamAlA ko samajhA rahAthA ki itane meM hI usakA pitAbhI usakI talAza karatA huA vahAM A phuNcaa| pitAko dekhate hI vyantara devane apane prabhAvase kanakamAlA ko mRtatulya banA diyaa| dRDhazaktine jyoM hI yaha saba dekhA arthAt putra ko vAsavako evaM kanakamAlA putrIko mare hae dekhe to usake mana meM vicAra AyA ki nizcaya se vAsava aura kanakateja paraspara ke prahAra se hI paraloka pahuve haiN| tathA mAlUma paDatA hai kanakamAlAko vAsavane pahile se mAra diyaa| isa prakAra kI vicAradhArA meM pravAhita hue dRDhazaktiko usI kSaNasaMsAra kI anityatA ke viSaya meM vicAra jAgRta ho gayAvaha socane lagA-'dekho saMsAra kI anityatA isa meM koI bhI padArtha ema mAnIne kanakamALA pitAnI jAtane khUbaja ni davA lAgI eja samaye eka vyaMtaradeva e sthaLe AvI pahoMcyuM ane teNe kanakamA ne ghaNuMja premathI kahyuM ke, tuM mArI putrI che. banavA kALa banI ne ja rahe che. ene kheda karo vRthA che, vyaMtaradeva A prakAre tene sAMtvana ApI rahyA hatA e ja samaye tenI zodha kheLa mATe nikabela tenA pitA paNa tyAM AvI pahoMcyA, AthI vyaMtaradeve pitAnI zakitanA prabhAvathI kanakamALAne marI gaI he ya tema banAvI dIdhI. dadazakita rAjAe A badhuM joyuM, pitAnA putra ane putrIne temaja vidyAdharane marelI hAlatamAM joyA tyAre teNe manamAM vicAra karyo ke, kharekhara vAsava ane kanakateja parasparanA prahArothI ja paralokamAM pahoMcela che, paraMtu vAsave kanaramALAne te pahelethI ja teNe mArI nAkhela che A prakArano vicAra dhArAthI rAjA dazakitanA dilamAM ekAeka A saMsAra pratye vairAgya jAgI uThaye. AthI te vicAravA lAgyA ke, juo ? A saMsAranI anityatA AmAM koI paNa padArtha nitya nathI. je dekhAya che e badhuM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA saMsAre nAsti kimapi sthiraM vastu ! sarve hi kSaNabhaGguram / ato duHkhAdaye'tra saMsAre fadari at rAgaH ? sarva parityajya dharma evAzrayaNIyaH / sa evaM janmAntare'pi sahagAmI / dAraputrAdayastu na sahagAminaH / ityevaM vicArya vairAgyamApanno vidyAdhararAjo dRhazaktiH svayaM locaM kRtvA zAsanadevatApradattaM sadorakamukhavikArajoharaNAdikaM muniveSaM dhRtvA pratrajitaH / tato mAyAM parihRtya sa devaH kanakamAlayA saha taM muniM vanditavAn / kanakamAlA ca bhrAturvadhavRttAntaM nitya nahIM hai / jo kucha bhI hameM dikhatA hai vaha saba asthira evaM kSaNabhaMgura hai / isaliye jaba duHkhAkIrNa isa saMsAra meM vivekiyoM ko anurAga karane jaisI koI bAta nahIM hai taba bhalAI jIva kI isI meM hai ki vaha isa samasta kSaNabhaMgura padArthoM kA parityAga kara eka mAtra dharmakA Azraya kareM kAraNa ki calAcala isa saMsAra meM eka dharma hI sthira hai| jIvake sAtha ye koI bhI saMyogI padArtha parabhava meM jAnevAle nahIM haiM / yadi sAtha jAnevAlA hai to vaha eka dharma hI hai" / isa prakAra ke vicAra meM ekatAna bane hue vidyAdharAdhIza dRDhazaktine apanA loca svayaM hI karake evaM zAsanadevatA dvArA pradatta sadorakamukhavastrikA evaM rajoharaNa Adi munikA veSa lekara dIkSA dhAraNa krlii| isa prakAra zakti ke muni hote hI usa devane apanI devazakti ko sameTakara kanakamAlA ke sAtha usamuni ko vaMdanA kI / kanakamAlAne bhI muniko apane bhAIke maraNa kA samasta vRttAnta yathAvat kaha sunAyA / sunakara anitya ane kSaNabhaMgura che. A kAraNe duHkhathI bharelA A saMsAramAM vivekIjAe anurAga karavA na joie. emAMja jIvanI bhalAI che. AthI A saghaLA kSaNabha Mgura padArthone parityAga karI eka mAtra dharmAMnA ja Azraya karavA joIe. kAraNa ke, " cavicala evA A saMsAramAM jo kei sthira hAya tA te eka mAtra dharma ja che. jIvanI sAthe kAI paNa saMyogI padArtha parabhavamAM jai zakatA nathI paraMtu jo sAthe jai zake tevu kAi heAya te te eka mAtra dharma ja che.'' A prakAranA vicAramAM ekarUpa banI gayelA vidyAdharAdhIza ddaDhazakita rAjAe peAtAnA hAthathI ja peAtAnA vALAnu sucana karyuM. ane zAsana devatA taraphathI ApavAmAM Avela dvArAvALI sukha vastrikA ane rajoharaNu Adi muninA veza laine dIkSA dhAraNa karI. A prakAre dRDhazaktie munivezanA aMgikAra karatAM ja e deve petAno devazaktine sameTI lIdhI. AthI kanakamALA jAgRta khanI, jAgRta thaine teNe munine vaMdanA karI uparAMta bhAinA mRtyunI saghaLI hakIkta kahI saMbhaLAvIH A vAta sAMbhaLIne munirAje kahyuM ke, xe uttarAdhyayana sUtra : 3 385 Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 uttarAdhyayanasUtre tasmai niveditavatI / tato muniH prAha-mayAtu zavatrayaM dRSTam / tato vyantaro devaH prAha-mune ! mayA mAyAprabhAveNa tava zavatrayaM darzitam / tadanu muniH mAhakathaM tvayA darzitam / atha devaH prAha-mune ! zrRNu tatkAraNam / iyaM kanakamAlA prAgbhave kSitipratiSThitapuravAsinazcitrAGgadanAmnazcitrakArasya kanakamaJjarI nAma duhitaa''siit| tAM tatpurAdhipatirjitazatrunauma rAjA pariNItavAn / sA. 'nyadA paramazrAvikA jaataa| maraNasamaye pazcanamaskArAdikaM kRtvA mRtA sA devaloke smutpnnaa| tatazcayutA tava putrI jaataa| sa dRcitrakaro mRtvA vyantaradevo jaatH| so'hamevAsmi / ahamadhunA'trAgata imAM dRSTvA sai'jasne henAsyAmAIcitto jaatH| tata upayogaM dayA mayA jJAtaM-yadiyaM mama janmAntarIyA munirAjane kahA-maine to yahAM abhI 2 tIna murde dekhe haiN| yaha munirAja kI bAta sunakara vyantaradevane kahA-he mune| maine devazakti ke prabhAva se Apako tIna murde dikhalAye hai| 'tumane kaise dikhalAye' isa prakAra munike pUchane para vyantaradevane kahA-he muniraaj| isakA kAraNa maiM tuma se kahatA hUM so suno-yaha kanakamAlA pahile bhava meM kSitipratiSThitapura ke nivAsI citrAGgada nAmaka citrakAra kI laDakI thii| isakA nAma kanakamaMjarI thaa| isakA vivAha vahAM ke rAjA jitazatru ke sAtha huA thaa| isane vahAM zrAvaka ke vratoM kA acchI taraha se pAlana kiyA thA isaliye paramazrAvikA bana gaI thii| maraNa samaya meM paMcanamaskAra maMtrakI prApti se yaha devaloka meM unpanna huii| phira vahAM se cavakara aba ApakI putrI huI hai| isakA pUrvabhava kA pitA vRddha citrakAra bhI marakara vyantaradeva huA hai aura vaha maiM huuN| isa samaya vaha samajhakara meM te hamaNuM ja traNa maDadAM joyAM hatAM. munIrAjanI A vAta sAMbhaLIne te vyaMtara deve kahyuM ke, he muni ! devI zaktinA prabhAvathI Apane meM traNa maDadAM batAvela che. "tamoe kaI rIte batAvyAM" A prakAre muninA pUchavAthI vyaMtaradeve kahyuM ke, he muni ! AnuM kAraNa huM tamane kahuM chuM te sAMbhaLo A kanakamALA pahelA bhavamAM kSitipratiSThitapuranA rahevAsI citrAMgada nAmanA citrakAranI putrI hatI. enuM nAma kanakamaMjarI hatuM. ene vivAha tyAMnA rAjA jItazatrunI sAthe thayA hatA, tyAM teNe zrAvakanA vratanuM sArI rIte pAlana karyuM jethI te parama zrAvikA banI gaI. maraNa samaye pAMca namaskAra maMtranI ArAdhanathI e devalokamAM utpanna thaI ane tyAMthI cUvIna te opane tyAM putrI rUpe avatarela che. ene pUrvabhavane pitA ke, je vRddha citrakAra hatuM te marIne vyaktaradeva thayela che. ane te huM chuM. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA 387 putrI / tasminneva kSaNe bhavantamAgataM vIkSya mathA cintitaM yad-bhavAnimAM gRhItvA gmissyti| tadA mamAnayA saha viyogo bhaviSyatIti / tato'hamimAM mAyayA zavarUpAM kRtvA tvAM darzitavAn / ato he mune| kSantavyo mmaapraadhH| iti vyantaravacanaM zrutvA muniH mAha-bho deva! mama patrajyAgrahaNe sAhAyyameva tvayA kRtam / atastvamupakArako'si / tvatprasAdAdeva saMsArapaGkAduddhRto'smi / evamabhidhAya dRDhazaktividyAdharamunirvihAraM kRtavAn / tadA kanakamAlA'pyAtmano janmAmaiMne jyoM hI isako duHkhita dekhA to samajhAyA aura dhairya baMdhAyAisako dekhate hI jaba merA citta sahajasneha se isa meM karuNAse AI ho gayA to maiMne isakA upayoga dekara vicAra kiyA-usa se mujhe patA paDA ki yaha to merI pUrvabhavakI putrI hai| isI samaya Apa bhI yahAM A pahu~ce ataH Apako dekhate hI maiMne isako ApanI devazatti dvArA isa vicAra se ki Apa isako lekara apane sthAna para cale jAveMge, taba mujhe isakA viyoga sahya nahIM hogA isa liye isako maiMne mRtatulya banAkara Apako dikhlaayaa| ataH he munirAja ! Apa mere isa aparAdha ko kSamA kreN| isa prakAra vyantaradeva ke vacana sunakara munine kahA-he deva ! mujhe to Apane dIkSA grahaNa meM sahAyatA hI kI hai, isaliye Apa mere upakArI haiN| Apake prasAda se hI maiM isa saMsAra kIcaDa se pAra ho sakA hUM ! isa prakAra kahakara dRDhazakti vidyAdhara munirAja vahAM se vihAra kara gye| kanakamAlAne bhI deva ke mukha se A samaye meM jyAre tene duHkhI hAlatamAM joI tyAre tenI pAse AvIne tene dhIraja ApI vadhI Ane jotAM ja jyAre mArA cittamAM sneha jAgRta banyA tyAre meM jJAnanA upayogathI vicAra karyo tyAre mane jaNAvyuM ke, A mArI pUrva bhavanI putrI che. A samaye Apa paNa ahIM AvI pahoMcyA. Apane AvatAM joIne mane manamAM vicAra Avyo ke, A5 Ane laIne ahIMthI cAlyA jazo. AthI mArAthI ene viyoga sahI zakAze nahIM. AvuM vicArIne meM mArI daivIzakitathI teNIne maraNa pAmelI hAlatamAM tamane batAvI hatI. mATe he munirAja ! Apa mArA e aparAdhanI mane kSamA Ape. A prakAranAM vyaMtaradevanAM vacana sAMbhaLIne munirAje kahyuM- he deva! mane to Ape dIkSA grahaNa karavAmAM sahAyatA karela che. A kAraNe Ape te mArA upara bhAre upakAra karyo che ApanAthI ja te huM A apAra saMsArasAgaranA kAdavathI pAra thaI zakyo chuM. A pramANe kahIne daDhazakita vidyAdhara munirAja tyAMthI vihAra karI gayA. kanakamALAe paNa devanA mukhethI pUrvabhavane vRttAMta sAMbha utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 uttarAdhyayanasUtra ntarIyaM vRttAntaM zrutvA sadyaH saMjAtajAtismRtinija prAgbhavaM dRSTavatI / sA tasmin deve-ayaM mama pitA' iti buddhayA'tyantasnehavatI jaataa| ekadA sA taM devaM pRSTavatI-tAta! mama patiH ko bhaviSyati ? tataH so'vadhijJAnena jJAtvA tAma: bravIt-putri / tavajanmAntarIyaH patirjitazatrurdevalokAccyuto dRDhasiMhanAmno rAjJaH putratvena smutpnnH| tasya 'siMharatheti' nAma asti / tadvavacanaM zrutvA kanakamAlA taM devaM prAha-tAta! tena janmAntarIyapatinA saha mama milane kadA bhaviSyati ? tadA sa devastAmevamuvAca-'putri ! azvApahRtaH sa te priyo'tra samAgamiSyati / atastvamudvegaM vihAya iha yathAsukhaM tisstth| ahaM ca tvadAdeza. pUrvabhavakA vRttAnta sunakara jAtismRti ho jAne se apane pUrvabhava spaSTarUpa se dekha liye| aura " yaha merA pUrvabhavakA pitA hai" isa vicAra se vaha usa deva meM atyanta snehavatI bana gii| eka samaya usane usa deva se pUchA tAta ! merA pati kauna hogaa| avadhijJAna se vicAra kara devane usase kahA putri! tumhAre janmAntara kA pati jitazatru hI tumhArA pati hogaa| vaha nitazatru marakara devalAMga meM rahA, phira vahAM se Akara aba dRDhasiMha rAjA ke vahAM putra huA hai aura usakA vahAM nAma siMharatha paDA hai| isa prakAra deva ke vacana sunakara kanakamAlAne punaH deva se pUchA ki tAta ! usake sAtha merA milApa kaba hogA? taba devane kahA-beTI ! vaha terA janmAntarIya pati yahAM ghoDe dvArA apahRta hokara AnevAlA hI hai ataH udvega kA parityAga kara tU AnaMdapUrvaka yahAM hI rh| maiM bhI AjJAvazavartI hokara LIne jAtismRti thaI AvavAthI pitAnA pUrvabhavane spaSTarUpathI joI lIdhuM. ane "A mArA pUrvabhavanA pitA che" A vicArathI te e devamAM atyaMta sneha dharAvanAra banI gaI. eka samaya teNe devane pUchayuM tAta ! mArA pati keNa banaze? avadhijJAnathI vicAra karIne deve tene kahyuM ke, putri ! tamArA pUrvabhavanA pati jItazatru ja tamArA pati thaze. te jItazatru rAjA marIne devalokamAM gayA. tyAMthI cavIne have te daDhasiMha rAjAne tyAM putrarUpe avatarela che. ane tenuM nAma tyAM siMharatha rAkhavAmAM Avela che. A prakAranAM devanAM vacana sAMbhaLI kanakamALAe pharIthI devane pUchayuM ke, he tAta! temanI sAthe mAre meLApa kyAre thaze? tyAre deve kahyuM ke, putri! e tArA pUrvabhavanA pati ahIM ghaDAthI apahRta thaIne AvavAnA che. AthI tuM udvegane tajI daIne ahIM AnaMdapUrvaka rahe ane huM paNa AjJA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA 389 kArI bhUtvA tava sAnnadhau sthAsyAmi' / ityuktvA sa devaH saparivAraH kanakamAlAsamIpe sthitavAn / he svAmin / sA kanakamAlA'hamevAsmi / sa mama pitA devastu kiMcitkAryavazAda gatadivase meruM gataH tato marapuNyAkRSTomanmano nayanAmbhojavibhAsanavibhAkarastvamaparAhe iha samAyAtaH / tvAM vIkSya tAtAgamanaM pratIkSitumapyasamarthayA mayA''tmA tvddhiiniikRtH| svavRttAnto mayA tubhyaM niveditH| __itthaM tadvavacanaM zrutvA siMhasthanRpo'pi jAtismaraNa jJAnavAn jAtaH / atrAntare suravadhUbhiH saMyutaH sa suro'pi tatrAgataH / rAjA siMharathastamuccairabhitere pAsa tabataka yahIM tthhruuNgaa| isa taraha kahakara vaha deva parivAra sahita yahiM para ThaharA huA hai| isa taraha-he nAtha ! jisa kanakamAlAke viSaya meM maiMne Apase kahA hai vaha kanakamAlA maiM hI hUM tathA vaha pitA kA jIva deva kala hI yahAM se kucha kAryavaza sumeru parvata para gayA huA hai udhara usakA jAnA huA ki aparAhna kAla meM mere puNya dvArA AkRSTa hokara mana aura nayanarUpI kamala ko vikasita karanevAle ApakA idhara AnA ho gyaa| aba to Apake darzana karake tAtake AgamanakI pratIkSA karane meM bhI asamartha banI huI maine apane Apako Apake AdhIna kara diyA hai| yahI merA vRttAnta hai jo maiMne Apase nivedita kiyA hai| isa prakAra kana kamAlAke vacana sunakara ke siMhasthako bhI jAtismaraNa ho gayA tathA isI samaya deviyoM se samanvita vaha deva bhI vahAM A phuNcaa| usake Ate hI siMharathane usakA khUba acchI taraha AdarasatkAra kiyaa| vaza vatI thaIne tArI pAse tyAM sudhI rahIza. A pramANe kahIne te deva parivAra sAthe ahIM rokAyela che. A pramANe he nAtha ! je kanakamALAnA viSayamAM meM Apane kahyuM, te kanakamALA huM ja chuM. ane e pitAne jIva gaI kAle ja ahIMthI koI kAraNa vazAt sumerU parvata upara gayela che. eka taraphathI emanuM javAnuM thayuM tyAre bIjI taraphathI mArA pUrva puNyanA udayathI ApanuM ahIM Agamana thayela che. AthI ApanAM darzana karIne huM mArA e deva pitAnA AgamananI pratIkSA karavAnuM paNa bhUlI gaI chuM. meM mArI jAtane ApanA caraNamAM arpaNa karI dIdhI cheA mArUM vRttAMta che. jenuM meM ApanI samakSa nivedana karyuM che. A prakAranAM kanakamALAnAM vacana sAMbhaLIne siMharathane paNa jAtismaraNa jJAna thaI AvyuM. ane e ja samaye devIone sAthe laIne e deva paNa e sthaLe AvI pahoMcyA. emanA AvatAM ja siMharathe bhAre vinaya pUrvaka temane abhivaMdana karyuM. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 uttarAdhyayanasUtre nanditavAn / tataH kanakamAlayA niveditavivAhavRttAntaH sa devo'tishymsnH| siMhasthabhUpena saha ciraM vArtAlApamakarot / rAjA siMhasthastasminneva parvate mAsAvadhi sthitvA'nyadA kanakamAlAmevamavadat-priye ! yathA arakSitaM bhojyaM kAkairupa bhujyate tathaiva zatrubhirmama rAjyamupadrutaM bhaviSyati / ato mAM gantumanumanyasva / tataH sA'vadata-svAmin ! itastvadrAjyamatidare vartate / ataH pAdacAreNa kathaM tvaM tatra gamiSyasi ? tatra gato vA kathampunaratrAgamiSyasi ? tasmAdahaM prajJaptI nAma vidyAM dadAmi, tAM gRhANa / tatprabhAveNa nabhogamanazaktiH prAdurbhaviSyati / kSaNamAtrejaiva bhavAn gamanAgamanakartuM zaknoti / evaM tasyA vacana zrutvA rAjA tasyAH kanakamAlAne bhI apane vivAha hojAne ke samAcAra sunAkara deva ko khUba prasanna kara diyaa| deva bhI kucha dinotaka aura vahIM siMharatha ke sAtha manovinoda karatA huA tthhraa| siMharatha ko jaba parvata para Thahare 2 eka mAsa samApta ho cukA taba usane kanakamAlA se kahA-priye ! jisa prakAra arakSita bhojya kAkoM dvArA upabhukta hotA hai, usI taraha merA rajya bhI mere vinA zatruoM dvArA upabhukta ho rahA hogA, isaliye tuma aba hamako jAnekI saMmati do| siMharathakI bAta sunakara kanakamAlAne kahA svAmin ! ApakA rAjya yahAM se bahuta dUra hai, ataH vahAMtaka Apha paidala kaise pahuMca sakeMge tathA jAne para vahAM se yahAM kaise A sakeMge? isaliye ApakI suvidhA nimitta maiM Apako prajJapti nAmaka vidyA detI hai, Apa usako svIkAra kreN| usakA yaha prabhAva hai ki Apa meM usake saMbaMdha meM AkAza meM jAne kI zakti prakaTa ho jaavegii| isa se Apa eka kSaNa meM yahAM A jAyeMge kanakamALAe paNa pitAne vivAha thaI javAnA zubha samAcAra prasanna cittathI devane kahyA. deva paNa tyAM e badhAnI sAthe thoDA divasa AnaMdapUrvaka rahyA. siMharathane jyAre tyAM e parvata upara eka mahinAno samaya pUro thayo tyAre teNe kanakamALAne kahyuM, priye! je pramANe rakSaNa vagaranuM bhojana kAgaDAo uDAvI jAya che aja pramANe mAruM rAjaya paNa mArA vagara mArA zatruo taraphathI bhayabhIta banI rahela haze A kAraNe tuM have mane javAnI paravAnagI Apa. siMharathanI vAta sAMbhaLIne kanakamALA e kahyuM, svAmin ! ApanuM rAjaya ahIMthI ghaNuM ja dUra che. jethI Apa paga raste tyAM kaI rIte pahecI zakaze, ane javA pachIthI ahIM pAchA kaI rIte AvI zakaze? AthI ApanI surakSA nimitte huM Apane prajJapti nAmanI vidyA ApuM chuM Apa eno svIkAra kare. A vidyAne e prabhAva che ke, ApanAmAM enA prabhAvathI AkAzamAM javAnI zakita uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA 391 sakAzAttAM vidyAM gRhItvA savidhi sAdhitavAn / sAdhitavidyaH sa svamiyAM kanaka mAlAM pRSTvA nabhomArgeNa svalpenaiva kAlena strapuraM gatavAn / tatra lokaiH pRSTaH sa sarva svakIyaM vRttAntaM kathitavAn / tato bhUpasamAgamananimittaM lokA mahotsavaM kRtavantaH / rAjJo vRttAntaM zrutvA paraM vismitAste parasparamevamUcuH - aho ! asya nRpasya bhArayam / anye hi sampadAmAspade'pi vipadaM labhante, ayaM tu vipadAmadhyAspade sampadamevAlabhata / evaM paurajanaiH prasaMzito rAjA rAjyakAryANi kurvan caturo divasAn vyatItavAn / sa hi caturo divasAn priyArahitatvAccaaura dvitIya kSaNa meM apane vahAM sthAnapara pahu~ca jAyeMge / isa prakAra kanakamAlA kI bAta sunakara siMharathane usa se usa vidyAko le liyA aura savidhi usakA sAdhana kara usako siddha bhI kara liyA / jaba vidyA siddha ho cukI taba siMhastha kanakamAlA se saMmati lekara bahuta hI jaldI apane nagara meM AgayA / lokoM se pUchane para usane apanA yahAMtaka kA samasta vRttAnta kaha sunAyA / "rAjA sakuzala apane nagara meM vApisa A gaye haiM" isa nimitta logoMne inake Agamanotsava ko khUba ThATabATa se manAyA / rAjAke vRttAnta se paricita loga Azcaryacakita hokara paraspara isa prakAra kahane lage - " aho ! dekho to sahI ina rAjAkA bhAgya kaisA sarAhanIya hai jo vipadAoM ke sthAna meM bhI inako sampatti kA lAbha karAtA hai / dUsare jana to sampatti ke sthAna meM bhI vipattiyoM ko hI pAteM haiN"| isa prakAra nagarajanoM kI vArtA kA viSaya bane hue siMharathane yathAkathaMcit rAjyakAja karate hue yahAM cAra pragaTa thaze. jenAthI eka kSaNamAM Apa ApanA rAjayamAMthI ahIM AvI zakaze ane bIjI kSaNe rAjyamAM paheAMcI zakaze. kanakamALAnI vAta sAMbhaLIne siMhasthe tenI pAsethI e vidyA lIdhI. ane savidhi ene sAdhya karI lIdhI, jayAre vidyA sAdhya thai cUkI eTale kanakamALa nI saMmati laine si Mhastha ghaNI ja utAvaLathI peAtAnA nagaramAM pahoMcI gayA. lAke e pUchavAthI teNe petAnA saghaLA vRttAMta kahI sabhaLAvye. 'rAjA sakuzaLa potAnA nagaramAM pAchA AvI gayela che 25 nimitta leAkeAe bhAre ThATha mAThathI tenA AgamananA maheAtsava ujajgyA. rAjAnA vRttAMtathI paricita thayelA leke Azcarya cakti banIne parasparamAM A prakAranI vAtA karavA lAgyA--- "ahA ! jue te kharA, A rAjAnuM bhAgya keTalu ujjavaLa che ke, je musI. khatAnA sthAnamAM paNa tene sa'pattinA lAbha karAve che. jayAre bIjA leke teAsa pattinA sthAnamAM paNa vitiene bhAgavatA hoya che" A pramANe nagara jAnI vAtenA viSaya anelA siddharatha rAjAe rAjyanI badhI vAtAnA ceAgya paricaya meLavI lIdhA, " uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasatre tuyugavat kathaMcidativAhya, paJcame divase tadviyogavyathAmasahamAno nabhomArgeNa tasminneva parvate priyAsamIpe smaagtH| tatra katicid dinAni sthitvA punaH svapure smaagtH| evaM punaH punarnage gatiM kurvANaM rAjAnaM lokA 'nagagati' itinAmnA vypdissttvntH|| __athAnyadA kanakamAlayA savidhe gataM rAjAnaM sa vyantaradevaH provAcarAjan / svasvAmisurapaterAdezAdahamadhunA'smAtsthAnAdanyatra gamiSyAmi / yadyapyenAM vihAya nAhaM gntumutshe| tathApi prabhorAdezasya durladhyatvAnnAhamatra sthAtuM zakto'smi / tatra mama bahukAlakSepoM bhaviSyati / asmAtsthAnAdanyatra mama dina samApta kiye / unako ye cAra dina yahAM kanakamAlA ke vinA cAra yuga jaise lagate rahe / jyoM hI paMcama dina prAraMbha huA ki rAjA kanakamAlA kI yAda se AkRSTa hokara vaha zIghra hI AkAza mArga se calakara usI parvata para usake pAsa jA phuuNce| viyoga kI vyathA zAMta kara vaha vahAM kucha dinoM aura rhe| pazcAt apane nagara vApisa A gaye / isa prakAra ve bAra 2 usa parvata para Ate jAte rhe| ataH parvata para bAra 2 Ane jAne ke kAraNa logoMne unakA nAma nagagati rakha liyA aura isI nAma se vaha prasiddha ho gye| eka dina usa vyantaradevane kanakamAlA ke pAsa Aye hue rAjA se kahA-rAjan ! apane svAmI indra ke Adeza se aba maiM isa samaya yahAM se jAnA cAhatA , yadyapi merA jI kanakamAlA ko nahIM choDanA cAhatA hai to bhI svAmI kA Adeza durladhya hone se maiM aba nahIM raha skNgaa| jahAM maiM jAUMgA vahAM mujhe bahuta samayataka ThaharanA satata cAra divasa sudhI teNe ekadhAruM rAjakAryamAM ja cittane parovI rAkhyuM. pAMcamAM divase rAjane kanakamALAnI yAdI AvI gaI ane te AthI vyAkuLa banIne turataja AkAza mArgethI cAlIne e parvatanI pAse pahoMcyA. ane kananamALAne maLyA temaja viyeganI vyathAne zAMta karavA DA divasa te tyAM rahyA. e pachI pAchA potAnA nagaramAM AvI gayA. A pramANe avAra navAra e parvata upara avara javara thatI rahI. tenA A prakAranA avarajavaranA kAraNe lekee tenuM nAma nAgati rAkhI dIdhuM. ane eja nAmathI prasiddha thayA. eka divasa e vyantara deve kanakamALAnI pAse AvelA e rAjAne kahyuM-rAjana ! mArA svAmI IndranI AdezathI have huM ahIMthI javA cAhuM chuM, jo ke, mAro jIva kanakamALAne choDavA cAhata nathI te paNa svAmInA AdezathI huM baMdhAyelo chuM jethI have huM ahIM rahI zakuM tema nathI. jyAM huM jaIza tyAM mAre ghaNuM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 nagagatirAjakathA sutA manaH prasAdaM no prApsyati / atastvayA tathA kArya yatheyaM mama mutA ekAkinI no bhavet / anyathA mama viyogeneyaM pracuraM kaSTamanubhaviSyati / evamuktvA saparivAraH sa devo gataH / tato rAjA nagagatistasyA dhRti hetostasminnage navya nagaraM nirmApayati / lokAMzca pralobhya tatra nivaasyti| tadanu tasya gireradhastAda bahUn grAmAn nivAsayati / sa rAjA nyAyena rAjyaM pAlayana mAnuSyakAn kAmabhogAn bhuJjAnaH zrAvakadharmamanupAlayan trivarga sAdhitavAn / ___athAnyadA kArtikamAsasya pUrNimAyA tithau rAjA rAjapATikAtha catuvidhasainyeH saha nagarAd bahinirgataH / tadA sa tAmravarNaiH pallavaiH suzobhitaM pddegaa| isaliye Apa se merA eka mAtra yahI kahanA hai ki Apa isa merI putrI ko yahAM akelI nahIM chor3anA / yaha Apake sAtha yadyapi AnA cAhe to A sakatI hai, parantu isa sthAna ke sivAya anyatra isakA mana mudita nahIM raha sakegA, isaliye isakA rahanA yahIM zreyaskara hai| ataH Apa se aisA mujhe kahanA paDA hai| yadi Apa isako yahAM akelI choDa degeM to yaha mere vinA pracura kaSToM ko bhogegii| isa prakAra kahakara vaha deva apane nija paripAra ko sAtha lekara vahAM se calA gyaa| "kanakamAlA ko pitA ke viyoga se duHkhakA anubhava na ho" isa vicAra se nagagatine vahIM para usakI prasannatA nimitta eka navIna nagara vasAyA, aura usa meM logoM ko nAnA prakAra ke pralobhana diye| nagagatine nyAya nIti se rAjya kA paripAlana karate hue dharma, artha, kAma ke sAdhana meM nItiyukta rahe / eka dina rAjA kArtika mAsa kI samaya sudhI rahevuM paDaze. AthI Apane mArUM e kahevAnuM che ke, Apa mArI A putrIne ahIM ekalI mukIne na jAva. e ApanI sAthe AvavA cAhe te Aje ja AvI zake che, paraMtu A sthAna sivAya tenuM mana keI paNa sthaLe AnaMdamAM rahI zake tema nathI. A kAraNe tenuM A sthaLe ja rahevuM ThIka che. paraMtu je Apa tene A sthaLe ekalIja choDI jaze to ene mArA vagara bhAre AghAta pahoMcaze. A pramANe kahIne te deva potAnA parivArane sAthe laIne tyAMthI cAlyA gayA. kanakamALAne pitAnA viyegathI duHkhano AghAta na lAge" A vicArathI nagagati rAjAe tyAM tenI prasannatA mATe eka navuM nagara vasAvyuM. lekene aneka prakAranAM pralobhana ApIne teNe tyAM vasAvyA nagagati rAjAe rAjyanuM sArI rIte paripAlana karatAM karatAM trivarganA sAdhanamAM koI prakAranI kamInA na rAkhI. eka divasa rAja pitAnI senAne sAthe laI kArtika mahInAnI punamanA divase nagaranI 50 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 uttarAdhyayanasUtre maJjarIpuJjena piJjaritaM sadAphalaM chatrAkAramekaM sahakArataraM dadarza / tadanu rAjA nagagatimaGgalArtha manoharasya tasyAmrakSasyaikAM maJjarI gRhItavAn / tataH sarve sainikAstasya patrapallavamaJjarIgRhItvA taM kahakAraM da ruzeSa kRtavantaH / rAnA ca udyAnaM gatvA kiyatkSaNAnantaraM tataH pratinitto mantriNaM pRSTavAn-mantrin / sa kamanIyaH sahakArataruH kAste ? tato mantrI kASThazeSaM taM sahakArataruM rAjAnaM darzayati / rAjA pRcchati-ayametAdRzaH kathaM saMjAtaH ? mantrI mAha-svAmin ! pUrva bhavatA'sya tarorekA maJjarI gRhItA / tadanu sarvaiH sainikairbhavantamanukRtya pUrNimA ke dina caturvidha sainya ko sAtha meM lekara nagara se bAhara gaye hue the| unhone vahAM eka AmravRkSa dekhA jo tAmravarNa jaise pallavoM se suzobhita evaM maMjarIputra se pIlA ho rahA thaa| yaha dekhane meM chattA jaisA golAkAra lagatA thaa| rAjAne maMgalArtha manohara usa AmravRkSa kI eka maMjarI toDalI / isako dekhakara sAtha ke samasta sainikoMne bhI maMjarI patte Adi toDa 2 kara usa vRkSako bilakula nikhannA-ThThA banA diyaa| rAjA jaba bagIce se vApisa lauTe aura usa harebhare AmravRkSa ko nikhannA-ThU DerUpa meM dekhA to unhone usI samaya maMtrI se pUchAhe maMtrin / baha kamanIya aamrk| vRkSa yahAM isa samaya nahIM dikhatA hai kahAM gyaa| pahile yahIM to usako dekhA thaa| rAjA kI bAta sunakara maMtrIne kahA-mahArAja ! dekhiye vahI AmrarakSa yaha hai| isa samaya yaha khAlI ThaMTharUpa hI raha gayA hai| rAjAne punaH maMtrI se pUchA-isakI yaha durdazA kaise ho gaI hai ? uttara dete hue maMtrIne kahA-svAmin / pahile bahAra gayela hatA. tyAM temaNe eka Aba nuM vRkSa joyuM je trAMbAnA raMganA pAMdaDAMthI zebhAyamAna ane meranA AvavAthI pILuM dekhAI rahyuM hatuM. e jovAmAM chatrI jevA goLAkAranuM dekhAtuM hatuMrAjAe ullAsita manathI e vRkSanA moranI eka zAkhA toDI. rAjAe meranI zAkhA teDI. e joIne sAthenA sainikoe paNa tenuM anukaraNa karavA mAMDayuM te tyAM sudhI ke, tene mera ane pAMdaDAM badhuM ya toDAI gayuM. ane jhADane dUThuM banAvI dIdhuM. rAjA jyAre bagIcAmAM jaIne pAchA pharyA tyAre teNe te AmravRkSanA TUMThAne joyuM. tyAre teNe maMtrIne pUchyuM ke, he rAjana! e khIleluM AMbAnuM vRkSa je ahIM hatuM te kyAM gayuM? rAjAnI vAta sAMbhaLIne maMtrIe kahyuM-mahArAja ! juo A sAme dekhAya che eja e AMbAnuM jhADa che. rAjAe pharIthI maMtrIne pUchyuM-AnI AvI durdazA kaI rIte thaI? uttara ApatAM maMtrIe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 8 nagagatirAjakathA 325 ? sahakAratarogya sarva patrapuSpAdikaM gRhItam / ata evAyaM taruniHzrIko jAtaH / yathA taskarairgRhIta sarvasva dhaniko niHzrIko bhavati / tadvacanamAkarNya rAjA cintitavAn- aho / zriyaJcatvam / yo'yaM sahakArataruH svazobhayA janAnAM manAMsi samAkRSTavAn sa evAyaM kSaNAnniHzrIko jAtaH / yadeva pUrvaM toSaM janayati, tadeva kSaNAntare tadviparItaM bhAvaM janayati, yathA vAntisamaye bhojanam / yathA hi budabudATopaH sandhyArAgazca sthiro na bhavati, tathaiva sarvA api sampado na sthirA iti tu nizcitam / yo mUDhadhIrmona sampadaM sthirAM jAnAti, manye sa mandaH vidyullatAmapi zAzvatI jAnAti / ataH kSaNabhaGgurayA'nayA rAjasampatyA Apane jyoM hI isakI maMjarI toDI so toDate hue Apako dekhakara samasta sainikoMne ApakA anukaraNa kiyA, aura sabane eka hI sAtha isake patra puSpAdikoM ko toDa 2 kara isako isa sthiti meM pahu~cA diyA / yaha aba coroM dvArA lUTe gaye dhanavAle kI taraha bilakula zrI - zobhA vihIna bana gayA hai / isa taraha maMtrIke vacana sunakara rAjAne vicAra kiyA dekho zrI - zobhA kI caMcalatA / jo AmravRkSa kucha samaya pahile apanI zobhA se janoM ke manakA AkarSaka banA huA thA, vahI isa samaya niHzrIka- zobhA rahita hone se logoM ke manakI viraktikA kAraNa bana rahA hai| jisa prakAra pAnIkA budabuda athavA saMdhyArAga sthira nahIM hotA hai, usI prakAra saMsAra ke samasta padArtha evaM sampattiyA~ sthira nahIM haiM / jo inako sthira mAnatA hai vaha ajJAnI hai / yadi sampattiyAM Adi padArtha sthira mAnI jAve to phira bijalI ke camakAra ko bhI sthira mAnane meM koI Apatti nahIM honI cAhiye / parantu aisA nahI hai / ataH samasta hI jagata ke padArtha asthira evaM binAza zIla haiM taba inase yA rAjya saMpatti se mujhe aba koI kAma nahIM hai| kahyu-svAmin! Ape prathama vRkSanA merane tADayA AthI Apane A rIte teDatAM joine sainikoe paNa ApanuM anukaraNa kayu", saghaLAe maLIne tenAM puSpa patra Adi teDIne tene A sthitie pahoMcADela che. cArA dvArA luTAyelA dhananI mAphaka e khilakula zrI zebhA vagaranuM tranI gayela che. A prakAranAM maMtrInAM vacana sAMbhaLIne rAjAe vicAra karyA ke, juo ! zrI-zAbhAnI cacaLatA. je AmravRkSa thADAja samaya pahelAM peAtAnI zaiAbhAthI mANaseAnA manane AkarSI rahela hatuM. teja vRkSa atyAre zAlA vagaranuM khanI javAthI leAkeAne enA tarapha jovAnuM mana paNa thatuM nathI. jema pANInA parapATA ane sadhyAne! raMga sthira hotAM nathI, Aja pramANe saMsA2nA saghaLAM padArtho asthira ane vinazazIla che AthI AvI vinAzazIla rAjaya saMpattinuM haeNve mAre kaMi kAma nathI, asthiranI sAthe karavAmAM AvelI prIti svaya uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 396 uttarAdhyayana sUtre nAsti me prayojanam / evaM vimRzya saMjAtavairAgyazvaturazcaturthaH pratyekabuddho nagagatiH svahastena locaM kRtvA zAsanadevatAdattaM sadoraka mukhavakhikArajoharaNAdikaM sAdhuveSaM parivRtya pRthivyAmapratibaddhavihAreNa viharamANo'nte siddhigati prAptaH / // iti nagagatirAjakathA // karakaNDU - dvimukha-nami- nagagati nAmAnazvatvAro'pi pratyeka buddhAH mahAzukranAma ke saptama devaloke puSpottara vimAne utkRSTa - saptadazasAgaropamANi sahaivopitvA tataH sahaivacyutAH sahaiva gRhItadIkSAH krameNa satra mokSaM samAsAdayan / || iti catuH pratyekabuddhakathA samAptA // asthira se kI gaI prIti svayaM asthiratA kA kAraNa hotI hai / isaliye ina saba se mamatva kA parihAra karane meM hI AtmA kA zreya hai / aisA vicAra kara rAjA ko apane Apa vairAgyabhAva jAgRta ho gayA / aura usI samaya unhoMne apane hAthoMse zira ke bAloMkA loca karake zAzanadevatA dvArA diye gaye sadoraka mukha vastrikA evaM rajoharaNa Adi rUpa munikA veSa dhAraNa kara apratibaddha vihAra karanA prAraMbha kiyaa| anta meM samAdhi maraNa se prANoMkA parityAga kara nagagati munirAja ne siddhigati ko bhI prApta kara liyaa| isa prakAra yaha caturtha pratyeka buddha nagagati kI kathA hai| karakaNDU, dvimukha, nami aura nagagati ye cAroM hI pratyeka buddha mahAzukra nAmake saptama deva loka meM puSpottara vimAna meM utkRSTa sataraha sAgarakI sthiti lekara sAtha 2 hI utpanna hue sAtha 2 hI vahAMse cale aura sAtha 2 hI muni dikSA lekara eka sAtha hI mokSa gaye // 47 // asthiratAnu kAraNa hAya che. AthI e saghaLAnA parityAga karavA temAM ja AtmAnu zreya che. AvA vicAra karavAthI rAjAte peAtAnA manathIja vairAgya jAgI gayA. ane eja vakhate emaNe peAtAnA hAthathI mAthAnA vALaneA leca karIne zAsana deve Apela dorAvALI mukhavastrikA ane rajoharaNa Adi muniveSa dhAraNa karI apratibaddha vihAra karavAno prAraMbha karyo. a Mte temaNe samAdhimaraNathI dehanA parityAga karI nagagati munirAje siddha gatine prApta karI A pramANe A ceAthA pratyeka buddha nagatinI kathA che. karakaNlR dvimukha, nami ane nagagati e cAreya pratyeka yuddha mahAzukra nAmanA sAtamA devaleAkamAM puSpAttara vimAnamAM utkRSTa sattara sAgaranIsthitivALA banIne sAthe sAtheja tyAM utpanna thayA ane sAthe sAthe ja tyAMthI cavIne sAthe sAthe ja dIkSA sane sAthai bhokSamAM gayA. // 47 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjarSikathA tathAmUlam -sovIrarAyavasaho, caitANaM muNI cre| uddAyaNo pavvaIo, patto gaImaNuttaraM // 48 // chAyA-sauvIrarAjavRSabhaH tyaktvA khalu munizcaran / udAyanaH pratrajitaH, prApto gatimanuttarAm // 48 // TIkA-'sovIra' ityaadi| sauvIrarAjavRSabhaH-sauvIrasya sauvIradezasya rAjA-sauvIrarAjaH, sa cAso vRSabha iva iti samAsaH, sauvIrarAjyadhurAdharaNasamartha ityrthH| etAdRzo vItabhayapattanAdhIzo rAjA udAyanaH sarva rAjyaM tyaktavA pravanito munirudAyanaH ugraM tapazcaran anuttarAM-sarvotkRSTAM mokSarupAM gati prAptaH // 48 / / ||ath udAyanarAjarSikathA // AsIdatra bharatakSetre sindhusauvIra deze vItabhayanAmakaM pattanam / tatrAsI dudAyananAmA puNyazAlI rAjA / sa hi zauryodAryadhairyAdibhiH sahajairguNaiH sama tathA-'sovIrarAyavamaho' ityAdi / anvayArtha--(sovIrarAyavasaho-sauvIrarAjavRSabhaH) sauvIradeza ke sarvottama rAjA (uddAyaNo-udAyanaH) udAyanane (caIttANa-tyattavA) samasta rAjya kA parityAga karake (pabvaio-pravajitaH) munidIkSA aMgIkAra kI aura usI (muNIcare-muniH carat) muni avasthA meM rahate hue unhoMne (aNuttarAMgaI patto-anuttarAm gati prAptaH) savAtkaSTa gati mukti ko prApta kiyaa| udAyana rAjarSi kI kathA isa prakAra hai isa bharatakSetra meM sindhu sauvIra nAmakA eka deza hai, usa meM vItabhaya nAmakA eka pattana thaa| usakA rAjA udAyana the| ye rAjA ___tathA-"sovIrarAyarasaho" tyA ! sa-kyAtha-sovIrarAya vasaho-sauvIrarAjavRSabhaH sauvI2 dezanA sattima 20 // udAyaNo-udAyana: mAyane caittaNaM-tyattavA sghnnaayne| parityAga zana 4Ine pabaio-pravajita: munihIkSA 252 41 ane muNIcare-muniHacarata eja muni avasthAmAM rahetAM rahetAM temaNe sarvAtkRSTa evI gati mukitane prApta karI. udAyana rAjarSinI kathA A kArano che - A bharata kSetramAM siMdhu sauvira nAmano eka deza che temAM vItabhaya nAmanuM eka paTTaNa hatuM. tenA udAyana nAme rAjA hatA. e rAja khUba ja puNyazALI hatA. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 uttarAdhyayanasUtre vito vItabhayAdIni tripazyadhika trizatasaMkhyakAni purANi, sindhusauvoramukhyAMzca SoDazadezAn pAlayan , mahAsenAdibhirbaddhamukuTairdazabhirvIranRpaiH sevitaH svarAjyazriyA'paraH zakra iva shushubhe| tasya rAjJaH paTTamahiSIjainadharmaparAyaNA ceTakarAja duhitA prabhAvatI nAma AsIt / nRpasya prabhAvatI kukSijAto'bhIci nAmA putra AsIt / udAyananRpasya bhaginIsutaM kezI aasiit| abhIcistu yuvarAjo'bhUt / __AsIt tasminneva samaye campApuryA dhanadhAnyAdisamRddho ramaNIjanAsaktacittaH kumAranandI nAma suvrnnkaarH| sa yatra kutrA'pi surUpAM kanyAM pazyati, vahuta hI puNyazAlI the| zaurya audArya evaM dhairya Adi svAbhAvika guNoM se yukta the udAyana rAjA vItabhaya Adi tInasau tisaTha (363) puroM kA tathA sindhu sauvIra jaise mukhya solaha 16 dezoM ke pAlaka the| mahAsena Adi dasa mukuTa baMdha vIra rAjAo dvArA sadA sevita hue the rAjA apanI rAjyazrI se aise zobhita hote the ki mAnoM dUsarA indra hI hai| inakI paTarAnIkA nAma prabhAvatI thaa| yaha jainadharmakI upAsikA thii| ceDArAjA kI yaha putrI thii| isakI kukSise eka putra utpanna huA thA jisakA nAma abhIci thaa| udAyana kA eka bhAnajA thA jisakA nAma kezI thaa| rAjAne abhIciko yuvarAja banA diyA thaa| usI samaya meM caMpApurI meM dhanadhAnyAdika se samRddha eka suvarNakAra rahatA thaa| isakA nAma kumAra naMdI thaa| strIyoM meM yaha sadA Asakta citta banA rahatA thaa| jahAM kahAM bhI isako acchI rUpavAlI kanyA dikhalAI detI ki vaha usI-samaya usake sAtha zaurya, audArya ane dharma Adi svabhAvika guNothI samanvita e rAjA vItabhaya Adi traNa tresaTha 363 perenA tathA siMdhu sauvIra jevA mukhya seLa 16 dezanA adhipati hatA. mahAsena Adi dasa mugaTabaMdha vIra rAjAo upara emanuM Adhipatya hatuM. evA e udAyana rAjA potAnI rAjyazrIthI evA zobhatA hatA ke, jANe bIjA Indra ja kema na hoya ! emanI paTTarANInuM nAma prabhAvatI hatuM. je jainadharmanI upAsaka hatI ane ceTaka rAjAnI e putrI hatI. prabhAvatI rANInA udarathI eka putra utpanna thaye jenuM nAma abhIci hatuM. rAjA udAyanane eka bhANeja hato jenuM nAma kezI hatuM. rAjAe abhIcine yuvarAja pade sthApita karyo hate. e samaye caMpApurImAM dhana dhAnyAdikathI samRddha e eka sonI rahete hate. jenuM nAma kumAranaMdI hatuM. strimAM ene khUba ja Asakita hatI. jyAM jyAM enI najare sArI rUpavatI kanyA jovAmAM AvatI ke te enI sAthe vaivAhika saMbaMdha utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 udAyanarAjarSikathA tatpitrAdibhyaH paJcazatasuvarNamudrA dayA tAM pariNati / itthaM sa paJcazatakanyAH pariNItavAn / tathApi sa tRpti na prayAti / strIdhanAyuSkabhojyeSu janAH pAyastRptiM na yanti / etAH striyaH kenApi saha mA gacchantu iti vicArya ekastambhe gRhe tAHsarvAapi saMsthApitavAn / tasminneva kAle samudramadhyasthite paJcazailAkhyadvIpe vidyunmAlinAmako mahadiko vyantaradeva AsIt / tasyAstAM hAsApahAsAbhidheye dve devyau / ekadA tAbhyAM saha kutrApi vrajana svAyuH kSayAnmArga pracyutaH / tataste ubhe api devyau vaivAhika saMbaMdha karane ko icchA kara letA aura usake pitA Adi ko pAMca sau 500 suvarNa mudrAeM pradAna kara usako paraNa letA thaa| isa prakAra usane pAMcasau 500 kanyAoM ke sAtha apanA vivAha kara liyaa| parantu phirabhI kAmabhogoM se usako tRpti nahI huii| saca hai isa saMsAra meM strI, dhana, bhojana evaM jIvana se prAya : kisI bhI prANI ko tRpti nahIM hotI hai| usane una samasta striyoM ko eka hI gharameM isa abhiprAya se " ki ye kahIM kisI ke sAtha calI na jAveM" rakhA thaa| jisa samaya kI yaha kathA hai usI samaya meM samudra ke madhya meM rahe hue paMcazaila nAma ke dvIpa meM vidyunmAlI nAmakA koI eka viziSTa Rddhi kA dhArI vyantaradeva rahatA thaa| hAsA evaM prahAsA nAma kI isakI do deviyAM thii| eka dina yaha inhIM deviyoM ke sAtha kahIMjA rahA thA so mArga meM hI apanI Ayu ke kSaya ho jAne se mrkaravAnI icchA karI late. ane e kanyAnA pitA vagerene 500 suvarNamudrAo ApIne e tenI sAthe lagna karI le che. A pramANe eNe 500 pAMcaso kanyAo sAthe potAnAM lagna karela hatAM chatAM tenI kAma bhegothI tRptI thaI na hatI. kharUM ja che. A saMsAramAM strI, dhana, bhajana ane jIvana A saghaLAthI koI paNa prANIne tRptI thatI nathI. teNe e saghaLI strIone eka staMbhavALA eka ja gharamAM rAkhela hatI AnuM kAraNa e hatuM ke "e keInI sAthe rakhene karyA ya cAlI na jAya" AvA abhiprAyathI A vyavasthA teNe karela hatI. je samayanI A vAta che e samaye samudranI madhyamAM AvelA paMcaula nAmanA dvipamAM vinmAlI nAmanA koI eka viziSTa riddhivALA vyantaradeva rahetA hatA hAsA ane pravAsA nAmanI ene be devIo hatI. eka divasa e A bane devIonI sAthe kaMI sthaLe jaI rahela hatA tyAre mArgamAM ja enuM AyuSya pUruM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400 uttarAdhyayanasUtre cintAture evaM cintitavatyo-kamapi strIlolaM janaM pralobhayAvo ya AvayoH patibhavet / iti vicintya bhUmaNDale bhramantIbhyAM tAbhyAM campAyAM sa suvarNakAro dRSTaH / ayamAtrayoryogyo'stItyavadhArya tasmai paramamanoharaM svarUpaM drshitvtyau| tayoH paramamanoharaM rUpaM pazyaMstatrAsaktacittaH sa suvarNakAraH 'ke yuvAm ' iti te devyau pRSTavAn / tataste vilAsinyau savilAsaM proktavatyau-AvAM hAsA. prahAsAkhye mahardike devyau| tava cedasmAbhiH saha milanecchA bhavettadA tvayA paJcazailaparvate samAgantavyam , ityuktvA te vidyullatAvattirohite jAte / sa gyaa| yaha dekhakara una deviyoM ne cintAtura hokara aisA vicAra kiyA ki-calo aba kisI strI lolupa manuSya ko apane vaza meM kareM jo hama logoM kA pati bana ske| isa prakAra ke vicAra se una-donoM deviyoMne bhUmaNDala bhara meM bhramaNa karanA prAraMbha kiyaa| ghUmatI 2 ve caMpApurI nagarI meM AI, aura Ate hI unhone usa kAmI suvarNakAra ko dekhaa| dekhate hI unhoMne yaha nizcaya kara liyA ki yaha hamArA pati hone ke lAyaka hai| isa prakAra ke nizcaya se una donoM ne hI usako apanA parama manohara rUpa dikhlaayaa| suvarNakAra bhI usa parama manohara rUpako dekhakara usa tarapha mugdha bana gayA aura unase kahane lagA ki-kahoM Apa loga kauna haiM ? suvarNakAra ke isa prazna ko sunakara una donoM vilAsinI deviyoMne vilAsa pUrvaka kahA ki hama loga hAsA aura prahAsA nAmakI do maharddhika deviyAM haiN| yadi ApakI hamase milane kI icchA hove to Apa hamAre nivAsasthAna para thaI javAthI tenuM mRtyu thayuM. AthI e banne devIe khUbaja ciMtAtura banI ane pachIthI evo vicAra karyo ke, cAlo have keI viSayale lupI manuSyane ApaNA vazamAM karIe ke je ApaNe pati banI zake. A prakArano vicAra karIne e bane devIoe bhUmaMDaLa upara bhramaNa karavAne prAraMbha karyo. pharatAM pharatAM te caMpApurI nagarImAM pahoMcI ane tyAM pahoMcatAja temaNe e kAmI sanIne je tene jotAM ja eNe vicAra karyo ke, A amAre pati thavA lAyaka che. A prakArane nizcaya karIne te banee tene pitAnuM parama manahara rUpa batAvyuM. sonIe manohara rUpane joIne enA tarapha mugdha banI gaye, ane te ene kahevA lAgyo ke-kahe ! tame kema cho ? sonIne e praznane sAMbhaLIne e banne vilAsinI devIoe kahyuM ke, ame banne hAsA ane pravAsa nAmanI be mahaddhika devIo chIe, je tamArI amane maLavAnI IcchA hoya te tame amArA nivAsasthAna upara ke utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA 401 suvarNakAro'pi tadAsakacittatayA tAmeva dizaM pe mAgavirakAlaM sthANuvarttatraiva saMsthitaH / tatastadgatacittazcintayati -hAsAprahAse vinA mamedaM vizvaM dRSTi hInasyeva zUnyamivAbhAti / ratnAbhaM tadrUpaM vIkSya kAcamaNi tulyAsvetAsu ramaNISu ko nAma nipuNo rameta / tasmAnmayA tadarthaM yatitavyam / evaM vicArya sa sutrakArI rAjakule gatvA pracuraM dhanaM dattvA evaM DiNDimamaghoSayat yaH kazcitku jo paMcazaila parvata para hai vahAM aayeN| isa taraha usako apanA patA dekara ve donoM deviyAM bijalI kI taraha vahIM para adrazya ho gii| suvarNakAra isa dRzya ko dekhakara unameM Asakta cita hone kI vajaha se bahuta samaya taka vahIM para sthANu kI taraha nizcala khaDA 2 jisa dizA meM ye adrazya huI thIM usI dizA kI aura dekhatA rahA / phira bAda meM isako vicAra AyA ki aba mujhe yaha saMsAra hAsA prahAsA deviyoM ke vinA andhe ko taraha zUnya jaisA hI najara A rahA hai / ahA ! kitanA AnaMdamaMda unakA rUpathA, isa rUparAsike Age to ina ramaNiyoM kI koI kImata nahIM hai / ratnake sAmane jisa prakAra kAca maNiyoM meM nipuga janako saMtoSa nahIM hotA hai, usI prakAra isa anupama rUpa rAzI ke sAmane mujhe ina ramaNiyoM meM saMtoSa honekA nahIM hai / isaliye isa rUpa ke naye mArga meM mujhe bhramaNa karane kA saubhAgya jaise bhI prApta ho sake usa prakArakA prayatna karanA cAhiye / isa taraha vicAra kara usa suvarNakAra ne zIghra hI rAjakula meM jA kara vahAM pracura dhana diyA aura kahA ki Apa isa prakAra kI ghoSaNA je samudranI vacamAM AvelA pacazaila parvata upara che, tyAM Ave, A pramANe kahIne e banne devIe vijaLInI mAphaka tyAMthI aMtardhyAna khanI gai, sonI e bannemAM khUbaja Asakata banI gayela hAvAthI ghaNA samaya sudhI e je dizA tarapha aMtardhyAna thaI hatI te tarapha lAkaDAnA phUMThAnI jema halyA calyA vagara ubhe ubheA jotA rahyo, A pachI tene vicAra thayo ke, have mane A saMsAra e hAsA ane prahAsA devIenA vagara AMdhaLAnI mAphaka zUnya jevAja dekhAya che ahA ! kevu' AnaMdaprada enu rUpa hatuM! e rUparAzInI sAme te A ramaNIonI kAi kiMmata nathI, ratnanI sAme je rIte kAcanA TukaDAthI samajadAra manuSyane sa MteSa thatA nathI eja pramANe e anupama rUpa vitAnI sAme mane A ramaNIonI jarA sarakhI paNa kiMmata lAgatI nathI. A kAraNe rUpanA navA mArgamAM mAre mATe bhramaNa karavAnuM saubhAgya je rIte prApta thai zake e prakAre prayatna karavA joie. A prakAranA vicAra karIne te seAnI rAja darakhAramAM paheAMcyA. rAjAnI sAme teNe ghaNI suvarNa mudrAe bheTa mUkI ane kahyuM ke, Apa nagarabharanAM evI ghaSaNA karAvI yA ke, " je kAi 11 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre mAranandinaM suvarNakAraM drutaM paJcazailadvIpe neSyati / tasmai sa suvarNakAraH koTi suvarNamudrAdAsyatIti / DiNDimaghoSaM zrutvA kazcid vRddho nAviko jIvita niHspRhaH samudyatastaM paJcazailadvIpaM netum / suvarNakArastasmai koTisuvarNamudrA dadau / nAvikastA mudrAH svaputrebhyo dayA nAvaM sajIkRtya paripUrNa zambalamAdAya suvarNakAreNa saha naukAyAM smupvissttH| sa nAvaM kSepayan kiyadbhidinaiH samudre viprakRSTaM panthAnaM samatikramya kaSTajanake samudrapradeze smaagtH| tataH sa nAvikaH kumAranandinaM pRSTavAn kimapi pazyasi purastAt ? sa pAha-pazyAmi zyAmaM kimapi ! tataH nagara bharameM karavA ki "jo koi vyakti kumAra naMdI suvarNakAra ko zighra hI paMcazaila parvata para pahU~vA degA, usake liye vaha eka koTi suvarNamudrA pradAna kregaa"| isa prakArakI jaba ghoSaNA nagara meM karavAI jA rahI thI taba isako sunakara eka vRddha nAvika ne apane jIvana se nispRha banakara usako paMcazaila para pahuMcAne kA vacana diyA, suvarNakAra ne bhI usako ghoSaNA ke anusAra eka koTI suvarNa mudrAe~ pradAna krdii| nAvika ne aba apanI nAkAko sanjita karanA prAraMbha kiyaa| jaba naukA acchI taraha susajita ho cukI taba nAvika ne una eka koTI suvarNamudrAoM ko apane putroM ko de kara unake rAste ke yogya zambala-bhAte kI taiyArI karavAI / jaba paripUrNa pAtheya-bhAtA taiyAra ho cukA taba suvarNakAra ko naukA meM baiThA, kara vaha nAvika vahAMse claa| calate 2 yaha kitaneka dinoMmeM bahata dara taka pahu~ca gyaa| jaba ye donoM calate 2 samudra ke aise pradeza meM jA pahU~ce jo vizeSa vikaTa thA taba nAvika ne suvarNakAra se kahA-kyA kucha Age dikhAtA hai / suvarNakArane vyakti kumAranadI senIne jhaDapatho paMcazaila parvata upara pahoMcADaze tene e eka karoDa suvarNamudrAo Apaze ? rAjAe A prakAranI ghoSaNA karavAne Adeza Ape. e gheSaNa nagaramAM thaI rahI hatI tyAre tene eka vRddha nAvike pitAnA jIvananA bhoge paNa tene pacala parvata upara pahoMcADavAnuM vacana ApyuM, jenoe paNa tene gheSaNa anusAra eka karoDa suvarNamudrAo ApI. nAvike A pachI pitAnI naukAne taiyAra karavAnuM zarU karyuM. jyAre naukA saMpUrNapaNe taiyAra thaI cUkI tyAre e nAvika potAnA putrone e suvarNa mudrAo ApIne rastAnA bhAtA mATenI yogya vyavasthA karavAnuM sUcavyuM. jyAre bhAtA vagerenI saMpUrNa taiyArI thaI gaI tyAre senIne nakAmAM besADIne e nAvika cAlI nIkaLyA. cAlatAM cAlatAM keTalAka divase te ghaNe dUra nIkaLI gayA. ane AgaLa vadhavAno rite jyAre vikaTa AvyuM tyAre te nAvike sanIne kahyuM-zuM AgaLa kAMi dekhAya che? senIye kahyuM, utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 403 priyadarzinI TIkA a 14 udAyanarAjakathA sa nAvikaH prAha-ayaM taTasthagirimUlapadezajo vaTaH zyAmaH iva dRshyte| tatre. damAvayoryAnamadhogatyA''vata nimaG kSati / ato yadA naukA vaTavRkSasyAyo gacche tadAtvayA samutplutya vaTavRkSazAkhA smvlmbniiyaa| anyamArgAbhAvAdanenaiva mArgeNa samAgatosmi / tammin girau rAtrI bhAraNDapakSiNaH samAgatya nivasanti / divase te AhArArtha paJcazailadvIpaM gacchanti / te hi dvimukhA. zcaraNatrayA bhavanti / laM teSu kasyacidekasya bhAraNDa pakSiNo madhyamacaraNe vastreNa svazarIramAvadhya gaccheH vRddhatvAd vRkSazAkhAM grahItumakSamasya mama tu nAzo. kahA hAM kucha kAlI sI cIja dikhatI hai| taba nAvika ne kahA-dekho yaha taTa para rahe hue giri ke mUla pradeza meM ugA huA vaTakA vRkSa (baDakA peDa) hai, jo dUrI kI vajaha se kAlA sA dikhalAI par3atA hai| so dhyAna rakhanA jaba hamArI yaha naukA isase nIce jAvegI taba Avarta (jala ke bhavara) meM pheMka jAvegI, ataH naukA jyoM hI isake nIce pahU~ce ki tuma uchalakara bakSakI zAkhA pakaDa lenaa| pakaDa te hI tuma usapara laTaka jAoge-yahIM se tuma ko paMcazaila kA mArga hAtha aavegaa| kAraNa ki rAtri meM yahAM parvatapara bhAraNDapakSI Ate haiM, aura yahIM para nivAsa karate haiN| prAtaH hote hI ve AhAra ke anveSaNa meM paMcazaila dvIpa meM cale jAte hai| bhAraNDapakSiyoM kI pahicAna yaha hai ki unake mukha to do hote haiM tathA caraNa tIna / tuma una bhAraNDapakSiyoM meM se kisI eka bhAraNDapakSI ke caraNa meM vastra se apane zarIra ko jakaDa denA isa taraha unake sAtha uThakara tuma paMcazaila dvIpa meM pahu~ca jaaoge| hAM kAMIka kALI cIja dekhAya che. tyAre nAvike, A samudranA kinArA upara parvatanA mULa pradezamAM ugeluM e vaDanuM vRkSa che. je cheTethI kALuM dekhAya che. to have e dhyAnamAM rAkhaje ke, jyAre A nAkA e jhADanI nIcethI pasAra thaIne AgaLa vadhaze eTale AvartamAM phasAI jaze. AthI nikA jyAre jhADanI nIce pahoMce ke, tarataja tamo ThekaDo mArIne e vaDalAnI DALane pakaDI leje. ane e jhADa upara caDI jaje. ahIMthI tamane paMcazila parvatane mAga hAtha lAgI jaze. rAtrInA vakhate ahIM parvata upara bhAraMDa pakSI Ave che ane rAtanA rahe che. savAra thatAM ja te AhAranI zodhamAM paMcazaila parvata upara pahoMce che. bhAraMDa pakSIonI oLakhANa e prakAranI che ke, ene be moDhAM hoya che. ane traNa paga hoya che. tame e bhAraMDapakSIomAMthI koI eka bhAraMDapakSInA pagane vastrathI tamArA zarIra sAthe bAMdhI leze. A pramANe karavAthI e pakSInI sAthe uDIne tame paMcazaila dvipamAM pahoMcI jaze. huM paNa tamArI sAthe cAlata. paraMtu mArI vRddhAvasthA hevAthI mArAmAM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 uttarAdhyayanasUtre 'vshyNbhaavii| yato vaTavRkSAt purata iyaM naukA mahAvarte patiSyati / tatra naukayA saha jale nimagno'haM mariSyAmyeva / evaM vadati vRddhe sa vakSaH samAgataH / svarNakAra utplutya vaTavRkSazAkhAmavalambitavAn / vRddhastu Avata nimagno mRtH| nAvikoktaprakAreNa sa svarNakAraH paJcazailadvIpaM gtH| bhogotsukaM svasamIpasamAgataM taM svarNakAraM hAsApahAse proktavatyau-na zaknoSi tvama nena mAnuSazarIreNa asmAbhiH saha nivAsaM kartum / ato'smadarthaM kuru kicitkaSTama / chedadaHkhamanabhUyaiva karNo'pi bhUSAM labhate, suvarNamapi dAhAdikaSTaM prApya maNibhiH saMyujyate / maiM bhI tumhAre sAtha calatA paraMtu merI avasthA isa samaya vRddha hai ataH itanI zakti nahIM hai ki uchalakara vaTavRkSakI DAla pakaDakara laTaka skuuN| maiM to isI naukA ke sAtha 2 hI yahAM para naSTa ho jaU~gAkyoM ki isake Age merI naukA gaI ki vaha niyama se mahAvarta meM phaMsI aura maiM mraa| isa prakAra vRddha nAvika usase isa prakAra kI bAtapIta karatA 2 Age baDha hI rahA thA ki itane meM vaha vaTavRkSa A gyaa| svarNakAra ne zIghra hI uchalakara usakI zAkhA pkddlii| vRddha jyoM hI Age baDhA ki vaha bha~vara meM pha~sakara mara gyaa| aura svarNakAra nAvika ke dvArA batalAe gaye mArga para calakara apane yatheccha sthAna paMcazaila dvIpa meM jA phuNcaa| bhoga meM utsuka ho kara apane samIpa Aye hue svarNakAra ko dekhakara hAsA aura prahAsA ne usase kahA-tuma isa mAnuSa zarIra se to hamAre sAtha raha nahIM sakate ho isaliye aisA karo ki yahAM se tuma aba phira apane ghara para vApisa jAo, vahAM para eTalI zakita rahela nathI ke huM kUdako mArIne vaDalAnI DALane pakaDI zakuM. huM to A naukAnI sAthe ahIM ja khela sa thaI javAna kemake, e vaDalAnAM vRkSathI jyAM naukA AgaLa vadhaze ke te niyamathI mahAvamAM phasAI javAnI ane mArUM mRtyu thavAnuM ja A pramANe vRddha nAvika tenI sAthe vAtacIta karI rahela hatA ane naukA AgaLa vadhI rahela hatI tyAM vaDalAnuM vRkSa AvI gayuM. sanIe jhaDapathI kUdIne enI DALane pakaDI lIdhI. A tarapha naukA jyAre zeDI AgaLa vadhI ke, te samudranA vamaLamAM sapaDAI gaI nAvika ane naukA bane ethI naSTa thayAM vaDalAnI DALane pakaDIne upara caDI gayela sanI vRddhanAvike batAvelA raste cAlI nIkaLyo ane enI sUcanA pramANe vartavAthI pitAnA icchita sthAna paMcazala dvipamAM pahoMcI gayo. bhe gamAM utsukatA dharAvatA e sanIne potAnI pAse AvI pahoMcelA joIne hasA ane pravAsAe tene kahyuM-tamo A manuSyanA zarIrathI te amArI sAthe rahI zako tevuM nathI AthI evuM kare ke, ahIMthI tame pitAnA ghera pAchA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA 405 tasmAttvaM svagRhaM gatvA svakIyaM dhanaM dInAdibhyo datvA vahipravezAdikaSTaM kRtvA'sya dvIpasya zriyA sahAvayoH ptirbhv| tayorvacanaM nizamya sa suvarNakAraH pAha-ahaM tatra kathaM gamiSyAmIti / tadA te smaraparavazaM taM suvarNakAraM campApA nItavatyau / taM dRSTA nAgarikajanAH pRSTavanta:-tvaM paJcazailadvIpAta kathamA. gataH ? kiMca tatra citram ? tadA "kahAsApahAse ?" ityeva punaH punaH sa apane samasta dravya ko dInAdika janoM ko dekara agni meM praveza karo-taba kahIM tuma isa dvIpa kI zrI ke sAtha 2 hamAre pati bana sakate ho / dekho kAna jabataka vedhajanya duHkhakA anubhava nahIM karatA tabataka vaha sone kI saMgati prApta nahIM kara sakatA hai| tathA suvarNa bhI jabataka dAhAdika ke kaSTa ko prApta nahIM ho letA hai tabataka vaha bhI maNi ke sAtha saMyukta nahIM hotA hai| isaliye Apa ko jo hamAre sAtha saMyoga karanekI abhilASA ho to Apa hamAre nimitta itanA kaSTa avazya sahana kro| tabhI jAkara hamArA ApakA saMyoga ho sakatA hai| anyathA nhiiN| deviyoMke isa prakAra vacana sunakara svarNakAra ne unase kahA ki aba mai vApisa ghara para kaise jA sakatA huuN| taba isa prakAra svarNakAra ko paravazatA kA dhyAnakara kAmAdhIna banI haI una dono deviyoM ne usako apane ghara para vApisa pahu~cA diyaa| caMpApurI meM jaba svarNakAra pahu~cA to vahAM ke logoMne usako dekhakara usase pUchA ki tuma paMcazaila dvIpa se vApisa kaise A gye| vahAM ke samAcAra sunaao| vahAM kyA vicitratA dekhI ? jaba nAgarikoMne aisA kahA taba unase jAva ane tyAM jaI pitAnuM saghaLuM dravya dIna anAthane vaheMcI daIne agnimAM praveza kare. Ama karavAthI tame A dvIpanI zrInI sAthe sAthe amArAM pati banI zakaze. juo kAna jyAM sudhI viMdhAvAnI vedanAne sahana nathI karatA tyAM sudhI tene sonAnI saMgata prApta thatI nathI. tathA senuM paNa jyAM sudhI agninA kaSTane sahana karatuM nathI tyAM sudhI tene maNInI saMgata maLI zakatI nathI. A mATe Apane je amArI sAthe saMgata karavAnI abhilASA hoya te Apa amArA nimitte ATaluM kaSTa avazya sahana kare. tyAre ja tamAro ane amAro saMyoga banI zake tema che. e sivAya nahIM. devIonAM A prakAranAM vacana sAMbhaLIne se nIe kahyuM ke, have huM ghera pAcho kaI rIte jaI zakuM? AthI sanInI paravaMzatAnuM dhyAna karIne kAmadhIna banelI e bane devIoe te senIne enA ghera pahoMcatA karI dIdhA. sanIne caMpApurImAM pAcho Avelo joI le ke tene pUchayuM ke, paMcazala dvipathI tame pAchA kema AvI gayA ? tyAnA samAcAra saMbhaLAve. tyAM zuM vicitratA joI? utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 uttarAdhyayanasUtre pAha-agnI pravizya mriyamANaM taM suvarNakAraM dRSTvA tasya mitraH nAgila nAmakaH zrAvakaH prAha-bho mitra ! tvaM paramabuddhimAnasi / tathApi kiM kupuruSocitaM karma kartumudhukto'si / yathA siMhasya tRNAzanaM kartuM na yujyate, tathaiva bhavato'pyevaM maraNaM na yujyate mikiM ca imaM mAnuSaM bhavaM sudurlabhaM prApya yaH kazcit tuccha. bhogasukhAthamimaM hArayati, manye sa vaiDUryamaNimUlyena kAcaM kriinnaati| yadi ca svaM kAmasukhameva vAJchasi, tathApi tvaM kalpavRkSavatsakalAbhISTadAyinaM jinaM dharma pratipadyasva / eSa dharmoM dhanArthine dhanaM, kAmArthine kAmaM, svargAthine svarga, mokSA. vaha "hAsA prahAsA" kahAM hai isa prakAra hI bAra 2 kahane lgaa| aura agni meM praviSTa hokara marane taka ko bhI taiyAra ho gyaa| jaba isa prakAra kI usakI sthiti usake mitra nAgila nAmake zrAvaka ne dekhI to vaha usase kahane lagA ki mitra / tuma to svayaM parama buddhimAn ho phira yaha kupuruSocita karmakarane ke liye kyoM tayAra ho rahe ho ? jisa prakAra siMha ke liye tRNa kA bhakSaNa karanA ucita nahIM mAnA jAtA hai usI prakAra Apa jaise buddhimAn vyakti kA isa prakAra kA maraNa acchA nahIM hotA hai| dekho mitra ! yaha manuSyabhava vaDe puNya ke udaya se prApta hotA hai| isako pAkara bhI jo prANI tuccha bhoga sukhoM ke nimitta isako ga~vA detA hai, maiM mAnatA hUM vaha vaiDUryamaNi ko veMcakara kAcako kharIdatA hai| tumako yadi kAmasukha ki hI vaach| hove to tuma kalpakSa kI taraha sakala abhISTadAyaka jinadharma kI zaraNa kyoM nahIM aMgIkAra krte| yaha dharma dhanArthI ke liye dhana kAmArthI jyAre lokoe A pramANe pUchyuM tyAre te emane "hAsA prahAsA " kayAM che ? A pramANe vAraMvAra kahevA lAgyo. ane agnimAM praveza karIne maravA mATe paNa taiyAra thaI gaye. jyAre A prakAranI enI sthiti enA nAgila nAmanA zrAvaka mitre joI tyAre e tene kahevA lAgyuM ke, mitra! tame pote ja buddhimAna che to pachI AvuM kupurUSocitA kAma karavA kema taiyAra thayA che? jema siMhanA mATe ghAsanuM bhakSaNa karavuM ucita nathI manAtuM e ja pramANe ApanA jevI buddhimAna vyakitanuM A prakAranuM maraNa barAbara nathI. juo mitra! A manuSyabhava punyanA bhAre udayathI maLe che. Ane meLavIne paNa je manuSya tuccha ga sukhonA nimitte Ane khoI bese che te vaiDUrya maNane vecIne kAcane kharIde che. tamane je kAma sukhanI ja IcchA hoya te tame kalpavRkSanI mAphaka saghaLA sukhane ApanAra chana dharmanuM zaraNuM kema nathI svIkAratA ? A dharma dhananI IcchA karanArane dhana, kAmanI IcchA karanArane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadizanI TIkA a. 18 udAjanarAjakathA 407 yine mokSaM dadAti / evaM mitreNopadiSTo'pi sa mohAttadvAkyaM nAmanyata / tataH sa svadehaM chAgagomayapuJjarAcchAdya vahni saMdhukSya mRtaH / akAmanirjarayA sa vidhunmAlinAmA vyantaradevo jaatH| evamiGginImaraNena mRtaM kumAranandinaM dRSTvA vairAgyaM prApto nAgila evaM cintitavAn aho ! mulabhenopAyena prApye'pi bhogAdau mUDhA vyarthameva klizyanti, caturvargadAyinaM jinadharma no prapadyante / aho mUDhatA jAnAnAm evaM vicintya sa zrAvakaH subhadrAcAryasamIpe dIkSAM gRhItvA sAdhudharma samyaganupAlya mRtyu ke liye kAma, svargArthI ke liye svarga evaM mokSArthI ke liye mokSa dene vAlA hai| isa taraha mitra ke samajhAne para bhI moha se usane usakI bAta nahIM mAnI aura vaha bakarI kI lIMDiyoMkA tathA chANoMkaMDokA puMja banAkara usako jalAkara usa agni meM kUda pddaa| agni ne usako dekhate 2 bhasmasAt kara diyA ? isa taraha akAma nirjarA ke prabhAva se vaha marakara vidyunmAlI nAmakA vyantaradeva ho gyaa| iginI maraNa se mare hue apane mitra kumAra naMdI ko dekhakara nAgila ke citta meM saMsAra se udAsInatA jAgRta ho uThI-usane vicAra kiyA-dekho yaha kitane AzcaryakI bAta hai jo sulabha upAyoM dvArA prApya bhI bhogAdikakI prApti nimitta to mUDha jana rAtadina duHkhI hote rahate haiM paraMtu caturvarga pradAyI jinadharmakI zaraNa aMgIkAra karane taiyAra nahIM hote haiN| isa mUDhatA kA bhI kahIM koI ThIkAnA hai| isa prakAra vicArakara nAgila zrAvakane subhadrAcArya ke pAsa jAkara dIkSA kAma, svargAthanA mATe svarga ane mokSAthIne mATe mokSane ApanAra che. A prakAre mitranA samajAvavA chatAM paNa mohathI teNe enI vAtane na mAnI ane Akhare bakarInI lIMDIone tathA chANane Dhagalo karI tene saLagAvIne e agnimAM e kadI paDaze. agnie tene jota jotAmAM bALIne khAkha karI nAkhyA. A rIte e akAma nirjarAnA prabhAvathI marIne vidyummAlI nAmane vyaMtara deva thaI gayo. agni maraNathI marelA pitAnA mitra kumAranadIne joIne nAgilanA cittamAM saMsAra pratye udAsinatA AvI gaI ane teNe vicAra karyo ke, juo keTalA AzcaryanI vAta che ke, je sulabha upAsethI maLI zake che tevA bhegAdikanI prAptinA arthe mUDha mANaso rAta divasa duHkhI thayA kare che. paraMtu caturvaga pradAyI janadharmanuM zaraNa aMgikAra karavA taiyAra thatA nathI ! AvA sUnuM paNa kyAMya koI ThekANuM che? AvA prakArane vicAra karIne nAgila zrAvaka, subhadrAcAryanI pAse jaIne dIkSA aMgIkAra karI lIdho. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre prApto'cyutadevaloke devatvena samutpannaH / tatra so'vadhijJAnena pUrvajanmaH straminaM dRSTavAn / tataH sa taM pUrvabhavamitraM pratibodhayitukAmaH paramabhAsvaraM rUpaM dadhAnastadantike samAgataH / taM samAgataM vIkSya tattejo'sahamAno'sau vidyunmAlI devaH palAyitaH / tataH zrAvakadevaH svatejaH saMhRtya taM proktavAn kiM mAM jAnAsi ? tato vidyu nmAlI devaH prAha - zakrAdikAn devAn ko na jAnAti ! tadvavacanaM zrutvA sa rasdevaH svaM bhavasvarUpaM pradarzya tamevamavAdIt ahaM tatra pUrvajanmasut nAgadhAraNa karalI / sAdhudharmakI samyag paripAlanA ke prabhAva se jaba vaha anta meM samAdhimaraNapUrvaka marA to bAraha veM devaloka acyutasvarga meM deva ho gyaa| vahAM utpanna hokara usane avadhijJAna dvArA apane mitra kI paristhiti jAnakara usako saMbodhita karanekA vicAra kiyA / vaha parama dedIpyamAna rUpako lekara mitra ke pAsa AyA / mitra ne jyoM hI isa navIna vyakti ko apane pAsa AyA huA dekhA to baDe acaMbhe meM par3A aura usake teja ko nahIM saha sakane ke kAraNa vaha vidyunmAlI deva vahAM se bhAgane lgaa| jaba isa devane usako bhAgate hue dekhA to zIghra hI apane tejako saMkucita kara liyA aura usase kahane lagAare tuma kahA~ bhage jA rahe ho kyA mujhe nahIM jAnate ho ? taba vidhumAlI ne usakI bAta sunakara kahA-zakrAdika devoM ko kauna nahIM jAnatA hai | zrAvaka ke jIva deva ne jaba yaha dekhA ki yaha Azvasta bana cukA taba apane bhUrvabhava kA svarUpa prakaTa kara vaha usase kahane lagA - 408 sAdhu dhanA samyak paripAlananA prabhAvathI jyAre te aMtakALe samAdhImaraNa pUrNAMka maryA tyAre bAramA devaleka acyuta svargamAM deva thayA. tyAM utpanna thaIne avadhijJAnathI peAtAnA mitranI paristhiti jANIne tene sa'edhita karavAnA vicAra karyo. te parama daidipyamAna rUpa laine tenA mitranI pAse pahoMcyA. mitre jyAre A navIna vyakitane peAtAnI pAse Avela joi tyAre atyaMta acaMbAmAM paDI gayA. tenA tejane sahana nahIM karI zakavAthI te vidyumAlI deva tyAMthI bhAgavA lAgyA. jyAre te deve tene bhAgatA joyA ke tarataja peAtAnA tejane saMkucita karI lIdhuM ane tema kahevA lAgyA ke, are! tu kayAM bhAge che ? zuM mane nathI oLakhatA ? tyAre vidyanmAlIe tenI vAta sAMbhaLIne kahyuM-zakrAdika devAne koNa nathI jANutu. zrAvakanA jIva deve jyAre e joyu' ke, te asvastha banI cUkayA che tyAre peAtAnA AgalA bhavanuM svarUpa pragaTa karIne tene kahevA mAMDayuM ke, huM tArA pUrvabhavanA mitra nAjhila uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyatarAjakathA 409 lo'smi / tadA bhogakAmanayA bAlamRtyunA mriyamANaM tvAM vilokya vairAgyamApanno'haM tasminnevakAle pratrajyAM gRhItavAn / mayA niSiddho'pi bAlamRtyunA yacce mRtaH, ato durgatidevo bhUtvA samutpannaH / yadi tvamapi jinamoktaM dharmamAzrayi. vyastadA'hamiva devloklkssmiimbhokssythaaH| itthaM tadvavacanaM zrutvA prabuddho vidyu. nmAlI deva pAha-gatasyAnuzaucanaiH kim ? sampati kimapyevaM kathaya, yenAhaM paraloke zubhaM labheya ! tataH zrAvaka devaH pAha-loke yathA jinadharmapracAro bhave. maiM tumhArA pUrvabhava kA mitra nAgila zrAvaka hu~ / bhogoMkI kAmanA ke vaza hokara jaba tuma ko bAlamaraNa se maratA huA maine dekhA to mujhe isa sthitine ekadama parivartita kara diyaa| maiMne usI samaya saMsAra se virakta banakara dIkSA dhAraNa karalI / aura vratoM ke vizuddha pAlana karanese anta meM samAvimaraNa dvArA prANoMkA visarjana kara maiM acyuta svargakA deva huA huuN| tumako yAda honA cAhiye ke maiMne usa samaya jaba ki tuma bAlamaraNa dvArA apane prANoMkI Ahuti de rahe the, kitanA samajhAyA thaa| parantu tumane merI eka bAta bhI nahIM mAnI thii| isI kA yaha prabhAva haiM ki tuma mara kara vyantaradeva hue ho / yadi tuma bhI jinendrokta dharmakA Azraya karate to merI jaisI sthiti ke bhoktA bana jAte / isa prakAra acyuta svargIya deva ke vacana suna prabuddha hue vidyunmAlI devane unase kahA ki aba jo kucha ho gayA so ho gayA-usakA vicAra karane se kyA lAbha, aba to Apa hamakoM kucha aisA mArga batAo ki jisapara calane se paraloga meM merA kalyANa hove / vidyunmAlI kI isa zrAvaka chuM. bhogAnI kAmanAne vaza thaIne jyAre tane bALamaraNathI marate je tyAre e sthitie mArAmAM ekadama parivartana ApyuM. meM teja samaye saMsArathI virakata thaIe dIkSA aMgIkAra karI, ane vratanuM vizuddha pAlana karavAthI aMtakALe samAdhI maraNadvArA dehano tyAga karIne huM acuta svargane deva banela chuM. tane yAda hovuM joIe ke, jyAre bALamaraNa dvArA tArA prANonI tuM AhutI ApI rahyo hato tyAre meM tane keTale samajAvyo hato para tu te mArI eka vAta paNa mAnela na hatI. eneja A prabhAva che ke, tuM marIne vyaMtaradeva banela che, je te jIne kahela dharmane Azraya svIkAryo hota te mArA jevI sthitine bhe gavanAra banI jAta. ayuta svagIya devanAM A prakAranAM vacana sAMbhaLIne prabuddha thayelA vimAlI deve kahyuM ke, have je thayuM te thayuM. tene vicAra karavAthI zuM lAbha! have te Apa mane e raste batAve che, jenA upara cAlavAthI pahelekamAM mArUM kalyANa thAya. vidyanmAlInI A prakAranI vAta sAMbhaLIne nAmila zrAvakanA jIva deve 52 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre tathA kuru / tava kalyANaM bhaviSyati / ityuktvA sa zrAvakadevastato'ntarhitaH / tato vidyunmAlI devazcintayati-kathaM mayA jainadharmapracAraH kartavyaH ? atra ka upAya: samavalambanIyaH ? evaM cintayatastanmanasi evamabhUt yad rAjA hi kAlasya kAraNamucyate, prajAstu rAjAnamanuvartante, yathA rAjA bhavati tathaiva prajA api bhavanti / ataH ko'pi prabhAvazAlI rAjAdhirAjaH zrAvakadharme samAnetavyaH, yaM dRSTvA'pare. 'pi rAjAnaH zrAvakA bhaveyustadanu tattadrAjajanA api zrAvakA bhveyuH| parantu etAdRzaH ko vartate ? iti vicintya upayogaM datvA tayogyaM vItabhayapattanAdhipati tApasabhaktamudAyanaM dadarza / tataH sa candanakASThanirmitAyAmekasyAM maJjUSAyAM prakAra bAta sunakara nAgila zrAvaka ke jIva devane usase kahA-suno tuma aisA upAya karo ki jisase jina dharmakA pracAra hove / isIse tumhArA paraloka meM kalyANa hogaa| isa prakAra samajhA bujhA kara vaha deva antarhita ho gyaa| ___usake antarhita hone para vidyunmAlI ne vicAra kiyA-maiM kina upAyoMdvArA jinadharmakA pracAra karU~-kaunasA aisA upAya hai ki jisake avalambana karane se jainadharmakA pracAra ho sakatA hai| isa prakAra vicAra karate 2 usake mana meM AyA ki isakA kAraNa rAjA ho sakatA hai| kyoM ki 'jaisA rAjA hotA hai vaisI hI usakI prajA bana jAtI hai yaha nIti hai| isaliye isake liye kisI prabhAvazAlI rAjA ko zrAvaka banAnA cAhiye ki jisako dekhakara anya rAjAjana evaM unake prajAjana bhI zrAvaka ho sakeM / aisA vicAra kara usane apane upayoga ke prabhAva se vItabhaya paTTaNake adhipati tApasabhakta udAyana ko jaanaa| usako tene kahyuM--sAMbhaLe to evo upAya kare ke jenAthI jana dharma pracAra thAya. AnAthI tamArU pale kamAM kalyANa thaze. A pramANe samajAvIne te deva atardhAna thaI gayA, e. devanA aMtardhAna thaMyA pachI vighanmAlIe vicAra karyo ke, huM kayA upAethI jIna dharmane pracAra karUM ? e ka upAya che ke, jenuM avala bana karavAthI jainadharmano pracAra thaI zake ? A pramANe vicAra karatAM karatAM tenA manamAM AvyuM ke. tenuM kAraNa rAjA hoI zake che. kAraNa ke, "jevA rAjA hoya che tevI tenI prajA banI jAya che" A nIti che. A kAraNe koI prabhAvazALI rAjAne zrAvaka banAvavo joIe. ke tene joIne bIjA rAjAo ane tenA prajAjane 5 zrAvaka banI jAya e vicAra karIne teNe potAnI upayoganA prabhAvathI vItabhaya pATanA adhipati tApasa bhakata udAyanane jANyA, tene zrAvaka banAvavA mATe teNe A utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udayanarAjakathA 411 sadoraka mukhavastrikA rajAharaNAdikaM sAdhuveSaM nidhAya tAM samantAtsampuTitavAn / tataH sa utpAtavazAna samudre SaNmAsaM yAvaditastato bhrAmyat parityaktajI. vitAzaH sAMyAtrikajanAdhiSThitamekaM pravahaNamapazyat / taddaSTvA sa svamabhAveNa tamutpAtaM prazamagya pratyakSo bhUtvA tAM dArupeTikAM sAMyAtrikebhyo datvA eva. mavadat-iyaM dArupeTikA yuSyAbhivatibhayapattanAdhIzAya rAjJa udAyanAya deyaa| zrAvaka banAne ke liye usane isa prakAra upAya kiyA-pahile candanakASTa kI usane eka maMjUSA banAI usameM sadorakamukhavastrikA evaM rajoharaNa AdirUpa muni ke veSa ko sthApita kiyA pazcAt usako saba tarapha se baMda kara diyaa| itane meM eka ghaTanA isa prakAra isake dekhane meM AI ki samudra meM chahamAsa taka utpAta ke vaza se eka yAna idhara udhara cakkara kATa rahA hai usameM baiThe hue saba logoMne apane 2 jIvana kI AzA bhI choDa dI hai| saba ke saba usameM jitane bhI yAtrIjana the ve apane jIvana kI ghaDiyAM hI gina rahe haiN| kisa samaya yAna ulaTa jAya aura jIvana samApta ho jAya yaha nahIM kahA jA sakatA thA / isa ghaTanA ko dekhakara vidyunmAlI ne usI samaya apane prabhAva se utpAtako zAMta kara diyA / utpAta zAMta ho jAne se sabako apAra harSa huaa| vyantaradevane utpAta-zAMta hote hI Apa pratyakSa prakaTa ho gyaa| una loMgone usakI khUba stuti kii| anta meM vidyunmAlI ne isa apanI peTI ko dekara aisA unase kahA ki dekho merI yaha dAru peTI hai-so tuma loga isako le jAkara vItabhaya paTTaNa ke adhIza pramANe upAya karyo-pahelAM caMdananA lAkaDAnI eka peTI banAvI ane tenI aMdara sade rakamukhavastrikA ane jeharaNa AdirUpa muninA vezane temAM rAkhI dIdhe. pachI tene badhI bAjuthI baMdha karI dIdhI. evAmAM eka ghaTanA tenA javAmAM AvI ke samudramAM cha mahinAthI utpAtanA kAraNe eka vahANa Ama tema cakrAva laI rahyuM che. tenI aMdara beThelA saghaLA e pitAnA jIvananI AzA choDI dIdhI che. tenI aMdara jeTalA yAtrIo hatA te saghaLA pitAnA jIvananI ghaDio gaNI rahyA hatA. jyAre te vahANa uMdhu vaLI jAya ane jIvana samApta thaI jAya te koI jANatuM na hatuM. A ghaTanAne joIne vighanmAlIe pitAnA prabhAvathI utpAtane zAMta karI dIdhA. utpAta zAMta thavAthI badhAne khUba harSa thayo. vyaMtaradeve utpAta zAMta thatAM ja pitAnI jAtane pratyakSa pragaTa karI dIdhI. te lokoe tenI khUba stutI karI. aMtamAM vidhumAlIe pitAnI peTI temane daIne temane kahyuM ke, juo A mArI lAkaDAnI peTI che tethI tame leko tene laI jaIne vItabhaya pATaNanA rAjA udAyanane te Apaje, ane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ka uttarAdhyayana sUtre , trikaiH vaktavyazca sa madvAkyAt yadatra dArupeTikAyAM pravrajyopakaraNamasti / yasya sampradAyasya jyopakaraNamidaM tatsampradAyapravartaka nAmagrahaNapUrvakaM cet kuThArAghAto'tra bhavettadaiveyaM dArupeTikA prasphuTiSyati / anyathA kuThAraH kuNTho bhaviSyati / yannAmaprabhAveNa peTikAbhedo bhavet sa eva zreSTo devaH, tadupadiSTo dharmaeva samyagdharmaH sa eva bhavatA caritavyaH iti / bhoH sAMyAtrikAH yuSmata - pANmAsikospAtahartumetAvatkAryaM yuSmAbhiH kartavyam / idaM vidyunmAlIvacanaM taiH sAMyA: prasannatayA pratipannam / sa vyantaradevastato'ntarhitaH / te sAMyAtrikA api udAyana rAjA ko de denA / aura merI tarphase aisA kahanA ki isameM pravrajyA ke upakaraNa haiM so ye jisa saMpradAya ke haiM usa saMpradAya ke pravartaka kA nAma lekara yadi isa para kuThAra kA AghAta kiyA jAyagA to hI yaha khulegI nahIM to isa para paDate hI kuThAra svayaM kuMThita ho jAyagA / ataH jisake nAmake prabhAva se yaha peTI khula jAya usako hI saccA zreSTha deva jAnanA cAhiye / aura usake dvArA prarUpita dharma hI saccA dharma hai aura vahI tumhAre dvArA pAlana karane yogya hai / isa prakAra usa vidyunmAlI ne rAjA ko apanA saMdeza diyA aura sAtha meM yaha bhI kaha diyA ki mujhe pUrNa AzA hai ki Apa loga avazya cha mAsa ke isa upadrava ko zAMta karane ke upalakSya mere isa saMdeza ko rAjAtaka pahu~cAne meM pramAda nahIM kreNge| isa vidyunmAlI ke saMdeza ko sunakara unalogo ne peTIko rAjAtaka pahu~cAne meM usa devako vizvAsa dilAyA aura kahA ki Apa vizvAsa rakhe hama isa Apake diye hue mArAvatA tene e kahejo ke temAM pratrajyAnAM upakaraNa che. e je saMpradAyanAM che e sapradAyanA pratra kanu nAma laine jo AnA upara kuhADAnA AdhAta karavAmAM Avaze te paNa e khulaze nahI. ane tenA upara paDanAra kuhADA pAteja bUTho thaI jaze. jethI jenA nAmanA prabhAvarcI A peTI khUlI jAya. tene sAcA zreSTha deva mAnavA ane emane pravartAvelA dharmo ja sAcA dharma che. ane te tamAre pAlana karavA yogya che. A prakAre te vidyummAlI deve rAjAne peAtAnA sa MdezA meAkalALyeA. sAthamAM evuM paNa kahyuM ke, mane pUrepUrI AzA che ke, cha mahinAnA A upadravane zAMta karavAnA upalakSyamAM mAre A saMdezA rAjAne pahoMcADavAmAM tame pramAda nahI' kare. vidyunmAlInA A sa Mdeze sAMbhaLIne te saghaLA lAkoe peTIne rAjA sudhI pahoMcADavAnA te devane vizvAsa UMdhA ane kahyuM ke, Apa vizvAsa rAkhA ke Ape dIdhelA A uttarAdhyayana sUtra : 3 d Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 udAyanarAjakathA 413 samudrataTamAsAdha vItabhayapattane samAgatya vidyunmAlidevasandezakathanapUrvakaM tAM dArupeTikAM rAjJa udAyanAya dattavantaH / tatastaM vRttAntaM zrutvA brAhmaNAstatra samAgatAH / teSve ke evamabruvan-yo hi saMsAraM sRjati, svasRSTAn sarvaprathamotpannAn RSIn vedAnupadizati / etAdRzasya devasvAmino brahmaNaH sampradAyAnugato veSo'trAsti / tasmAdiyaM dArupeTikA bheda mupayAtu ityuktavA te tatra dArupeTikopari kuThArAghAtaM kRtavantaH / parantu visma te zAstre yathA paNDitasya buddhiH kuNThitA bhavati, tathaiva kuThAro'pi kuNThito jAtaH / tataH ke'pi emamuktavanta:yo yugAnte nijodare samagraM jagad dhatte, vizvadruho daityAMzca hanti, tasya brahmAsaMdezako rAnAtaka avazya pahu~cA deveNge| una logoM dvArA isa prakAra svIkRta kiye jAne para vaha deva vahAM se antarhita ho gyaa| ve naukA jana samudra taTapara nirvighnarUpa meM A phuNce| aura vahAM se calakara vItabhaya paTTana meM jAkara vidyunmAlI deva dvArA kahe gaye saMdezako kahate hue usa dArupeTI ko unalogoMne mahArAjA udAyana ko de diyaa| Aja yaha peTI kholI jAyagI isa vRttAnta ko sunakara vahAM bahuta se brAhmaNa Akara upasthita ho gye| aura unameM se kitaneka aisA kahane lage "jo isa saMsAra kA sraSTA haiM tathA svasaSTa vedoM kA jo sarva prathama RSiyoM ko upadeza detA hai, aise usa devAdhideva brahmA kA saMpradAyAnugata veSa isa peTI meM hai| usIke nAma lene se yaha peTI khulajAyeM" aisA kaha kara jyoM hI una logoMne usa para kuThAra kI AghAta kiyA ki usI samaya vaha kuThAra vismRtazAstra meM jaise paDita kI buddhi kuMThita ho jAtI hai usI taraha kuMThita ho gyaa| kitaneka aisA kahane lage-"jo saMdeze rAjA sudhI avazya pahoMcADIzuM. te tenI taraphathI A pramANe ravIkAra karAyA pachI e deva tyAMthI aMtardhAna thaI gayA. e naukAnA pravAsIo e pachI samudranA kinAre nidhine pahoMcI gayA ane tyAMthI cAlIne vItabhaya pATaNa mAM jaIne vidyummAlIdeve ApelA saMdezAne kahIne te dArU-peTIne te lekee rAjA udAyanane ApI. Aje A peTIne khelavAmAM Avaze. A vRttAMtane sAMbhaLIne tyAM ghaNuM brAhmaNo AvI pahoMcyA ane temAMthI keTalAka ema kahevA lAgyA "je A saMsAranA sRSTA che tathA svasRSTa vedene je sarva prathama RSaone upadeza Ape che evA te devAdhideva brahmAnA saMpradAyAnugata veza A peTImAM che. temanuM nAma levAthI A peTI khUlI jAya." evuM kahIne jyAre te lokoe tenA upara kuhADAne ghAta karyo ke te samaye te kuhADe zAstranA bhUlI javAthI jema paMDitanI buddhi kuMThita banI jAya te pramANe badro thaI gaye, keTalIka ema kahevA lAgyA "je yuganA aMtamAM peTanI aMdara saghaLA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtra NDarakSakasya viSNoH sampradAyAnugato veSo'trA'sti / tasmAdiyaM dArupeTikA bhedamupayAtu, ityuktvA te tatra kuThArAghAtaM kurvanti / kintu yathA nadI pravAhe vahnaH zaktivinAzamupayAti tathaiva tasya kuThAsya zaktistatra vinaSTA / tato'pare nizitaM kuThAramAdAyaivamUcuH-yo devadevo vizvayonirayonijo mahAdevo'sti yasyAMzI vidhiviSNustaH, tasya sakalakAraNabhUtasya bhagavataH zivasya sampradAyAnugato veSo. 'trAsti, tasmAdiya dArupeTikA bhedamupayAtu, ityuttavA tatra kuThArAghAtaM kRtvntH| parantu yathA siMhapucchena giritaTo na bhiyate, tathaiva sA peTikA'pi nAbhidyata / yugAnta meM apane udara ke bhItara samagra vizvako dhAraNa karatA hai tathA vizvadrohI rAkSasoM kA jo nAza karatA hai usa brahmANDarakSaka viSNu kA saMpradAyAnugata veSa isa meM hai, ataH unhIM ke nAma lene se yaha peTI khula jAvegI" aisA kahakara jyoM hI una logoMne viSNu kA nAma lekara usa peTI para kuThAra nA AghAta kiyA to usa para usakI zakti aisI kuMThita ho gaI ki jisa prakAra nadI ke pravAha meM agni kI zakti kuMThita ho jAtI hai| pazcAt kitaneka jana tIkSNa kuThAra ko lekara aisA kahane lage ki "jo devoM kA bhI deva hai tathA vizvayoni evaM ayonija hai aise sakala kAraNabhUta mahAdeva kA saMpradAyAnugata veSa isa meM hai, inhI mahAdeva ke aMzabhUta brahmA aura viSNu haiM, ataH inake nAmake prabhAva se yaha peTI ughaDa jAo" aisA kahakara jyoM hI usa para una logoMne kuThAra kA AghAta kiyA to jisa prakAra siMha kI pUMcha se giritaTa bhedita nahIM hotA hai usI taraha vaha peTI bhI usa se bhedita nahIM huii| vizvane dhAraNa kare che tathA vizvadrohI rAkSasane je nAza kare che te brahmAMDa rakSaka viSNu saMpradAya anugata veza AmAM che. mATe temanuM nAma levAthI A peTI khUlI jaze. AvuM kahIne jyAre te leke e viSNunuM nAma laIne te upara kuhADAno ghA karyo tyAre tenI zakita evI buddhi thaI gaI ke je prakAre nadInA pravAhamAM agninI zakita harAI jAya te pachIthI keTalAka mANasee tIkSaNa kuhADAne laIne e pramANe kahevA lAgyA ke, "je denA paNa deva che tathA vizvanI ane anIja che evA sakaLa kAraNabhUta mahAdevanA saMpradAya anugata veza AmAM che. tethI e mahAdevanA. aMzabhUta brAhmA ane viSNu che. jethI temanA nAmanA prabhAvathI A peTI ughaDI jAva." evuM kahIne jyAre tenA para te lokee kuhADAne AghAta karyo tyAre je prakAre siMhanI puMchaDIthI giritaTa medAne nathI te pramANe te piTI paNa tenAthI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 udAyanarAjakathA tataH sarve paramavismayaM gtaaH| tasmin samaye imaM vRttAntaM zrutvA rAjI prabhAvatyapi tatra smaagtaa| sA'pi kuThAraM svahaste samAdAya sudhopamAmimAM ramyAM vANImugava-gatarAgadveSamohavikAraH prAptasaMsArapArAvArapAraH sakalabhavyAdhAraH sarvadevAdhidevaH sarvajJo yo jino'sti, tasmai namo'stu, atra tatsampradAyAnugatoveSo'sti / tasmAdiyaM matkuThArAghAtena bhedmupyaatu| ityuktvA sA parazunA tAM dArupeTikAM yAvatspRzati, tAvattatkuThArasparzamAtreNaiva sA peTikA sahasrakiraNa kiraNasaMsparzana kamalamiva svayameva viksitaa| tataH sarve tadabhyantare sadorakamukhavastrikA rajoharaNAdikaM sAdhuveSaM dRSTvA paramavismayamApannaH / rAjJI prabhAvatI isa se logoM ko baDA bhArI Azcarya huaa| isa vRttAnta ko jyoM hI rAnI prabhAvatIne sunA to vaha bhI vahAM A phuNcii| usane apane hAtha meM kuThAra lekara aisI amRtopama vANI se kahA ki-"jo rAga dveSa evaM moha Adi vikAroM se sarvathA rahita hai tathA isa saMsArarUpa samudra kA pAra jinhoMne prApta kara liyA hai, jo sakalabhavya prANiyoM ke ekamAtra AdhArabhUta haiM tathA sarva devoM ke bhI jo adhika deva haiM sarvajJa evaM jina haiM unako merA namaskAra hai aura unhIM kA sampradAyAnugata veSa isa meM hai| unhIM ke puNya nAmasmaraNa se yaha peTI sula jAve" aisA kahakara jyoM hI usane parazu se usa dArupeTI kA sparza kiyA to itane meM hI usa kuThAra ke sparzamAtra se hI vaha dArupeTI sUrya kI kiraNoM ke sparza se jaise kamala khila jAtA hai usI prakAra khula gii| usake khulate hI sabane yaha dekhakara parama Azcarya kiyA ki-isake bhItara to sadoraka mukhavastrikA evaM rajoharaNa Adi muniveSa haiN| rAnI prabhAvatI ko tUTI nahIM. AthI lekamAM bhAre Azcarya thayuM. A vRttAMtane jyAre rANI prabhA vatIe sAMbhaLyuM tyAre te tyAM AvI pahoMcI teNe potAnA hAthamAM kuhADAne laIne evI amRtapama vANIthI kahyuM ke, " je rAga dveSa ane meha Adi vikAre thI sarvathA rahita che tathA A saMsArarUpa samudrane jeo pAra karI gayA che, je saghaLA bhavya prANIonA eka mAtra AdhArabhUta che tathA sarva devanA paNa abhideva che. sarvajJa ane jIna che temane mArA namaskAra emanA ja saMpradAya anugata veza AmAM che. temanA puNya nAma maraNathI A peTI ughaDI jAya " ema kahIne jyAre teNe kuhADIne e dArU peTIne sparza karAvyuM eTalAmAM ja te kuhADone sparza mAtrathI sUryanA kiraNanA sparza mAtrathI jema kamaLa khUlI jAya che tema te ughaDI gaI. te khUlatAM je sadhaLAne ghaNuMja Azcarya thayuM ke, tenI aMdara te darakamukha vastrikA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 uttarAdhyayana sUtre tu kamapyanirvacanIyamAnandaM prAptavatI / udAyananRpastu sarAgadavebhyo jinadevaM mahAntamamanyata / tasya jinadeve dRDhatarA bhaktiH saMjAtA / sa jainadharmapracArAya kRtodyamo'bhUt / patyurimA jainadharmAnukUlatAM dRSTvA prabhAvatI nitarAmAnandaM prAptavatI / ekadA rAjJI prabhAvatI sAmAyikaM kartumudyatA / sA stra sadorakamutrikAM jIrNazINA nirIkSya ceTIM prAha- dAsi mama sadorakamukhavakhikA jIrNazIrNA saMjAtA, ato nUtanAM nirmAya mahya dehi / tato dAsI raktAM sado mukhakhikAM rAjyai dadau / raktavarNI mukhavatrikAM dRSTvA rAjJI mAha- 'dAsi ! sAmAyike dharmakArye raktavastrasyopayogo na bhavati, tathApi tvamevaM kRtavatI' gacchAparAM isa samaya jo apUrva AnaMda huA vaha vacanAtIta hai / udAyana rAjAne usI samaya se jinadeva ko saccA deva mAnanA prAraMbha kiyA / aura usI meM unakI dRDhatara bhakti jAgRta ho gii| rAjAne harataraha se jinadharmake pracAra karane meM hI apanA samasta puruSArtha lagAyA / isa taraha pati ko jinadharma kI ArAdhanA karane evaM usake pracAra karane meM tatpara dekhakara rAnI prabhAvatI ko apAra AnaMda hone lagA / eka dina jaba ki rAnI prabhAvatI sAmAyika karane ko udyata ho rahI thIM apanI jIrNa zIrNa sadoraka mu~hapatti ko dekhakara dAsIse kahane lagI - dAsi ! merI yaha sadoraka muhapatti jUnI purAnI ho gaI hai isa liye Aja navIna lAkara mujhe do / dAsIne yaha bAta sunakara rAnI ko rakta sadoraka mu~hapatti lAkara de dI / rAnIne jaba yaha dekhA to vaha usase bolI - dAsI ! sAmAyika jaise dharmakArya meM lAla vastrakA upayoga nahIM kiyA jAtA hai phira bhI tUne aisA kiyaa| jA, dUsarI ane rajoharaNa Adi muniveza che. rANI prabhAvatIne e samaye je apU Anada thayA je vacana tIta che. udAyana rAjAe te samayathI jInadevane sAcA deva mAnavAnI zarUAta karI dIdhI ane temAM dRDhatara bhakti jAgRta thaI rAkhae dareka rIte jIna dharmanA pracAra karavAmAM peAtAnI saghaLI zaktie kha vA mAMDI. A pramANe patine jInadhamanI ArAdhanA karavAmAM ane tene pracAra karavAmAM tatpara joIne rANI prabhAvatIne apAra AnaMda thavA lAgyA. eka divasa jyAre rANI prabhAvatI sAmAyika karavAne taiyAra thai rahela hatI tyAre peAtAnI jINuzI sadAraka muhapattine joine dAsIne kahevA lAgI-dAsI ! mArI A sadAraka muhapatti aNuzI thaI gayela che. AthI Aje navI muhapatti lAvIne mane Ape. dAsIe e vAta sAMbhaLIne rANIne rakta sadAraka muhapatti lAvIne ApI. rANIe jayAre tena joi tyAre teNe ene kahyuM-dAsI ! sAmAyika jevA dhama kA mAM rakata vastrane upayAga karavAmAM AvatA nathI. chatAM paNa te uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 417 priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA zuklAM mukhavatrikAmAnaya' ityabhidadhAnA kareNa tAM sNghttttitvtii| bhavitavyatA. vazAt prabhAvatyAH karasaMghaTTanakSaNe evaM sA bhUmoM patitA mRtA ca / tAM mRtAM dRSTvA rAjJI prabhAvatI sAtizayakhedakhinnA jAtA / sA manasyevaM cintitavatIniraparAdhaivA dAsI maddhastasaMghaTanena patitA mRtA ca / ato mama vrataM khaNDita jAtam / khaNDitavratAyA mama jIvitenAlam ? vivekino hi vratabha jIvita. mapi bhaJjanti, ato'nazanaM kRtvA svarApaprAyazcitaM kariSye / iti vicintya rAjI vAbhiprAyaM svapataye rAjJa udAyanAya vijJApItavatI / rAjA prAha-devi ! mama jIvitaM tvadvazam ! tvAM vinA'haM kSaNamapi jIvituM notsahe ! ato'smAda. mukhavastrikA laa| aisA kahakara rAnI prabhAvatIne dAsI ko hAtha se dhakkA diyaa| bhavitavyatAvaza rAnI ke hAtha lagate hI vaha gira paDI aura usake prANapakherU uDa gye| dAsI kI yaha dazA dekhakara prabhAvatI bahuta duHkhita huii| usake mana meM usa samaya aisA vicAra AyA ki isa niraparAdha dAlI kI virAdhanA mere dvArA huI hai, isa se maiMne apane vrata ko khaMDita kiyA hai| saMsAra meM vratakhaMDita vyaktiyoM ko jIvana kisI kAmakA nahIM rahatA hai ataH mujhe aba jIne se kyA lAbha ? kyoM ki jo vivekI hote haiM ve tabhaMga hone para apane jIvana kA bhI parityAga kara diyA karate haiN| isaliye maiM anazana karake apane isa pApa kA prAyazcitta karUM isI meM aba merI bhalAI hai| isa prakAra vicAra kara rAnIne apane isa abhiprAya ko rAjA udAyana se kahA-suna kara rAjAne kahA-devi! yaha to tuma jAnatI ho ki merA jIvana tumhAre hI AdhIna hai, tuma nahIM ho to meM eka kSaNa bhI jIvita nahIM raha Ama karyuM. jA, bIjI mukhavastrikA laI Ava. AvuM kahIne rANI prabhAvatIe dAsIne hAthathI dhakko mAryo. banavA kALe rANInA hAthano dhakko lAgavAthI te paDI gaI ane tenuM prANa paMkherU uDI gayuM. dAsInI A dazA joIne rANI prabhAvatI khUbaja duHkhI thaI A samaye tenA manamAM evo vicAra Avyo ke, A niraparAdhI dAsInI hatyA mArAthI thaI che tethI meM mArA vratane khaMDita karyuM che. saMsAramAM vrata khaMDita vyakitaonuM jIvana keI kAmanuM rahetuM nathI. jethI have mAre jIvavAthI zuM lAbha? kAraNa ke, je vivekIhoya che te vratabhaMga thavAthI pitAnA jIvanane pari. tyAga karI de che. AthI huM anazana karIne mArA pApanuM prAyazcitta karuM emAM ja mArI bhalAI che. A pramANe vicAra karIne rANIe potAne abhiprAya rAjA udAyanane kahyo. A sAMbhaLIne rAjAe kahyuM devI ! e te tuM jANe che ke, mAruM jIvana tAre AdhIna che. tuM nahache te huM eka kSaNa paNa jIvita rahI zakuM nahI. evI 53 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre nazanatratAd virama / tato rAjJI saMsArAnityatvAdipariMbodhanena rAjAnaM kathamapi svAbhiprAyAnukUlaM kRtavatI / tato rAjA prAha-devi ! tvaM devatvaM prAptA mAM vedAtaM dharma pratibodhayestadA'haM tvAmanazanaM kartumanumodayAmi / rAjJI rAjJo vacanaM pratipadya bhaktaM pratyAkhyAya svarlokaM gatA / svargaprAptistu jainadharmasyAnuSaGgikaM phalam / devalokagatA rAjJI devatvaM prAptA / tataH sA devI svapne rAjAnaM jainadharmasya viziSTatAM vAraM vAraM bodhayati / tathApi rAjA tApasabhaktiM na parityajati / dRSTirAgastu nIlIrAga iva prANinAM durmoco bhavati / tato rAjJI devI tApasakatA hUM, aisI sthiti meM isa anazanatrata se tuma ko koI lAbha nahIM hai / rAnIne jaba rAjA ko apane pratikUla dekhA to usane rAjA ke liye saMsAra kI anityatA samajhAbujhAkara apane anukUla banA liyA / rAjA jaba anukUla bana gayA taba rAnIne anazanatrata prAraMbha karanA cAhA / paraMtu rAjAne usa rAnI se punaH aisA kahA - maiM tumhAre isa vrata kI anumodanA tabhI kara sakUMgA ki jaba tuma devaparyAya prApta kara mujhe Arhata dharma meM pratibodhita karane kI pratijJA krogii| rAnIne rAjA ke vacana mAna liye aura caturvidha AhAra kA pratyAkhyAna kiyA / usa anazana vratakI ArAdhanA ke prabhAva se marakara vaha devaloka meM pahuMca gaI / devaloka kI prApti jIvokoM jainadharma kI ArAdhanA kA AnuSaMgika phala jAnanA cAhiye / rAnI jaba svargaloka meM jAkara devI kI paryAya se utpanna ho gaI taba usane rAjAko svapna meM jainadharmakI viziSTatA bAra 2 samajhAI - paraMtu rAjAke hRdaya meM jo tApasoM ke prati bhaktithI sthitimAM A anazana vratathI tane kAI lAbha nathI. rANIe jayAre rAjAne pAtAnAthI pratikULa joyA tyAre rAjAne aneka rIte saMsAranI anityatA samajAvI pene anukULa banAvI lIdhA. rAjA jyAre anukULa khano gayA tyAre rANIe anazanavrata dhAraNa karavAnA vicAra karyAM. paraMtu rAjAe pharIthI rANIne e pramANe kahyuM-devI huM'. tamArA A vratanI anumedanA tyAre karI zakuM ke, jyAre tuM deva paryAya prApta karIne mane Ata dhamamAM pratipreSita karavAnI pratijJA kare. rANIe rAkhanuM vacana mAnI lIdhuM. ane coMdha AhAranuM pratyAkhyAna karyuM. e anazana vratanI ArAdhanAnA prabhAvathI marIte te svargamAM pahoMcI gaI. svarganI prApti chavA mATe jainadhama nI AzadhananA AnuSaMgika phaLarUpa mAnavI joIe. rANI jyAre svarga lokamAM jaIne devInA paryAyathI utpanna thaI tyAre tez2Ie rAjAne svapnamAM jainadharmAMnI viziSTatA vAraMvAra samajAvI. paraMtu rAjAnA hRdayamAM tapasvIo 418 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA sebhyo rAjJo'nurAgaM pariharttumanyadA tApasarUpeNa samAgatya rAjJe bahUnyamRtamayaphalAni dadau / rAjA tAnyAsvAdya jAtAnandastaM prAha-vApasa ! IzAni phalAni kutrotpadyate ? tApasa prAha - rAjan ! ito'tidUre'smAkamAzrame janadurlamAni bahUti phalAni santi / rAjA'pi phalAsvAdanalolupastena saha tasyAzrame gantumudyataH / tataH sA devI svamAyAprabhAveNa tApasAzramaM tApasAMzca parikalpya rAjJA saha tatrA''gatA / te devIkalpitatApasAH mAhuH - are ! kastvam / kathamihA''yAtaH ?' ityevaM kudhA vadanto rAjAna hantumudyatAH / ete sarve'vi tApasAvaha kama nahIM huii| saca hai prANiyoMkA dRSTirAga nIlIrAga ke samAna durmoca huA karatA hai / isa devIne eka samaya tapasviyoM se rAjAkA anurAga haTAne ke nimitta svayaM tApasakA rUpa lekara rAjAke liye bahuta se amRtamaya phaloM ko lA kara diyA / rAjAne unako jyoMhI cakhA to unako bahuta hI unakA svAda Anandaprada pratIta huA unako khA kara vaha bahuta adhika harSita hokara usa Aye huye tApasa se kahane lage - tapasvin / kaho to sahI aise phala kahA~ utpanna hote haiM / sunakara tApasa ne kahA rAjan / yahAM se thoDI hI dUra para hamAre AzramameM ye jana durlabha phala bahuta se haiM / rAjAneM jyoM hI yaha bAta sunI to vaha una phaloM kI cAhanA se AkRSTa ho kara usa tApasa ke sAtha 2 usake Azrama pahu~ce / usake pahile usa devIrUpa tApasane apanI devazakti ke prabhAva se tApasAzrama evaM tapasviyoM ko vahAM banAyA thaa| so ve rAjA usake sAtha jyoM hI Azrama meM pahu~ce ki una devI kalpita tApasone usase kahA - " are ! tuma kauna ho aura kyoM yahAM para Aye 419 tam je bhikata hatI te AchI na thaI kharUM che ke, prANIonA SThira ganI nIlezarAganI mAphaka dumeca hAya che. A devIe eka samaya tapasvIomAMthI rAjAne anurAga dUra karavA mATe pete ja tApasanu` rUpa laine rAjAne mATe ghaNuAMja amR tamaya phaLe lAvIne ApyAM. rAjAe jyAre tene cAkhyAM te tene tenA svAda ekadama AnaMdaprada lAgye. ane khAine te ghaNA ja khuzI thaine te AvelA taparavIne kahevA lAgyA. tapasvIna ! kahe to kharA, AvAM phaLa kayAM utpanna thAya che, sAMbhaLIne tApase kahyu'-rAjana ! ahiMthI thoDe dUra amArA AzramamAM AvAM jana durlabha phaLa ghaNAMja che. rAjAe jayAre A vAta sAMbhaLI tyAre e phaLAnI cAhanAthI AkRSTa thaIne te tApasanA Azrame gayA. AnA pahelAM me devIrUpa tApase peAtAnI daivIzaktinA prabhAvathI tApasa Azrama ane tapasvIonetyAM banAvyA hatA. jyAre te rAjAnI sAthe Azrame paheAMcyA tyAre te devI kalpita tAparAe tene kahyu-" are! tame kaiANu che, ane uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 uttarAdhyayana sUtre duSTA bhavanti, naite saMstavasyApi yogyAH santi' iti vicArayan rAjA teSAM bhayAttato druta palAyitaH / te tApasA api tatpRSThato'nvadhAvan / palAyamAnaH sa rAjA bane munIn dRSTvA mahatA svareNa provAca- pUjyAH ! ebhyaH pApakAribhyastApasebhyo mAM rakSantu zaraNAgatam / tato munayaH procuH - rAjan ! mA bhaiSIH ! nAsti te'tra kimapi bhayam / tataste devI - mAyAkalpita tApasAstato nivRttAH / te munayo vigatabhayaM taM vItabhayapattanAdhIzaM karNapriyairamRtamayairvAkyajaina dharmamupadiSTahue ho ? " isa prakAra krodhAveza se bolate hue ve loga rAjAko mAraneM ke liye taiyAra ho gaye / rAjAne jyoM hI unakA aisA vyavahAra dekhA to socane lagA ki ye saba tApasa duSTa loga haiN| inakA saMstava-paricaya karanA yogya nahIM hai isa prakAra ke vicAra se vaha vahA~se zIghra hI bhaya trasta ho kara apane nagarakI tarapha bhAga gaye / unako bhAgate hue dekhakara tApasa bhI usake pIche 2 dauDe / bhAgate hue rAjAko usa banameM kitaneka muni dikhalAI par3e so rAjAne baDe jora se cillAkara unase kahA ki mahArAja ! Apa loga ina pApakArI tApasoM se mujhe bacAiye - maiM ApakI zaraNa meM AyA hUM / rAjAkI bAta sunakara muniyoMne kahA rAjan ! ddromt| aba jaba tuma hamArI zaraNa meM Acuke hoM to kisI bhI prakAra kA tumakoM yahAM bhaya nahIM haiN| isa prakAra jaba unamuniyoMne kahA to ve devI kalpita samasta tApasajana usakA pIchA karane se vahIM se lauTa gaye / muniyoM ne zaraNa meM Aye huve isa vItabhaya pattanAdhIzako karNapriya evaM amRtopama vacanoM ahIM zA mATe AvyA che ? " A pramANe krodhAvezathI khelatAM khelatAM te leka rAjAne mAravA mATe taiyAra thai gayA. rAjAe jyAre temanA AvA vahevAra joyA tyAre manamAM vicAryu ke, saghaLA tApasa leAko duSTa che. emanI sAthe paricaya rAkhavA ceAgya nathI. A prakAranA vicArathI bhayabhIta banIne te peAtAnA nagaranI tarapha bhAgavA mAMDayA, tene bhAgatA joIne tApasA paNa tenI pAchaLa pAchaLa doDayA. doDatA e rAjAne te jaMgalamAM keTalAka muni najare paDayA. jethI rAjAe ghaNA jorathI rADe pADIne kahyuM, mahArAja! Apa loko mane A pApakArI tApasethI bacAveA. huM ApanI zaraNamAM Avela chuM. rAjAnI vAta sAMbhaLIne munioe kahyuM-rAjana ! gabharAva nahI. have jyAre tame amArI zaraNamAM AvI cUkayA che tA, kAi paNa prakAranA tamArA mATe bhaya nathI. A pramANe jyAre te munioe rAjAne kahyu tA, e devIe peAtAnA prabhAvathI utpanna karelA tApase tyAMthI pAchA vaLI gayA. munienA zaraNamAM AvelA A vItabhaya pATaNanA adhIzvarane kaNe)ne priya lAge uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA 429 vantaH / tataH pratibuddho rAjA zrAvakadharma pratipannaH / prabhAte meghaganitavad devAnAmupAyo niSphalo na bhavati / tato devI svarUpeNa prAdurbhuya rAjAnaM dharme sthirI kRtya svarga gtaa| bhUpe zrAvakadharme samyaka svIkRte tadvazagA rAjAnastadanu sarve'pi janAH zrAvakA jAtAH / ekadA vidyAdharaH kazcit zrAvako vairAgyaM prApto bhagavantaM mahAvIraM vandi tuM samAgacchan vItabhayapattane rAjJo gRhe smaagtH| sa tatra rogagrasto jaatH| rAjJa AsIdekA kubjA dAsI / sA taM zrAvakaM svapitaramiva zuzrUSitavatI / tasyAH se jainadharmakA upadeza sunaayaa| upadeza sunakara rAjA pratibuddha ho gayA aura usane vahIM para zrAvaka dharma aMgIkAra kara liyaa| saca hai prabhAta meM meghakI garjanA ke samAna devoMkA upAya niSphala nahIM hotA hai isake bAda vaha devI rAjA ko isa prakAra jainadharma meM sthirakara evaM apanA svarUpa prakaTa kara apane sthAna para calI gii| isa prakAra rAjA ke zrAvaka dharma meM dRDha ho jAne para usake anuyAyI rAjA tathA samasta prajAne zrAvaka dharmako svIkAra kara liyaa| eka samaya kI bAta hai ki koI vidyAdhara zrAvaka vairAgya-bhAvanA se vAsitAnta : karaNa ho kara bhagavAna mahAvIra prabhu ko vandanA nimitta A rahA thaa| so usako rAste meM vItabhayapattana bhI aayaa| vaha vahAM Akara rAjA ke ghara utara gyaa| karma saMyoga kI bAta hai ki vaha vahAM Ate hI bImAra paDa gyaa| rAjAkI eka dAsI thI jisakA nAma kubjA thaa| usane usa zrAvaka kI sevA apane pitA ke jaisI kii| tevAM amRtatulya vacanothI jainadharmane upadeza saMbhaLAvyo. upadeza sAMbhaLIne rAjA pratibuddha thaI gayA temaNe tyAMne tyAMja zrAvaka dharmane aMgikAra karI lIdhuM. prabhAtamAM meghanI garjanA je deveno upAya niSphaLa thato nathI. A pachI e devI rAjAne jainadharmamAM sthira karIne ane pitAnuM svarUpa pragaTa karIne potAnA sthAne cAlI gayAM. A prakAre rAjA zrAvaka dharmamAM daDha thaI javAthI temanA anuyAyI bIjA rAjA tathA temanI saghaLI prajAe zrAvaka dharmane svIkAra karI lIdhA. eka samayanI vAta che ke, kaI vidyAdhara zrAvaka vairAgya bhAvanAthI vAsita aMta:karaNavALo banIne bhagavAna mahAvIra prabhunI vaMdanA karavA mATe AvI rahelA hate cAlatAM cAlatAM rastAmAM tene vItabhaya pATaNa AvyuM. te tyAM AvIne rAjAne mahemAna thayo, kama saMjoge te tyAM pahoMcatAMja mAMdA paDe. rAjAnI eka dAsI hatI jenuM nAma kujA hatuM. teNe e zrAvakanI sevA potAnA pitAnI mAphaka uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 uttarAdhyayanasUtra zuzrUSayA sa zrAvakaH svaasthymupaagtH| tasya vidyAdharazrAvakamya samIpe sakalAbhISTa pradAyi guTikAzatamAsIt / sa tasya sarvA guTikA dadau / svayaM ca pravrajyAM grahItukAmo bhagavato'nti ke pracalitaH / sA kubjA dAsI tAmu guTikAsvekA guTikAM gRhitvA 'ahaMsvarNavaNA bhaveyam' iti dhyAyantI tAM guTikAM bhuktavatI / tatsamakAla meva sA suvarNavaNo jaataa| tasyAH 'muvarNagulikA' iti nAma jAtam / tataH sarvatra prastAmimAM bAnI zrutvA caNDapradyotabhUpastAmAnetuM svadRtaM preSitavAn / dRto vItabhayapattane samAgatya suvarNagulikAmevamavadat-ahamadantIzena caNDapradyotena vatsamIpe preSitaH / tvaM mayA sahAvantAmAgaccha / dUtavacanaM zrutvA muvaNegulikA mAha-kAminI hi adRSTapUrva puruSaM na svayamabhyeti / ato yadi caNDa pradyota ihAisase vaha zrAvaka svastha ho gyaa| isa vidyAdhara zrAvaka ke pAsa sau goliyAM thI jinase sakala abhISTa kI siddhi hotiithii| so isa zrAvaka ne ye samasta hI goliyAM usa kubjA dAsIko de dii| aura pravrajyA grahaNa karane ke liye svayaM bhagavAna ke pAsa calA gyaa| kubjA dAsIne ina goliyoM meM se eka golI " maiM svarNavarNa jaisI ho jAU~" isa manoratha se khA lI-so vaha usI samaya suvarNa jaisI ho gii| suvarNagulikA isakA nAma bhI paDa gyaa| kuchakAla nikalane para sarvatra phailI huI isa bAtako sunakara caNDapradyotanane usako lAne ke liye apanA eka dUta bhejaa| dUtane vItabhaya pattana me Akara suvarNagulikA se kahA maiM avantIza caNDamadyotana ke dvArA bhejA huA tumhAre pAsa AyA hUM-so tuma mere sAtha avantI pdhaaro| isa prakAra dUta ke vacana sunakara suvarNa gulikA ne kahA-yaha nIti hai ki kAminI adRSTa pUrva karI. AthI enI mAMdagI cAlI gai A vidyAdhara zrAvakanI pAse eka goLIo hatI jenAthI sadhaLA abhISTanI siddhio thatI hatI. e zrAvakee saghaLI gALiyo e kujA dAsIne ApI dIdhI. ane pravajyA grahaNa karavA mATe te pote bhagavAnanI pAse cAlyA gayA. kubajA dAsIe e geLImAthI eka gebI "he sonAnA varNa jevI banI jAuM" evA abhiprAyathI khAdhI te te eja vakhate senAnA jevA raMgavALI banI gaI. ane tethI suvarNagulIkA evuM enuM nAma paNa paDI gayuM. thoDAka kALa vItyA pachI cAre bAjue phelAyelI e vAtane sAMbhaLIne caMDaprodyatane tene belAvavA mATe pitAnA dUtane mokalyA. e date vItabhaya pATaNamAM AvIne suvarNa gulIkAne kahyuM ke huM avaMti nareza caMDa pradyatana taraphathI tamArI pAse Avela chuM. jethI tame mArI sAthe avaMti cAle. A prakAranuM dUtanuM vacana sAMbhaLIne suvarNa gulIkAe kahyuM ke A nIti che ke, koI strI pahelAM nahIM joyela purUSanI pAse utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 udAyanarAjakathA gacche tadA'haM tena sahaivA''gamiSyAmi, naanythaa| tadvacanaM zrutvA dUto'vantI. mAgatya rAjJe caNDapradyotAya sarva nyavedayat / so'pyanalagiri hastinamAruhya rAtrau cItabhayapattane samAgatya guptarUpeNa suvarNagulikayA saha militaH / suvarNaguli. kA'pyanalagirimAruhya guptarItyA caNDapradyotena sahojayinIM gtaa| sa gandha dvipo'nalagirinizAyAM vItabhayapattane viNmUtramakarot / tadgandhaprabhAveNa tatratyAH sarve gajA nirmadA jAtAH / sa gandhadviyo yasyAM dizi gatastAM dizaM pati te sarve gajA uttabdhazuNDA vyAttamukhA stabdhakarNA vilokayantaH saMsthitAH / puruSake pAsa pahile se apane Apa nahIM jAtI hai-ataH yadi caNDapradyotana rAjA yahAM Ave to maiM unake sAtha AjAU~gI anyathA nhiiN| isa prakAra suvarNagulikA ke bacana sunakara dUta pIchA avanti lauTa AyA-aura caNDapradyotana rAjA se suvarNagulikA ne jo kucha kahA thA saba kaha diyaa| caNDapradyotana dUta ke dvArA suvarNagulikA kA abhiprAya jAnakara avanti se calA / vaha apane gaMdhahastI analagiri hAthI para savAra ho kara avanti se calA thaa| so calate 2 vaha rAtri meM guptarIti se vItabhaya pattana A phuNcaa| vahI Ate hI vaha suvarNagulikA se gupta rUpa se milaa| rAjA usako hAthI para baiThA kara ujjayinI le aayaa| analagiri hAthI vItabhaya pattana meM AyA thA taba vahAM usane malamUtra bhI kiyaa| so usakI gandha ko saMghate hI vahAM ke samasta hAthI madarahita ho gye| tathA yaha gaMdhahastI jisa dizA kI ora gayA thA usI hI dizA kI aura ve saba hAthI zuMDA daMDa ko U~ce kara muMha phaaddpitAnI meLe jatI nathI. AthI je caMDa pradyatana rAja ahIM Ave te huM tenI sAthe AvuM. e sIvAya nahIM. A prakAranuM suvarNagulIkAnuM kahevAnuM sAMbhaLIne dUta pAchA avaMtI cAlI gaye. ane caMDaadyatana rAjAne suvarNayulIkAe je kAMI kahyuM hatuM te saghaLuM kahyuM. caMDapradyotanA dUta sAthe AvelA suvarNagulIkAnA pratyuttarane sAMbhaLIne avaMtithI te potAnA gaMdha hastI analagirI hAthI upara savAra thaIne cA. cAlatAM cAlatAM rAtrInA samane gupta rIte te vitabhaya pATaNa pahoMcyA. tyAM AvatAM ja te suvarNayulIkAne gupta rIte maLe. rAjA tene hAthI upara besADIne ujavInI laI gaye. analagirI hAthI vItabhaya pATaNamAM Avela hatuM tyAre teNe tyAM maLamUtra kareluM gaMdhane suMghatAMja tyAMnA saghaLA hAthIo mada vagaranA thaI gayA ane gaMdha hastI je dizAmAM gaye ja dizA tarapha saghaLA hAthI suMDhane uMcI karIne moDhuM phADI rAkhIne jotA jotA ubhA hatA. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre prabhAte hastipakA vItamadAn tAn gajAna anAniva pauruSahInAn dRSTvA sasaMbhrAntA rAjJaH samIpe samAgatya sarva vRttAntaM niveditvntH| tatastvaritameva rAjA hastivaidyAn hastinAM cikitsArtha hastizAlAyAM preSitavAn / hastivedyAzciritsAM kRtvA tAn gajAn nIrogAn kRtvntH| tataste hastivaidyA rAjJaH samope samAgatyaivamuktavantaH-svAmin ! gandhadvipaviSmUtragandhamAghrAya svakIyA gajA nirmadA jAtAH / anyathA tu evaMvidharogasya saMbhAvanaiva nAsti / gandha dvipastu caNDapradyotasyaivAsti, manye sa rAtrau smaagtH| rAjAjJayA lokA anala girikara dekhate hue khaDe the| prAta: kAla hote hI jaba mahAratoMne isa dRzya ko dekhA arthAt hAthiyoM ko nirmada bakaroM ke samAna pauSahIna dekhA to saMbhrAnA ho kara ve rAjA ke pAsa dauDe gaye aura yaha maya samAcAra unhone rAjA se sunaayaa| rAjAne jyoM hI hAthiyoM kI isa prakArakI dayAjanaka sthiti sunI to usane zIghra hI hastiIzAlA meM hAthiyoM kI cikitsA karane vAle vaidyoMko una hAthIyoM kI cikitsA karane ke nimitta bheja diyaa| unhoMne jAkara bar3I sAvadhAnI se cikitsA karake unako nIroga banA diyaa| pazcAt rAjA ke pAsa jAkara unhoMne isa prakAra kahA-mahArAja! ye saba Apake hAthI gaMdha hAthI ke malamatra kI gaMdhako sUMghane se ho nirmada hue haiN| nahIM to isa prakAra ke roga se grasita ho jAnekI to inameM saMbhAvanA hI nahIM ho sakatI hai| gaMdhahastIkA adhipati isa samaya yadi koI hai to vaha eka caNDapradyotana rAjAhI haiN| mAlUma paDatA hai vaha hastI yahAM rAtri meM AyA hai| savAra thatAMja mahAvatee jayAre A dekhAvane joye. ane hAthIne madavagaranA bakarInA jevA joyA tyAre sabrAMta banIne rAjAnI pAse deDI gayA. ane A saghaLA samAcAra temaNe rAjAne saMbhaLAvyA. rAjAe jyAre hAthIonI AvA prakAranI dayAmaya sthiti sAMbhaLI te temaNe turata ja hAthIonI cikitsA karavAvALA vadone hAthIonI cikitsA karavA mATe mokalI ApyA. teoe tyAM pahoMcIne ghaNI ja sAvadhAnIthI cikitsA karIne te hAthIne mULa sthitimAM lAvI dIdhA. pachIthI rAjA pAse jaIne temaNe e pramANe kahyuM-mahArAja ! ApanA A saghaLA hAthI gaMdhahAthInA maLamUtranI gaMdhane suMghavAthIja nirmAda thayA che. A sivAya AvA regathI sapaDAI javAnI keAI paNa saMbhAvanA rahetI nathI. gaMdhahastInA adhipati je A samaye koI paNa hoya to te eka eDapradyota rAjAja che khabara paDe che ke, temane e hAthI rAtrInA vakhate ahIMyA Avela che. jyAre AvI vAta te vaidarAje utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA 425 caraNavinAni svanagarasthitAnyavalokya rAjJaH samIpe samAgatya tavRttAntaM niveditvntH| tato rAjA udAyano rAjapuruSAnAjJApitavAn-prakSadhvaM yUyaM, kathaM caNDapradyoto'tra smaagtH| tasmin samaye kaJcakI samAgatya mAha-svAmin ! suvarNagulikA na dRshyte| tato rAjA nizcayamakarota-nUnaM suvarNagulikAmapa. hattumeva caNDapradyoto'tra smaagtH| tatastadgatikarmaNA tasmin saMjAtakopo rAjA caNDapradyotasyAntike dUtaM preSitavAn , uktavAMzca taM dRtaM sva sandeza kathayitum / dRto'pi avantInagare caNDa pradyotasannidhau gatvA pAha-rAjan ! yasya parAkramAgnau zatravaH zalabhatAmApannAH sa udAyanabhUpo bhavantaM mama mukhena vadati-'tvaM caura iva samAgatya mama dAsImaphhatya palAyitaH / cauro hi nRpasya jaba yaha bAta ve vaidya rAjA se kaha rahe the ki itane meM hI nagaranivAsijanoMne apane nagara meM usake caraNa cihno ko dekhakara usakA AnA rAjA se jAhira kiyaa| rAjA isa bAta se paricita ho kara rAjapuruSoM se kahane lage-dekho-caNDapradyotana yahAM kaise aayaa| usI samaya kaMcukI ne A kara rAjA ko khabara dI ki mahArAja! suvarNagulikA nahIM dikhatI hai| yaha samAcAra sunate hI rAjako nizcaya ho gayA ki avazya hI suvarNagulikA ko haraNa karane ke liye caNDapradyotana yahAM AyA hogaa| isa prakAra vicAra kara aura usake isagarhita kRtya se kupita ho kara rAjAne usI samaya caNDapradyotana ke pAsa samAcAra de kara apanA eka dUta bhejaa| dUtane vahAM jAkara caNDapradyotana se kahA-rAjan / jisakI parAkramAgni meM zatrujana zalabha (pataMga)kI dazAko prApta ho jAte haiM usa udAyana rAjAne mere dvArA Apa ke pAsa yaha saMdeza bhejA hai-ki tumane te rAjAne kahI rahyA hatA ke, eTalAmAMja nagara nivAsIoe pitAnA nagaramAM tenA pagalAne joIne te hAthInuM AvavuM rAjA pAse jAhera karyuM. rAjA A vAtathI jANakAra banIne pitAnA rAjapurUSone kahevA mAMDaye-juo caMDapradyotana ahIM kevI rIte AvyA ? A samaye rAjamahelanI eka dAsIe AvIne rAjAne khabara ApI ke mahArAja ! suvarNa gulIkA dekhAtI nathI. e samAcAra sAMbhaLatAMja rAjAnA dilamAM nakakI thaI gayuM ke, avazya suvarNagulIkAnuM haraNa karavA mATeja caMDapradyatana ahIM Avela haze. A prakArane vicAra karIne tenA AvA niMdita kRtyathI krodhita banIne rAjAe te samaye pitAnA eka dUtane samAcAra pahoMcADavA caMDapradyotana pAse mokalyA. dUte tyAM jaIne caMDapradyotanane kahyuM-rAjana ! jenA parAkramathI bhalabhalA zatruo tenAthI dabAIne zaraNAdhIna banela che tevA mahApratibhAzALI udAyana rAjAe mane saMdeza pahoMcADavA ApanI pAse mekalela che ke, tame amArA nagaramAM cAranI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre daNDanIyo bhavati / nirlajjastvamapi mama daNDanIyo'si / atastvAM nigrahItumahaM tava nagaramavarodhayiSyAmi / tvaM yoddhaM sannaddho bhava / iti dRtamukhAdudAyanabhUpasya sandezaM zrutvA paramakruddhazcaNDa pradyotaH prAha-dUta ! rAjA hi yasya kasya cidapi ratnaM harati / tasmAdAyanabhUpasya dAsIratnaM harato mama nAsti kA'pi ljjaa| udAyano rAjA mayA saha yoddhaM vRthaiva yante / sa mAM jetuM nAsti smrthH| mama gandhadvipasya purataH parvato'pi sthAtuM na shktH| kiM punarvarAka udAyanaH / tathApi yahAM cora kI taraha Akara jo merI suvarNagulikA dAsIkA haraNa kiyA hai vaha ThIka nahIM kiyA hai| isakA pariNAma bahuta burA aavegaa| jo cora huA karate hai nIti ke anusAra ve daNDanIya hote haiN| tumabhI isI taraha ke cora ho| ataH jaba tuma nirlajja banakara isa kRtya meM pravRtta hue ho to phira kyoM nahIM tumako daMDita kiyA jaay| inhIM saba vicAroM se maiM tumhArA nigraha karane ke liye tumhAre nagara kA avarodha kruuNgaa| isaliye tuma laDAI ke liye tayAra ho jaao| isa prakAra dUta ke mukhase udAyana rAjA ke samAcAra sunakara caNDa5dyotanane krodha meM Akara dUta se kahA-dUta ! kyAtuma nahIM jAnate ho ki jo samartha rAjA huA karate haiM ve cAhe jisa kisI kA bhI ratna haraNa kara sAte haiN| isameM lajjAkI kauna sI bAta hai| maiMne bhI aisA hI kiyA hai| ataH udAyana rAjA ke dAsI ratna ko haraNa karane vAle mere ko nirlaja batAnA yaha ucita nahIM hai| rahI yuddha karane kI bAta-so jAkara unase kaha do ki parvata se mAthA mArane vAlekA hI mAthA phaTatA hai parvata kA kucha nahIM bigddtaa| vicAre udAyana meM kahAM aisI zakti hai jo mAphaka AvIne mArI suvarNakulIkA dAsInuM haraNa karI gayela che. te kAma sArUM nathI karyuM, enuM pariNAma khUbaja kharAba Avaze. je cAra hoya che te nIti anusAra daMDane pAtra ja hoya che. tame nirlajaja banIne AvA kRtyamAM pravRtta thayA che te pachI tamane daMDa zA mATe ApavAmAM na Ave ? A saghaLA vicArothI huM tamane zikSA ApavA mATe tamArA nagara upara caDAI karIza. AthI tame laDAI mATe taiyAra raheze. A prakAranA udAyana rAjA e mokalelA samAcAra dUtanA moDhethI sAMbhaLIne caMDapradyatana rAjAe dhamAM AvIne dUtane kahyuM dUta ! zuM tamo jANatA nathI ke, je rAjA samartha hoya che te, cAhe tenA ratnanuM haraNa karI zake che. temAM lajajAnI koI vAta nathI. meM evuM ja karela che. AthI udAyana rAjAnA dAsI ratnane haraNa karavAvALA mane nirlajaja batAvo e ucita nathI. have rahI yuddha karavAnI vAta te jaIne temane kahI de ke, parvata sAthe mAthuM TakarAvanAranuM ja mAthuM phUTe che. parvatanuM kAMI bagaDatuM nathI. bicArA udAyanamAM evI kaI zakita utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA are yuddhAya sannaddho bhUtvA samAgamiSyati, tarhi mRtyumApsyati / caNDapradyotasya sandezamAdAya sa dUto vItabhayapattane samAgatya udAyananRpaM prAha-svAmi ! caNDapradyato'pi bhavatA sahayoddhumudyatosti / sastrakRtamanyAyaM nyAyameva manute / ataH svAminA tasya darpospaharaNIya eva / dutavacanaM zrutvA rAjA sadya eva yuddhabherIM vAdayituM senApatimAjJApya svAnuyAyinoM daza rAjJaH sva svasainyaM sannaddhaM samAdiSTavAn / tato rAjA udAyano jyeSThe mAsi sasainyairbaddhamukuTairdazabhI rAjabhiH vaha merA sAmhanA kara ske| kyA usako nahIM mAluma hai ki mere gaMdhahAthI ke sAmane parvata bhI nahIM Thahara sakatA hai to phira udAyana ke mAmUlI hAthiyoM kA to kyA sAmarthya hai, jo usake sAmane Thahara sakeM / phira bhI yadi usako yuddha karane kI khujalAhaTa ho rahI hai to isake liye sAdara AmatraNa hai| yAda rakhanA vaha yahAM se jItA nahIM jA sakegA - niyama se maregA / isa prakAra caNDapradyotana ke saMdeza ko sunakara dUta bApisa vItabhayapattana AyA aura udAyananRpa se jo kucha caNDapradyotanane kahA thA akSarazaH saba kaha diyA / tathA yaha bhI usane kahA- mahArAja / caNDapradyotana to Apa ke sAtha yuddha karane ko taiyAra ho rahA hai - vaha apane nyAya ko bhI anyAya kI hI tulA para taula rahA hai / ataH aise anyAyI vyakti kA nigraha avazya karanA cAhiye / dUta kI bAta sunakara rAjAne zIghrahI yuddhakI ghoSaNA karavA dI / tathA yaha bhI senApati ko Adeza de diyA ki hamAre anuyAyI jo daza rAjA haiM unako bhI yaha sandeza pahuMcA do tAki ve bho apanI senA sahita saMnaddha hokara hamArI sahAyatA ke liye tayAra raheM / che ke, te mAreA sAmanA karI zake ? zu tene khakhara nathI ke, mArA gadhahAthInI sAme paMta paNa TakI zakatA nathI. to pachI udyAyananA mAmulI hAthIenuM te zu sAmarthya che ke, je enI sAme Takakara lai zake, ? chatAM paNa jo tene yuddha karavAnI ummIda thai rahI hoya te tene mATe mArUM" AmatraNu che. yAda rAkhajo ke, te ahIthI jIvatA jaI zakaze nahIM'. niyamathI mRtyunA atithi khanIne ja pAchA jaze. A prakAranA caDapradyotananA sa MdezAne AMbhaLIne dUta vItabhaya pATaNa pAchA karyAM ane udAyana rAjAne akSarazaH je kAMi caDapradyotane kahyuM hatuM te kahI saMbhaLAvyuM. tathA e paNa kahI dIdhuM ke, mahArAja caMpradyotana ApanI sAthe yuddha karavA mATe taiyAra thai rahela che. te peAtAnA anyAyane paNa nyAyanIja tulA upara teALI rahela che. AthI evI anyAyI vyakitane mada avazya utAravA joie. dUtanI vAta sAMbhaLIne turataja rAjAe yuddhanI gheASaNA karAvI dIdhI. senApatine evA paNa Adeza ApyA ke, ApaNA anuyAyI je dasa rAjA che tene paNa A saMdezA pahAMcADI do. jethI tee paNa peAtAnI senAne sAthe laine ApaNI sahAyatA mATe uttarAdhyayana sUtra : 3 427 Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kara8 uttarAdhyayanasUtre svasainyaizca sahAvantI prati prclitH| prasthitaiH sainyaiH samastA bhUstaduddhatai rajI. bhizca sakalA dizA vyaaptaaH| evaM sainikaiH saha gacchan udAyano marubhUmau smaagtH| tatra durlabhajalapradeze rAjJaH sainikA jalamamApya macchitA babhUvuH / tadA rAjA prabhAvatIdevIM smRtavAn / sA devItatkSaNa evaM smaagtaa| jJAtavRttAntA mA devI agAdhajalapUritaM puSkaraiH suzobhitaM puSkaratrayaM nirmitvtii| rAjJaH sainikAH zItalaM jalaM pItvA svasthAH sNjaataaH| annaM vinA kathaMcitprANA dhArayituM zakyAH, jalaM vinA tu na kadAcidapi shkyaaH| tato devI rAjAnamAisa prakAra saba ucita vyavasthA kara ke rAjA udAyana jyeSTha ke mahIne meM sasainya mukuTabaddha una daza rAjAoM ko tathA apanI sainya ko sAtha lekara avantI (ujjaina) kI aura cala diyaa| udAyana ke prasthita isa sainya se evaM inake calane se uDI huI dhUli se usa samaya samasta dizAe~ vyApta bana gaI thiiN| isa prakAra ADaMbara ke sAtha cala kara udAyana rAjA kitaneka par3AvoM ke bAda marubhUmi meM A phuNce| vahAM pAnI kI kamI hone se durlabha jalapradeza meM rAjA ke kitaneka sainika jalake nahIM milane se jaba mUcchita ho gaye taba rAjAne usI samaya prabhAvatI devIkA smaraNa kiyaa| usane Akara bahA agAdha jala se labAlaba bhare tathA kamaloM se suzobhita tIna jalAzayoM kI racanA kara dii| rAjAke sainikoMne khUba ina meM manamAnA zItala jala kA pAna kiyA ! aura svastha hokara phira va Age cle| annake vinA to kisI taraha prANI jhIvita raha sakatA hai parantu pAnI ke vinA nhiiN| jaba rAjAkI yaha cintA zAMta ho gaI taiyAra rahe. A prakAranI saghaLI ucita vyavasthA karIne rAjA udAyana jeTha mahInAmAM sinya sahita mugaTa baMdha te dasa rAjAone tathA potAnA sainyane sAthe laI avaMtInI tarapha cAlI nIkaLyA. udAyananA cAlatA e sainyathI uDelI dhULathI cAre dizAo dhULathI gherAI gaI hatI A pramANe bhAre ADaMbara sAthe cAlIne udAyana rAjA keTaleka sthaLe daramajala mukAma karIne marUbhUmimAM jaI pahoMcyA. tyAM pANInI kheMca hovAne kAraNe e pradezamAM pANI maLavuM durlabha hovAthI rAjAnA keTalAka sainiko pANI na maLavAthI jyAre mucchita banI gayA tyAre rAjAe te samaye prabhAvatI devInuM smaraNa karyuM. AthI teNe tyAM AvIne agAdha jaLathI chachala bharelA tathA kamaLathI suzobhita traNa jaLAzanI racanA karI dIdhI, rAjAnA sainike e jaLAzayamAM mana mAnyuM jaLapAna karyuM ane svastha thaIne pachI te AgaLa cAlyA. annanA vagara te prANI kaIrIte jIvI zake che paraMtu pANI vagara jIvI zakAtuM nathI. jyAre rAjAnI e ciMtA zAMta thaI tyAre devI rAjAne pUchIne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 udAyanarAjakathA 429 pRcchaya svasthAnaM gtaa| rAjA tu krameNojayinIsamIpe samAgatya sImApradeze ziviranivezaM kRtavAn / tato rAjA manasyevaM vicArayati-asmin saMgrAme ubhayapakSIyAH senikA vyarthameva mariSyanti / atazcaNDa pradyotasya mama ca yuddhaM bhavatu / iti vicArya rAjA udAyano dUtamukhena caNDapradyotaM saMdiSTavAn-rAjan ! niraparAdhAnAM sainikAnAM vinaasho'nucittH| ata Avayoreva yuddhaM bhavatu / rathaM turagaM ho tanaM vA''sthAya padAtirvA bhUtvA yathA yuddhaM taba roceta, tathA mAmapi sandiza / taba devI rAjA se pUcha kara apane sthAna para calI gaI / calate 2 rAjA ujjayinI ke pAsa A phNcaa| usane bAhira hI apane tambU khaDe karavA diye / rAjAne usa samaya vicAra kiyA-isa saMgrAma meM donoM tarapha se yoddhAoM kA vyartha meM hI vidhvaMsa hogA ataH ucita to yahI hai ki merA aura caMDapradyotana kA hI yuddha kyoM na ho jAya ? isa prakAra ke vicAra se rAjA udAyanane caMDapradyotana ke pAsa apanA eka dUta yaha saMdeza dekara bheja liyaa| dUtane caNDapradyotana ke pAsa pahu~cakara udAyana kA yaha saMdeza ki-"niraparAdha sainikoM kA vinAza sarvathA anucita hai ataH hama tuma donoM kA hI yuddha ho jAya to ThIka hai" sunA diyaa| tathA sAtha meM yaha bhI kahA ki-mahArAja ! udAyana rAjAne yaha bhI pUchavAyA hai ki-Apa raNa para, ghoDe para, yA hAthI para caDha kara yuddha karanA cAhate haiM yA paidala hI raha kara ? jaisA Apako ruce vaisA hI Apa kreN| parantu isakI khabara hamako avazya pahuMcA deveM tAki pitAnA sthAna upara cAlI gaI. cAlatAM cAlatAM rAjA ujajInI pAse pahe cI gayA ane pitAnA taMbu tyAM ubhA karAvI dIdhA. rAjAe e samaye vicAra karyo ke A saMgrAmamAM bane taraphanA ddhAono vyarthamAM ja vidhvaMsa thaze. AthI ucita te e che ke, mArUM ane caMDapradyotananuM ja sAma sAmuM yuddha zA mATe na thAya? A prakAranA vica rathI rAjA udAyane pitAnA eka dUtane rAjA caMDapradyotananI pAse saMdeza laIne maka, dUta rAjA udAyanane saMdeza laIne rAjA caMDapradyatana pAse pahoMcyA ane rAjA udAyanano saMdezo saMbhaLAvyo ke "niraparAdhI sainikone vinAza sarvathA anucita che. AthI huM ane tame banenuM ja yuddha thAya te ThIka che" Ama kahI dIdhuM. tathA sAthe evuM paNa kahyuM ke, mahArAja udAyana rAjAe evuM paNa pUchAvyuM che ke, Apa ratha upara, ghoDA upara ke hAthI upara caDIne yuddha karavA cAhe cho athavA te bhUmi upara rahIne ? jevuM Apane ThIka lAge tevuM Apa kare paraMtu AnA khabara amane avazya avazya mokalAvaje. jethI ame uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " uttarAdhyayana sUtre udAyanavacanaM dUtamukhAnnizamya caNDapradyotaH sandiSTavAn ahaM rathamAsthAya yuddhaM karivyAmi / tato dvitIyadivase rAjA udAyano yuddhasajjo rathamAsthAya yuddhakSetre samAgataH / parantu kuTilamatizcaNDa pradyoto manasyacintayat-rathamAsthAya udAyanena saha yuddhaM kurvato nAsti mama jayAzA, iti vicArya sa kapaTI caNDapradyotoStafgariM hastimAruhya yuddhakSetre samAgataH / tathAvidhaM taM yuddhakSetre samAgataM vilokya rAjA udAyanaH prAha - are mRSAvAdin ! pratijJAbhraSTo'si, yatastvaM rathaM vimucya hastimAruhya samAgato'si, tathApi tava nAsti kuzalam ityuktavA rAjA maiM bhI usI rUpa meM yuddhasthala meM upasthita ho jaauuN| isa prakAra dUta ke mukha se udAyana rAjAkA abhiprAya jAnakara caNDapradyotanane kahA- he dUta ! tuma jAkara apane rAjA se kaha do ki maiM ratha para baiThakara hI yuddha karUMgA / dUtane Akara caNDamadyotana ke isa samAcArako udAyana se kahA / dUsare dina rAjA udAyana yuddha ke liye taiyAra ho gayA aura ratha para baiThakara yuddhakSetra meM upasthita ho gaye / parantu kuTilamati caNDapradyotanane vicAra kiyA ki yadi maiM ratha para baiThakara jo udAyana ke sAtha yuddha karane jAtA hUM to mujhe jaya prApta honA sarvathA asaMbhava hai / ataH analagiri hAthI para caDhakara hI yuddha karanA ucita hogA, isa prakAra vicAra kara caNDapradyotana anilagiri hAthI para caDhakara raNAMgaNa meM A phuNcaa| isa prakAra yuddhasthala meM caNDaprayotana ko AyA huA dekhakara udAya ne kahA- are mRSAvAdin ! tuma pratijJAbhraSTa kyoM ho rahe ho ? jo rathako choDakara hAthI para Aye ho ? phira bhI yAda rakho, tumhArI 430 paNu e pramANe yuddha sthAna upara pahoMcIe uSAyana rAjAnA dUtanA meDhethI AvA prakAranA sa Mdeza sAMbhaLIne caMDapradyotane kahyuM-huM krUta! tamA jaine tamArA rAjAne kahI do ke huM... rathamAM besIne ja yuddha karIza. te ca'DapradyotananA A samAcAra rAjA udAyanane kahI saMbhaLAvyA. bIje divase rAjA udyAyana yuddha mATe taiyAra thayA ane ratha upara besIne yuddha bhUmi upara jai paheAMcyA paraMtu kuTilamati caMDapradyotane vicAra karyo ke. jo huM rAjA dAyananI sAme rathamAM besI yuddha karavA jAuM te mAre vijaya thavA asabhava che. AthI analijhira hAthI upara caDhIne ja yuddha karavu' ucita che. AvA prakAranA vicAra karI caDapradyotana anilagiri hAthI upara besIne yuddha bhUmI upara paheAMcyA. A pramANe caMDapradyotanane yuddha bhUmI upara Avela joIne udAyane kahyuM-are huM khelanArA ! tameA pratijJA bhraSTa kema thaI rahyA che!! je rathane chADIne hAthI upara caDIne AvyA che. chatAM paNu yAda rAkheA ke tamArI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadizanI TIkA a. 18 udAjanarAjakathA svarathaM maNDalAkAreNa paryabhrAmayat / caNDapradyotastu svahastinaM tamanu dhAvayati / caNDapradyotasya gandhahastI yaM yaM caraNaM samutthApayati, rAjA udAyanaH svanizitaiH zaraiH taM taM vidhyati / evaM rAjA udAyanena viddhacaraNaH sa hastI vyAkulo bhUtvA plaayitH| tato rAjA udAyano hastipRSTasthitaM caNDapradyotaM yuktayA pAzena gRhItvA bhUmau nipAtya prataptalohazalAkayA tanmastake 'ayaM dAsIpatiH' ityakSarANi lekhitavAn / tatastaM gRhItvA kASThapiJjare nidhAya svadezaM prati praca. litH| tadA varSAkAlaH smaagtH| mArgaH sarvato jlpuurairaapuuritH| tato rAjA kuzalatA nahIM hai| isa prakAra kahate hue udAyana rAjAne apane ratha ko maMDalAkAra ghumaayaa| caNDapradyotanane bhI apane hAthI ko usake pIche 2 dauddaayaa| jaise 2 hAthI dauDane ke liye pairoM ko uThAne lagA-taise 2 hI udAyanane apane tIkSNa zaroM dvArA usake una 2 caraNoM ko vedhanA prAraMbha kiyaa| isa prakAra caraNoM meM viddha hokara vaha gajarAja Akula vyAkula banakara yuddhasthala se bhAga gyaa| hAthI ko bhAgate hue dekhakara udAyana ne hAthI kI pIThapara baiThe hue caMDapradyotana ko yukti dvArA pAza DAlakara nIce girA liyA aura prataptaloha kI zalAkA se usake mastaka para yaha dAsIpati hai" isa prakAra ke akSaro ko aMkana kara diyaa| bAda meM kASTha nirmita piMjare meM usako baMda kara aura sAtha meM lekara ve apane deza ko ravAnA ho gaye / calate 2 bIca hI meM varSAMkAla laga gayA aura mArga cAroM tarapha se jala se vyApta bana gyaa| rAjA udAyanane jaba isa prakAra kI mArga kI sthiti dekhI to unhoMne eka jagaha kuzaLatA nathI. A pramANe kahIne udAyana rAjAe pitAnA rathane maMDalAkAra phera. caMDapradyotane paNa pitAnA hAthIne enI pAchaLa pAchaLa doDAvyuM. jema jema hAthI doDavA mATe pagane upADavA lAgyo tema tema udAyane potAnA tIkSaNa tIra dvArA enA e pagalAnuM vedhana karavAnuM zarU karyuM. A pramANe caraNothI ghAyala banela e gajarAja AkuLa vyAkuLa thaIne yuddha bhUmIne choDIne bhAgavA mAMDe. hAthIne bhAgate joIne udAyane hAthInI pITha upara beThelA caMDapradyotanane yukitathI pAza nAkhIne nIce pachADI dIdhA. ane pachI agnimAM tapAvelA leDhAnAsaLIyAthI tenA mastaka upara "A dAsI pati che" A prakAranA akSarene aMkita karAvI dIdhA. pachIthI lAkaDAnA eka pAMjarAmAM tene baMdha karIne tene sAthe laIne pitAnA deza tarapha ravAnA thaI gayA cAlatAM cAlatAM rastAmAM varSARtune prAraMbha thaI gayo ane rastAo cAre taraphathI jaLathI bharAI gayA hatA. rAjA udAyane jyAre A prakAranI sthiti joI tyAre teNe pitAnA sinyane nagaranA eka bhAgamAM sthApita karI dIdhuM. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 uttarAdhyayanasUtre udAyano nagarAkAraM skandhAvAraM nyavezayat , dhUliprAkAraM nirmApya svAnuyAyino dazabhUpAn rakSAyai niyuktavAn / tatra vANijyArtha bahavo vaNijo'pi nyabasan / dazabhI rAjabhI rakSitatvAllIkAstacchiviraM dazapuramitinAmnA vyapadiSTavantaH / rAjA udAyano bhojanAdinA caNDapradyotaM svatulyamarakSata / ___athAnyadA paryuSaNaparvamu sAmvatsariko divasaH samAgataH / rAjA udAyanaH pauSadhamakarot / bhUpakArastadAjJayA caNDapradyota pRSTAn-rAjan / kimadya bhokSya te bhavAn ? socintayat-nUnamadya mAM viSadAnena mArayiSyati / nocedakRtapUrvo'yaM prazno'dya kathaM kriyate ? iti cintayitvA sa sUpakAramuvAca-akRtapUrvo'yaM prazno. apane sainika ko nagara ke AkAra meM sthApita kara diyA, arthAt sainya ko vibhakta kara nagara ke AkAra meM basA diyaa| tathA vahIM para dhUli kA prAkAra khaDA karavAkara daza rAjAoM ko rakSA ke liye niyukta kara diyaa| bahuta se vaNikajana bhI vyApAra ke nimitta isa meM Akara basa gaye / isa nagara kA nAma daza rAjAoM dvArA rakSita hone kI vajaha se dazapura paDa gyaa| rAjA udAyanane sAtha meM lAye hue caNDapradyotana kA AdarasatkAra karane meM koI kamI nahIM rakhI, apane tulya hI usakI rakSA kii| eka dina paryuSaNaparva meM saMvatsarI ke dina rAjA udAyanane pauSadha kiyaa| taba rasoiyene udAyana kI AjJA se caNDapradyotana se pUchArAjan / Aja Apa kyA khAveMge? rasoiyeke isa prazna ko sunakara caNDapradyotanane mana meM vicAra kiyA-Aja nizcaya se ye loga mujhe viSa dekara mAra DAlanA cAhate haiN| nahIM to isa prazna ke karane kI Aja kyA arthAta sinyane alaga alaga sthaLee nagaramAM vasAvI dIdhuM. ane e sthaLe mATIthI eka makAna taiyAra karAvIne dasa rAjAone enA rakSaNa mATe niyukata karyA. A prakAre sinyanA vasavATathI vepAra mATe keTalAka vepArIo paNa tyAM AvIne vasyA. A nagaranuM nAma dasa rAjAonA rakSaNa taLe rakhAyela hovAthI dasapura evuM paDayuM. rAjA udAyane pitAnI sAthe pakaDIne lAvelA caMDapradyotanane Adara satkAra sArI rIte karavAmAM koI jAtanI uNapa na rAkhI, tema ja pitAnI mAphaka tenI rakSA karI. eka divase paryuSaNa parvathA saMtatsarInA divase rAjA udAyane piSadha karyuM. tyAre rasoyAe udAyananI AjJAthI caMDapradyotanane pUchayuM-rAjana ! Aje Apa zuM jamaze? rasoyAne Avo prazna sAMbhaLIne caMDapradyotane manamAM vicAra karyo, Aje nizcayathI jhera ApIne A leke mane mArI nAkhavA cAhe che. nahIMtara A prazna utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 433 priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA 'dya kriyate / anyasmin dine tu sarasaM bhojanaM mAmapRSTvaivAtrAnaiSIH, kathamadya pRcchasi / mUpakAraH prAha-rAjan ! adyAsti sAMvatsariko divasaH ! tasmAtsaparivAro rAjA udAyanaH pauSadhaM karoti / ata eva pRcchaami| tato rAjA caNDamayotaH prAha-devAnupiya ! zobhanaM tvayA kRtam , yadahaM sAMvatsarikaparva vijnyaapitH| ahamapi zrAvakaputro'smi / ato'dha pauSadhaM kariSye / mupakArastadvacanaM rAjA udAyanAya nyavedayat / rAjA prAha-ayaM yAdRzaH zrAvakastamahaM jAnAmi / jarUrata thii| abhItaka to mujhe vinA pUche hI sarasa bhojana ina logoMne khAneko diyA hai| phira Aja ye " Apa kyA khAveMge" isa prazna ke pUchane kA kAraNa kaisA ? caNDapadyotana jaba isa prakAra ke vicAra meM magna ho rahA thA-taba usI samaya rasoiyene isa prazna karanekA spaSTIkaraNa karate hue kahA-Aja Apa se isa liye pUchA jA rahA hai ki Aja saMvatsarI kA dina hai isa liye rAjAne saparivAra pauSadha kiyA hai| rAjA caNDapradyotanane jyoM hI yaha bAta sunI to usako baDI prasannatA huI, kahane lagA-devAnupriya ! tumane Aja acchA kiyA jo mujhe sAMvatsarika parva hone ke samAcAra diye / maiM bhI zrAvaka kA putra hUM isa liye Aja pauSadha kruuNgaa| rasoiyene caNDapradyotana ke isa kathana ko sunakara udAyana rAjA se nivedana kiyA ki mahArAja! Aja caNDapradyotanane bhI pauSadha kiyA hai| kyoM ki unakA esA kahanA hai ki mai bhI zrAvaka huuN| rasoiye kI isa bAta ko sunakara udAyanane khaakaravAnI Aje zuM jarUra hatI? Aja sudhI te mane pUchayA vagara A leke mane khAvA mATe sArAmAM sArUM bhejana ApatA hatA. te pachI Aje "Apa zukhAze?" A prazna pUchavAnuM kAraNa zuM ? caMDapradyotana jyAre A prakAranA vicAramAM magna hatA tyAre te samaye A praznanuM spaSTIkaraNa karatAM rAIyAe kahyuM-Aje Apane e khAtara pUchavAmAM Ave che ke Aje saMvatsarIno divasa che. eTalA mATe rAjAne saparivAra piSadha karela che. rAjA caMDapradyotane A vAta sAMbhaLI tyAre tene ghaNI ja prasannatA thaI ane kahevA lAgyA ke, devAnupriya! Aje teM ghaNuM ja sAruM karyuM che ke, Aje saMvatsarI parva hovAnA samAcAra mane ApyA. huM paNa zrAvakane putra chuM, jethI huM paNa Aje piSadha karIza. raIyAye caMDapradyotananuM Ama kahevuM sAMbhaLIne udAyane rAjAne nivedana karatAM kahyuM ke, mahArAja ! Aje caMDapradyotane paNa piSadha karela che. kAraNamAM temanuM evuM kahevAnuM che ke, huM paNa zrAvaka chuM. raseiyAnI vAta sAMbhaLIne udAyane kahyuM, huM jANuM chuM, ke e zrAvaka che. paraMtu mAyArUpa A 55 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 uttarAdhyayanasUtre parantu mAyAzrAvake'pyasmin baddhe mama paryuSaNA zuddhA na bhaviSyati / ato'sya bandhanaM mocanIyam / iti vicArya rAjA udAyanazcaNDapradyotaM bandhanAnmuktavAn / tena saha saparivAraH pauSadhaM kRtavAn / tasmin dine rahasi ko'pi caNDapradyotamevamabravIta-adya bhavato bandhanamocanasyAvasaro'sti / sAyaMkAle rAjA bhavantaM kSamayituM yadA''gacchettadA bhavatevaM vAcyam-yadi bhavAn mA svatantra kuryAt, tadA'haM bhavantaM kSamayAmi iti / caNDapradyoto'pi tathaiva kRtavAn / rAjA udAyana: sAmvatsarikapratikramaNaM kRtvA kSamApaNAvasare caNDapradyotaM kSamApayati / tadA caNDapradyotaH kathayati-yadi bhavAn mAM mocayettadA'haM bhavantaM kSameya / udAyanena tathaiva kRtam / dvitIya divase udAyanazcaNDapadyotena saha pAraNAM kRtavAn / maiM jAnatA hUM jaisA yaha zrAvaka hai| paraMtu mAyArUpa isa zrAvaka ke baMdhe rahene para merA paryuSaNa zuddha nahIM hogA isaliye isako baMdhana se mukta kara denA caahiye| aisA socakara udAyanane caNDapradyotana ko baMdhana se mukta kara diyaa| aura usI ke sAtha saparivAra pauSadha kiyaa| caNDapradyotana se usI dina kisIne ekAnta meM aisA kahA ki dekhoM Aja saMvatsarI kA dina hai isaliye hI ApakI baMdhana se mukti huI hai, ataH rAjA jaba Apake pAsa sAyaMkAla meM kSamApanA karane ke liye Ave taba Apa usa se aisA kahanA ki-"yadi tuma mujhe sarvathA baMdhanarahita kara do taba hI maiM Apa se kSamApanA kara sakatA haiN"| caNDapradyotanane aisA hI kiyaa| rAjA jaba sAMvatsarIka pratikramaNa karake caNDapradyotana se kSamApanA karane lagA, taba caNDapradyotanane kahA ki yadi Apa mujhe sarvathA baMdhanarahita kara deM to hI mai kSamApanA kara sakatA haiN| udAyanane caNDapradyotana ke prastAva ko baDe harSa ke sAtha svIkAra kara A zrAvaka baMdhAyela rahevAthI mAruM AjanuM paryuSaNa zuddha nahIM rahe jethI ene baMdhanamukta karI devo joIe. e vicAra karIne udAyane caMDapradyotanane baMdhana mukata karI dIdhe, ane tenI sAthe saparivAra piSadha karyuM. caMDaprodyatanane keIe kahI dIdhuM ke, juo Aje saMvatsarIne divasa che jethI Apane baMdhana mukata karavAmAM Avela che. jethI jayAre rAjA ApanI pAse sAMjanA vakhate kSamApanA karavA Ave tyAre tene A pramANe kaheje ke, "je tame mane saMpUrNa paNe mukta karI de to huM ApanI sAthe kSamApanA karI zakuM" caMDatedyotane A pramANe karyuM. rAjA jyAre sAMvatsarika pratikramaNa karIne caMDapradyotananI kSamApanA karavA lAgyA tyAre caMDapradyotane kahyuM ke, je Apa mane saMpUrNa baMdhAne mukta karI detA he te kSamApanA karI zakuM. udAyane caMDapraghAtananA A prastAvane ghaNuja harSa sAthe svIkAra karI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA varSAsu vyatItAsu sa caNDa pradyotena saha saparivAro vItabhayapattane smaagtH| rAjA tasmai svakanyAM dattavAn , yautuke vijitaM tadrAjyaM ca tasmai samarpitavAn / taptazalAkAlikhitAkSarANi samAcchAdayituM paTTaM ca dattavAn / tata Arabhya rAjAnaH zirasi paTTamapi baddhamArabdhAH / tataH pUrva tu mukuTadhAraNasyaiva prathA''sIt / rAjJA udAyanenAnumatazcaNDapradyota udAyana putryA saha svarAjadhAnyAmujjayinyAM gtH| athAnyadA rAjA udAyanaH pauSadhaM kRtvA pauSadhazAlAyAM sthitH| tasyAM rAtrau dharmajAgarikAM jAgradevamacintayat-te nagara grAmAkara droNamukhAdayo dhanyAH, liyaa| dUsare dina udAyanane caNDapradyotana ke sAtha pAraNA kiyaa| jaba varSAkAla vyatIta ho gayA taba udAyana rAjA pradyotana ke sAtha 2 hI saparivAra vItabhayapattana meM Aye aura apanI kanyAkA vivAha caNDapradyotana ke sAtha krdiyaa| dahejameM udAyanane usako usakA jItA hujA rAjya de diyA aura bhAla para taptazAlAmA se aMkita kiye gaye akSaroM ko acchAdita karane ke nimitta paTTa-pagaDI bhii-diyaa| isIse rAjA loga mastakara para-pagaDI bAMdhane laga gye| isake pahile to mukuTa hI ye loka bAMdhA karate the| kuchadinoM ke bAda caNDapradyotanane ujjayinI jAneke liye rAjA udAyana se kahA taba udAyanane jAne ke liye usako AjJA dedI / ataH vaha udAyanakI putrI ke sAtha AnaMda pUrvaka apanI rAjadhAnI ujjayinI vApisa A gyaa| eka dina rAjA udAyana pauSadha karake pauSadhazAlA meM hI rhe| vahA~ rAtrImeM dharma jAgaraNA se jagate hue unhone aisA vicAra kiyA ve nagara, grAma, Akara evaM drauNamukha AdivAle janapada dhanya hai ki lIdho. bIje divase udAyane caMDapradyotananI sAthe pAraNuM karyuM. jayAre varSAkALa pura thaI gayA tyAre udAyana caMDapradyotananI sAthe vItabhaya pATaNamAM AvyA ane pitAnI kanyAne vivAha caMDapradyotananI sAthe karI dIdho. dahejamAM udAyane tenuM jIteluM rAjya ApI dIdhuM. ane kapALa upara leDhAnI saLIthI aMkita karela akSarone DhAkI rAkhavA nimitte pAghaDI baMdhAvI. AthI rAjAo mAthA upara pAghaDI bAMdhavA lAgyA. AnA pahelAM to rAjAe mAthA upara mukaTa dhAraNa karatA hatA. keTalAka divasa pachI caMDapradyotane ujajayanI javA mATe udApanane kahyuM, tyAre udA thane tene javAnI AjJA ApI AthI rAja udAyananI putrInI sAthe potAnI rAjadhAnImAM pAchA AvI gayA. eka divasa rAjA udAyana poSadha karavA mATe piSadhazALAmAM rahyA tyAM rAtrInA vakhate dharma jAgaraNathI jAgatA rahIne e vicAra karyo ke, je nagara, grAma, Akara utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre yatra jagadgurubhaMgavAn varddhamAnasvAmI viharati / te ca nRpAdayo'pi dhanyA ye bhagavato'mRtamayIM vANIM zrutvA pavajanti, zrAvakadharma vA sviikurvnti| tacced vIraprabhuH svacaraNakamalAbhyAmidaM vItabhayapuraM pavitra yettadA'haM tadantike dIkSAM gRhItvA svajanmanaH sAphalyaM kuryAm / bhagavAn mahAvIro'pi tacintitaM jJAtvA campApurItaH pracalito vItamayapattanodyAne smvsRtH| bhagavantaM samAgataM zrutvA rAjA udAyano bhagavataH samIpa samAgatya taM praNam tadupadiSTaM dharma ca zrutvA nyavedayata-bhadanta / rAjyaM putrAya datvA bhavadantike pravajituM yAvadAgacchAmi, kRpAparAyaNarbhavadbhistAvadihaiva sthAtavyam / bhagavAnAha-devAnamiya ! asmin zubhe kamagi vilamba mA kRthaaH| tato rAjA udAyano bhagavantaM jinaM natvA svagRhaM jinameM jagadaru vardhamAna svAmI vihAra karate haiN| tathA ve nRpAdika bhI dhanya haiM jo prabhukI amRtamayI vANI sunakara dIkSA grahaNa kara lete haiN| athavA zrAvakake vrata lete haiN| yadi vIra prabhukA Agamana isa vItabhaya-pattana nagara meM ho jAya to maiM bhI unase dIkSA grahaNa kara apane janmako saphala bnaaluuN| bhagavAn mahAvIra prabhune udAyana ke isa vicAra ko apane jJAna dvArA jAnakara campApurI se vihAra kara grAmAnugrAma vicarate hue ve vItabhayapattana ke udyAnameM A phuNce| jaba udAyana ko prabhukA Agamana jJAta huA to ve bhagavAna ke samIpa Aye aura vaMdanA evaM payaMpAsanA kara baiTha gye| prabhune dharmakA upadeza diyA-usako sunakara udAyanane prabhu se nivedana kiyA-bhadanta ! jabataka maiM putrako rAjya dekara Apake pAsa dIkSita hone ke liye AtA hUM tabataka dayAkara Apa yahIM para virAjeM rheN| udAyana kI bAta sunakara prabhune kahA ane droNa AdivALA mANaso dhanya che ke, jyAM jagatagurU vardhamAna svAmI vihAra kare che. tathA e nRpAdikane paNa dhanya che ke, je prabhunI amRtamaya vANI sAMbhaLIne dIkSA grahaNa kare che. agara to zrAvakanuM vrata ce che. je vIra prabhunuM Agamana A vItabhaya pATaNamAM thaI jAya te huM paNa temanI pAsethI dIkSA grahaNa karIne mArUM jIvana saphaLa karI lauM. bhagavAna mahAvIra prabhue udAyananA A vicArane pitAnA jJAna dvArA jANIne caMpApurIthI vihAra karI. grAmanugrAma vicaraNa karatAM karatAM vItabhaya pATaNanA udyAnamAM AvI pahoMcyA. jyAre udAyanane prabhunA Agamanane khabara maLyA tyAre te bhagavAnanI pAse AvIne vaMdanA ane parya pAsanA karIne besI gayA prabhue dharmane upadeza ApyA. A sAMbhaLIne udAyane bhagavAnane nivedana karyuM - bhagavAna ! jyAM sudhI huM mArA putrane rAjyasana suprada karIne dIkSA levA mATe ApanI pAse AvuM tyAMsudhI Apa ahIM ja bIrAjamAna rahe. udAyananI vAta sAMbhaLIne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 udAyanarAjakathA gatvaivamacintayat-yadi svaputrAyAbhijite rAjyaM dadAmi, tadA'sau tatra mUcchito na zakSyatyAtmakalyANaM sAdhayitum / tataH sa janmaparamparAbhirbaddho bahukAlaparyantaM bhave bhramiSyati / tasmAdidaM rAjyaM putrAya no dAsyAmi ! iti svaputrAya nivedya rAjA kezinAmakaM svabhAgineyaM rAjye saMsthApya kezinA kRtadIkSotsavo rAjA udAyano bhagavato'nti ke pravajyAM gRhItavAn / gRhItapravajyo munirudAyano'tiduSkarairmAsopavAsarUpaistapobhiH karmaNAM kAyasya ca zoSaNaM kurvan viharatisma / pAraNAsvantapAntAhAramAharatastasya zarIre rogaH smudbhutH| taM rogaM udAyana ! zubhakArya meM vilamba nahIM karanA cAhiye / prabhuke isa Adezako pA kara udAyana ghara para Aye aura vicAra karane lage ki-yadi maiM putra abhijita ko rAjya detA hUM to vaha isameM mUJchita ho jAvegA -ataH AtmakalyANa se vimukha banakara vaha isa saMsAra meM bahuta kAlataka janma maraNa hI karatA rahegA-isaliye putrako na dekara yaha rAjya bhAgineya-bhAneja ko denA caahiye| isa prakAra ke vicAra ko apane putra abhijita ke samakSa prakaTa karate hue udAyanane rAjya para kezI nAmake bhAgineya-bhAnejako sthApita kara diyaa| aura svayaM jAkara vIra prabhuke pAsa dIkSA dhAraNa karalI / udAyana kA dIkSA mahotsava kezI ne kiyaa| rAjA udAyanane muni ho kara atiduSkara mAsopavAsarUpa tapoM dvArA karmoM kA evaM zarIrakA zoSaNa karate hue vicarane lge| jina dina pAraNA kA dina hotA thA usa dina ke aMta prAnta AhAra le te the| isaliye unake zarIrako rogoMne ghera liyaa| prabhue kahyuM-udAyana ! zubhakAryamAM vilaMba karavo na joIe. prabhune e Adeza maLatAM udAyana pitAnA mahelamAM AvyuM ane vicAravA lAgyuM ke, je huM putra abhijItane rAjya seMpuM te te temAM Asakta banI jaze. ane e kAraNe AtmakalyANathI vimukha banI te A saMsAramAM ghaNA kALa sudhI janma maraNanA cakakaramAM phasAyelA raheze. A kAraNe putrane rAjya na ApatAM A rAjya bhANejane ApI devuM joIe. A prakArane vicAra pitAnA putra abhijIta samakSa pragaTa karIne udAyane rAjyagAdI potAnA kezI nAmanA bhANejane suprat karI. ane pite vIra prabhunI pAse jaIne dIkSA aMgIkAra karI udAyanane dIkSA mahotsava kezIe karyuM. rAjA udAyane munI banIne ati duSkara evA mAsa upavAsarUpa tapedrArA karmonuM ane zarIranuM zoSaNa karatAM karatAM vicaravA mAMDayuM. je divase pAraNAno divasa thato hato te divase teo annaprAnta AhAra letA hatA. AthI emanAM zarIrane rogoe gherI lIdhuM. rogane zAnta karavA mATe grAmAnugrAma utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 uttarAdhyayanasUtre prazamayitum udAyanamuni mAnugrAma viharana vItabhayapattanaM prclitH| udAyanamunirvItabhayapattane samAyAtIti vRttAntaM zrutvA niSkAraNavairiNo duSTAmAtyAH ke zinRpamevamUcuH-svAmin / bhavanmAtulaH pariSahAn soDhumazakto rAjyaM lipsuratra smaagtH| tasmAd bhavAn tasya vizvAsaM kartuM nAhati / kezImAha-rAjyaM tu tasyaivAsti / sa cettad gRhNAti, gRhNAtu, kiM tena mama ! dhanasvAmI cet sthApita dhanaM gRhNAti, tatra vaNik putrasya kopo vRthaiva / duSTamantriNaH procuH-svAmin ! nAyaM kSatriyANAM dharmaH ! kSatriyA hi janakAdapi prasahya rAjyaM gRhnnaanti| ato rogoMko zAMta karane ke liya grAmAnugrAma vihAra karane vAle munirAja udAyanane vItabhayapattana kI aura vihAra kiyA jaba logoM ko yaha khabara huI ki udAyana muni vItabhayapattana padhAra rahe haiM to niSkAraNa vairI duSTa maMtriyoMne kezI nRpa se aisA kahA ki-mahArAja ! Apake mAmAjI udAyana muni paroSahoM ko sahana karane meM asamartha hokara aba rAjyakI lAlasA se yahAM padhAra rahe haiN| isaliye unake yahAM Ane para Apa unakA vizvAsa nahIM krnaa| maMtriyoMkI yaha bAta sunakara kezI rAjAne kahA-bhAI ! rAjya to unhIkA hai yadi ve isako lenA cAhate haiM to le le| isameM mujhe koI hAni nahIM hai| dhana svAmI yadi apane sthApita dhanako pIchA vApisa mAMgatA hai, to isameM vaNiga putra kA kupita honA mUrkhatA hai| sunakara duSTa-maMtriyoMne kahA svAmin ! yaha vaNika janoMke bAta to hai nahIM-yaha to kSatriyoM kI hai-kSatriyoMkA yaha dharma nahIM hai ki ve prApta rAjya ko vApisa punaH lauTAdeM / kSatriya to apane pitAse vihAra karavAvALA munirAja udAyane vItabhaya pATaNa tarapha vihAra karyo jyAre lokone A khabara maLyA ke udAyana muni vItabhaya padhArI rahyA che to kAraNa vagaranA verI duSTa maMtrIoe kezI rAjAne evuM kahyuM ke, mahArAja ! ApanA mAmA udAyana munI parIkahane sahana karavAmAM asamartha banavAthI teo have rAjyanI lAlasAthI ahIM padhArI rahyA che. AthI emanA ahIM AvavAthI Apa temane vizvAva karaze nahIM maMtrIonI A vAtane sAMbhaLIne kezI rAjAe kahyuM, bhAI! rAjya te emanuM ja che je teo levA Iche te laI le. AmAM mane kaI vAMdho nathI. dhana svAmI pitAnA mUkelAsepelA dhanane je pAchuM mAge te vaNika putrane krodha kare te mUrkhatA che. AvuM sAMbha ne duSTa maMtrIoe kahyuM, svAmIna ! A vaNika janenI vAta nathI. A vAta te kSatrinI che. kSatrino e dharma nathI ke, pitAne maLelA rAjyane te pAchuM ApI de. kSatriya te potAnA pitAnI pAsethI paNa baLAtkAre rAjya AMcakI le che. AthI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA bhavAMstasmai rAjyaM mA ddaatu| prAptaM rAjyaM na hi ko'pi rAjyadAyakAya punararpayati / kezIprAha-kimatra kartavyam ? te procuH-evaM rAjAjJA ghoSaNIyA-yaH kazcidudAyanamunaye AvAsaM dAsyati sa daNDanIyo bhaviSyati / imAM rAjAjJAM ca ya udAyanamunaye nivedayiSyati, so'pi daNDanIyo bhaviSyati / tathApi cettasmai ko'pi nirbhIka AvAsaM dadyAttadA'sau muniH sasammAnaM strodyAne bhavatA samAnetavyaH, viSamizrauSadhidAnena mAraNIyazca / bhavato rAjyaM niSkaNTakaM bhaviSyati / bhI balAt rAjya chIna liyA karate haiN| isaliye pIche rAjya denA isameM ApakI zobhA nahIM hai| bhalA saMsAra meM bhI aisA koI hai ki jo prApta rAjyako pIche de detA ho! kezIne kahA-to batAo isa viSaya meM kyA karanA caahiye| apanA maMtra phalita dekha kara (apanI vicAradhArA rAjAne svIkRta kara lI aisA jAnakara) una duSToMne kahA-Aja hI isa prakAra-kI rAja ghoSaNA karavA dijiye ki-jo koI bhI udAyana muniko rahane ko sthAna degA vaha rAjAkA aparAdhI mAnA jAyegA aura daNDanIya hogaa| tathA isa rAjAjJA ko jo vyakti muni taka pahu~cAyagA vaha bhI daNDakA bhAgI hogaa| yadi mAna liyA jAya ki koI nirbhIka vyakti isa rAjAjJA kI parvAha na karake unako sthAna de bhI de to aisI sthiti meM Apako cAhiye ki Apa unako sanmAna sahita apane udyAnameM le jaaveN| aura vahAM viSamizrita AhAra ke dAna se vahIM para mAra ddaaleN| rAjya pAchuM ApavuM temAM ApanI zobhA nathI. bhalA saMsAramAM e kaI che ke, je pitAne maLeluM rAjya pAchuM ApI de? kezIe kahyuM ke, te batAve A viSayamAM zuM karavuM joIe? duSToe pitAne pAse barAbara paDelo joIne eTale ke pitAnI vicAradhArA rAjAe svIkArI lIdhI che tema jANIne kahyuM ke, Aje ja evA prakAranI rAjaghASaNa karAvI de ke, je kaI udAyana munine rahevA mATe sthAna Apaze te rAjAne aparAdhI gaNAze ane daMDane pAtra banaze. temaja A rAjaAjJA je muni sudhI pahoMcADaze te paNa daMDane pAtra thaze. je mAnI levAmAM Ave ke koI nirbhaya vyakti A rAjaAjJAnI paravA na karatAM temane sthAna ApI paNa de te tevI sthitimAM Ape evuM karavuM joIe ke, Apa temane sanmAna sAthe ApanA udyAnamAM laI Ave ane tyAM viSa meLavelA AhAranA dAnathI temane mArI nAkhavA. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre tato munirudAyano vItabhayapattane smvsRtH| na ko'pi tummai AvAsamadAt / eko nirbhIkaH kumbhakArastasmai kumbhanirmANazAlAmAvAsArtha ddo| sa tatra sthitaH tataH kezI daSTAmAtyaiH saha tatra smaagtH| muni praNamyaivamuktavAnbhadanta ! bhavAn ruggo'sti / iyaM kumbhanirmANazAlA nAsti bhava dyogyA / ato bhavAn udyAne samavasaratu / rogavinAzArtha rAjavaidyasyauSadhimAsevatu / zAghrameva. rogazAntirbhaviSyati / tatprArthanAM svIkRtya munirudAyana udyAne smvsRtH| kezI ca rAjavaidyena tasmai viSamizrauSadhi dApitavAn / munirudAyanastAmoSadhi pItavAn / oSadhipAnAnantaraM zarIre viSavyAptyA vyAkulaH sa udAyanamunirevaM cintitavAn___ idhara vihAra karate 2 munirAja udAyana vItabhayapattana meM A phuNce| parantu kisIne bhI unako sthAna nahIM diyaa| eka vahAM kuMbhAra thA-jisane unako apanI kuMbha nirmANazAlAmeM Thaharane ko sthAna diyA thaa| kezI ko jaba yaha bAta mAlUma paDI taba vaha duSTa amAtyoM ke sAtha vahAM AyA aura munirAja ko namaskAra kara isa prakAra kahane lagA-bhadanta ! Apa rugNa haiM yaha kuMbhanirmANazAlA Apake Thaharane ke yogya nahIM hai isaliye acchA ho Apa jo udyAna meM padhAreM to| vahIM para roga kA nidAna karavA kara usakI rAjya vaidyoM dvArA auSadhi bhI ho jaavegii| isase roga bhI ApakA zAMta ho jaavegaa| kezIkI isa prArthanAko sunakara munirAja udAyana udyAna meM jA kara Thahara gaye / kezI ne unake ilAja meM viSamizrita auSadhi vaidyoM dvArA dilavAI muni udAyana ne usa auSadhiko pI liyaa| paraMtu usake pIte hI unake zarIra bhara meM viSakI vyApti se adhika AkulatA baDhagaI-isase Akula vyAkula A tarapha vihAra karatAM karatAM munirAja udAyana paNa vItabhaya pATaNamAM AvI pahoMcyA. paraMtu keIe paNa temane sthAna na ApyuM. tyAM eka kuMbhAra hatA teNe temane pitAnI vAsaNa banAvavAnI rkoDhamAM sthAna ApyuM kezIne jyAre A vAtanI khabara paDI tyAre te duSTa maMtrIo sAthe tyAM Avyo ane namaskAra karIne kahevA lAge. bhadanta! Apa remI cho, A kuMbhAranI keDa Apane rahevA gya nathI. AthI Apa udyAnamAM padhArIne tyAM nivAsa kare te sArU thAya. tyAM ApanA reganuM nidAna karAvIne rAjavaidyo dvArA auSadhi vagerenI vyavasthA paNa karavAmAM Avaze. AnAthI Apane rega paNa zAnta thaI jaze kezInI A prArthanAne sAMbha LIne munirAja udAyana udyAna mAM jaIne rokAyA. kezIe temanA roganA IlAja mAM vaidya mAraphata viSabheLavelI auSadhIo apAvI. muni UdAyane e auSadhIone pI lIdhI. paraMtu te pItAMnI sAthe ja viSathI temanA zarIramAM bhAre AkuLa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA nanaM kezI madyaM vipamizrauSadhiM dApitavAn / astu ! idaM zarIraM tu vinazvarameva / etadartha kA cintA ? iti cintayitvA samatArasasAgaraH sa muniH kSaSakaregImAruhya zubhena pariNAmena prazastAdhyavasAyena. kevalajJAnamAsAdya mokSaM gataH / tasmin muktiM gate tasya bhaktA kA'pi devI tanmRtyukAraNaM vijJAya tasya zayyAtaraM kumbhakAraM sinapallI grAme sthApayitvA roSeNa pAMzUn varSayitvA tasya nagarasya vidhvaMsamakarot / devIkRtapAMzuvRSTayA kezibhUpo duSTAmAtyAH sarve puravAsino lokAzca mRtaaH| sA devI sinapallIgrAma svadivyA zattayA kumbhakArasya nAmnA kumbhakArapuraM nirmitvtii| hue munirAjane vicAra kiyA ki-nizcaya se mujhe kezI rAjAne viSamizrita auSadhi vaidyoM dvArA dilavAI hai / astu bhale dilavAI ho isakI kyA cintA hai, kAraNa ki yaha zarIra to vinazvara hI hai| isa se AtmAkA kucha bigADa nahI ho sktaa| isaprakArakI pavitra vicAra dhArA se udAyana muni kSapaka zreNI para arUDha ho gye| unhoMne usI samaya zubha pariNAma rUpa prazasta adhyavasAya ke prabhAvase kevalajJAna avasthA prApta kara mukti ko prApta kara lii| udAyana munirAja ke mokSa cale jAne para unakI bhaktA kisIdevIne unakI mRtyu kA kAraNa jAnakara usa zayyAtara kuMbhakAra ko usa nagara se haTAkara eka sinapallIgrAma meM vsaadiyaa| pazcAt usanagara ko dhUlikI varSA karake vidhvasta kara diyaa| kezI rAjA usake duSTa amAtya tathA samasta puravAsiyoM meM se koI bhI jIvita nahIM bacA / devIne apanI zakti dvArA kuMbhakAra ke nAma se sinapallI grAma ko kuMbhakArapura ke nAma se bsaadiyaa| vyAkuLatA jAgI paDI. AthI temanA manamAM nizcaya thayo ke, mane vaide dvArA viSa mizrita auSadhIo ApavAmAM Avela che. bhale apAvela hoya enI zI ciMtA che. A zarIra te vinadhara ja che. AthI mAruM kAMI bagaDavAnuM nathI. AvA prakAranI pavitra vicAradhArAthI udAyanamuni kSepaka upara ArUDha thayA. temaNe te samaye supariNAmarUpa prazasta adhyavasAyanA prabhAvathI kevaLa avasthAne prApta karI muktipadane pAmyA. udAyana muninA mokSa cAlyA javAthI temanI bhakta evI kaI devIe temanA mRtyunuM kAraNa jANIne e Azraya ApanAra kuMbhArane e nagarathI bahAra karIne sInapalI nAmanA eka gAmamAM vasAvI dIdhA. pachIthI e nagarane dhULane varasAda karIne tene nAza karI dIdho, kezI rAjA ke tenA duSTa maMtrIo tathA saghaLA puravAsIomAMthI kaI paNa jIvatuM na bacyuM. pachIthI devIe pitAnI zakti dvArA kuMbhAranA nAmathI sIna palI gAmane kuMbhakArapuranA nAmathI vasAvI dIdhuM. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre ___ udAyanaputro'bhijittu pitrA rAjye kezini sthApite nitAntadUna evaM vyacintayat-prabhAvatIkukSisaMbhave sanaye bhaktimatyapi mathi tanaye sthite vivekAnapi mama pitA svabhAgineyAya kezine madrAjyaM dadau, tattadyogyaM nAbhUt / bhAgine yo hi svagRhe svAmitvena na sthApayitavyaH iti tu jaDA api jAnanti / nijAGgaja mAM parityajya bhAgineyAya rAjyamarpayato mamapituH kiM ko'pi nivArako nAbhUt / astu ! mama pitA prabhusti, sa yathAkAmaM pravartatAm / parantu udAyanamUnomama kezinaH sevanamatyantAnucitam / itthamanutapya duHkhAbhi idhara udAyana putra abhijita ne jaba yaha dekhA ki pitAne rAjya meM kezI ko sthApita kara diyA hai to usane nitAnta cintita ho kara isa prakAra vicAra kiyA-maiM prabhAvatI kI kukSi se utpanna huA hUM, udAyana kA nItimArgI tathA vivekazAlI evaM unakI bhakti karanevAlA putra huuN| phira bhI mere rahate hue jo pitA ne bhAgineya-bhAneja kezI ko rAjya diyA hai vaha unhoM ne acchA nahIM kiyaa| jaDapuruSa bhI yaha bAta jAnate haiM ki bhAgineya-bhAneja ko apane ghara kA adhikArI nahIM banAyA jAtA hai| jaba mere pitA ne aisA kAma kiyA to kyA usa samaya unako isa bAta se nivAraNa karanevAlA koI nahIM huA hogaa| astumujhe aba isa vicAra se kyA kAma-kyoM ki ve adhikArI haiM jaisI bhI ve pravRtti karanA cAheM kara sakate haiN| parantu udAyana kA putra hUM ataH kezI rAjAkI sevA karanA mere liye atyanta anucita hai| isa prakAra ke aneka saMkalpa vikalpoM se abhijita kA citta uttapta bana gayA A tarapha udAyana putra abhijIte jyAre jANyuM ke pitAe rAjagAdI upara kezIne sthApita karI dIdhela che tyAre teNe bhAre ciMtAgrasta banIne evA prakArano vicAra karyo ke, huM prabhAvatInA udarathI utpanna thayela chuM. udAyanane nItimAgI ane vivekazALI tathA temanI bhakti karavAvALo putra chu chatAM paNa mArI hayAti hovA chatAM je pitAe bhANeja kezIne rAjya ApyuM te temaNe ThIka karyuM nathI. jaDa puruSa paNa e vAta jANe che ke, bhANejane pitAnA gharano adhikArI banAvavAmAM AvatuM nathI. jyAre mArA pitAe AvuM kAma karyuM te zuM temane AthIaTakAvanAra-rekanAra koI nahIM hoya ? je thayuM te thayuM, have mAre A vicAra kare nakAme che. kemake teo adhikArI che, je pramANe karavA cAhe te pramANe teo karI zake che. paraMtu huM udAyanane putra chuM jethI kezI rAjAnI sevA karavI e mAre mATe ucita nathI. A prakAranA aneka saMkalpa vikalathI abhijItanuM citta vyagra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 udAyanarAjakathA ___443 bhUtaH so'bhIcikumAraH svapurAdruta nirgatya campApuryA svamAtRSvastrIyasya kUNikasya samIpe smaagtH| kUNiko'pi bhrAtaramAgataM vIkSya sasammAnaM taM sva. gRhe'rakSat / sa tasmai vipulAM lakSmI pradattavAn / abhijit sukhena tatrAtiSThat / sa zrAvadharma suciraM yathAvatparipAlitavAn / parantu pitRkRtaM svApamAna sparan tasmin vairaM tyaktuM samarthoM nAbhUt / so'bhijitkumAraH zrAvakadharma bahUni varSANi paripAlya pitRvairamanAlocya pAkSikamanazanaM kRtvA mRtaH palyopamAyurmahaddhiko'suradevo bhUtvA smutpnnH| tatazyuto'yaM mahAvidehakSetre samutpadya siddhi prApsyati / // iti shriimdudaaynraajrssikthaa|| aura vahAM se zIghra hI nikalakara vaha apanI mausI ke putra kUNika ke pAsa caMpApurI A gyaa| kUNika ne jyoM hI apane bhAIko AyA huA dekhA to usane usakA khUba Adara satkAra kiyA aura harataraha se usakI sahAyatA karanekA dRDha saMkalpa bhI kiyaa| kUNika ne abhijita ko vipula sampatti dete hue zrAvaka dharma kI ArAdhanA karane meM usako khUba madada phuNcaaii| abhijita bhI sukhapUrvaka vahA~ rahakara zrAvaka dharmakI yathAvat ArAdhanA karane lgaa| bahuta kAlataka zrAvaka dhamakI ArAdhanA karane para bhI abhijitake hRdayase pitakRta apamAnakA duHkha nahIM niklaa| bAra 2 usako apane pitA dvArA hae apamAna kI hI vizeSa yAda AtI rahI / isaliye zrAvaka dharmakIsucira kAlataka ArAdhanA karane para bhI rAja na milane se pitAke sAtha vaira kI AlocanA na karane ke kAraNa se jaba vaha pAkSika anazana karake marA to svarga meM pralyopama AyukA dhAraka maharddhika deva huaa| vahAM se cavakara phira yaha mokSa jAyagA // 48 // banI gayuM. te tyAMthI jhaDapathI nIkaLIne pitAnI mAsInA putra kRNIkanI pAse caMpApUrI pahoMcI gayo. kRNIne tene pitAne tyAM Avela joIne tene bhAre AdarasatkAra karyo, ane dareka rIte tene sahAyatA karavAne paNa dRDha nizcaya karyo. kRNake abhichatane vipula saMpatti ApIne zrAvaka dharmanI ArAdhanA karavAmAM tene khUba madada pahoMcADI. abhijIta paNa tyAM sukhapUrvaka rahIne zrAvaka dharmanI yathAvat Ara dhanA karavA lAgyA. ghaNuM samaya sudhI zrAvaka dhamanI ArAdhanA karavA chatAM abhijItanA dilamAMthI pitAe AcaraNamAM mukela vAtanuM duHkha na maTayuM. vAraMvAra tene pitA taraphathI karAyelA apamAnanI yAda AvatI hatI. AthI zrAvaka dharmanI lAMbA samaya sudhI ArAdhanA karavA chatAM paNa pitAnA kRtya aMgenA veranI AlecanA na karavAnA kAraNe jyAre te pAkSika anazana karIne maryo tyAre svargamAM palyopama AyuSyavALA maharthika deva thayA tyA thI AvIne te mekSamAM jaze. ke 48 che uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 uttarAdhyayanasUtre tathAmUlam-tahevaM kAsIrAyA, seosnycprkme| kAmabhoge paricaja, pahaNe kammamahAvaNaM // 49 // chAyA-tathaiva kAzIrAjaH, zreyaH satyaparAkramaH / kAmabhogAn parityajya, pAhana karmamahAvanam // 49 // TIkA-'taheva' ityaadi| he saMyatamune ! tathaiva tena prakAreNaiva pUrvokta bharatAdinRpativadevetyarthaH, zreyaH sanyaparAkramaH-prayasi prazasye-kalyANakArake satye=saMyame parAkramaH sAmarthya yasyAsau tathA kAzIrAjaH kAzImaNDalAdhipatiH nandano nAma saptamo baladevaH kAmabhogAna-kAmau-zabdarUpalakSaNau, bhogAH gandharasasparzalakSaNAstAna parityajya= vihAya karmamahAvanam karmaiva atigahanatayA mahAvanaM tat pAhan-unmUlitavAn // 49 / tathA-'taheva kAsI rAyA' ityAdi / anvayArtha he saMyatamune ! (taheva-tathaiva) pUrvokta ina bharata Adi rAjAoM kI taraha ( seo sacca parakkame-zreyaH satyaparAkramaH) kalyANa kAraka saMyama meM parAkramazAlI (kAsIrAyA-kAzIrAjaH) kAzI rAjAne ki jinakA nAma naMdana thA aura jo sAtaveM baladeva the (kAmabhoge pariccaja-kAmabhogAn-parityajya) kAma zabda rUpa bhogoM-gaMdha rasa sparza -kA parityAga karake (kamma mahAvaNaM pahaNe-karmamahAvanam prAhana ) karma rUpa mahAvana ko unmUlita kiyA hai| inakI kathA usa prakAra hai banArasa nagarI meM aDhArahaveM tIrthakara aranAtha ke zAsana meM agni zikha nAmakA eka rAjA thaa| jayantI aura zeSavatI nAmakI inakI do tathA-"taheva kAsI rAyA" tyAhi. ___ma-kyAtha-3 sayata muni! taheva-tathaiva mAnA me sarata 20 vagaire rAjamAnI bhA54 seo saccaparakkame zreyaH satyaparAkramaH 48yANune 421/ 11 sayabhamA parAbhaNI kAsIrAyA-kAzIrAjaH azI rAya ,sabhanu nAma nahana mana ? sAtabhA maheva tA. kAmabhoge pariccajja-kAmabhogAn parityajya ma za6, 35, sosamadha, 2sa, 25 no parityAzane kammamahAvaNaM pahaNe-karmamahAvanam mAhan remaNe 435 mahAnananAza 420 cha. tenI 4thA 2mA prA2nI cha banArasa nagarImAM aDhAramA tIrthakara aranAthanA zAsanamAM agnizikha nAmanA eka rAjA hatA. jayaMti ane zeSavatI nAmanI emane be paTTarANIo hatI. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadizanA TIkA a. 8 kAzIrAjanandanabaladevakathA // atha kAzIrAjanandanabaladevakathA // AsId vArANasyAma nagaryA aSTAdazatIrthakArAranAthazAsane'gniziravo nAma raajaa| AstAM tasya jayantI zeSavatI nAmnyau dve mahiSyau / tatra jayantI devI nandanaM nAma saptamaM baladevamamUta, zeSavatI ca dattAkhyaM saptamaM vAsudevam / krameNa pravarddhamAnau tau taarunnymupaagtau| anayoH zarIrocchrAyaH SaDvizati dhanuH pramANo babhUva / pitrA dattarAjyo datto nandanAnugato'bharataM sAdhitavAn / arddhabharatasAmrAjyazriyamupabhuJjAno dattaH SaTpaJcAzatsahasravarSANyAyuH parisamApya paJca. manarakapRthivyAM smutpnnH| nandanastu pratrajyAM gRhItvA krameNa samutpanna kevalajJAnaH paJcaSaSTisahasrardhAgi AyuH parisamApya mokSaM gataH / // iti kAzorAjanandanabaladevakathA // paTTarAniyAM thiiN| jayantI se naMdana nAmake saptama baladeva evaM zeSavatI se datta nAmake saptama vAsudeva isa prakAra do putra hue / krama krama se vRddhigata hote hue ye donoM taruNa avasthA ko prApta hue| ina donoM ke zarIra kI U~cAI chAIsa chAIsa 26 dhnussthii| pitA se rAjya prApta kara dattane apane choTe bhAi nandana ko sAtha lekara bharatakhaMDa ke tIna vanakhaMDoMko apane AdhIna kara liyaa| chappana 56 hajAra varSako apanI Ayu dattane ardhacakravartI kI lakSmI ko bhogane bhogane meM hI samApta kI / anta meM vaha to mara kara paMcama naraka meM pahuMcA tathA naMdanane dIkSA lekara kevalajJAna prApta karake peMsaTha 65 hajAra varSakI apanI Ayu samApta ho jAne para mukti zrI ke lAbha se apane jIvana ko saphala banAyA // 49 // jayaMtithI naMdana nAmanA sAtamA baLadeva ane zeSavatIthI sAtamA datta nAmanA vAsudeva A pramANe be putro thayA. krame kame vadhIne e banne tarUNa avasthAe pahoMcavA e bannenA zarIranI uMcAI chavvIsa dhanuSanI hatI. pitAnA rAjyanI prApti karI date potAnA nAnAbhAI naMdanane sAthe laIne bharatakhaMDanA traNa khaMDene potAnA kabaje karI lIdhA cha5na hajAra varSanuM AyuSya datte ardha cakravatInI lahamIne bhagavavAmAM ja pUrNa karyuM. aMte te marIne pAMcamI narkamAM pahoMcyo. jyAre naMdane dIkSA laIne kevaLa jJAna prApta karyuM. pAMsaTha hajAra varSanuM AyuSya pUrNa thatAM mukti zrInA lAbhathI pitAnA jIvanane saphaLa banAvyuM. je 49 che uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 446 uttarAdhyayanasUtre tathAmUlam -the| vijeo rAyA, ANeDhAkitti pavvae / rajaM tu guNaMsamiddhaM payahittu mahAyaso // 50 // chAyA-tathaiva vijayo rAjA, AnaSTAkItiH prAtrAjIt / rAjyaM tu guNasamRddha, prahAya mahAyazAH // 50 // TIkA-'taheva' ityaadi| tathaiva tena prakAreNaiva AnaSTAkIti: A-samantAnaSTA akIrtiH yasya sa tathA, ata eva mahAyazAH vistRtakIrtiH vijayo rAjA=vijayo nAma dvitIyo baladevo guNasamRddhaM guNaiH svAmyamAtyamuhakoza rASTradurgavalaiH saptabhI rAjyAGgaiH samRddhaM tu-api rAjyaM prahAya-parityajya prAvAjIta-patrajyAM gRhItavAn 'ANaDhAkitti' iti lumaprathamAntaM padam // 50 // atha vijayarAjakathA AsIt dvArAvatyAM nagayA dvAdazatIrthakaravAsupUjyazAsane brahmarAjanAmako nRpH| tasyAsIt subhadrAbhidheyA mahiSI / tasyAH kukSisaMbhavo dvipRSThavAsudevA tathA 'taheva vijao' ityAdi / anvayArtha-(taheva-tathaiva) isI prakAra se (AnaTThA kitti-AnaTAkIrtiH) akIrti se rahita ataeva (mahAyaso-mahAyazAH) mahAyazasaMpanna (vijaorAyA-vijayo rAjA) vijaya nAmake dvitIya baladevane (guNasamiddhaM rajjaM pahAya-guNasamRddham rAjyaM prahAya) svAmI, amAtya, suhRta, koSa, rASTra, durga evaM bala ina sAta rAjyAMgoM se samRddha rAjyakA parityAga karake (pavvae-pAvAjIt ) dIkSA aMgIkAra kii| vijaya rAjakI kathA isa prakArakI haidvArakAnagarI meM bAraha veM tIrthakara vAsupUjya ke zAsana meM brahmatathA-"taheba vijao" tyA. bha-kyAtha-taheva-tathaiva 24 // 2 AnaTThA kitti-AnaSTAkIrtiH ||54aatii thI rahita mane mahAjaso-mahAyazAH bhAzaya saMpanna vijayo rAyA-vijao rAyA vizya nAmanA bhI ve guNasamiddhaM rajaM pahAya-guNasamRddhaM rAjyaM prahAya svAmI, AmAya, suhatuM, keSa, rASTra, durga ane baLa A sAta rAjyagathI samRddha zayanI parityAga 4Ina pacae-prAtrAjIva dIkSA 1i2 42rI. vijaya rAjAnI kathA A prakAranI che - dvArakA nagarImAM bAramAM tIkara vAsupUjyanA zAsanamAM brahmarAja nAmanA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 vijayarAjakathA grajA vijayanAmA dvitIyo baThadeza AsIt / sa dvisamatilakSavarSANyAyuH parisamApya mRte svala bubhrAtari dvipRSThAmudeve pravajyAM gRhItavAn / gRhItapatrajya: ra zrAmaNyaM samyaka paripAlya samprAptakebala: pazcasaptatilakSavarSANi sarvamAyuH parisamApya muktiM gtH| vijayadvipRSThayoH saptati dhanUMSi zarIramAnamAsIt / // iti vijayarAjakathA // tathAmUlam-tahevuggaM tavaM kiccA, avvakkhitteNa ceya'sA / mahabbalo rAyarisI, AdIya sirasA siriM // 51 // chAyA-tathaivograM tapaH kRtvA, avyakSiptena cetsaa| mahAbalo rAjaRSiH, AdAya zirasA zriyam // 51 // TIkA-'tahevuggaM' ityAdi / tathaiva mahAbalo nAma rAjaRSiH zriyaM saMyamarUpAM bhAvazriyaM zirasA rAja nAma ke rAjA thaa| inakI paTTarAnI kA nAma subhadrA thaa| isakI kukSi se chipRSTa aura vijaya do putra utpanna hue the| unameM dvipRSTha vAsudeva the aura vijaya baladeva the| vijaya baladeva kI Ayu pacaha ttara 75 lAkha varSakI thii| dvipRSTha vAsa deva kI jaba mRtyu ho gaI-taba vijaya baladeva ne dIkSA dhAraNa karalI aura zrAmaNyaparyAya kI samyaka pAlanA se kevalajJAna prApta kara pacahattara 72 lAkha varSa pramANa apanI samasta Ayu samApta karake anta meM mokSa prApta kiyaa| dvipRSTha kI Ayu bahattara 72 lAkha varSa kI thii| ina donoM ke zarIra kI UMcAI sAta dhanuSa thI / / 50 // tathA-'tahebuggaM' ityAdi ___ anvayArtha-(taheva-tathaiva) isI taraha (mahabbalo rAyarisI-mahA eka rAjA hatA. enI paTarANInuM nAma subhadrA hatuM. temanI kUkhethI dvipRSTa ane vijaya nAmanA be putro thayA, temAM dvipRSNa vAsudeva hatA. ane vijaya baLadeva hatA. vijaya baLadevanuM AyuSya paMcoteralAkha varSanuM hatuM. dvipRSTa vAsudeva jyAre mRtyu pAmyA tyAre vijaya baLadeve dIkSA dhAraNa karI. ane zramaNya paryAyanI samyaka pAlanAthI kevaLajJAna prApta karI paMcotera lAkha varSa pramANa pitAnuM saghaLuM AyuSya pUrNa karIne aMte mokSanI prApti karI. dvipRSTanuM AyuSya paMcotera lAkha varSanuM hatuM. e bannenA zarIranI uMcAI sAta sAta dhanuSyanI hatI. je 50 tathA--"tahevuggaM" tyA . sa-yA-taheva-tathaiva mA pramANe mahabbalo rAyarisI-mahAbalaH rAja uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 uttarAdhyayanasUtre AdAya atyAdareNa gRhItvetyarthaH, athavA zirasA-ziraH pradAnena-jIvitanairapekSyeNa AdAya avyAkSiptena-cAvalyavarjitena cetasA ugraM tapaH kRtvA tRtIyabhave mukti gataH // 51 // atha mahAbalakathA AsIdatra bharatakSetre hastinApure nagare'tulabalayukto balo nAma rAjA / tasyAsItprabhAvatI nAma mahiSI / ekadA sA sukomalAyAM zayyAyAM zayAnA svapne siMha dRssttvtii| tayA niveditasvamavRttAnto bhUpatistAM provAca-devi ! yathA siMho vane svaparAkrameNa mRgAdipazUn parAjitya vanarAjyaM karoti tathaiva tvatsaMbalaH rAjaRSiH) mahAbala nAmake rAjaRSi ne (siriM sirasA AdAyazriyaM zirasA AdAya) saMyama rUpa bhAva zrI ko zira se-baDe Adara bhAva se-dhAraNa karake (avvakkhitteNa ceyasA-avyAkSiptena cetasA) caMcalatAvarjita ekAgratA se (uggaM tavaM kiccA-ugraM tapaHkRtvA) ugratapasyA karake tRtIyabhava meM mukti lAbha kiyA hai|| mahAbala kI kathA isa prakAra hai bharata kSetra ke antargata hastinApura nagara meM pahile atulabalasaMpanna eka bala nAmake rAjA rahate the| inakI paTarAnI kA nAma prabhAvatI thaa| eka dina rAnI ne sukomala zayyApara sotI huI svapna meM siMha ko dekhaa| prAbhAtika kriyAoM se nivRtti pAkara vaha apane pati ke pAsa pahu~cI aura rAtri meM dekhe hue isa svapna ko kaha kara isakA kyA phala hai aisA unase puuchaa| rAjA ne svapnaphala isa prakAra kahA-devi ! jisa prakAra siMha vana meM mRga Adi pazuoM ko jItakara vana RSiH ma nAmAnA rASise siri sirasA AdAya-zrIyaM zirasA AdAya zrI potAnA bharata4 752 54 mA62 bhAva sAthai dhA295 42rI amakkhitteNa ceyasA-adhyAkSiptena cetasA yasatA ta thittanI seyatAthI uggaM tavaM kiccA-ugraM tapaH kRtvA tapasyA 4zana zrI samai mustinAsAma 42 cha. mahAbalanI kathA A prakAranI che- bharata kSetranI aMdara AvelA hastinApuranagaramAM AgaLa atula evA baLazALI eka bala nAmanA rAjA hatA tenI strInuM nAma prabhAvatI hatuM. te eka divasa pitAnI sukemaLa ziyA upara rAtre sUtI hatI tyAre teNe svapnAmAM eka siMhane joyo. savAranI kriyAothI nivRtta thaIne te pitAnA patinI pAse pahoMcI ane rAtrImAM joyelA svapnanI vAta kahIne te svapnanA phaLane pUchyuM. rAjAe svapnanA phaLane e pramANe kahyuM, devI ! je pramANe siMha mRga Adi pazuone jItIne vananuM rAja uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 18 mahAbalakathA 449 bhavo'yaM zatrUn parAjitya niSkaMTakaM rAjyaM kariSyati / rAjJo vacanaM zrutvA rAjJI prabhAvatI mahatA harSeNa garbha sayatnaM pupoSa / atha saMprApte kAle sA zubhalakSaNalakSitamekaM dArakaM pramUtavatI / rAjA ca mahatA samAroheNa tajanmahotsakaM kRtavAn / tasya zizoH 'mahAbalaH' iti nAma kRtavAn / sa zizuH pazcAbhirdhAtrIbhiAlyamAnaH zizutvamapanIya krameNa tAruNye padaM nihitavAn / etadabhyantare sakalAcAryAtsakalAH kalAH svAyattIkRtavAn / tadanu tanmAtApitarau mahatA mahotsave naikasminneva divase samAhatA dizA zriya ivASTau rAjakanyAstaM parikA rAjya karatA hai usI prakAra tuma se utpanna hone vAlA putra bhI zatruoM ko parAsta kara sarvopari hokara niSkaMTaka rAjya karegA / isa prakAra pati ke mIThe vacanoM ko sunakara prabhAvatI rAnI apane garbha kI baDe hI AnaMda ke sAtha prayatnapUrvaka rakSA karane lgii| garbha kI puSTi hote 2 jaba nau mAha sADhe sAta dina vyatIta ho cuke taba prabhAvatI ne prasUti ke samaya zubha lakSaNa yukta eka putraratnako janma diyA, rAjAne baDe hI samAroha ke sAtha putraratnakA utsava mnaayaa| putra kA nAma mahAbala rakhA gyaa| lAlanapAlana ke liye rAjAne pAMca dhAyoMkI dekharekha meM mahAbala ko rakha diyaa| dhAyamAtAoM ke dvArA baDe hI prema se lAlita pAlita hotA huA mahAvala kramazaHyuvA huvaa| isa avasthA meM usane kalAcArya se samasta kalAoMkA abhyAsa kara liyaa| jaba mahAbala saba prakAra se yogya bana gayA taba mAtA pitA ne bhinna 2 dizAoM se AI huI unakI zrI jaisI ATha kanyAoM kare che. A pramANe tamArI kUkhe utpanna thanAra putra paNa zatruone parAsta karI sarvoparI banIne niSkaTa rAja karaze. A prakAranAM patinA mIThA vacanone sAMbhaLIne prabhAvatI rANuM pitAnA garbhanuM ghaNAja AnaMdanI sAthe rakSaNa karavA lAgI. garbhanI puSTI thatAM thatAM jyAre nava mAsa sADA sAta divasa pUrA thayA tyAre prabhAvatIe prasUtinA samaye zubha lakSaNa yukata evA eka putrane janma Apyo. rAjAe ghaNAja samAreha sAthe putra janmane utsava ujavyo. putranuM nAma mahAbala rAkhavAmAM AvyuM. lAlana pAlana mATe rAjAe pAMca dhAvanI dekharekha nIce mahAbaLane rAkhe. dhAva mAtAo taraphathI ghaNuMja premapUrvaka tenuM lAlana pAlana karavAmAM AvyuM, vadhatAM vadhatAM mahAbala kramazaH yuvAvasthAe pahoMcyo. e samaya daramyAna teNe kalAcAya pAsethI vividha prakAranI kaLAo zIkhI lIdhI. A rIte jyAre mahAbala saghaLI rIte egya thayo tyAre mAtA pitAe judA judA rAjAnI ATha kanyAo sAthe tenuM 57 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 uttarAdhyayanastre NAyitavantau / nRpazca vadhUvarebhyastAvadyautukaM dadau, yatteSAM saptamavaMzyaparyantaM dAtuM bhoktuM ca paryAptaM bhavet / mahAbalazca tAbhiH saha sukhena kAlaM yApayati / tasminnavasare pazcAzatasAdhubhiyukto vimalanAtha prabhorahato vaMzotpanno dharmaghoSAcAryastasminnagare samavasRtaH / tamAgataM zrutvA'tizayaprasannaH zrImAn mahAbala. statsamIpe gatvA taM praNamya karmamalavizuddhikaraM tadupadiSTaM dharma zrutvA mandabhAgyaiH sudurlabhaM vairAgyaM prAptavAn / tato mahAbalaH zrI dharmaghoSAcArya praNamya vijJApitavAn-bhadanta ! bhavadupadiSTo dharmoM mahyaM rocate / ato'haM mAtApitarau pRSTvA dIkSAM ke sAtha usa ke vivAha kara diyaa| lar3akiyoM ke mAbApoMne mahAbala ko itanA daheja diyA ki jo sAta pIDI taka bhI samApta nahIM ho ske| ina striyoM ke sAtha mahAbala sAMsArika sukhoM ko bhogatA huA apanA samaya vyatIta karane lgaa| eka samaya nagara meM pAMcaso muniyoM se yukta dharmaghoSa nAmake AcArya mahArAja padhAre / ye vimalanAtha prabhuke vaMzaja the| AcArya mahArAja kA Agamana sunakara prasannavadana mahAbala unako vaMdanA karane ke liye jahA~ ve Thahare hue the vahAM pahu~cA / unako vaMdana kara mahAbala ne unake mukhAravinda se dharma dezanA kA jyoM hI pAna kiyA ki karmabala se vizuddhi karanevAle isa dharmazravaNa ke prabhAva se usako mandabhAgya prANiyoM ko durlabha aisA vairAgyabhAva jAgRta ho gyaa| vairAgyabhAva kI jAgRti hone para mahAbalane AcArya mahArAja se namaskAra kara nivedana kiyA-prabho ! Apa ke dvArA upadiSTa dharma mujhe rucA hai ataH maiM mAtApitA se pUchakara dIkSA grahaNa karane ke liye lagna karyA. kanyAonA mAtApitAe temane eTaluM daheja ApyuM ke je tenI sAta peDhI sudhI pahoMcI zake. potAnI e ATha strio sAthe mahAbala sAMsArika sukhane bhegavI pitAne samaya vyatIta karavA lAgyo. eka samaye nagaramAM pAMca munienI sAthe dharmazeSa nAmanA AcArya mahArAja padhAryA. jeo vimalanAtha prabhunA vaMzaja hatA. AcArya mahArAjanuM Agamana sAMbhaLIne prasanna cittathI mahAbala temane vaMdanA karavA gaye. AcAryazrI pAMcaso munionI sAthe jyAM rokAyela hatA e sthaLe pahoMcIne mahAbale temane vaMdanA karI, tema ja temanA mukhAraviMdathI dhamazanAnuM jyAre pAna karyuM ke karmabaLanI vizuddhi karavAvALA A dharmadezanAnA prabhAvathI madabhAgya prANIone durlabha eve vairAgyabhAva tenAmAM jAgRta thayo. vairAgyabhAva jAgRta thavAthI mahAbale AcArya mahArAjane namaskAra karI nivedana karyuM ke prabhu! Ape Apelo dharmane upadeza mane rUce che. AthI huM mArA mAtApitAnI AjJA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahAbalakathA grahItuM yAvadAgacchAmi tAvat kRpAparAyaNena bhavatA'traiva stheyam / tadvacanaM zrutvA dharmaghoSAcAryaH prAha-yuktametat svAdazasya / paramatra karmaNi kAlakSepo na krtvyH| tataH sa gRhaM gatvA mAtApitarau natvA pAha-he tAta ! he mAtaH ! adyAhaM dharmaghoSAcAryasannidhau dharma zrutvA tatrAnurakto bhavadAjJayA tadanti ke dIkSA grahItumicchAmi / yuktameva mamaitat pratibhAti / yataH ko hyetAdRzo bhaviSyati, yo jaladhau bruDan pravahaNaM saMpApyApi nAdhirohet / itthaM mahAbalavacanaM nizamya tanmAtA jitane samaya meM vApisa AtA hUM utane samaya taka kRpAkara Apa yahI para virAje rheN| isa prakAra mahAbala kI bAta ko sunakara pratyuttara meM AcArya mahArAjane kahA ThIka hai-tumhAre jaise bhAgya zAliyoM ke liye yaha ucita hI hai-parantu vatsa ! isa zubha kArya meM kAlakSepa nahIM karanA cAhiye / isa prakAra AcArya mahArAja kI ukti sunakara mahAbala ghara para AyA aura vahAM mAtA pitA se namaskAra kara kahane lagA-he tAta! he mAta ! Aja maiMne zrI dharmaghoSa AcArya ke pAsa dhArmika dezanA kA pAna kiyA hai, so sunakara merA antaHkaraNa isa saMsAra se bhayabhIta bana gayA hai| maiM cAhatA hUM ki Apa kI AjJA se maiM unake pAsa dIkSA dhAraNa kruuN| isI liye maiM pUchane AyA hUM Apa mujhe isa viSaya meM AjJA pradAna kara kRtArtha kareMge aisI pUrNa AzA hai| bhalA saMsAra meM aisA kauna prAjJa prANI hogA jo saMsAra samudrameM DUbatA huA bhI pravahaNa-nAvako pAkara usakA Azraya grahaNa na kregaa| isa prakAra mahAbala ke vacana laIne pAcho pharuM tyAM sudhI Apa kRpA karI ahIMyAM birAjI rahe. mahAbalanI A prakAranI vAta sAMbhaLIne AcArya mahArAje kahyuM-ThIka che. tamArA jevA bhAgyazALIo mATe e ucita ja che. paraMtu vatsa! AvA zubha kAryamAM kALakSepa na kare joIe. A prakAranI AcArya mahArAjanI anumatI maLatAM mahAbaLa potAnA nivAsa sthAne gaye ane tyAM pahoMcIne mAtApitAne namaskAra karI kahevA lAgyuM- he tAta! he mAtA ! Aje meM zrI dharmaghoSa AcAryanI pAsethI dharmadezanAnuM pAna karela che. ane sAMbhaLatAMja mArUM aMtakaraNa A saMsArathI bhayabhIta banI gayela che. mArI icchA che ke huM ApanI AjJAthI temanI pAse dIkSA aMgIkAra karUM. e pUchavA mATe ja huM ApanI pAse Avela chuM. Apa mane A viSayamAM AjJA ApIne kRtArtha karo evI saMpUrNa AzA che, bhalA saMsArama e karyo prANI haze ke je saMsArasamudramAM DUbate hoya tyAre nAva maLI jatAM tene azraya grahaNa na kare ? A prakAranAM putranAM vacana sAMbhaLIne tenI mAtA prabhAvatI e samaye utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtra prabhAvatI mUcchitA bhUmau nipatitA / atha zItalopacAraiH kathaJcillabdhasaMjJA sA rudatI putramevamavadat-vatsa ! tvadviyogaM soDhuM na zaknomi / ato yAvadvayaM jIvAmastAvadatraiva tiSTha, pshcaatprivrjeH| mAturvacanaM zrutvA mahAbalaH prAha-mAtaH / sarva saMyogAH svapnasannibhAH, prANazca tRNAgrajalabinducaJcalAH / tanna jAnAmi kaH pUrva gamiSyati, kazca pazcAt / tasmAdadyaivAnujJAM kuruta pravrajyAgRhaNArtham / mAtA prAha-vatsa ! tavAyaM kAyaH sukumAraH, parISahAn soddhumsmrthH| tasmAtvaM sunakara mAtA prabhAvatI usI samaya mUJchita ho kara jamIna para gira paDI zItalopacAra se jaba vaha svastha huI to rotI huI putrase isa prakAra bolI-beTA! maiM tumhAre viyogako kabhI bhI sahana nahIM kara sakatI hUM ataH jabataka hamaloga jIvita haiM tabataka tuma ghara meM hI raho, pazcAt dikSita ho jaanaa| mAtA ke isa prakAra prema bhare vacanoM ko sunakara mahAbalane usase kahA he jananI! kyA tuma nahIM jAnatI ho ki saMsAra ke ye jitane bhI saMyoga haiM ve saba svapna ke jaise haiM tathA jIvana bhI tRNAgrapatita jala bindu ke samAna caMcala hai jaba isa prakAra kI yahAM kI sthiti hai to phira yaha kauna jAna sakatA hai ki pahile kauna maregA aura pazcAt kauna / isaliye mamatA kA parityAga kara Aja hI AjJA do tAki maiM dIkSA dhAraNa kara isa avaziSTa jIvana ko saphala kara skuuN| mahAbala kI isa prakAra kI bAta sunakara mAtA ne punaH usase kahA-vatsa! yaha terA zarIra vizeSa sukumAra hai aura dIkSA meM aneka prakAra ke parISaha aura upasargo kA sAmhanA karanA paDatA hai so yaha mUcchita thaIne paDI gaI. zItalapacArathI jyAre te svastha thaI tyAre rotAM rotA putrane A pramANe kahevA lAgI,-beTA ! huM tamArA viyegane jarA sarakhee sahana karI zakIza nahIM. AthI jyAM sudhI ame jIvIta chIe tyAM sudhI tame amArI AMkha sAme rahe. pachIthI dIkSA aMgIkAra kare che. mAtAnAM AvAM premabharyA vacanone sAMbhaLIne mahAbaLe temane kahyuM- he jananI ! zuM tame jANatAM nathI ke, A saMsAranA jeTalA paNa saMga che e saghaLA svapna jevA che, tathA jIvana paNa ghAsa upara coMTelA jhAkaLanA biMdunI mAphaka caMcala che. jyAre A prakAranI ahIM sthiti che tyAre pachI e koNa jANI zake ke, pahelAM koNa marI javAnuM che, ane pachIthI keNa maravAnuM che. A kAraNe mamatAne parityAga karI Aje ja AjJA Apo ke jethI huM dIkSA dhAraNa karI mArA bAkInA jIvanane saphaLa banAvI zakuM mahAbaLanI A prakAranI vAta sAMbhaLIne tenI mAtAe pharIthI tene kahyuM-vatsa! A tAruM zarIra khUba ja sukumAra che. ane dIkSAmAM te aneka prakAranA parISaha tathA upasargone sAmane karavo paDe che. AvI sukumAra kAyAthI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahAbalakathA 453 saukhyAni bhuktavA vArddha ke pravajyAM gRhniyAH / kumAraH prAha-mAtaH ! azucipUrNe malAvile rogADhaye kArAgAre iva asAre'smin-zarIre nRNAM kiM sukhamasti ? kiM ca-aGgasAmarthya satyeva vrataM yuktam , vArddhake tu zarIre zaktirAdi. tyenAnicchayA'pi vrataM bhavati / mAtA pAha-putra ramaNIguNabhUSitAbhirAmiraSTAbhidhRbhiH saha bhogAn bhujhna ! sAmprataM dIkSAyAH kiM prayojanam ? kumAraH pAha-mAtaH ! klezasAdhyairvAlizajanasevitairduHkhAnubandhibhiSiphalopamai garnAsti sukumAra kAya unako sahana kaise kara sakegA isaliye ucita yahI hai ki abhI to tuma ghara meM hI raha kara sukha bhogo pazcAt vRddhAvasthA meM dIkSA le lenaa| mAtAkI isa bAta ko sunakara kumAra ne usase kahA-he mAtA! yaha zarIra azuci svarUpa haiM azuci se bharA huA tathA mala se malina hai| rogoM kA yaha ghara hai| ataH kArAgAra (jelakhAnA) ke samAna asAra isa zarIra meM manuSyoM ko sukhadAyI vastu hI kauna sI hai| jJAniyoM kA to yahI Adeza hai ki jabataka zarIrameM sAmarthya banA huA hai, tabhItaka vratoMkI ArAdhanA hotI hai| vuDhApe meM aisI ArAdhanA nahIM hotI hai, kyoM ki usa avasthA meM jaba zarora sAmarthya rahita ho jAtA hai taba muzkila se vrata pAle jAte haiN| isa prakAra mahAbala kA kathana sunakara mAtAne bhogoM ko bhogane kA pralobhana prakaTa kara kahA-putra ! ramaNIguNoM se vibhUSita ina ATha vadhUoM ke sAtha abhI to tuma bhogoM ko bhogo-isa samaya tumako dIkSA se kyA kAma hai| tu. ene kaI rIte sahana karI zakIza? A kAraNe eja ucita che ke, hamaNAM te tuM gharamAM rahIne sukhane bhegava. pachI vRddhAvasthAmAM dIkSA laI leje. mAtAnI AvA prakAranI vAtane sAMbhaLIne kumAre kahyuM-he mAtA ! A zarIra azucithI bhareluM tathA maLathI malIna che. rogonuM A ghara che. ethI kArAgAranA jevA asAra A zarIramAM manuSyane sukhadAyI evI kaI vastu che? jJAnIone te eja Adeza che ke, jyAM sudhI zarIramAM sAmarthya hoya che tyAM sudhI ja vatanI ArAdhanA thaI zake che. buDhApAmAM evI ArAdhanA thaI zakatI nathI. kAraNa ke, evI avasthAmAM jyAre zarIra sAmarthya vagaranuM banI jAya che. AthI e avasthAmAM vratanuM pAlana mahAmuzkelIthI thAya che. A prakAranuM kahevAnuM sAMbhaLIne mAtAe tenI sAme bhegane bhegavavAnuM pralebhana raju karatAM kahyuM-putra! ramaNI guNothI vibhUSita evI e ATha kuLavadhUonI sAthe hamaNAM te tame bhegone bhega. A samaye tamAre dIkSAthI zuM kAma che? utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 uttarAdhyayanasUtra me prayojanam / kiJca-mokSapadamidaM mAnuSaM janma varATikAkRte ratnamiva bhogakRte kaH sukRtI hArayet ? mAtAmAha-vatsa ! kramAgatamidaM dravyajAtaM tvatpuNyaphalaM tavAgra samupasthitam / etadupabhukSva / alaM pravrajitena / kumAra prAha-mAta ! dhanaM tu gotribhizcaurairagninA rAjJA ca kSaNenaivApahiyate / evaM vidhena kSaNasthA. yinA dhanena mAM kiM pralobhayasi ? kiM ca yo dharmaH paraloke'pi sahagAmI kumAra ne isake pratyuttara meM kahA-mAtA ina viSa jaise viSayoM se mujhe kaba koI kAma nahIM rahA hai to mujhe isa samaya-klezasAdhya evaM bAla ajJAnI janoM ke yogya hI pratIta ho rahe haiN| tathA inase duHkhAnubandha ke sivAya aura kucha jIvoM ke palle nahIM par3atA hai| kauna aisA bhAgya hIna hogA-jo ina manuSya janmako varATikA-koMDI kI prApti ke liye ratna kI taraha bhogIMkI prApti nimitta naSTa bhraSTa kara degaa| he mAtA! yadi tuma aisA kaho ki dIkSA se kyA lAbha hai ? kramAgata yaha dravya samUha tumhAre puNya kA phala hai jo tumhAre sAmane upasthita hai usako batAne kI jarUrata nahIM hai ataH isako bhogakara Ananda karovyartha tapasyA ke cakkara meM kyoM paDate ho ? so he mAtA! aisA kahanA bhI ucita nahIM mAlUma paDatA hai| kyoM ki jo dhana hamako puNya ke phala rUpameM milA hai-vaha isI rUpa meM sadA kAyama banA rahegA-yaha nahIM mAnA jA sakatA hai, kyo kI dravya ke naSTa hone ke kaI mAge hote haiM-caura isako curA sakate haiN| saMbaMdhIjana isakA baTavArA karA sakate haiN| rAjA usako apahRta (chIna sakatA) kara sakatA hai| tathA agni kumAre enA pratyuttaramAM kahyuM-mAtA ! A viSa jevA viSayothI mane have kAMI kAma rahyuM nathI. e te mane A samaye duHkhane ApanAra ane bAla ajJA nInA jevA ja dekhAI rahela che. emAM duHkhanA baMdhana sIvAya bIjuM kAMI jIvonA phALe AvatuM nathI. ke e bhAgyahIna haze ke, je A manuSya janmane kaDInI prAptinA mATe ratnanI mAphaka bhogonI prAptinA nimitta naSTa-bhraSTa banAvI deze? he mAtA ! kadAca tame evuM kahe ke, dIkSAthI zuM lAbha che? kamAgata A dravya samUha tamArA puNyanuM phaLa che, je tamArI sAme uparita che. ene batAvavAnI jarUrata nathI. AthI ene bheLavIne AnaMda kare. vyatha tapasyAnA cakkaramAM zA mATe paDe che? to he mAtA ! ema kahevuM paNa ucita nathI. kemake, je dhana ApaNane puNyanA phaLa rUpamAM maLela che te Aja rUpamAM sadA kAyamane mATe banyuM raheze e mAnI zakAtuM nathI. kemake, dravyane nAza. thavAnA ghaNuM rastA che. cAra loke ene corI jAya che, kuTuMbIjanemAM enA bhAga paDI jAya che, rAjA ene AMcakI le che, tathA agnithI ene kSaNabharamAM vinAza paNa thaI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahAbalakathA bhavati, anandazivasukhadaH sa dharma evaM vAstavikaM dhanam / tadviparItaM tu viDambanAprAyameva / tathAvidhe dhane ko vivekavAnanurajyeta ? mAtA pAha-vatsa ! vrataM hi vahnizikhApAnavad duSkaram / sukumArastvaM kathaM tadAcariSyasi ? kumAraH sasmitaM prAha-mAtaH ! kimidamucyate ? kAtarA narA hi vrataM duSkaraM manyante / dhIrAstu prANA narivyayI kRtya vrataM pAlayanti / paralokArthinAM dvArA isakA eka kSaNabhara meM vinAza bhI ho sakatA hai / ataH isa kSaNa sthAyI (asthIra) dravya ke bhogane kA pralobhana dikhalAnA he mAtA ! kisI taraha bhI ucita nahIM mAnA jA sakatA hai| dharma ke sevana se jisa prakAra jIva ko paraloka meM sukhakI prApti hotI hai tathA dharma jIva ke sAtha paraloka meM jaise jAtA hai usa prakAra dhana se kucha nahIM hotA hai| ataH dharma ke sAmane dhanakI koI kImata nahIM hai aura na dhana se jIvakA anaMta zivasukha prApta hotA hai, yaha to dharma ke sevana se hI milatA hai, ataH yadi vicAra kara dekhA jAya to dharmahI sarvottama dhana hai-yaha acetana dravya nahIM hai| yaha to saba eka prakAra kI viDambanA hI hai| putrakI aisI bAteM sunakara mAtAne kahA-beTA! jisa vratoM kI ArAdhanA ke nimitta tuma yaha saba kucha choDa rahe ho una vratoM kI ArAdhanA sulabha nahIM hai vaha to agni zikhA ke pAna kI taraha duSkara hai| aise duSkara vratoM ko beTA! isa sukumAra zarIra se tuma kaise Acarita kara skoge| jAya che. AthI A kSaNabhaMgura evA dravyane bhegavavAnuM pralobhana banAvavuM e he mAtA! koI rIte ucita mAnI zakAtuM nathI. dharmanA sevanathI je prakAranI jIvane paralokamAM sukhanI prApti thAya che. tathA dharma jIvanI sAthe je rIte paralokamAM jaI zake che. e rIte dhana kAMI paNa upayogI banatuM nathI. AthI dharmanI sAme dhananI kAMI paNa kIMmata nathI. tema nathI jIvane anaMta zivasukha paNa maLatuM nathI ete dharmanA sevanathI ja maLe che. AthI je vicAra karIne jovAmAM Ave te dharma eja sarvottama dhana che. A acetana dravya dhana nathI. e te eka prakAranI viTaMbaNuM ja che. putranI AvI vAto sAMbhaLIne mAtAe kahyuM-beTA ! jIna vratanI ArAdhanA sulabha nathI. e agninI javALAonA AsvAda jevI duSkara che. evA duSkara ghatene beTA A sukumAra zarIrathI kaI rIte tamo pALI zakaze? mAtAnI A prakAranI vAtane sAMbhaLIne kumArane thoDuM hasavuM AvyuM. teNe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 uttarAdhyayana sUtre prANoM teSAM vrataM nAsti duSkaram ! tasmAt he pUjyAH ! yUyaM mAM vratAya visRjata / sajjanA hi dharmaM kartumudyataM paramapi janaM samutsAhayanti, AtmajaM tu sutarAmeva / ato mAM tArthamAdizata ! tasyaivaM dRDhanizvayaM dRSTrA tava taM vairAyAprakampayatumakSama pitarau kathaMcid vratArthamanvamanyetAm / tato rAjA zuci mAtAkI isa prakArakI bAta sunakara kumAra ko kucha haMsI sI AgaI, usane kahA he mAtA ! yaha tuma kyA kaha rahI ho| toM ko duSkara jo kAyara jana hote haiM ve ho mAnate haiM, - dhIrato ko bhI arpaNa kara vratoMkI pAlanA kiyA karate haiM / jo isa vAta ko cAhate haiM ki hamArA paraloka sundara evaM maulika bane ve vratoM koduSkara hI nahIM samajate haiN| isaliye he pUjya mAtA jI ! Apa mujhe vratoM kI ArAdhanA karane ke liye choDado / sajjanoM kA yaha kAma hai ki ve dharma karane meM udyata dUsare janako bhI jaba sahAyatA pahu~cAte haiM to phira hama to tumhAre putra haiM, hama ko isa viSaya meM sahAyatA karanA ApakA svAbhAvika kartavya hai / isaliye Apa hameM prema se vratoM ke pAlana karane kI saMmati pradAna karo yahIM hamArA Apase anurodha hai / putra kA isa prakAra dRDha nizcaya jAnakara tathA vairAgya se usa ko moDane meM apane Apako asartha dekhakara mAtA pitA ne usa tattvajJa ke liye baDI muzkila se vratoM kI ArAdhanA karane kI zubha saMmati de dI / kahyuM he mAtA ! A tame! zuM kahI rahyAM che ? tratAne duSkara te krAyara janA ja mAne che. dhIra manuSya tA prANAne paNa aNu karIne teAnu pAlana karatA hoya che. jee e vAtane cAhatA hoya, che ke, amAro paraleAka suMdara temaja maulika ane te vratAne duSkara samajatA nathI. A mATe huM pUya mAtAjI! Apa mane tAthI ArAdhanA karavA mATe chUTA mUkI de. sajjanAnuM e kAma che ke, tee dhama karavAmAM utsAhita banelA evA bIjA mANasane paNa sahAyatA pahAMcADe che, te pachI huM tA tamArA putra chuM. mane A viSayamAM sahAyatA karavI e ApanuM svA bhAvika kanya che. A mATe Apa mane premathI tratAnuM pAlana karavAnI saMmati pradAna karI. AvI Apane mArI prArthanA che. putranA A prakArane dRDha nizcaya jANIne tathA vairAgyathI tene pAche vALavAnu peAtAnAmAM asAmarthya joine mAtApitAe e tatvajJane ghaNI muzkelIthI vratAnI ArAdhanA karavAnI zubha saMmati ApI: uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahAbalakathA vAribhistamabhiSiktavAn / tato jyotsnAvacchabhraH zrIcandanadravaiH saMliptagAtraH payaH phenopame adRSye dve devaduSye paridadhAnaH, dedIpyamAnairmANikyamaNDanaiH zubhraNacchatreNa ca rAjamAnaH vellakallolalolAbhyAM cAmarAbhyAM ca vIjyamAnaH sa sahasajanavAhyAM zivikAmAruhya dharmaghoSAcAryasavidhe prclitH| tadanu caturaGgabalAnvitaH prabhAvatIsahito rAjA balaH prclitH| tadA bherImabhRtitUryANAM ghana. garjitAnukArI nAdaH kelike kinAmakANDatANDavArabhbhamajanayat / paurjnaaH-'aho| jaba yaha dIkSA lene ke liye ghara se nikala kara dharmaghoSa AcArya ke pAsa jAne ko udyata huvaa| taba rAjAne baDe ThATabATa se usako bidA karane kA samAraMbha rcaa| usameM sarva prathama rAjAne svayaM apane hAthoM se pavitra jala dvArA isa ko snAna karAyA aura caMdra cAMdanI ke samAna caMdanapaMka se usake zarIra ko acchI taraha lipta kiyaa| pazcAt dUdha ke phena samAna ujjvala do devadUSya vastroM ko dhAraNa karane vAle mahAyala kumAra ke zarIra para unhoM ne dedIpyamAna mANikya ke AbhUSaNa phiraaye| isa prakAra kumAra ko tayAra kara sahasrajana bAhya zibikA-pAlakhI meM usako lA kara unhoMne baiThA diyaa| usa samaya naukaroM ne usake Upara sapheda chatra tAnA aura cAmara Dholane vAloMne usake Upara kallola (pAnI ke taraMga) jaise caMcala cAmaroM ko DholanA prAraMbha kiyaa| kumAra usa zivikA meM baiThakara Age bar3hane lagA aura pIche se caturaMga bala sahita bala rAjA prabhAvatI sahita calane lgaa| kahate hai ki isa samaya jo bherI Adi tUyoM kA zabda huA thA vaha ghanakI garjanA ko anukaraNa karatA thA. ataH jyAre te dIkSA levA mATe gherathI nIkaLIne dhamaSa AcArya pAse javA taiyAra thayA tyAre rAjAe ghaNuM ja ThAThathI tene vidAya ApavAno samAraMbha ra. AmAM sahu prathama rAjAe potAnA hAthe pavitra jaLathI tene snAna karAvyuM, ane caMdranI cAMda nInI mAphaka caMdanapaMkathI enA zarIrane sArI rIte lepana karyuM. pachIthI dUdhanA phINa jevAM ujaLAM be vastra dhAraNa karavAvALA mahAbala kumAranA zarIra upara temaNe dedIpyamAna mANekanAM AbhUSaNo paherAvyAM A pramANe kumArane taiyAra karI pAlakhImAM tene lAvIne besADI dIdhA. te samaye nekaree tenA upara sapheda chatra dharyuM. cAmara DhaLavAvALAoe tenA upara kola jevA caMcaLa cAmarone DhaLavAne prAraMbha karyo. kumAra e zibikApAlakhImAM besIne AgaLa vadhavA lAgyAM pAchaLa caturaMga baLa sAthe baLarAjA prabhAvatI sAthe cAlavA lAgyA. kahe che ke, e samaye bherInA tathA vAdyonA je zabda nIkaLatA hatA te megha garjanAnuM anukaraNa karatA hatA. AthI ene sAMbhaLIne krIDA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre ayaM yauvane'pi rAjyalakSmI tyaktvA dIkSAmAdatte, ato'yaM dhanyaH kRtArthazvAsti' ityevmuccaissNstutvntH| zivikArohaNAnantaraM kumArazcintAmaNirivArthibhyo'bhIppita dAnaM dadAnaH purAnirgatya dharmaghoSAcAryacaraNaparipUtodyAne smaagtH| tataH sa zivikAyA avatIrtha, mAtApitarau ca puraskRtya dharmaghoSAcAryasamIpe samu. psthitaaH| tatasta-mAtApitarau dharmaghoSAcArya praNamye damuktavantau-bhadanta ! ayamaramAkaM miyaH putro virakto bhavadanti ke dIkSAM gRhNAti, AvAbhyAM tacchiSyamikSA bhavate diiyte| tataH AcAryaNa tadvacanaM svIkRtam / tadanu mahAvala unako sunakara krIDAmayUroM ne akAla meM hI nRtya karanA AraMbha kara diyA thaa| tathA "dhanya hai isako jo yauvana avasthA meM bhI rAjya lakSmI kA parityAga kara yaha dIkSA lene jA rahA hai-baDA bhAgyazAlI hai yaha" isa prakAra puravAsIjana usakI stuti karane meM lage hue the| kumArane zibikA para ArohaNa karane ke anantara hI yAcaka janoM ko cintAmaNi jaise banakara khuba yatheccha dAna denA prAraMbha kiyA isa prakAra ThATabATa ke sAtha-kumAra dharmaghoSAcArya ke caraNoM se pavitrita udyAna meM jA phuNcaa| udyAna meM Ate hI vaha pAlakhI para se nIce utarA aura mAtApitA ko Age kara ke vaha dharmaghoSa AcArya ke pAsa aayaa| AcArya mahArAja ko vaMdanA karake balarAjA aura prabhAvatI rAnI ne unase isa prakAra kahA-bhadanta ! yaha hamArA priya putra mahAbala kumAra virakta hokara Apa ke pAsa dIkSA dhAraNa karanA cAhatA hai isa liye hama isako AjJA de cuke hai isaliye isako ApadIkSA diijiye| rAjA aura rAnI kI isa bAta ko sunakara AcArya zrI ne usako mAna liyaa| pazcAt mayuroe akALe ja nRtya karavAno AraMbha karI dIdho hato. tathA "dhanya che tene ke jeNe yuvAvasthAmAM paNa rAya lakSamIne parityAga karI A dIkSA levA jaI rahela che ghaNe ja e bhAgyazALI che" A prakAranI puravAsI ane enI stuti karavA lAgI gayA kumAre pAlakhImAM besatAM pahelAM yAcaka janene ciMtAmaNu jevA banIne khUba dAna ApavA mAMDayuM A pramANe ThAThamAThanI sa the dharmaghoSa AcAryanA caraNothI pavitra thayelA e udyAnamAM AvI pahoMcatAM ja te pAlakhImAMthI nIce utaryA ane mAtA pitAne AgaLa karIne te dharma gheSa AcAryanI pAse pahoMcyA. AcArya mahArAjane vaMdanA karIne balarAjA ane prabhAvatI rANIe A pramANe kahyuM- bhadanta ! A amAre priya putra mahAbala kumAra vizkata banIne ApanI pAse dIkSA levA cAhe che. A mATe amo ene AjJA ApI cUkyAM chIe. AthI Apa ene dIkSA Apo. rAjA ane rANInI A vAtane sAMbhaLIne AcAryazrIe ene svIkAra karyo. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahAbalakathA aizAnI dizaM gatvA vikArAniva sarvAnalaGkArAn muktavAn / tatastanmAtA pramAvatI chinnamuktAmAlAni patanmuktAtulyAnyazrUNi muzcatI tAnalaGkArAngRhNatI tameva muktavatI-vatsa ! tvaM kadAcidapi dharmakRtye pramAdI mA bhUH, guruvacaH sanmantraH miva sarvadA smaaraadhyeH| itthaM rAjJI prabhAvatI putraM sndissttvtii| tato rAnA tayA saha dharmaghopAcArya praNamya caturaGgasainyaiH saha prtinivRttH| tataH kumAraH svahastena paJcamuSTikaM locaM kRtvA dharmaghoSAcAryAn bhattayA praNamya cetyaM vijJApitavAn-bhadanta ! bhavArNave majjato mamottaraNAya dIkSArUpAM nAvaM dadAtu / tato mahAbala kumArane IzAna dizA kI tarapha jAkara vikAroM kI taraha samasta alaMkAroM ko zarIra para se utAra diyaa| mahAbala ke dvArA utAre gaye ina AbhUSaNoM ko jaba mahAbala kI mAtA prabhAvatI ne apane khole meM liye to usakI AMkho se sahasA chinna-TUTI huI muktA kI mAlA se girane vAle motiyoM ke jaise AMsU girane lge| dhairya bAMdhakara usa mAtAne mahAbala se kahA-vatsa ! tuma kabhI bhI dharmakRtya meM pramAdI mata honaa| sacce mitra ke vacanoM kI taraha sarvadA gurudeva ke vacanoMkA Adara karanA aura unhIM ke anusAra calate rhnaa| isa prakAra mahAbala ko samajA kara rAnI prabhAvatI apane pati ke sAtha AcArya ko namana kara vahAM se vApisa lauTa aaii| mahAbala ne paMcamuSTi loMca karake AcArya mahArAja se namana pUrvaka isa prakAra nivedana kiyA bhadanta ! saMsAra sAgara meM DUbane vAle mere liye Apa pAra hone ke nimitta dIkSArUpa nAva kA sahArA pradAna kreN| isa prakAra mahAbala ke nivedana karane para pachIthI mahAbala kumAre IzAna dizA tarapha jaIne vikAranI mAphaka saghaLA alaga kArene zarIra uparathI utArI nAkhyA. mahAbale utArelA e AbhUSaNene tenI mAtA prabhAvatIe jyAre pitAnA khoLAmAM lIdhAM tyAre tenI AMkhomAMthI ekadama motInI tUTelI mALAthI vikharelAM metIonI jema Tapaka Ta5ka AMsu paDavA lAgyAM. dhaya dhAraNa karIne teNe mahAbalane kahyuM ke, he vatsa! tame dharmakAryamAM kadI paNa pramAdI banazo nahIM. sAcA mitranAM vacanonI mAphaka gurUdevanAM vacanone sadA sarvadA Adara karaje ane emanA kahyA mujaba cAlaje. A prakAre mahAbalane samajAvIne rANI prabhAvatI pitAnA patinI sAthe AcAryazrIne vaMdana karIne rAjabhavana tarapha pAchI vaLI. mahAbele paMcamuSTi leca karyA pachI AcArya mahArAjane namana karIne A pramANe nivedana karyuM. bhadanta! saMsAra sAgaramAM DUbavAvALA mane temAMthI pAra utaravA mATe dIkSArUpI nAvane sahAro Ape. A prakAre mahAbale nivedana kara uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre dharmaghoSAcAryastaM diikssitvaan| dIkSitastIkSNabuddhiH sa mahAbalamunistotraM vrataM pAlayan caturdazApi pUrvANyadhItavAn / atyugraM tapastapan sa dvAdazavarSANi sAdhyAcAraM samyak paripAlya mAsikamanazanaM kRtvA kevalI bhUtvA siddhigata iti / // iti mahAbalakathA // itthaM kSatriya rAjapimahApuruSadRSTAntainipUrvakaM kriyAphalamupadarya sAmpratamupadeSTumAimUlam-kaha dhIre' ahe Uhi, ummatto mahiM caeNre / ee visesamAdAya, sUrI daDhaparakamA // 52 // chAyA-kathaM dhIro'hetubhirunmatta iva mahIM caret / ete vizeSamAdAya, zUrA dRDhaparAkramAH // 52 // TIkA-'kaha' ityaadi| dhIraH prajJAvAn ahetubhiH mithyAtvakAraNabhUtaiH kriyAvAdyAdikalpita kuhe. AcArya mahArAjane usako dIkSA dedI / dIkSita ho kara mahAbala munirAjane tItra tapoM ko tapate hue caudaha 14 pUrvo kA adhyayana kara liyaa| isa prakAra atyugra tapasyA karate hue mahAbala munirAjane bAraha varSa taka nirvighna rIti se sAdhu ke AcAra kA pAlana kiyaa| pazcAt anta meM eka mAsa kA anazana kara ke inhoMne kevalI hokara siddhigati ko prApta kiyA // 5 // isa prakAra kSatriya rAjaRSi ne mahApuruSoM ke dRSTAnto dvArA jJAnapUrvaka kriyA ke phala ko prakaTa kara phira kyA kahA so isa gAthA dvArA kahA jAtA hai 'kahaM dhIre' ityaadi| anvayArtha-(dhIre-dhIraH) prajJAsaMpanna hokara bhI jo (ummttovvva thI AcArya mahArAje tene dIkSA ApI dIkSita thaIne mahAbala munIrAje ghora evuM tapa tapIne cauda pUrvone abhyAsa karyo. A pramANe ati ugra evI tapasyA karatAM karatAM mahAbala munirAje bAra varSa sudhI nivina rIte sAdhunA AcAranuM pAlana karyuM. pachIthI aMtamAM eka mAsanuM anazana karIne teoe kevalajJAna prApta karIne siddhagatine prApta karI. che 51 che A pramANe kSatriya rAjarSie mahApurUSanA dRSTAMto dvArA jJAnapUrvaka kiyAnA phaLane pragaTa karIne pachI zuM kahyuM, te A gAthA dvArA kahevAmAM Ave che - "kaha dhIre" tyA ! zavayA-dhIre-dhIraH prajJA sa5-na thane 5 ummattova-unmattaiva uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 18 mahAbalakathA tubhiH unmatta iva grahagRhIta iva tatvApalapanenAlajAlabhASitayA mahIM bhuvaM kathaM =kena prakAreNa care-viharet , neva vihredityrthH| kuta ityAha-yasmAkAraNAta ete pUrvoktAH zUrAH saMyamagrahaNe zUrAH, tatparipAlane ca dRDhaparAkramAH bharatAdayo vizeSa-mithyAdarzanebhyo jainadarzanasya vaiziSTayam AdAya= gRhItvA jJAtveti yAvat etjinshaasnmevaashritvntH| tasmAd dhIreNa sajjanena ca tvayA'pyatrai manoyogo deya iti // 52 // kiM camUlam -accaMtaniyANakhamA, saccI meM bhAsiyA vaiii| ataMriMsu taraMtege, tarima saMti aNAMgayA // 53 // chAyA-- atyanta nidAnakSamA, satyA mayA bhASitA vAka / ataran tarantyeke, tariSyanti anAgatAH // 53 // TIkA-'accaMta' ityAdi / atyantanidAnakSamA nidAne karmamalazodhane atyantam=atizayena kSamA unmatta iva) unmatta kI taraha (ahehi-ahetubhiH) khoTI 2 yuktiyoM dvArA tattvoM kA apalApa karatA hai evaM nirarthaka bakatA rahatA hai vaha sAdhu (mahIM kahaM care-mahIM kathaM caret) pRthivI para nirvighnarIti se kaise vihAra kara sakatA hai| arthAt nahIM kara sakatA hai| (e e-ete) ye pUrvokta bharata Adi (visesamAdAya-vizeSam AdAya) mithyAdarzana se jainadarzana kI viziSTatA jhAna kara hI to (sUrA-sUrAH) saMyama ke grahaNa karane meM zUravIra hote hue usake paripAlana karane meM (daDhaparakamAdRDhaparAkramAH) dRDhaparAkramazAlI bane hai // 52 // aura bhI-'accaMta0' ityAdi / anvayArtha-(accaMta niyANakhamA-atyaMta nidAna kSamAH) karmamala ke bhattanI bhA54 aheUhiM-ahetubhiH moTI moTI yutimA 62 // ttvon| 15sA5 42 cha bhane niratha mAtA 24 cha te sAdhu mahiM kahaMcare-mahIM kathaM caret pRthvI 752 nadine 47 vihA2 41 za ? -marthAt 421 zatA nathI e e-ete se pUrvarita 121 mAhiye visesamAdAya-vizeSam AdAya mithyA 4zanane tyAga 42 na zananI viziSTatA angIne surA-zUrAH sayabhane 75 425 mA 5212tA pA26 41ne tanu pariyAra 42vAmAM daDha parakamA-dRDha parAkramAH 18 52|4mzALI banela che. je pa2 | vaNI 54- "accaMta" tyAhi. manvayA - accaMta niyANakkhamA-atyaMta nidAnakSamAH 4bhamanu zAdhana uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kaddara uttarAdhyayanasUtre samarthA, yadvA-nidAnaiH kAraNaiH =saddhetubhiH atyantaM kSamAyuktA 'jinazAsanamevA zrayaNIyamityevaM rUpA satyAvAn mayA bhASitA = uktA / imAM vAcamaGgIkRtya bahavaH ataran = saMsArasAgaraM tIrNavantaH, eke - apare kecit mahApuruSA saMpratyapi taranti saMsArasAgaram / tathA - anAgatAH = bhAvino'pi saMsArasAgaraM tariSyanti || 53 | yatazcaivamataH mUlam -- kahaM dhIre aheUMhiM attANaM pariyAvase / sarvvasaMgaviNimmuko, siMddhe bhavaMi nIreMe tti bemi 54 // iti saMjaijjaM samattaM ||18|| chAyA -- kathaM dhIraH ahetubhiH, AtmAnaM paryAvAsayet / sarvasaGgavinirmuktaH siddho bhavati nIrajA iti bravImi // 54|| TIkA - 'kahaM' ityAdi / dhIraH=prajJAvAn ahetubhiH = midhyAtvakAraNabhUtaiH kriyAdivAdikAlpitakuhezodhana karane meM atyaMta samartha - athavA- samIcIna hetuoM se yukta "jina zAsana hI AzrayaNIya hai" aisI yaha ( saccAvaI - satyAvAg ) satyavANI hI ( me bhAsiyA mayA bhASitA ) maiM ne kahI hai| so isa vANI ko svIkAra kara ke hI bahuta se prANI ( atariMsu - atarana) pahile isa saMsArasAgara se pAra hue haiM (ege - eke) kitaneka abhI bhI (taraMti taranti) pAra ho rahe haiM aura (aNAgayA - anAgatAH) kitaneka bhAgyazAlI mahApuruSa (tarissaMti- tariSyanti ) bhaviSya meM pAra hoMge // 56 // ataH - 'kahaM dhIre' ityAdi / anvayArtha - ( dhIre - dhIraH) jo prajJAzAlI AtmA hai vaha (aheUhiM karavAmAM ghaNA ja sama athavA micIna hetuothI yukta " jIna zAsana ja Azraya 42vA yogya che" khevI A saccAvAI - satyAvAn satya vAzI 4 me bhAsiyA-mayA mAnitA me kahela che. te A vANInA svIkAra karIne ja pahelAM A saMsAra sAgarathI dhathA aashiio| atariMsu - ataran pAra thayA cha. ege - eke uTA sAne taraMti - taranti yAra yaha rahyA che, mane aNAgayA- anAtAH DeTalAI lAgya zAjI 535 tarissaMti- tariSyanti bhaviSyabhAM cAra thaze. // 53 // mataH-- " kahaM dhIre" ityAdi. manvayArtha - dhIre - dhIraH ke prajJAzANI AtmA che te ahe UhiM - ahetubhiH uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 18 mahAbalakathA tubhiH AtmAnaM svaM kathaM paryAvAsayet-AtmAnaM kathamahetvAdibhAvitaM kuryAnna kadApi kuryAdityarthaH / kuhetvavAsitasyAtmanaH kiM phalam ? ityAha 'savvasaMga' ityAdi kuhetvavAsitAtmA hi sarvasaGgavinirmuktaH sajanti karmaNA saMzliSTA bhavanti jantA ebhiriti saGgAH-dravyato dhanAdayaH bhAvato mithyAtvarUpA eta evaM kriyAdivAdAH, sarve ca te saGgAH sarvasaGgAstebhyo vinirmukto rahitaH san nIrajA = karmarajorahito bhUtvA siddho bhavati / anena ahetuparihArasya karmAdimalarAhityapUrvakaM siddhatvarUpaM phalamuktam / iti bravImi' amyArthaH pUrvavadbodhyaH // 54 // itizrI-vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka-pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zAhUchatrapati-kolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya' padabhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri-jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlabativira citAyAmuttarAdhyayanamUtrasya priyadarzi. nyAkhyAyAM vyAkhyAyAM saMyatIyA. khyamASTAdazamadhyayanaM sampUrNam / ahetubhiH) mithyAtva ke kAraNabhUta kriyAvAdI Adi dvArA kalpita kuhetuoM dvArA ( attANaM kahaM pariyAvase-AtmAnaM kathaM paryAvAsayet ) apane Apako kaise bhAvita kara sakatA hai kintu nhiiN| isI liye aisI AtmA ( savvasaMgaviNimmukko-sarvasaMgavinirmuktaH) sarvasaMga sedravya ke apekSA dhanAdika parigraha se tathA bhAva kI ApekSA mithyAtvarUpa ina kriyAvAda AdikoM se-rahita hotA huA (nIrae-nIrajA) karmaraja mithyAtvanA bhUta yAvAhI mAhI dvArA diyata hutumAthI attANaM kaha pariyAvase-AtmAnaM kathaM paryAvAsayet pote pAtAne 44 zate nAvita 4 za cha 1-46ii naDI. 240 42Ne mAthI yevo mAmAsavyasaMgaviNimmukko-sarvasaMgavinirmuktaH sarva saMgathI dravyanI apekSA dhanAdikanA parigrahathI tathA bhAvanI apekSA mithyA(135 mA yAbAI mAthI 2DIta manIna nIrae-nIrajA bha204thI 2jIta utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 uttarAdhyayana sUtre se rahita bana jAtA hai aura (siddhe bhavai - siddho bhavati) vaha siddha ho jAtA hai / isa gAthA dvArA sUtrakAra ne ahetu parihAra kA phala Adi se rahita ho kara AtmA ko siddhatvarUpa phala kI prApti honA hai / tti bemi iti bravImi " ina padoM kA artha pahile 66 adhyayanoM meM kahA jA cukA hai // 54 // // yaha aThArahaveM adhyAyana kA hindi anuvAda saMpUrNa huA || janI laya che. mane siddhe bhavai - siddho bhavati ate te siddha manI laya hai. mA gAthA dvArA sUtrakAre ahetu parihAranu phaLa krama maLa AdithI rahita thaIne AtmAne siddhatva35 3janI prApti thavAnuM matAvela che. tti bemi - iti bravImi // yahonA atha AgaLanA adhyayanamAM kahevAi gayela che. ! 55 // zrI uttarAdhyana sUtranA aDhAramA adhyayananA A gujarAtI bhASA anuvAda saMpUNu thayA. // 18 5 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha ekonaviMzatitamamadhyayanaM prArabhyate // vyAkhyAtamaSTAdazamadhyayanam, sampratyekonaviMzatitamaM mRgAputrakAkhyamArabhyate / asya ca pUrveNa shaaymbhismbndhH| pUrvasminnadhyayane bhogadityAgaH proktH| bhogadityAgAdeva shraamnnymupjaayte| zrAmaNyaM cApatikarmatayA prazasyataraM bhavatItyapratikarmatA ihAdhyayane vakSyate, ityanena sambandhenAyAtasya a. syAdhyayanasyedamAdime mUtrammUlam-suggIve nayere ramme, kaannnnujaannsohie| rAyA ya balabhaddetti, miyA tassaggamAhiMsI // 1 // chAyA-mugrIve nagare ramye, kAnanodyAnazobhite / rAjA ca balabhadra iti, mRgA tasyAgramahiSI // 1 // unnIsavAM adhyayana kA prAraMbha aThAraveM adhyayana kA vyAkhyAna ho cukA, aba unnIsaveM adhyayana kA vyAkhyAna prAraMbha hotA hai| isa adhyayanakA nAma mRgAputraka hai| isakA saMbaMdha gata aThArahaveM adhyayana ke sAtha hai, aura vaha isa prakAra se hai-vahAM bhogaddhi kA tyAga kahate hue yaha prakaTa kiyA hai ki zrAmaNya isa bhoga Rddhi ke tyAga se hI hotA hai| tathA isa meM jo prazasyatA ati prazastapanA AtA hai vaha rogAdi avasthA meM cikitsA nahIM karane rUpa apratikarmatA se AtA hai| isaliye isa adhyayana meM usI aprati karmatA kA kathana mRgAputra ko le kara kiyA jaaygaa| isaliye yahAM mRgAputra ke caritra ko kahate haiM-'suggIve' ityAdi. ogaNIsamA adhyayanano prAraMbhaaDhAramuM adhyayana AgaLa kahevAI gayuM, have ogaNIsamA adhyayanane prAraMbha thAya che. A ogaNIsamA adhyayananuM nAma mRgAputraka che. A adhyayanane saMbaMdha AgalA aDhAramA adhyayananI sAthe A prakAra che.-tyAM bhoga Rddhine tyAga batAvatAM evuM kahevAmAM Avela che ke, zramaNya A bhoga RddhinA tyAgathI ja meLavI zakAya che, vaLI A tyAgamAM je prazasyatA-atiprazastapaNuM Ave che te rogAdi avasthAmAM cikitsA na karAvavA rUpa apratikamatAthI Ave che, mATe ja A adhyathanamAM e ja apratikamatAnuM kathana mRgAputrane adhikAra laIne karavAmAM Ave che mAraNe hI Fuputrana yAtrine 4 cha-"muggive" tyAdi ! utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 TIkA - 'suggIve' ityAdi / 9 kAnanodyAnazobhite - kAnanAni = bRhadvRkSAzrayANi vanAni, tathA udyAnAni= krIDAvanAni, tairupazobhitaM tasmin ata evaM ramye = manorame sugrIve nAmni nagare balabhadra iti nAma rAjA''sIt, tasya mRgA nAma agramahiSI = paTTarAjJI AsIt // 1 // mUlam - taisi puMtte balaisirI, miyArputtettiM vissuMe / ammaupiUNa daIe, juvarAMyA damIseMre ||2|| chAyA - tayoH putro balazrI mRgAputra iti vizrutaH / ambApitrordayito, yuvarAjo damIzvaraH ||2|| uttarAdhyayana sUtre TIkA--'tesiM putte' ityAdi / tayoH = mRgAvalabhadrayoH putro dala zrIH = mAtAptikRt nAmnA balazrIH, loke tu - mRgAputra iti nAmnA vizrutaH = prasiddhaH, ambA pitrordayita = priyaH, yuvarAjaH = yauvarAjyapade'bhiSiktaH damIzvaraH - janmato hi vazIkRtendriyatvena 'damIzvaraH ' iti loke prasiddhazvAsIt ||2|| anvayArtha - (kANaNujANa sohiye - kAnanodyAnazobhite) vana evaM udyAna se suzobhita (suggIve-sugrIve) sugrIva nAma ke (ramme nayare ramye nagare) manorama nagara meM ( balabhaddetirAyA - balabhadra itirAjA ) balabhadra isa nAmake eka rAjA the / (tassaggamAhisI - tasya agramahiSI) unakI paharAnI kA nAma (miyA - mRgA) mRgA thA // 1 // 'tesiM' ityAdi. anvayArtha -- (tesa tayoH) ina ke (pute - putraH) putra (balasirI - balazrIH) balazrI nAma ke the| jo loka meM (miyAputtetti vissue - mRgAputra iti vizrutaH) mRgAputra isanAma se prasiddha the / yaha ( ammA piUNa - ambApitroH) mAtA pitAko (daie - dayitaH) atyaMta priya - lADale the / unhoMne inakoM anvayArtha - kANaNujjANa sohiye - kAnanodyAnazobhite 18 mane udyAnathI suzobhita suggIve - sugrIve sugrIva nAbhanA ramme nayare ramye nagare bhanAramya nagaramA balabhadettirAyA - balabhadra itirAjA masaladra nAbhA me rAma te| tassaggamahasI - tasya agramahiSI tenI paTarAzInu nAma miyA - mRgA bhRgA tu // 1 // "tesiM" ityAhi ! anvayArtha - tersi - tayoH tene| putte - putraH putra balasiri-balazrI asazrI nAmano hatA hai? mAM miyAputtetti vissue - mRgA putra iti vizrutaH / putranA nAmathI bhagItoDato. the bhRgAputra ammA piUNa-ambApitroH bhAtA pitAne dabie uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 467 priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam mUlam--naMdaNe so u posAe, kIlee saMha ithiMhi / deve doguMdaMge ce, niccaM muiyaMmANase // 3 // chAyA-nandane sa tu prAsAde, krIDati saha strIbhiH / devo daugunduka iva, nityaM muditamAnasaH // 3 // TIkA--'naMdaNe' ityaadi| muditamAnasaH hRSTacittaH sa mRgAputro nandane nandananAmake vAstuzAstrokta viziSTalakSaNIpete prAsAde daugundukaH trAyastriMzo deva iva strIbhiH saha nitya krIDati / 'tu' zabdaH pUraNe // 3 // mUlam- maNirayaNaMkuhimatale, pAsAyoloyaNe tthio| AloeMi nayarassa, caukka tigacaccare // 4 // chApA--maNiratnakuTimatale, prAsAdAlokane sthitaH / __ Alokayati nagarasya, catuSka trika catvarANi // 4 // (juvarAyA-yuvarAjaH) yuvarAja banA diyA thaa| (damIsare-damIzvaraH) janma se hI vaha indriyoM ko atyanta damana karane vAle hone se loga inako damIzvara kahate the // 2 // 'naMdaNe' ityAdi. anvayArtha--(muiyamANase-muditamAnasaH) prasannacitta ho kara yaha yuvarAja (naMdaNe pAsAe-nandane prAsAde) nandana nAma ke rAjamahala meM (doguMdage devevya-dogunduka deva iva) trAyastriMza deva kI taraha (itthi hiM saha kIlae-strIbhiH saha nityaM krIDati) striyoM ke sAtha nitya krIDA kiyA karate the // 3 // -dayitaH satyata priya eusna sto. bhAtA pitA sena juvarAyA-yuvarAjaH yuvarApa? sthApita dhyA. damIsare-damIzvaraH madhIla se chandriyAna bhUmakara damana karanAra hovAthI loko tene damIzvara paNa kahetA hatA. 2 "naMdaNe" tyAha! mankyA -muiyamANase-muditamAnasaH prasannacitta manAra the yu12004 naMdaNe pAsAe-nandane prAsAde nandana nAmanA bhAumA doguMdage deveva-dogu. ndaka devaiva prAyaviMza havanI bhA34 ithihiM saha kIlae-stribhiH saha nityaM krIDati khimAnI sAthai nitya 4IDA 42to to. // 3 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ utsarAdhyayanasUtre TIkA--'maNirayaNa' ityAdi / ___ anyadA sa mRgAputro maNiratnakuhimatale maNibhizcandrakAntAdibhiH ratnaiH= karkatanAdibhizca nirmita kuTTimatalaM-bhUmitalaM yatra tattathA tasmin , candrakAntAdimaNi karketanAdiratnanibaddhabhUmike, prAsAdAlokane-Alokyante dizo'smin sthitairityAlokana gadhAkSaH prAsAdasyAlokanaM prAsAdAlokanaM, tasmin prAsAdagavAkSe sthito nagarasya catuSka trika catvarANi mArgarUpa sthAnAni Alokayati pshyti||4|| tato yadabhUtadAha-- mUlam--ahaM tatthaM aicchaMtaM, pAsaI samaNasaMjayaM / tavaniyamasaMjamadharaM, solaDaM guNaoNgaraM // 5 // chAyA-atha tatrAtikrAmanta, pazyati zramaNasaMyatam / tapo niyamasaMyamadharaM, zIlADhayaM guNAkaram // 5 // TIkA--'aha' ityaadi| atha anantaraM sa mRgAputro yuvarAjaH taponiyamasaMyamadharaM-tapo'nazanAdi 'maNirayaNa' ityAdi anvayArtha eka dina kI bAta hai ki mRgAputra (maNirayaNa kuhimatale-maNiratna kuTimatale) caMdrakAnta Adi maNiyoM evaM karketana Adi ratnoM se nibaddha bhUmivAle (pAsAyAloyaNe-prAsAdAlokane ) mahala ke gokhameM ( Thio-sthitaH) baiThe hue (nayarassa caukkatigacaccare-nagarasya catuSka trikacatvarANi) apane nagara ke catuSka-cohaTToM,-tigahoM-jahAM tIna rAste milate hoM evaM catvaroM-jahAM aneka rAste milate hoM unako (Aloei-Alokayati) dekha rahe the // 4 // usa samaya kyA huA so kahate meM-'aha' ityaadi|| anvayArthe--(aha-atha) isake bAda unhoMne (tavaniyamasaMjamagharaM "maNirayaNa" tyAha! anvayAtha-se hivasanI vAta cha, bhRgAputra maNirayaNakuhimatale-maNiratnakuhimatale bAnta mAha mazIsAthI mane mane tana mAha ratnAthI bhaDhavAmA mAvesa bhUmikA pAsAyAloyaNe-prAsAdAlokane bhaDesanI mArImA Thio-sthitaH mesIne pAtAnA nayarassa caukkatigacaccare-nagarasya catuSkatrika ctvrA inagaranA judA judA ceka tema ja bajArene, cAra rastA, traNa rastA jyAM maLatA 6tA mevA sthAnu Aloei-Alokayati mana rI 29 tA. // 4 // ke samaye zumanyu tene 4 cha-"aha" tyAdi ! manvayArtha-aha-atha mA saghaNu yA pachI tethe tavaniyamasaMjamadharaM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam dvAdazavidham , niyamo dravyAghabhigrahalakSaNaH, saMyama: sAvadhaviramaNalakSaNaH saptadazavidhasteSAM dharaMdhArakam , ata eva zIlAvyam-zIlena-aSTAdazazIlAGgasahasralakSaNena AnyaM paripUrNam , tata eva ca-guNAkaram-guNAnAM jJAnAdInAmAkara iva AkarastaM, jJAnAdiguNaratnAkaramityarthaH, etAdRzaM sadorakamukhavastranibaddhamukha zramaNasaMyataM zramaNazcAsau saMyatazceti zramaNasaMyatastaM, niraticAracAritravantaM muni, tatra-catuSkatrika catvareSu atikrAmantam AgacchantaM pazyati / zramaNamAtroktau zAkyAdisAdhUnAM grahaNaM syAt , atastannivRtyartha zramaNasaMyata ityuktam / / 5 / / mUlam--teM pAsai miyoputte, diTrIe aNimesAe / kahiM mannerisaM rUvaM, diTapuTavaMmaeM purA // 6 // chAyA--taM pazyati mRgAputro, dRSTayA animeSayA / ____ kva manye IdRzaM rUpaM, dRSTapUrva mayA purA // 6 // -tapo niyamasaMyamadharam) anazana Adi bAraha prakAra ke tapoM ko tapane vAle, abhigraha rUpa niyama ko pAlana karane vAle tathA sAvadya viramaNarUpa satraha prakAra ke saMyama ko dhAraNa karane vAle tathA (sIlaDaMzIlADhayam) aThAraha hajAra zIlAMga rathako dhAraNa karane vAle isIliye (guNa Agaram-guNAkaram) jJAnAdika guNoM ke Akara-khAna svarUpa aise (samaNasaMjayaM-zramaNasaMyatam) zramaNasaMyata ko arthAt parISaha upasargoko sahana karane vAle hone se zramaNa, vAyukAya kI yatanA ke liye mukha para dorA sahita mukhavastrikA bAMdhe hue hone se saMyata ese muni ko (tattha-tatra) catuSka, (cAra pArzvavAle) trika, (tIna raste) evaM catvara (cAra raste para (aicchaMtaM-atikrAmantam) Ate hue (pAsai-pazyati) dekhA // 6 // tapo niyamasaMjamadharam manazana mAhi mAra prA2nA tapAne mAyaravAvANA tathA sAvadhaviramA 35 satta2 542nA saMyamane dhAra 42vA, tathA sIlaDe-zIlADhayama manAra 12 zIlAga rathane dhAraNa 42vAvANA, meka thI guNaAgaramagaNAkarama jJAna guNenI 631 mA 5135 mA samaNasaMjayaM-zramaNasaMyatam zramaNa saMyatane arthAt parISaha upasargone sahana karavAvALA hovAthI zramaNa, vAyune kAyanA rakSaNa mATe moDhA upara dora sahita mukhavastrikA bAMdhela hovAthI saMyata mevA bhunina tattha-tatra catuSka, trika, mane catvara 52 AicchaMte-atikrAmantam mAvatai teNe pAsai-pazyati neyA. // 5 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 470 uttarAdhyayanasUtre TIkA--'taM pAsai' ityAdi / sa mRgAputro yuvarAjaH animeSayA-nimeSarahitayA dRSTayA taM saMyataM pazyati / sa cintayati-manye IdRzaM rUpaM mayA purA-pUrvasmin kAle kApi dRSTapUrvamiti // 6 // mUlam-sAhussa darisaNe tassa, ajjharvasANammi sohaNe / moha gayassa saMtassa, jAI saraNaM samuppainnaM // 7 // chAyA-sAdhordarzane tasya, adhyavapAne zobhane / mohaM gatasya sato, jAtismaraNaM samutpannam // 7 // TIkA-'sAhussa' ityaadi| sAdhoH saMyatasya, darzane sati moha=' kutredRzaM rUpaM dRSTam ' iticintanena mRogatasya prAptasya satastasya mRgAputrasya zobhanekSAyopazamikAbhAvavartini 'taM pAsai' ityAdi ! anvayArtha-(miyAputta-mRgAputraH) mRgAputrane (aNimesAe diTThIe-animeSayA dRSTayA) nimeSa rahita dRSTi se (taM pAsai-taM pazyati) usa saMyata ko dekhA aura vicAra kiyA ki (manne-manye) ma mAnatA hUM (mae-mayA) maiMne (irisaM rUva-IdRzaM rUpam) aisA rUpa (purA-purA) pahile (diTTapuvvaM-dRSTapUrvam) kahIM dekhA hai // 6 // 'sAhussa' ityaadi| anvayArtha-(sAhassa darisaNe-sAdho darzane sati) sAdhake darzana hote hI (mohaM gayassa-mohaM gatasya) "kahAM para-aisA rUpa dekhA hai" isa prakAra ke vicAra se mUrchA ko prApta hue (saMtassa-sataH) sajjana una (miyA puttassa-mRgAputrasya) mRgAputra ko (sAhaNe ajjhavasANammi-zobhane adhya "taM pAsaI" tyA ! anvayAtha-miyAputte-bhUgAputraH bhR|| putre animesAe diTTIe-animeSayA dRSTyA animeSa STiI tapAsaha-taM pazyati me sayatane nayA ane viyara dhyo , manne-manye bhane am cha , mae-mayA meM irisaM rUvaM-idRzaM rUpam bhAs135--veSa purA-purA 5i diTTapUvvaM-dRSTapUrvam / 25 yu cha. // 6 // ___ "sAhussa" tyAha! bhanSayAtha-sAhussa darisaNe-sAdhordarzane sAdhune anti mohaMgayassa-mohaMgatasya "mAyu 35-35 meM 4yAM naye cha." AL AIR kyiA2 42i 42di tene bhUchI mAvI 5 saMtassa-sataH Horor sevA se miyAputtassa-mRgAputrasya bhR|| putrane sohaNe ajjhavasANammi-zobhane adhyavastane kSAya mAtA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 19 mRgAputracaritavarNanam 471 adhyavasAne antaHkaraNapariNAme jAte jAtismaraNaM samutpannam / ayaM bhAvaHpUrva sammukhaM samAgacchataH sadorakamukhavastrikAniSaddhamukham sAdhodarzanaM jAtam, sAdhudarzanAdAtmanaH samyakpariNAmo jaatH| tato mayA kvApodRzaM rUpa miti cintanena mUcho sNjaataa| mRgayAM ca jAtismaraNamabhUditi / / 7 / / mUlam - jAisaraNe samuppaNNe, miyAputte mahiDie~ / sarai porANiyaM jAiM, sAmaNNaM ca purAkayaM // 8 // chAyA-jAtismaraNe samutpanne, mRgAputro mahaddhikaH / smarati paurANikI jAti, zrAmaNyaM ca purAkRtam // 8 // TIkA--'jAisaraNe' ityaadi| jAtismaraNe samutpanne mahardiko rAjalakSmIyukto mRgAputraH paurANikI= vastane) kSAyopazamika bhAvavartI antaHkaraNa pariNAma hone para (jAisaraNaM samuppannaM-jAtismaraNaM samutpannam) jAtismaraNa jJAna utpanna ho gyaa| isakA bhAva isa prakAra hai-sarva prathama mRgAputra ne Ate hue mukha para sadorakamukhavastrikA bAMdhe hae muniko dekhaa| unako dekhate hI AtmA meM samyaka pariNAma udabhUt huA aura usase "maiMne aisA rUpa kahIM para pahile dekhA hai" isa prakAra se mUrchA pariNati huI, pazcAt usI mUcchoM meM jAtismaraNa jJAna ho gayA // 7 // 'jAisaraNe' ityaadi| anvayArtha-(jAisaraNe samuppanne-jAtismaraNe samutpanne) jAti smaraNa nAmaka matijJAna ke utpanna hone para (mahaDie miyA putte-mahaddhikaH mRgAputraH) rAjya lakSmI rUpa mahatI Rddhi se saMpanna mRgAputra ko ta:4295 pariNAma pAthI tene jAisaraNaM samuppanna-jAtismaraNaM samutpannaM ti maraNa jJAna utpanna thayuM. tene bhAva A prakAra che sahu prathama mRgAputre moDhA upara sade rakamukhalasikA dhAraNa karelA munine AvatA joyA temane jotAM ja tenA AmAmAM samyapha pariNAma udbhavyuM. enAthI "meM AvuM rUpa kayAMka pahelA joyela che" evI vicArasaraNa e caDhaye vicAre caDhatAM mUrachanI pariNati thaI ane pariNa me tene jAti smaraNa jJAna thayuM. | 7 | "jAi saraNe" tyA, manyA-jAisaraNe samuppanne-jAtismaraNe samutpanne jati 20295 nAmarnu bhatijJAna thavAthI mahaDie miyAputte-mahardikaH mRgAputraH rAjya sabhI35 moTI 3ddhi sapanna bhR||putrne porANiya jAI-paurANika jAti pAtAnA 'ma utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 uttarAdhyayana sUtre purAtanIM jAti-janma ca punaH purAkRtaM = pUrvabhava viditaM zrAmaNyaM =saMyamaM ca smarati // 8 // samutpannajAtismaraNo mRgAputro yatkRtavAMstaducyate-mUlam - visasu arajaMto, rajato saMjamammi yaM / ammIpiyaraM uvAgaimma, ImaM vayaMNamabbevI // 9 // chAyA -- viSayeSu arajyan, rajyan saMyame ca / ambA pitarAvupAgamya, idaM vacanamabravIt // 9 // TIkA - 'visaesu' ityAdi / sa mRgAputro yuvarAjI viSayeSu = manojJazabdAdiSu arajyan=AtmapariNatimakurvan ca punaH saMyame saptadazavidhe rajyan=AtmapariNati saMyojayan ambApitarau upAgamya = mAtApitroH samIpe samAgatya idaM vakSyamANaM vacanamabravIt / 'ammApiyaraM ' ityatra prAkRtatvAdekavacanam // 9 // ( porANiyaM jAI - paurANikIM jAtiM ) apane pUrvajanma kI smRti ho AI / arthAt jAtismaraNa jJAna se pUrva janma ko dekhA tathA ( purAkathaM sAmaNNaM ca - purAkRtam zrAmaNyaM ca ) pUrvabhava meM pAlita cAritra kI (saraismarati ) smRti hA AI // 8 // jAtismaraNa jJAna hone para mRgA putrane jo kiyA so kahate haiM'visa' ityAdi / anvayArtha - (visaesu - viSayeSu) viSayoM se ( arajaMto- arajyan) virakta hokara evaM (saMjamammiya rajjaMto-saMyame ca rajyan) satraha prakAra ke saMjama meM Atma pariNati ko anurakta kara mRgAputrane ( ammApiyaraM uvAgamma - ambApitarau upAgamya) mAtA pitA ke pAsa Akara ( imaM vayaNa mambavI - idaM vacanaM abravIt ) isa prakAra kahA / bhAvArtha -- pUrvabhava kI yAda Ane se mRgAputra ko manojJa zabdAdika nI smRti thaha tathA purAkayaM sAmaNNaM ca purAkRtaM zramaNyaM ca pUrvabhavamA pote pANelA yAstrinI sarai - smarati tene smRti yaha mAnI // 8 // latisbharaSu jJAnarthavAthI bhRgAputre ne yu" tene ahe che - " visaesa " ityAdi. anvayArtha - visaesa - viSayeSu viSayAthI arajjato - zrarajyan virakta manIne te saMjamammiya rajjaMto-saMyame ca rajyan sattara prahAranA saMyamamA Atma paributIne anurakta merI bhRgaputre ammApiyaraM utrAgamma - ambApitarau upagamya bhAtA yitAnI pAse AvIne imaM vayaNamabbavI - idaM vacalaM abravIt mA asthI - bhAvA--pUrva bhavanI yAda AvavAthI mRgAputrane maneoza zabdAdika viSayAnI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 473 priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam yadabravIttad darzayati-- suyANi meM paMca mahavvANi, naraeMsu dukkhaM ca tirikkhaM joNisu / niviNakAmomhi mahaNNavAo, aNujANaha pavaissAmi ammo! 10 chAyA--zrutAni mayA pazca mahAvratAni, narakeSu duHkhaM ca tiryagyoniSu / nirviNakAmo'smi mahArNavAt , anujAnIta pravrajiSyAmi amba // 10 // TIkA--'suyANI' tyAdi / he amba-he mAtaH! mayA janmAntare pazca-paJcasaMkhyakAni mahAvratAniprANAtipAtaviramaNAdIni zrutAni / tathA narakeSu tiryagyoniSu upalakSaNatvAddevamanuSyabhavayozca yad duHkhaM tadapi zrutam / ato'haM mahArNavAt mahArNavo mahAsamudra iva mahArNavaH saMsArastasmAt , nirviNakAmA pratinivRttAbhilASo'smi / ato'haM pravrajiSyAmi / tasmAnmAM pravrajyAthai yUyamanujAnIta anujJApayata / yadvAviSayoM kI orase citta meM virakti chAgaI aura saMjama ke pati anurAga bhAva bar3ha gayA taba ve mAtA pitA ke pAsa jA kara kahane lage // 9 // 'suyANime' ityaadi| anvayArtha-(-ammo-amba) he mAtA (me-mayA) maiMne janmAntara meM (paMcamahabvayANi-paJcamahAvRtAni) pAMca prANatipAta viramaNa Adika mahAvata sune haiN| tathA (naraesu tirikkha joNisu dukkha-narakeSu tiryagyoniSuduHkham) naraka gati evaM tiryaggati meM-upalakSaNa se deva evaM manuSyagati meM jo duHkha haiM ve bhI sune haiN| isaliye (mahaNNavA so niviNNa kA momhi-mahArNavAt nirviNNakAma:-asmi) isa saMsAra rUpI mahA samudra se maiM virakta ho gayA hai| so (pavvaissAmi-prajiSyAmi) dIkSA-lenA tarapha cittamAM virakatI AvI gaI. ane saMyamanA tarapha anurAgabhAva vadhI gaye AthI te mAtApitAnI pAse jaIne kahevA lAgyA che. huM che bhRgaputre pAtAnA mAtApitAne 2 yutene 4 cha-"suyANime" tyA ! anvayArtha:- ammo-amba mAtA ! me-mayA menmAntaramA paMcamahanyayANi-paJcamahAvratAni pAya prAtipAta vi2bha mA ibhAratAne sAmage che. tathA naraesu tirikkhajoNisu dukkhaM-narakeSu tiryagyauniSu dukkhaM na24 gata mane tiyaca gatimAM-upalakSaNathI deva ane manuSya gatimAM je dukha che tene paNa sAMbha meta cha. yA bhATe mahaNNavAo niviNakAmomhi-mahArNavAt nirviNakAmaH asmi mA sasArathI vi24ta tha gayo chu bhane se sarale pavvajissAmi-patra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 uttarAdhyayanasUtre nirviNaM kAmaH kAmebhyo manojJazabdAdibhyo nirviNo virakto'haM mahArNavAt mahArNavaM saMsAraM parityajya, 'lyablope'tra paJcamI' prajiSyAmi mokSapadAyinI jainadIkSA grahISyAmi / ato mAM pravajyAM grahItuM yUyamanumanyadhvam / yo hi bhaviSyad duHkhaM na jAnAti, jJAtvA vA tatpatIkAraM na jAnAti, sa kadAciditthamevAsIt / ahaM tUbhayavA'pi vijJa iti kathaM na duHkhapratIkAropAyabhUtAM mahAvatAtmikAM pravajyAM svIkariSye iti sUtrAzayaH // 10 // yadi mAtApitarau bhogarupanimantrayetAmatastaniSedhArthamAha--- mUlam--ammatAya! mae bhogA, bhuttI visNphlovmaa| pacchA kaDuryavivAgA, aNubandhaMduhAvahA // 11 // chAyA--ambAtAtau / mayA bhogA, muktAviSaphaloemAH / pazcAtkaTukavipAkA, anubandhaduHkhAvahAH // 11 // TIkA-'ammatAya' ityAdi / he ambApitarau ! viSaphalopamAH-viSa-viSavRkSastasya phalena upamA sAdRzyaM yeSAM te tathA, ApAtamadhuraviSaphalatulyAH, pazcAt anantaraM kttukvipaakaa:caahtaahuuN| isaliye Apa loga mujhe (aNujANaha-anujAnIta) isake liye AjJA pradAna kreN| bhAvArtha-mRgAputrane kahA he mAtA maiM caturgati rUpa isa saMsAra samudra ke duHkho se bhI paricita hUM tathA unakI nivRtti ke upAya se bhii| ataH merI icchA isa saMsAra meM aba rahane kI nahIM hotI hai| maiM isa se nikalanA cAhatA huuN| ataH maiM cAhatA hUM ki Apa loga isa ke liye mujhe AjJA pradAna kareM // 10 // mAtApitA ke bhogoM ke liye upa nimaMtraNa karane para bhogoM kA jiSyAmi dIkSA sevA nyAI cha. bhAre mA5 sau bhane aNunANaha-anujAnIta me mATe AjJA a po. bhAvArtha-mRgAputre kahyuM ke, he mAtA ! catutirUpa A saMsAranA dukhe thI huM sArI rIte paricita chuM. tathA tenI nivRttinA upAyathI paNa paricita chuM. AthI mArI IcchA have A saMsAramAM rahevAnI nathI. huM emAMthI nIkaLavA IcchuM chuM. AthI huM vinaMtI karuM chuM ke, Apa leke A mATe mane AjJA Apa je 15 mAtA pitAe bhegenA mATe Agraha karavAthI bhegone niSedha karIne mRgAputr 4 cha-"ammatAya" tyA ! utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam kaTuko'niSTo vipAkA pariNAmo yeSAM te tathA, pariNAme'niSTadAyakAH, tathAanubandhaduHkhAvahA:-anubandha-sAtatyena saMlagnaM yad duHkhaM tadAvahanti prApayanti ye te tathA, nirantaranarakanigodhAdanantaduHkhadAyakAH, evaMrUpA bhogA: kAmabhogA mayA bhuktAH / ayaM bhAvaH-viSaphalaM hi upabhogasamaye madhuraM bhavati, pariNAme kahakavipAkaM janayati, mAraNAntikaM duHkhamutpAdayati / bhogA apyevaMvidhAH / te bhogA mayA bhuktAH ata eva tAn parityaktumicchAmIti // 11 // niSedha karate hue mRgAputra kahate haiM-'ammatAya' ityaadi| anvayArtha-(ammatAya-ambA tAto) he mAtA pitAjI ! (visaphalovamA-viSaphalopamAH) viSavRkSa ke phala samAna ApAtaramaNIya arthAt bhogate samaya acche lagane vAle (pacchA-pazcAt) pIche (kaDugavivAgA-kaTukavipAkAH) aniSTa phala ko dene vAle aise ye (aNubandhaduhAvahA-anubaMdhaduHkhAvahAH) arthAt paraMparAse naraka nigoda Adi ke duHkha dAtA (bhogA-bhogAH) kAma bhoga (mae-mayA) maiMne (bhuttA-bhuktAH) khUba bhoga liye haiN| aba inake bhogane kI icchA hI nahIM hAtI hai| bhAvArtha-viSaphala-kimpAkaphala jaise khAte samaya madhura lagatA hai parantu pariNAma meM kaTuka phala kA dAtA hotA hai usI prakAra bhogate samaya AnaMda pradAna karane vAle ye kAmabhoga bhI vipAka meM kaDavA phala dene vAle haiN| ataH unake parityAga karane ko hI merA jI cAha rahA hai // 11 // ___ manvayArtha -ammatAya-ambAtAtau ke mAtA pitA ! visaphalovamA-viSa. phalopamAH (15 janA -prathama dRSTi meM PASAta 2maNIya mata lAgavatI mate sArA sAmanA2 52tu pacchA-pazcAt pAthI kaDuga vivAgA-kaTukavipAkAH maniSTa ne ApAvANI sevA me aNubaMdhaduhAvahA-anubaMdhaduHkhAvahA niraMtara na24 nigoDa mAnisa mAne ApanAra bhogA-bhogAH mevA malA mae-mayA meM dhUma bhuttA-bhuktA saam0|| cha. 6ve se gAne momavAnI bhArI 125 IcchA thatI ja nathI. bhAvArtha-viSaphaLa-kiMpaka phaLa, ke je khAtI vakhate khUba ja svAdiSTa lAge che paraMtu pariNAme e mIThA phaLane ApanAra ja hoya che. A ja pramANe bhogavatI vakhate AnaMdaprada lAganArA A kAmabhoga paNa vipAkamAM mAThAM phaLane ApavAvALA che. AthI ene parityAga karavAnI ja mArI IcchA che. je 11 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 476 kiJca -- mUlam -- imaM saMrIraM aNicaM, asuMI asuIsaMbhavaM / asAsayAvAsarmiNaM, dukkhakesANabhAryANaM ||12|| chAyA -- idaM zarIramanityam, azuci azucisambhavam / azAzvatAvAsamidaM duHkhaklezAnAM bhAjanam // 12 // TIkA- 'ima' ityAdi / he amba ! he tAta ! idaM zarIram anityam = azAzvatam azuci= svabhAvA devApavitram, tathA azucisambhavam=anucibhyAM=zukrazoNitAbhyAM saMbhava utpattiryasya tattAdRzaM cAsti / tathA idaM zaroram azAzvatAtrAsam = azAzvataH = anityaH AvAsaH = sthitirjIvasya yasmiMstattathA, jIvasyAnityanivAsasthAnaM, duHkhaklezAnAm duHkhAni =janmajarAmRtyuprabhRtIni, klezAH = dhanahAni svajanaviyogAdayasteSAm, yadvA - duHkham = azAtaM taddhetavo ye klezAH = rogAdayasteSAM bhojanaM = sthAnaM cAsti / punaH 'idam' ityupAdAnaM zarIrasyAtIvAsAratvapradarzanArtham ||12|| - uttarAdhyayana sUtre phirabhI - 'i' ityAdi / anvayArtha (imaM sarIraM aNiccaM idaM zarIraM anityam) yaha zarIra anitya (asuI - azuci) svabhAvataH apavitra evaM (asuisaMbhavaM - azuci saMbhavam) azuci - malamUtra Adi padArthoM se utpanna huA hai| tathA isameM jIva kI sthiti alpakAla taka hI rahane vAlI hai isaliye yaha (asAsayA vAsam - azAzvatAvAsam ) azAzvatAvAsa - alpakAla taka hI TikanevAle haiM / evaM (dukkha ke sANa bhAyaNam - duHkha klezAnAm bhAjanam) janma - jarA - maraNa Adi duHkhoM kA tathA dhanahAni svajana viyoga Adi kezoM kA sthAna haiM / chatAM pazu - "DamaM " ityAdi / - anvayArtha - imaM sarIraM aNiccaM - idaM zarIraM anityam mA zarIra anitya, amuIazuci svalApathI mayavitra bhane asuisaMbhavaM - azucisaMbhavam bhaNabhUtra mAhithI utpanna thayela che. AmAM jIvanI sthiti alpakALa sudhI ja rahevAvALI hAya che A kAraNe asAsayAvAsam - azAzvatAvAsam yA azAzvatAvAsa - ahANa sudhIna TaDavAvANo vajI bhanma, 42rA, bhara, Ahi duHkha ke sANa bhAyaNam - duHkhaklezAnAm bhAjanam khAnuM tathA dhana hAnI, svajana vicega, Adi kalezAnu sthAna che. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 477 __ _477 priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam tasmAta-- mUlam-asAsaMe sarIraMmi, raI novalabhAmahaM / pacchA purA ye caiyavve, pheNabubbuMyasannibhe // 13 // chAyA--azAzvate zarIre, ratiM nopalabhe'ham / pazcAtpurA ca tyaktavye, phenabubudasannibhe // 13 // TIkA--'asAsae' ityAdi / azAzvate anitye, ataeva-pazcAt bhuktabhogAvasthAyAM vArddhakAdau, purA ca-abhuktabhogAvasthAyAM bAlyAdau vA, yadvA-pazcAt yathAsthityAyu:-kSayottara kAlam, bhAvArtha-viSayabhoga to taba hI acche evaM suhAvane lagate haiM ki jaba zarIra meM zAMti evaM AnaMda ho| paraMtu vicAra karane para he mAtA! vaha patA calatA hai ki isa zarIra meM aisA kucha bhI nahIM hai| yaha to svabhAvataH jamma jarA evaM maraNa ke duHkhoM se tathA dhanahAni, aniSTa saMyoga, iSTa viyoga se sadA vyathita (dukhita) banA hu jIva kA isameM zAzvatika avasthA bhI nahIM hai| svataH yaha zarIra bhI apavitra evaM zukra zoNitarUpa apavitra kAraNoM se utpanna huvA hai| isa taraha niHsAra isa zarIra meM viSayabhoga apanI sAratA kaise prarthita (prApta kara sakate hai // 12 // isalIye-'asAsae' ityaadi| anvayArtha-(asAsae-azAzvate) anitya ataeva (pacchA purA ya caiyavvaM-pazcAt purAca tyaktavye) bhuktabhogAvasthA meM vRddha avasthA bhAvArtha_viSayabhoga te tyAre ja sArA ane suMdara lAge che ke, jyAre zarIramAM zAMti ane AnaMda hoya paraMtu vicAra karavAthI he mAtA! evuM jANI zakAyuM -cha, mA zarIramA me 5 nathI. maga to svabhAvathIbha, 421. ane maraNanA duHkhothI tathA dhanahAnI, aniSTa saMcAga temaja ISTa viyogathI sadA vyathita che jIvana tema zAdhatika avasthA paNa nathI. A zarIra jAte paNa apavitra ane zukra tathA lohIrUpa apavitra kAraNathI ja utpanna thayela che. A pramANe niHsAra evA A zarIramAM viSayabhoga potAnI sAratA kaI rIte prApta rIza cha ? // 12 // mA bhATe-"asAsae" tyAha! ___ manvayAya-asAsae-azAzvate nitya ane pacchA purAya caiyavve-pazcAt purA ca tyaktavye lAgAne nAgavAnI asthAmA vRddhAvasthAmA tathA masuta mA. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 478 uttarAdhyayanasUtre purA ca=varSazatajIvItapramANAt pUrva vA tyaktavye avazyatyAjye, phenabubudasannibhe =phenabudbudatulye, asmin zarIre ahaM ratim=AnandaM nopalabhe=na prApnomi / "phenabubudasaMnibhe" ityanena bAlyAdisarvAvasthAyAM maraNaM bhavatyeveti mUcitam // 13 / / evaM bhoganimantraNaparihAramabhidhAya sampati prastutasyaiva saMsAranirvedasya hetumAhamUlam-mANusatte asArammi, vAhIrogANa aale| jarAmaraNapatthammi, khaNaM piM naM ramAmahaM // 14 // meM tathA abhuktabhogAvasthA meM-bAlya Adi avasthA meM athavA pazcAt -yathAsthiti vAlI AyukI samApti ke bAda meM tathA purA-sau varSa se pahile bhI (caiyavve-tyaktavye) avazya tyAjya tathA (pheNabubbuyasannibhephena budbudasannibhe) pAnI ke budbuda ke samAna isa (sarIraMmi-zarIre) zarIra meM (ahaM raI novalabhAma-ahaM ratiM na upalabhe) mujhe koi AnaMda upalabdha nahIM hotA hai| bhAvArtha-mRgAputra ne mAtApitA se yaha bhI kahA ki jaba yaha zarIra anitya evaM pAnI ke buMdhUd samAna zIghra hI vinaSTa ho jAne vAlA hai / tathA yaha bhI koI nizcaya nahIM hai ki jIva ko jitanI Ayu kA baMdha huA hai vaha usako utanI hI bhogakara samApta karegA isa ke pahile vaha zarIra kA parityAga nahIM kregaa| athavA bhuktabhogAvasthA ke bAda hI hasakA maraNa hogA abhukta bhogAvasthA meM nahIM, taba aisI sthiti meM Apa hI kaho AnaMda mAnane ke liye yahAM jagaha hI kahA~ hai // 13 // vasthAmAM, bAya Adi avasthAmAM athavA pachIthI AyuSyanA pUrA thayA pachIthI, tathA puu2|| sa na paDelA paY pare2 caiyatve-tyaktavye tyAyogya tebhasa pheNabubbuya sannibhe-phenabudabudasannibhe pANInA 52poTA 24 mA sarIraMmi zarIre zarIramA ahaM raI noklabhAma-ahaM ratiM na upalame bhane tne| bhAna mAtA nathI. bhAvArtha-mRgAputre mAtA pitAne e paNa kahyuM ke, jyAre A zarIra pANInA parapoTAnI jema jaladIthI nAza thaI janAra evuM anitya che. vaLI e paNa kaI nizcaya nathI ke, jIvane jeTalA AyuSyane baMdha thayela che te eTaluM bheLavIne samApta karaze. tenA pahelAM A zarIrane parityAga karaze nahIM. athavA bhukata bhegAvasthA pachI ja tenuM maraNa thaze-abhuta bhogAvasthAmAM nahIM. evI sthitimAM Apaja kahe ke, AnaMda mAnavA mATe ahIM jagyAja kayAM che ? ? ! utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 479 priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam chAyA--mAnuSatve asAre, vyAdhirogANAmAlaye / jarAmaraNagraste, kSaNamapi na rame'ham // 14 // TIkA--'mANusatte' ityaadi| asAre sAravarjite vyAdhirogANAm-vyAdhayaH kuSThazUlAdayaH, rogAH= jvarAdayasteSAmAlaye-gRhe jarAmaraNagraste jarasA-vArddha ke na maraNena-mRtyunA ca graste-gRhite'smin mAnuSatve-manuSyabhave kSaNamapi nAhaM rame mukhaM na prAmomi // 14 // itthaM manuSyabhavasyAnubhUyamAnatvena nirveda hetutvamabhidhAya sampati caturgatikasyApi saMsArasya nirvedahetutvamAha-- mUlam---jammaM dukkhaM jarA dukhaM, rogI yaM maraNANi yaM / aMho dukho hu~ saMsAro, jattha kI sati jaMtuNo // 15 // chAyA--janma duHkhaM jarA duHkhaM, rogAzca maraNAni ca / aho duHkho hu saMsAro, yatra klizyanti jantavaH / / 15 / / isa prakAra bhoga nimaMtraNA ke parihAra ko kahakara aba samupya va ko vairAgya kA kAraNa kahate haiM-mANusatte' ityaadi| anvayArtha-(asArammi-asAre) kadalI vRkSa ke samAna niHsAra tathA (vAhIrogANaAlae-vyAdhirogANAmAlaye) kuSTha, zUla Adi vyAdhiyoM evaM jvara Adi rogoM ke ghararUpa tathA (jarAmaraNavatthambhijarAmaraNagraste) jarA evaM maraNa se grasta hue (mANusatte-mAnuSyatve) isa manuSyabhava meM (khaNepi ahaM na ramAma-kSaNam api ahaM na rame) mujhe to eka kSaNa mAtra bhI sukha nahIM dikhatA hai // 14 // isa prakAra manuSyabhava ke anubhava se manuSyatva ko vairAgya kA kAraNa kahakara aba saMsAra ko vairAgya kA kAraNa kahate haiM- A prakAre bhoga niyaMtraNanA parihAjane kahIne have manuSyatvanA vairAgyanA 2zune 4 cha-"mANusate" tyA ! anvayArtha - asArammi-asAre 30 vRkSano bhA34 niHsAra tathA vAhIrogANa Alae-vyadhirogANAmAliye Dha, zUNa mAhi vyAdhiyo bhane 12 mahi zAnA ghara35 tathA jarAmaraNapatthammi-jarAmaraNastegra 42 / sane bhI prasta bhanetA mANusatte-mAnuSatve 24 // manuSya sabhA khaNaMpi ahaM na ramAma-kSaNaM api ahaM na rame bhane to kSaNa mAtra 59] subha mAtu nathI. // 14 // A prakAre manuSya bhavanA anubhavathI manuSyatvanA vairAgyanuM kAraNa kahIne have utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 uttarAdhyayanasUtre TIkA---'jamma' ityaadi| janma duHkhaM duHkhaheturvatate, janmakAle'parimitaduHkhasyAnubhavAt , tathA jarA-vArdhakyaM ca duHkha-dukha hetuH / uktaM ca-- gAtraM saMkucitaM gativigalitA bhraSTA ca dantAvaliH, dRSTiomyati rUpamapyupahataM vaktraM ca lAlAyate / vAkyaM naiva karoti bAndhavajanaH patnI na zuzrUSate, dhikkaSTaM jarayAbhibhUtapuruSaM putro'pyavajJAyate // iti / 'jamma' ityaadi| anvayArtha-(jammaM dukkhaM-janma duHkham) janma, duHkha kA kAraNa hAne se svayaM duHkharUpa hai (jarA dukkha-jarA duHkham) jarAbhI duHkha kA kAraNa hone se duHkhasvarUpa hai, kahA bhI hai "gAtraM saMkucitaM gativigalitA bhraSTA ca dantAvaliH, dRSTi bhyiti rUpamapyupahataM vaktraM ca lAlAyate / vAkyaM naiva karoti bAndhavajanaH patnI na zuzraSate, dhikaSTaM jarayA'bhibhUtapuruSaM putro'pyavajJAyate // 1 // dekho jaba vRddhAvasthA kA samaya A jAtA hai taba jaba zarIra meM jhilliyAM par3a jAtI haiM, cAla baDhaMgI ho jAtI hai, dAMta gira jAte haiM A~khoM kI jyoti bahuta kama ho jAtI hai, rUpa virUpa ho jAtA hai mu~ha se lAra bahane lagatI hai, svajana bhI usa samaya ThIka taraha bAtasasAranA vairAzyanu 125 4 cha.-"jamma" tyAdi ! manvayArtha:-jammaM dukhaM-janma duHkham samaye humanu 2 DAvAthI svaya:35 che. jarAdukkhaM-jarA duHkham 1/2 // 5 mA 41261 DAvAyA ta 54 65 2135 cha. 4yu 55 cha " gAtraM saMkucitaM gativiMgalitA bhraSTA ca dantAvaliH / dRSTiImyati rUpamapyupahataM vakraM ca lAlAyate / vAkyaM naiva karoti bAndhavajanaH patnI na zuzrUSate, dhikaSTaM jarayA'bhibhUtapuruSaM putropyavajJAyate // 1 // " juo jyAre vRddhAvasthAno samaya Ave che tyAre zarIramAM karacalIo paDI jAya che. cAlavAnI sthiti be DhagI banI jAya che, dAMta paDI jAya che, AMkhanI camaka ghaNuM ja ochI thaI jAya che, rU5 virUpa thaI jAya che, moDhAmAMthI lALa paDavA mAMDe che. svajano paNa AvA samaye pAse besIne sArI rIte vAtacita karatA nathI. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam tathA-rogAzca-arAdayo'pi duHkhaM-tathA-maraNAni ca duHkhaM / aho ! iti khede, aho ! yatra-gaticatuSTayAtmake yasmin saMsAre jantava evaM klizyante-klezaM prApnuvanti, sa saMsAro hu=nizcayena duHkha nitAnta duHkhAvahaH // 15 // kiM ca-- mUlam--khittaM vatthaM hiraNNaM ca, putadAraM ca baMdhave / caitA Na imaM deM haiM, gaMtavvemavasaissa me // 16 // chAyA--kSetraM vAstu hiraNyaM ca, putradAraM ca bAndhavAn / / tyaktvA khalu imaM dehaM, gantavyamavazasya me // 16 // TIkA--'khittaM' ityaadi| he mAtApitarau ! kSetraM vAstu-gRhAhAdikam , ca-punaH hiraNyaM =suvarNa, tathA-putradAraM-putrAzca dArAzceti samAhAradvandvaH / ca-punaH bAndhavAn bhrAtRn cIta nahIM karate haiM adhika kyA kahA jAya-apane jIvana ke sukha duHkhakI sAthI apanI patnI bhI sevA zuzrUSA karanA choDa detI hai / are ! aura to kyA aurasa-sagA-putra bhI apamAna karane laga jAtA hai| ina duHkhoM ke atirikta (rogA-rogAH) roga bhI isa avasthA meM jyAdA satAyA karate haiM ataH ye bhI duHkha hI hai| (maraNANi-maraNAni) maraNa bhI eka duHkha hai / isa se yaha nizcita hai ki (saMsAro hu dukkhaM-saMsAro hu duHkham ) yaha caturgati rUpa saMsArasarvathA duHkha hI haiN| (jattha-yatra) jisa meM (jaMtuNo kIsaMti-jantavaH klizyanti) pratyeka jIva duHkha hI pAte rahate hai| arthAta yaha caturgatirUpa saMsAra svayaM eka duHkha hai| isame rahane vAlA koI bhI prANI sukha nahIM pAtA hai| isameM janma, jarA maraNa evaM roga ye saba duHkha hi duHkha haiM // 15 // vadhAre zuM kahevAmAM Ave, potAnA jIvananI sukhaduHkhanI sAthI evI pitAnI patnI paNa sevA suzraSA karavAnuM cheDI de che. are ! vadhAre te zuM pitAne rasa -sageputra 555 mapamAna 42v| dAjI laya che. mApAta rogA-rogAH roga paNa AvI avasthAmAM vadhAre satAvyA kare che. AthI e paNa duHkha ja che. maraNANi-maraNAni bha2 57 me hu5 cha. mAthI se bAta to nizcita cha / yatuti35 sasAra sa maya 4 cha. jattha-yatra mA jaMtuNo kIsaMti-jantavaH riti pratyeka jIva duHkhaja bhegavyA kare che. arthAt--A caturgatirUpa saMsAra pote ja eka duHkha che. AmAM rahenAra koI paNa prANI sukhane pAmatA nathI. AmAM bhanbha, 42, bha291, sane rAsa, 2mA sAhu: 5 cha. // 15 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 uttarAdhyayana sUtre pitRvyAMzca tathA imaM dehaM ca tyaktvA avazasya = paravazasya me = mama khalu = avazyaM gantavyam / ' khetaM ' ityAdinA iSTaviyoga uktaH, ' avasarasa' ityena azarasvaMya proktam || 16 / / bhogapariNAmamAha mUlam - - jaMhA kiMpAgaphailANaM, pariNAmo naM suMdarI / evaM bhuttANa bhogaNaM, pariNAmo ne suMdaMro // 17 // chAyA -- yathA kimpAkaphalAnAM, pariNAmo na sundaraH / evaM bhuktAnAM bhogAnAM pariNAmo na sundaraH ||17|| TIkA --- 'jahA' ityAdi / yathA yena prakAreNa kimpAkaphalAnAM = kimpAkanAmakApAtamadhura viSaphalAnAM phIra bhI -- 'khittaM' - ityAdi / anvayArtha - - ( khitaM vatthu hiraNNaM ca puttadAraM ca baMdhave imaM dehaM NaM caitA - kSetraM vAstu hiraNyaM ca putradAraM ca bAndhavAn imaM dehaM khalu tyaktvA) kSetra, vAstu-gRha - mahala Adi, hiraNya-suvarNa, putra, dArA bAndhava, ina saba ko tathA isa zarIra ko choDakara ( avasassa meM gantavyamavazasya me gantavyam) karmAdhIna bane hue mujhe yahAM se avazya jAnA hai rahanA nahIM hai / " jAtasya hi dhruvo mRtyuH " yaha siddhAnta hai / ata: hai, mAta tAta ! tuma kyoM mujhe isa saMsAra meM pha~sAne kI ceSTA karate ho / merA uddhAra jaise bhI ho sake aisA prayatna karo // 16 // aba dRSTAnta ke sAtha bhogoM ke pariNAma ko kahate haiM- chatAM cAlu -- "khittaM" ityAdi ! A anvayArtha - - khittaM vatyuM hiraNNaM ca puttadAraM ca bandhave imaM dehaM NaM caitA - kSetraM vAstu hiraNyaM ca putradAraM ca bAndhavAn imaM dehaM khalu tyattatrA kSetra, vAstugRha, bhar3esa Adi Diraeya- suvarza, putra, dvArA, mAdhava, mA saghaNa zarIrane choDIne avasarasa me gantavyam - avazasya me gantavyam urbhAdhIna janesa se bo saDIMbI nnAra chu, rahenAra nathI. jAtasya hi dhruvo mRtyuH " bansyo tenu' cAkakasa mRtyu che A siddhAnta che. mATe he mAtA pitA !tame mane zA mATe A saMsAramAM phasAvavAnI ceSTA karI che. mAreA uddhAra je rIte thai zake, teve prayatna pure // 16 // 66 have dRSTAMtanI sAthe bhegeAnA pariNAmane kaDe che- "jahA" ityahi ! uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 483 priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam pariNAmaH sundaraH-zobhano na bhavati / evameva bhuktAnAM bhogAnAM manojJazabdAdInAM pariNAmaH sundaro na bhavati // 17 // evaM bhogAdInAmasAratAmuktavA dRSTAntena svAzayaM prakAzayannAha-- mUlam--addhANaM joM' mahaMtaM tu, apAheo pvrjii| gacchaMto so duhI hoI, chahAtaNhAhi pIDio // 18 // chAyA---adhvAnaM yo mahAntaM tu, apAtheyaH prapadyate / / gacchan sa duHkhI bhavati, kSuttRSNAbhyAM pIDitaH // 18 // TIkA--'addhArNa' ityAdi-- yastu puruSaH AtheyaHmAtheyavarjitaH zambalarahitaH san mahAntamadhvAnaMdIrghamArga prapadyate gacchati / tatra dIrgha mArge gacchan sa kSuttRSNAbhyAM kSud= bubhukSA, tRSNA-pipAsA tAbhyAM pIDitA vyathitaH san duHkhI bhavati // 18 // 'jahA' ityAdi / anvayArtha--( jahA kiMpAgaphalANaM-yathA kimpAkaphalAnAM) jisa prakAra mukta kiMpAka phaloMkA (pariNAmo na suMdaro-pariNAmo na sundaraH) -pariNAma sundara nahIM hotA hai-kintu prANa hArI hI hotA hai (evaM bhuttApabhogANaM pariNAmo na suMdaro-evaM bhuktAnAM bhogAnAM pariNAmo na sundaraH) usI prakAra mukta bhogoMkA pariNAma bhI naraka nigodAdika duHkhoM kA denevAlA hone se sundara nahIM hotA hai // 17 // bhogAdikoM kI asAratA kahakara aba dRSTAnta se apanA Azaya prakaTa karate hai--'addhANaM' ityaadi| anvayArtha--(jo-yaH) jo puruSa (apAheo-apAtheyaH) vinA kalevA -bhAtA ke (mahaMtaM advANaM pavajai-mahAntaM adhvAna-prapadyate) bahuta lambe bhanvayA jahA kipAgaphalANaM-yathA kiMpAkaphalAnAM re re rINAnu pariNAmo na suMdaro-pariNAmo na sundaraH pariNAma hara nayI sAtu, paraMtu prAyana nAza 42nA204 Deya cha evaM bhuttANabhogANaM pariNAmo na suMdaro-evaM bhuktAnAM bhogAnAM pariNAmo na sundaraH ye pramANe sAgave lAgAnu pariNAma para na24 nigada Adi dukhene devAvALuM hovAthI suMdara nathI hetuM che 17 che bhoga AdikanI asAratAne kahIne have dRSTAMtathI pitAnA Azayane pragaTa 42 cha--"addhANaM" tyAdi ! sanyA --jo-yo 535 potAnI sAthai apAheo-apAtheyaH lAtu lii| 4 mahaMtaM addhANaM pavajjai-mahAntaM adhvAnaM prapadyate ! ain bhAge bhATe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre dRSTAntamuktavA dArTAntikamAha-- mUlam-evaM dhammaM akAUNaM, jo gcchN| paraM bhavaM / ___ gacchaMto so duhI hoI, vAhirogehiM pIDiai // 19 // chAyA--evaM dharmamakRtvA, yo gacchati paraM bhavam / gacchan sa duHkhI bhavati, vyAdhirogaiH pIDitaH / / 19 / / TIkA--'evaM' ityAdi / evaMm apAtheyapuruSavad yo jIvo dharmam akRtvA paraM bhavaM-paralokaM gacchati / gacchan sa vyAdhirAgaiH-vyAdhayaH-kuSThAdayaH, rogA: jvarAdayastaiH pIDito vyathitaH san duHkhI bhavati // 19 // mArga ko pAra karane ke liye gharase nikalatA hai vaha (gacchaMto-gacchan) jabataka apane gantavya sthAna para nahIM pahu~ca jAtA tabataka calate 2 bIca meM hI (chahA taNNAhi pIDio-kSuttRSNAbhyAM pIDitaH) bhUkha aura pyAsa se vyathita hokara (duhI hoi-duHkhI bhavati) duHkhI hotArahatA hai // 18 // aba isI ko dArTAntika se ghaTAte hai--'evaM dhamma' ityaadi| anvayArtha-(evaM-evaM) isI prakAra jo prANI (dhamma akAUNaMdharma akRtvA) dharmako nahIM karake (paraM bhavaM gacchaI-paraM bhavaM gacchati) parabhava kI aura prayANa karatAhai vaha jabataka mukti avasthA ko prApta nahIM kara letA hai tabataka (gacchaMto so duhI-gacchan sa duHkhIM bhavati) isa saMsAra meM bhramaNa karate 2 haraeka gati meM duHkhita hI hotA rahatA hai| vaha kahIM ( vAhirogehiM pIDie-vyAdhirogaiH pIDitaH ) vyAdhi se duHkhita hotA hai to kahIM Adhi (mAnasika cintA ) se aura kahIM dherathI mahA2 nIle cha te gacchaMto-gacchan pAtAnA yAnA sthAna 52 yAMsudhI panyatA nathI. tyA sudhI yAdi yAsatA vayamA chuhA taNhAhi pIDio-kSutta. SNAbhyAM pIDitaH bhUma ane tarasathI pIDita tha duhI hoi-duHkhI bhavati huyI vyathita thAya che. 18 vetana tithI samave cha --"evaM dhamma tyahi ! anyAya-evaM-evaM mA prAre prANI dhamma akAUNaM-dharma akRtvA dhamane nahI mAyaratA paraM bhavaM gacchaI-paraM bhavaM gacchati nyAre 521 ta25 pryaae| 42 cha. te yA sudhI bhukSita avasthAne nathI yAmata tyAM sudhI gacchaMto so duhI hoigacchan sa duHkhI bhavati 2 // saMsAramA bhramaNa 42ai 42tAM hare gatimA humita rahA 42 cha. te 4 // 24 vAhirogehi pIDie-vyAdhirAMgaiH pIDitaH 0yAdhithI dukhita thAya che, te kayAreka mAnasika ciMtA adithI, ane kyAreka roga AdithI, utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam punardRSTAntamAha- mUlam - addhANaM jo mahaMtaM tuM, sapAhijjo parvajaI / hI hoI, chuhAta hAMvivajio ||20|| gacchate se chAyA -- adhvAnaM yo mahAntaM tu, sapAtheyaH prapadyate / gacchan sa sukhI bhavati, kSuttRSNAvivarjitaH // 20 // TIkA--'advANa' ityAdi / 485 yastu puruSaH sapAtheyaH = pAtheyasahitaH sa zambalaH san mahAntam = adhvAnaM prapadyate = gacchati / gacchan sa kSuttRSNAvivarjitaH san sukhI bhavati || 20 || rogAdikoM se / yadyapi devagati meM roga nahIM haiM phira bhI mAnasika duHkhoM se bhI duHkhita bane rahate hai / tiryaJcagati meM tathA manuSyagati meM vyAdhi aura roga pratyakSa pratIta hote haiN| narakoM meM dasa prakAra kI vedanA janya duHkha zAstroM meM varNita haiM hI // 19 // phira dRSTAnta kahate haiM-- 'advANaM' ityAdi / anvayArtha - - (jo - yaH) jo prANI (sapAhijjo - sapAtheyaH) pAtheyaphalevA - sahita hokara (adANaM pavajjai-adhvAnaM prapadyate) lambe mArga ko pAra karatA hai (se- saH) vaha gacchaM te-gacchan) calate 2 kabhI bhI ( chuhA tanhA vivajjio-kSuttRSNA vivarjitaH) kSudhA evaM tRSNAkI pIDA ko prApta nahIM hotA hai / isa taraha (suhI hoi-sukhI bhavati) vaha sukhapUrvaka iSTa sthAna para pahu~ca kara AnaMdita hotA hai| bhAvArtha - " pAsa me tosA to maMjila kA bharosA" isa kahAvata ke anusAra jo manuSya ghara se kalevA-bhAtA bAMdhakara dUsarI jagaha du:khI rahyA kare che. devagatimAM rAga nathI te paNa mAnasika duHkhAthI te duHkhita anelA rahe che, tiryaMca gatimAM tathA manuSya gatimAM, vyAdhi ane rogapratyakSa dekhAva che. narakAmAM dasa prakAranAM vedanAjanya duHkhA zAstromAM varNavela che! 19 / / cchI dRSTAMta he che--"addhA" tyAhi ! anyayArtha--jo-yaH ? prANI sapAhijo- sapAtheyaH lAtAne sAthai saha advANaM pavajjai - adhvAnaM prapadyate sAMgA bhAgane cAra ure che se saH te gacchaMte-gacchan yAsatAM yAsatAM haiN| yA sthaNe chuhA taNhA vi vajjio-kSu SNAvivarjitaH lUma ne tarasanI ciDAne logavato nathI. yA pramANe te muhI hor3a-sukhI bhavati sukha pUrvaka peAtAnA dhArelA sthaLe pahoMcIne AnaMda pAme che. bhAvAtha ~~ pAse jo hAya bhAtu te sapharamAM jAya gAtuM' A kahevata anusAra uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 486 uttarAdhyayanasUtre dRSTAntamuktavA dArzantikamAha-- mUlam-evaM dhammapi kaoNUNaM, jo gacchaMi paraM bhavaM / gacchaMto so" muMhI hoI, appakamme aveyaNe // 21 // chAyA--evaM dharmamapi kRtvA, yo gacchati paraM bhavam / gacchan sa sukhI bhavati. alpakarmA avedanaH // 21 // TIkA--'evaM' ityaadi| evam sapAtheyapuruSavat yo jIvo dharma-sAvadhavyApAravarjanarUpam kRtvAcaritvA paraM bhavaM gacchati / 'api' zabdApUraNe parabhavaM gacchan alpakarmA pApakarmarahitaH, 'alpa' zabdo'trAbhAvArthakaH, 'karma' zabdaH pApakarmaparaH, avedana: jAne ko nikalatA hai to pAsa meM strAne pIne kI yathocita sAmagrI kI vajaha se usako kisI prakAra kI cintA nahIM rahatI hai aura apane iSTa sthAna para AnaMda se mArga ko pAra karatA huA pahu~ca jAtA hai| yaha vyavahAra meM spaSTarIti se dekhA jAtA hai|| 20 // aba isI para dArdAntika kahate haiM-'evaM dhammapi' ityAdi ! anvayArtha--(evaM-evam) isI taraha (jo-yaH) jo prANI (dhammadharmam) sAvadhavyApAra parivarjanarUpa dharma (kAUNaM-kRtvA) pAsa meM karake (paraMbhavaM gacchai-paraM bhavaM gacchati) paraloka jAtA hai (so saH) yaha para bhava ko jAne vAlA jIva (appa kamme-alpakarmA) pApa karma rahita ho kara (aveyaNe-avedanaH)asAtavedanarUpa duHkha se rahita ho jAtA hai aura isa taraha vaha (suhI hoi-sukhI bhavati) sukhI bana jAtA haije mANasa gherathI bhAtuM bAMdhIne bIje gAma javA mATe nIkaLe che te sAthe khAvA pIvAnI jarUrata puratI sAdhana sAmagrI hovAnA kAraNathI tene khAvA pIvAnI kaI paNa jAtanI ciMtA thatI nathI. ane pitAnA vAghelA sthaLe-AnaMdathI mArgane pUro karIne pahoMcI jAya che. A vAta te vyavahAramAM spaSTa rIte dekhAya che ke 20 | va mAnA 52 6.TAti 4 cha--"evaM dhammapi': 'tyA! manvayArtha:--evaM-evam mA zate jo-yaH re prANI dhamma-dharmam sAvadha vyApAranA pariva 35 dharma kAUNaM-kRtvA sAthe dhana paraMbhavaM gacchai-paraMbhavaM gacchati 52i Mya cha so-saH 52mA 271 appakamme-alpakarmA pA54 2hita thana aveyaNe-avedanaH asAtA-vahana35 dumayI 2Dita bhane cha. the zata te muhI hoi-sukhI bhavati abhI mana cha. sAta vehana35 sumana nAra uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 12 mRgApucaritavarNanam 487 nAstivedanA=asAtarUpA yasya sa tathA, asAtavedanArahitaH sa jIvaH sukhI bhvti| AbhirgAthAbhirdharmakaraNAkaraNayorguNadoSadarzanAd dharmakaraNAbhiprAyaH prakaTitaH / / 21 / / sukhakAritayA dharma evaM kartavya iti pUrvo tamAzayaM draDhIkartuM punadRSTAnta mAha-- mUlam -jaMhA gehe palitaMmi, tastaM gehassaM jo pa / sArabhaMDAiM nINeI, asAraM avaujjhai // 22 // chAyA-- yathA gehe pradIpte, tamya gehasya yaH prabhuH / sArabhANDAni niSkAsayati, asAram apojjhati // 22 // TIkA--'jahA' ityaadi| he pitarau ! yathA mehe pradIpte prajvalite.--tasya gRhasya yaH prabhuH= sAta vedanarUpa sukha kA bhogane vAlA hotA hai| ina gAthAoM dvArA sUtrakAra me dharmakarane meM tathA dharma nahIM karane meM guNa aura doSoM ke pradarzana se yaha bAta puSTa kI hai ki dharma karanA hI zreyaskara hai| bhAvArtha--sAtAvedanI kA nAma duHkha aura sAtAvedanI kA nAma sukha hai| jIva jaba dharma kI zItala chatracchAyA kA sahArA pA letA hai taba vaha sAvadha vyApAroM ke karane se rahita ho jAtA hai| isa taraha pApama se rahita hotA huA vaha nIva jaba paraloka jAtA hai taba usako paraloka meM sAtavedana rUpa sukhakA hI anubhava hotA hai| isa taraha vaha sukhI bana jAtA hai // 21 // isI Azaya ko sUtrakAra dRSTAnta dvArA dRDha karate haiM--'jahA' ityaadi| anvayArtha--(jahA-yathA) jaise (gehe palitta-gehe pradIpte) ghara meM Aga thAya che. A gAthAo dvArA sUtrakAre dharma karavAnA tathA dharma na karavAnA guNa ane dezonA pradarzanathI e vAtane puSTa karI che ke, dharma kare eja zreyaskara che. bhAvArtha- asAtA vedananuM nAma duHkha ane sAtA vedananuM nAma sukha che. 1 jyAre dhamanI zItala chatra chAyAne Azaro meLavI le che tyAre te sAvavA vyApAra karavAthI hita thaI jAya che. A rIte pApakarmathI rahita banelo e jIva jyAre pareDamAM jAya che tyAre tene paralokamAM sAtA vedanarUpa sukhano ja anubhava thAya che. A rIte e sukhI banI jAya che. te 21 che merI mAzayane sUtraka dRSTAMta dvArA 18 42 cha--"jahA" yA! sanyayA --jahA-yathA bha gehe palitami-gehe pradIpte gharabhA 24/01 khANe uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre svAmI prajvalitAda gRhAt sArabhANDAni = mahAmUlya vastrAbharaNAdIni niSkAsayati, tathA asAraM jIrNavastrAdikam apojjhati = parityajati ||22|| dRSTAntamuktA dASTantikamAha mUlam - evaM loeM palittaMmi, jarIe maraNeNaM yaeN / appINaM tAraissAmi, tumbhehiM aNurmannio // 23 // chAyA -- evaM lokaM pradIpte, jarayA maraNena ca / AtmAnaM tArayiSyAmi, yuSmAbhiranumataH ||23|| evam = uparyuktadRSTAntavat jarayA=bArddhakena maraNena = mRtyunA ca pradIpte - pradIptaH prajvalita iva pradIptastasmiMstathA atyantavyAkulIbhUte'smina loke= saMsAre'hamapi yuSmAbhiranumataH = AjJApitaH san AtmAnaM tArayiSyAmi / lagajAne para (tassa gehassa jo pahU-tasya gehasya yaH prabhuH) usa gharakA jo svAmI hotA hai vaha ( sAra bhaMDAI nINei - sArabhANDAni niSkAsayati) mahAmUlya vastrAdika tathA AbharaNAdika kImatI cIjoMko nikAla letA haitathA (asAraM avajjhai - asAraM apojjhati) asAra vastuoMkA parityAga kara detA hai || 22 // 1 488 aba isI kA dAntika kahate haiM--evaM loe' ityAdi / anvayArtha - - ( evaM - evaM ) isI taraha (jarAe maraNeNa - jarayA maraNena ) jarA evaM maraNa se loe palittami - loke pradIpte ) yaha sArA saMsAra jala rahA hai so aisI sthiti vAle isa loka meM se ( appANa - AtmAnam ) maiM bhI apane Apako (tumehiM aNumanio tAraissAmi - yuSmAbhi anumataH tArayiSyAmi) Apake dvArA AjJApita hokara bAhara nikAla lUMgA / chatyAre tassa gehassa jo paha-tasya gehasya yaH prabhuH me dharanA ne svAmI hAya chate sArabhaMDAI nINes - sArabhANDAni niSkAsayati zrImatI vastrAhiGa tathA mAlazu syAhi zrImatI thIlene sau prathama DADhI se che tathA asAraM avajjhai - asAraM apojjhati asAra vastuone parityAga karI de che. ! 22 // ve nuhASTati uhe che." evaM loe " ityAdi ! anvayArtha--evaM-evam 4 rIte jarAe maraNeNa - jarayA maraNena 42 bhane bharaNuthI loe palittaMmi - loke pradIpte yA saghaNo saMsAra sajagI rahyo che, to mevA sthitivAjA yA beobhAMDupa appA - AtmAnam bhArI latane tunbhehiM aNumannio tAraissAmi - yuSmAbhi anumataH tArayiSyAmi yApanI AjJA bhajatAM bahAra kADhavA mAMgu chu. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputra varitavarNanam 489 ayaM bhAvaH yathA prajvalitagRhAd gRhapatirasAraM tRNAdikaM vastu parityajya, sArabhANDaM ratnAdivastujAtaM niSkAsayati / tathaivAhamapi dharmasAhAyyena jarAmaraNavyAkulitAdasmAt saMsArAdasArarUpakAmabhogAdIn parityajya sArabhANDarUpamAtmAnamuddhariSyAmIti ||23|| evaM tenokte pitarau yaduktavantau tad viMzatyA gAthAbhiH procyate-mUlam - - taM vitaM ammApiyaro, sAmannaM pute ! duccaraM / guNaNaM tuM sahassA, dhAreryavvAiM bhikkhuNA ||24|| chAyA -- tamabrUnAmambApitarau, zrAmaNyaM putra ! duzvaram / guNAnAM tu sahasrANi, dhArayitavyAni bhikSuNA ||24|| TIkA--'saM tiM' ityAdi / taM = mRgAputram ambApitarau abrUtAm uktavantau kimabrUtAm ? he putra ! bhAvArtha - - buddhimAna gharakA svAmI vahI prazaMsA yogya mAnA gayA hai jo ghara meM kAbU se bAhira Aga lagane para usameM se apanI kImatI art ko bAhara nikAla letA hai aura asAra kA parityAga kara detA hai isI taraha jaba isa sAre saMsAra meM he mAta tAta ! jarA aura maraNakI Aga laga rahI hai - taba mokSAbhilASI kA bhI yahI kartavya hai ki vaha apane zarIra se ApakA uddhAra kara leve / ataH maiM Apase AjJA cAhatA hUM ki Apa loga mujhe isa liye AjJA pradAna kreN| maiM bhI asAra kAmabhogAdikoM kA parityAga kara dharmakI sahAyatA se sArabhUta AtmA kA uddhAra karanA cAhatA hUM || 23 || isa prakAra mRgAputra ke vacana sunakara mAtApitA ne jo kucha kahA bhAvA--buddhimAna gharanA svAmI prazaMsA cAgya tA eja manAya che ke, je gharamAM e kANu Aga lAgavAthI emAMthI peAtAnI kImatI cIjone bahAra kADhI lye che ane asAra vastuonA parityAga karI de che. Aja pramANe A saghaLA saMsAramAM huM mAtA pitA !vRddhAvasthA ane maraNunI Aga lAgI rahI che tyAre meAkSanA abhilASInuM eja katavya che ke, te peAtAnA zarIrathI pAtAnA uddhAra karI lye. AthI huM ApanI pAsethI AjJA mAgu' chuM ke, Apa leAka mane AnA mATe AjJA pradAna karo. huM' paNa asAra kAma bhegAdikAne parityAga karI dhamanI sahAyatAthI sArabhUta AtmAnA uddhAra karavA cAhuM chuM. // 23 5 A prakAranuM mRgAputranuM vacana sAMbhaLI mAtA pitAe je kAMi kahyuM te bIsa }R uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 uttarAdhyayanastra bhikSuNA sAdhunA guNAnAM zrAmaNyopakAraka zIlAGgAnAM sahasrANi dhArayitavyAni AtmAni sthApayitavyAni tu eva bhavanti / zramaNo hi zIlAGgarUpa sahasraguNAm Atmani sthApayatyeva / anyathA zrAmaNyameva na saMbhavati / yata evamataH zrAmaNyaM sAdhutvaM duzvaram=duHkhenAcaraNIyam // 24 // sAmprataM prathamamahAvratasya duSkaratAmAhamUlam--samayA sababhUesu, sattumittehu~ vA jage' pANAivAyaviraI, jAvajIvAi dukaraM // 25 // vaha bIsa gAthAoM dvArA yahAM prakaTa kiyA jAtA hai-'ja' ityAdi / ___ anvayArtha-(ammApiyaro-ambA pitarau) mAtApitAne (taM-tam)-mRgA putra se (vitaM-abrUtAm) kahA (putta-putra) he putra (sAmannaM duccaramzrAmaNyaM duzvaram) yaha zrAmANya-sAdhupanA duzvara hai, kyoM kI (bhikkhuNA guNANaM sahassAI dhAreyavvAI-bhikSuNA guNAnAM sahasrANi dhArayitavyAni) sAdhu ko isa avasthA meM isa zrAmaNya ke upakAraka zIlAGgo ke sahasroM ko dhAraNa karanA paDatA hai| inake vinA zrAmANya bana nahIM sakatA hai| bhAvArtha- mRgAputra ko zrAmaNya kI duzvaratA batalAne ke nimitta usake mAtAne kahA ki beTA! jabataka aThAra hajAra zIla ke bheda nahIM pAle jAte haiM tabataka zrAmaNya nahIM pala sakatA hai| tuma inako pAla sakogeM ki nahIM isameM hamako saMdeha hai, ataH ghara para hI raho aura kAmabhogoM ko bhogo-isa zrAmaNya-sAdhupane ke cakkara meM mata pddo|| 24 // gAthAcyA dvArA mI pragaTa 42vAmA mAcha-"ja"tyAha! manvayArtha - ammApiyaro-ambApitarau mAtA pitAye taM-tam te bhRgAputrane vitaM-abrUtam 4thu-putta-putra ke putra! sAmaNNaM duccaram-zramaNyaM duzcaram me zrAmadhya -sAdhupAyA hu42 cha. bha, bhikkhuNA guNANaM sahassAiM dhAreyavAI-bhikSuNA guNAnAM sahasrANi dhArathitavyAni sAdhuse the avasthAmA zrAmaeyanA 64124 zIlAMgonA sahasthone dhAraNa karavAM paDe che. enA sIvAya zAmaya banI zakAtuM nathI. bhAvArtha-mRgAputrane zramaNyanI duzcaratA batAvavAnA nimitte mAtA pitAe kahyuM, ke beTA ! jyAM sudhI aDhAra hajAra zalanA bheda nathI paLAtA tyAM sudhI zrAmaNyane pALI zakAtuM nathI. to ene pALI zakaze ke kema. emAM amone pUre saMdeha che mATe tame ghera ja raho. ane kAmabhogone bhogave. A zramaNya - sAdhupaNanA 242mA na 5.. 11 24 / / utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ :09 priyadizanI TIkA a. 19 mR putracaritavarNanam chAyA--samatA sarvabhUteSu, zatrumitreSu vA jagati / prANAtipAtaviratiH, yAvajIvaM duSkaram // 25 / / TIkA-'samayA' ityaadi| bhikSuNA jagati-saMsAre sarvabhUteSu ekendriyAdisarvaprANiSu, vA-punaH zatrumitreSu apakAryupakAriSu ca samatA rAgadveSAvidhAnatastulyatA krtvyaa| anena sAmAyikamuktam / tathA prANAtipAtaviratiH prathamamahAvratarUpA ca krtvyaa| etatsarva yAvajI duSkaram / anena prathamamahAvratasya duSkaratvaM mUcitam // 25 // 'samayA' ityaadi| anvayArtha-(bhikkhuNA-bhikSuNA) bhikSu kA kartavya hai ki vaha (jage -jagati) jabataka isa saMsAra meM vicaraNa karatA hai arthAt-bhikSu paryAya meM rahatA hai tabataka usako (sabvabhUesu sattumirosu ya-sarvabhUteSu zatrumitreSu ca) ekeMdriyAdika samasta jIvoM para tathA zatrumitra para samatA bhAva rakhanA par3atA hai-rAgadveSa nahIM karanA par3atA hai, tathA usako pANAivAyaviraI-prANAtipAtaviratiH) prathama mahAvratarUpa jo prANAtipAta viramaNa hai usakA pUrA pAlana karanA par3atA hai| (jAvajIvAi dukkarayAvajIvaM duSkaram) yaha saba tumase jAva jIva duSkara hai| bhAvArtha-Age calakara mAtApitA ne bhRgAputra ko yaha bhI samajhAyA ki dekho zrAmaNya-cAritrakI zobhA samasta saMsArI jIvoM para cAhe ve apane zatru hoM cAhe mitra ho samatA bhAva rakhane se hI hai tathA prANAti "samayA" tyAha! mankyA-qNI bhikkhuNA-bhikSuNA bhikSunu tavya cha , te jage-jagati jyAM sudhI A saMsAramAM vicaraNa kare che, arthAta bhikSu paryAyamAM rahe che tyAM sudhI teNe sayabhUesu satumittesu ya-sarvabhUteSu zatrumitreSu ca mendriya mA ! upara temaja saghaLA jIve upara tathA zatru mitra upara samatA bhAva rAkhavo paDe che rAgadveSa na zamana ta ta pANAivAyaviraI-prANAtipAtaviratiH prathama mahAvratarUpa je prANutipAta viramaNa che tenuM purepuruM pAlana karavuM paDe cha. jAvajjIvAi dukkaraM-yAvajjIvaM duSkaram me saghaNu tamAthI mAnalara pAlana karavuM ghaNuM ja duSkara che. bhAvArtha-AgaLa cAlIne mAtA pitAe mRgAputrane e paNa samajAvyuM ke, je zANya-cAritranI zobhA te saghaLA saMsArI jI upara cAhe te te zatru hoya ke mitra hoya e darekanA upara samatAbhAva rAkhavAmAM ja vaLI prANAtipAta utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 uttarAdhyayanasUtre dvitIyamamahAvratasya duSkaratAmAhamUlam---niccakAla'lpamatteNaM, musAvAyavivajaNaM / bhAsiyavvaM hiyaM saMcaM, niccAutteNa dukaram // 26 // chAyA-nityakAlApramattena, mRSAvAdavivarjanam / bhASitavyaM hitaM satyaM, nityAyuktena duSkaram // 26 / / TIkA-'niccakAla' isyaadi| nityakAlApramattena-nityakAlam-apramattaH pramAdavarjito nityakAlApramattastena tathA, sarvadA nidrAdipramAdarahitena, tathA nityAyukkena=sarvadopayogavatA bhikSuNA mRSAvAdavivarjanaM-mRSAbhASaNaparityAgo yAvajjIvaM kartavyam , hitaM satyaM ca yAvajjIvaM bhASitavyam / etat duSkaram=duHkhenAcaraNIyam / pAta viramaNa bhI zrAmaNya kA eka manohara sarva zreSTha bhUSaNa hai, so tuma se usakA yAvajIva pAlana honA muzkila hai, isaliye isa zrAmaNya ke phera meM mata paDo // 25 // 'niccakAla.' ityaadi| anvayArtha--tathA-bhikSuko (niccakAlAppamanaNaM niccAutteNa-nityakAlApramattena nityAyuktana) nityakAla-sadA-nidrA Adi pramAda se rahita evaM upayoga sahita honA cAhiye, tabhI jAkara vaha (musAvAya vivajaNaM hiyaM savvaM bhAsiyavyaM-mRSAvAdavivarjanam hitaM satyaM bhASitavyam) mRSAvAdakA tyAga aura hitakAraka satya bhASA bola sakatA hai| yaha saba kartavya usakA yAva jIvataka kA hai / kyoM ki jo sAdhu nidrA Adi pramAda patita hotA hai vaha mRSAvAda kA parivarjana karane meM sarvathA viramaNa-paNa zramaNyanuM eka sarvazreSTha evuM manehara bhUSaNa che. enuM tama sAthI jaMdagI sudhI pAlana thavuM muzkela che. ethI A zrAmaNyanA cakkaramAM na paDe. je 25 che "niccakAla' tyAha! ___ manvayArtha - bhikSumme niccakAlAppamattegaM niccAuttaMga-nityakAlA pramattena nityAyuktena nitya:109-sahAnidrA mA prabhAvI kSita mAne 5yo sAta 29 naye tyAre te musAvAyavivajaNaM hiyaM sacaM bhasiyavaM-mRSAvAdavivajainama hitaM satyaM bhAsitavyama bhUSAvAhana tyA mane ti|24 satyane sAlI 2 che. A saghaLuM kartavya jIvanabhara mATenuM che. je sAdhu nidrA Adi pramAdothI patita thAya che. te mRSAva danuM parivarjana karavAmAM sadA asamartha rahe che. vaLI pramAda utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam ayaM bhAvaH-nidrAdipramAdayukto mRpAvAdaM vivarjayituM na zaknoti, ataH sAdhunA saIdA nidrAdipramAdo vrjnoyH| pramAdarahito'pi anupayukto hitaM satyaM vaktuM na zaknoti, ataH sAdhunA sarvadA upayogavatAcA'pi bhavitavyam / sarvadA pramAdarAhityamupayuktatva ca paramaduSkaram / anena dvitIyapravratasya duSkaratvaM mUcitam / / 26 / / tRtIyamahAvratasya duSkaratAmAha-- mUlam--daMtasohaNamAissa, adinnasla vivajaNam / agavaje saNijasta, gehuNA avi dukkaram // 27 // chAya!--dantazodhanAderadattasya vivarjanam / anavadyaiSaNIyasya, grahaNamapi duSkaram // 27 // TIkA--'daMtasohaNa' ityAdi / he putra ! sAdhavo'dattasya dantazodhanAderapi vastuno yAvajIvaM vivarjanaM kurvanti / adattaM zalAkAmAtramapi sAdhubhirne grAhya miti bhaavH| api-punaH dattasyApi anavadyaiSaNIyasyaiva-avanadya-nirdeSaNam acittaM prAmukaM veti, eSaNIyaM= asamartha rahatA hai tathA pramAda rahita hone para bhI yadi anupayukta upayoga se zUnya hai-to aisI sthiti meM vaha hita satya nahIM bola sakatA hai| isaliye usako pramAda kA parivarjana kI jIvanaparyanta khAza AvazyakatA hai| parantu ye saba niyama yAvajjIva (dukkaram-duSkaram) duSkarakaThina hai| isase mahAvata kI duzcaratA prakaTa kI hai // 26 // phira-'daMtasohaNamAissa' ityAdi / anvayArtha-he putra ! adinnarasa daMtasohaNamAissa vivajaNaMadattasya dantazodhanAdeH vivarjanam) munirAja kabhI bhI vinA diye dAMta kucarane kI salI bhI nahIM lete haiN| tathA diye hue bhI (annvjerahita hovA chatAM paNa je-anupayukata uparathI zUnya che-te AvI sthitimAM paNa satya bolI zakatA nathI. A mATe tene pramAdanA parivarjananI ene upayukata rahevAnI jIvana paryata khAsa jarUrata che. paraMtu A saghaLA niyama ja dagI sudhI pA ! 4 dRkkaram-duSkaram hIna cha. AthI ilon mahAbatanI duzca tA pragaTa karavAmAM AvI che. 26 pachI-"daMtasohaNamAissa" tyA ! sa-kyAtha -- putra! adinassa daMtamohaNamAissa vivajaNam-adatta ya dantazodhanAdeH vivajanam munirA hI 52 mAyA 2 6ita mot2| mATe sI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 uttarAdhyayanasUtre dvicatvAriMzadoSarahinam , anayoH samAhAradvandvaH, tasya tathoktasyaiva piNDasya sAdhavo yAvajIvaM grahaNaM kurvanti / etadAcaraNaM tava duSkaraM duranucaram / anena tRtIyamahAvratasya duSkaratvaM mUcitam // 27 // caturthamahAvratasya duSkaratAmAha-- mUlam-viraI abaMbhaceressa, kAmabhogarasannuNA / ugga mahavvayaM baMbha, dhAreyavvaM suduMkaram // 28 // chAyA-viratirabrahmacayesya, kAmabhogarasajJena / ugraM mahAvrataM brahma, dhArayitavyaM suduSkaram // 28 // TIkA--viraI' ityAdi / he putra ! sAdhunA abrahmacaryasya maithunasya yAvajjIvaM viratiH kartavyA, saNijassa gelaNA-anavadyaiSaNIyasya grahaNam) anavadya-nirdoSa acitta mAsuka tathA bayAlIsa doSoM se rahita eSaNIya piNDa ko hI ve grahaNa karate hai so he beTA! (dukkaram-duSkaram ) yaha bhI tuma se yAvajIva nibhanA duSkara-muzkila hai| bhAvArtha--sAdhu kI jitanI bhI mahAvratAdi rUpa kriyAe~ haiM, ve saba unakI yAvajjIva haiM : jaba ve adatta eka zalAkA takabhI nahIM le sakate haiM tathA datta bhI anavadya evaM eSaNIya hI grahaNa karate haiM taba yaha saba tuma se duSkara hai| isase tRtIya mahAvrata meM duSkaratA kahI gaI hai // 27 / / 'viraI' ityaadi| anvayArtha-he putra ! sAdhu ko yAvajIva (abaMbhacerassa viraI5 nathI. jI pAye chata paY aNavajjesaNijjassa gelaNA-anavadyaiSaNIyasya gRhaNam mAnavadha-nirdoSa mathita prAsu tathA metAlIsa hoSAthI 2Dita oSadhIya pIMDane ja teo grahaNa kare che. te kahe beTA ! A paNa tamArAthI jIMdagIbhara nIbhAvavuM dukaram-duSkaram hu42-bhuzya che. bhAvArtha sAdhunI jeTalI paNa mahAvratAdipa kriyAo che te saghaLI tenA mATe jIvanabhara mATenI che. AthI jyAre te adatta eka saLIne paNa laI zakatA nathI tathA apAyela paNa anavadya ane eSaNIya ja grahaNa kare che. tyAre A saghaLuM tamArA mATe duSkara che AthI trIjA mahAvratanI duSkaratA batAvavAmAM Avela che. je 27 "viraI" tyAla! bha-payA - putra! sAdhuye Gil2 abaMbhacerassa viraI-abrahmadaryasya uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam 495 tathA-ugraM ghoraM brahma-navavATikAvizuddhaM brahmacaryanAma mahAvataM ca yAvajjIvaM dhArayitavyam / etat kAmabhogarasaMjJena kAmauzabdarUpalakSaNo, bhogA: gandharasasparzalakSaNAsteSAM rasajJena-tatsu vAnubhavinA tvayA suduSkaram-durArAdhyam / yo hi kAmabhogAsAnabhijJaH so'nubhavAbhAvAdetadanAyAsena yAvajjIvaM pAlayituM zaknoti / parantu tadabhijJena tvayaitatsuduSkaramiti bhAvaH / anena caturthamahAvratasya duSkaratvaM mUcitam // 28 // pazcamamahAvratasya duSkaratAmAha-- mUlam-dhaNadhannapesavaggesu, pariggahavivajaNaM / savvAraMbhaparicAo, nima'mattaM sudukaram // 29 // chAyA--dhanadhAnyapreSyavargeSu, parigraha vivarjanam / / sarvArambhaparityAgo, nirmamatvaM suduSkaram // 29 / / TIkA--'dhaNadhanna' ityAdi / he putra ! sAdhunA dhanadhAnyapreSyavargepu-dhanaM-hiraNyasuvarNAdi, dhAnyaM-zAli. abrahmacaryasya viratiH) abrahma kA tyAga karanA hotA hai tathA (uggaM mahavvayaM baMbha dhAreyavvaM-ugra mahAvataM brahmadhArayitavyam) ghora-navavADa se vizuddha brahmacarya kA pAlana karanA hotA hai| yaha vrata (kAmabhogarasannuNA sudukkaraMkAmabhogarasajJena duSkaram) kAma-zabdarUpa tathA bhoga-gaMdharasa evaM sparza ke rasa se paricita hue tumhAre dvArA durArAdhya hai| jo kAma bhoga rasa se anabhijJa hai vaha bhale hI isako anAyAsa yAvajjIva pAla sakatA hai paraMtu jo isa rasakA rasiyA bana cukA hai usa se isa kA saba bADa se pAlana honA duSkara hai| isa se beTA isa vyartha ke cakkara meM tuma mata pha~so isa meM cauthe mahAvata kI duSkaratA kahI hai| // 28 // viratiH abrahmAyayA yA 42vaan| DAya che. vaNI, uggaM mahavvayaM baMbhaM dhAreyavvaMugraM mahAvataM brahmadhArayitavyam ghara-nAthI vizuddha brahmayayanupAlana 42vAnu hAya cha 21 ta kAmabhogarasannuNA sudukaraM-kAmabhogarasajJena duSkaram 4Abha- zabdarUpa tathA bhoga, gaMdha, rasa ane sparzanA rasathI paricita banela tamArAthI thaI zakaze nahIM. je kAmabhoga rasathI ajANa che te te bhalI bhAtithI ene anAyAse jIMdagIbhara pALI zake paraMtu je A rasanA rasiyA banI cUkyA che. tenAthI tenuM saghaLI rIte pAlana karavuM muzkela che. mATe he beTA ! vyarthamAM e cakkaramAM tuM na phasAIza. AmAM cothA mahAvratanI duSkaratA batAvavAmAM Avela che. je 28 / utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 496 uttarAdhyayanasRtre godhUmAdi, preSyavargaH=dAsIdAsavarga:, teSu dhanadhAnyameSyavargaviSaye ityarthaH parigraha trivarjanam - parigrahasya= saMgrahasya vivarjanaM yAvajjIvaM kartavyam | sAdhavo dhanadhAnyapreSyavargANAM saMgrahaM yAvajjIvaM naiva kurvantIti bhAvaH / tathA - sarvArambhaparityAgaH sarve ye ArambhAH = dravyAdyupArjanarUpAH sAvadyavyApArAsteSAM parisyAgazca yAvajjIvaM kartavyaH / anena nirAkAGkSatvamuktam / tathA sarvatra nirmamatvam = mameti bhAvarAhityaM ca yAvajjIvaM dhArayitavyam / etatsarvaM suduSkaram = Acaritumazakyam / anena paJcamamahAvratasya suduSkaratvaM sUcitam ||29|| kiM ca - 'dhaNadhanna0' ityAdi / anvayArtha - he putra ! sAdhu (dhaNadhanna pesavaggesu- dhanadhAnyapreSyavargeSu) dhana, dhAnya evaM preSya- dAsI, dAsa Adike viSaya meM (pariggahavivaaNaM - parigrahavivarjanam ) saMgraha karanekA parityAga yAvajjIva kara detA hai / tathA (savvAraMbhapariccAo - sarvAraMbhaparityAgaH ) dravyAdika kI upAjanarUpa AraMbha kA bhI vaha tyAgI hotA hai evaM (nimmamattaM - nirmamatvam ) usako kisI bhI vastu meM kahIM para bhI ' yaha merI hai' isa prakAra kA bhAva nahIM karanA cAhiye / so yaha saba (mudakaram - mudaSkaram ) tumhAre se beTA ! yAvajjIva nahIM sagha sakatA hai / yaha mArga bahuta hI kaThInatama hai / isa gAthA dvArA paMcamamahAtrata kI duSkaratA prakaTa kI hai / bhAvArtha - mAtApitAne mRgAputra ko yaha bhI samajhAyA ki beTA ! sAdhu avasthA meM sAdhuko yAvajjIva dhana, dhAnya, dAsI, dAsa AdikA evaM samasta AraMbha kA parityAga karadenA paDatA hai / tathA kisI bhI ThikAne usako 'yaha merA hai' isa prakAra kA bhAva ko choDa denA paDatA - " ghaNadhannA" dhatyahi. vaNI anvayArtha -- De putra ! sAdhu dhaNadhanna pesavagge su- dhanadhAnyapreSyavargeSu dhana, dhAnya bhane hAsI, hAsa mAhinA viSayamA pariggahavivajjaNA - parigrahavivarjanam saMgra ukhAnA tyAtra iMgIbhara 4rI deve| paDe che. vaNI savvAraMbhaparicAo - sarvAraMbhaparityAgaH dravyAhinA (pAna 35 Ara lano pazu te tyAgI hoya che, tebha / nimmmttNnimamatve kAI paNa vastumAM "A mArI che" A prakArane bhAva karAtA nathI. mATe he putra ! mAgha sudukkaram - suduSkaram tabhArAthI dhagIparyaMta sAdhI zAvAnuM nathI. A mAga ghaNA ja kaThIna che. A gAthA dvArA pAMcamA mahAvratanI duSkaratA pragaTa karavAmAM Avela che. bhAvA--mAtApitAe mRgAputrane e paNa samajAvyu ke, huM eTA ! sAdhu avasthAmAM sAdhue jIMdagIbhara dhana, dhAnya, dAsa, dAsI Adine tema ja saghaLA prAraMbhane parityAga karI devA paDe che. vaLI kAI paNa ThekANe "A mArU che" A uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 497 priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam rAtribhojanaparihArasya duSkaratAmAha-- mUlam-cau~vihe vi AhAre, rAIbhoryaNavajaNA / saMnihIMsaMcao ce, vajeyavve suduMkaraM // 30 // chAyA--caturvidhe'pi AhAre, rAtribhojanavarjanam saMnidhi saMcayazcaiva, vayitavyaH suduSkaram // 30 // TIkA--'caunvihe vi' ityaadi| he putra ! sAdhunA azanapAnakhAdyasvAdharUpe caturvidhe'pi AhAre rAtribhojanavarjanaM kartavyam / sAdhavo rAtrau caturvidhamapyAhAraM na bhuJjate iti bhAvaH / ca-punaH sAdhunA saMnidhisaMcayaH-saMnidhIyate narakAdiSu sthApyate AtmA'neneti saMnidhiH dhRtaguDAderucitakAlAtikramaNena sthApanam , sa cAsau saMcayazceti, so'pi yAvajjIvaM varjayitavya evaM / etatsuduSkaraM tvAdRzena / anena SaSThavratasya duSkaratvaM mUcitam // 30 // hai| parantu tuma rAjaputra ho-so yaha saba tuma se yAvajjIva kaise nibha sakegA? ataH isa cAritra pada ke cAkacikya meM na paDakara merI bAta mAno apane ghara para hI raho // 29 // chaThe rAtribhojana ke viSaya meM kahate haiM-'caubvihe' ityAdi / anvayArtha he putra ! sAdhu avasthA meM sAdhu ke liye (cauvihe vi AhAre rAIbhoyaNavajaNA-caturvidhe'pi AhAre rAtribhojanavarjanama) caturvidha AhAra ke viSaya meM rAtribhojana kA yAvajIva tyAga karadenA paDatA hai| tathA (saMnihIsaMcao ceva vajeyatve sudukkaram-saMnidhi saMcayazcaiva varjayitavyaH suduSkaram) ghRta, guDa AdikA saMgraha karanA yaha bhI yAvajIva choDa diyA jAtA hai| yaha saba bAteM mujhe beTA! prakAranI bhAvanA cheDI devI paDe che. paraMtu tame te rAjaputra che. te pachI A saghaLI vAte tamArAthI kaI rIte pALI zakAze ? mATe grAma padanA cakrAvAmAM na paDatAM amArI vAtane mAnIne ApaNe ghera ja rahe. 29 cha! rAtrI mAnanA viSayamA 4 cha-"caubihe" tyAla. manvayArtha - putra! sAdhu 25vasthAmA sAdhu bhATe caundhihe vi AhAre rAIbhoyaNavajjaNA-caturvidhe'pi AhAre rAtribhojanavarjanam yatuvidha mAnA vi5. yamAM rAtribhejanane aMdagIparyata tyAga kara paDe che. tathA saMnisaMva jeva bajeyave sudakkaram-saMnidhisaMcayazcaiva varjayitavyaH suSkaram ghI, goNa mAhine saMgharI rAkhavuM e paNa temane aMdagIbharanI manAI che. A saghaLI vAtothI ane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 498 uttarAdhyayanasUtre evaM SaNNAmapi vratAnAM duSkaratAmabhidhAya sampati parISaha sahana duSkaratA gAthAdvayena procyate-- mUlam-chahA taNhA ya sINhaM, daMsamasaMgaveyaNA / akosA dukavasejjA yaM, taNaphAsA jalameva ye // 31 // tAlaNI tajjaNA ceveM, vhbNdhpriisNhaa| dukkha bhikkhAyariyA, jAyaNA yaM alAMbhayA // 32 // chAyA--kSudhA tRSNA ca zItoSNaM, daMzamazakavedanA / AkrozA duHkhazayyA ca, tRNasparzA jallameva ca / 31 / / tADanA tarjanA caiva, vadhabandhaparIpahau / duHkhaM bhikSAcaryA, yAcanA ca alAbhatA / 32 // TokA-'chuhA' ityaadi| kSudhA tRSNA ca, zItoSNaM, tathA-daMzamazakavedanA daMzamazakakRtadaMzana saMjAta duHkhAnubhavarUpA / AkrozAH=durvacanAdirUpAH / duHkhazayyA viSamonnatatvAd duHkhA tuma se pAlanA kaThIna lagatA hai| isa se SaSTavrata meM duSkaratA kahI hai| bhAvArtha-rAtribhojana tyAgarUpa jo chaThA vrata hai vaha bhI beTA! tuma se nahIM sadha sakatA hai| kyoM ki isa meM cAroM prakAra ke AhAra kA jIvanaparyanta sAdhu ko tyAga karadenA hotA hai| tathA vaha rAtri meM ghRta guDAdika kA bhI saMcaya nahIM kara sakatA hai / yAvajIva isakA bhI usako tyAga karadenA hotA hai| ataH tuma se yaha vrata kaise pAlita hogA, arthAt pAlita honA atyaMta muSkila hai| he beTA ! mujhe baDA saMdeha hai // 30 // lAge che ke, he beTA ! tamArAthI AmAnuM kazuM paNa pALI zakAze nahIM. AmAM chaThThI vratanI duSkaratA batAvavAmAM Avela che. bhAvArtharAtribhojananA tyAgarUpa je chaThuM vrata che te paNa beTA! tamArAthI pALI zakAya tema nathI. kAraNa ke temAM cAra prakAranA AhArano sAdhue jIvanaparyaMta tyAga karI devAnuM hoya che. vaLI te rAtrinA samayamAM ghI, di vastuo rAkhI zakatA nathI aMdagIparyata tene paNa tyAga karI devo paDe che. AthI he beTA! A vrata tamArAthI kaI rIte pALI zakAze tene ane bhAre saMdeha che. | 30 | uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam =duHkha hetuH zayyA vasatizca / tRNasparzAH saMstArake tRNasparzajanitaparISahAH / tathA-jallameva ca-malaparISahazca // 31 // chahoM vratoM kI duSkaratA kaha kara aba parISahoM ke sahana karane kI duSkaratA ko kahate haiM-'chuhA' ityAdi / anvayArtha-(chuhA taNhA ya sIuNhaM daMsamasagaveyaNA akosA duvakhasejAya taNaphAsA jallameva ya-kSudhA tRSNA zItoSNaM daMzamazakavedanA AkrozA duHkhazayyA tRNasparzA jallaM eva ca) kSudhA parISaha, tRSAparISaha,zItoSNa pariSaha dezamazakaparISaha, AkrozaparISaha, duHkhazavyAparISaha, tRNasparzaparISaha, tathA malaparISaha, / kSudhA ke duHkhako sahana karanA kSudhAparISaha hai| pyAsa ke duHkhako samatA se sahana karanA tRSAparISaha hai / zardI garmI kI pIDA ko sahana karanA zItoSNa parISaha hai| daMzamazaka jIvo ke kATane Adi se honevAle duHkhako sahana karanA daMzamazakavedanAparISaha hai| durvacanoM ko zAMti se sahana karanA Akroza paroSaha hai| nIcI uMcI jamIna meM uThane baiThane Adi ke duHkha ko sahana karanA duHkhazayyA parISaha hai| saMstAraka (zayyA) meM tRNa. sparza janita duHkha ko sahana karanA tRNasparzaparISaha hai| zarIra para jame hue maila ke duHkhako sahana karanA jallaparISaha hai // 31 // chae vratanI duSkaratA kahIne have parISahene sahana karavAnI duSkatAne kahe cha-"chuhA" tyAha bhanyA chuhA taNhAya sIuNhaM daMsamasagaveyaNA-kSudhA tRSNA zItoSNaM daMzamazakavedanA kSudhA parISa, tRpa parISaDa, za-ma272 parISa, akosA dakkhasejjA ya taNaphAsA jallameva ya-AkrozA duHkhazayyA tRNasparzA jalaM eva mahaza parISaha, du:khazayyA parISaha, tRNasparza parISaha tathA maLa parISaha. bhUkhanA duHkhane sahana karavuM te kSudhA parISaha che. tarasanA duHkhane samatApUrvaka sahana karavuM te tRSA parISaha zaradI ane garamInI pIDAne sahana karavI te zItoSNa parISaha che. DAMsamacchara vagere jenA karaDavAthI je duHkha sahana karavuM paDe che tene daMzamazakavedanA parISaha kahe che. durvacanane zAMtipUrvaka sahana karavAM te Akroza parISaha che. nIcI UMcI jamInamAM besavuM, uThavuM Adi duHkhane sahana karavuM te duHkhazayyA parISaha che. saMstArakamAM tRNasparzathI utpanna thanArA duHkhane sahana karavuM te tRNasparza parISaha che. zarIra upara jAmelA melanA duHkhane sahana karavuM te jalla parISaha che. 31 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre tathA--'tAlaNA' ityAdi / tADanA=capeTAdyAghAtarUpA, tarjanA aGgulibhramaNabhUtkSepAdirUpA / tathAvadhavandhaparISahau vadho lakuTAdiprahAraH, bandhaH rajjvAdibhihastAdInAM vandhanaM, tAveva pariSahI, vdhbndhpriisshau| tathA-bhikSAcaryA bhikssaarthpribhrmnnruupaa| tathA-yAcanA, ca-punaH yAcanAyAM kRtAyAmapi alaabhtaa-apraaptiruupaa| upalakSaNatvAdanyasakalaparISahAzca / ete sarva duHkha' miti duHkharUpA bhavanti / AvRttyA duHkhazabdasya sarvatrAnvayaH krtvyaaH| 'alAbhatA' ityatra svArthikastal / yadvA-kRtabahubrIheralAbhazabdAttala // 32 // tathA-'tAlaNA' ityAdi / anvayArtha-(tAlaNA tajjaNA ceva vahabaMdha parIsahA-tADanA tarjanAthaiva vadhabaMdha parISahau) tADanA-tajanA, vadha, baMdha (bhikkhAyariyA jAyaNA alAbhatA dukkhaM-bhikSAcaryA yAcanA alAbhatA) bhikSAcaryA, yAcanA evaM alAbhatA ye saba duHkharUpa hai| thappaDa Adi mArane kA nAma tADanA hai| aMguli dvArA saMketa karate hue kutsita vacanoM dvArA apamAnita karanA tarjanA hai| lakaDI Adi dvArA AghAta karane kA nAma badha hai| rajju Adi dvArA hAtha Adi ke bAMdhane kA nAma baMdha hai| bhAvArtha-mRgAputra se mAtApitA yaha kaha rahe haiM ki beTA ! sAdhucaryA isaliye bhI kaThina hai ki usa meM sAdhu tADita hone para kabhI bhI usakA pratikAra nahIM kara sakatA hai| usako cAhe bhI koI jaise cAhe vaise mAra sakatA hai| haraeka koI DATa DapaTa kara sakatA hai| rassI Adi dvArA usake hAtha paira bhI bAMdha sakatA hai| ye saba duHkha tathA-"tAlaNA" tyAdi anvayArtha:-bhikkhAyariyA jAyaNA alAbhatA dukkhaM-bhikSAcaryA yAcanA alAmatA duHkhaM bhikSAyaryA, yAyanA ane mAtA se saNa hu:535 che. tAlaNA tajjaNA ceva vahabaMdha parIsahA-tADanA tarjazcaiva vadhavandha parISahau thappaDa vagerenuM mAravuM enuM nAma tADanA che. AMgaLIthI saMketa karIne kutsita vacanethI apamAnita karavuM te tarjanA che, lAkaDI vagerethI AghAta pahoMcADe tenuM nAma vadhe che, dorI vagerethI hAtha vagerene bAMdhavA tenuM nAma baMdha che. bhAvArtha-mRgAputrane mAtApitA Ama kahI rahyAM hatAM ke beTA ! sAdhucaryA eTalA mATe kaThaNa che ke jemAM sAdhu mAravA chatAM paNa tene pratikAra karI zakatA nathI. temane kaI paNa cAhe te prakAre mArI zake che. harakeI ene dhAkadhamakI ApI zake che. doraDAthI tenA hAthapaga bAMdhI zake che. A saghaLAM duHkha AvI paDatAM sAdhue samatApUrvaka sahana karavAM joIe, nahIM te te sAdhu nathI. je thoDI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 501 priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam punarapi zrAmaNyaduSkaratAM pradarzayatimUlam-kAvoyA jo imA vittI, kesaloo yaM daarunno| dukavaM baMOMvvayaM ghoraM, dhIreuM amaharpaNA // 33 // chAyAkApotI yA iyaM vRttiH, kezalocazca dAruNaH / duHkhaM brahmatrataM ghoraM, dhArayitumamahAtmanA // 33 // TIkA-'kAvoyA' ityaadi| sAdhUnAM yA iyaM vRttiH saMyama yAtrA nirvahaNopAyarUpA sA kApotI-kapotAH-pakSi vizeSAsteSAmiyaM kApotI, kApotI-iva kApotI, kpotvRttitulyaa| yathA kapotA nityazaGkitAH svAhAragrahaNe pravattente, kRtAhArAste dvitIya diva. sArtha na kimapi saMgRhNanti / yAvatodarapUrtibhavati, tAvadeva gRhanti / evaMmeva sAdhavo'pyevaNAdoSebhyo nityaM zaGkamAnA AhAragrahaNe pravartante / AhAraM haiN| inako samatApUrvaka sAdhu ko sahana karanA cAhiye / nahIM to vaha sAdhu nahIM hai| yadi thoDI derake liye mAna liyA jAya ki ye bAteM sAdhuavasthA meM saba ke sAtha ghaTita nahIM ho sakatI haiM to bhI bhikSAcaryA to sabako karanI hI par3atI hai| yaha kyA kama duHkhakI bAta hai? isI taraha yAcanA karanA tathA yAcanA karane para bhI mAMgI haI vastu nahIM milanA yaha to aura bhI adhika kaSTa hai| ataH bettaa| isa sAdhu banane ke Agraha ko choDa do| isake hone meM baDe duHkha haiM // 32 // phira bhI zrAmaNya kI duSkaratA dikhalAte haiM-'kAvoyA' ityAdi / anvayArtha- sAdhujanoM kI (jA-yA) jo (imA-iyam) yaha saMyamayAtrA ke nirvahana ke upAyarUpa (kAvoyA-kApotI) kApotI (vittI-vRttiH) vRtti hai yaha baDI dAruNa hai| tathA (kesalooya dAruNo kezalocazca dAruNaH) vAra mATe ema mAnI levAmAM Ave ke AvI badhI vAto sAdhu avasthAmAM saghaLAne banatI nathI, paraMtu bhikSAcaryA te badhAe karavI ja paDe che e zuM ochA duHkhanI vAta che ? A pramANe yAcanA karavI ane yAcanA karavA chatAM paNa mAMgelI vastu na maLe te ati duHkhada che, mATe he beTA ! A sAdhu banavAnA Agrahane choDI de kAraNa ke sAdhu banavAmAM bhAre duHkha che. e 32 che chatai 5 zrAbhaeyanI hu42tA matAva cha-"kAvoyA" tyAhi. yA-kyAtha-sAdhujanAnI jA-yA imA-iyam / sayabhayAtrAnA nirvAhunA pAya35 kAvoyAvittI-kApotIvRttiH pati vRtti che te bhUma DIna cha. tathA kesalooya dAruNo kezalocazca dAruNaH pAyAna-zane me utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 uttarAdhyayanasatre kRtvA kimapi saMgrahaM na kurvanti / sA vRttiduranucaratvena dAruNA, dAgyati vidA. syati kAtaramanAMsi yA sA dAruNA bhayaGkarA / ca-puna: kezaloca: kezotpATanaM dAruNaH bhyngkrH| upalakSaNaM caitat-ucitasamayapratilekhanA svAdhyAyadhyAnA niyatavAsAdi samastottaragaNAnAm / ca-punaH amahAtmanA=asthirAtmanA kAtareNa ghoraM brahmavrataM brahmacaryatrataM dhArayituM pAlayituM duHkham =duSkaram / pUrvamuktasya brahmacaryasya punarabhidhAnamati duSkaratvakhyApanArtham / 'dAruNa' zabdamAvartyaliGgaviparyAsenAtrAnvayaH / / 33 / / kezoM kA ukhADanA yaha bhI bahuta dAruNa hai / isI taraha ubhayakAla bhaNDopakaraNa kI pratilekhanA karanA, svAdhyAya karanA, dhyAna karanA, aniyatavAsa honA yaha saba dAruNa-kaThina haiN| tathA (amahappaNA ghoraM baMbhavvayaM dhAreu dukkhaM-amahAtmanA ghoraM brahmavrataM dhArayituM duHkham ) kAyarajana dvArA ghora brahmacaryavrata kA ArAdhana karanA bhI bar3A hI kaThina hai| bhAvArtha-jisa prakAra kabUtara zaMkitacitta hokara apane AhAra kI khoja meM nikalate haiM aura jaba unako jitanA bhI AhAra mila jAtA hai usako khA pIkara kalakI cintA se rahita ho jAte haiM tathA dUsare dina ke liye usakA saMgraha nahIM karate haiN| jitanI AvazyakatA hotI hai usI pramANa grahaNa karate haiN| isI prakAra sAdhu bhI eSaNA doSoM se zaMkitacitta hokara AhAra ke grahaNa meM pravRtta hote haiN| jitanA bhI jo apane udarapUrti ke nimitta mila jAtA hai usako khA pIkara apane kartavya meM laga jAte haiN| kalakI cintA nahIM rakhate aura na usakA saMgraha bhI kalake liye karate haiN| tathA isa avasthA meM sAdhuko e paNa khUba ja kaThaNa che. A pramANe yogya samaye pratilekhana karavuM, svAdhyAya 42vu, yAna 427, maniyatavAsa 42 / ye saghaNu 4455 cha. amahappaNA ghoraM baMbhavyayaM dhAreuM dukha-amahAtmanA ghoraM brahmavrataM dhArayituM duHkham 4102 jana mATe ghara brahmacaryavratanuM ArAdhana karavuM e paNa khUba ja kaThaNa che. bhAvArtha-je pramANe kabUtara zakita manathI pitAnA AhAranI ze dhamAM nIkaLe che ane jyAre tene thoDeghaNe AhAra maLe che te khAI pIIne kAlanI ciMtAthI e mukta banI jAya che tathA bIjA divasanA AhAra mATe paNa tene saMgraha karatA nathI. jeTalI AvazyakatA hoya che eTalA ja pramANamAM te khAya che. A pramANe eSaNa dethI zaMkita citta thaIne AhAra grahaNa karavAmAM sAdhu pravRtta thAya che. pitAnA udaranI pUtinA nimitte jeTaluM paNa maLe che ene khAIpIne te pitAnA kartavyamAM lAgI jAya che, kAlanI ciMtA rAkhatA nathI tema ja kAla mATe saMgraha utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 503 priyadarzinI TIkA a. 19 mRgApuzcaritavarNanam evaM SaNNAM vratAnAM duSkaratAM parISahasahanaduSkaratAM cAbhidhAya svavaktavyamupasaMhartumAhamUlam--suho io tumaM puttA, sukumAlo sumeNjio| ne hasi pahuM tumaM puttA !, sAmaNNamaNupAliuM // 34 // chAyA-suvocitastvaM putra !, sukumAraH sujitH|| na bhavasi prabhustvaM putra !, zrAmaNyamanupAlayitum // 34 // TIkA--'suho io' ityaadi| he putra ! tvaM surakhocitaH-sukha-sAtaM tasya ucitoyogyo'si, sukumAraH sukomalaH, sumajjita susnapitaH, upalakSaNatvAt-sakalanepathyabhUSitazcAsi / ato he putra ! tvaM zrAmaNyaM pUrvoktaguNarUpaM cAritramanupAlayituM prabhuH samartho na bhavasiapane kezoM kA loca bhI karanA par3atA hai| brahmacaryavrata kI ArAdhanA karanI par3atI hai| beTA! ye saba vRttiyAM tuma se Acarita janmabhara nahIM ho sakatI haiN| kyoM ki ye saba baDI dAruNa haiM / ataH ghara para hI raho // 33 // chaha vratoMkI tathA parISaha sahana karane kI duSkaratA ko dikhalAkara upasaMhAra karate hue mRgAputra ke mAtApitA apanA kartavya kahate haiM 'suhAio' ityaadi| anvayArtha-(puttA-he putra !) he putra ! (tumaM suhoio-tvaM sukhocitaH) tuma to sukha bhogane ke lAyaka ho| kAraNa ki (sukumAlosukumAraH) tuma sukumAra ho| (sumajigo-sumajitaH) tumako maiMne acchI taraha se snAna, gaMdha, lepana evaM AbhUSaNa Adi se susaMskRta kara pAlA posA hai| (puttA tumaM sAmaNNamaNupAliuM pahu na husipaNa karatA nathI. A avasthAmAM sAdhue pitAnA vALane leca kare che, brahmacarya vratanI ArAdhanA karavI paDe che. beTA! A saghaLI vRttio tArAthI janmabhara AcarI zakAze nahIM. kAraNa ke, te khUba ja kaThaNa che, mATe ghera ja rahe. 33 che chae vratane tathA parISaha sahana karavAnI duSkaratA batAvIne upasaMhAra karatAM bhRgAputranA mAtApitA pAtAnA abhiprAyane 43 cha-"suhAio" tyAha. manyA -pure-putra putra ! tumaM mahoio-tvaM sukhocitaH tArI bha2 suma AnAne sAya: che, / 295 , tu sukamAlo-mukumAraH sumAra cha. tane meM sumajiNo-sumajitaH sArI rAta snAna, ya, vepana pothI tathA mAbhUSaNa pothI suAnd 412 pANe poSeta cha. puttA tumaM samaNNamaNupAliuM pahu na uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 uttarAdhyayanasUtre nAsi ! yo hi sukhocitaH sukumAraH sukhocitatvAdiyuktastvaM zrAmaNyamanupAla. yituM samarthoM bhavituM nAhesIti bhAvaH / 34 // ___ asamarthatAmeva daSTAntaiH samarthayannAhamUlam-jAvajIvamavissAmo, guNANaM tu mhbhNge| gaIo lohabhArova, jo putto! hoI duvvaho // 35 // chAyA--yAvajjIvamavizrAmo, guNAnAM tu mahAbharaH / guruko lauhabhAra iva, yaH putra ! bhavati duvehaH // 35 // TIkA--'jAvajIva' ityaadi| he putra / cAritrasambandhinAM guNAnAM mUlottaraguNAnAM tu yo mahAbhara:= mahAbhAraH sa lohamAra iva guruko gariSThaH, tathA-yAvajjIvam avizrAmaH nAsti vizrAmo yasmin sa tathA, ata eva durvahA=duHkhena bohavyo bhavati / bho putra ! tvaM zrAmaNyamanupAlayitum prabhuH na bhavasi) ataH tuma pUrvoktaguNavAle isa zrAmaNya pada ko pAlana karane ke liye samartha nahIM ho sakate ho| jo sukhocita sukumAra evaM sumajita nahIM hotA, he putra ! vahI isa zrAmaNyapadako kadAcit pAla sakatA hai| tumhAre jaise lADale rAjakumAra nahIM // 34 // aba cAritra pAlaneki asamarthatA ko dRSTAntoM se kahate haiM'jAvajIva' ityaadi| anvayArtha-(puttA-putra) he putra ! (guNANaM-guNAnAm) cAritra saMbaMdhI mUlaguNoM evaM uttaraguNoM kA bhAra koI mAmUlI bhAra nahIM hai yaha to (mahanbharo-mahAbhAraH) bahuta bhArI bhAra hai| (lohabhArovca garuo-lohabhAra iva gurukaH) lohekA jaisA bhAra bahuta bhArI hotA hai aisA husI-he putra tvaM zramaNyamanupAlayituM prabhuH na bhavasi 2AthI tu 24111 49sA guNavAvALA A zramaNya padanuM pAlana karavAne mATe samartha thaI zakIza nahIM. je sukhamAM ucharela sukumAra ane samaja chata nathI hotA te zramaNyapadane kadAcita pALI zake che. paraMtu he beTA ! tArA jevo lADIle rAjakumAra na pALI zake. 34 ve yAstripAsananI asamaya tAne dRSTAMtathI 43 cha-"jAvajjIva" tyailt. manvayAtha-putte-putra putra ! guNANaM-guNAnAm yAtrisaMdhI bhUNa gunne| bhane uttara gunA nA te bhAmukhI mAra nathI. mahabbharo-mahAbhAraH ghnne|4 sAre bhAra the. lohamArovva garuo-lauhabhAra iva gurukaH baDhAnA mAra ma bhUma utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam 505 ayaM bhAvaH-anyo gurubhAro yadA voDhuM na zakyate, tadA taM bhAraM kacit pradeze vimucya vizrAmo gRhyate / kintu cAritraguNabhAramekavAraM gRhItvA na kadApi mocanIyo bhavati / sa tu yAvajjIvaM dhAraNiyo bhavati / tvaM tu sukhocitaH sukumAraH sumajjitazcAsi / ata eva tvaM cAritrasambandhimUlottaraguNamahAbhAraM naiva voDhuM zaknoSIti / 35 / / ki ca--- mUlam--AgAse gaMgasoorva, paDisoovva duttro| vAhAhi sAgaro ce, tariyavvo guNodahI // 36 // chAyA--AkAze gaGgAsrota iva, pratisrota ica dustaraH / bAhubhyAM sAgara iva, tarItavyo guNodadhi // 36 // bhArI hai| isIliye (duvvaho hoi-durvahaH bhavati) yaha durvai hai| isako uThAnevAle vyakti ke liye kabhI bhI (avissAmo-avizrAmaH) vizrAma nahIM mila sakatA hai, arthAt isa bhArako jAvajjIva uThAnA paDatA hai| bhAvArtha-lohekA jaisA bhAra bahuta bhArI hotA hai usI prakAra isa cAritra kA bhAra hai| isako uThAnevAle vyakti ko kabhI bhI vizrAnti nahIM milatI hai| tathA laukika bhAra saba uThAnevAle ko vyathita kara detA haiM taba vaha usako utAra kara vizrAma bhI le sakatA hai| kintu isa cAritra guNake lokottara bhAra ko eka bAra aMgIkAra kiyA ki phira isako utArA nahIM jAtA hai| yAvajIva hI yaha dhAraNa karane yogya hotA hai| ataH jaba tuma sukhocita sukumAra evaM sumajita ho taba kaho to sahI beTA! tuma isako yAvajIva kaise uThA sakoge? // 3 // bhAre hAya je te prmaannen| 2L mAra mAre cha. mAthI te dRvyaho hoi-durvahaH bhavati vahana na thaI zake tevuM che. tene upADavAvALI vyaktinA mATe kadI paNa vistAra -avizrAmaH vizrAma bhajI to nathI. arthAt 2 mArane 5 1 5 cha. bhAvArtha-loDhAne bhAra jema ghaNe ja bhAre hoya che. te ja prakArano cAritrane bhAra che. tene upADavAvALI vyaktine kayAreya paNa vizrati maLatI nathI. laukika bhAra jyAre uDAvavAvALAne vyathita karI de che tyAre te tene utArIne vizrAma paNa laI zake che. paraMtu A cAritraguNanA lekettara bhArane eka vakhata aMgikAra karyA pachI tene pAcho utArI zakAtuM nathI. te jIvanaparyata dhAraNa karavAne mATe ja hoya che. mATe jayAre tuM sukhocita sukumAra ane samaja chata che tyAre kaho te beTA ! tamo e bhArane jIdagIparvata kaI rIte uThAvI zakaze? 35 che uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 506 uttarAdhyayana sUtre TIkA--' AgAse' ityAdi / he putra ! ayaM guNodadhiH - guNAH = jJAnAdayasta evaM udadhiH = samudro dustaratvAd guNodadhiH = guNasamudra AkAze gaGgAsrota iva = AkAzagAminyA gaGgAyAH srota iva dustaraH / lokarUDhacedamuktam / tathA anyanadInAM pratisrota iva = pratikUladhAreva dustaraH / tathA bAhubhyAM sAgara iva tarItavyo'yaM guNamahodadhiH / yathA-bAhubhyAM samudro dustaraH, tathA guNodadhirapi dustaraH / vAGmanaH kAyaniyantraNasya duHzakyatvAd guNodadhitaraNaM duSkaramiti sutrAzayaH ||36|| kiMca - 'AgAse' ityAdi / anvayArtha - he putra ! (guNodahI-guNoddhiH) guNodadhi - jJAnAdika guNarUpa samudra (AgAse gaMgasoovva-AkAze gaMgAsrota iva) AkAzagAmI gaMgA ke pravAha samAna dustara hai / athavA (puDisoocvaduttaropratisrota iva dustara :) pratikUla srota ke samAna tairanA azakya hai / athavA (bAhAhiM sAgaro ceva tariyavvo- bAhubhyAM sAgara iva tarItavyaH) bAhuoM dvArA jaise sAgara pAra karanA sarvathA azakya hai usI prakAra manavacana evaM kAya kA niyaMtraNa duHzakya hone se guNodadhi kA taraNa bhI tumhAre dvArA sarvathA asaMbhava hai / bhAvArtha - mAtApitA samajhAte hue mRgAputra se kaha rahe haiM ki beTA ! jisa prakAra AkAzagAmI gaMgAkA pravAha athavA pratikUla nadI kA prabala pravAha tarA nahIM jA sakatA hai, aura na samudra hI bAhuoM dvArA pAra kiyA jA sakatA hai usI prakAra yaha guNodadhi bhI tumhAre dvArA pUrNarUpa se pAlita nahIM ho sakatA hai - pAra nahIM kiyA jA sakatA hai ( AkAza gaMgA laukika udAharaNa hai ) ||36|| priya - "AgAse" ityAdi. anvayArtha-De putra ! // guNodahI-guNodadhiH guNavidhi - jJAnAhi gu35 samudra AgAse gaMgasoontra - AkAze gaMgAsrota iva mahAzagAmI gaMgAnA pravADanI bhAI hustara che. athavA paDisoovva duttaro - pratisrota iva dustaraH pratiDuNa khotanI bhAi taravu azamya che. A pramANe bAhuhiM sAgaro cetra tariyantrobAhubhyAM sAgara itra tarItavyaH bAhuyothI yAvA samudrane pAra 42vAnuM sa MpUrNutaH azakaya che. A pramANe manavacana ane kAyAnuM niya traNa karavuM sarvathA azakaya che. A guNNAdhine taravuM paNa tamArA mATe sathA asaMbhava che. bhAvA--mAtApitA samajAvatAM mRgAputrane kahI rahela che ke, beTA ! je pramANe AkAzagAmI gaMgAnA pravAha athavA pratikuLa nadInA pramaLa pravAha tarI zakAtA nathI ane na tA samudra paNa bAjuethI pAra karI zakAya che. A pramANe A guNAdhi paNa tArAthI pUrNa paNe pALI zakAya tema nathI-pAra karI zakAya tema nathI. / 36 / / uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam 507 tathAmUlam--vAlayAkavale cerva, nirassAe u saMjame / asidhArIgamaNaM ce, dukaraM cariuM taMvo // 37 // chAyA- vAlukA kavala iva, nirAsvAdastu saMyamaH / ___ asidhArAgamanamiva duSkaraM carituM tapaH / / 37|| TIkA-- vAlayAkavale' ityaadi| he putra / saMyamaH pANAtipAtagrimaNAdirUpaH saptadavidhaH saMyamastu vAlukAkavala iva nirAsvAdaH svAdavarjitA=nIraso'sti / tathA-prasidhArAgamanamiva asiH khaGgastasya dhArA-nizitAgrabhAgastadupari gamanaM yathA duSkaraM tathaiva-tapaH anazanAdidvAdazavidhaM carituM duSkaram // 37 / / tathA-'vAlayA kavale' ityaadi| anvayArtha-he putra ! (saMjame-saMyamaH) saMyama mANAtipAta viramaNa AdirUpa satraha prakAra kA saMyama (vAluAkavale ceva nirassAebAlakAkavala iva nirAsvAdaH) bAlukA ke kavala kI taraha svAdavarjita hai-sarvathA nIrasa hai| tathA (aptidhArAgamaNaM ceva tavo cariuM karaMasidhAgagamanamiva tapaH caritaM dRSkaram ) talavAra kI tIkSNa dhAra para calanA jaise duSkara hai vaise hI anazana Adi bAraha prakAra ke tapoM kA tapanA bhI duSkara hai| bhAvArtha--vAla kA kavala sarvathA jaise svAdarahita hotA hai vaise hI yaha saMyama hai| evaM anazana Adi bAraha prakAra ke tapokA tapanA aisA duSkara hai jaisA duSkara talavAra kI tIkSNa dhAra para calanA hotA hai| ataH he beTA ! saMyama mata lo // 37 // tathA-"vAluyA kavale" [46. _____-5yAya-3 putra ! saMjame-saMmamaH sayabha-prAtipAta (12bhA mA3i5 satta2 prA2nA saMyama vAluA kavale ce nirassAe-vAlukA kavala iva nirAsvAdaH retInA kaLIyAnI mAphaka svAdavajIta che-sarvathA nIrasa che tathA talavAranI tI kSaNa dhA2 52 yAsa asidhArAgamaNaM ceva tavo cariu dukaraM-asidhArAgamanamitra tapaH carituM duSkaram hu42 cha, mevI rIte manazana mAhi pAra prAna tapone tapavAM e paNa duSkara che. bhAvArtha...retIne keLIo sarvathA jema svAdarahita hoya che te ja A saMyama che ane anazana Adi bAra prakAranAM tapAne tapavA evA duSkara che, jANe ke talavAranI duSkara tIkSaNa dhAra upara cAlavAnuM hoya che AthI he beTA ! sAdhu thavAnuM choDI de che ka7 che utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre - tathA-- mUlam--ahivegaMtardiTrIe, caritte puttaM ! duccare / javA lohamayA cerva, cAveyavvA sudukkaraM // 38 // chAyA-ahirivaikAntadRSTayA, cAritraM putra ! duzcaram / yavA lohamayA iva, carvitavyAH suduSkaram // 38 // TIkA--'ahi' ityaadi| he putra ! sAdhuH ahiriva-sarpa iva ekAntadRSTayA caret / ayaM bhAvaHyathA sarpa ekAntadRSTayA ananyAkSiptayA dRzA mArge carati, tathaiva sAdhurapi ekAntadRSTayA ananyAkSiptayA buddhayA cAritramArga carediti / parantu viSayebhyo manaso durnivAratvAdidaM cAritraM duzcaram duHkhenAcaraNIyam / kiM ca-iva-yathA lauhamayA =lauhanirmitA yavAcayitavyA duSkarAH, tathaivedaM cAritraM sudaSkaram suduzvaram / lohamayayavacarvaNavat cAritraM muduSkaramiti bhAvaH // 38 // phira suno-'ahivetadiTThIe' ityAdi / anvayArtha-he putra ! (ahivegaMtadiTThIe-ahiriva ekAnta dRSTyA sAdhuH mArge caret) sarpa jisa prakAra apane calane yogya mArga para idhara udhara dRSTi DAlakara nahIM calatA hai kintu usI eka apane usI mArga para dRSTi jamA kara calatA hai usI taraha sAdhukA bhI yahI mArga hai ki vaha bhI cAritra mArga para calatA huA idhara udhara na dekhakara usI aura lakSya lagAkara calatA rahe parantu yaha calanA rUpa (caritte-cAritram) cAritra (dakaraM-daSkaram ) duSkara hai| kyoMki mana kA viSayoM se haTAnA bahuta kaThina kAma hai / tathA (ceva-iva) jaise (lohamayA javA-lauhamayA yavAH) lauhamaya yavA (cAveyavvA-carvitabyAH) cabAnA duSkara hai usI prakAra cAritra bhI duSkara hai| 5 -"ahivegaMtadiTThIe" tyAha. anvayArtha-putra! ahivegaMtadihIe-ahiriva ekAnta dRSTayA sapa re pitAnA cAlavAnA mArgathI ADIavaLI daSTi pheravIne cAlatuM nathI, paraMtu pote je tarapha jAya che e tarapha ja sIdhI daSTi rAkhIne ja cAle che Aja pramANe sAdhune paNa eja mArga che ke, te paNa cAritra mArga upara cAlatAM ADuM avaLuM na jotAM se ta26 sa rAbhAna yAsatA 2 cha. 5 mA yasapA 35 caritte-cAritram yAritra dukaraM-duSkaram hu42 cha. ma bhananu viSayothI TAyu gha 4465 Ama cha. 1jI mema lohamayA javA-lauhamayA yavA soDhAnA yAne cAveyavvAcarvitavyA yaa11|| se hu042 cha. merI pramANe yAritra pANa 54 hu042 cha. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 509 priyadizanI TIkA a. 9 mRgAputracaritavarNanam kiM ca-- mUlam-jahA aggisihA dittI, pAuM hoI sudukkarA / taha dukkaraM kareuM je, tAruNNe samarNataNaM // 39 // chAyA--yathA agnizikhA dIptA, pAtuM bhavati suduSkarA / tathA duSkaraM kattuM yat, tAruNye zramaNatvam // 39 // TIkA--'jahA' ityaadi| he putra / yathA dIptA-prajvalitA agnizikhAH agnijvAlA pAtu-pAnaM karnu suduSkarAH bhavati / tathaiva tAruNye yauvane zramaNatvaM cAritraM kattu pAlayituM bhAvArtha-cAritra ArAdhaka puruSa kA yahI eka kartavya hai ki vaha apane cAritra kI saMbhAla meM hI apane jIvana ko khapA deve / isI lakSya kI siddhi meM vaha apane ko visarjita kara deve| vyarthake jhaMjhaToM meM na paDe / usakI dRSTi sarpakI dRSTi ke samAna hI apane lakSya para sthira-aTUTa rahanI cAhiye / kyoM ki cAritra lohe ke cane haiN| inakA momake dAMto se cabAnA jaise AsAna kAma nahIM hai usI prakAra cAritra kA pAlanA bhI AsAna kAma nahIM hai| ataH beTA! hamArI bAta mAno-aura ghara para hI AnaMda se raho // 38 // aura bhI-'jahA' ityAdi / anvayArtha he putra ! (jahA-yathA) jaise (dittA-dIptA) prajvalita (aggisihA-agnizikhA) agni kI jvAlA (pAuM sudukkarA hoi-pAtaM suduSkarA bhavati) pInA atyanta duSkara hai (taha-tathA) usI prakAra (tAruNNe bhAvArtha-cAritra ArAdhaka puruSanuM e ja kartavya che ke te potAnA cAritranI saMbhALamAM ja potAnA jIvanane khapAvI de. Aja lakSyanI siddhimAM te pitAne visarjIta karI de. vyartha vAtamAM e paDatA nathI. emanI dRSTi sarSanI dRSTinI jema pitAnA lakSya upara sthira-atUTa rahevI joIe, kemake cAritra e loDhAnA caNA cAvavA jevuM che. ene cAvavAnuM kAma jema saraLa kAma nathI e ja pramANe cAritranuM pAlana karavuM e paNa saraLa kAma nathI. mATe beTA ! amArI vAta samaje, mAne ane ghera rahIne AnaMda karo. . 38 che vajI pay-"jahA" tyAhi. manvayArtha - putra! jahA-yathA rema dittA-dIptA Horlita aggisihA-agnizikhA manInI jAna pAuM sudukkarA hoi-pAtuM suduSkarA bhavati pIvI se uttarAdhyayana sUtra: 3 Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre duSkaraM bhavati / agnizikhApAnavat. tAruNye cAritraparipAlanaM kattu duSkaramiti bhAvaH / 'je' zabdaH pUraNe // 39 / / kiM camUlam---jahA dukkhaM bhareu~ je, hoI vAyassa kutthlo| tahI dukkhaM kareuM je, kIveNaM samarNattaNaM // 40 // chAyA-yathA duHkhaM bhartuM yad , bhavati vAtena kutthalaH / tathA duHkhaM karnu yat, klIbena zramaNatvam / / 10 // TIkA-'jahA' ityAdi / he putra ! yathA kutthalo-vastrAdimayaH 'kothalA' iti prasiddho vAtena= bAyunA bharnu duHkha-duHzakam asAdhyaM bhavati / tathA-klIbena kAtareNa-niHsattvena -tAruNye) yauvana meM (samaNattaNaM kareuM dukkara-zramaNatvaM kartuM duSkaram) cAritra kA pAlana bhI bahuta hI kaThina hai| bhAvArtha-cAhe jitanA bhI samajhadAra evaM zaktizAlI manuSya kyoM na ho vaha dIpta agnizikhA kA pAna nahIM kara sakatA hai| isI taraha putra ! javAnI avasthA meM bhI cAritrakA nirdoSa pAlana nahIM ho sakatA hai| ataH isa cAritra pAlana ke bakheDe choDo isI meM bhalAI hai // 39 // phira bhI'jahAdukkhaM' ityaadi| anvayArtha-he putra ! (jahA-yathA) jaise (kutthalo-kutthalaH) kothalA ko (vAyassa bhareu dukkhaM-vAtena bharnu duHkvam) vAyu se bharanA asAdhya hai-azakya hai (tahA-tathA) usI taraha (kIveNa samaNataNaM kare dukkhaM-klIvena zramaNatvaM kartuM duHkham ) kAyara manuSya dvArA cAritra pAlana satyata hu42 che. taha-tathA se pramANe tAruNNe-tAruNye yauvanamA samaNattaNaM kareu dukkaraM-zramaNatvaM kartuM duSkaram zAstrinu pAsana 565 bhUma 4495 cha. bhAvArtha-cAhe game teve samajadAra tema ja zaktizALI mANasa kema na hoya, paraMtu te je rIte prajavalita agnizikhAnuM pAna karI zakatA nathI eja pramANe he putra ! yauvana avasthAmAM cAritranuM nirdoSa pAlana paNa thaI zakatuM nathI. mATe DAhyo thA ane A cAritrapAlananAM svapna sevavAnuM choDa emAM ja tArI bhalAI che. 3lA qNI 5-"jahA dakkhaM" chatyAla. sanyAya-3 putra jahA-yathA kI rIte kutthalo-kutthalaH jAne vAyassa bhareu dukkha-vAtena bharnu duHkkhaM vAyuthI 12v| asAdhya cha-ma4ya cha. tahA-tathA kA pramANe kIveNa samaNataNaM kareu dukha-klIbena zramaNatvaM kartR utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a. 19 mRgAputracaritavarNanam zramaNatvaMcAritraM kartu-pAlayituM duHkham duHzakam-azakyaM bhavati / sukumAratvAt sukhopacitatvAcca tvayA niHsatvena cAritra pAlayitumazakyamiti bhAvaH / 'kutthalo'tra vastramaya eva grAhyaH / carmamayamya tu vAyunA sukhena pUrayituM zakyatvAt / atra 'je' dvayaM pUraNArthakam // 40 // kiM ca-- mUlam--jahA tulAe tole , dukkaro maMda girii| tahI nihuMya nistakaM, dukkaraM samaNataNaM // 41 // chAyA--yathA tulayA tolayituM duSkaro mandaro giriH / tathA nibhRtaM niHzaGka, duSkaraM zramaNatvam // 41 // TIkA--'jahA' ityaadi| he putra ! yathA mandaro giriH mandaraH parvataH tulayA tolayituM duSkaraH / karanA bhI azakya hai| yahA~ kothalA vastramaya hI grahaNa kiyA gayA hai carmamaya nhiiN| kyoM ki vaha to vAyu se pUrita ho jAtA hai| bhAvArtha-jisa prakAra vastra kA kothalA vAyu se pUrita nahIM hotA hai usI taraha niHsatva vyakti dvArA cAritra bhI pAlita nahIM ho sakatA hai| ataH beTA ! jaba tuma sukhocita, sukumAra evaM sumajita ho to isa se tuma meM itanI zakti kahAM jo cAritra kA AjIvana pAlana kara sko| isaliye saMjama mata lo // 40 // phira bhI-'jahA tulAe' ityaadi| anvayArtha-he putra ! (jahA-yathA) jaise (tulAe-tulayA) tarAjU duHkham 452 manuSya bhATe yAtrinu pAsana 427 54 aza45 cha. mI tho vastramaya ja grahaNa karavAmAM Avela che. cAmaDAna ke anyane nahIM, kemake tenAmAM te vAyu bharI zakAya che. bhAvArtha-je pramANe vastranA kothaLAmAM va yune pUrI zakAtuM nathI e ja pramANe niHsatva vyaktithI paNuM cAritranuM pAlana thaI zakatuM nathI. AthI he beTA ! jyAre tame sucita, sukumAra ane sumachata che te tamArAmAM eTalI zakti kyAMthI hoI zake che, jethI tamo cAritranuM A jIvana pAlana karI zake? A mATe saMyama levAnuM mAMDI vALA. . 40 | vaNI 5--"jahA tulAe" tyAhi. manvayArtha -- putra! jahA-yathA re zate tulAe-tulayA nAvAthI maMdaro uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 512 uttarAdhyayanasUtra tathA-nibhRta-nizcalaM viSayAbhilASAdibhirakSobhyaM, niHzaGka=zarIrAdinirapekSaM zakAkhyasamyaktavAticArarahitaM vA zramaNatvaM sAdhutvaM duSkaram / 'nihuya' iti luptapathamAntaM padam // 41 // aparaM ca-- mUlam---jaMhA bhujAhi tariuM, dukro rayaNAyaro / tahA aNuMvasaMteNaM, dukkaro damasAgaro // 42 // chAyA--yathA bhujAbhyAM tarituM, duSkaro ratnAkaraH / tathA anupazAntena, duSkarI damasAgaraH // 42 // TIkA--'jahA' ityaadi| he putra ! yathA ratnAkaraH samudro bhujAbhyAM tarItuM dusskrH| tathAanupazAntena-utkaTakaSAyayuktena puruSeNa damasAgaraH=upazamasamudrastarituM dusskrH| iha upazamaH prAdhAnyakhyApanArtha samudreNopamIyate / pUrvatra tu guNodadhirityanena sakalaguNAnAM grahaNam / ato na paunaruktyam // 42 // dvArA (maMdaro giri toleuM dukkaro-mandaraH giriH tolayituM duSkaraH) meru parvata kA tolanA azakya hai (tahA-tathA) usI prakAra (niyaMnibhRtam) nizcala-viSayAbhilASA se akSobhya tathA (nissaMkaM-niHzaMka) zarIrAdika nirapekSa athavA zaMkA nAma ke aticAra se rahita (samaNattaNaM-zramaNatvam ) sAdhupanA bhI (dukkara-duSkaram ) duSkara hai // 41 // tathA-'jahA bhujAhiM' ityaadi| anvayArtha--(jahA rayaNAyaro bhujAhiM tariuM dukkaro-yathA ratnAkaraH bhujAbhyAM tarituM duSkaraH) jisa taraha samudra kA bhujAoM dvArA pAra karanA azakya hai| (tahA aNuvasaMteNaM damasAgaro dukkaro-tathA anupazAntena damasAgaraH duSkaraH) usI taraha utkaTa kaSAyayukta prANI dvArA giri toleuM dukkaro-mandaraH giriH tolayituM duSkaraH bhe3 5'tane togayo se ma4ya cha tahA-tathA se prabhAe niyaM-nibhRtam nizcama-viSayanihAthI mAlya tathA nissaMkaM-niHzaMkaM zarIza inirapekSa mayAnAmanA matiyArako rAhata samaNattaNaM-zramaNatvaM sAdhupA 5 bhuum| dukkara-duSkaram 1042 cha. // 41 // tathA--"jahA bhujAhi" tyAhi. bha-yA--jahA rayaNAyaro bhujAhi tariuM dukkaro-yathA ratnAkaraH bhujAbhyAM taritaM daSkaraH za bhunAthI samudrane 502 423 / maza:ya cha tahA aNuvasaMteNaM damasAgaro dukkaro-tathA anupazAntena damasAgaraH duSkaraH se zata GSTa pAya utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam yata evaM tasmAt -- mUlam - bhuMje mANussaie bhoeN, paMcalakkhaNae tumaM / bhuktabhogI tao jAyA ! pacchA dhammaM carissaMsi // 43 // chAyA -- bhuGkSva mAnuSyakAn bhogAn, paJcalakSaNakAn tvam / bhuktabhogI tato jAta !, pazcAd dharmaM cariSyati ||43|| TIkA--'bhuMja' ityAdi / he jAta ! he putra ! tvaM paJcalakSaNakAn = zabdarUpaghrANarasasparzarUpAn mAnuvyakAn - manuSyasambadhino bhogAn bhuGkSva / tataH = tadanantaraM bhuktabhogI = bhuktAbhogA bhuktabhogAste santyasyeti tathA bhuktasamastabhogastvaM pazcAd = vArddha ke dharma = cAritraM cariSyasi = pAlayiSyasi ||43|| 513 upazamarUpa samudra pAra karanA muzkila hai / pahile guNodadhipada dvArA samasta guNoM grahaNa kiyA gayA hai yahAM sirpha eka upazama guNakA hI grahaNa kiyA hai, so yaha saba meM pradhAna hai, isa bAta ko pragaTa karane ke liye grahaNa kiyA hai // 42 // isa prakAra dRSTAnta dekara cAritra kI duSkaratA kahakara aba bhogoM ke liye nimaMtrita karate haiM-'bhuMja' ityAdi / anvayArtha - - isa liye jaba yaha bAta hai to (jAyA ! - jAta !) he putra ! (tumaM tvam) tuma ( paMcalakkhaNae mANussae bhoe bhuMja- paMcalakSaNakAn mAnuSyakAn bhogAna bhuMkSva) zabda, rUpa, gaMdha, rasa evaM sparzarUpa manuSya saMbaMdhI bhogoM ko bhogo ( tao bhuktabhogI- - tataH bhuktabhogI ) bAda meM bhuktabhogI hokara (pacchA-pazcAta ) vRddhAvasthA meM (dhammaM carissasi -dharma cariSyasi) cAritra kI ArAdhanA karanA ||43|| yukta prANI dvArA upazamarUpa samudrane pAra karavA muzkela che. pahelAM guNeAdapidhada dvArA saghaLA guNonuM grahaNa karavAmAM Avela che. ahIM phakata eka upazama guNunu ke je sahumAM pradhAna che. A vAtane pragaTa karavA mATe grahaNa karAyela che. AjarA A prakAre dRSTAMta ApIne cAritranI duSkaratA banAvIne huve bhegAnA upalog bhATe Agraha 4re che -- "bhuMja" tyAhi. anvayArtha--nyAre sAbha vAta tyAre jAyA jAtaH he putra ! tumaM zvam tabhe paMcalakkhaNae mANussae bhoe bhuMja- paMcalakSaNakAn mAnuSyakAn bhogAn suMtra zabda, rUpa; gaMdha, 2sa ane sparUpa manuSya saMbaMdhI bhAgene bhAgave to sutta bhogI - tataH bhuktabhogI bhane pachIthI butileogI thAne pacchA-pazcAt vRddhAvasthAbhAM dhammaM carissami- dharma cariSyasi yastrinI ArAdhanA urale. // 43 // 65 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre ___ evaM mAtApitrorvacanaM nizamya mRgAputreNa ina Arabhya 'sabbabhavenu assAyA' iti catuH saptatitamagAthAparyantAbhirekatrizadgAthAbhiryaduktaM tadAha-.. mUlam--so' biMta ammApiyaro, evameyaM jhaaphuddN| iha loge nippivAsaMssa, naMtthi ki, vi dukkaraM // 44 // chAyA---sabrUte ambApitarau, evametad yathAsphuTam / iha loke niSpipAsasya, nAsti kiMcidapi duSkaram // 44 // TIkA---'so ciMta' ityAdi / sa mRgAputraH ambApitarau brUte-he mAtapitarau ! yad bhavadbhyAm evaM pUrvoktaprakAreNa cAritraparipAlanasya duSkaratvamuktam / etad-bhavaduktaM yathAsphuTamsphu TaM satyamanatikramya sthitam / bhavaduktaM satyamityarthaH / kintu iha loke niSpipAsasya=niHspRhasya kiMcidI kArya duSkaraM nAsti // 44 // mAtApitA ke isa prakAra kathana ko sunakara mRgAputrane pratyuttara rUpa meM kyA kahA-yaha bAta aba yahAM (44 vIM gAthA se lekara cohattara 74 vIM gAthA 'savvabhavesu' taka ikatIsa gAthAoM se spaSTa kI jAtI hai 'sobiMta' ityaadi| anvayArtha--(soammApiyaro bita-saH ambApitarau brUte) mRgAputrane mAtApitA se kahA ki-he mAtApitA ! jo Apa logoMne (evaM-evam) pUrvokta prakAra se cAritra kA pAlana duSkara kahA hai so (eyaM jahAphuDaM-etat yathA sphuTam ) yaha ApakA kathana satya hai| parantu (nippivAsassa-niSpipAsasya) jo nispRha haiM unako (ihaloge-ihaloke) isa loka meM (kiMcivi dukkaraM nasthi-kiJcidapi duSkaraM nAsti) kucha bhI duSkara nahIM haiM // 44 // mAtApitAnA A prakAranA vacanane sAMbhaLIne mRgAputre pratyuttara rUpe zuM 4? ma bAtane mahI yUvANIsabhI pAyAthI yUvAterabhI AyA 'sababhavesa' sudhI ekatrIsa gAthAothI spaSTa karavAmAM Ave che- "sovita" tyAdi. manyA-soammApiyaro bita-ambApitarau vrate bhR||putre mAtApitAne dhu hai, bhAtAca! mApasI evaM-evam pUrvAta prAthI yAtrinu pAlana hu42 matA cha. to eyaM jahADama-etata yathAsphaTama se Apanu satya che. 52tu niSpivAsassa-niSpipAsasya rasa nisDa cha. sana. bhATa ihalogeihaloke An alswi kiMcivi dukkaraMnatthi-kizcidapi duSkaram nAsti mA alti kAI paNa duSkara nathI. te 44 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - priyadizanI TIkA a. 9 mRgAputrazcaritavarNanam niHspRhatAhetumAhamUlam--sArIramANaso ce, veyaNAo aNaMtaso / maeM soDhAo bhImAo, asaMiM dukkhaMbhayANi yaM // 45 // chAyA--zArIramAnasyazcaiva, vedanA anantazaH / mayA soDhA bhImAH asakRd duHkhabhavAni ca // 45 // TIkA-'sArIramANasA' ityaadi| he ambApitarau ! bhayA ca pUrvabhaveSu zArIramAnasyaH zarIramAnasayorbhavAH zArIramAnasyaH zarIramana sambandhinyo bhImAH raudrA vedanA: asAtarUpA anantazaH anantavAraM soDhAH anubhuutaaH| ca-punaH asakRd anekavAraM duHkhabhayAni -duHkhotpAdakAni rAjAdijanitAni bhayAni soDhAni-anubhUtAni // 45 / / kiM ca-- mUlam-jarAmaraNakaMtAre, cAurate bhayAgare / mae~ soDhANi bhImANi, jammANi maraNANi yaM // 46 // chAyA--marAmaraNakAntAre, cAturante bhayAkare / / mayA soDhAni bhImAni, janmAni maraNAni ca // 46 // niHspRhatAkA hetu kahate haiM-'sArIramANasA' ityAdi / anvayArtha--he mAtApitA ! punarbhava ke siddhAntAnusAra (mae-mayA) maiMne pUrvabhavoM meM (sArIramANasA-zArIramAnasAH) zArIrika evaM mAnasika (aNaMtaso-anantazaH) ananta prakAra kI (bhImAo-bhImAH bhayaMkara raudra (veyaNAo-vedanAH) vedanAe~ (soDhAo-soDhAH) sahI haiM, tathA (asaI-asakRt) anekabAra (dukkhabhayANi-duHkhabhayAni) duHkhotpAdaka rAjAdika dvArA diye gaye bhayoM ko bhI sahana kiyA hai // 4 // ni:57tAnA hetu apAmA mAche--"sArIramANasA" tyAdi. ma-kyA--- mAtApita ! navanA siddhAMta manusAra mae-mayA meM yami sArIramANasA-zArIramAnasaH zArI2i4 bhane mAnasi: aNaMtaso-anantazaH mata prA2nI bhImAo-bhImAH maya 42 raudra veyaNAo-vedanAH vednaaye| moDhAo-soDhAH sahI cha. tathA asaI-asakRt mane 12 rA ta23thI 24144thi bhAvelA dukkha bhayANi-duHkha bhayAni : pAlayone 59] sahana 428 cha. // 45 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 uttarAdhyayana sUtre TIkA - - he amvApitarau ! jarAmaraNakAntAre = jarAmaraNarUpaM kAntAraM durgamamArgoM yasmin sa jarAmaraNakAntArastasmin jarAmaraNarUpa durgamamArgayukte ata eva bhayAkare = bhayakhanirUpe cAturante=catvAro deva manuSyatiryaGnarakarUpA bhavA antA atrayavA yasya ca caturantaH, sa eva cAturantastasmin saMsAre mayA bhImAni = atiduHkhajanakatvena bhayaGkarANi janmAni maraNAni ca sohAni // 46 // yatra prauDhAH zArIrika vedanA mAnasika vedanAH soDhAH sampratitaducyate-mUlam -- jaMhA iMhaM agaNI uNho, itto anaMtaguNo tahiM / naraeMsa veyaNI unhA, asAyA beiyA~ mae // 47 // chAyA -- yathA ihAgniruSNaH, ito'nantaguNastatra / narakeSu vedanA uSNA, asAtA veditA mayA // 47 | yathA iha =asmin saMsAre agniruSNo'sti ito'smAdapi anantaguNa uSNo'gnistatra = narakeSu asti, yeSu narakeSvahamutpannaH / teSu narakeSu mayA aura bhI - - ' jarAmaraNakaMtAre' ityAdi / anvayArtha -- tathA he mAtatAta ! (jarAmaraNa kaMtAre- jarAmaraNa kAntAre) jarA evaM maraNarUpa kAntAra - aTavI yukta tathA (bhayAgare - bhayAkare) bhayakI khAnarUpa viziSTa aise (cAuraMte cAturante) caturgatirUpa saMsAra meM (mae-mayA) maiMne (bhImANi - bhImAni) ati duHkhajanaka hone se bhayaMkara ( jammANi maraNANi ya- jammANi maraNAni ca ) aneka janma evaM maraNoM ko (soDhANi - soDhAni ) sahana kiyA hai // 46 // phira bhI -- 'jahA' ityAdi / anvayArtha - - ( jahA- yathA) jaise (ihaM - iha) isa saMsAra meM (agaNIagni) agni (unho - uSNaH) uSNaguNa saMpanna hai (ito anaMtaguNoM tahiMvadhubhAM - - " jarAmaraNakaMtAre " ityAdi. anvayArtha -- De bhAtatAta ! jarAmaraNakaMtAre - jarAmaraNakAntAre vRddhAvasthA tathA bhara3ya laya 52 sevA sabhAM tathA bhayAgare - bhayAkare laya35 mA zrI viziSTa vA cAuraMte - cAturante yaturgati3 saMsArabhAM mae-mayA meM ati huHa4 bhImANi - bhImAni ayaM 42 jammANi maraNANi ya-janmAni maraNAni ca janma ne bhro| soDhANi - soDhAni sahuna urela che, // 46 // vadhumAM - "jaho " chatyAhi. manvayArtha -- jahA- yathA ne rIte ihaM-iha mA saMsAramA agaNi-agniH ani uNho - uSNaH uSNa guNasaMpanna che. itto anaMtaguNo tarhi - itaH anantaguNaH tatra uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam asAtA=duHkharUpA uSNA vedanA veditAH anubhuutaaH| narakeSu bAdarAgnerabhAvAt pRthivyA evaM tAdRzaH spoM jJeyaH // 47 // kiM ca--- mUlam-jahA ihaM imaM sIye, etto'NataMguNe tahi / naraeMsu veyaNA sIyA, asAyA veiyA mae // 48 // chAyA--yathA iha idaM zItam , ito'nantaguNaM tatra / narakeSu vedanA: zAMtA, asAtA veditA mayA // 48 // TIkA--'jahA' ityaadi| yathA iha-asmin saMsAre idam anubhUyamAnaM pauSamAghamAsAdisaMbhavaM zItaM bhavati / ito'pi ananteguNaM zItaM tatra narakeSu bhavati / yeSu narake vhmutpnnH| teSu narakeSu mayA asAtA: duHkharUpAH zItA vedanA veditAH anubhUtAH // 48 // itaH anantaguNaH tatra) isa se bhI ananta uSNaguNavAlI agni una narakoM meM hai ki jina meM maiM utpanna ho cukA huuN| una narakoM meM (maemayA) maiMne (asAyA-asAtAH) duHkharUpa (uShA veyaNA veiyA-uSNAH vedanAH veditAH) ina uSNa vedanAoM ko bhogA hai| narakoM meM bAdara agni nahIM hai kintu vahAMkI pRthivI kA hI aisA sparza he // 47 // tathA--'jahA' ityaadi| anvayArtha--(jahA-yathA) jaisA (ihaM-iha) isa saMsAra meM (imaMidam) yaha anubhUyamAna pauSa mAgha mAsa kI ThaMDI paDatI hai (etto'NaMtaguNe tahi-itaH anaMtaguNaM tatra) isa se bhI anaMtaguNI ThaMDa una narakoM meM hai ki jina meM maiM utpanna ho cukA huuN| (naraesu-narakeSu) una narakoM meM enAthI paNa anantarANa uSNa guNavALI agni narakamAM che. ke jyAM huM agaGitarmaamaa tpanna yUthyo chu.. mAna2mA mae-mayA meM asAyA-asAtA: hu:535 uNhA veyaNA veiyA-uSNA vedanA veditAH ye 5 behanAmAne sAgapIcha. narakamAM bAdara agni nathI hotuM paraMtu tenI pRthvIne sparza ja uSNa hoya che. pAchalA tayA--"jahA" tyAhi. sanyAya--jahA-yathA rIte ihaM-iha - saMsAramA imaM-idam anubhavI zAya tavI pASa mane mA bhaDinAnI 30 5 cha. esoNaMtaguNe tahi-itaH anantaguNaH tatra mAnAthI 554 sanata na2mA cha yA hu 2018 Spanna yuuttye| chu. naraesu-narakeSu ye nA asAyA sIyA veyaNA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 uttarAdhyayanasUtre kiM ca-- mUlam kadaMto kaMdukuMmIsu, u pAo ahosiro| huAsiNe jalaMtammi, pakkaeNvvo aNaMtaso // 49 // chAyA--krandan kandukumbhISu, UrdhvapAdaH adhaH zirAH / hutAzane jvalati, pakkapUrvaH anantazaH ||49 // TIkA--'kaMdato' ityaadi| he mAtapitarau ! UrdhvapAda: UrdhvacaraNaH, adhaH zirA: adhomastakaH pralambamAno'haM krandan-rudan kandukumbhISu kandavaH='karAhI' iti khyAtA bhAjana(asAyA sIyA veyaNA mae veDyA-asAtAH zItAH vedanAH mayA veditAH) yaha zIta vedanA maine sahana kI hai| ina 44, 45. 46, 47.48 naM.kI gAthAoM kA bhAva kevala itanA hI hai ki jo saspRha haiM-unako hI saba kucha kaThina hai tathA duHkha haiN| nispRhoM ko na kucha kaThina hai aura duHkha hI haiM / zArIrika evaM mAnasika vedanAoM kA anubhava isa hI paryAya meM navInarUpa se karane meM nahIM AyagA-yaha to kaIbAra kiyA jA cukA hai| narako meM yahAM se bhI anaMta guNita uSNa vedanAoM kA tathA zIta vedanAoM kA anubhava kiyA hai| phira Apa loga hamako bhaya kisa bAta kA pradazita karate haiM // 48 // phira bhI-'kaMdato' ityAdi / anvayArtha--he mAtAtAta ! (ur3apAo aho siro-urdhvapAdaH adhaH zirAH) UMce paira evaM nIce zira hokara maiMne (kaMdato-krandan ) rotA mae veiyA-asAtAH zItAH vedanAH mayA veditAH mAvI asahara mevI zIta vedanAne paNa meM sahana karI che. A 44, 45, 46, 47 ane 48 mI gAthAone bhAva kevaLa eTale ja che ke, je saspRha che tene ja badhuM kaThaNa che tathA duHkharUpa che. nispRhine na kAMI kaThaNa che, na kAMI duHkharUpa che. zArIrika ane mAnasika vedanAone anubhava A paryAyamAM navInarUpathI karavAmAM nathI AvatuM. e te kaMIkavAra karI cUkyo che. narakamAM ahIMnA karatAM anaMtagaNI uSNa vedanAone tathA ThaMDInI vedanAone anubhava karela che te pachI Apaleke kaI vAtane bhaya mane kahI batAve che ? 48 ___ chata -"kaMdato" tyAha. sanyA:- bhApita ! uDupAo ahosirA-urdhvapAdaH adhaH zirAH Gthe 55 bhane nAya mAthu |maan meM kaMdato-krandan zata zatai kaMdukuMbhIsu utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam vizeSAH kumbhyaH pAtrAvizeSAH, anayoH karmadhArayaH, tAsu tathoktAsu, lohAdimayISu pAkabhAjanavizeSAsu jvalatidedIpyamAne hutAzane devamAyAkRte vahmo ca anantazo'ntavAraM pakkapUrvaH pUrvapakkaH pUrvabhaveSu pakkaH // 49 // anyacca-- mUlam -mahAdavamgisaMkAse, marummi virvaalue| kalaMbavAluyAe ye, daDuvvo aNaMtaso // 50 // chAyA--mahAdavAgnisaMkAze, marau bajravAluke / kadambavAlukAyAM ca. dagdhapUrvo'nantazaH // 50 // TIkA--'mahAdavaggi' ityAdi / he mAtApitarau ! ahaM mahAdavAgnisaMkAze atidAhakatvena mahAdavAgnitulye marau-marupradezasthitavAlukApuJjasadRza ityarthaH / iha tAtsthyAt tadvyapadezahuA (kaMdukuMbhIsu-kaMdukuMbhISu) lauhamaya baDe 2 kaDAhoM meM tathA kumbhiyoM meM (huAsiNe jalaMtammi-hutAzane jvalati) agni ke prajvalita hone para (aNaMtaso-anantazaH) anaMtavAra (pakkapuvvo-pakvapUrvaH) pUrvabhavoM meM jala cukA huuN| paka cukA huuN| bhAvArtha--vartamAna kI vedanAoM ko kahakara he mAtatAta ! Apa mujhe kyoM bhayabhIta kara rahe haiN| pahile bhavoM meM isa mere jIvane anantavAra kumbhiyoM evaM kuMduoM meM jAjvalyamAna agnei ke hone para pakanekI apAra vedanAoM kA anubhava kiyA hai // 49 // phira bhI--'mahAdavaggi saMkAse' ityaadi| anvayArtha-he mAtatAta ! maiM (mahAdavaggisaMkAse-mahAdavAgni saMkAze) mahAdavAgni tulya tathA marupradeza sthita bAlukA ke puMja ke sadRza kaMdakuMbhISu baDhAnI moTI moTI 47yAmA tathA bhImAmA hAsaNe jalaMtammihatAzane jvalati manithI alata ne aNaMtaso-anantazaH manatavAra pakapuyo-pakapUrvaH pusavamA maNI yUzyA chu'-- yuuthe| chu. bhAvArtha--vartamAnanI vedanAone batAvIne he mAtApitA! mane zA mATe bhayabhIta karI rahyA cho ? AgalA bhavamAM mArA A jIve anaMtavAra kuMbhiyo ane kaDAIomAM bhaDake baLatA agnimAM zekAvAnI apAra vedanAone anubhava karyo che. jalA chatai --"mahAdavaggisaMkAse" tyAhi. ___ manvayAya-- bhAtApitA! meM mahAdavaggisaMkAse-mahAdavAgnisaMkAze bhar3A45 PASA tukSya tathA bha3 pradezamA 28 2tIna sanI nevI vairavAlue-bana utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre saMbhavAdantarbhUtopamArthatvAcca / vajravAluke = vajra vAlukAnadIpuline, tathA-kadambavAlukAyAM = atiprataptAyAM kadambavAlukAnadyAmatipratapte tatpuline ca anantavAraM dagdhapUrvaH = pUrvadagdho dagdhapUrvaH- pUrvabhaveSu dagdhaH / ayaM bhAvaH - yathA caNakAdi dhAnyAni 'bhADa' iti bhASApasiddhe bhrASTre bhRjyante, tathA -'hamapi pratapte narakAntarvarttini marupradezasthita vAlukApujjatulye vajravAlukA nadIpuline, prataptAyAM kadambavAlukAyAM nadyAM pratapte tatpuline ca pUrvabhaveSu anantavAraM bhRSTa iti // 50 // aparaM ca -- 520 mUlam - rasaMto kaMdukuMbhIsu, uDUM baddho abaMdhuvo / karavarttakarakayAIhiM, chinnapuvvo anaMtaso // 51 // chAyA - rasana kandukumbhISu, UrdhvaM baddhaH abAndhavaH / karapatrakrakacAdibhiH, chinnapUrva H anantazaH // 51 // TIkA -- 'rasaMto' ityAdi / he mAtApitarau ! adhaH sthitAsu kadunkumbhIsu = pratapyamAnatailAdisaMbhRtAsu aise ( vairavAlae - vajravAluke) vajravAlukA nAmakI nadI ke ( kalaMbavAluyAe-kadambavAlukAyAm ) tathA pratapta kabavAlukA nadImeM (anaMtaso - anantazaH) anaMtavAra (daDupucvo - dagdhapUrvaH) pahile bhavoM meM jala cukA hUM / bhAvArtha - mRgAputra vartamAnakAla ke pradarzita bhayoM se apane ko nirbhaya batalAte hue yaha prakaTa kara rahA hai ki he mAtatAta / mujhe Apake dvArA pradarzita bhayoM kI isa liye parvAha nahIM hai ki maiMne isa se bhI adhika kaSTa narakoM meM sahana kiye haiM / vahAM kI atyaMta jAjvalyamAna vajravAla kA nadI meM tathA kadambavAlukAnadI meM anaMtabAra mai pahile bhavoM meM jalatA huA hI yahAM AyA hUM // 50 // vAluke va vAsu nAmanI nahInA tathA kalaMbavAluyAe -kadambavAlukAyAm bhUma tathaikSa 46'avAyuThA nadvIbhAM aNaMtaso - anantazaH manatavAra daDaputro - dagdhapUrvaH bhAgalA bhavamAM zekAI cUkayA che. bhAvA --pAte agAu bhAgavI cUolI narakanI yAtanAnI apekSAe mRgAputra vartamAnakALamAM sAdhujIvanamAM anubhavavA paDatA bhacAthI peAtAne nirbhaya batAvIne kaheche ke, he mAtApitA ! Ape mane atAvela sAdhujIvana daramyAna sahana karavA paDatA layAnI eTalA mATe paravA nathI ke me' AnAthI paNa adhika kaSTa narakeTamAM sahuna karyA che. tyAMnI atyaMta jAjavalyamAna vAvAlukA nadImAM tathA kada khavAlukA nadImAM ana"tavAra AgalA bhavamAM zekAine ahIM AvyA chuM. 5 50aa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam pAmAdhArmikairdevaiH Urdhva vRkSazAkhAyAM 'mA'yaM palAyatAm' iti buddhayA baddhaH, abAndhavaH bandhumitrAdirahito rasankrandan ahaM karapatraM krakacAdibhiH zastrairanantaza: chinnapUrvaH pUrvabhaveSu chinnaH / ayaM bhAvaH-paramAdhArmikA devAH pUrvabhaveSu krandantamabAndhavaM mAM vRkSazAkhAyAM baddhvA karapatrakrakacAdibhirmamAGgopAGgAni anantavAraM chittvA vRkSazAkhA'dhaHsthitAmu kandukumbhISu pacantisma / laghukASThavidAraNopakaraNaM 'krakaca' ityucyate / tadeva bRhat 'karapatram' ityucyate / 51 // tathA-'rasaMto' ityaadi| anvayArtha-he mAtatAta ! atyaMta tape hue taila se bharI huI adhaH sthita (kuMdu kuMbhIsu-kandukuMbhISu) kaMdu kuMbhiyoM meM paramAdhArmika devoM dvArA (uDuyadvo-urva baddhaH) "yaha bhaga na jAya" isa abhiprAya se U~ce vRkSa kI zAkhA para maiM vAMdhakara (karavattakarakayAIhi~ chinnapugyokarapatrakrakacAdibhiH chinnapUrvaH) karapatra evaM krakaca-karoMta-Adi zastroM se pahile bhavoM meM chinnabhinna kiyA huuN| (rasaMto-rasan ) maiM usa samaya duHkha ke mAre bahuta royA paraMntu (abaMdhuvo-abAndhavaH) vahAM merI kisI bhI baMdhune sahAyatA nahIM kii| bhAvArtha--narakoM meM paramAdhArmika deva pahile to navIna nairayika ko vRkSa ke zAkhA meM bAMdhakara karapatra evaM krakaca se cIrate haiM aura phira usako tapta taila se saMbhRta kaMdukuMbhiyoM meM jo usI vRkSake nIce rahatI haiM pakAte haiN| nairayika jIva usa samaya burI taraha cillAtA hai aisI sthiti meM vahAM koI bhI bAMdhava usakI sahAyatA karane ko nahIM tathA--"rasaMto" tyAdi. manvayAya-- gAtApitA matyata tatasthI saresI kuMda kuMbhIsu-kandu kuMbhISu a5 sthita duniyAmA 52mAdhAmi deva dvArA ubaddho-urdhva baddhaH "ene A bhAgI na jAya" e AzayathI uMcA vRkSanI DALI upara mane bAMdhIne karavata karakayAIhiM-karapatra krakacAdibhiH chinnapUrvo 425 bhane 3425 42vata PARE zothI bhaa| mAmA mAmA chinamina 42 // o to. rasaMto-rasan humathAI bhUma roya!. paraMtu aMbaMdhavo-abAMdhavaH tyAM madhu mArI sahAyatA mATe na Avya-te duHkha meM ekalAe ja bhegavyuM. bhAvArtha-narakamAM paramadhAmika deva pahelAM te navIna narayikane-narakamAM AvanAra jIvane vRkSanI DALIe bAMdhIne karavatathI vahere che ane pachI ukaLatA telathI bharela kaMdukuMmie ke je vRkSanI nIce hoya che temAM taLe che. nirayika jIva e samaye cIsAcIsa karatI rADo pADe che. paraMtu evI karUNa sthitimAM tyAM koi paNa bAMdhava tenI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 uttarAdhyayanasUtre kiM ca-- mUlam-aitikhakaMTayAiNNe, tuMge siMbalipAyave / kheviyoM pArsa baddheNaM, kaDokaDAhiM dukkaraM // 52 // chAyA--atitIkSNakaNTakAkIrNe, tuGge zAlmalipAdape / kSepitaH pAzabaddhaH khalu, kRSTAvakRSTairduSkaram // 52 // TIkA--'aitikkha' ityaadi| he mAtApitarau ! pUrvabhaveSu atitIkSNakaNTakAkIrNe atitIkSNAni yAni kaNTakAni tairAkIrNa-vyApte tuGge atyucce, zAlmalipAdapezAlmalivRkSe pAzapahu~catA hai| bicArA akelA hI duHkha bhogA karatA hai| merI bhI he mAtatAta / yaha hAlata pUrvabhavoM meM anaMtavAra huI hai| phira ina vartamAna ke duHkhoM se Darane kI kaunasI cintA hai ? // 51 // ___ aura bhI-'aitikkha0' ityAdi / anvayArtha he mAtatAta ! pUrvabhavoM meM (atikkhakaMTayAiNNe tuMge siMbalipAya-atitIkSaNakaMTakAkI, tuMge zAlmalipAdape) ati tIkSNa kaMTakoM se AkIrNa tathA atyaMta UMce zAlmali vRkSa para mujhe (pAsabaddhe-pAzabaddhaH) pAza dvArA jakaDakara paramAdhArmika devone (dukkaramduHsaham) baDI burI taraha (kaDokaDAhi-kRSTAvakRSTai) khIMcAtAnI karake (khevio-kSepitaH) pheMkA hai| __ bhAvArtha-narakoM meM una paramAdhArmika devoMne merI he mAtatAta ! pUrvabhavoM meM baDI durdazA kI hai| nukIle kAMTovAle UMce 2 zAlmali sahAyatA karavA pahoMcato nathI. bicAro ekale ja dukha bhagavyA ja kare che. mArI paNa he mAta pitA ! pUrvabhavamAM AvI hAlata aneka vakhata thayela che, to pachI vartamAna kALamAM sAdhujIvananAM AvAM mAmulI duHkhathI DaravAnI ciMtA zA mATe karavI? 51 bhane 5-'ai tikkha" tyAha. anvayArtha - mAtApitA! satyata pUrva moma aitikhakaMTayAiNNe tuMge siMbalipAyave-atitIkSNakaMTakAkIrNe tuMge zAlmali pAdape tIkSay siermAthI mArelA tathA satyatayA zAmalI vRkSa 752 mane pAsabaddhe-pAzabaddhaH zithI madhIla 52mAdhAmi hevAye dukkaram-duHsaham bhUna bhurI zete kaDokar3AhikRSTAvakraSTaiH jeyAya sana3: hIsa to. * bhAvArtha-narakamAM A paramadhAmika dee he mAtApitA ! mArA pUrva bhavamAM khaba ja durdazA karela che. khUba ja dhAravALA kAMTAthI bharelA uMcAmAM uMcA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam 523 baddho'haM paramAdhArmikakRtaiH kRSyavakRSTaiH karSaNAkarSaNaiH duSkara-duHsahaM yathA syAttathA kSepitaH khalu // 52 // ki ca-- mUlam-'mahAjaMtesu ucchra vA, ArasaMto subherevaM / pIliommi sammehi, pArvakammo aNaMtaso // 53 // chAyA--mahAyantreSu ikSuriva, Arasan subhairavam / pIDito'smi svakarmabhiH, pApakarmA anantazaH // 53 / / TIkA--'mahAjaMtusu' ityAdi / he mAtApitarau ! pUrvabhaveSu pApakarmA pApakarmAnuSThAnakArI subhairavam = atyantabhayaGkaraM yathA syAttathA-Arasan=AkrandaM kurvavaha mahAyantremu-pApinAM vRkSa para mujhe una logoMne baDI hI nirdayatA se pAzoM meM bAMdhakara khIMcAtAnI karate hue pheMkA hai // 52 // aura bhI-'mahAjaMtesu' ityAdi / anvayArtha he mAtAtAta / pUrvabhavoM meM (pAvakammA-pApakarmA) kRta pApakarma ke udayAdhIna maiM (aNaMtaso-anantazaH) anaMtabAra (ucchavAikSuriva) ganne ke samAna (mahAjaMtesu-mahAyaMtreSu) pApiyoM ko niSpiIDita karane ke liye nirmita yaMtro meM (subheravaM ArasaMto-mubhairavaM Arasan) baDI burI taraha se cillAte cillAte hue 'saphammehi-svakarmabhiH) pUrvopArjita duSkarmoM ke nimitta se (pIliommi-pIDito'smi) pIr3ita kiyA gayA huuN| bhAvArtha-he mAtatAta ! jisa prakAra mahAyaMtroM meM ikSa pele jAte haiM usI prakAra meM una yaMtroM meM eka bAra nahIM anaMtabAra pelA gayA hai| zAmalI vRkSa upara mane e lokee khaba niyatAthI doraDAthI bAMdhIne meM cAkheMca karIne pheMkaye hate. che para che vajI pazu-"mahAjaMtemu" tyAhi. ma-kyAtha -- mAtApitA! pAvakammo-pApakarmA pUmamA 42 // mAnA yathA I agaMtaso-anantazaH manevAra ucchvA -ikSuriva zerInI bhA34 mahAjaMtesu-mahAyaMtreSu pApIyAne nidhIta 42vAne bhATe taiyAra 438 yatromA subheravaM ArasaMto-subhairavaM Arasan 55 52 riite|| pAuta pAutAMsakammehi-svakarmabhiH pUrvApAhunA nimittathI pIliommi-pIDito'smi pIyesa chu. bhAvArtha--- he mAtApitA ! je pramANe meTA yaMtromAM zeraDIne pIlavAmAM Ave che te prakAre narakamAM huM AvI jAtanA yaMtromAM ekavAra nahi paNa anekavAra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 uttarAdhyayanasatre niSpIDanArtha nirmiteSu mahAyantreSu ikSuriva svakarmabhiH svakRtakarmaNAM phalena anantazaH anantavAraM pIDito-niSpIDito'smi / 'vA' zabdazvArthakaH ! // 53 // ki ca-- mUlam-kUyaMto kolasuNayehi, saumehi sabailehi yaM / pADio pholio chinno, vipphu to aNegaso // 54 // chAyA-krUjana kolazunakaiH, zyAmaiH zavalaiMzca / / pAtitaH sphATitazchinno, visphurannanekazaH // 54 // TIkA--'kUyaMto' ityaadi| he mAtApitarau / pUrvabhaveSu kolazunakaiH-zUkarazvAnarUpadharaiH zyAmaiH iyAmAbhidhAnaH, zavalaiH zabalAbhidhAnazca paramAdhArmikadevaiH kUjan=bhayavazAdAkrandana , maiM unake samakSa royA bhI cillAyA bhI parantu mujha para vahAM dayA karanevAlA koI nahIM thaa| pUrvopArjita azubha karmoM ke nimitta merI aisI durdazA huI thI // 53 // tathA-'kUyaMto' ityAdi / anvayArtha-he mAtatAta! pUrvabhavoM meM (kola suNayehi-kaulazunakaiH) zUkara tathA zvAna ke rUpoM ko dhAraNa karanevAle (sAmehi-zyAmaiH) zyAma tathA (zabale hi-zabale)zabala nAmake paramAdhArmika devAne (kUyaMto-kUjan) bhayavaza rote hue tathA (visphuraMto-visphuran ) idhara udhara bhAgate hue mujhe (aNegaso-anekazaH) anekabAra (bhuvi pADio-bhuvi pAtitaH) jamIna para paTakA (phAlio-sphATitaH) jIrNavastra kI taraha phADA tathA (chinno-chinnaH) vRkSa kI taraha kATA hai| pilavAmAM Avela chuM. huM temanI samakSa re chuM, rADo pADI che, paraMtu mArA upara tyAM dayA karavAvALuM kaI na hatuM. pUrvopAjIta azubha karmonA nimittathI mArI evI dazA tyAM thaI hatI 53 tathA-"kRyaMto" tyAhi. anvayArtha-De mAtApitA ! AmA kolasuNayehi-kolazUnakaiH sUvara tathA tarAnA 35 dhA24 42vAvANA sAmehi-zyAmaiH zyAma tathA zabalehi-zabalaiH samanAmanA 52bhAdhAmi vAye kUyaMto-kUnan bhayathI rotA mane vispharatovispharan mamatema mAgatA mevA bhane aNegaso-anekazaH mane bhuvipADiobhraSipAtitaH bhAna 52 pachADIne phAlio-sphATitaH vakhanI bhA34 mAghA cha tathA chinno-chinnaH kSanI bhAI apesa che. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputrazcaritavarNanam visphuran-itastatazcalan aham anekazaH bahuvAraM bhuvi pAtitaH, jorNavastravat pATitaH, vRkSavat chinnaH cheditazca // 54 // kiM ca-- mUlam--asIhi ayasIbaNNAhiM, bhallIhiM paTisehi yaM / chinno bhinno vibhinno ye, uvavaNNo pAvakammuNA // 55 // chAyA-asibhiratasIvarNaiH, bhallIbhiH paTizaizca / chino bhinno vibhinnazca, upapannaH pApakarmaNA // 55 / / TokA--'asIhiM' ityaadi| he mAtApitarau ! narake pApakarmaNA pApakarmaprabhAveNa upapannA utpanno'ham paramAdhArmikaiH anasIvarNaiH atasIvatkRSNavarNairasibhiH khaGgaiH, chinnA cheditaH, bhAvArtha - mRgAputrane mAtApitA se duHkhoM ko bhogane ke silasile meM yaha kahA ki maiM pUrvabhavoM meM bhoge gaye duHkhoM ko aura kahAtaka sunaauuN| narakoM meM zyAma aura zabala jAti ke paramAdhArmika devoMne jo merI durdazA kI vaha maiM hI jAnatA huuN| una logoMne bhaya se kAMpate hue mujhe anekavAra to jamIna para paTakA tathA paTakakara mere zarIra ke jIrNavastra kI taraha do Tukar3e kiye aura phira vRkSa kI taraha mujhe kATA // 54 // phira bhI-'asIhiM' ityAdi / anvayArtha--he mAtatAta ! naraka meM (pAvakammuNA-pApakarmaNA) pApakarma ke udaya se (uvavaNNo-upapannaH) utpanna huA maiM paramAdhArmika devoM dvArA (ayasI vaNNAhiM asihi-atasIvarNaiH asibhiH) alasI ke puSpa samAna kRSNavarNavAlI talavAroM se ( chinno-chinnaH ) chedita kiyA gayA hUM-tathA (bhallihi-bhallIbhiH) bhAlAoM se (bhinno-bhinna:) - bhAvArtha - mRgAputre mAtApitAne duHkha bhogavavAnI bAbatamAM Ama kahyuM ke, meM pUrvabhavamAM bhagavela duHkhane vadhAre kayAM sudhI saMbhaLAvuM ? narakamAM zyAma ane sabaLa jAtinA paramAdhAmika devoe je mArI durdazA karI che tene huM jANuM chuM. te lekAe bhayathI kAMpI rahelA evA mane aneka vakhata jamIna upara pachADIne tathA jamIna upara pachaDAyelA mArA zarIrane junA vastranI mAphaka cIrI nAkhyuM ane jhADanI mAphaka mane chedI nAkhe. pakA qNI 5-"asIhiM" tyAle. mA-kyAtha --De mAtApitA ! 124bhA pAMvakammugA-pApakarmaNA pA54manA yathI uvavaNNo-upapannaH utpanna thaye huyabhArAmi hevA va 2. ayasIvaNNAhiM asihi-atasIvaNaH asibhiH mazInA sanA vINA gavAjI sAyA chinno-chinnaH chAyo chu tathA bhallehi-bhallaiH mAsAsAthI bhinno-bhinna : uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanastre bhallIbhiH 'bhAlA' iti prasiddhaiH zastraiH bhinnA daaritH| ca-punaH padizai vaza : vizeSaiH vibhinna:-mUkSmakhaNDIkRtazca // 55 // tathA camUlam--avaMso loharahe jutto, jalaMte smilaajue| coio totaMjottehi, rojjho vA jaMha pauDio // 56 // chAyA--avazo lauharathe yukto, jvalati zamyAyute / noditastotrayoktraH, rojjha iva pAtitaH // 56 / / TIkA-'avaso' ityaadi| he ambA pitarau ! narakeSu avazaH parAdhIno'haM paramAdhArmikadevaiH zamyA. yute zamyA yugarandhrakSepaNIyakIlikA tayA yute yukta alati-agnivad dedIpyamAne pratapte lauharathe lohamayadurvaharathe yuktaH yojitaH, tataH paramAdhArmikadevaiH sthakarSaNArthatotra yoktraiH-totrANi-pAjanAnivRSabhAdipreraNadaNDAH, yoktrANi nAsApotagalabaddharajjvAdIni tainoMditaH preritaH, vA-punarahaM tairdevairojjho yathA-gavaya vidArita kiyA gayA hUM tathA (paTTisehiya-paTizaizca) zastravizeSoM se (bibhinno-vibhinnaH) sUkSma TukaDe 2 rUpa meM kiyA gayA hUM // 55 // tathA--'avaso' ityaadi| anvayArtha--he mAtatAta ! narakoM meM (avaso-avazaH) sarvathA parAdhIna banA huA maiM paramAdhArmika devoM dvArA (samilAjue jalate loharahe jutto-zamyAyute jvalati lauharathe yuktaH) yugarandhra meM kSepaNIya kIlikA se yukta tathA agni ke samAna dedIpyamAna aise pratapta loharatha meM jotA gayA hai| tathA (totta jottehi-totra yoktraiH) usa ratha ko khaMcane ke liye una logoMne mujhe totra-cAbukoM se khUba pITA evaM merI vidhAye chu tathA paTTisehiya-paTizaizca apanA lodhI bhA21 vibhinnovibhinna: nAnA nAnA du41 42rAyA tA. // 55 // tathA--"abaso" chatyAdi. manvayAtha- mAtApitA! naramA avaso-avazaH sathA parAdhIna manesa so 52mAdhAmi devI dvArA samilAjue jalaMte loharahe jutto-zyAmAyute jvalati loharathe yuktaH yugamA kSepaNIya yuvA tathA maniInI bhA34 dedipyamAna ane khUba tapelA evA leDhAnA rathamAM jotaravAmAM AvyuM hatuM tathA tottamottehi-totrayoktraiH sa 2thane yAne mATe se sAye bhane yAmuDhAthI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam 527 va marmasthAne yaSTiSTAdyAghAtaiH pAtitaH / ayaM bhAvaH paramadhArmikA devA 'ayaM mA palAyatAm' iti dhiyA yugakIlakayukte pratapte lauhamaye durvahe rathe mAmAyojya totrayoktraH taM durvahaM lauharathaM karSayituM prerayana / punazca marmasthAne yaSTAdyAghAtama gavayamitrapAtitavanta iti // 56 // kiM ca- mUlam - - huyAsaMge jalataimmi, ciyAsu mahiso virva / daMDo pakkI ye aso, pArvakammehi pAvio // 57 // chAyA -- hutAzane jvalati citAsu mahiSa iva / dagdhaH pakvazca atrazaH, pApakarmabhiH pravRttaH // 57 // nAthako kheMcA / tathA jaba itane para bhI maiM nahIM calA to unhoMne yaSTi evaM muSTi se mujhe khUba pITA aura (rojjho vA pADio - rojjha iva pAtitaH) mAra 2 kara rojha jAnavara kI taraha mujhe jamIna para paTaka diyaa| bhAvArtha- narakoM meM prApta hokara sarvathA parAdhIna bane hue mujhako paramAdhArmika devoMne loha ke guruttara ratha ko kheMcane ke liye usa meM pahile to jota diyA para jaba vaha ratha mujha se nahIM khiMcA gayA to una logoMne mujhe usako kheMcane ke nimitta cAbuka se khUba pITA aura merI nAthako bharasaka tAnA / itane para bhI jaba maiM nahIM cala sakA to unhoMne yaSTimuSTi Adi dvArA mujhe marmasthAnoM meM khUba mArA aura mArapITa kara phira mujhe una logoMne rojhakI taraha jamIna para paTaka diyA || 56 // khUba phaTakAryA hatA ane mArI nAthane khUba kheMcela hatI. ema chatAM paNa jyAre hu e rathane kheMcI na zakatA te teoe gaDadApATuthI mane khUba mAryA hatA. vaLI sUma rojjhonA pADio - rojjhaiva pAtitaH bhArI bhArIne roja lanavaranI bhAi jamIna para pheMkI dIdhA hatA. bhAvAtha ---narakAne prApta karIne sapUrNapaNe parAdhIna anelA evA mane paramAdhArmi`ka devee leDhAnA khUba bhAre rathane kheMcavAne mATe pahelAM te mane emAM jotarI dIdhela paraMtu jyAre ratha mArAthI na kheMcAyA tyAre te leAkAe mane te ratha kheraMcavA mATe te cAbukathI khUba phaTakAryAM hatA ane mArI nAthane khUba khecI hatI. ema chatAM paNa jayAre huM na calo zakayA tyAre gaDadApa TuthI te leAkAe mane mArA mama sthAnAmAM khUba mAra mAryA ane mArIpITIne pachI te leAkAe rajhanI mAphaka jamIna upara phekI dIdhA. 5 56 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 uttarAdhyayana sUtre TIkA - - 'huyAsaNe' ityAdi / he amvApitarau ! narake pApakarmabhiH pravRtaH = pariveSTito'vazaH paratantro'haM paramadhArmikadevaivai kriyazaktyA racitAsu citAsu jvalati hutAzane = vahnau mahiSa itra dagdhaH=bhasmasAtkRtaH, pakvaH =ntAvad bhavitrIkRtazca / ayaM bhAvaH - yathA'tra pApino janA mahiSaM bandhanAdinA'vazaMkRtvA vahA~ bhasmasAtkurvanti, vRntAvad bhaTitrIkurvanti ca / tathaiva pApakarmaprAvRtamavazaM mAM paramadhArmikadevA narake vaikriyazattayA viracitaprajvalitacitAgnau dagdhavantaH pakvantati // 57 // kiM ca - 'huyAsaNe' ityAdi / anvayArtha - he mAtatAta ! naraka meM (pAvakammehi pAvio-pApakarmabhiH pravRttaH) pApakarmoM dvArA dhirakara ( avaso - avazaH) paratantra hue mujhako paramAdhArmika devoMne (ciyAsu - citAsu) apanI vaikriyazakti se racita citAoM meM ( jalaMtammi huyAsaNe- jvalati hutAzane) pradIpta agni meM (mahiso viva-mahiSa iva) bhaiMse kI taraha ( daDDI pakko - dagdhaH pakvaH) pahile to khUba seMkA aura bAda meM beMganakI taraha merA bharttA banAyA / bhAvArtha - jaise pApIjana mahiSako baMdhana Adi dvArA parataMtra kara agni meM DAla dete haiM aura pIche usako vRntAka kI taraha seMkate haiM usI taraha pUrvopArjita pApakarma dvArA jakaDA jAkara naraka meM prApta hue mere jIvako bhI pahile paramAdhArmika devoMne apanI zakti se racita citAoM meM DAlakara khUba bhUMjA hai| khUba usakA bharttA banAyA hai ||27|| paraMtu "huyAsaNe" ityAhi anvayArtha - he bhAta citA ! narambhAM pAvakammehiM pAvio - pApakarmabhiH pravRttaH bhane pAthambhethI gherAyesA mevA aso- avazaH parataMtra anesA mevA bhane paramAdhArmi heveAme potAnI vaiDitha zatithI manAvesI ghiyAsu - citAsu yitAbhAM jvalaMta mi huyAsaNe- jvalati hutAzane laDalara bhajatA agnimAM mahisotriva - mahiSaiva lesanI bhAi duDDo pakko - dagdhaH pakaH caDesAM to bhUla zeyo bhane pachI raMgAMnI bhAi mArUM bhaDathuM banAvyuM. bhAgA --je pramANe pApI leAkeA pADAne baMdhana vagerethI parataMtra banAvIne agnimAM pheMkI Dhe che ane pachI tene rIMgaNAnI mAphaka zeke che. eja pramANe pUrvapAta karelAM pApakarmo dvArA jhakaDAIne narakane prApta karelA evA mArA zarIrane pahelAM te paramAdhAma ka devAe peAtAnI vaikriya zaktithI anAvelI citAomAM akha zekA ane tenuM bhaDathu banAvyuM. // 57 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam aparaM ca-- mUlam-balA saMDAsaMtuMDehi, lohatuNDehi pakcibhiH / vilaMtto vilavaMto'haM, DhaMkagiddhehiNaMtaso // 50 // chAyA--balAt sandaMzatuNDaiH, lauhatuNDaiH pakSibhiH / vilupto vilapannaI, DhaGkagRddhairanantazaH // 58 / / TIkA--'balA' ityaadi| he ambApitarau ! narake sandaMzataNDai sandaMzAkAraM tuNDaM-mukhaM yeSAM te tathA taiH, sandaMzAkAramukhaiH, lohatuNDe: lauhavatkaThoramukhaiH DhaGkadvaiH daGkagRddhanAmakaiH pakSibhivilapan-vilApaM kurvannahaM balAda-haThAt anantazaH anantavAraM viluptaH= vicchinnH| narakeSu pakSiNo vaikriyAeva / tatra pakSiNAmabhAvAt // 58 // evaM kadImAnasya pipAsAyAM saMjAtAyAM yadabhUttaducyate-- mUlam--taNhA kilaMto dhAvato, patto veyaraNiM niN| jailaM pAhaMti ciMtaMto, khuradhArAhi vivAio // 59 // aparaM ca-'balA' ityaadi| he mAtatAta ! naraka meM (saMDAsatuMDehi-sandazatuNDaiH) saMDAsIke AkAra samAna mukhavAle tathA (lohatuNDehi-lauhatuNDaiH) loha ke samAna kaThora mukhavAle aise (DhaMkagiddhehi-DhaGkagRddhaiH ) DhaMkagRddha nAmaka pakSiyoM dvArA (vilavaMto'haM-vilapana aham ) vilApa karatA huA maiM (aNaMtasoanantaza:) anaMtabAra (vilutto-viluptaH) chinnabhinna kiyA gayA huuN| narakoM meM pakSI nahIM hote haiN| nArakI hI vayaM vaikriyazakti se pakSI jaise bana jAte haiM // 58 // mAnnu paY-"balA" tyAdi manvayA -mAtApitA ! saMDAsa tuMDehi-sandeza tuNDaiH sAyasInA mA2 25 // bhATApAra tathA lohatuNDehiM-lauhatuSDaiH baDhAnA 240 412 bhATAvA me| DhaMka giddhehi-DhaGka gRddhaiH 42] nAmanA pakSI vA vilabaMto'haM-vilapan aham (15 4rI 29 vA aNaMtasI-anaMtazaH matA vilutto-viluptaH chinnbhinna karAyela chuM. narakamAM pakSI hotA nathI. nArakI ja svayaM vaikriya zakitathI pakSI jevA banI jAya che. e 58 che utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 uttarAdhyayanasUtre chAyA--tRSNA yA klAmyan dhAvan prAho vaitaraNI nadIm / jalaM pibAmIti cintayan , kSuradhArAbhirvyApAditaH // 59 / / TIkA--'taNhA' ityAdi / he mAtapitarau ! narake tRSNayA pipAsayA klAmyan-khidyamAno dhAvamAnaH itastato bhrAmyannahaM caitaraNIM vaitaraNI nAmnI nadI prApta: baitaraNI nadI taTe smaagtH| tatra jalaM piyAmIti cintayan-dhyAyanahaM kSuradhArAbhiHkSuradhArA tulyAbhirvaitaraNIjalomibhirvyApAditaH htH| ayaM bhAvaH-narake kathito'haM pipAsAkulitastadupazamanArtha jalaM gaveSayan vaitaraNInadItaTe smaagtH| tatra yApajjalaM pAtuM pravRttastAvatkSuradhArAtulyairvaitaraNojalakallolairahaM hata iti / vaitaraNInadyAjalaM hi kSuradhArApAyaM galacchedakamastIti vijJeyam // 59 / / / isa prakAra kadarthita hone se pyAsa lagane para jo huvA so kahate haiM-- 'taNhA kilaMto ityaadi| anvayArtha--he mAtatAta ! isa prakAra karthita hone para mujhe pyAsa satAtI thI taba (taNhA kilaMto-tRSNayA klAmyan ) usa pyAsa se khedakhinna huA maiM (dhAvaMto-dhAban) pAnI kI talAza meM itastataH doDatA aura (veyaraNiM naI patto-vaitaraNI nadI prAptaH) vaitaraNI nAmakI nadI ko dekhakara usa para pyAsa bujhAne ke liye jA phuNctaa| vahAM pahuMcate hI jyoM hI maiM (jalaM pAhaMti ciMtaMto-jalaM piyAmIti cintayan ) pAnI pIne kI cAhanA karatA ki itane meM hI (khura dhArAhi vivAiokSuradhArAbhiH vyApAditaH) kSurA kI dhArA samAna tIkSNa usakI laharoM dvArA merA cUra cUra kara diyA jAtA thaa| isa nadIkA jala kSurAko dhArAke samAna gale ko phADanevAlA hai // 5 // A pramANe kadarzita thavAthI tarasa lAgavAthI zuM thayuM tene kahe che- "taNhA kilaMto" tyAhi. anvayA-he mAtApitA ! A prakAre kadarzita thavAthI jyAre mane khUba ja ta2 sAlI tyAre taNhA kilaMto-tRSNayA klAmyan tarasayI bhinna yahAI dhAvaMto-dhAvan pANI vA mATe mAhItahI hAta bhane vaiyaraNi naI pattovaitaraNi nadoM prAptaH vaitaraNI nAmanI nahIna nahune tarasa zAnta 421 / tyo 44 pazyo. jalaM pAhaMti ciMtato-jalaM pivAmIti cintayan pA pAnI taiyArI 42teto theTavAmA khura dhArAhi vivAio-kSuradhArAbhiH vyApAditaH 72rAnI dhAra jevI enI tIkSNa laherAthI mAre cUrecUre karI nAkhavAmAM Avato. A nadInuM pANI charAnI dhAranA jevuM gaLAne cIrI nAkhe tevuM hoya che. e 59 che utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam kiM ca mUlam -- uNhAbhitatto saMpatto, asipattaM mahAvaiNaM / asirpante hi paMDatehi, chinnapuvvo aga~so // 60 // chAyA - uSNAbhitaptaH samprAptaH, asipatraM mahAvanam / asipatraiH patadbhi-chinapUrvaH anekazaH || 60|| TIkA- 'uNhAbhittato' ityAdi / he mAtApitarau ! narake uSNAbhitaptaH - uSNena = vajra vAlukAdi sambandhinA tApena abhi= abhitaH - samantAttapto'haM chAyArthI asipatram - asi = khaGgaH, bhedakatayA tatsadRzAni patrANi yasmiMstattathAbhUtaM mahAvanam samprAptaH / tatrAsipatra mahAvane patadbhirasipatraiH khaGgabattIkSNaiH patrairanekazaH = anantavAraM chinnapUrvaH = pUrvachinnaH - cheditaH // 60 // kiM ca - muMsaMDhIhiM, sulehiM musalehi ye / gayAsaM bhaggagaMttehi, pattaM durkhamataM // 61 // mUlam - - muggerehiM 531 kiM ca - 'uNhA bhitatto' ityAdi / anvayArtha - he mAtatAta ! naraka meM jaba maiM (upahAbhitatto- uSNAbhitapta:) garmI se atyaMta saMtapta ho jAtA taba chAyA kA abhilASI hokara (asipatta mahAvaNaM saMpattI - asipatraM mahAvanaM samprAptaH) asike samAna tIkSNa nUkIle patte vAle mahAvana meM jAkara jyoMhI pahu~catA ki vahAM (patehiM - patadbhiH) girate hue una (asipatte hiM-asipatraiH ) asipatroM dvArA (agaso - anekazaH) aneka prakAra se (chinnapucco - chinnapUrva:) maiM pahile bhavoM meM chedita kara diyA jAtA thA ||30|| priya - ' uNhAbhitatto" ityAdi / anvayArtha-De bhAtA pitA ! narambha nyAre hu uhAbhitatto - uSNAbhitaptaH garabhIthI atyaMta sahajA gayo tyAre chAyAnI zodhabhAM asipattaM mahAvaNa saMpattI - asipatraM mahAvanaM samprAtaH talavAranI dhAra jevA tIkSNa padaDavALa vRkSAnA bhahAvanabhAM ca' SaDeMgyo, nyAre hu* tyAM caDoyato tyAM paDaterhi patadbhiH Au parathI bharatA tIkSNu asipatterhi-asipatraiH cAMDAothI aNegaso anekazaH sAre chinnaputro - chinnapUrvaH bhAgalA lavobhAM hu' chAyo to // 60 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 532 chAyA - mudgarairmusaNDIbhiH zUlairmusalaiva / uttarAdhyayana sUtre gatAzaM bhagnagAtreNa, prAptaM duHkhamanantazaH || 61 // TIkA - 'muggarehiM' ityAdi / he mAtApitarau ! narake mudgaraiH = lohamayairmudgaraiH, muNDobhiH = lapeTAbhi dhAnaiH zastravizeSaiH zUlaiH, musalaizca kRtvA paramadhArmikairbhagnagAtreNa= mudgarAdi prahAreNa bhagnam = AmarditaM gAtraM yasya sa bhagnagAtrastena mayA gatAza=gatA= naSTA AzA paritrANaviSayA yasmiMstattathAbhUtaM duHkham anantazaH = anantavAraM prAptam / 'bhaggagattehiM' ityatrArSatvAdekatve bahutvam ||61 // tathA ca mUlam -- khurehiM tikkhadhArAhiM, churiyAMhiM kappaNIhi ya / kappio phAlio chinno, ukkito ye aNegaMso || 6 || chAyA -- kSuraistIkSNadhArAbhiH kSurikAbhiH kalpanIbhizca / kalpitaH pAticchinnaH, utkIrNazca anekazaH ||62 || kiMca- 'muggarehiM' ityAdi / anvayArtha - he tAta ! naraka meM (muggarehiM musaMDhIhiM sulehiM musalehiyamugadUraiH musadibhiH zUlaiH musalaizca) lohamaya mudgaroM dvArA, musaMDhiyoMlapeTA nAmaka zastra vizeSoM dvArA zUloM evaM musaloM dvArA jaba paramAdhArmika deva mujha para prahAra karate the taba maiM ( bhaggagatte hi - bhagnagAtreNa) bhagna zarIra hokara ( gayAsaM - gatAzam) apane jIvana kI - athavA paritrANakI AzA choDa detA thA aura (anaMtaso dukkham pattaM - annantazaH dukkham prAptam) anaMta duHkhoM ko prApta hotA thA / vahA~ isa avasthA meM merA koI bhI sahAyaka nahIM thA // 61 // priya - "muggarehiM" chatyahi / anvayArtha -De mAtA pitA ! nara mAM muggarehiM musaMDehiM mUlehiM musale hiyamudgaraiH musaMDIbhiH zUlaiH musalaizca baDhAnA bhuJhaNothI apaDAuthI vizeSatha - zULa ane muzaLAthI jayAre paramAdhArmika devA mArA upara prahAra karatA hatA tyAre bhaggagatehi - bhagnagAtreNa bhagna zarIra manIne gayAsaM gatAzam potAnA lavananI athavA paritrANunI khAzA choDI heteo hato. bhane anaMtaso dukkham pattaM - anantazaH turavam mAtam cyuna te duHkhAne prApta karatA hatA tyAM evI avasthAmAM mArA koI sadbhAyaka na hatA, 5 61 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam TIkA--'khurehiM' ityAdi / he mAtApitarau ! narake 'ham anekazaH anantavAraM kalpanIbhiH kartarIbhiH kalpitaH vastravatkhaNDitaH, pATitaH UdhvaM dvidhA kRtaH tIkSNadhArAbhiH kSurikAbhiH chinna: =ttarIva tiryak khaNDitaH, ca-punaH kSuraiH utkRttaH apanItacarmAcAbhUvam / / 6 / / kiM ca-- mUlam-pAsehiM kUDajAlehi, mio vA avaso ahaM / ___ bAhio baddharuddho yaM baso caiva vivaaiio||63|| chAyA--pAzai kUTajAlaiH, mRga ivAvazo'ham / vAhito baddharuddhazca, bahuzacava vipAditaH // 63 / TIkA--'pAsehiM' ityAdi / he mAtApitarau ! narake'haM paramAdhArmika vaiH pAzaiH bandhanaiH kUTajAlaizca-mRgapravaJcanArtha nirmitarjAlaiH mRga iva vAhitA vipalabdhaH, tathA-baddharuddhazca baddho-tathA-'khurehi' ityAdi // anvayArtha-he mAtatAta ! narakameM maiM (aNegaso-anekazaH) anantavAra (kappaNIhiya-kalpanIbhiH) kaiciyoM se (kappio-kalpitaH) kATA gayA hai| (phAlio-pATitaH) vastra kI taraha phADA gayA haiN| (tikvadhArAhiM khurehi-tIkSNadhArAbhiH kSuraiH) tIkSNadhAra vAlIH churiyoM dvArA (chinno:-chinnaH) chinnabhinna kiyA gayA hUM tathA aura to kyA (churiyAhichurikAbhiH) kSuroM ustaro dvArA ( ukitto-utkRtaH ) merA camaDA bhI mujha se kATa2 kara alaga kiyA gayA thA // 62 // phirabhI- 'pAse hiM' ityaadi| anvayArtha--he mAtatAta ! narakameM (ahaM-aham ) mujhe paramAdhArmika tathA- "khurehi" tyaadi| sanyA:- mAtA pitA ! 124bhA hu aNegaso-anekazaH mane pAra kappaNIhiya-kalenImiH tarathI kappio-kalpitaH 4aaye| chu bhane phAsio -pATitaH stranI bhA64 yirAye chu. tikkhadhArAhi khurehi-tIkSNadhArAbhiH kSaraiH tIdhAravAjI rImAthI chinno-chinnaH chinna bhinna zaye chu'. tathA padhAre to zu. paratu churiyAhi-kSurikAbhiH ch|me| a2 mAdA / ukitto-utkRtaH bhArI yAmaDI pI pIna bhArAthI hI rA cha. // 12 // chatoM paY-. "pAsehi" tyAha! sanyAya-3 mAtA pitA ! 124mA ahaM-aham 52mAyAmi vAya utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre bandhanena rudro-bahiH pracAraniSedhanena, ca-punaH avazaH parAdhIno'haM taiH paramAdhArmikadevaiH bahuza eva-bahuvArameva vipAditaH vinAzitaH // 63 // devoMne (pAsehiM kUDajAlehi-pAzaHkUTajAleH) usa samaya bandhana evaM kUTajAloM se (vAhioM-bAhitaH) khUba ThagA thaa| tathA baMdhana se bAMdha kara (baddharuddho-baddharuddhaH) unhoMne mujhe eka tarapha DAla diyA thA, aura isa taraha merA halanA calanA bhI roka diyA gayA thaa| aisI sthiti meM maiM (mio vA avaso-mRga iva avazaH) mRgakI taraha sarvadhA parAdhIna ho kara (bahuso ceva- bahuzaH evaM) bahutavAra hI una devoM dvArA (vivAio-vipAditaH) vinaSTa kiyA gayA thaa| bhAvArtha-mAtA pitA ko apane duHkha kI kathA sunAne ke silasile meM mRgAputra unase kaha rahA hai ki he mAtatAta! unaparamA dhArmika devoMne merI naraka meM pUrvabhavoM meM baDI durdazA kI thI-jisa prakAra mRgako koI vyAdha pahile pAsa evaM kUTabaMdhanoM se Thaga letA hai, pazcAta vaha usako unake dvArA jakaDa kara phira usake sAtha apanI manamAnI karatA haiM ThIka yahI hAlata merI una duSTa devoMne kI hai| unhoMne pahile to mujhe baMdhanoM se ThagA, pazcAt jaba maiM nirbhaya bana cukA taba unhoMne mujhe jAla meM phaMsA liyaa| isa taraha merI isa sthiti se unhoMne khUba apanI manamAnI mere sAtha vrtii| yahAM taka ki aneka bAra una devoM ne se samaya pAsehiM kUTajAlehi-pAzaiH kUTajAlaiH bhane dhana bhane chUTa gothI vAhio-vAhitaH bhUma madhye to tathA dhana mAMdhIna baddha rUddho-baddha ruddhaH teoe eka tarapha pheMkI dIdhuM hatuM. ane A rIte mAruM halanacalana paNa aTaspii hIda mevI sthitimA miovA avaso-mRga ivaavazaH bhRzatAnI bhA34 sAva 52rAdhAna manAna bahuso veva-bahuzaH eva 2 havAna ghajIvAra vAnavatA to. bhAvArtha-mAtApitAne potAnA duHkhanI kathA saMbhaLAvavAnA uddezathI mRgAputra emane kahe che ke he mAtApitA ! e paramadhAmika dee pUrvabhavamAM narakamAM mArI khUba ja durdazA karI hatI. je pramANe mRgane kaI pAradhI pahelAM pAza tema ja phUTabaMdhanathI ThagI le che pachIthI te tene te dvArA jakaDIne tenI sAthe pitAnuM manamAnyuM kare che. e ja pramANe A duSTa dee mArI hAlata karI hatI. teoe pahelAM te mane baMdhanathI ThagyA. pachI jyAre huM nirbhaya banI cUke tyAre temaNe mane jALamAM phasAvI dIdhuM ane e rIte mArI evI sthitimAM teoe pitAne mana phAvyuM te rIte mArI sAthe vartana karyuM. te eTale sudhI ke utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 535 priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputrazcaritavarNanam aparaM ca-- mUlam-galehiM magarajAlehiM, maccho vA avaso ahaM / ullio pholio gahio, mArio ye aNaMtaso // 64 // chAyA---galairmakarajAlaiH matsya ivAvazo'ham / ullikhitaH pATito gRhito, mAritazca anantazaH // 64 // ThIkA--'galehiM' ityaadi| he mAtApitarau ! narake galaiH paradhArmikaviracitairbaDizaiH makarajAlaiHmakarA: makararUpadhAriNaH paramAthAmikAH, jAlAni teviracitAni taiH, avazo. 'haM matsya iva anantazaH anantavAram ulikhitaH pATitaH gRhItaH, mAritazca / ayaM bhAvaH-narake paramAdhArmikA devA avazaM mAM matsyamitra anantavAraM baDizaibhaiditavantaH, makararUpadharAste mAM pATitavantaH svanirmitarjAlai mAMH gRhItavantaH, bhedana pATana grahaNai mA mAritavantazca // 64 / / mere zarIra ke Tukar3e kara diye phira bhI isa abhAge kI akAla mRtyu vahAM na hone se mauta nahIM huI // 63 // phira-galehi' ityAdi / anvayArtha he mAta tAta ! narakameM (galehiM magarajAlehi-galaiH makarajAlaiH) galoM-baDizoM se-machaliyoM ko pakaDane ke liye eka prakAra ke kAMToM se-makararUpa dhAraka paramAdhArmika devoM dvArA viracita jAloM se (macchovA avaso-matsya ivAvazaH) matsyakI taraha parAdhIna huA maiM (aNaMtaso-anaMtaza:) anaMtavAra (ullihio-ullikhitaH) bhedita kiyA gayA hUM (phAlio-pATitaH) phADA gayA hU(gahio-gRhItaH) pakaDA gayA hU tathA (mArio-mAritaH) mArA gayA huuN| anekavAra te devoe mArA zarIranA TukaDe TukaDA karI nAkhyA chatAM paNa A abhAginuM mA mRtyu 55 na thathu-bhAta na mAvyuH // 13 // ___ vaNI--"galehi tyAha. manvayArtha --De mAtApitA! na24mAM galehiM magarajAlehi-galaiH makarajAle: galathI-mAchalIne pakaDavAne mATenA eka prakAranA kAMTAthI mAchalInuM rUpa dhAraNa karavA - paNA 52mAdhAmi 4 havA manAvara sAthI maccho vA avaso-matsya ivAvazaH bhA7sAnI bhA54 52rAdhIna manesA savA aNaMtaso-anantazaH manevAra ullihio -ullikhitaH mahAyeko chu. phAlio-pATitaH 54.yasa ', gRhIo-gRhItaH 54.ye cha, bhane mArio-mAritaH bharAye chu: utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 uttarAdhyayana sUtre punazca -- mUlam - vidaMsaehiM jAlehi, lippAMhiM saMuNo viva~ / gahiyo laiggo yaM baddho ye mArio ye anaMtaMso // 65 // chAyA - videzakaiH jAlaiH, lepyaiH zakuna iva / gRhIto lagnaca vaddhava, mAritazca anantazaH || 65 // TIkA - - 'vidaMsaehiM' ityAdi / he mAtApitarau ! ahaM narake anantazaH = anantavAraM zakunaiva = pakSIva vidaMzakaiH -vIna = pakSiNo dazantIti videzakAH zyenAdayastaiH paramAdhArmikairvai kriyazaktayA viracitaiH zyenAdibhirgRhItaH ca punaH jAlaiH = tairvaivikriyazaktyA nirmi tairjAlairbaddhaH, (, ca = punaH lepyaiH = lepadravyaiH lagnaH = zleSitaH / tatastaiH paramadhArmikadevairmAritazca / ayaM bhAvaH - yathA loke lubdhakAH zyenAdipakSisAhAyyena pakSiNaM bhAvArtha - jisa prakAra macchImAra yahAM jAla evaM baMsI se machaliyAM pakar3a lete haiM aura unako mArakara khA jAte haiM, isI prakAra paramAdhArmika devoMne bhI naraka meM merI isI prakAra kI durdazA kI hai| mujhe unhoMne pakaDa kara kATA hai cIrA haiM aura mArA hai // 64 aura bhI - 'vidaMsa ehiM' ityAdi / anvayArtha - he mAta tAta ! maiM (anaMtaso-anaMtazaH) anaMtabAra naraka meM (uNo viva-zakunaiva) pakSI kI taraha (vidaMsaehiM jAle hiM lippAhiMvidaMzakaiH jAlaiH lepyaiH) videzakoM se - pakSIyoMko pakaDanevAle zyena - bAjapakSiyoM se tathA lepyoM se (gahio baddho ya laggo ya-gRhitaH baddhaH lagnazca ) bhAvAtha--je prakAre mAchImAra ahIMyAM jALa ane vAMsathI mAchalIone pakaDI le che tyArabAda tene mArIne khAi jAya che e pramANe paramAdhArmika devAe pazu narakamAM mArI evI durdazA karI hatI. mane teoe pakaDIne kApela che, cIrela che, ane mArela che. 564aa vaNI pazu - "vidaMsahiM" ityAhi ! anvayArtha --De bhAtA pitA ! huM agaMtaso - anantazaH anevamata narahImAM sauNovi - zakuna iva pakSIyonI bhAi vidaMyaehiM jAlehiM lippAhi - videza keH jAlaiH lepyaiH vidyazeothI, pakSIkhone paDavAvAjA shiddaarii| mAna pakSIgonI, bhadRDhathI cakuDe che athavA bhajadvArA tene gahiyo baddhoya laggoya- gRhitaH baddhaH lagnazva uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam 537 gRhanti, jAtiM badhnanti, zirISa niryAsalepanairvA ilepayanti, tato mArayanti / tathaiva paramadhArmikA narake mAmanantavAravai kriyaviracitaiH zyenAdi - pakSibhiragRhNan jAlairavadhnan, lepyadravyaizva samazleSayan / punarmAritavantaceti // 65 // kiM ca- mUlam - kuhAu 'rasumAIhiM, vahiM dumo viveM / kuhio phAlio DiMno, acchiMo yaM anaMtaMso // 66 // chAyA -- kuThAraparazvAdibhiH varddhabhirddhama iva / kuTTitaH pATita chinnaH, takSitaca anantarAH // 66 // grahaNa kiyA gayA hUM bAMdhA gayA hUM tathA cipakAyA gayA hUM (mAriomAritaH) tathA mArA bhI gayA hUM bhAvArtha - jisa prakAra lubdhaka isaloka meM zyena - bAja Adi pakSiyoM kI sahAyatA se pakSiyoM ko pakaDa liyA karate haiM-athavA jAla dvArA unako bAMdha liyA karate hai tathA cipakAne vAle lepadvArA unako joDa diyA karate hai aura pazcAt mAra dete hai, usI taraha paramAdhArmika- deva apanI vaikriya zakti se naraka meM isa jIvako zyena - bAja Adi kA rUpa banAkara pakar3a lete hai, tathA usako jAla meM bAMdha lete hai evaM lepyadravya se usako cipakA dete haiM aura pIche se phira usako mAra dete haiM / so he mAta tAta ! merI bhI vahAM ina devoMne yahI dazA kI hai / so eka bAra nahIM kintu anaMtabAra kI hai // 65 // AMdhe che ane coTADavAnA guMdara jevA cIkaNA lepathI mArio - mAritaH pachI bhArI nAce che khela pramANe hu chuM cAMTADAyA chuM ane marAye chu, bhASA --je prakAre lubdhaka (zikArI) A leAkamAM zikArIe khAja pakSIyAnI sahAyatAthI pakSIone pakaDI le che athavA jALathI tene bAMdhI le che, tathA ceTADavAvALe lepa cepaDIne tene caTADI de che ane pAchaLathI mArI nAkhe che eja pramANe paramAdhArmi ka deva peAtAnI vaikriya zaktithI narakamAM A jIvane khAja vagerenAM rUpa banAvIne pakaDI le che tathA tene jALamAM bAMdhI le che ane lepTa dravyathI tene cATADI de che ane pachIthI tene mArI nAkhe che. jethI huM mAtA pitA ! mArI paNa e devAe tyAM evI hAlata karI hatI ane te ekavAra nahIM pazu anekavAra karI hatI. "kRpA 18 uttarAdhyayana sUtra : 3 ene caTADI de che, uDAyo chu, aMdhAyA Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 538 TokA - - 'kuhAu' ityAdi / he mAtApitarau ! varddhakibhiH = kuThAraparazvAdibhiH zatrurduma iva vRkSa iva narake paramadhArmike deveMH kuThAraparazvAdibhiH zastrairaham anantazaH = anantavAraM kuTTitaH sUkSmaM sUkSmaM khaNDitaH, pATitaH = dvidhA kRtaH = cheditaH, takSitaH = cholita ||66 // anyacca - mUlam - caveDamuTTimAIhiM kumArehiM ayaM pivaM / uttarAdhyayana sUtre tIDio kuTTio bhinno, cuNiMo yeM anaMtaso // 67 // chAyA - capeTAmuSTayAdibhiH kumArairaya iva / tADitaH kuTTito bhinna cUrNitaca anantazaH ||67|| TIkA -- 'caveDa' ityAdi / he mAtApitarau ! kumAraiH = lohAkArairghanAdinA ayaH = loha iva narake'ham tathA - 'kuhAu' ityAdi / anvayArtha -- jisa prakAra isa loka meM (baDhAIhiM kuhAuparakhumAI hiM dumoviva barddhakibhiH kuThAraparazvAdibhiH drumaiva) baDhaI (sutAra) kuThAra Adi zastroM dvArA vRkSa AdikASTho ko (aNataso kuhio phAlio chinno tacchioya-kudvitaH pATitaH chinnaH takSitaca) sUkSma 3 TukaDe rUpa meM kara detA hai-cIra detAhai cheda detA hai aura chola denA hai isI prakAra narakoM meM una para mAdhArmika devoMne merI bhI yahI dazA ananta bAra ki hai // 66 // phira -- 'caveDa' ityAdi / anvayArtha - he mAtatAta ! jisa prakAra (kumArehiM ayaM piva caveDa muTTimAIhiM- kumArairhaya iva capeTA muSTayAdibhiH) kumAra-luhAra ghana tathA - "kuhAu" ityAdi ! anvayArtha-? pramANe mA nobhAM DU Ihi kuhAuparasumAIhiM drumaviva- varddhakibhiH kuThAraparazcAdibhiH drumaiva sutAra bhoTo DuDADA yAhi zastrothI vRkSa bhane sAune airat kuTTio phAlio chino tacchio ya-kuTTitaH pATitaH chinnaH takSitazca nAnA TukaDa nA rUpamAM karI nAkhe che. cIri nAkhe che, chedI nAkhe che, ane chAlI nAkhe che. Aja pramANe narakamAM paNa e paramAdhArmika devee mArI evI dazA ana'tavAra karela che. 66aa zrI - " ca veDa" chatyAdi ! anvayArtha - he bhAtA pitA ! devI rIte kumArehiM ayaM mAIhiM- kumArairayaiva capeTAmuSTayAdibhiH sAra, buhAra uttarAdhyayana sUtra : 3 pitra caveDa muTThi sahane jhor3hAne TIce Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam anantazaH anantavAram paramAdhArmikaizcapeTAmuSTayAdibhiH tADitaH AhataH, kuTTitaH= chinna:, bhinna khaNDIkRtaH, cUrNitaH saMpiSTazca // 67 // kiM ca-- mUlam--tattAiM taMbalohAiM, tau~ANi sIsa~gANi yaM / pAiMo kalaMkalaMtAI, ArasaMto subheravaMm // 6 // chAyA--taptAni tAmralohAni, pukANi sIsakAni ca / pAyitaH kalakalAyamAnAni, Arasan subhairavam // 68 // TIkA--'tattAI' ityaadi| he mAtApitarau ! narake paramAdhArmikaiH taptAni kalakalAyamAnAni-atikvAthataH kalakalazabdaM kurvanti, tAmralohAni-tAmralohadravAn , trapukANi-trapudravAn sIsakAni=sIsakadravAn , subhairavam atyanta bhayaGkaram Arasana-Akrandana ahaM pAyitaH taptatAmrAdInI baikriyANi pRthivyanubhAvabhUtAni vA vijJeyAni // 68 // AdikI coTa dvArA lohe ko pITatA hai usI prakAra (anaMtaso tADio kuTio bhinno cunnioya-anaMtazaH tADitaH kuTTitaH bhinnazcUrNitazca) paramA dhArmika devo ne bhI merI isa prakAra kI durdazA narako meM anaMtavAra kI hai| unhone vahAM mujhe tADita kiyA kUTA-pITA-khaMDa 2 kiyA tathA merA cUrNa bhI kiyA // 67 // kiMva-- 'tattAI ityAdi / anvayArtha- he mAtatAta (ttattAI kalakalaMtAi taMbalohAI-tapAni kalakalAyamAnAni tAmralohAni) narakameM paramAdhArmika devoMne tapta tathA kalakalAyamAna ukalate hue tAmra tathA lohe ke drava-pAnI ko (tauANi sIsagaNi ya-trapukAni sIsakani ca) trapu-rAMga ke pAnI ko sIse ke pAnI cha te pramANe anaMtaso tADio kuTTiI bhinno cunnio ya-anaMtazaH tADitaHkuTTitaH bhinnazcaNitazca 52mAdhAbhi hevAye 55] bhArI / pramANenI huzA narakamAM anekavAra karI che. teoe mane tyAM mAryo che, TIpyo che, mArA TukaDe TukaDA karyA che, ane mAro cUro paNa karyo che. 6nA yi-"tattADa tyaadi| manvayArtha-De mAtA pitA ! tattAI kalakalaMtAI taMbalohAi-taptAni kalakalAyamAnAni tAmralohAni na24mA 52mAdhAma vo tapekSA tathA tA mevA dil bhane soDhAnA pANIna, tauANi sIsagANi ya-trapukAni sIsakAni ca pu rAMganA pANIna, sIsAnA pANIna, subheravaM-subhairavam maya 42 ArasaMto-Arasan utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 uttarAdhyayana sUtre kiM ca-mUlam - tuhaM piyAI maMsAI, khaMDAI sohaMgANi ya~ / khAiomi' samasAI, aggirvaNNA'gaMso // 69 // chAyA -- tatra priyANi mAMsAni khaNDAni zUlAkRtAni ca / khAdito'smi svamAMsAni agnivarNAnyanekazaH // 69 // TIkA -- 'tu' ityAdi / he mAtApitarau ! paramadhArmikaiH 're nAraka ! tatra prAgbhave khaNDAni = khaNDarUpANi zUlAkRtAni = zUle samAvidhya pakkAni ca mAMsANi priyANi Asana' iti smayitvA mama zarIrAnmAsAnyutkRtya khaNDarUpANi zUlAkRtAni ca tAni ko (subheravama- subhairavam ) bhayakara (ArasaMto- Arasan) rudana karanevAle mujhe (pAyio - patiH) pilAyA hai| narako meM nArakiyoM ko pAnI kI jagaha lauhA tathA rAMgA evaM zIzA Adi pighalAkara paramAdhArmika deva pilAte haiM / yahI dazA mRgAputra kahatA hai ki merI bhI bahAM huI hai // 68 // tathA - 'tuhaM' ityAdi / anvayArtha - he mAta tAta / una paramAdhArmika devoMne aisA kaha kara mujhe mAMsa khilAyA hai ki he nAraka tujhe pahile bhava meM (khaMDAI - khaNDAni) khaMDarUpa tathA (sollANi ya-zUlAkRtAni ca) zUlapara pirokara pakAyA gayA ( maMsAi - mAsAni ) mAMsa ( piyAI - priyANaM ) bahuta priya thA so aba yahAM para bhI usI tarahakA mAMsa tUkhA, isa taraha smaraNa karavA kara una logo ne (samasAI - svamAMsAni ) mere zarIra se mAMsa ko kATa kara aura usako TukaDe rUpa meM kara pazcAt zUla para pirokara 34na uranArA mevA bhane pAio - pAyitaH pIvarAjya hai. narambhAM nAraDIone pANInI jagAe ukaLatu letuM, rAMgA, ane sIsuM pIvarAvIne paramadhAmika dhruvA pIDe che. mRgA putra kahe che ke A dazA mArI tyAM thayela hatI. 568aa tathA - "tuhaM" tyAhi ! anvayA--hai mAtA pitA ! e paramAdhArmika devAe mane evu' kahIne bhAMsa vaDAvyu che he nAra ! tane paDelA lavabhAM khaMDAI - khaNDAni khaMDa 35 tathA sollANi ya-zulAkRtAni ca zUja para pazavIne yAve maMsAI - mAMsAni bhAMsa piyA - priyAgi dhAna priya hutu methI huve yAMna aAranu bhAMsa mA. A prabhANe smaraNa 4zavIne te soye samasAI - svamAMsAni bhArA zarIrabhAnuM bhAMsa adhIne ane tenA TukaDA manAvIne zUja upara thaDAvI pachI tene aggitraSNAi= uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 gAputracaritavarNanam mAMsAni pakvA agnivarNAni=uSNatayA'gnivattaptAni tAni svamAMsAnyaham anekazaH = anekavAram khAdito'smi // 69 // kica- mUlam - tuhaM piyA surAM sI, mereo yaM mahaNi ye / pAIo miM jalatIo, vasIo ruhirANi yeM // 70 // chAyA -- tatra priyA surA sIdhuH, maireyazca madhUni ca / pAyio'smi jvalantIH, vasA rUdharANi ca // 70 // TIkA -- 'tuhaM' ityAdi / he mAtApitarau ! paramadhArmikaH 'tava prAgbhave surA= candrahAsAbhidhAnaM madyaM priyAsssIt, sIdhuH = tAlavRkSa niryAsaH (tADI) bhiya AsIt, maireya:= piSThodbhavaM madyaM ca priyamAsIt, madhUni= puSpodbhavAni madyAni ca priyANi Asana' iti smArayitvA'ham atyuSNatayA jvalantI: vasA: = medAMsi jvalanti rudhirANi ca pArito'smi / 'jayaMtIo' ityasyAvRttiM kRtvA liGgavipariNAmena 'ruhirANi ' ityasyApi vizeSaNatvam // 70 // I 541 (aggivaNNAi - agnivarNAni ) pakA karake khUba garamA garama (aNegaso khAiomi - anekazaH khAditosmi ) mujhe khilAyA hai| so eka bAra nahIM kintu aneka bAra // 69 // kiMca - 'tuhaM' ityAdi ! anvayArtha - he mAna tAta ! una paramAdhArmika devoMne naraka meM mujhe (tuhaM surA meraoya mahaNiya piyA- tava surA sIdhuH maireyazca madhUnica miyA) isa bAtakI smRti karavA kara khUba garam 2 surA candrahAsa nAmakA madya-sIdhu- tAlavRkSakI tADI, maireya - piSTodbhava madya, madhupuSpodbhava madya ye aneka prakAra kI zarAba aneka bAra (pAio - pAyitaH) agnivarNAni pApI bhane bhUma garamA garama aNegaso khAiomi-anekazaH khaadisomni khavarAvyuM hatu. ane te eka vakhata nahIM paraMtu aneka vakhata. dA priya- "tuhuM" ityAdi 51 antyAtha - he bhAtA pitA ! paramAdyAmi devI narambha bhane tuhaM surA merao ya mahUNi ya piyA - tava surA sIdhuH maireyazca priyA me vAtanI smRtipurA vIne khUba garamAgarama surA caMdrahAsa nAmanuM madya, tADa vRkSanI tADI, mereca,-piSTAk bhava madya, madhu-puSpAmAMthI taiyAra karavAmAM AveluM magha, evI anekaprakAranI zarAba bhane nevAra pAio - pAyitaH pIvarAvesa che tathA jalaMtIo basAo ruhirANi ya uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre %3 - narakavaktavyatAmupasaMharan gAthAdvayamAha-- mUlam-niccaM bhIeNa tattheNa, duhieNaM vahieMNa yaM / paramA duhasaMbaddhA, veyaNA veiyA mae // 71 // chAyA--nityaM bhItena trastena, duHkhitena vyathitena ca / paramA duHkhasaMbaddhAH, vedanA veditA mayA // 71 // TIkA--'nicaM' ityaadi| he mAtApitarau ! narake nityaM sarvadA bhItena-bhayayuktena trastena-udvignena ataeva duHkhitena-saMjAtavividhaduHkhena ca-punaH vyathitena kampamAna sakalAGgopAGgatayA calitena ca mayA duHkhasaMbaddhAH paramAH utkRSTA vedanA anantavAraM veditA-anubhUtAH / vedanA sukhasaMbaddhA'pi bhavati, tanirAkaraNAthai 'duhasaMbaddhA' iti vizeSaNamuktam // 71 // pilAI hai tathA (jalaMtIbhovasAo ruhirANi ya-jvalantIH vasArudhirANi ca) garama 2 vasA-carbI evaM rudhira bhI anekavAra (pAio-pAyitaH) pilAyA hai ki he nAraka ! tujhe ye saba cIjeM pUrvabhava meM baDI priya thIM // 70 // aba naraka ke duHkhoMkA upasaMhAra karate haiM-'nicaM' ityAdi __ anvayArtha he mAtatAta ! narakameM (nityam-nicca) sarvadA (bhIeNabhItena) bhayayukta tathA (tattheNaM-stena) udvigna isI liye (duhieNaMduHkhitena) dukhita evaM (vahieNa-vyathitena) vyathita hue (mae-mayA) maiMne (duhasaMbaddhA-duHkha sabaddhAH) duHkhoM se saMbaddha (paramA-paramAH) utkRSTa (veyaNA-vedanAH) vedanAe~ anaMtabAra (veDyA-veditAH) anubhavita kI haiN| jvalantI vasA rudhirANi ca 12mA ||2m 12mI bhane sohI pay mane pAra pAio-pAyitaH pAvarAvesa cha. ra nA24 ! tane pUrva sabhA 2 madhI cIje ghaNI priya hatI. je 70 che ve na24nA maane| S5 4.2 42ta 4 cha-"niccaM" tyA ! sankyAtha:--mAtA pitA ! na24mA niccaM-nityaM me bhIeNa-bhItena ayavANA tathA tattheNaM-trastena lAna se rathI dAhieNaM-duHkhitena jita mane vyathita maneA mae-mayA mevA meM duhasaMbaddhA-dukkhasaMvaddhAH mAnA samaya35 paramA-paramAH aneprAnI veyaNA-vedanAH vahanAmA bhanevAra veiyAveditAH anubhava 42 cha. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam kiMca-- mUlam-tivvacaMDappagADhAo, ghorAo aidussahA / mahAbhayAo bhImAo, naraesu veiyA mayA // 72 // chAyA--tIvracaNDamaga DhAH, ghorA atiduHsahA / mahAbhayA bhImA, narakeSu veditA mayA // 72 // TokA--'tivya' ityaadi| he mAtApitarauM ! tIvracaNDapragADhA:-tIvAH-rasAnubhAvAdhikyAt , caNDAH= utkaTAH-vaktumazakyatvAt , pragADhA:-gurusthitikAH, eSAM karmadhArayaH, ataeva ghorAH raudrAH-zrUyamANA api zarIra kampakAriNyaH, ataeva-ati duHsahA= atyanta duHsahAH, tathA-mahAbhayAH-mahAbhayasthAnarUpAH, ataeva-bhImAH zUyamANA api bhayapradAH vedanA narakeSu mayA anubhuutaaH| yadvA-tIvAdayaH ekArthakA eva zabdA atyantabhayotpAdanAya pRthaka pRthaguktAH / prastAgad vedanA zabdasyAdhyAhAraH // 72 // bhAvArtha--narakakI vaktavyatA kA upasaMhAra karatA huA mRgAputra kaha rahA hai ki hai mAta tAta! isa prakAra maiM ne vedanAoM ko anaMtabAra megA hai // 71 // tathA--'tivvacaMDappa gADhAo' ityAdi ! anvayArtha-- he mAta tAta ! (tibvacaMDappagADhAo-tIvracaNDapragADhAH) rasAnubhAva kI adhikatA vAlI hone se tIvra, vaktuM azakya hone se caNDa, evaM guru sthiti vAlI hone se pragADha isIliye (ghorAo-ghorAH) raudra-jinako sunate hI zarIra meM kaMpI chUTatI hai aisI, tathA (ai. dussahA-atiduHsahAH) atyanta duHsaha evaM (mahAbhayAo bhImAo-mahAbhayA bhImAH) mahAbhayotpadaka-athavA mahAbhayakI sthAna rUpa tathA bhIma| bhAvArtha-narakanI vakatavyatAne upasaMhAra karI rahelA mRgAputra kahe che ke, he mAtA pitA ! A pramANe meM narakanI vedanAone anekavAra bhogavI che. A71 tathA- "tivacaMDappagADhAo" tyA ! manvayArtha - mAtA pitA! tivvacaMDappagAhAo-tIvracaMDa pragADhAH 2sAnu - bhAvanI adhikatA vALI hovAthI tIvra, vakatuma azakaya hova thI caMDa, ane bhAre vAnA ||27thii prasAda savA ghorAo-borAH zaidra ne sAlaNatai zarIramAthI pArI chuTa cha mevI tathA aidassahA-atidussahA satyata:sa mane mahAbhayAzrI bhImAo-mahAbhayAbhImAH mA bhayotpA64 25thavA bhaDAna bhayanA sthAna 35 tathA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 uttarAdhyayanasUtra kIdRzaM punastAsAM tIvrAdirUpatvamityAdimUlam--jArisA mANuse loe, tAyA dIsaMti veyaNA / eNto aNaMtaguNiA, naraesu dukkhaveyaNA // 73 // chAyA--yAdRzyA mAnuSe loke, tAta dRzyante vednaa| ito'nantaguNitAH, narakeSu duHkhavedanAH // 73 / / TIkA--'jArisA' ityAdi / he tAta ! mAnuSe loke yAdRzyo vedanA dRzyante, ito'pi etAbhyo vedanAbhyo'pi anantaguNitAH duHkha vedanA narakeSu bhavanti // 73 // na ca narakeSveya vedanA mayA'nubhUtAH, api tu sarvAsvapi gatiSvanu bhUtAH ! ityAhamUlam savvabhavesu asAyA, veyaNA veiyA mae / nimesaMtaramittaMpi, jaM sAyA natthaM veyaNA // 7 // chAyA--sarvabhaveSu asAtA, vedanA veditA mayA / nimeSAntaramAtramapi, yat sAtA nAsti vedanA // 74 // jinake sunane se bhaya lagatA hai aisI vedanAoM ko (mayA-mayA) maiM ne (naraesu-narakeSu) narakoM meM (vezyA-veditA) bhogA hai // 72 // una vedanAoMkI tIvratAkA varNana karate haiM--'jAriso' ityAdi ! __ anvayArtha--(tAyA-tAta) he mAta tAta!) (mANuse loe-mAnuSe loke) manuSyaloka meM (jArisA-yAdrazyA) jisa prakArakI (veyaNA-vedanA) vedanAe~ dekhane meM yA bhogane meM AtI haiM (etto-itaH) inase bhI (aNaMtaguNiyA-anaMtaguNitAH) anaMtaguNita (dukkha veyaNA naraesu-duHkhavedanAH narakeSu) duHkhavedanAe~ maiMne narako meM bhogI haiM // 73 // bhIma ne sAthI laya am cha. mevI vhnaa| mae-mayA meM naraema narakeSu na24mA veiyA-veditAH somabI cha. // 72 // mA vehanAmAnI tIbratAnu zuna 32 cha-"jAriso" tyAta! ___yA-tAyA-tAta he mAtA pitA ! mANuse loe-mAnuSe loke manuSya soma jArisA-yAzyA prA2nI veyaNA-vedanAH vahanAsAnepAmA bhane logapAmA mAvecha etto-itaH tenAthI 5 aNaMta guNiyA-anaMta guNitAH manegI dukkhaveyaNA naraema-duHkha vedanA narakeSuH5 vehanAmI meM n2|m megavI cha. // 7 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadazinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam TIkA--'savvanbhavesu' he mAtApitarau ! mayA sarvabhaveSu devAdisarvagatiSu asAtA-dukharUpA vedanA veditA anubhuutaa| yat yasmAtkAraNAt devAdisarvagatiSu nimepAntaramAtramapi nimeSaH akSimIlanaM tasya antaraM vyavadhAnaM-yAvatA kAlenAsau bhUtvA punarbhavati -tanmAtramapi kAlaM sAtA-sukharUpA vedanA nAsti / vastuto vaiSayikasukhaM duHkhameva, IyAdyanekaduHkhAnuvidhatvAt pariNAmadAruNatvAcca / ayamAzayaH-ahaM kasyAmapi ganau kadAcidapi sukhInAbhUvam , ataH svAtmAnaM sukhopacitaM sukumAraM katha ye vedanAe sabagati meM bhogI hai so kahate haiM-'savvabhavesu' ityAdi ! anvayArtha--he mAta tAta (mae-mayA) maiMne ina duHkha rUpa (veyaNAvedanA) vedanAoM ko naraka meM hI bhogA ho so bAta nahIM hai kintu (sababhavesu-sarvabhaveSu) pratyeka gatimeM ina (asAyA-asAtA) duHkharUpa (veyaNA veiyA-vedanA veditAH) vedanAoM ko bhogA hai / kyoM ki devAdika gatio me (nimesaMtara mittaMpi-nimeSAntaramAtramapi ) eka nimeSa mAtra bhI (sAtA veyaNA natthi-sAtA vedanA nosti) sukha kA vedana nahIM hai / yadyapi ina gatiyoM meM-devAdika gatiyoM meM vaiSayika mukha hai parantu vicAra karane para yaha nizcita ho jAtA hai ki vaha sukha nahIM hai kintu vaha to eka duHkhakA hI prakAra hai| kyoM ki usameM IrSyAAdi aneka duHkhoM ko anuviddhatA hai| tathA vaha pariNAma meM dAruNa haiN| kahane kA tAtparya kevala itanA hI hai ki he mAtatAta ! maiMne kisI gati meM kabhIbhI sukha ke darzana nahIM kiye hai| isaliye maiM apanI AtmA ko sukumArase venAmI sabamI gatImA mAga cha te24 cha-" sababhavesu" tyA ! sa-yA - mAtA pitA ! meM A mae-mayA huma35 veyaNA-vedanAH benAmA na24i anii cha nathI paraMtu savvabhavesu-sarvabhaveSu pratye: gatibhA mA asAyA-asAtA ma35 veyaNA veiyA-vedanA veditAH vehanAmAne lAgavata cha. bha, Rules gatimAmA nimesaMtaramittaMpi-nimeSAntaramAtramapi OM nimeSa mAtra 555 sAyA veyaNA natthi-zAtA vedanA nAsti sumanu vahana nathI. joke Agati mAM-devAdika gatiomAM vaiSayika sukha che. paraMtu vicAra karavAthI e nizcita thAya che ke, e sukha nathI paraMtu te te duHkhane eka prakAra ja che. kema ke, temAM IrSyA Adi aneka duHkhonI khANa che tathA te pariNAmamA dArUNa che. kahevAnuM tAtparya phakta eTaluM ja che ke, he mAtA pitA ! meM kaI gatimAM kadI paNa sukhanuM darzana karela nathI. AthI huM mArA AtmAne sukumAra ane sukhapacita uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - uttarAdhyayanasUtre mahaM manyeya / yena mayA narakeSvatyuSNazItAdayo mahAvedanA anantabAramanubhUtAH, tasya mama mahAvratapAlanaM kSudAdi sahanaM vA kathaM duSkaram ? kiMtu naiva duSkaram / tasmAtpravrajyaiva mayA grahItavyeti // 74 // evamuktvA virate mRgAputre mAtApitarauM yaduktavantau tadAhamUlam---taM biMta ammApiaro, chaMdeNaM eNta ! parvayA / navaraM puNa sAmaNNe, dukavaM nippaDikammayA // 75 // chAyA-taM brUto'mbApitarau, chandena putra ! pravraja ! navaraM punaH zrAmaNye, duHkhaM niSpatikarmatA / / 75 / TIkA-taM bita' ityAdi / / ambApitarau taM mRgAputraM kumAraM brUtaH-he putra ! chandena yathAruci pravana patrajyAM gRhANa | navaraM-vizeSastu punarayamasti yat zrAmaNye cAritre niSpatievaM sukhopacita kaise maanuuN| jaba maiMne anaMtabAra narakoM meM ati uSNazItAdika kI duHkha vedanAoM ko bhogA hai taba unake Age mahAvratoM kA pAlana karanA aura kSudhAdika kI vedanAoM ko sahanA kaunasI ginatI hai| inake pAlana meM unakI apekSA koI duSkaratA nahIM hai| isaliye maiM dIkSA avazya 2 dhAraNa karU~gA // 74 // esA kahane para mAtApitAne kyA kahA so kahate haiM-'taM vita' ityAdi anvayArtha--mRgAputra ke isa prakAra kathana ko sunakara tathA usakI hArdika dRDhatA jAnakara (ammApiaro-ambApitarau) mAtApitA ne (taMtam) usase (biMta brUtaH) kahA (putta-putra) he beTA ! (chaMdeNa patrayAchandena pravraja) tuma ruci ke anusAra dIkSA le sakate ho| hamako isameM koI bAdhA nahIM hai / (navaraM-navaram) parantu eka bAta hai ki (saamnnnnekaI rIte mAnuM? jyAre meM anaMtavAra narakamAM ati uSNa zItAdikanI duHkha vedanAone bhegavela che tyAre enI AgaLa mahAvratonI hAlanA karavI ane kSudhAdikanI vedanAone sahevI kaMIja hIsAbamAM nathI enA pAlanamAM tenI apekSAe kaI duSkaratA nathI. A kAraNe huM dIkSA avazya avazya dhAraNa karIza. e 74 che mA 4vAthI mAtA pitAmye zuthu tena 4 cha-"taM bita" tyA ! anvayArtha-mRgAputranAM A prakAranAM vacanane sAMbhaLIne tathA enI hArdika dRDhatAne onIna ammApiaro-mAtApitarau mAtA pitAmye taM-tam tene vita-brUta 4-putta-putra chademaM padayA-chandena pravraja bhArI 3thI anusAra hIal as at ch|. sabhA memA prApno vAdhA nathI. navaraM-navaram paratu me pAta che , utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam 547 karmatA - pratikarma = rogapratIkAraH, nirgataM pratikarma yasmAtsa niSpatikarmA = jinakalpIzramaNaH, sthavirakalpikasya tu niravayaM pratikarmavihitameva, tasya bhAvastattA, rogapratIkArAbhAva ityarthaH duHkham = duHkhahetuH // 75 // " itthaM mAtApitRbhyAmukte mRgAputraH prAha mUlam - - so' biMta ammApiyero, ervameyeM jahA phuDaM / parikammaM ko kuNer3a, araNNe miyarpakkhiNaM ? 76 // chAyA - satrate'mvApitarau evametat yathAsphuTam / parikarmakaH karoti, araNye mRgapakSiNAm // 76 // TIkA - 'sa biMta' ityAdi / sa mRgAputro'mbApitarau brUte = kathayani - he mAtApitarau ! yad bhavadbhyAm evaM = pUrvoktaprakAreNa niSpratikarmatAyA duHkharUpatvamuktam etad = bhavaduktaM yathAsphuTaM = satyam ! parantu bhavadbhyAmidaM vicAraNIyaM yad araNye=aTavyAM mRgapakSiNAM zrAmaNye) isa cAritra meM (niSpaDikammayA dukkhaM niSpratikarmatA duHkham ) niSpratikarmatA duHkha hai / arthAt jina kalpI zramaNa roga kA pratIkAradavA AdikA upayoga nahIM kara sakatA hai / sthavirakalpI to nirabadha pratikarma kara sakatA hai ataH jinakalpa avasthA meM niSpratikarmatA - rogapratikArAbhAva - yaha duHkhakA hetu hai // 75 // mAtApitA ke aisA kahane para mRgAputra kahate haiM-- ' so bita' ityAdi ! anvayArtha -- mAtApitAkI isa bAtako sunakara (so ammA piyaro bitasaH ambApitarau brUte ) mRgAputra ne unase kahA kI jo Apane ( evaM - evam ) pUrvokta prakAra se niSpratikarmatA meM duHkharUpatA pradarzita kI hai so (eyaM - etat ) yaha ApakA kahanA (jahAphuDaM - yathAsphuram ) bilakula mAmaNNe - zrAmaNye yA yAstrimAM nippaDikammayA dukkhaM niSpratikarmatA duHkham nipratikatA duHkha che...arthAt jInakalpIzramaNa roganA pratikAra mATe-DhavA AdinA upayAga karI zakatA nathI. sthavirakalpI te niravadya pratikama karI zake che. AthI jInakalpa avasthAmAM niSpatikrama tA-rega pratikArAbhAva-e duHkhanA hetu che. 5 75 bhAtA pitAnu yA prakAra he sAMlajIne bhRgAputra De - "so ciMta" ityAdi anvayArtha - bhAtA pitAnI yA vAtane sAMlajIne so ammApiyarotisaH ambApitarau brUte bhRgAputre khebhane chu', mAye ? evaM - evam pUrvota ahArathI niSpratimrmAtAmAM maiyA pragaTa urI che to Apa eyaM etat me Devu jahA phuDam-yathA sphuTam mIla satya che. paraMtu yA me vAtane / pazu vidyAra uttarAdhyayana sUtra : 3 - Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 uttarAdhyayanasUtre pakSiNAM ca parikarma rogotpattau tasmatIkAraM kaH karoti ? na ko'pi krotiityrthH| yathA'raNye mRgapakSiNAM na ko'pi parikarma karoti, tathApi te jIvanti ca vicaranti ca / ato nAsti niSpatikarmatAyA duHvahetutvam // 76 / / yasmAdevaM tasmAtmUlam-egabhUeM araMNNe vA, jaMhA u caraI mige / __ evaM, dhamma carissAmi, saMjameNa taveNa yeM // 77 // chAyA--ekabhUtaH araNye vA, yathA tu carati mRgaH / evaM dharma cariSyAmi, saMyamena tapasA ca / 77 // TokA-'egabhUe' ityaadi| he mAtApitarau ! araNye aTavyAM yathA tu-yathaiva mRgaH ekabhUtaH ekAkI san carati, evam =anena prakAreNaiva ahamapi saMyamena pRthvIkAyAdi saptadazavidhasaMyamena, tapasA=anazanAdinA dvAdazavidhena ca dharma-zrutacAritralakSaNaM carisatya hai| parantu Apa isa bAta kA bhI to vicAra kare ki-(araNNe miyapakkhiNaM ko parikabhmaM kuNai-araNye mRgapakSiNAM kaH parikarma karoti) aTavI meM rahane vAle mRga aura pakSioMkA pratikarma-rogakI utpatti meM davA kA upacAra kauna karatA hai arthAt koI nahIM karatA hai // 76 // jaba aisA hai to-'ega bhUe' ityAdi ! anvayArtha (jahA-yathA) jisa prakAra (araNNe-araNye) jaMgalameM mige-mRgaH) ekAkI (egabhUe-ekabhUtaH) ekAkI svataMtra-nirapekSa hokara (caraI-carati) vicaraNa karatA hai, (evaM-evam) IsI prakAra he mAta tAta ! maiM bhI satraha prakAra (saMjameNa taveNa ya-saMyamena tapasA ca) anazana Adi bAraha prakAra ke tapa se apane AtmA ko bhAvita karatA huA 43 // hai, araNNe miyapakkhiNaM ko parikammaM kuNai-araNye mRgapakSiNAM kaH parikarma tti aTavImAM rahevAvALA mRga ane pakSIonA pratikama-roganI utpattimAM davAne upacAra keNa kare che? arthAt kaI karatA nathI. je 76 che ___ nyAre meche tA-"egabhUe" tyAhi ! sanyAya-jahA-yathAre rIte araNNe-araNye samA mige-magaH bhRga egabhae-ekabhUtaH 4ii svatatra-nirapekSa bane caraI-carati viyara re . evaM-evam mA prabhAye ke mAtA pitA ! pazu sattara prajAnAM saMjameNa-taveNa yasaMyamena tapasA ca sayamana tathA manayana mA mA2 // 2 // tathA potAnA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgakuJcaritavarNanam SyAmi zrutacAritralakSaNadharme vicariSyAmItyarthaH / 'vA' zabdaH, pUraNe / 'tu' zabdo'vadhAraNe // 77 // kiM camUlam-jayA miyassa AyaMko, mahAraNammi jaayii| acchaMtaM rukAvamUlammi koNaM tAhe tigicchaI 78 // chAyA--yadA bhRgasya AtaGko, mahAraNye jAyate / AsInaM vRkSamUle, kastaM tadA cikitsate // 78 / / TIkA--'jayA' ityaadi| yadA mahAraNye mahATavyAM mRgasya AtaGko rogo jAyate, tadA vRkSamUle AsonaM taM mRgaM kazcikitsate auSadhopadezena nIrogaM kaH karoti, na ko'piityrthH| 78 // kiM ca-- mUlam-ko vA se osaMhaM deI, ko vA se pucchaI suhaM / ko"voM se bhatta~pANaM vA~, Aharitu paNAmae 79 // (dhamma carissAmi-dharma cariSyAmi) zrutacAritrarUpa dharma kA AcaraNa kruuNgaa| mujhe isa dharmake sevana meM kisI sahAyakakI apekSA nahIM hai // 7 // isa para dRSTAnta kahate haiM-'jayA' ityAdi ! anvayArtha he mAtatAta ! maiM Apase pUchatAhUM ki (jayA-yadA) jisa samaya mahAraNya meM vicarane vAle (miyassa-mRgasya) mRga ko koI (AyaMko-AtaGko) roga ho jAtA hai usa samaya (rukkhamUlammi-vRkSamUle) vRkSake mUla meM (acchaMta-AsInaM) eka aura paDe hue (koNaM tAhe tigicchai-kastaM tadA cikitsate) usa bhRgakI cikitmA kauna karatA hai ? arthAt koI nahIM karatA hai // 78 // AtmAne bhAvita na dhamma carissAmi-dharma cariSyAmi zruta yAritra35 manu AcaraNa karIza. mane A dharmanA sevanamAM kaI sahAyakanI apekSA nathI. je 77 mAna 52 TAnta 4 cha--"jayA" tyA ! bha-kyAtha:-- mAtA pitA hu Apane 5chuchu., jayA-yadA 2 samaye bhar3A 529yamA viyavAvAmA miyassa-mRgasya bhRgana / Ayako-AtaGko zapa tha, naya cha yo samaye rukkhamUlammi-vRkSamUle vRkSanA unI pAse acchaMta-AsInaM 53 // koNaM tAhe tipicchaI-kastaM tadA cikitsati ye bhRganI AlstsA / 42 cha ? arthAta 4 42tu nathI. // 78 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre chAyA--ko vA tasnai auSadhaM dadAti, ko vA tasya pRcchati sukham / ko vA tasmai bhattapAnaM vA, AhRtya praNAmayati / 79 // / TIkA--'ko vA' ityaadi| he mAtApitarau ! tasmai rogagrastAya mRgAya ko auSadhaM dadAti ? na ko'pi ddaatiityrthH| ka stasya mRgasya samope samAgatya sukham-pRcchati, na ko'pi pRcchtiityrthH| ko bhaktapAnam AhRtya-samAdAya tasmai praNAmayati arpayati, na kopyarpayatItyarthaH / vA zabdAH samuccayArthakAH // 79 / / __ kathaM tarhi tasya nirvAho bhavati ? ityAha---- mUlamja yA ye se muMhI hoI, tayA gacchai goyaraM / bhattapANassa aTTAe, vallarANi saMrANi ye // 8 // chAyA-yadA ca sa sukhI bhavati, tadA gacchati gocaram / bhaktapAnasya arthAya, vallarANi sarAMsi ca // 8 // TIkA--'jayA ya' ityaadi| yadA ca sa mRgaH sukhI-nIrogo bhavati, tadA sa vRkSatalAnirgatya gocaraM phira-'ko vA se' ityAdi ! anvayArtha-he mAtatAta ! (se-tasmai) rogagrasta mRgako (ko vA osaMha dei-ko vA auSadhaM dadAti) kauna to auSadhi lAkara detA hai aura (ko vA se pucchaI suha-ko vA tasya pRcchati sukham) kauna usake sukha duHkha kI bAta pUchatA hai| tathA (ko vA se bhattapANaM vA Aharittu paNamae-ko vA tasmai bhaktapAnaM vA AhRtya praNAmayati) kauna usake pAsa jAkara usako bhakta pAna lAkara detA hai arthAt koI nahIM detA hai // 79 // phira usakA nirvAha kaise hotA hai ?sokahate haiM-'jayA ya' ityAdi ! anvayArtha (jayA-yadA) jisa samaya (se-saH) vaha vicArA mRga 5cha-"ko vA se" tyAdi manvayArtha:-mAtA pitA ! se-tasmai me zasta bhRgane ko vA osahaM deikovA auSadhaM dadAti auSadhi vIne sAye cha, bhane kovA se pucchai suhaMko vA tasya pRcchati sukham aura senA sumadumanI pAta pUcha cha, tathA ko vA se bhattapANaM vA Aharita paNAmae-ko vA tasmai bhaktapAnaM vA AhRtya praNAmayati / enI pAse jaIne ene AhArapANI pahoMcADe che ? arthAt koI ApatuM nathI. 79 pachI menAnivaDa 4zata yaza cha? mAna cha-"jayA ya" tyAla! anvayArtha:--jayA-yadA 15 se-saH te miyaa| bhR suhI hoi uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadizanI TIkA a. 9 mRgAputracaritavarNanam caraNabhUmi gacchati / tadeva kathayati-'bhaktapANassa' ityAdi / sa mRgaH bhaktapAnamya-tRNasya jalasya ca arthAya hetoH vallarANi-saghanavanAni, saMrAMsisarovarANi ca gacchati / // 8 // tataH-- mUlam--khAittA pANiyaM pAu, vallare hiM saMrehi ya / migacAriyaM carittA NaM, gacchaI migacAriyaM // 1 // chAyA--khAditvA pAnIyaM pItvA, vallareSu sarassu ca / mRgacaryA caritvA khalu, gacchati mRgacaryAm / / 81 / / TIkA---'khAittA' ityAdi / mRgI vallareSu saghana vaneSu khAditvA-tRNAdikaM caritvA sarara su ca pAnIyaM pItvA, tathA-mRgacaryAcaraNaM-caryA-itazvetazcotplavana-mRgANAM caryA mRgacaryA tAm, caritvA-kRtvA mRgasvabhAvocitamutplavanAdikaM kRtvetyarthaH, khalu-nizcayena mRgacA mRgANAM caryA ceSTA-svAtantryopavezanAdyAtmikA yasyAM sA mRgacaryA tAM gacchati / ayaM bhAvaH-mRgo vaneSu tRNaM caritvA sarassu pAnIyaM pItvA ca svasvAbhAvika gatyA utplutyotplutva svavAsocitasthAne samAgacchatIti / 'vallarehi sarehiM' ityubhayatra sAmyarthe tRtIyA // 8 // (suhI hoi-sukhI bhavaMti) nIroga ho jAtA hai (tayA-tadA) usa samaya vaha bhaktapAna ke nimitta (goyaraM-gocaram) carane kI bhUmi kI tarpha (gacchai-gacchati) nikala jAtA hai| vahAM vaha saghana vanoM meM evaM tAlAvoM para jAkara khAtA hai aura pAnI pItA hai // 8 // phira kyA karatA hai so kahate haiM- 'khAittA' ityAdi ! anvayArtha-isaliye jisa vaha mRga(vallarehi-vallareSu) saghanavana evaM (sarehiM ya-sarassu ca) tAlAboM para jAkara (khAittA-khAditvA) khA kara (pANiyaM sukhI bhavati nA20il 54 laya che. tayA-tadA me 15 te pAtAnA porAne bhATe goyara-gocaraM 12vA bhATa gAya2 bhUmImA gacchA-gacchati nIjI jaya cha tyo e gADha vanamAM jaIne khAya che ane taLAvamAM jaI pANI pIve che ke 80 che pachI zure cha ta yatA cha-"khAittA" tyAha.. sanyAya-mA bhATe 2 re se bhRza vallarehi-vallareSu gADhA bana bhane sarehiM ya-sarassu ca to 52 44na khAittA-khAditvA pAI pANIyaM pAu utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre 'egabhUe' ityArabhya 'khAitA pAnIyaM pAu~' ityetadgAyAparyantena gAyApaJcakena dRSTAntamuktavA dArzantikarUpe svAtmani etadupasaMha gAthAdvayamAha-mUlam - - evaM samuTio bhikkhU, evameva aNegaMgo / 552 migacAriyaM caritA NaM, uDuM pakke maI disaM // 82 // chAyA -- evaM samutthito bhikSuH evameva anekagaH / mRgAca caritvA khalu, udhvI prakrAmati dizam ||82|| TIkA - - ' evaM ' ityAdi / evaM mRgavat samutthitaH = saMgamAnuSThAne samudyata iti bhAvaH, evameva = mRgavadeva aneka : = aniyatasthAneSu gamanazIlaH - yathA mRgo naikatra vRkSatale Aste, kintu kadAcit kvacida vRkSatale anyatra vA nivasati, tathaiva sAdhurapyaniyatavAsitA kadAcit kvacitsthAne'nyadA 'nya smin sthAne nivasatIti bhAva: / etAdRzo bhikSuH- muniH mRgacaryo caritvA = mRgavadrogAbhAve gocaraM gatvA tatra labdhena bhaktapAnena zarIradhAraNaM kRtvA viziSTa samyagjJAnAdi bhAvataH zukladhyAnApAuM - pAnIyaM pItvA) pAnI pIkara aura khA kara pIkara apanI svAbhAvika gati se idhara phiratA huA apane sthAna para A jAtA hai // 81 // aba isakA dASTantika kahate haiM - ' evaM ' ityAdi ! anvayArtha - ( evaM - evam) isI prakAra (saMmuTThio-samutthito) samaya ke anuSThAna karane meM tatpara athavA samudyata - udyama karanevAlA ( bhikkhU - bhikSuH) bhikSu rogAdika AtaMkoM kI utpatti ke samaya cikitsA ke prati nirapekSa rahA karatA hai aura (evameva) mRga kI taraha hI (anekagoakagaH) aniyata sthAnoM meM phiratA rahatA hai| aura jaba vaha nIroga ho jAtA hai taba (migacAriyaM cArittANaM - mRgacaryA cAritvA) vaha gocarI ke liye nikala kara usameM labdha bhakta pAna se apanA nirvAha karatA hai / tathA pAnI yaM pItvA pAthI pIche che mAne jA pIne potAnI svAbhAvi gatithI tyAM tyAM khelatA kUdatA peAtAnA sthAna upara poMcI jAya che. 815 ve mAnu dRSTati cha - " evaM " tyAhi ! anvayArtha - evaM - evam A te saMmudvi-samutthito saMyamanu anuSThAna 42vAmAM sabasIna athavA samudyata bhikkhU - bhikSuH likSu rojAhiGa yAta DInI utpati bAte thiGitsA tara nirapekSa rahyA che bhane evameva - evameva bhRganI bhAi aNegI - anekazaH aniyata sthAnamAM iztA rahe hai. nyAre te nirogI manI laya chatyAre te migacAriyaM cArittANaM - mRgacaryaM caritvA goyarI bhATe nipuNIne te bhAM maLatA bhaktapAnathI-AhAra pANIthI pAtAnA nirvAha karatA rahe che, tathA viziSTa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 553 priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam rohaNAtkamarahitaH san khalu-tizcayena UyA dizaM prakAmati prakarSaNa gacchati sarvoparisthAne sthitIbhavati mukto bhavatIti yAvat / rogAbhAve bhikSArtha gamanaM jinakalpikApekSayA proktam / / 8 / / mRgacaryA meva spaSTayati-- mUlam--jahA mieM ega aNegacArI, aNegavAse dhurvagoyare y|| evaM muNI goyariyaM paviTe, no hIlee no vi ye khisaijA // 3 // chAyA--yathA mRgAH ekaH anekacArI, anekavAso dhruvagocarazca / evaM munirgAMcA praviSTo, no hIlayati no'pica khisayati // 83 // TIkA--'jahA' ityAdi / yathA mRgaH ekA-ekAkI advitIyaH, anekacArI-aniyateSu anekeSu sthAneSu bhaktapAnArtha carituM zIlamasyeti, tathA, anekavana sarassu ca bhaktapAnAthaM saMcaraNazIlaH, anekavAsaH, anekatravAso nivAso yasyeti tathA, ani viziSTa samyagjJAna-Adi bhAvase zukladhyAna para ArUDha ho jAtA hai aura isa taraha vaha karmamala rahita hotA huA (uiMdisaM pakkamaI-uvA dizam prakrAmati) urdhvadiza-muktisthAna- meM jAkara virAjamAna ho jAtA hai| roga ke abhAva meM bhikSA ke liye gamana jinakalpI ko apekSA se kahA gayA jAnanA cAhiye // 8 // aba mRga caryA ko spaSTa karate hue kahate haiM-'jahA mige' ityAdi ! anvayArtha (jahA-yathA) jisa prakAra (eNamie-ekaH mRgaH) akelA mRga (aNegayArI-anekacArI) aniyata aneka sthAnoM meM bhaktapAna ke nimitta phirA karatA hai aura (aNegavAso-anekavAsaH) aniyata aneka samyajJAna Adi bhAvathI zukaladhyAna upara ArUDha thaI jAya che ane A rIte e zubha bha // 5/ne uddedisaM pakkamaI-ucI dizam prakrAmati bhuta sthAnamA jaIne birAjamAna thAya che. reganA abhAvamAM bhikSA mATe gamana jI kalapInI apekSAthI kahevAela che ema jANavuM joIe. 82 ve bhRgayayAna 2578 42tai 4 cha-"jahA mige" tyAdi ! anvayArtha--jahA-yathA 2 pramANe ega miye-ekaH magaH / bhRga aNegacArI-anekacArI niyata sthAnamA mAtapAna-mAhArA bhATezyA 42 che. ma aNeganAse-aNegavAsa: maniyata bhane sthAnobhA 2 / 42 cha. tathA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre yatAnekasthAnavAsazIlaH - mRgo hi kadAcittarutale tiSThati, tathA dhruvagocaraH =dhutra nizcito goriva carazcaraNaM yasya sa tathA sarvadA gocaralabdhAhArAharaNazIlava bhavati / evaM munirapi bhavati / ekaH dravyato munigagasamanvitatvAdaneko'pi san bhAvato rAgadveSarahitatvAdeka eva, anekacArI = bhikSArthamuccanIcamadhyamA nekAniyatagRheSu bhramaNazIlaH, anekavAsaH = aniyatasthAneSu vAsakArI, tathA-dhruvagovaraca = sarvadA bhikSAlabdhAhAragrahaNazIlaca / etAdRzo munirgIcayo praviSTaH no hIlayati = antamAnte'zanAdike prApte sati dAtAraM nApamAnayati / api ca tathAvidhAhArAmAptau no khisayati=svaM paraM vA na nindati || 83 || 554 evaM mRgacaryA svarUpaM nirUpya yanmagAputreNoktaM yacca tanmAtApitRbhyAmuktam, tato yaccAyaM kRtavAMstaducyate- mUlam - migacAriyaM carissAmi evaM puttI jahAsuhaM / ammApiIhi'NuMpaNAo, jahIMi uhiM tao // 84 // sthAnoM meM rahA karatA hai tathA (dhuvagoyareya-dhruvagocarazca) nizcaya se gocara bhUmi meM labdha AhAra ko khAtA pItA hai ( evaM - evam ) isI taraha (muNImuniH) muni bhI (ega - ekaH) rAgadveSa se rahita hone ke kAraNa akelA hotA huA (agayArI - anekacArI) bhikSA ke nimitta ucca, nIca, evaM madhyama aneka aniyata gRhoM meM bhramaNa karatA hai aura nizcita ghAsa vinA kA ho jAtA hai / tathA sarvadA bhikSA labdha AhAra kA karane vAlA hotA hai / aisA muni jaba (goyariyaM paviTTha havai-gocaryA praviSTo bhavati) gocarI ke liye nikalatA hai taba aMta prAMta AhAra ke milane para dAtArakI (no hIlae -no hIlayati) hIlanA nahIM karatA hai athavA(no viya khisahajjA - no 'pica khiMsayati) nahIM milane para apanI aura para kI niMdA bhI nahIM karatA hai || 83 // dhuvagoyareya - dhruvagocarazca nizcayathI goyara bhUmimAM ne bhaNI zar3e te AhArane mAya pI . evaM - evam tevI rIte muNI-muniH bhuniyo ega- ekaH rAgadveSathI rahita hAvAnA kAraNe ekalA hovA chatAM bhikSA nimitta uMca nIca ane madhyama aneka aniyata gRhamAM bhikSA nimitte bhramaNa kare che ane nizcitavasa rahIta hAya che. tathA sadAne mATe bhikSA AhArane karavAvALA hAya che. evA munI jyAre goyarIyaM paviTTe havas - gocaya praviSTho bhavati goyarI bhATe mahAra nipuNe che tyAre antaprAnta AhAra bhagavA chatAM pazu AApanAra hAtAnI no hIlaye-no hIlayati nihA uratA nathI. athavA no viya khiMsaijjA - no'pica khiMsayati na bhaNavAthI peAtAnI temaja bIjAnI niMdA paNa karatA nathI. // 83 5 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam chAyA--mRgAcA dhariSyAmi, evaM putra ! yathAsukham / ambApitRbhyAmanujJAto, jahAti upadhi tataH / / 84 TIkA--'migacAriyaM' ityaadi| itthaM mRgAcaryAsvarUpamuktavA mRgAputraH prAha-he ambApitarau ! ahamapi mRgAcayA cariSyAmi / yathA bhavatorane magAcaryA proktA, tAmaGgIkariSyAmi / itthaM tenokte'mbApitarau proktavantau-he putra ! yadyevaM tadA yathAsukhaM kuruyathA tava sukhaM syAttathA kuru / atrAsmAkamAjJA'sti / tato mAtApitRbhyAmanujJAto mRgAputra upadhim upadhIyate narake AtmA'netyupadhiH dravyato dhanadhAnyAdikaM, bhAvataH-kaSAyAdikaM taM jahAti-parityajati // 84 // mRgacaryA kA varNana karane para mRgAputra ne jo kahA, tathA mAtApitA ne jo kahA tathA usake bAda mRgAputrane jo kiyA so kahate haiM'migacAriyaM' ityAdi ! ___ anvayArtha-isa prakAra mRgacaryAkA svarUpa kaha kara mRgAputra meM kahA he mAtatAta! maiM bhI (migacAriyaM caristAmi-mRgacA cariSyAmi) isI mRgacaryA kA sevana kruuNgaa| putra kI yaha vicAradhArA sunakara mAtApitA ne kahA (puttA-he putra) putra! (jahAsuhaM evaM-yathA sukhaM evam) acchI taraha se AnaMda ke sAtha tuma aisA kro| aba hama isameM tumhAre pratibaMdhaka nahIM hote haiN| hama tumako apanI saMmati dete haiM ki tama saMsArasamudra se pAra karane vAlI dIkSA aMgIkAra karo (ammApiIhi'NNuNNAo-ambapitRbhyAmanujJAto) mAtApitA kI isa prakAra AjJA prApta kara mRgAputra ne (tao upahiM jahAi-tataH upadhiM jahAti) dhana mRgacaryAnuM varNana karIne mRgAputre je kahyuM tathA mAtApitAe je kahyuM te tayA tyaa2|| bhRgAthutre 2 yu tene cha--"migacAriya" yaha ! anvayArtha-A prakArathI mRgacaryAnA svarUpane kahIne mRgAputre kahyuM ke, he bhAtA pitA! 5 migacAriyaM carissAmi-mRgacaryA cariSyAmi mAvI mRta carthonuM sevana karIza. putranI AvI vicAradhArAne sAMbhaLIne AnaMdapUrvaka temaNe kahyuM ke, puttA-putra putra jahA muhaM evaM-yathA sukham evam ghaNA mAnanA sAthe sArI rate evuM tame kare. have ame A viSayamAM tamAre avarodha karavA IcchatA nathI. ame tamane amArI saMmati ApIe chIe ke, tame saMsAra samudrane pAra karavApaannii sAkSAne zira 42 // ! ammApiIhi'NNuNNAo-ambApitRbhyAmanujJAto bhAtA pitAnI sevA prA2nI mAjhA prApta 42rI bhRAtre tao uvahiM jahAi utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre uktamevArtha savistaramAha-- mUlam-migacAriyaM carissAmi, savvadukrava vimokkhaNiM / tubbhehi abbharguNNAo, gaccha puttaM! jahAsuhaM // 85 // chAyA--mRgacaryA cAriSyAmi, sarvaduHkhavimokSaNIm / yuSmAbhirabhyanujJAto, gaccha putra ! yathAsukham // 85 // TIkA--'migacAriyaM' ityaadi| he mAtApitarau ! yuSmAbhiH abhyunujJAtaH AjJApito'haM sarvaduHkhavimo. kSaNI-sakalAsAtavimuktihetuM mRgacayA-niSpatikarmatArUpAM cariSyAmi-AseviSye / tato mAtApitarau proktavantau-he putra ! yathAsukhaM gaccha yathA te sukhaM bhave. tathA-kuru, pravrajyAM gRhANeti yAvat // 85 // dhAnya Adika dravya parigraha kA tathA kaSAya Adi abhyaMtara parigraha kA tyAga kara diyA // 84 // isa bAta ko phira kahate haiM--'migacAriyaM' ityAdi ! ____ anvayArtha--he mAtatAta ! (tunbhehiM anbhaNuNNAo-yuSmAbhirabhyanu jJAto) Apase AjJA prApta kara maiM (savvadukkhavimokkhaNi-sarva duHkha vimokSaNIm) sarva duHkhoM ko dhvaMsakarane vAlI (migacAriyaM-mRgacaryA ) mRgacaryA-niSpati karmarUpatA-kA (carissAmi-cariSyAmi) sevana kruuNgaa| isa prakAra jaba mRgAputra ne unase kahA-taba be bole-(putta-putra) he putra ! jisameM tumako (jahA suhaM gaccha-yathA sukhaM gaccha) sukha mAluma paDe vaisA kAma karo-hamArI cintA jarA bhI na kro| hama tuma ko AjJA dete haiM ki tuma pravrajyA aMgIkAra karo // 8 // tataH upadhiM jahAti dhanadhAnya mA4i 05 parisanA tathA pAya mA Asyatara parigrahane tyAga karI dIdhA. 84 che mA pAtana pachIthI / cha-"migacAriya" tyAta! manvayArtha-De mAtA pitA ! tubbhehi aSmaNuNNAo-yuSmAbhirabhyanu jJAto ApanI mAjJA prApta 4zana sabadukavavimokravaNi-sarvadukkhavimokSaNIm sa mAna nAtha 42vAvAjI migacAriyaM-magacayoM bhRgayA-nipatti 435tAnu carissAmi-cariSyAmi sevana 4222. mA pramANe nyAre bhRAtra tebhane chu tyAre tenA mAtApitA 4 3, putta-he putra putra ! sabhA tabhAne jahAsuhaM gaccha-yathAsukhaM gaccha subha bhajItama 421. mabhArI 1215 na kare. amo tamene AjJA ApIe chIe ke, tamo pravajyA grahaNa karo. 8pA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam 557 mAtApitroranumatimAdAya kiM kRtavAnityAha- - mUlam - aivaM se ammaoNpiyaro, aNuMmANittANa bahuvihaM / mattaM chindeI tAhe, mahAnAgorvva kaMcuyaM // 86 // chAyA -- evaM so'mbApitarau, anumAnya bahuvidham / mamalaM chinatti tadA, mahAnAga iva kaJcukam // 86 // TIkA- ' evaM ' ityAdi / tadA tasminakAle evaM pUrvoktaprakAreNa sa mRgAputro'mbApitarau anumAnya= dIkSAdAnAjJAyAm anumatau kRtvA, kaJcukaM mahAnAgaH = mahAsarpa iva bahuvidham mamatvam = azanaM me, basanaM me, jAyA me, bandhu vargo me ityAdi rUpaM bahuvidhaM bhAva mamatvaM chinnatti = parityajati / ayaM bhAvaH - yathA mahAnAgazviraprarUDhamapi kaJcukaM tyajati, evaM mRgAputro'pi anAdibhavAbhyastaM mamatvaM parityaktavAn ||86|| anena AntaropadhiparityAga uktaH, samprati bahirupadhiparityAgamAha - mUlam - iDDI vittaM caM miMtte ye puttadAraM ca nAyao / reNyaM va paMDe laggaM, niddhaNittANa nigao // 87 // mAtApitA kI AjJA milane para mRgAputrane kyA kiyA so kahate haiM -- ' evaM se' ityAdi / anvayArtha - - isa prakAra (tAhe - tadA) usa samaya (so- saH) mRgA putrane ( ammApaya aNumA NittANaM - ambApitarau anumAnya ) apane mAtApitA ko dikSA lene kI AjJA meM anumata karake ( mahAnAgo va - mahAnAga iva ) jisa prakAra mahA sarpa (kaMcuyaM - kaccukamaiva) kAculIkA parityAga kara detA hai usI taraha ( tAhe - tadA) bahu vidha (mamattaM chindaI - mamatvaM chinatti) mamatvakA parityAga kara diyA // 86 // bhAtA pitAnI AjJA bhaNavAthI bhRgAputrezu bhyu . te vAtane he che-"e vaM se" tyAhi ! anvayA9-2maare tAhe - tadA te samaye bhRgAputre ammapiyaro aNumaNitANaM - ambApitarau anumAnya potAnA bhAtApitAne hIkSA sevAnI AjJAmAM anubhata ane mahAnAgo - mahAnAgaH ? are mahAsarpa potAnI kaMcurya-kaJcukam iva yajIno parityAga hurI he che. khevI zete tethe taho- tadA mahu vidha bhabhatvanA parityAga karI dIdhA. // 86 5 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 uttarAdhyayanasUtra chAyA-Rddhi vitta ca mitrANi ca, putradAraM ca jJAtIn / reNukamiva paTe lagnaM, nirddhaya nirgataH // 87|| TIkA-'iDDI' ityaadi| sa mRgAputraH kumAraH Rddhi-karituragAdi sampadaM ca-punaH vittaM-hiraNyasuvarNAdi rUpam, ca-punaH mitrANi, tathA putradAraM= putrAn dArAMzca, jJAtInsodarAdIMzca paTe lAne reNukamiva dhUlimiva nirdhUya tyaktvA nirgata: gRhAd niSkAntaH pravajitaH iti yAvat // 87 / tato'sau kIdRk saMjAta ityAha-- mUlam-paMcamahavvayajutto paMcasamio tiguttigutto yaM / sabhitara bAhirae, tao kammaMsi ujuo // 8 // chAyA--paJcamahAvratayuktaH, pazcasamitastriguniguptazca / sAbhyantarabAhye, tapaH karmaNi udyuktaH / 88 / / isa gAthA dvArA sUtrakAra ne 'antaraMga parigraha kA tyAga mRgAputra ne kiyA' yaha bAta pradarzita kI hai| aba bAhya parigraha kA bhI tyAga unhoMne kara diyA-yaha bAta ve isa gAthA dvArA kahate haiM 'iDrI vittaM ca' ityaadi| anvayArtha-vastra meM lagna dhUlI ki taraha mRgAputrane (iDI-Rddhi) karI taraga Adi sampatti kA (vittaM-vittaM) hiraNya suvarNa Adi vitta kA, (mitteya-mitrANi ca) mitra janoMkA (puttadAraM ca nAyao-putradAraM ca jJAtiH ?) putra kA, strI kA, tathA apane jJAtijanoM kA (paDe laggaM reNuyaM vapaTe lagnaM reNukamiva) vastra meM lagI hui dhUlakI taraha (niddhaNittANa niggao-nirdUya nirgataH) parityAga kara diyA aura gharase nikala gayA arthAt dIkSA lekara muni bana gayA // 87 // A gAthA dvArA sUtrakAre "aMtaraMga parigrahane tyAga mRgAputre karyo" e vAta pradarzita karela che. have bAhya parigrahane paNa teNe tyAga karI dIdhA e vAtane mA mAyA dvArA 43 cha-"iGkI vittaM ca" chatyAha! anvayArtha:--palane boTI dhUnI bhA4 bhRgAputra iDDI-RddhiM thI ghodd| mA sapatinA vinaM-vittaM si95 suvaSNu mA vittI, mitteya-mitrANi ca bhitra nAnA, puttadAra ca nAyao-putradAraMca jJAtin putranA, strInA, tathA potAnA jJAtinAnI paDelaggaM reNuyava-paTe lagnaM reNukamiva dubhama lAgesa dhUmanI bhAi parityAga karI dIdho ane gherathI nIkaLI gayA. arthAta dIkSA laIne muni banI gayA. 87 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam TIkA--'paMcamahanvayajutto' ityAdi-- pravajyAgrahaNAnantaraM mRgAputro muniH paJcamahAvratayukta ANAtipAtaviramaNAdirUpe paJcamahAvatairyuktaH, paJcasamitaH paJcamiH-IryAbhASevaNAdAnanikSepaNo cAraprasravaNakhelajallasaMghANapariSThApanikAbhiH samitibhiH sahitaH, trigaptiguptaH timRbhiH-manovAkAyarUpAbhiguptA-rakSitazvasana sAbhyantara bAhya-AbhyantarI: pAyazcittAdibhiH bAthai anazanAdibhizca saha vartate yattasmistathokte tapaH karmaNi udyuktaH samudyato'bhUt / AbhyantarabAhyatapolakSaNaM caitat-- ... 'pAcchittaM ziNao veyAvaccaM taheva sjjhaao| jhANaM utsaggo vinaya, arbhitarao tavo hoi / 1 // agasaNamUgoyariyA, vittI saMkhevaNaM rsnycaao| kAyakileso saMllI NayA ya bajjho tavo hoi 2| chAyA--prAyazcittaM vinayo vaiyAvRttyaM tathaiva svaadhyaayH| dhyAnam upasamA~ dIkSA lekara ve kaise bane so kahate haiM-'paMcamahanvayajutto' ityaadi| anvayArtha-vastra meM lagna dhUli kI taraha mAputrane (paMcamahanyayajutto -paJcamahAtratayuktaH) paMcamahAvratoM kI (paMcasamiyo tigutti gutto ya-pazca samitastriguptiguptazca) pAMca samitioM kI evaM tIna guptioM se rakSita ho kara ke cAritra kI ArAdhanA kI, tathA (sambhitara bAhirae-sAbhyantara bA) bAhya aura Abhyantara ke bheda se bAraha prakAra ke (tao kammasi ujjuo-tapaH karmaNi udyuktaH) tapoM kA bhI pAlana karanA prAraMbha kiyaa| prANAtipAta viramaNa Adi pAMca mahAvata haiN| IryA samiti, bhASAsamiti, AdAnanikSepaNa samiti, uccAra prasravaNasamiti, jallasaMghANapariSThApanasamiti, 5 samiti haiM / managupti vacanagupti aura kAyagupti ye Elan avne te 31 manyA, tena De cha--paMcamahabbayajuto tyA ! manvayAtha-bhRgAputra paMcamahavyayajutto-paJcamahAvratayuktaH pAMya mahAvatAnI paMcasamiyo tiguttigutto ya-pazcasamitastriguptiguptazca pAMya samitimAnI bhane 35 guptionI, A pramANe tera prakAranA cAritranI ArAdhanA karI. tathA hiMmata bAhirae-sAbhyantara bAhya mAhya samasyataranA sehathI mAra prA2nA tavo kammasi ujjao-tapAkarmaNi udyuktaH tapa para pAsana 42vaan| prA yo. prAtipAta viramaNa Adi pAMca mahAvrata che, charyA samiti, bhASAsamiti, AdAna nikSepaNa samiti, uccAra prastravaNa samiti, jala saMghANa pariSThApana samiti A pAMca samiti che. managuNi, vacanagupti, ane kAyagupti, A traNa guNie che. prAyazcitta, vinaya, utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 560 uttarAdhyayanasatre 'pi ca, AbhyantarikaM tapo bhavati // 1 // anazanamUnodaritA, vRttisaMkSepaNaM rstyaagH| kAyaklezaH saMllInatA ca vAdyaM tapo bhavati // 2 // iti // 88 // tathA ca-- mUlam--nimmemo nirahaMkAro, nissaMgo cttgaarvo| samo yaM savvabhUesu, tasesu thAvaresu yaM // 89 // chAyA-nirmamo nirahaGkAro, niHsaGgastyaktagauravaH / samazca sarvabhUteSu, traseSu sthAvareSu ca // 89 / / TIkA 'nimmamo' ityAdi-- sa mRgAputro muniH nirmamA vastrapAtrAdiSu mamatvarahitaH nirahaGkAraH aha. kAra rahitaH, niHsaGgaH bAhyAbhyantarasaGgarahitaH, tyaktagauravaH Rddhigaurava rasa gaurava sAtagauraveti gauravatrayarahitaH, ca-punaH traseSu sthAvareSu ca sarvabhUteSu trasa sthAvarAtmaka sakalabhUteSu samA gagadveSAbhAvAttulyo'bhUt / / 89 // 3 tInaguptiyAM haiN| prAyazcitta vinaya, vaiyAvRtya, svAdhyAya, dhyAna vyutsarga ye chaha prakAra ke Abhyantaratapa haiN| anazana, Unodara vRtti saMkSepaNa, rasaparityAga, kAyakleza, saMllInatA, ye chaha bAyatapa haiM // 88 // phira kaise bane so kahate haiM-'nimmamo' ityaadi| anvayArtha- tapa karate 2 mRgA putra kI pariNati itanI nirmala bana gaI ki ve (nimmamo-nirmamo) vastrapAtra Adi meM bhI mamatva rahita ho gye| (nirahaMkAro-nirahaGkAro) ahaMkArabhAva AtmA se bilakula calA gyaa| yAhya aura abhyantara parigraha ke tyAga se (nissaMgo-niHsaGga) unameM niHsaMgatA aagii| inakI pariNati (cattagAravo-tyaktagauravaH) Rddhigaurava, rasagaurava, sAtagaurava se rahita ho gii| (tasesu thAvaresu ya savvabhUesu vaiyAvRtya, svAdhyAya, dhyAna ane vyutsaga e cha prakAranAM atyaMtara tapa che. anazana, uNe daravRtti saMkSepaNa, rasa parityAga, kAyAkaleza, saMbalInatA A cha bAhA tapa che. 88 pachI 31 manyA te 2-"nimmamo" tyAdi ! anvayArtha--tapa karatAM karatAM mRgAputranI pariNatI eTalI nirmaLa banI gaIke, nimmamo-nirmamo vastra, pAtra mAhimA para temane mamatva na 2dhuM. nirahaMkAronirahaGkAro sa2 sApa mAmAbhAthI bhI yAtyo gayo. mA bhane anya tara parisanA tyAgayI memanAmA nissaMgo-niHsaGgaH ni:satA yAvI // 4. memanI pariNatI catta gAravo-tyaktagauravaH gaurava, 24 gaurava, sAta gauravathI 2hita manI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam samatvameva prakArAntareNAha- mUlam - lAbhAlAbhe suMhe dukkhe, jIvie maraNe tahA / samo nindApasaMsAsu, tahA mANavamANao // 90 // chAyA - lAbhAlAbhe sukhe duHkhe, jIvite maraNe tathA / samo nindAprazaMsAsu tathA mAnApamAnataH // 90 // " TIkA--'lAbhAlAbhe' ityAdi / sa mRgAputro muniH lAmAlAme - lAbha vAlAbhazca lAbhAlAbhaM tasmin AhApAnIyapAtrAdInAM prAptAvamAptau vA ityartha / tathA-mukhe duHkhe, tathAjIvite maraNe, tathA - nindAprazaMsAsu tathA - mAnApamAnataH = mAnApamAnayo:= mAne - Adare, apamAne - anAdare ca samastulyaH / mAnApamAnata ityatra sArva vibhakti stasiH // 90 // samo - traseSu sthAvareSu ca sarvabhUteSu samaH) rAgadveSa ke abhAva se trasa evaM sthAvara jIvoM ke Upara inake citta meM samatA vRtti A gaI // 89 // isI bAta ko punaH sUtrakAra puSTa karate hai - 'lAbhAlAbhe' ityAdi / anvayArtha - magAputra kI cittavRtti (lAbhAlAbhe - lAbhAlAbhe) lAbha aura alAbha meM - vastrapAtrAdika tathA bhakta pAnAdika kI prApti meM tathA aprApti meM samabhAvavAlI bana gaI isI taraha (suhe dukkhe-sukhe duHkhe) sukhaduHkha (jIvie maraNe tahA - jIvite maraNe tathA) jIvita, maraNa tathA (niMdApasaMsAsu-niMdAprazaMsAsu) niMdA prazaMsA aura (mANAvamANao - mAnApamAnataH) mAna evaM apamAna meM bhI (samo - samo) samabhAva vAle ho gaye // 20 // 561 4. tase thAvare ya savvabhUesa samo- traseSu sthAvareSu ca sarvabhUteSu samaH rAgadveSanA abhAvathI trasa ane sthAvara jIveAnI upara temanA cittamAM samatA vRtti AvI gaI. 589nA yA vAtane irIdhI sUtrAra puSTa 1re che - " lAbhAlAbhe tyAhi ! manvayArtha--bhRNAyutranI cittavRttI lAbhAlAbhe-lAbhAlAbhe sAla bhane asAlamAM vastra pAtrAdika tathA bhakata pAnAdikanI- AhArapANInI prAptimAM tathA aprAptimAM sabhabhAvavANI manI gaI mAna pramANe suhe dukkhe - sukhe duHkhe subha : jIvie maraNe tahA- jIvite maraNe tathA bhavita, bharazu tathA nindApasaMsAsu - nindA prazaMsAsu nidhA prazaMsA sane mANA vamANao - mAnApamAnataH bhAna tathA ayabhAnabhAM samo - samo sabhalAvavANA janI gayA. // 80 // 71 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 uttarAdhya tathA ca-- mUlam-gAravesu kasAesu, daMDasallabhaesu ye / niyaMtto hAsasogAo, aNiyANo abaMdhaNo // 91 // chAyA--gauravebhyaH kaSAyebhyo, daNDazalyabhayebhyazca / niratto hAsazokAt , anidAnaH abandhanaH / / 91 // TIkA--'gAravesu', ityaadi| gauravebhyaH Rddhi gauravAdibhyaH, kaSAyebhyaH krodhAdikapAyebhyaH, daNDazalyabhayebhyaH daNDa:-manovAkAyAnAM sAvadhavyApArarUpaH, mAyAzalyaM nidAnazalyaM mithyA darzanazalyaM caitacchalyatrayaM, bhayAni ihalokabhayaM paralokabhayam zrAdAnabhayam akasmAdbhayaM maraNabhayam , ayazobhayam, zrAjIvikAbhayaM ceti saptabhayAni, daNDAdInAmitaretarayogadvandvaH, tebhyaH, tathA-hAsazokAtmhAsazca zokazceti hAsazokaM tasmAca nivRttaH san anidAna:-mAyAdi-nidAnavarjitaH, abandhanaH rAgadveSabandhana rahito jAtaH / 'gAravesu kasAesa daMDasallabhaemu' ityatra paJcamyarthe sptmii|91|| phira--'gAravesu' ityaadi| anvayArtha--tapa karate 2 Rddhi Adi tIna prakAra ke (gArave-gauravebhyaH) gauravoM se krodhAdika cAra prakAra kI (kasApasu-kaSAebhyo) kaSAyoM se. mana, vacana evaM kAya ke sAvadya vyApAra rUpa (daMDasallabhaesu ya-daNDazalyabhayeSu ca) manodaNDa, vacanadaNDa, kAyadaNDa tIna daMDoM se, mAyAzalya. nidAnazalya, evaM mithyAdarzanazalya ina jhalyoM se, iha lokabhaya, paralokabhaya, AdAnabhaya akasmAtabhaya, maraNabhaya, ayazobhaya, evaM AjIvikAbhaya, ina sAta bhayoM se tathA (hAsasogAo niyatto-hAsazokAt nivRttaH) hAsa, zoka se nivRtta ho kara ve mRgAputra munirAja (aNiyANo abaMdhaNo-anidAna: abandhanaH) anidAna aura abandhanarUpa bana gaye // 9 // pachI--"yAravesu" tyA ! manyA-tapa 20i 42di ziddha mAtra praznAM gAravesu-gauravebhyaH gauravothI, oghAni yAra nA kasAema-kASAyebhyaH pAyothI mana kyana bhane yAnA sAvadha vyApAra 35 daMDasallabhaemu ya-daNDazalyabhayeSu ca bhanAhI. vayana, kAyadaMDa e traNa daMDAthI, mAyAzalya, nidAnazalya ane mithyAdarzana zalya, A zAthI, AlAka bhaya paraloka bhaya, AdAna bhaya, akasmAta bhaya, maraNa bhaya, ayaza laya, bhane mAvi laya, mA sAta sayothI tathA hAsasogAzrI niyattohAsazokAta nivRttaH sya. zAthI nivRttathaIna te munirAza-mRgAra aNiyANo abaMdhaNo-anidAna: abandhanaH manihAna bhane ma dhana35 manI 14. // 1 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam % tathA-- mUlam -aNissio ihaM loe, paraloeM annissio| vAsIcaMdaNakappo ya, asaMNe'NasaNe tahA // 92 // chAyA--anizrita iha loke, paraloke aniSitaH / vAsIcandanakalpaca, azane'nazane tathA // 92 // TIkA--'aNissio' ityAdi / sa mRgAputra muniH ihaloke-aihalaukike rAjAdisammAne anizritaH nizrArahitaH, paraloke devaloka sambandhisukhopabhogAdau ca anizrita:-nizrArahito jaatH| uktaM cApi-- 'No iha logaTTayAe tavamahiDijjA no paralogaTTayAe tvmhiddijaa|' iti / ca-puna:vAsIcandanakalpo jAta-vAsIva ghAsI tam, apakAriNamityarthaH' candanamiva upakArakatvena kalpayati manyate iti vAsIcandanakalpaH tathA--'aNissio' ityaadi| anvayArtha-ve mRgAputra munirAja tapasyAkI ArAdhanA se (ihaloeihaloke) ihaloka saMbaMdhI rAjAdika dvArA prApta sanmAna Adike viSaya meM jisa taraha ( aNissio -anizritaH) nizrArahita bana cuke the usI taraha ve (paraloe aNissio-paraloke anizritaH) devaloka saMbaMdhI sukha ke upabhoga Adi meM bhI nizrA rahita bne| iha loka ke liye tapa nahIM karanA cAhiye isa para kahA bhI hai_ 'No iha logaTTayAe tavamahiDijA no paralogaTTayAe tavamahiDijA' isI taraha unakI cittavRtti bhI (vAsIcaMdaNakappo ya-vAsIcandanakalpazca) tathA- "aNissio" tyA ! sa-kyA-ye bhRgAdhuna munizana tapasyAnA mArAdhanAthI ihaloe-ihaloke A loka saMbadhI rAjAdika dvArA prApta sanmAna AdinA viSayamAM je rIte aNissio-anizritaH nizrI raDita manI gayA hatA. mI te paraloe aNissio-paraloke anizritaH 524-34 sevi sumana BAnAhimA paNa nizrA rahita banyA. A leka ane paralokanA mATe tapa na karavuM joIe. AnA upara kahyuM paNa che - " No iha logaTTayAe taba mahiTijAno paralogaTTayAe tavamahi dvijA" mA zate memanI cittavRtti paSu vAsIcaMdaNakappo ya-vAsIcandanakalpazca uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 uttarAdhyayanasUtre yo mAmapakarotyeSa, tttvenopkrotysau| zirAmokSAyupAyena, kurvANa itra nIrujam // ' athavA-vAsyAmapakAriNyAM candanasya kalpa iva cheda iva ya upakAritvena vartate sa vAsIcandanakalpaH / 'apakArapare'pi pare, kurvantyupakArameva hi mhaantH| surabhI karoti vAsI malayajamapi takSamANamapi iti munigAputra etAdRzo jaatH| tathA sa mRgAputramuniH azane AhAra karaNe anazane anAhAre athavAnaJ zabdaH kutsite, kutsitAhAre antaprAntAhAre cApitulyo jAtaH / dvitIyaH 'aNissio' iti sarvathA nidhArahitatvaM dyotayati // 92 // tathA ca-- mUlam-appasatthehi dArehi, savvao pihiyAsave / ajjhappajjhANajogehi, pasatthadarmasAsaNe // 93 // chAyA--aprazastebhyo dvArebhyaH, sarvataH pihitAsravaH / ____ adhyAtmadhyAnayogaH, prazastadamazAsanaH / / 93 // TIkA--appasatthehiM' ityAdi / sa mRgAputramuniH adhyAtmadhyAnayogaH-AtmanIti-adhyAtma, adhyAtma ye dhyAnavAsIcandana kalpa bana gii| jisa prakAra caMdana apane kATane vAle kulhADe ko sugaMdhita kara detA hai usI prakAra mRgAputra bhI apane apakArI ke prati bhI dveSa bhAvanA se rahita bane / athavA-vAsI-vasulA ke samAna apane apakArI ko bhI caMdana ke tulya mAnane laga gaye the / (tahA asaNe'Na. saNe-tathA azane anazane) tathA azana meM evaM anazana me bhI ve mRgA. putra munirAja samacitta bana gye| kutsita artha meM na zabda ke prayoga se anta prAnta AhAra yahAM anazana zabda se gRhIta huA hai| athavAAhAra nahIM karanA yaha bhI anazana zabdakA artha hotA hai // 12 // sugaMdhita ghasAyelA caMdana jevI banI gaI. je pramANe caMdana pitAne kApavA vALA kuhADAne paNa sugaMdhita banAvI de che, te pramANe mRgAputra paNa pitAnA apakArI ta26 55 dveSamAthI hita manyA tathA vAsI-vasulAnI bhA4 potAnA parIne paNa caMdananA jevA mAnavA lAgI gayA hatA.tathA azanamAM ane anazanamAM paNa te mRgAputra munirAja samacitta banI gayA. kutsita arthamAM naba zabdanA prayogathI anta prAnta AhAra ahIM anazana zabdathI grahaNa karAyela che. athavA AhAra na karo e paNa anazana zabdane artha thAya che. kerA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam yogAH zubhadhyAnavyApArAstaiH sarvebhyaH aprazastebhyaH prazaMsA'nAspadebhyaH, dvArebhyaH karmopArjanopAyebhyo hiMsAdibhyaH pihitAH -AsravaH-karmAgamaH pihito yena sa tathA jAtaH / bahubrIhitvAnniSThAntasya pUrvanipAtaH, sApekSasyApi gamakatvAt smaasH| tathA-prazastadamazAsana:-prazastaH damaH upazamaH zAsana-jinAgamAtmakaM ca yasya sa tathA jAtaH / yadvA-sa magAputro muniH adhyAtmayogaiH sarvebhyo'prazastebhyo dvArebhyo nivRttaH ata eva pihitAH abaruddhakarmAgamanAvakAzastathA prazastadamazAsanazca jAta; / atra 'nivRttaH' ityasyAdhyAhAraH kartavyaH / 'sabao' ityatra sArvavibhaktikastasiH // 13 // samprati tatphalopadarzanAya prAha-- mUlam - evaM nANeNa caraNeNaM, daMsaNeNa taveNa ye / bhAvaMNAhiM ye suddhAha, sammaM bhAvitu appayaM // 94 // bahuyA~Ni 3 vAsANi, sAmaNNamaNupAliyA / mAsieNa u bhatteNaM, siddhi patto aNuttaraM // 15 // chAyA---evaM jJAnena caraNena, darzanena tapasA ca / bhAvanAbhizca zuddhAbhiH, samyag bhAvayitvA''tmAnam // 14 // bahu kAni tu varSANi, zrANyamanupAlya / mAsikena tu bhaktena, siddhi prAptaH anuttarAm / / 95 // tathA 'appasatthehi' isaNAdi / anvayArtha-una mRgAputra munirAjane (ajjhappajANajogehi-adhyAtmadhyAnayogaH) adhyAtma saMbaMdhI zubha dhyAna ke saMbaMdha se (apasatthehi dArehi-aprazastebhyo dvArebhyo) aprazasta dvAroM se AnevAle (sabao pihiyAsave-sarvataH pihitAtravaH) Asrava ko bilakula roka diyAthA (pasattha damasAsaNe-prazastadamazAsanaH) dama-upazama-evaM-zAsana-jinAgama ke anusAra pravRtti meM apane Apako visarjita kara diyA thA // 9 // tathA-"appasatthehiM" tyAdi / manvayAya -- bhR||putr munirAle ajjhappajjANajogehi-adhyAtmadhyAnayogaH madhyAtma samadhI zubha yAnanA sadhathI apasatthehiM dArehi-aprazastebhyo dvArebhyaH prazasta dvArAdhI bhAvavAAA sabao pihiyAsave-sarvataH pihitAsravaH 40 sana bhIsI hI mane pasatthadamasAsaNe-prazastadamazAsanaH prazasta ma upazama bhane zAsana jIna Agama anusAra pravRttimAM pitAnI jAtane visarjIta karI dIdhI. 93 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre TIkA-'evaM' ityaadi| sa mRgAputra muniH evam amunA prakareNa jJAnena-matizrutAdikena, caraNena zAstroktAcaraNena, darzanena zuddhasamyaktvazraddhArUpeNa, ca-punaH tapasA-dvAdazavidhena, ca-punaH zuddhAbhiH-nidAnAdidoSarahitAbhiH bhAbhini: mahAvratasambadhinIbhiH paJcaviMzatisaMkhyAbhiranityatvAdibhirvAdaza vidhAbhirvA AtmAnaM bhAvayitvA-tanmayatAM nItvA, tu-puna: bahukAni-bahUni varSANi zrAmaNyaM sAdhutvam anupAlya, tu-punaH mAsIkena bhaktena-mAsAvadhyanazanaM kRtvA sakalakarmakSayeNa anuttarAM-sarvokRSTAM siddhi mokSarUpAM siddhi prAptaH / / 94-95 / / ___athAdhyayanopasaMhArapUrvakamupadizannAha / / mUlam-evaM karaMti saMbuddhA, paMDiyA paviyakhaNA / viNiyati bhogesu, miyAputte jahA~ misI // 16 // anvayArtha-(evaM-evam) isa prakAra (nANeNa-jJAnena) matizruta Adi jJAna se (caraNeNaM-caraNena) zAstrokta pAcaraNa se (daMsaNeNa-darzanena) aura zuddha samyak zradvArUpa darzana se (taveNa ya suddhAhiM bhAvaNAhi-tapasA ca zuddhAbhiH bhAvanAbhiH) tathA nidAna Adi doSoM se mukta mahAvata saMbaMdhI paccIsa bhAvanAoM se athavA-bAraha bhAvanAoM se (appayaM bhAvittu -AtmAnaM bhAvayitvA) apanI AtmA ko bhAvita tathA (bahuyANi vAsANi sAmaNNamanupAliyA-bahakAni varSANi zrAmaNyaM anupAlya) bahata varSoMtaka muni avasthA kA pAlana karake mRgAputra munirAja ne (mAsieNa bhattena aNusaraM siddhiM patto-mAsikena bhaktena anuttarAm siddhi prAptaH) eka mAsa kA saMthArA dhAraNa karake anuttara siddhiko-muktisthAna ko prApta kiyA // 94-95 // mA04 pAtane sUtrA2 mAyAmAthI zara prazita 42 cha-"evaM" tyAdi ! sanyAya-evaM-ebam 2 re nANeNa-jJAnena bhAtazruta mA hAnathI caraNeNaM-caraNena zAstrota mAyarathI mane daMsaNeNaM-darzanena zuddha sabhya zraddhA35 dRzanI tathA taveNa ya suddhAhiM bhAvaNAhi-tapasA ca zuddhAbhiH bhAvanAbhiH nihAna Adi dethI mukata mahAvata saMbaMdhI pacIsa bhAvanAothI athavA bAra bhAvanAothI appayaM bhAvitaM-AtmonaM bhAvayitvA pAtAnA mAmAne sAvita 4zane tathA bahuyANi vAsANi sAmaNNamanupAliyA-bahukAni varSANi zrAmaNyaM anupAlya 54aa | supI bhuni sthAnu pAsana rIne bhRgAputra munirA mAsiyeNa bhattena aNuttaraM siddhiM patto-mAsikena bhaktena anuttarAM siddhi prAptaH se bhAsanA syaa| dhAraNa karIne anuttara siddhine eTale mukita sthAnane prApta karyuM. 94o | 95 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 567 priyadarzinI TIkA a. 16 mRgAputracaritavarNanam chAyA-evaM kurvanti saMdhuddhAH, paNDitAH pvickssnnaaH| vinivartante bhogebhyo, mRgAputro yathA RSiH // 96 / / TIkA--' evaM ityAdi' sudharmA svAmi pAha-hejambUH / mRgAputra RSi yathA'karot yathA ca sa bhogebhyo vinivRttaH, evam anena prakAreNaiva saMbuddhAH samyagjJAtatattvAH, paNDitAHheyopAdeyavivekayuktAH, pravicakSaNA: avasarajJAH kurvanti, evameva bhogebhyo vinivartante / 'jahAmisI' ityatramakAraH ASaitvAt 'bhogesu' iti paJcamyarthe saptamI // 96 // punaH prakArAntareNopadizannAhamUlam--mahappabhAvassa mahAjasaMsta, miyAi purtassa nismmbhaasiyN| tavappahANaM cariyaM ca uttama, gaippahANaM ca tiloyavissuyaM // 27 // viyANiyoM dukkhavivaDeNaM gheNaM, mamatabaMdhaM ca mahAbhayAvahaM / suhAvahaM dhammadhuraM aNuttaraM, dhArehe nivvANaguNAvahaM mahaM, tibemi||98|| chAyA-- mahApramAvasya mahAyazsaH, mRgAyA. putrasya nizamya bhASitam / tapaH pradhAnaM carita ca uttama gati pradhAnaM ca trilokavizrutam // 971 vijJAya duHkhAvavarghanaM dhanaM mamatvabandhaM ca mahAbhayAvaham / sukha bahA dharmadhurAmanuttarAM, dhArayata nirvANaguNAvahAM mahatIm, iti bravImi / / 98 // aba adhyayana kA upasaMhAra karate hue upadeza kahate haiM-'evaM' ityAdi anvayArtha-aba zrI sudharmA svAmI jambU svAmI se kahate hai-(jahAyathA jaise (miyAputto misI-mRgAputraH RSiH) mRgAputra RSine (bhogelu viNiyaTuMti-bhogebhyo vinivartante) bhogokA parityAga kiyA hai (evaMevam) isI taraha se (saMyuddhA-saMdhuddhAH) sabuddha-tatvoM ke samyakrajJAtA (paMDiyA -paNDitAH) paMDita jana bhI avasara Ane para aisA hI karate haiM // 26 // ve adhyayana 5.2 42di paDheza 46 cha ---"evaM" tyA ! anvayAtha--zrI sudharmA sva mI zrI jakhkha svAmIne kahe che ke he jaMbU ! jahA-yathA ma miyApurtA misI-mRgAnaH RSi: bhRgAputra RSiye bhogema viNiya dRti-mogebhyo vinitartante bhAganA parityAga 42a che evaM-evam vI tathA saMbuddhA-sabuddhAH tatvAnA sabhyazAtA paMDiyA-paNDitAH patana 55 avasara AvavAthI evuM ja kare che. 96 che utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre 3 TIkA-'mahappabhAvassa' ityaadi| he munayaH ! mahAprabhAvasya-mahAn atyukRSTaH prabhAva: mahAtmyaM yasya sa tathoktasya, duSkarapratijJApAlanAdatizayamAhAtmyayuktasya, mahAyazasa:-digantavyAptayazasa:, mRgAyAH rAjhyAH putrasya muneH bhASitaM saMsArAsAratvaduHkhapracuratvAve dakaM vacanaM nizamya-zrutvA, tapaH pradhAnam upasA dvAdazavidhena pradhAna zreSTham, ata eva uttamam utkRSTatama carita-cAritraM ca nizamya% zrutvA, tathA-tasya trilokavizrutaM lokatrayaprasiddhaM gatipradhAna-gatiSu pradhAna gatipradhAnam, gatiSu pradhAnabhUtAM mokSarUpAM gatiM ca nizamya zrutvA, tathA-dhanaM ca duHkhavivardhanaM duHkha vRddhikaraM vijJAya, sani dhane caurAgninupAdibhyo bhayasya sarvadA sadbhAvAd dhanasya dAkhavivardhakatvaM vijnyeym| tathA mamatvabandhaM mAtApita strIputrAdiSu mamatvabandhanaM ca mahAbhayAvaha-mahAbhayajanaka vijJAya, svajanAdi mamatvabandho hi prANinaM narake . isI bAta ko punaH prakArAntara se upadeza ke rUpa meM do gAthAoM se kahate haiM-'mahappabhAvassa' ityAdi / anvayArtha-he munijano! tuma (mahappabhAvassa mahAjasassa miyAi puttassa bhAsiyaM nisamma tavappahANaM uttamaM cariya tiloyavismayaM gaippahANaM ca nisamma-mahAprabhAvasya mahAyazasaH mRgAputrasya bhASitaM, nizamya tapaH pradhAnaM uttamaM caritaM, trilokavizrutam gattipradhAnaM ca nizamya) duSkara pratijJA ke pAlana karane se mahAprabhAvaka tathA diganta meM vyApta yazazAlI hone se mahAyazasvI aise mRgAputra ke, saMsAra kI asAratA tathA duHkha pracuratA ke Avedaka vacanoM ko, tathA tapaH pradhAna uttama cAritra ko tathA trilAka prasiddha mokSa pratirUpa gati ko sunakara tathA (dhaNaM dukkhavivaDaNaM mamattabaMdhaM ca mahAbhayAvahaM viyANiyA-dhanaM duHkhavivardhanaM mamatva A vAtane pharIthI prakArAntarathI upadezanA rUpamAM be gAthAothI kahe che-- "mahappabhAvassa" tyAhi ! ___ anyAya-he munina ! tabhe mahapyabhAvassa mahAjasassa miyAiputtassa bhAsiyaM nisamma tavappahANaM uttamaM cariya tiloyavismayaM gaippahANaM ca nisamma-mahAprabhAvasya mahAyazasaH maMgAputrasya bhASitaM nizamya tapaH pradhAnaM uttama caritaM trilokavizrutaM gatipradhAnaM ca nizamya hu042 pratijJAnu pAlana karavAthI mahAprabhAvaka tathA digaMtamAM vyApta yazazALI hovAthI mahAyazasvI evA mRgAputranAM, saMsAranI asAratA tathA dukha pracuratAnAM Avedaka vacanane tathA tapa pradhAna uttama cAritrane tathA traNalekamAM prasiddha mokSaprAptirUpa gatine sAMbhaLIne tathA dhaNaM dukkha vivaDaNaM mamattabaMdhaM ca mahAbhayAvahaM viyANiyA-dhanaM duHkhavivardhanaM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 19 mRgAputracaritavarNanam nItvA mahAbhayaM dadAti, nirvANaguNAvahAM nirvANaguNAH-anantajJAnadarzanavIryamukhA dayastAnAvahati prApayati yA sA tAM tathA, nirvANaguNamApikA, ataeva-sukhAvahAM =akSayasukhaprApikAm anuttarAM-sarvotkRSTAM mahatIm aparimitamAhAtmyayuktAM dharmadhurAM-dharmodhuriva mahAsattvaruhyamAnatayA, dharmadhurA tAM tathA, paJcamahAvattarUpAM dharmarUpAM dhArayata / ' iti bravImi' ityasyArthaH pUrvavad bodhyaH // 97-98 // itizrI-vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApaka-pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zAhUchatrapati-kolhA pura-rAjapradatta-'jainazAstrAcArya' padabhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri -jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlabativiracitAyAmuttarAdhyayanamUtrasya priyadarzinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM mRgApurakAkhyaM ekonaviMzatitamamadhyayanaM smpuurnnm|| bandhaMca mahAbhayAvaham vijJAya) dhanako duHkhakA vizeSarUpa se vardhaka evaM mAtApitA strI putra AdikoM meM mamatva kA baMdha mahAbhaya kA janaka jAnakara (nivvANaguNAvaha-nirvANaguNAvahAm ) anaMtajJAna, anaMtadarzana, anaMtavIrya, anaMtasukha, inako prApta karAnevAlI tathA (suhAvaha-sukhAvahAm) akSaya sukha svarUpa aisI (aNuttaraM-anuttarAm) sarvotkRSTa evaM (mahatIm) aparimita mAhAtmyayukta aisI (dhammadhurAm-dharmadhurAm ) paMca mahAtratarUpa dharmakI dhurAko (dhAreha-dhArayata) dhAraNa karo / (tti bemi-itibravImi) aisA mahAvIra prabhu ke upadezAnusAra maiM kahatA hUM // 97-98 // // isa unnIsave adhyayana kA hindI anuvAda saMpUrNa huvA // mamatvabandhaM ca mahAbhayAvahaM vijJAya dhanane manA vizeSa 35ne dhAnA2 bhane mAtA pitA strI putra AdikA mAM mamatvane baMdha mahAbhayane janmAvanAra jANIne nivANaguNAvahaM nirvANaguNAvahAm manatajJAna, mana tana, manAtavIya, manasuma, yene ta banA2 tathA suhAvaha-sukhAvahAm akSaya subha 2535 mevI sarvotkRSTa bhane aparimita mahAnya yuta yevI dhammadhuraM-dharmadhurAm pAMya mAtrata35 yamanI dhurAne dhAreha-dhArayata pA25 42 // tti bemi-iti bravImi me maDAvIra pramunA upadeza anusAra huM kahuM chuM. 97 598 zrI uttarAdhyayana sUtranA ogaNIsamA adhyayanano gujarAtI bhASA anuvAda samApta thaye. ra uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha viMzatitamamadhyayanaM prArabhyate // uktaM mRgAputrakAravyaM nAmaikonaviMzatitamamadhyayanam / sammati mahAnirgandhIyaM nAma viMzatitamamadhyayanaM prArabhyate / asya ca pUrveNa sahAyamabhisambandhaH pUrvasmi arrer niSpratikarmatA proktA, sA ca anAthasvabhAvanayaiva pAlayituM zakyate, ato'sminnadhyayane'nekavidhamanAthatvaM procyate / ityanena sambandhenAyAtasyaidatasyAdhyayanasyedamAdimaM sUtram - mUlam -- siddhINaM namo kiMccA, saMjayANaM caM bhAvao / atthadhammaMga taccaM, asiddhiM suNeha me // 1 // chAyA -- siddhAn namaskRtya, saMyatAMzca bhAvataH / arthadharmagati tathyAm, anuziSTiM zRNuta me // 1 // TIkA - siddhANaM' ityAdi / sudharmAsvAmI jambUsvAmIprabhRtIn ziSyAn saMbodhya prAha-bho ziSyAH / siddhAn sitaM= baddhamaSTavidha karma, taddhmAta= bhasmasAdbhUtameSAmiti siddhA:bIsavAM adhyayana kA prAraMbha mRgAputraka nAma kA unnIsavAM adhyana kA vyAkhyAna ho gayA / aba vaha bIsavAM adhyana vivecana ke liye prAraMbha hotA hai| isakA nAma mahAnirgranthIya adhyayana hai| isakA saMbaMdha unnIsaveM adhyayana ke sAtha hai / aura vaha isa prakAra se hai - unnIsaveM adhyayanoM me jo niSpratikarmatA prakaTa karane meM AI haiM so usakA pAlana anAthapane kI bhAvanA se hI ho sakatA hai| anAthapanA bhI aneka prakAra hai / yahI bAta isa adhyayana meM kahI jAvegI / isa adhyayana kI yaha Adi gAthA hai- 'siddhANaM' ityAdi / anvayArtha - sudharmAsvAmI jaMbUsvAmI adi ziSyoM ko saMbodhita karake vIsamA adhyayananA prAraMbha-- mRgAputraka nAmanu egaNIsamuM adhyayana AgaLa kahevAi gayuM have A vIsamuM adhyayana vivecanananA mATe prAraMbha thAya che. Anu' nAma mahAningranthIya adhyayana che. A adhyayananA saMbaMdha egaNIsamA adhyayananI sAthe che, ane te A pramANe che. AgaNIsamA adhyayanamAM nipratikatA pragaTa karavAmAM Avela che. paraMtu enu plana te anAthapaNAnI bhAvanAthI ja thai zake che. anApaNAnA paNa aneka prakAra che. e vAta A adhyayanamAM kahevAmAM Avaze. A adhyayananI A prathama gAthA che - " siddhANaM" tyAhi ! anvayAya--sudharmA svAmI jammU svAmI vagere ziSyAne sa Mbodhana karatAM kahe uttarAdhyayana sUtra : 3 - Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 571 priyadarzinI TIkA a. 20 mRgAputracaritavarNanam dhyaanaanlnirdgdhaassttkmendhnaaH| uktaM hi-- "siyaM dhaMtaMti siddhassa, siddhattamuvajAyaI" iti / tAn tIrthaGkarAdisiddhAn, iha tIrthakarA bhAvisidatvAt siddhA ityucyate / tathA saMyatAnsakalasAvadhavyApAraviratAn AcAryopAdhyAyasarvasAdhuzca bhAvato bhAvapUrvakaM namaskRtasya, arthadharmagatim-arthyate-mokSArthibhirabhilaSya te ityarthaH ratnatrayalakSaNaH, sa cAsau dharmazcetyarthadharmastasya gatiH svarUpajJAnaM yayA sA tAM tatho. ktAm, tathyAm aviparItArthAm 'anuziSTiM hitopadezarUpAM zikSA me=mayA kathyamAnAM shrRnnut| yadvA me=mama anuziSTi-zikSAM yUyaM shrRnnut| ki-kRtvA-siddhAnpaJcadazaprakArAna , tathA saMyatAna-sAdhana-AcAryopAdhyAyAdisarvasAdhUMzca bhAvataHnamaskRtya, kIdRzIM me anuziSTim ?, arthadharmagati duSpApyadharmaprAptikArIkAm , kahate haiM-he ziSya ! maiM (siddhANaMca-siddhAnAMca) siddhoM ko evaM (saMjayANaMcasaMyatAnAM ca) saMyatoM ko (bhAvao-bhAvataH) bhAvapUrvaka (namokiccAnamaskRtvA) namaskAra karake (atyadhammagaiM-arthadharmagati) artha-ratnatraya, dharma-tadrUpadharma-usa ke gati svarUpa ko pratipAdana karane vAlI (taccaMtathyAM) vAstavika (aNusirTi-anuziSTi) anuziSTi ko-hitopadezarUpa zikSA ko athavA duSmApya dharma kI prApti karane vAlI zikSA ko mai kahatA hUM so (suNeha-zrRNuta) suno| "sitaM-aSTavidhaM kama-mAtaM bhasmasAbhRtaM yeSAM te siddhAH" isa vyutpatti ke anusAra jJAnAvaraNIya Adrika ATha prakAra ke karma jina ke bhasma ho cuke haiM ve siddha hai| AcArya, upAdhyAya evaM sarvasAdhu ye saMyata haiM kyoM ki ye sakala sAvadha vyApAroM se sarvathA virata hote haiN| mokSArthI prANiyoM dvArA jo abhilaSita hotA cha , ziSya ! hu~ "siddhANaM ca"-siddhAnAM ca siddhAne bhane saMjayANaM ca-- saMyatAnAM ca sayatAne bhAvao-bhAvataH bApU'4 namokiccA-namaskRtvA namAra 12 atthadhammagaI-arthadharmagati matha-2latraya dharma-ta55-nA gatiH135na pratipAna 42vApAnI tacaM-tathyAM vAstavi4 aNusiTi-aNuziSTi anushisstthitopadezarUpa phrikSAne athavA duprApya dhamanI prApti karAvavAvALI zikSAne huM chu, tene tamA suNeha-zrRNuta sainI . "siyaM dhaMtaMti siddhassa, siddhattamuvajAyai sitaM aSTavidhaM kama-dhmAtaM bhasmasAdbhUtaM yeSAM te siddhAH" A anusAra jJAnAvaraNIya Adika ATha prakAranAM karma jenAM naSTa thaI cUkyAM che te siddha che. AcArya, upAdhyAya ane saghaLA sAdhu e saMyata che, kemake teo saghaLA sAvadya vyApArothI saMpUrNapaNe virata hoya che. mekSanA abhilASI prANIo uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 uttarAdhyayanasUtre yayA mama zikSayA durlabhadharmasya prAptiH syAditi bhAvaH / punaH kIdRzIM me'nuziSTim ?, tathyAM satyAm ! yadvA=ahaM siddhAn saMyatAzca bhAvato namaskRtya, arthadharmagati tathyAm anuziSTiM karomi, yUyaM me mama samIpe zRNuta itynvyH| iha cAnuziSTirabhidheyA, arthe dharmagatiH prayojanam / anayozca parasparamupAyopeyabhAba sambandhaH sAmarthyAduktaH mumukSuradhikArItyapimUcita 'siddhANa saMjayANa' ityatra dvitIyArtha SaSThI / yadvA'tra sambandhasAmAnye SaSThI bodhyA // 1 // dharmakathAnuyogatvAdasya dharmakathA'bhidhAnamiSeNa samprati zikSAmAha-- mUlam--pabhUyarayaNo rAyA, seNio magahIhiyo / vihAraMjattaM nijAo, maMDikucchisi ceIe // 2 // chAyA--prabhUtaratno rAjA, zreNiko mgdhaadhipH| vihArayAnaM niryAtaH, maNDikukSau caitye // 2 // TIkA--'pabhUyarayaNo' ityaadi| prabhUtaratnaH-madhUtAni-pracurANi ratnAni karkatanAdIni-pravaragajAzcAdi rU. pANi vA yasya sa tathAbhUto magadhAdhipaH zreNiko rAjA sAntaHpuraH saparihai vaha yahAM artharUpa se grahaNa kiyA gayA hai| aisA vaha artha ratnatrayasamyagdarzana, samyagjJAna evaM samyaka cAritra hai| kyoM ki vahI mokSArthiyoM dvArA abhilamisa hotA hai / yahAM anuziSTi, abhidheya hai aura artha dharmagati prayojana hai| tathA ina donoM kA paraspara meM jo upAya upeyabhAva hai vahI yahAM saMbaMdha hai| mokSAbhilASI adhikArI hai // 1 // yaha dharmakathAnuyoga hai isaliye dharma kathA ko lekara zikSA kahate haiM--'pabhUyarayaNo' ityaadi| anvayArtha-(pabhUyarayaNo-prabhUtaratnaH) kaketana Adi ratnoM ke athavA apanI 2 jAti meM uttama gaja, azva Adi rUpa ratnoM ke adhipati dvArA je abhilaSita thAya che tenuM ahIM artha rUpathI grahaNa karavAmAM Avela che. e te artha ratnatraya-samyagdazana, samyajJAna ane samyaka cAritra che. kemake, te mokSArthIo dvArA abhiSita thAya che. ahIM anuziSTi, abhidheya che. ane adharmagati prayojana che. tathA e bannene parasparamAM je upAya upeyabhAva che eja ahIM saMbaMdha che. mekSAbhilASI adhikArI che. 15 A dharmakathAnuga che A kAraNe dharmakathAne laIne zikSA kahevAmAM Ave cha.-"pabhUyarayaNo" tyAha! anvayArtha -pabhUyarayaNo-prabhUtaratnaH tana mA ratnAne athavA pAtapAtAnI tima uttama hAthI ghoDA mAEi35 2tnAnA bhavipati bhane magahAhivo-maga utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mRgAputracaritavarNanam 573 janaH sa bAndhavo vihArayAtrayA-krIDArthamazvavAhanikAdirUpam udisya niryAtaH= nagarAnirgataH san maNDi kukSau-maNDikukSinAmake caitye-udyAne smaagtH| 'vihArajataM' ityatra tRtIyAthai dvitIyA // 2 // tadudyAnaM kIdRzamityAha-- mUlam-nANAdumalayAipaNaM, nANApakkhiniseviyaM / nANAkusumasaMchannaM, ujANaM naMdaNovamaM // 3 // chAyA--nAnAdumalatAkIrNa, nAnApakSiniSevitam / nAnAkusumasaMchannam , udyAnaM nandanopamam // 3 // TIkA- 'nANAduma' ityAdi / tadudyAnaM nAnAdrumalatAkIrNa-nAnA-anekavidhA ye drumAH vRkSAH latAzca tAbhirAkIrNa vyAptam , tathA nAnApakSisamAkulaM nAnA-aneka jAtIyA ye pakSiNastaniSevitaM saMzritam , tathA-nAnAkusumasaMchannam-nAnA aneka jAtIyAni yAni kusumAni-puSpANi taiH saMchannam AcchAditam , tathA-nandanopamaM cAsIt // 3 // evaM (magahAhiyo-magadhAdhipaH) magadhadeza kA svAmI (seNiyo rAyAzreNikorAjA) zreNika rAjA kisI samaya (vihArajatta-vihArayAtrAM) vihAra yAtrA krIDA ke liye (nijjAo-niryAtaH) nagara se prasthita ho kara (maMDikucchisi ceie-maNDikukSau caitye) maMDi kukSi nAmaka udyAna meM Aye // 2 // vaha udyAna kaisA hai so kahate haiM-'nANAduma0' ityaadi| ___anvayArtha--(nANAdumalayAipaNaM-nAnAdrumalatAkINa) nAnA prakAra ke vRkSo evaM latAoM se vyApta tathA (nANApakkhiniseviyaM-nAnA pakSi niSevitam) nAnA prakAra ke pakSioM se yukta evaM (nANA kasumasaMchanna-- nAnAkusumasaMcchannam) aneka prakAra ke puSpoM se yukta (ujjANaM naMdaNovama-udyAnaM nandanopamam ) nandanavana ke jaisA thA // 3 // dhAdhipaH bhane bhaga5 zinA svAmI seNiyo rAyA-zreNiko rAjA zreNis PM / samaya vihArajattaM-bihAra yAtrAM vihAra yAtrA DAnA bhATe nijAoniryAtaH nA2yI maDA nIjIna maMDikucchisi ceie-maNDikukSau caitye bhakSi nAmanA udyAnamAM pahoMcyA. | 2 | ye GdhAna tu tenu qNuna 4De cha.-"nANAduma" tyA ! ___manyAtha-nANAdumalayAiNNaM-nAnAgumalatAkIrNa mane 4 prA2na! vRkSA mane mane satAsAthI ma252 me tema nANApakkhi niseviyaM-nAnApakSi niSevitam vividha praznAM 5kssiiy| bhane nANAkusumasaMcchannaM-nAnAkusumasaMcchannam mane - 2nA sudhI bhanA2 50pAthI laresa meM ujANaM naMdaNovama-udyAnaM naMdanopamam dhAna nandanavana jevuM hatuM. A 3 | uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - uttarAdhyayanasUtre tato yadabhUttaducyate-- mUlam-tatthe so pAsa~I sAhuM, saMjayaM susamAhiyaM / nirsannaM rukkhamUlammi, sukumAlaM suhoiyaM // 4 // chAyA--tatra sa pazyati sAdhu, saMyataM musamAhitam / niSaNNaM vRkSAmUle, sukumAraM sukhocitam // 4 // TIkA--'tattha' ityaadi| tatra udyAne saH zreNiko rAjA vRkSamUle niSaNNaM-samAsIma sukumAraMkomalaM sukhokti-mukhayogyaM musamAhitaM-cittasamAdhiyuktaM saMyata-saMyamavantaM sAdhu-muni pazyati / sarvo'pi ziSTaH sAdhurityacyute, ataH 'saMyataH' ityuktam / nivAdirapi bahi; saMyamavAn bhavatIti 'susamAhitam' ityuktam // 4 // tataH-- mUlam-tassa rUvaM tu pAsittA, rAINo tammi sNje| aJcaMta paramo AsI, atulo rUvavimhao // 5|| chAyA--tasya rUpaM tu dRSTvA, rAjastasmin saMyate / atyantaparama AsIt, atulo rUpavismayaH // 5 // TIkA-tassa' ityaadi| tasya sAdhoH rUpaM dRSTvA, rAjJa zreNikasya tasmin saMyate tasya sAdhophira jo huA so kahate haiM-'tattha' ityaadi| anvayArtha (tattha-tatra) usa udyAnameM (so-sa.) rAjAne (rukkhamUlamminisanna-vRkSamUle niSaNNaM) vRkSa ke nIce baiThe hue (sukumAlaM-sukumAraM) sukumAra susamAhiyaM-susamAhitam) sukhocita cittakI samAdhisaMpanna tathA (saMjayaM-saMyataM) saMyamazAlI eka munirAja ko dekhA // 4 // kira-'tassa' ityaadi| anvayArtha--(tassa rUvaMtu pAsittA-tasya rUpaMtu duSTA) munirAja me dhAnamA 4 paDAyalA ye tyAMzu nayu tana "tattha" 4tyAha! -kyA-ye GdhAnamA so-saH 4 rukkhamUlammi nisannaM-kSamUle niSaNNaM vRkSanI nIya melA me sukumAlaM-mukumAraMbhAra suhociyaM-sukhocitam sumoyita thittanI samAdhiyA panna tathA saMjayaM-saMyataM yamAjI mevA munirAsana yA. // 4 // pachI--"tassa" tyAva! sankyA-tassa rUbaMtu pAsittA-tasya rUpaMtu dRSTvA te bhunIzana35ne bane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mRgAputracaritavarNanam viSaye atyantaparamaH sarvotkRSTaH atula nirUpamaH, rUpavismayA rUpaviSayamAzcaryam AsIt abhavat / 'tu' zabdaH pUraNe // 5 // vismayasvarUpamevAha-- mUlam--aho vANo aho rUvaM, aho ajassa somyaa| aho khaMti aho mu~ttI, aho bhoge ' asaMgayA // 6 // chAyA--aho varNaH aho rUpam , aho Aryasya saumyatA / aho zAntiH aho muktiH, aho bhoge asaMgatA // 6 // TIkA-'aho' ityaadi| asya Aryasya-sAdhoH aho ! varNa:-susnigdho gaurAdiH, aho ! asya rUpama AkAra:. upalakSaNatvAt lAvaNyaM ca / muktAphalabaccAkacikyayuktamasya rUpamAzcaryajanakam / uktaM ca-- ke rUpa ko dekhakara (rAiNo tammi saMjae-rAjastasmin saMyate) rAjA ko usa saMyata ke viSaya meM bahuta (accataparamo-atyaMtaparamo) adhika tathA ( atule svavimhio atulo rUpavismayaH ) atularUpa viSayaka Azcarya huA // 5 // Azcarya kA kAraNa kahate haiM--'aho' ityAdi / __ anvayArtha--rAjAne vicAra kiyA ki-dekho ina (ajassa-Aryasya) munirAja kA aho vaNNo-aho varNa:) varNa kitanA acchA susnigdha evaM gaura hai aho rUvaM aho rUpaM rUpa evaM lAvaNya kitanA acchA manamohaka hai mukta phala / cAkacikya ke samAna inakA rUpa vAstava meM Azcaryajanaka me kahA bhI hairAyaNo tammiM saMjae-rAjJastasmin saMyate 20ne saMyatanA viSayamA bhUma aJcaMta paramo-atyaMta paramo madhi tathA atulo svavimhao-atulo rUpavismayaH atula rUpaviSayaka Azcarya thayuM. te 5 che mAzya yavAnA 24ne cha.-"ho" tyAha! sa-kyAtha-salame piyA yo gare vA ? mA anjassa-Aryasya munisa. nA aho kaNo-aho varNa: / sura sni5 mane gaurava . tabhara baho rUaho rUpam dAvaSya 3 manamA cha ? bhutAnA yAyiyatI mA bhanu rUpavi stavamAM Azcarya janaka che. kahyuM paNa che ke-- utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 muktAphaleSu chAyAyAstaratvamitrAntarA / pratibhAti yadaGgeSu, tallAvaNyamihocyate || 1 || uttarAdhyayana sUtre aho ! asya saumyatA = vizudvAdhyavasAyazIlatvAdasya sukhe zAradanirmalA'khaNDacandramaNDalAdapyadhikA darzakanayanAnandadAyitA pratibhAti / aho ! asya kSAntiH kSamA, asya sadyaH matrajitasya zarIrasambandhisugandhalobhAkRSTaSaTpadanikaraistudyamAnasyApi nizcalatayA''zvaryakAriNI kSAntiH pratibhAti / aho ! asya muktiH = nirlobhatA, asyAzcaryakAriNyA kSAntyA nirlobhatA'pi prakaTTI bhavati yadapUrvarUpalAvaNya saMpannasyApi zarIrasyAnapekSaNAdasya nirmamatvamapi mahAzcaryajanakam / "motI ke aMdara jo tarala (caMcala kAMti) chAyA hotI hai usI prakAra jisake zarIra kI kAMti camakAra karatI ho usako lAvaNya kahate haiM / " ( aho somayA - aho saumyatA) aho ! vizuddha adhyavasAyavAle hone se inake mukha para jo zaratkAlIna nirmala pUrNa candramaNDala se bhI adhika kAnti hai vaha darzaka janoM ke nayanoM ko kitanI AnaMda dAyinI ho rahI hai / (ahokhaMti - aho kSAMtiH) inakI kSamA to vizeSa vismayakAraka bana rahI hai / yadyapi ye mahAtmA abhI navIna dIkSita hI jJAta ho rahe haiM phira bhI inakI zArIrika candanAdi sugaMdha se akRSTa huA jo yaha bhramara nikara meM vaha inako vyathita karatA huA vicalita nahIM kara sakatA hai ye bilakula nizcala bane hue baiThe haiM yaha kitane Azcarya kI bAta hai| (aho muktI - aho muktiH) lobharahita jo inakI vRtti hai vaha bhI baDI vilakSaNa jJAta hotI hai| apUrva lAvaNya se alaMkRta jo ina kI yaha "mAtInI aMdara je tala chAyA hAya che, eja pramANe ageAmAM je prati bhAsa hAya che tene lAvaNya kahe che." aho somayA - aho saumyatA bhu| ! vizuddha adhyavasAyavANA hovAthI bhanA sukhArivaMda upara je zadUkALanA niLa pUNuM cadramaDaLathI paNa adhika kAnti che the nenArAyAnA nayanAne DeMTalA AnaMda AAyI rahI che ! aho khaMti - aho kSAMtiH emanI kSamA tA kharekhara vizeSa vismayakAraka ja che. jo ke A mahAtmA hamaNAM navAja dIkSita thayelA lAge che chatAM paNa, emanI zAririka sugadhathI AkarSAIne je A bhamarA pharI rahyA che te emane vyathA pahoMcADI rahyA hAvA chatAM temane dhyAnamAMthI calAyamAna karI zakatA nathI. e e bilakula nizcala manIne 4 meThA che. ye TalA AzcaryAnI vAta che ? aho muttI - aho mukti: bola rahita je emanI vRtti che e paNa khUba vilakSaNa jaNAya che. apUrva lAvaNyathI ala'kRta evI emanI je A zArirIka. anapekSA vRtti che enAthI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadizanI TIkA a. 20 mRgAputracaritavarNanam aho ! asya sAdhoH-bhoge-bhogaviSaye asaMgatA=nispRhatA / sadorakamukhavastrikA rajoharaNAdi tathArUpanirgranthaveSadhAritvAdasya bhogaviSaye'pya nAsaktirAzcarya janayati / asya pAyo : varNAdikaM sarvamAzcaryakArIti rAjA zreNiko manasyacintayaditi bhAvaH // 6 // tato rAjA yadakarottaducyate-- mUlam-tastaM pAe u vaMdittA, kAUMNa yaM payAhiNaM / nAiMdUramaNAsanne, paMjalI paDipucchaMi // 7 // chAyA--tasya pAdau tu vanditvA, kRtvA ca pradakSiNAm / nAtire'nAsanne, prAJjaliH pratipRcchati // 7 / / TIkA--'tassa' ityaadi| tasya sAdhoH pAdau-caraNau vanditvA-praNamya, pradakSiNAM ca kRtvA nAtidUre-nAtiviprakRSTa, anAsanne nAtisamIpe sthito rAjA prAJjaliH karabaddhaH san zArIrika viSayaka anapekSA vRtti hai usase prakaTa hone vAlA nirmala bhAva mahAn Azcarya janaka bana rahA hai| (aho bhoge asaMgayA-ahobhoge asaMgatA) spRhatA to inakI atyanta Azcarya utpanna karatI hai| isa prakAra rAjA ke manameM munirAja ko saba hI bAteM Azcarya janaka pratIta ho rahI thIM // 6 // inako dekhakara rAjAne jo kiyA so kahate hai-'tassa' ityAdi / anvayArtha--isa prakAra AzcaryabhAva meM magna hue una rAjAne unake pAsa pahu~cakara (tasya pAeu vaMdittA-tasya pAdau vanditvA) unake caraNoM meM vaMdanA kI, pazcAt (payAhiNaM kAUNa nAidaramaNAsanne paMjalI paDipucchai-pradakSiNAM kRtvA nAtidUre anAsanne prAnjaliH pratipRcchatI) pra48 tharahaso nibhalA mahAna mAzvayana nI 27sa cha. aho bhogeasaMgayA-aho bhoge asaMgatA mAgaviSayamA manI ni:25DatA to satyata Azcarya utpanna kare che. A prakAre rAjAnA manamAM munIrAjanI saghaLI binA Azcayajanaka ja dekhAI rahI hatI. te 6 amana ne sana zuyu te cha.-"tassa" tyAha ! anvayArtha--A prakAranA AzcaryabhAvamAM magna banelA e rAjAe temanI pAse pAMyIna tassa pAeu vaMdittA-tasya pAdau vanditvA tamanA yaramA 4 yu pachI pAyAhiNaM kAUNa nAIdaramaNAsanne paMjalI paDipucchai-pradakSiNAM kRtvA nAtidUre 73 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 578 uttarAdhyayanasUtre prati pRcchatipraznaM karoti / 'tu' zabdaH paadpuurnne| vandanAnantaraM pradakSiNAbhidhAnaM mahApuruSeSu dRSTipathe samAgateSveva teSAM praNAmaH kartavya,, iti mUcanArtham / / 7 / / praznasvarUpamAha-- mUlam-taruNo'rsi aMjo ! pavvaIo, bhogakAlammi sNjyaa| urvaDio'siM sAmanne, eyama suNAmi tA // 8 // chAyA--taruNo'si Arya ! pravajio, bhogakAle saMyataH ! / upAsthito'si zrAmaNye, etamathe zrRNomi tAvat // 8 // TIkA--'taruNosi' ityAdi / he Arya ! he saMyata ! tvaM taruNaH yuvA'si, ata eva asmin bhogakAle =bhogayogyavayasi, tvaM kathaM pratrajitaH ? kathaM ca zrAmaNye asidhArA tulya sAdhu dharmapAlane upasthito'si udyukto'si / tAvat-prathamam etamartha tava panajyAyA hetu zruNomi zrotukAmo'smi / pazcAnu yatvaM kathayiSyasi tadApi zroSyAmIti bhAvaH / / 8 / / pradakSiNA pUrvaka unake na atisamIpa aura na atidUra hAtha joDakara baiTha gaye aura isa prakAra pUchane lage // 7 // kyA pUchA ? so kahate haiM--'taruNosi' ityAdi / anvayArtha--(ajo-Arya) he Arya ! (saMjayA-saMyata) he saMyata ! Apa isa samaya (taruNo'si-taruNo'si) bhara javAnI meM haiM ataH yaha samaya to mahArAja (bhogakAlammi pavvaio-bhogakAle pratrajitaHasi) bhoga bhogane kA hai-phira Apa isa samaya kaise dIkSita ho gaye haiM aura (sAmanne uvaDio'si-zrAmaNye upasthitaHasi) asidhArA tulya jo yaha zrAmaNya-sAdhupanA hai usake pAlana karane meM kaise udhukta bane haiN| maiM (tA-tAvat) sarva prathama (eyamaDhe suNAmi-etamartha zrRNomi) Apake anAsanne prAJjaliH pratipRcchati pratikSa! 40 tamanAthI 2 59 nahI tama mAna paNa nahIM e rIte hAtha joDIne besI gayA ane A prakAre pUchavA lAgyA. 7 ye bhunirAzane zu pUchayu 1 te 4 cha-"taruNosi" chatyAha! anvayArtha-ajo-Arya Aya ! saMjayA-saMyata saMyata ! 2mA 5 241 samaye taruNo'si-taruNo'si 12 nuvAnImA ch|, sAthI sA samaya to mhaa2|04 bhogakAlammi pavvaio-bhogakAle pravrajitaH sAgavAno cha tyAre mAvA samaye Apa yA pAraNe dIkSita manI yA ch| anesAmaNNe uvaDio'si-zrAmaNye upasthitaH asi taravAranI ghA2 samAna mA zrAmaeya-sAdhupAcha menu pAlana 42pAmA bha dhuta. manyA ch| ? hu~ tA-tAvat sAthI prathama eyamadaM suNAmi utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mRgAputracaritavarNanam itthaM zreNibhUpasya vacanaM zrutvA munirAha-mUlam -- aNAho miM mahArIya ! nAho majjha naM vijai / aNukaMpagaM suMhiM vAvi, kaMcI nAmi samemahaM // 9 // chAyA -- anAtho'smi mahArAja, nAtho mama na vidyate / anukamparka suhRdaM vA'pi, kaMcinnAbhisamemyaham ||9|| TIkA - 'aNAho' ityAdi / he mahArAja ! aham anAtho'smi, ato mama nAthaH = yogakSemakArI = alabdhasya lAbho yogaH, labdhasya paripAlanaM kSemaH, tatkArI na kavid vidyate / ahaM kacidapi anukampakam = anukampAkArakaM janaM suhRdaM = mitraM vA'pi na abhisamemi=nAbhisaMgacchAmi na prApnomi / mama yogakSemakArI kazcidapyanukampakaH suhRd vA nAbhUdato'haM pratrajita iti bhAvaH // 9 // 579 0 mukha se yaha saba bAte sunanA cAhatA hUM // 8 // zreNikarAjA ke vacana sunakara munirAja kahate haiM--'aNAhomi' ityAdi / anvayArtha - - (mahArAya mahArAja !) he rAjA maiM (aNAhomi-anAthaH asmi) anAtha hUM- merA yoga kSemakArI koI nahIM hai isI liye (majjha nAho na vijjai-mama nAthaH na vidyate) merA koI nAtha nahI hai / alabdha ke lAbha kA nAma yoga tathA labdha ke paripAlana karane kA nAma kSema hai / ( ahaM kaMci aNukaMpagaM suhiM vAvi nAbhisamem ahaM kaMcit anukaMpakaM suhRdaM vApi na abhisame mi) maiM kisI bhI dayAlu tathA mitrajana ke samIpa nahIM gayA hUM / arthAt mujhe aisA koI bhI dayAlu tathA mitrajana nahIM dikhA ki jo mere liye yoga kSemakArI huA ho-ataH apane ko anAtha samajhakara meM dIkSita ho gayA hUM // 9 // uttarAdhyayana sUtra : 3 etamarthaM zRNomi sapanA bhumethI se bAta sAMbhaNavAnI 2chA zatru zrethiM rAmanAM vayana sAMbhaNIne bhunirAna Ahe - " aNAhomi" anvayArtha - mahArAya - mahArAja ! he rAma ! huM aNAhomi-anAthaH asmi anAtha chu, mArA upara phrema karanAra evuM kAI nathI A kAraNe manna nAdo na vijjai - mama nAthaH na vidyate bhaare| DII nAtha nathI. asampanA sAlanu nAma yoga tathA samdhanuM pariyAsana puravAvANAnu nAma kSetra che. huM ahaM kaMciaNukaMpagaM suhi vAvi nAbhisamem - ahaM kaMcit anukaMpakaM suhRdaM vApi na abhisamemi / pazu hayAlu tathA mitra jananI pAse gayA nathI. arthAt mane evA kAi paNa dayALu mitrajana maLela nathI ke je mArA mATe ce!ga kSemakArI thayela hoya. AthI mArI jAtane anAtha samajIne me dIkSA aMgIkAra karI che. // 9 // // 8 // tyAhi ! Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 uttarAdhyayanasUtre evaM muninokte rAjA mAhamUlam-tao so pahasio, rAyA seNio magahAhiyo / evaM te iDimaMtassa, kaha NAho ne vijei // 10 // chAyA-tataH sa prahasito rAjA, zreNiko magadhAdhipaH evaM te RddhimataH, kathaM nAtho na vidyate // 10 // TIkA-'tao so' ityAdi / tato munivacana zravaNAnantaraM prahasitaH prahasan sa magadhAdhipaH zreNiko rAjA'bravIt-he mahAbhAga! evam dRzyamAnaprakAreNa RddhimataH vismayakAraka varNAdi sampattimataH, te tava nAtha: yogakSemakArI kathaM na vidya iti mhdaacrym| AzcaryahetuH-yatrAkRtistatra guNA vasanti' iti 'guNavati dhanaM tataH zrI; zrImatyAjJA tato rAjyam' itica lokapravAdasya viruddhatA // 10 // munirAja ke vacana ko sunakara rAjA jo kahatA hai usI ko prakaTa karate hai--'tao so' ityAdi / anvayArtha---isa prakAra munirAja ke vacana sunakara (tao so magahADivo seNiyo rAyA pahasiyo-tataH saH magadhAdhipaH zreNikaH rAjA prahasitaH) magadha ke adhipati zreNika rAjA ko ha~sI AgaI aura ha~sate 2 hI unhoMne munirAja se kahA-mahArAja ! (evaM iDrimaMtassa te kahaM NAho na vijai-evaM RddhimataH te kathaM nAtho na vidyate) vismayakAraka rUpa Adi saMpatti saMpanna ApakA koI nAtha nahIM hai yaha eka bhArI Azcarya kI bAta hai // 10 // | munirAjanAM vacanane sAMbhaLIne rAjA je kahe che. ene pragaTa karavAmAM Ave che. "tao so"-tyA ! ___ manvayAtha----muninai qyana samajAna tao so magahAhivo seNiyorAyA pahasio-tataH saH magadhAdhipaH zreNikaH rAjA prahasitaH bharAdhanA adhipati zreNi rAjAne hasavuM AvI gayuM ane hasatAM hasatAM ja temaNe munirAjane kahyuM maharAja ! evaM iDi maMtassa te kaI nAho na vijai-evaM RddhimataH te kathaM nAtho na vidyate vismayakAraka evuM ApanuM rUpa, AvI saMpatti saMpanna hovA chatAM paNa Apane keI nAtha nathI A eka bhAre AzcaryanI vAta che. 10 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mRgAputracaritavarNanam yadi cAnAthataiva vratAGgIkArahetustarhi-- mUlam-homi nAho bhayaMtANaM, bhoge bhuMjAhi saMjayA ! / mittanAiparivuDo, mANussaM sudullahaM // 11 // chAyA--bhavAmi nAtho bhadantAnAM, bhogAn bhukSva saMyata ! / mitrajJAtiparivRto, mAnuSyaM khalu sudule mam // 11 // TIkA--homi' ityaadi| he saMyata ! ahaM bhadantAnAM pUjyAnAM yuSmAkaM nAtho bhavAmi / tvaM mitrajJAtiparitaH mitrai tibhizca yukto bhogAn manojJazabdAdIn bhukSva / mayi nAthe sati tatra mitrANi jJAta yo bhogAzca mulabhA iti bhaavH| yato mAnuSyaM = manuSyajanma khalu-nizcayena sudurlabham // 11 // 'yadi Apa ke sAdhu banane meM anAthatA hI kAraNa hai to maiM ApakA nAtha ho jAU~' isa prakAra ke abhiprAya ko lekara rAjA kahate haiM-- 'homi' ityaadi| ___anvayArtha--(saMjayA!-hesaMyat) he saMyata ! (bhayaMtANaM nAho homibhadantAnAM nAtho bhavAmi) Apa kA mai nAtha hotaahuuN| (mitta nAi paribuDo bhoge bhuMjAhi-mitrajJAti parivRtaH bhogAn bhuGzva) ataH Apa mitra evaM jJAtijanoM se yukta hokara manojJa zabdAdika bhogoM ko bhogeN| apane ko anAtha na smjheN| mere jaise vyakti ke nAtha hone para Apa ke kyA kamI raha sakatI hai| kyA mitrajana kyA jJAtijana kyA bhoga ye sabhI sulabha haiN| kyoM vyartha ke isa tyAga kI avasthA meM paDa gaye ho| (mANussaM khu sudullahaM-mAnuSyaM khala sudurlabham ) yaha manuSya paryAya ApanA sAdhu banavAmAM je anAthatA ja kAraNabhUta che te huM Apane nAtha 515" 21 prAranA abhiprAyane sAdhane nA 4 cha-"homI" tyA ! anvAtha-saMjaya-saMyata usayata ! bhayaMtANaM nAho homi-bhadantAnAM nAthobhavAmi Apano dunAtha thA chu. mittanAi parivuDo bhoge muMjAhi-mitrajJAti parivRttaH bhogAna bhukSva mAthI mA5 bhitra bhane jJAtinAthI yuta panIne bhane zabdAdi bhegone bhege pitAne anAtha samaje. mArA jevI vyakti nAtha thavAthI Apane have zAnI kamI rahevAnI che? mitrajana, jJAtijana, tema ja bhega e badhuM susama cha. // mATe 05 mA ma tyAganI avasthAmA 5 gayA ch| ? mANussaM khu sudullahaM-mAnuSyaM khalu sudurlabham // manuSya paryAya ghaDI 4 bhagata nathI. A manuSyabhavanI prApti mahAdurlabha jANIne ene bhego bhegavIne saphaLa karo 11 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre munirAha-- mUlam--appaNA vi aNAho si, seNiyA! magahAhivA! appaNA agAho seto, kahaM NAho bhavissaisi ? // 12 // chAyA-AtmanA'pi anAtho'si, zreNika ! magadhAdhipa / ! AtmanA anAthaH san, kathaM nAtho bhaviSyasi ? // 12 // TIkA--'appaNAvi' ityAdi / he magadhAdhipa! zreNika ! tvam AtmanA'pi svayamapi anAtho'si, svayamapi svasya yogakSemakaraNe'samartho'sItibhAvaH / AtmanA'nAtha: svayaM svasya yogakSemakaraNe'samarthaH san tvaM kathaM mama nAtho bhaviSyasi ? na kenApi prakAreNa nAtho bhavitumarhasIti bhAvaH // 12 // ___ tato yadabhUttaducyatemUlam-evaM vutto nairiMdo so, susaMbhaMto suvimhiI / vayaNaM assuyapuvvaM, sAhuNI vimhayanio // 13 // bAra 2 nahIM milatI hai| ataH isakI prApti mahA durlabha jAnakara isa bhogoM ko bhogane dvArA saphala karoM // 11 // rAjA ke pUrvokta vacana sunakara anAthI muni kahate haiM-'appaNAvi' ityaadi| ____ anvayArtha (magahAhivA seNiyA-magadhAdhipa zreNika !) he magadhAdhipati zreNika ! (appaNA vi aNAhosi-AtmanA'pi anAtho'si) tuma svayaM apane Apa jaba anAtha ho-to (appaNAM aNAho saMto kaha NAho bhavissasi-AtmanA anAthaH san kathaM nAtho bhaviSyasi) tuma mere nAtha kaise bana sakate ho ! jo svayaM kA nAtha hotA hai vahI para kA nAtha hotA hai // 12 // samAnai RL Ri kyanane sAmanIne manAthI bhuni cha-"appaNAvi" chatyAdi makyAtha-magahAhivA seNiyA-magadhAdhipa zreNika ? 3 bhASAdhipati zreNi ? appaNAvi aNAhosi-AtmanA'pianAtho'si tabhI pAte yA potAnA bhATa manAtha ch| tyAre appaNA aNAho saMto kahaM nAho bhavissasi-AtmanA anAthaH san kathaM nAtho bhaviSyasi tame bhaa2|| nAtha 44zate manI zabAnA ch| 1 2 21 nAtha hoya che teja bIjAnA nAtha banI zake che. 1ra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mRgAputracaritavarNanam chAyA--evamukto narendraHsa, susambhrAntaH suvismitaH / vacanam azrutapUrva, sAdhunA vismayAnvitaH // 13 // 'evaMvutto' ityaadi| vismayAnvitaH pUrvamapi sAdho rUpalAvaNyAdi darzanena vismayaM prAptaH sa narendraH sAdhunA evaM pUrvoktagAthAnusAreNa azrutapUrvam pUrva na kadApi zrutaM, vacanam uktaH abhihitaH, ataeva-susaMbhrAntaH atyantaM vyAkulitaH, muvismitaH== atizayAzcaryasampannazca jAtaH // 13 // tato rAjA prAha-- mUlam--AsA hatthI margussA me, puraM aMteuraM ca me // bhuMjAmi mANuse bho", ANA IstariyaM ca me // 14 // airise saMparyaggammi, sbkaamsmppie| kaha aNAho bhavaMi, mA hu~ bhaMte ! muMsaMvae~ ! // 15 // chAyA--azvA hastino manuSyA me, puramantaHpuraMca me| bhuJje mAnuSAn, bhogAn AjJA aizvarya ca me // 14 // IdRze sampadagre, sarvakAma samarpite / katham anAtho bhavati, mA hu bhadanta ! mRSA bAdIH / / 15 / / phira jo huA so kahate haiM-'evaM' ityaadi| anvayArtha-(vimhayannioso nariMdo-vismayAnvitaH sa narendraH) pahile se hi sAdhu ke rUpa lAvaNya Adi ke dekhane se vismaya ko prApta rAjA jaba (sAhuNA evaM assuyapuvvaM vayaNaM butto-sAdhunA evam azrutapUrva vacanam ukto) munirAjane aisA azrutapUrva vacana kahA to unake cittameM eka prakAra kI (susaMbhaMto suvimhio-susaMbhrAntaH suvismitaH) vyAkulatA jaga jAne se baDA bhArI acaraja huA // 13 // pachI 2 manyu tere 4 cha-"evaM" yAha. ___ manyA-vimhayannio so nariMdo-vismayAnvitaH saH narendraH prathama najare ja sAdhunA rUpa-lAvaNyane joIne vismaya pAmelA rAjAne jyAre sArUT evaM assuyapuvvaM vayaNaM vutto-sAdhunA evam azrupUrva vacanaM ukto bhunirAkare yA pramANe sazrata payana yutyAre tamanA vittamA me nA susaMbhaMto suvimhiosusaMbhrAntaH muvismitaH vyAja onii vAthI 5504 mAre bhaya thayu: / / 1 / / utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 584 uttarAdhyayanasUtre TIkA--'AsA' ityAdi--'erise' ityAdi / he mahAbhAga ! me mama azvAHturagAH santi, hastinaH santi, puram = nagaram antaHpuramrAjJIvRndaM ca me'sti / tathA cAham mAnupAnmanuSyasamba ndhino bhogAn manojJazabdAdIMzca bhurch| tathA-me-mama AjJA=askhalitazAsanarUpA, aizvarya-samRddhiH prabhutvaM cAsti / IdRzeevaMvidhe sarvakAmasamarpite sarveSAM kAmAnAM manojJazabdAdInAM samarpitam-samarpaNaM pUraNaM yasmAttathAvidhe sampadagresampatprakarSa sati ayaM mAdRzo janaH katham anAtho bhavati ? na kadAcidapyanAtha itibhaavH| hubhyasmAdevaM tasmAd ! he bhadanta ! mA mRSAvAdI evaM bhASaNe mRSAvAdaH syAt, tasmAdevaM mA vada // 14-15 // phira rAjA kahatA hai--'AsA' ityAdi / anvayArtha--he munirAja ! (me AsA hatthI maNussA-me azvAH hastinaH manuSyAH) mere pAsa aneka ghoDe haiM aneka hAthI haiM aneka manuSya haiN| (puraM-puram) kaI nagara bhI mere pAsa hai| (aMteuraM ca-antaHpuraMca me) antaHpura mere pAsa hai| (mANuse bhoe bhuMjami-mAnuSAn bhogAn bhuMje) manuSya saMbaMdhi-vividha bhogoM ko maiM vahAM AnaMda ke sAtha bhogatA huuN| (ANA issariyaM ca me-AjJA aizvarya ca me) AjJA evaM aizvarya meM mujhe kisI bhI prakAra ke saMkaTa kA sAmhanA nahIM karanA paDatA hai|| 14 // "erise' ityaadi| anvayArtha--(erise-IdRze) isa prakAra (savvakAmasamappie saMpayagga mmi-sarvakAmasamarpite sampadagre) samasta icchAoM kI pUrti karane vAlI prakRSTa saMpatti ke hote hue (kahaM aNAho bhavai-kathaM anAthA bhavati) maiM 57 201 4 cha-"AsA" tyAhi, anvayArtha-De bhunirAza ! me AsA hatthI maNussA-me azvAH hastinaH manuSyAH mArI pAse bhane / cha, bhane hAthI cha, bhane manuSya cha, puraM-puram dhakSA nagara bhAre AdhIna cha, aMteuraM ca-antaHpuram ca mantaHpura bhArI pAse che. mANuse bhoe bhuMjAmi-mAnuSAn bhogAn muMje manuSya samadhI vividha lagAne tyo mAnanI mAga chu. ANA issariyaM ca me-AjJA aizvayaM ca me mAjJA mane aizvaryamAM mAre koI paNa prakAranI badhAne sAmano karavo paDato nathI. 14 "erise" tyAla anvayArtha - erise-IdRze // 12 sambakAmasamappie saMpayaggammi-sarvakAmasamarpite saMpadagre saghaNI 42chAmAnI pUti 4211jI prakRSTa sapatti bhArI pAse khAvA chatAM kahaM aNAho bhavai-kathaM anAtho bhavati manAtha 44 rIta DAI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a0 20 mRgAputracaritavarNanam rAjJo vacanaM zrutvA munirarAha- mUlam - naM tumaM jANe aNIhassa, atthaM potthaM caM patthivA ! | jaMhA aNIho haveMi, soho vA narAMhi vA ! // 16 // 585 chAyA -- natvaM jAnAsi anAthasya, artha protthaM ca pArthiva ! / yathA anAtho bhavati, sanAtho vA narAdhipa / / 16 / / TIkA--' na tumaM' ityAdi / he pArthiva = he pRthivIpate ! tvam anAthasya = anAtha zabdasya atha na jAnAsi tathA - prosthAM= prakarSeNa utthAnaM mUlakAraNaM - kenAbhiprAyeNa mayA tvamanAtha ukta itvevaM rUpAM na jAnAsi / etadeva spaSTayati- he narAdhipa = he narezvara ! yathA yena prakAreNa puruSaH - anAthaH sanAtho vA bhavati, tathA tvaM na janAsi || 16 || anAtha kaise ho sakatA huuN| (hu-hu) isa liye ( mate ! - bhadanta ) he bhadanta mujhe anAtha kahanA sarvathA asatpralApa hai / aise pralApa meM mRSAvAda kA doSa AtA hai / (mA musaM vae-mA mRSAvAdI:) ataH Apako aisA (asatya) nahI kahanA cAhiye // 15 // isa para munirAja kahate haiM- 'na tumaM' ityAdi / anvayArtha - - ( patthivA- pArthiva) he rAjan ! (tumaM aNAhahsa atyaM potthaM ca najANe-tva anAyasya artha protthaM ca na jAnAsi ) tuma anAtha ke artha ko evaM maiMne tumako anAtha kaise kahA hai isa mere abhiprAya kI utpatti ke mUlakAraNa ko nahIM jAnate ho tathA (narAhivA jahA aNAho havai sAho vA narAdhipa yathA anAyo bhavati sanAtho vA) he narAdhipa ! puruSa anAtha va sanAtha kaise hotA hai yaha bhI tuma nahIM jAnate ho isI liye tumako mere kathana meM mRSAvAda pratIta hotA hai // 16 // zaGku ? hu-huA A bhaMte ! - bhadanta he lahanta ! bhane anAtha ddeve| ye sarvathA asatya bAta che. bhASA prasAthamA bhRSAvAhanA hoSa yAveche mA susaM vae-mA mRSAvAdI sAthI mApe mAvu asatya na mosavu lehaye // 15 // khAnA upara munirAja he che -- "na tumaM" ityAhi. anvayArtha -- patthivA- pArthiva De ! tumaM aNAhassa atthaM pottha ca na jANe-vaM anAthasya artha protthaM ca na jAnAsi tabhI anAyatA arthAne, tebha meM tamane anAtha kema kahyA, e mArA abhipra yanI utpattinA mULa kAraNane jANatA nathI. tathA narAhivA jahA aNAho havai saNAho vA narAdhipa yathA anAtha bhavati sanAtho nA puruSa anAtha tema ja sanAtha kaI rIte thAya che e paNa tame jANatA nathI. AthI mArA kahevAmAM tamene mRSAvAda pratIta thAya che. // 16 5 74 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre atha muni ranAthatvameva vivRNoti--- mUlam -suNehi meM mahArAya !, avvakkhittena ceyasA / jahA aNAho harvai, jahAM meM" ya pattiye // 17 // chAyA--zrRNu me mahArAja !, avyAkSiptena cetasA / ___ yathA anAtho bhavati, yathA mayA ca pravartitam // 17 // TIkA--'muNehi' ityaadi| he mahArAja ! tvaM me mama sakAzAt avyAkSiptena-sthireNa cetasA zrRNu yathA puruSa:--anAtha: anAtha zabda vAcyo bhavati / yathA ca-yenAzayena ca mayA 'anAtha' iti padaM pravartitaM kathitam / tadahaM kathayAmi ekAgracitto bhUtvA zRNu, ityarthaH // 17 // svapUrvA vasthAnivedanapurassaramanAthatvaM prarUpayati-- mUlam- kosaMbI nAma nayerI, puraannpurbheynnii| tattha AsI piyA majjhaM, pabhUyadharNa saMcao // 18 // chAyA--kauzAmbI nAma nagarI, purANapurabhedanI / tatra AsId pitA mama, prabhUtadhanasaMcayaH // 18 // aba munirAja anAtha ke artha ko samajhAte haiM-'suNehi' ityAdi / anvayArtha--manuSya (jahA-yathA) jaise (saNAho-sanAthaH) sanAya evaM (aNAho-anAthaH bhavati) anAtha hotA hai, tathA (jahA me ya pavattiyaMyathA me ca pravartitam) maiMne kisa abhiprAya se tumako anAtha kahA hai yaha saba maiM tumako samajhAtA hUM (mahArAya abvakkhittena ceyasA suNehi-he mahArAna avyAkSiptena cetasA zrRNuta) tuma ekAgracitta ho kara suno||17|| munirAja apanI pUrva avasthA kA paricaya dete hue anAtha kA svava munirA manAyanA mana sabhava cha-"suNehi" tyAEUR. anvayArtha --manuSya jahA-yathA re zata sanAya tebha aNAho habai-anAtha: bhavati manAya thAya che tathA meM jahA me ya pavattiyaM-yathA me ca pravartitam tamana 4yA bhabhiprAyathA manAtha 4 cha the saghatabhane samApuchu. mahArAya avyakkhinena ceyasA muNehi-mahArAja avyAkSiptena cetasA zrRNuta rAsana ! ekAgra citta banIne e tame sAMbhaLe che 17 munirAja pitAnI pUrva avasthAne paricaya ApatAM anAthanuM svarUpa sama utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mRgaputracaritavarNanam TIkA- 'kosaMbI' ityaadi| he rAjan ! purANapurabhedanI-purANAnimAcInAni ati-samRddhAni yAni purANi= nagarANi tAni bhinatti-svAsAdhAraNaguNaiH pRthag vyavasthApati-svApekSayA nyU. nAni pradarzayati yA sA tathA, sakalapuropamAnabhUtetyarthaH, kauzAmbI nAma nagarI asti / tatra-dhanasaMcayaH dhanasaMcayo nAma mama pitA AsIt / sa kathaMbhUtaH ? prabhUtaH pracuradhanavAn / 'pabhUa' iti luptaprathamAntam / muneH pitu ma dhanasaMcaya ti vRddhAH! tadAnIM dhanasaMcaye jIvite satyapi 'AsI piyA' iti bhUtakAlanirdezaH, pitA itikathanaM ca saMsArAvasthApekSayA evamagre'pi vijJeyam // 18 / / ___ sampati svasyAnAthatvaM nivedayatimUlam-paDhame vae~ mahArAya !, aulA meM acchiveyaNA / ahotthA viu~lo dAho, savvagattesu patthivA ! // 19 // chAyA-prathame vayasi mahArAja!, atulA me akssivednaa| abhavad vipulo dAhaH, sarvagAtreSu pArthiva ! ! // 19 // TIkA-'paDhame' ityaadi| he mahArAja! prathame vayasi yauvanakAle me-mama atulA anupamA akSivedanA netrapIDA abhavat / tathA-he pArthiva ! sarvagApu=aGgapratyaGgaSu vipula:= mahAn dAhAndAhajvarazcAbhavat // 19 // rUpa samajhAte hai--'kosaMbI' ityaadi| anvayArtha he rAjan ! (purANapurabheyaNI-purANapurabhedanI) atisamRddhanagaroM ko bhI apane asAdhAraNaguNoM dvArA nyUna prakaTa karanevAlI aisI eka (kosaMbInAma nayarI-kauzAMbI nAma nagarI) kauzAMbo nAmakI nagarI hai| usameM (pabhuya dhaNasaMcao-prabhUta dhanasaMcayaH) pracura dhana saMpatti kA mAlika 'ghanasaMcaya' nAma kA (majjhaM piyA AsI-mama pitA AsIt) mere gRhasthAvasthA ke pitA the // 18 // 2-"kosaMbI" tyAhi. ma-kyA--- In! purANapurabheyaNI-purANaparabhedanI ati samRddha nAza sone 565 potAnA masAdhAraNa tethI ino vaDAve mevI ye kosaMbI nAma nayarI-kauzAMbI nAma nagarI zamI nAmanI nagarI cha. tebhai pabhUyadhaNasaMcaoprabhUtadhanasaMcayaH prayu2 dhanasaMpattinA mAvi 'dhanasayaya' nAmanA bhAgRhastha . vasthAnA pitA hatA. te 18 che uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - uttarAdhyayanasatre akSivedanA yathA' bhUttathocyatemUlam--saMtthaM jahA~ paramatikkhaM, sarIravivaraMtare / AvIlija aMrI kuMddho, evaM meM acchiveyaNA // 20 // chAyA-zastraMyathA paramatIkSNaM, shriirvivraantre| ApIDayedariH kraddhaH, evaM me akSivedanA // 20 // TIkA--'satthaM' ityaadi| kruddhaH krodhayuktaH ariH zatruH zaroravivarAntare zarIravivarANikarNanAsikAdIni teSAmantare madhye yathA paramatIkSNaM zastram ApIDaye=nirdayaM saMnive. zayet, evaM=evameva mama akSivedanA samutpannA // 20 // 'paDhame' ityaadi| anvayArtha-(mahArAya ?-mahArAja) he rAjan ! (paDhame vaye-prathamevayasi) yauvana kAla meM (me-me) mujhe (aulA acchi veyaNA AhotthAatulA akSivedanA abhavat) bahuta hI adhika netrapIDA huiithii| tathA mere (savvagattesu-sarvagAtraSu) samasta zarIra meM (patthavA-pArthiva !) he rAjan ! viulo dAho-vipulaH dAhaH) bahutabhArI dAhajvara utpanna ho gayA thA // 19 // vaha akSi vedanA kisa prakAra kI huI so kahate haiM-'satthaM' ityaadi| __ anvayArtha-(jahA-yathA) jisa prakAra (kuddho arI-kruddhaH ariH) kruddhavairi (sarIravivaraMtare-zarIravivarAntare) karNanAsikA Adi indriyoM meM (paramatikkha satthaM Avilija-paramatIkSNam zastram ApIDayet) atyantatIkSNa zastra ko ghoMsatA hai aura usa samaya jo vedanA "paDhame" tyA ! ma-qyArtha:---mahArAya-mahArAja hai ! paDhame vaye-prathame vayasi yaun4|maa bhane aulA acchi veyaNA AhotthA-atulA akSivedanA abhavat 55 bhAvanA2 vI mAmAnI pI 27 tathA savvagattesu-sarvagAtreSu bhaa| sapA zarIramA patthivA-pArthiva 3 204n ! ghaNe viulo dAho-vipulaH dAhaH tIna e dAha utpanna thayA. 19 me mAmAnI vehanA | jAnI 7 te 4 cha--"satya" tyAha. ___ manvayAtha--jahA-yathA 2 re kuddho arI-kruddhaH ariH adhanA yAve. zamA bhAvI gye| vaiza sarIravivaraMtare-zarIravirAntare 4Ana, nA mere chandrisomA paramatikkhaM satthaM AvIlijja-paramatIkSNam zastram ApIDayet mata tI! utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mRgAputracaritavarNanam kiMca-- mUlam--tiyaM me antaricchaM caM, uttimaMgaM ca pIDayei / iMdAsaNi samAghorA, veyI paramadAruNA // 21 // chAthA--trikaM me antarikSaM ca, uttamAGga ca pIDayati / indrAzanisamA ghorA, vedanA paramadAruNA // 21 // TIkA--'tiyaMme' ityaadi| he rAjan ! indrAzanisamA indrasya azanivajraM tena samA=tulyA, atidAhotpAdakatvAt ghorA-pareSAmapi dRzyamAnA satI bhayotpAdikA, tathA-paramadAruNA atIvaduHkhotpAdikA vedanA asAtarUpA me-mamatrikaM kaTipradezam, antari kSa-zarIramadhyabhAga-hRdayodarAdirUpaM tathA-uttamA-zirazca pIDayati // 21 // hotI hai (evaM-evam) isI taraha kI (me-me) mere (acchi veyaNAakSivedanA) netrapIDA huIthI // 20 // 'tiyaM' ityaadi| anvayArtha--he rAjan ! (iMdAsaNi samA-indrAzanisamA) atidAhotpAdaka hone se indra ke vajra ke samAna ghora-dekhI jAne para dUsaroM ko bhI bhaya utpanna karane vAlA tathA (parasadAruNA-paramadAruNA) atyaMta prANAntaka duHkha dAyaka esI (veyaNA-vedanA) usa asAtA rUpa vedanAne (me tiyaM antaricchaM ca uttimaMgaM ca pIDayaI-me trikaM antarikSa uttamAjhaMca pIDayati) merI kamara ko tathA zarIra ke madhyabhAga-hRdaya udara Adiko tathA uttamAGga-zira ko vizeSa vyathita kiyA // 21 // sevA zasane ghAMcI mane the sabhaye 2 vedanA dhAya cha, evaM-evam savA 42nI me-me bhane akkhiyaNA-akSivedanA mAMganI pIst yatI ii. // 20 // __ "tiyaM" tyAha. anyAya-- rAn ! iMdAsaNisamo-indrAzanisamaH ati 7 nA2 . vAthI IndranA vajI jevI ghara-jevAthI bIjAne paNa bhaya utpanna kare evI tathA paramadAruNA-paramadAruNA atyaMta prAnta hu:mahA54 mevI veyaNA-vedanA te bhasAtA vahanAye me tiyaM aMtaricchaM ca uttimaMgaM ca pIDayai-me trikaM antarikSaM uttamAkaM ca pIDayati bhArI bharane tathA zarIranA madhyabhAga-465, peTa porene tema ja uttamAMga-mAthAne vadhAre vyathita karyuM. 21 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre tadAmUlam-uvar3iyA me' AyariyA, vijaamNtNtigicchgaa| abIyA satthakusalA, maMtamUlavisArayA // 22 // chAyA--upasthitA meM AcAryAH, vidyAmantracikitsakAH / advitIyAH zAstrakuzalAH, mantramUlavizAradAH // 22 // TIkA-- 'uvaTThiyA' ityaadi| evaM rUpAyAM vedanAyAM satyAM me=mama akSivedanAdi-rogAnapanetuM vidyAmantracikitsakAH, tatra-vidyA=devyadhiSThitA, mantra:=devAdhiSThitaH, tabhyAM cikitsakAH vyAdhipratIkArakAriNaH, advitIyAH ananyasamAnAH-tatsadRzAnAmanyeSA. mabhAvAta, zAstrakuzalAH cikitsAzAstreSu nipuNAH, mantramUlavizAradAH mantreSu mUleSu-oSadhISu ca vizAradAH pAraGgatA AcAryAH pANAcAryAH vaidyA upasthitAH // 22 // mUlam--te meM tirgicchaM kuvvaMti, cAu~ppAyaM jahAhiye / naM yaM dukkhA vimAyati, esA majjhai aNAhayA // 23 // chAyA--te me cikitsAM kurvanti, catuSpAdoM yathAhitam / na ca duHkhAd vimocayaMti, eSA mama anAthatA // 23 // usa samaya-'uvaTThiyA' ityaadi| anvayArtha-isa prakAra kI usa vedanA ke hone para (me-me) mere pAsa usa vedanA kA upacAra karane ke liye (vijAmaMtatigicchagA-vidyAmaMtracikitsakA:) vidyA evaM maMtra se vyAdhikA pratIkAra karanevAle (abIyAadvitIyAH) advitIyaH (AyariyA-AcAryAH) prANAcAryavaidyajana jo (satya kusalA-zAstrakuzalAH) cikitsAzAstra meM atizayarUpa se paTu the aura (maMtamUlavisArayA-maMtramUlavizAradAH) maMtroM evaM auSadhi ke vijJAna meM pAraMgata the ve (uvaTTiyA-upasthitAH) upasthita hue arthAt Aye // 22 // se sabhaye-"uvaTTIyA" tyAhi. avayArtha-AvA prakAranI e vedanA thavAthI je-je mArI pAse e vedanAnA SpayAra 425 / bhATe vijAmaMtatigicchagA--vidyAmantracikitsakA vidhA bhane mAthI vyAdhinA pratihAra 42vAvA abIyA-advitIyAH dvitIya AyariyA-AcAryAH prAyAyAya dhana satthakusalA-zAstrakuzalAH bhitsiA zAmA atizaya zIyAra hatAbane maMtamUlapisArayA-maMtramUlavizAradAH mAtrA mana mopadhinA vijJAnamA pAraza sta. tamA uvaTiyA-upasthitAH asthata thayA, arthAt mA0yA. // 22 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mRgAputracaritavarNanam TIkA -- 'te' ityAdi / te = vaidyAH me= mama catuSpAdAM = catvAraH bhiSagbhaiSaja - rogiparicArikAH pAdAH= bhAgA yasyAH sA tAM tathA, bhiSagbhaiSaja - rogiparicaryAkArarUpa caturbhAgAtmikAm, yadvA-vamanavirecana-mardanasvedanarUpacaturbhAgAtmikAm, athavA aJjanabandhanalepanamardanarUpa caturbhAgAtmikAM cikitsAM yathahitaM yathA mama hitaM syAttajA kurvanti = kRtavantaH / 'jahAhiye' ityasya - yathA'dhItAmiti cchAyApakSe-yathAdhItAM = vaidyagurusampradAyAnusAreNAdhItAM catuSpAdAM cikitsAM me mama kRtavantaH / parantu te mAM duHkhAt = akSivedanAdi duHkhAt ca na vimocayanti = vimuktaM na kRtavantaH / eSA= duHkhAd avimocanAtmikA mama anAthatA ||23|| 591 tathA mUlam - - piyo meM savvasAraM pi, dijAhi mama kAraNA / naM yaM dukkhA vimati, esI majjheM aNIyA ||24|| phira - 'teme' ityAdi / anvayArtha - (te-te) una vaidyoMne (me-me) merI (cauppAyaM catuSpAdAm) bhiSakra, bhaiSaja, rogI evaM paricAraka rUpa caturbhAgAtmaka, athavAvamana, virecana, mardana evaM svedana rUpa caturbhAgAtmaka, athavA aMjana, baMdhana lepana tathA mardana rUpa caturbhAgAtmaka (timicchaM- cikitsAm) cikitsA ko (jayAhiyaM - yathAhitam ) jaise mujhe ArAma hosake isarUpa se (kutrvaMti - kurvanti) karanA AraMbha kiyA parantu ve mujhe (dukkhA na ya vimoyaMtita-duHkhAt na ca vimocayaMti) usa duHkha se nahIM chuDAsake ( esA majjha - eSA mam) yahI merI duHkha se nahIM chuDAne rUpa ( aNAhayAanAyatA ) anAyatA hai ||23|| pachI - "te - me" ityAdi. anvayArtha --te-te the vaidyo me - me bhArI cauppArtha-catuSpAdAm liSe, bhaiSaja, rAgI ane paricArakarUpa caturbhAgAtmaka athavA-vamana, virecana, madana mane svedanarUpa caturbhAgAtmaka athavA-aMjana, baMdhana, lepana tathA manarUpa caturbhAgAtmaka timicchaM- cikitsAM cikitsA bhane jahAhiyaM yathAhitam ? rIte yArAma tha za me rIte kubvaMti - kurvanti vA prAraMbha yo paraMtu tethe bhane dukkhA na ya vimoyanti-duHkhAt na ca vimocayanti me huH mathI choDAvI zamyA nahIM, esA majjha aNAhayA - eSA mama anAthatA yA bhArI huH athI nahIM choDAvanA 35 anAthatA che // 23 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 uttarAdhyayana sUtre chAyA - pitA me sarvasAramapi dadyAt mana kAraNAt / na ca duHkhAd vimocayanti, eSA mama anAthatA ||24|| TIkA - - 'piyA' ityAdi / he rAjan ! me mama pitA mama kAraNAt svakoyaM sarvasAramapi = ratnAdikaM sakalapradhAnavastu jAtamapi dadyAt = dAtumudyato'bhUt / tathApi ca na ke'pi mAM duHkhAd vimocayanti sma, vimuktaM kRtavantaH / ayaM bhAvaH - mama pitrA ghoSaNA kAritAyadyasya madIyaputrasyaikamapi rogaM kazcid vaidyo nivartayet tadA tasmai sarvasAraM dhanamarpayAmi' iti / tathApi ke'pi mama duHkhavimocakA nAbhUvan iti / eSA mama anAthatA ||24|| tathA - - 'piyAme' ityAdi / anvayArtha - - isa samaya ( me piyA - me pitA) merA pitA ( mama kAraNA savasAraMpi dijAhi-mama kAraNAt sarvasAramapi dadyAt) mere nimitta se samasta ratnAdika vastuoM ko bhI dene ke liye taiyAra ho gayA tau bhI ( na ya dukkhA vimoyaMti - na ca duHkhAt vimocayaMti) ve mere duHkha ko dUra karane ke liye samartha nahIM ho sake / ( esA majjha aNAhayA - eSA mama anAthatA) yahI merI anAthatA hai / anAthI muni ke saMsArI pitA ne aisI ghoSaNA karavA dI thI kI "jo koI vaidya mere putra kI eka bhI vedanA ko dUra kara degA usako maiM apanA sarvasva arpita kara dUMgA" paraMtu eka bhI baidya usake roga ki nivRtti ke liye samartha nahIM ho sakA / yahI merI anAthatA hai ||24|| tathA- "piyAme" ityAdi, anvayArtha -- yo samaye me piyA me pitA bhAga pitA mama kAraNA savvasAraMpi dijAhi-mama kAraNAt sarvasAraMpi dadyAt bhArA nimittathI saghaNI rtnaakrika vastuone paNu ApavA mATe tatpara thai gayA hatA te paNa mArA pitA 7 T dukkhA vimoyaMti-na va duHkhAt vimocayati bhArA duHmane dUra 42 bhATe samartha manI zahayAM nahIM. esA majjha aNAhayA - eSA mama anAthatA yA bhArI anAthata che. AthI muninA saMsArI pitAe evI ghASaNA karAvela hatI ke, " je kAi vadya mAza putranI eka pazu vedanAne dUra karI Apaze tene huM mArUM sa`sva ApI daIza." paraMtu eka paNa vadhu mArA e rAganI nivRtti karavAmAM samatha na thaI zakyA e mArI anAthatA che. aa24aa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzanI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarUpanirUpaNam tathA- mUlam -- mAyA vi meM mahArAya !, purAsogarduhaTTiyA / naM yaM dukkha / vimati, esI majhe aNAyA // 25 // chAyA - mAtA'pi me mahArAja !, putrazokaduHkhArditA / 593 na ca duHkhAd vimocayati, eSA mama anAthatA ||25|| TIkA- 'mAyAvi' ityAdi / he mahArAja ! me= mama mAtA'pi putrazokaduHkhArditA = putraviSayaH zoka:putrazokaH = hA kathamitthaM mama putrI rogagrasto jAta ityAdirUpastato yad duHkhaM tenArditA = pIDitA jAtA / tathApi ca sA mAM duHkhAd na vimocayati = na vimocitI / eSA mama anAthatA / atrArSatvAdekatve hum ||25|| tathA--- mUlam ---bhAyaMge meM mahArAya !, sa~gA jeTTakanihaMgA / na yaM dukkhA vimoyaMti, esI majjhe aNAyA // 26 // chAyA -- bhrAtaro me mahArAja !, svakA jyeSThakaniSThakAH / na ca duHkhAd vimocayanti eSA mama anAthatA ||26|| 'mAyA vi me mahArAya' ityAdi / anvayArtha - ( mahArAya me mAyA vi puttasoga duhaTTiyA - mahArAja me mAtA api putrazokaduHkhArditA jAtA ) he rAjan merI mAtA bhI "hA merA yaha putra isa prakAra se rogagrasta kaise ho gayA hai" ityAdirUpa putrasaMbaMdhI duHkha se pIDita hone lgii| paraMtu phira mujhe (dukkhA na ya vimoyaMti-duHkhAt na ca vimocayati) duHkha se nahIM chuDA sakI / ( esA majjha praNAyA - eSA mama anAthatA) yahI merI anAthatA hai || 25 // " mAyA vi me mahArAya " ityAdi. 66 anvayArtha - mahArAya me mAyAvi puttasogaduhaTTiyA - mahArAja ! me mAtA'pi putrazoka duHkhArditA jAtA hai ! bhArI bhAtA pa hAya! mArA A putra A prakAranA reNanA bhAga kai rIte thayA ? ' ityAdi rUpa putra saMbaMdhI duHkhathI pIDA logavavA sAgI. paraMtu te pazu bhane dukkhA na ya nimoyaMti-duHkhAt na ca vimocayanti duHathI choDAvI zaDesa nahIM esA majjha aNAhayA - eSAM mama anAthatA A mArI anAthatA che. ! 25 // 75 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 uttarAdhyayanasUtre TIkA--'bhAyaro' ityAdi-- he mahArAja ! me-mama svakAsodarAH, jyeSThakaniSThakA agrajA anujA bhrAtaro'pi ca mAM duHkhAd na vimocayantisma=na vimocitavantaH / epA mama anAthatA // 26 // mUlam--bhaiNIo meM mahArAya !, sa~gA jettttknihgaa| naM yaM dukkhA vimoyaMti, esA majhaM aNAhayA // 27 // chAyA--bhaginyo me mahArAja !, svakA jyeSThakaniSThikA / na ca duHkhAd vimocayanti, eSA mama anAthatA // 27 // TIkA--'bhaiNIo' ityaadi| he mahArAja ! me-mama jyeSThakaniSThikAH jyeSThAH kaniSThAH svakAH= sodarA bhaginyazca mAM duHzvAd na vimocayanti sma / eSA mama anAthatA // 27 // "bhAyaro me mahArAya' ityaadi| anvayArtha (mahArAya-mahArAja !) he rAjan ! (me-me) mere (sagAsvakAH) sodara-sage jo (jeTTakanihagA bhAyaro-jyeSThakaniSThakAH-bhrAtaraH) baDe choTe bhAI haiM ve bhI mujhe (dukkhA-dukhAt ) isa duHkha se (na ya vimoyaMti-na ca vimocayanti) nahIM chuDAsake (esA majjha aNahayAeSA me anAthatA) yaha merI anAthatA hai // 26 // "bhaiNIo' ityaadi| anvayArtha-isI taraha (mahArAya-mahArAja) he rAjan ! jo (me-me) merI (sakA jeTTakanihagA bhaiNIo-svakAH jyeSThakaniSThakAH bhaginyaH) usa samaya sodara-sagI vaDI choTI bahineM thIM ve bhI mujhe isa (dukkhA "bhAyaro me mahArAya" tyAha. sanyA --mahArAya-mahArAja rAsan ! me-me bhaa2| sagA-svakA s|| jeTakanihagA bhAyaro-jyeSThakaniSThakAH bhrAtaraH 2 nAnAbhATa mA cha te 574 bhane dukavA-duHkhAt mAthI na ya vimoyaMti-na ca vimocayanti chAvI 24yA nahI. esA majjha aNAhayA-eSA mama anAthatA mA bhArI manAthatA cha. // 26 // "bhaiNIo" tyAhi. manvayArtha --mAvI rIte mahArAya-mahArAja san ! me-me bhArI sagA jeTakanihagA bhaiNIo-svakA jyeSThakaniSThakAH bhaginyaH sabhI nAnImATI mhen| tI te 55 bhane dukkhA na ya vimoyaMti- duHkhAt na ca vimocayanti mA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarupanirupaNam sAmprataM bhAryAmAzritya tibhirgAthAbhiranAthatAmAha-- mUlam-bhAriyA meM mahArAya !, aNuratA annuvvyaa| asupuMNNehi nayaNehi, uraM meM parisicaMi // 28 // annaM pANaM caM hoNaM caM, gaMdhamallavilevaNaM / maeM NAyamaNIyaM vo, so bAlA novabhuMjaha // 29 // khaiNaM pi meM mahArAya !, pAsaMo vi na phiTTai / naM yaM dukkhA vimoe~i, esa majjhai aAhayA // 30 // chAyA--bhAryA me mahArAna !, anuraktA anuvratA / azrupUrNane yanaiH, uro me pariSiJcati // 28 / annaM pAnaM ca snAnaM ca, gandhamAlyavilepanam / mayA-jJAtamajJAtaM vA, sA bAlA nopabhuGkta / / 29 / / kSaNamapi me mahArAna ! pAvato'pi na bhraMzate / na ca duHkhAd vimocayati, eSA mama anAthatA // 30 // TIkA--'bhAriyA' ityAdi / he mahArAja ! anuraktA anurAgavatI, anuvratA pativratA, memama bhAryA'pi azrupUrNaH nayanaiH me-mama uraH pariSiJcati sma // 28 // na ya vimoyaMti-duHkhAt na vimocayaMti) duHkha se nahIM bacA skii| (esA majjha aNAyA-eSA me anAthatA) yaha merI anAthatA hai // 27 // "bhAriyA meM' ityaadi| anvayArtha--(mahArAya-mahArAja) he rAjan ! jo (me-me) merI (bhAriyAbhAryA) bhAryA thI ki jo mujha meM (aNurattA-anuraktA) vizeSa anurakta evaM (aNuvvayA-anuvratA) pativratAthI vaha (aMsupuNNehiM nayaNehi-azrupUrNaiH nayanaH) azrupUrNa nayanoM se mere vakSaH sthala ko sIMcatI thI // 28 // huthI ch|vii sa na tI. esA majjha aNAhayA-eSA mama anAthatA A mArI anAthatA che. 27 "bhAriyA meM" tyAhi. sanyAya-mahArAya-mahArAja IN ! reme meM bhArI bhAriyA-bhAryA strI tI bhAzA anurattA-anuraktA bhUbhana manu24ta sane aNuvvayA-aNuvratA patitratA tI te aMsupuNNehi nayaNehi-azrupUrNaiH nayanaH mazrupU nayanAthI bhaa| vakSa:sthaLane bhiMjavatI hatI. 28 che utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 uttarAdhyayanasUtre 'annaM' ityAdi-- sA vAlA=nava yauvanA mama bhAryA annam azanaM pAnaM-pAnIyam, ca-punaH snAnaM snAtyaneneti snAnam, gandhodakAdikam, tathA-gandhamAlyavilepanagandhaHkoSThapuTAdikaH, mAlyaM campakapATalajAtIyuthikAdimAlA, vilepanam = gozIpacandanAnulepanam eSAM samAhAradvandvaH tat mayA jJAtam ajJAtaM vA mama sannidhAvasannidhau veti bhAva-, nopabhuGkte-nAsevate // 29 // 'khaNaMpi' ityAdi he mhaaraaj| chAyevAnugAminI sA mama bhAryA kSaNamapi me=mama pArzvato'pi pArthapradezAdapi na bhraMza tenApayAti sma / tathApi ca sA mAM duHkhAdna vimocytism| eSA mama anAthatA // 30 // 'annaM pANaMca' ityAdi / 'khaNaM pi me' ityaadi| anvayArtha tathA (annaM pANaM nhANaM ca gaMdhamallavilevaNaM mae NAya maNAyaM vA sA bAlA nAvasuMjaha-annaM pAnaM ca snAnaM ca gaMdhamAlyavilepanaM mayA jJAtaM ajJAtaM vA sA bAlA na upabhukte) mere sAmane athavA parokSa meM na vaha khAtI thI na pItI thI na dhotI thI na gaMdha sUMghatI thI na mAlA dhAraNa karatI thI aura na candanAdi kA vilepana karatI thI, adhika kyA kahA jAya-(mahArAya-mahArAja) he mahArAja (khaNaMpi me pAsovi na phii-kSaNamapi me pArzvato'pi na bhraMzate) vaha eka kSaNa bhI mere pAsa se dUra nahIM haTatI thI aisI hotI huI bhI merI saMsArAvasthA kI bhAryA bhI mujhe (na ya dukkhA vimoei-na ca dukkhAt vimocayati-)usa duHkhase nahI chuDA sakI (esA majjha aNAhayA-eSA mama anAthatA) yaha merI anAthatA hai // 29 // 30 // "annaM pANaMca" tyAhi ! "khaNaM pi meM" tyAhi ! sanyAya-taya! aNNapANaM ca pahANaM ca gaMdhamallavilevaNaM mae NAyamaNAyaM vA sA bAlA noba jai-annaM pAnaM ca snAnaM ca gaMdhamAlyavilepanaM mayA jJAtaM ajJAtaM vA sA bAlA na upabhuMkta bhArI sAbhe athavA pAthI te mAtI na hutI, pItI na hatI, nahAtI na hatI, chetI na hatI, ke na te gaMdhane saMghanI hatI. na mALA dhAraNa karatI, temaja caMdana AdinuM vilepana paNa karatI na hatI. vadhu zuM vAmAM mAve ! mahArAya !-bho mahArAja he mA24 khaNaMpi me pAsao vi na phii-kSaNamapi me parvato'pi na bhraMzate te bhArI pAsethI me kSaNa yA mAdhI khasatI na hatI evI hovA chatAM paNa saMsAra avasthAnI mArI e strI paNa mane na ya dukkhA vimoei-na ca dukkhAt vimocayati mA humathI choDAvI nazI. esA majjha aNAyA-eSA mama anAthatA 2mA bhArI manAyatA cha. // 28-30 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarupanirupaNam mUlam--tao haM evamAhasuM, dukkhamA hU~ pugo puNo / veyaNA aNubhaviuM je, saMsArammi aNatae // 31 // chAyA -tato'hamevamabruvaM, duHkSamAH khalu punaH punH| vedanA anubhavituM yat , saMsAre anantake // 31 // TIkA--'tao haM' ityAdi / tataH tadanantaraM-rogapatIkAreSu viphaleSviti bhAvaH, ahamevaM dakSyamANa prakAreNa abruvam, yat vedanAH= akSivedanAdikAH khalu-nizcayena anubhavituM= vedayituM duHkSamAH dushkaaH| evaM vidhA vedanA anantake saMsAre mayA punaH punaH= vAraM vAram anubhUtAH // 31 / / yatazcaivamata:-- mUlam--saMiM caM jaii muccejA, veryaNA viulA io| khaMto daMto niraMbho, pavvae aNagAriyaM // 32 // chAyA--sakRcca yadi muzceyaM, vedanAyA vipulAyA itaH / kSAnto dAnto nirArambhaH, pravraje yamanagAritAm // 32 // 'tao haM' ityaadi| anvayArtha-(tao-tataH) roga kA pratIkAra jaba viphala ho gayA taba (ahaM evamAhaMtu-aham evaM abruvam ) maiMne aisA kahA ki (veyaNA aNubhaviuMje dukkhamA-vedanA anubhavituM akSamAH) ye AMkha Adi kI vedanAe~ yadyapi anubhavana karane ke liye azakya haiM (aNaMta e-saMsArammi puNo puNo-anantake saMsAre punaHpunaH) parantu kyA kiyA jAyamaiMne to isa anaMta saMsAra meM aisI vedanAe~ bAraMbAra bhogI haiM // 31 // isa prakAra kI anAthatA kA anubhava hone para unhoM ne kyA vicAra "tao ha" tyAdi ! -kyA-to-tataH shaan| prati2 yA na nilyo tyAre ahaM. evamAhaMsu-ahaM evamabrUvam meM me 4ghu veyaNA aNubhaviuMje daravamA-vedanA anubhavituM akSamAH sA mAM mAhinI vahanAmA bhanubhava 42vAmAM mazaya cha. aNatae saMsArammi pugopuNo-anantake saMsAre punaHpunaH paratu upAya zu? meM to A anaMta saMsAramAM AvI vedanAe vAraMvAra bhegavI che. 21 A prakAranI anAthatAne anubhava thavAthI meM zuM vicAra karyo te kahe che - utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre TIkA--'saI ca' ityaadi| yadyaham itaH asyA vipulAyAH vistIrNAyA vedanAyAH sakRJca sadapi mucyeyam-vimukto bhaveyam / tadA'haM kSAntaH kSamAyuktaH, dAntaH indriya no indriya damane tatparaH-jitendriyo bhUtvA nirArambhaH ArambhavarjitaH san anagAritAMsAdhutvaM prabaje yam, pratipadyeyam--aGgokuryAmiti yAvat / yena saMsArocchedAnmUlata eva vedanA na syAditi bhAvaH // 32 // mUlam--evaM ca ciMtaIttANaM, pasutto mi nrohivaa!| pariyattIeM rAIeM, veyaNA meM kheyaM gayA // 33 // chAyA---evaMca cintayitvA khalu, prasupto'smi narAdhipaH ! / parivattemAnAyAM rAtrau, vedanA me kSayaM gatA // 33 // TIkA--'evaM ca' ityaadi| he narAdhipa ! evaM pUrvoktaprakAreNa ca cintayitvA-vicArya khalu yAvat prasupto'smi-nidrAM gto'smi| tAvat parivartamAnAyAMvyatigacchantyAM rAtrau me= mama vedayA kSaya gatA // 33 // kiyA so kahate haiM-'saiMca' ityAdi / _ anvayArtha (jai-yadi) yadi maiM (io-itaH) isa (viulA veyaNA vipulAyAH vedanAyAH) atyanta kaSTa dene vAlI vedanA se (saiMca muccejAsakRt api mucyeyaM) eka bAra bhI rahita ho jAU~ (tayA-tadA) to maiM (khaMto daMto nirAraMbho aNagAriyaM pavvae-kSAntaH dAntaH nirArambhaHanagAritAM prajeyam ) kSamAyukta hokara indriya evaM noindriya ke damana karane meM tatpara hoU~gA aura AraMbha se rahita ho jAne se sAdhupanA aMgIkAra karUMgA ki jisase punaH saMsAra ke uccheda ho jAne se ina vedanAoM kA mUla se hI vinAza ho jAya // 32 // "saiMca" tyA ! ___manvayArtha:-jai-yadi ne io-itaH se viulA veyaNA vipulAyAH vedanAyAH satyaMta 4STa mA5pApANI vahanAthI sayaM ca muccejA-sakRt api mucyeyam mevAra 564 macI ons tayA-tadA to hu~ khaMto daMto nirAraMbho aNagAriyaM pandhae-kSAntaH-dAntaH nirArabhbhaH anagAritAM pravajeyam-kSabhAyuta manI, chandriya tathA indriyanuM damana karavAmAM tatpara banI jaIza ane Ara bhathI rahita banIne sAdhupaNuM aMgikAra karIza. ke jenAthI pharI saMsArano uccheda thaI javAthI A vedanAone mULamAMthI ja vinAza thaI jAya. 3rA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarUpanirUpaNam mUlam -- taH kaMlla pabhAya~mmi, ApucchitANa baMdhave / khaMto daMto niraMbhI, pavveMio aNagAMriyaM // 34 // chAyAM -- tataH kalye prabhAte, ApRcchaya bAndhavAn / kSAnto dAnto nirArambhaH, pratrajito'nagAritAm ||34|| TIkA--'tao' ityAdi / 599 he rAjan ! tataH tadanantaraM vedanAkSaye sati kalye dvitIyadine prabhAte = prAtaH kAle bAndhavAn ApRcchaya kSAnto dAnto nirArambho'nagaritAM patrajitaH = prAptaH ||34| 'eca' ityAdi / anvayArtha - ( narAhivA ? - narAdhipa ) he rAjana ! evaM citattANaMevaM cintayitvA ) aisA vicAra kara (pattomi - prasupto'smi ) maiM so gayA (rAIe pariyatatIe veyaNA khayaM gayA - rAtrau parivartamAnAyAM meM vedanA kSayaM gatA) jyoM hI rAtri vyatIta huI ki merI vaha vedanA bilakula zAMta ho gaI ||33|| 'tao kalle' ityAdi / anvayArtha - - phira bAda meM he rAjan ! maiMne ( kalle - kalye) dUsare dina ( pabhAmi prabhAte) prAtaH kAla me ( baMdhave - bAndhavAn ) baMdhuo se (ApucchittANaM - ApRcchaya) pUchakara (khaMto daMto nirArambho aNagAriyaM pavaio - kSAntaH dAntaH nirArambhaH anagAritAm pratrajita) kSAnta dAnta evaM parigraha se sarvathA rahita hokara munidIkSA dhAraNa karalI ||34|| "evaMca" ityAdi ! anvayartha - narAhivA - narAdhipa herAn evaMcitaittANaM - evaM cintayitvA bhAvo vicAra harI pattomi prasupto'smi sudha gayo, rAIe pariyanaMtIe me veNA khayaM gayA - rAtrau parivartamAnAyAM me vedanA kSayaM gatA rAta purI tha hai, mArI e vedanAe bilakula zAMta thaI gaI. 533aa "tao kalle" dhatyAhi ! anvayArtha -- mA pachIthI he shn| meM kalle - kalye jIna hivase pabhAyammi - prabhAte savAra bAMdhave - bAndhavAn lAmo AyucchittANaM- apRcchaya pUchIne (to daMto niraMmbho aNagAriyaM pavtraio - kSAntaH dAntaH nirArambhaH anagAritAm pravajitaH kSAta, hAnta, ane parizrayo sarvathA rahita thardhane munidIkSA dhAraNa karI lIdhI. 534aa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre mUlam-tao haM nAho jAo, appaMNo ya parassa the / saMvesiM ce bhUyANaM, tasANaM thAvarANa ye // 35 // chAyA-tato'haM nAtho jAtaH, Atmanazca parasya ca / sarveSAM caiva bhUtAnA, trasANAM sthAvarANAM ca / 35 TIkA--'tao haM' ityAdi / he rAjan ! ataH dIkSAgrahaNAnantaramaham Atmana:svasya ca tathA-parasya% anyasya nAtha:-yogakSemakArako jaat:| alabdhalAbho yogaH, labdhasya ca rakSaNaM kssemH| alabdhasya lAbhena, labdhasya ca tasya pramAda parityAgapUrvakaM parirakSa. Nena svasya naathH|dhrmdaansthairykrnnaabhyaamnyessaaN ca naathH| tathA-sarveSAM bhUtAnAM= jIvAnAM caiva-cApi nAtho jaatH| kIdRzAnAM nAtho jAta ityAha-'tasANaM' ityAdi-trasANAM sthAvarANAM ca / trasasthAvarabhUtAnAM rakSaNopAyaparijJAnena tatkaraNena ca teSAM nAtho'smi / // 35 // 'tao haM' ityaadi| anvayArtha he rAjan ! (tao haM-tataHaham ) jaba maiMne dIkSA dhoraNa karalI taba usake bAda maiM (appaNo parassa ya nAho jAo-AtmanaH parasya ca nAthaH jAtaH) apanA evaM parakA nAtha-yogakSemakArI ho gyaa| alabdha ratnatraya ke lAbha se evaM labdha ratnatraya ke pramAda parihAra pUrvaka parirakSaNa se jIva apanA nAtha bana jAtA hai-maiM bhI isI taraha kA nAtha bana gayA huuN| dharmakA dAna dene se tathA usameM sthiratA karavAne se prANI dUsaroM kA nAtha bana jAtA hai| isI taraha maiM bhI dUsare-(savvesiM bhUyANaM tasANaM thAvarANa ya nAho jAo-sarveSAM bhUtAnAM trasANAM sthAvarANAM ca nAthaH jAtaH) samasta bhUtoM kA trasa sthAvara jIvoM kA-unakI rakSA karane "to " chatyAha! ___ manvayAtha---3 rAt ! taohaM-tataH aham 4yAre meM dIkSA ghA261 421 sIdhI te pachI appaNo parassa ya nAho jAo-AtmanaH parasya ca nAtho jAtaH pitAnA ane bIjAnA nAtha-cogakSemakArI banI gayo. alabdha ratnatrayanA lAbhathI ane labdha ratnatrayanA pramAda parivAra pUrvaka parirakSaNathI jIva pitAne nAtha banI jAya che. huM paNa e prakArane nAtha banI gayuM chuM. dharmanuM dAna devAthI tathA temAM ritharatA karAvavAthI prANI bIjAone nAtha banI jAya che. AvI rIte hu~ 5 mAga samvesi bhUyANaM tasANaM thAvarANa ya nAho jAyo-sarveSAM bhUtAnAM trasANAM thAvarANAM ca nAthaH jAtaH sA bhUnAnI-nasa bhane sthA12 vaan| uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarupanirupaNam kuto dIkSAgrahaNAnantaraM tvaM nAthoM jAtaH, na tataH pUrvam ? ityAha--- mUlam-appA neI veyaraNI, appA meM kuuddsaamlii| appA kAmahA gheNUM, appA me" nandaMNaM vaiNaM // 36 // chAyA--AtmA nadI vaitaraNI, AtmA me kUTazAlmaliH / __AtmA kAmadughA dhenuH, AtmA me nandanaM vanam // 36 / / TIkA--'appA' ityAdi-- he rAjan ! AtmA Atmaiva naraka sambandhinI vaitariNI ndii| uddhatasyAtmano narakahetutvAt / ataeva me mama Atmaiva kuTamitra-pIDAjanakasthAnamiva yAtanA hetRtvAta, zAlmali:=narakastho vaikriyaH zAlmali kSo'sti / tathA-Atmaiva ke upAya kA parijJAna vAlA hone se tathA unakA saMrakSaNa karane vAlA hone se maiM nAtha bana gayA hUM // 35 // dIkSAgrahaNa karane para Apa nAtha bane aura usake pahale nAtha nahIM the so kyA kAraNa ? isI ko kahate haiM - 'appA' ityAdi / dIkSA grahaNa ke pahile maiM nAtha kyoM nahIM huA aura aba nAtha kaise bana gayA hUM-so he rAjan ! maiM tumhAre isa saMdeha ko nivRtti nimitta yaha kahatA hUM ki yaha (appA veyaraNI naI-AtmA vaitaraNI nadI) AtmAuddhata AtmA hI naraka kI vaitaraNI nadI hai-kyoM ki aisI AtmA hI naraka kI hetu hotI hai isI lIye (appA me kUDasAmalI-AtmA me kUTa zAlmaliH) aisI AtmA mujhe kUTa kI taraha-pIDAjanaka sthAna kI taraha-yAtanA kI hetu hone se-naraka meM rahe hue vaikriya zAlmalI vRkSa temanI rakSA karavAnA upAyanA jJAnavALe hevAthI tathA emanuM saMrakSaNa karavAvALA hevAthI huM nAtha banI gaye chuM rUpa dIkSA lIdhA pachI Apa nAtha banyA ane enI pahelAM Apa nAtha na hatA menu zu 4291 cha ? mAne 4 cha.-"appA" tyA ! avayArtha--dIkSA lIdhA pahelAM huM nAtha kema na banyo, ane have nAtha kema banI gaye chuM. te he rAjana ! tamArA A saMdehanI nivRtti nimite jaNapvaanu appA veyaraNI naI-AtmA vaitaraNI nadI mAmA maddhata mAmA ja narakanI vaitaraNuM nadI che. kemake, e AtmAe narakanA heturUpa hoya che. A 4 // 22 appA me kUTa sAmalI-AtmA me kUTa zAlmaliH mevI mAmA bhanaTanI bhAI -pIDAjanaka sthAnanI mAphaka-yAtanAnA heturUpa hovAthI-narakamAM rahelAM vaikiya zAlamalI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 uttarAdhyayana sUtra kAmadughA = kAmAn-abhilaSita svargApavargasukharUpAna dogdhi = prapUrayati yA sA tathA, dhenuH kAmadhenurasti / tathA - me= mama Atmaiva nandanaM vanaM - cittAhAdakatvAnna danabanasadRzamasti / 36 // mUlam - appA kattA vikatA ye~, duhANaM yaM suhANaM yaM / appA mittamamitaM ca, duppaTThiyaM supaTio // 37 // chAyA - Atma karttA vikarttA ca duHkhAnAM ca sukhanAM ca / AtmA mitramamitraM ca duSprasthita supasthitaH ||37|| TIkA- 'appA' ityAdi -- he rAjan ! duHkhAnAM ca sukhAnAM ca karttA Atmaiva ca punasteSAM vikartA = vikSepaka::- nivArakaH, Atmaiva / yata evam ataH - duSprasthitasuprasthitaH duSmasthitaH - duSTaM prasthitaH - pravRtto durAcaraNakArakaH, suprasthitaH = suSThupasthitaH =sadanuSThAna kArakaH, anayoH karmadhArayaH, Atmaiva mitraM ca amitraM ca bhavati / duSmajaisI hai / tathA (appA kAmaduhA gheNu-AtmA kAmadughA dhenuH) yaha AtmA hI abhilaSita svarga evaM apavarga ke sukhoM ko denevAlI hone se kAmadhenu hai / tathA yaha ( appA me nandaNaM vaNaM - me AtmA naMdanaM vanam ) AtmA hI cittAlhAdaka hone se mere liye naMdana vana ke samAna hai || 36 | 'appA kattA' ityAdi / anvayArtha - he rAjan ! ( duhANa suhANa ya kattA appA - duHkhAnAM sukhAnAM ca kartA AtmA) duHkha evaM sukhoM kA karttA yaha AtmA hI hai, tathA ( vikattA - vikarttA) unakA nivAraNa karane vAlA bhI yahI AtmA hai| jaba yaha AtmA (dupaTTiya supaDio - duSprasthita suprasthitAH ) dUrAcaraNoM meM pha~sa jAtA hai athavA sadAcaraNoM meM lavalIna ho jAtA hai vRkSa nevI che. tathA appA kAmaduhA gheNuH - AtmA kAmadudhA dhenuH - abhilaSita svarga apavarganA sukhAne ApavAvALA hAvAthI kAmadhenu appA me nandaNaM varNa - me AtmA naMdanaM vanam // AtmAna vittane mAna hAvAthI mArA mATe naMdanavana samAna che. zA36) AtmAna che, tathA Apana ra "appA kattA" ityAhi ! anvayArtha -- he zan ! duhANasuhANa ya kattA appA - duHkhAnAM sukhAnAM ca kartA AtmA huma bhane sumonA rtA yA AtmA che tathA vikattA - vikartA tenuM nivAraNa 42nAra pazu yA AtmAka che. nyAre yA AtmA dupaTTiya suSaTTioduSprasthita suprasthitAH durAyarazubhAM IsAI laya hai athavA sahAyarazubhAM savasIna uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarupanirupaNam 603 sthitasya Atmano vaitaraNyAdi rUpatvena sakaladuHkhahetutayA'mitrarUpatvam, suprasthitasya AtmanaH kAmadhenvAdi-rUpatvena sakalamukhahetutayA mitratvam / supasthi. tatvaM cAtmanaH pravajyAyAmeva saMbhavati / ataH pravajyA grahaNAnantaramevAhaM yogakSemakaraNe sAmarthyayuktatvAnnAtho jAtaH / na tu tataH pUrvamiti bhAvaH // 37 // punarapi prakArAntareNAnAthatvamAha-- mUlamimA hai annA vi aNAhayA nivA!, tamegaciMtto nihu~o sunnohime| niyaMThadhammalahiyANavI" jaihA, sIyaMti ege" bahukAyarA n||38|| chAyA--iyaM khalu anyA'pi anAthatA nRpa!, tAmekacitto nibhRtaH zrRNume / nigranthadharma labdhvA'pi yathA, sIdanti eke bahukAtarAnarAH // 38 // TIkA--'imA hu' ityAdi / he nRpa ! iyaM vakSyamANA khalu-nizcayena anyA'pi aparA'pi anAthatAtaba vaha AtmA AtmA kA (mittamamittaM havai-mitramamitraM bhavati) mitra evaM amitra mAnA jAtA hai| durAcaraNoM me nimagna AtmA vaitaraNI kA rUpaka hone se sakala duHkhoM kA hetu ho jAtA hai isaliye vaha apane ApakA amitra bana jAtA hai| tathA jaba yahI AtmA sadAcaraNoM kA sevana karane laga jAtA hai, taba kAmadhenu aura nandanavana jaisA abhilaSita padArtha kI prApti kA hetu hone se apane ApakA mitra bana jAtA hai| AtmA meM sadAcaraNa tallInatA pravrajyA ko aMgIkAra karane para hI AtI hai isI liye he rAjan maiM pravrajyA grahaNa ke bAda hI yoga kSema karaNa meM sAmarthyayukta ho sakane ke kAraNa nAtha bana sakA hai| isake pahile nahIM // 37 // tha ya che tyAre mAtmA mittamamittaM havai-mitramamitraM bhavati sAmAna bhitra ane amitra mAnavAmAM Ave che. durAcaraNamAM nimagna AtmA vitaraNane rUpaka hovAthI saghaLA duHkhene hetu thaI jAya che. A kAraNe te pote potAne duzmana banI jAya che. tathA jyAre A AtmA sadAcaraNanuM sevana karavA lAgI jAya che tyAre kAmadhenu ane naMdanavana jevA abhilaSita padArthanI prApti hetu hovAthI pite pitAne mitra banI jAya che. AtmAmAM sadAcaraNa, tallInatA pravajyAne aMgikAra karavAthI ja Ave che. AthI he rAjana ! huM pravajyA lIdhA pachI ja yoga kSemakaraNamAM sAmarthyavALe thaI javAne kAraNe nAtha banI zako chuM. te pahelAM nahIM. 3chA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre 'sti / tAm-anAthatAm me=mama sakAzAt ekacittaH ekAgramanAH, ataeva nibhUtaH sthirazca bhUtvA zrRNuSva / yAdRzI sA'nAthatA tathAha----'niyaThadhamma' ityA dinA-nirgranthAnAM dharma:-AcArastaM labdhvApi-pApyApi yathA eka kecit bahukAtarAH-niHsattvA narAH puruSAH sIdanti cAritrArAdhane zithilI bhavanti / sIdanalakSaNeyamaparA'nAtha teti bhAvaH / / // 38 // tAmanAthanAmeva darzayati-- mUlamjo' pavvaittANa mahavvayAiM, saMmmaM ca noM phAsayaI paayaa| aNiggaMhappA ye rasesu giddhe, ne mUlao chidaii baMdhaNaM se" // 39 // chAyA--pravajya mahAvatAni, samyaka ca no spRzati pramAdAta / ___ anigrahAtmA ca raseSu gRddho, mUlatazchinatti bandhanaM saH // 39 / / phira dUsare prakAra se bhI anAthatA kahate haiM-'imA' ityAdi / anvayArtha-(nivA?-tRpa) he rAjan ! (imA aNNAvi aNAyAiyaM api anyA anAthatA) yaha eka dUsarI prakAra kI bhI anAthatA hai| (me tamegacitto nihuo suNehi-me tAm ekacitaH nibhRtaH zrRNu) maiM usako tuma se kahatA huuN| tuma usako ekAgracitta evaM sthira hokara suno| vaha anAthatA yaha hai-(niyaMTha dhamma lahiyANavi ege bahu kAyarA narA sIyanti-nirgranthadharma labdhvA'pi eke bahukAtarAH narAH sIdanti) nirgrantha dharma arthAta cAritra ko prApta karake bhI kitaneka aise kAyara nara huA karatehaiM jo usa cAritra kI ArAdhanA karane meM zithila ho jAte haiN| isa prakAra yaha cAritrArAdhana kI zithilatA dUsare prakAra kI anAthatA kahI gaI hai // 38 // pachI mI mAthI 55 anAyatAna. 4 cha -- "imA" tyAhi ! sanyayAtha --nivA-nRpa zan ! imA aNNA vi aNAhayA-iyaM api anyA anAthatA // 4 mA saranI 55 manAyatA cha, rehu tabhane chu me tamegacitto nihao suNehi-me tAm ekacittaH nibhRtaHzrRNu tabhI tena sthiratAthI meyitta manIna sAlaNe!! te manAyatA mA cha. niyaMTadhamma lahiyANa vi ege bahakAyarA narA sIyanti-nigrenthadharma labdhvA'pi eke bahukAtarAH sIdantI nigrantha dharma arthAt cAritrane prApta karIne paNa keTalAka evA kAyara manuSya thAya che ke, je teo cAritranI ArAdhanA karavAmAM zithila thaI jAya cheA prakAranI anAthatA kahevAmAM Avela che. 38 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarupanirupaNam TIkA-'jo' ityaadi| yaH pravrajya-dIkSAM gRhItvA mahAvratAni-prANAtipAtaviramaNAdi rUpANi paJca mahAvratAni pramAdAna hetozca samyak no spRzanimna pAlayati / anigrahAtmA= anigrahaH nigraharahitaH AtmA yasya sa tathA,-ajitendriyaH, ata eva-raseSu-madhurAdiSu gRddhaH gRddhimAn sa moghapravajitaH bandhana-vadhyate'neneti bandhanaM rAgadvavAtmakaM bandhanaM mUlato na chinatti / / 39 / / mUlam-- AuttayA jassa ya netthi koi, iriyAi bhAsAi tahesaNAeM / AyANanikkheva duguMchaNAe, ne vIrajAyaM aNujAi maiM gaM // 40 // isI bAta ko isa gAthA dvArA prakaTa karate haiM-'jo' ityAdi / anvayArtha (jo pavvaittANa-yaH pravajya) jo manuSya munidIkSA dhAraNa karake (mahavvayAiM sammaM ca no phAsayai-mahAvratAni sagyA no spR.) zati prANAtipAtaviramaNa AdirUpa mahAvatoM kA acchI taraha pAlana nahIM karatA hai (se-saH) vaha (aNiggaippA-anigrahAtmA) ajitendriya vyakti (rasesu giddha-raseSu gRddhaH) madhura Adi rasoM meM gRddhi vAlA hotA huA (mUlao baMdhaNaM na chidai-mUlataH bandhanaM na chinatti) samUla rAgadveSa rUpI baMdhana kA chedana karanevAlA nahIM ho sakatA hai| arthAt-jo manuSya munidIkSA dhAraNa karake bhI indriyoM kA dAsa banA rahatA hai aura isI kAraNa mahAvatoM kA samyakrarAti se paripAlana nahIM karatA hai aisA vyakti rasoM kI gRddhatA se rAgadveSa para vijaya nahIM pAtA hai // 39 // yA pAtane mA yA dvArA pragaTa 421 mAM Ave che---"jo" tyAhi ! manvayArtha - jo pavvaittANa-yaH pravajya re manuSya bhunihIkSA pAra pAne mahatyayAiM sammaM ca no phAsaya i-mahAvratAni samyak no spRzati prAtipAta virabhakSya mA635 mahAnAnusArIrIta pAsana 42tA nathI, se-saH te aniggahappA anigrahAtmA madriya vyati rasesu giddhe-raseSu gRddhaH madhura mAhi somA ddhipANI manIne mUlao baMdhaNaM na chidai-mUlato baMdhanaM na chinatti rAgadveSa35I 5 dhananu chedana karavAvALe banI zakato nathI. arthAtu-je manuSya munidIkSA dhAraNa karIne paNa Indriyone dAsa banI rahe che ane e ja kAraNathI mahAvratanuM samyapha rItithI paripAlana karatuM nathI. evI vyakti rasonI gRDhatAthI rAgadveSa upara vijaya meLavI zakatI nathI. 3lA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre chAyA--AyuktatA yasya ca nAsti kAcit, IryAyAM bhASAyAM tathaiSaNAyAm / AdAnanikSepa yojugupsanAyA, na vIra yAtamanuyAti mAgem // 40 // TIkA--'AuttayA' ityAdi / IryAyAm IryAsamitI bhASAyAM bhASAsamitau, tathA eSaNAm eSaNAsa. mitau, AdAnanikSepayoH sAdhupakaraNa-grahaNanyAsarUpasamitI, jugupsanAyAM pariSThApanAsamitau ca-uccArAdInAM saMyamAnupayogitayA jugupsanIyattvenaiva pariSThApanAt jugupsanA'tra pariSThApanaiva grahyA, yasya kAcit svalpA' pi AyuktatA-sAvadhAnatA nAsti, vIrayAtam-dhIraistIrthakara gaNadharAdibhiryAtaM gataM mArga-ratnatrayarUpaM mokSa. pathaM nAnuyAtina gacchati / 'AyANanikkheva' itiluptasaptamyantam / // 40 // mUlam-- ciraMpi se muMDaraI bhavittA, athirravvae tavaniyamehi bho / ciraM pi" appANa kilesa~ittA, ne pariye hoI hU~ saMparoMe // 41 // 'AuttayA' ityaadi| anvayArtha-(iriyAi bhAsAi tahesaNAe AyANanikkheva duguM chaNAe jassa kAi AuttayA nasthi-IryAyAM bhASAyAM tathA eSaNAyAM AdAnanikSepayoH jugupsanAyAM yasya kAcit AyuktatA nAsti) IyAsamiti meM, bhASAsamiti meM tathA eSaNAsamiti meM, AdAnanikSepaNasamiti meM evaM pariSThApanasamiti meM jisa sAdhu ko svalpa bhI sAvadhAnatA nahIM hai vaha (vIrajAyaM maggaM na aNujAi-vIrayAtaM mArga na anuyAti) tIrthakara evaM gaNadharoM se sevita mArgakA-ratnatraya rUpa mokSamArga kA-anuyAyI nahIM hotA hai| arthAt-pAMca samitiyoM ke pAlana karane meM jisakA upayoga nahIM hai vaha mokSa mArga kA anuyAyI bhI nahIM hai // 40 // "A uttayA" tyA ! manvayArtha:-iriyAi bhAsAi tahesaNAe AyANanikkheva duguMchaNAe jassakAi auttayA natthi-IryAyAM bhASAyAM tathA eSaNAyAM AdAnanikSepayoH jugupsanAyAM yasya kAcit AyuktatA nAsti dhyAsamitimA, bhASA samitimA, tathA eSaNA samitimAM AdAne nikSepaNa samitimAM ane pariSThApana samitimAM je sAdhune thADI 59 sAvadhAnatA nathI te vIrajAyaM maggaM na aNujAi-vIrayAtaM mArga na anuyAti tIrthakara ane gaNadharethI evIta mArganAM-ratnatrayarUpa mokSa mArganA anuyAyI banatA nathI. arthAta pAMca samitionuM pAlana karavAmAM jene upayoga nathI te mokSa mArganA anuyAyI paNa nathI 40 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 607 priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirganthasvarupanirupaNam chAyA-ciramapi sa muNDarucirbhUtvA, asthirataratapo niyamebhyo bhrssttH| ciramapi AtmAnaM kle zayitvA, pArago bhavati khalu samparAyasya // 41 / / 'ciraM pi' ityaadi| he rAjan ! ciramapi-prabhUtakAlamapi muNDaruciH muNDe kezApanayanarUpe muNDana eva zeSAnuSThAnaparAGmukhatayA ruciH-abhilASo yasya sa tathA, bhUtvA asthiravataH asthirANi--calAni bratAni-prANAtipAtaviramaNAdIni yasya sa tathA, ataeva-taponiyamebhyo-tapAMsi-anazanAdidvAdazAvadhAni, niyamA:-abhi. grAdikAstebhyo bhraSTaH calita-sA dravyamuniH ciramapi prabhUtakAlamapi, AtmAnaM luzcanAdinA klezayitvA-lezabhAjaM kRtvA'pi samparAsya-saMparAyanti-samyak paya 'viraMpi' ityaadi| anvayArtha-he rAjan ! jo sAdhu (ciraMpi muMDaI bhavittA athirabdhae tavaniyamehiM bhaTTe-ciramapi muNDaruciH bhUtvA asthisvataH taponiyamebhyaHbhraSTaH) cirakAlataka bhI kezApanayanarUpa muMDana meM hI abhilASI banakara (athirabbae-asthiAvataH) zeSavatoM meM asthirabhAva rakhatA hai (se-saH) vaha (tavaniyamehi bhaTTha-tapo niyamebhyaH bhraSTaH) anazana Adi bAraha prakAra ke tapa evaM abhigraha Adika niyamoM se calina huA dravyamuni kahalAtA hai / vaha (ciraMpi appANa kilesaittA-ciramapi AtmAnaM klezayitvA) cira kAlataka bhI apane Apako laMcana Adi dvArA klezita karake bhi (hu-khala) niyama se (samparae pArae na hoi-samparAyasya pAragona bhavati) saMsAra kA pAragAmI nahI hotA hai| arthAt-jo sAdhu kevala bhuMDana meM hI ruci rakha kara zeSa prANAtipAta viramaNAdika bratoM meM "ciraMpi" tyA ! he 24 ! re sAdhu ciraMpi muMDaruI bhavittA atthirabbae tabaniyamehiM bhaveciramapi muNDaruciH bhUtvA asthiravataH tapo niyamebhyo bhraSTaH sA samaya sudhA 5 zA5nayana 35 bhunamA 4 amitASI manIne athiravvae-asthiravrataH lon pratImA asthirAva rAme cha. se-saH te tavaniyamehi bhaTre-taponiyamebhyaH bhraSTaH anazana Adi bAra prakAranAM tapa ane abhiDa Adi niyamethI calita thayela dra0yamuni 43vAya cha. te ciraMpi appAma kilesaittA-ciramapi AtmAna klazayitvA lAMbA samaya sudhI pote potAne layana Adi dvArA duHkhita vedanA bhogavIne paNa dU-navajuM niyamayI samparAe pArae na hoi-samparAyasya pAgo na bhavati sasAranA pagAmI banatuM nathI. arthAta je sAdhu kevaLa muMDanamAM ja rUci rAkhIne bIjA prANAti uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 uttarAdhyayana sUtre Tanti jantatro 'sminniti samparAyaH saMsArastasya pAragaH = pAragAmI khalu nizvayena na bhavati / 'saMparAe' iti SaSThayarthe saptamI // 41 // mUlam -- polleva muTTI jaha se asAre, ayaMtie kUDakahAvaNevA rADhAmaNI veruliyappagAse, amahaggae hoi hu jANaesu // 42 // chAyA -- pollaiva muSTiryathA so'sAraH, ayantritaH kUTakArSApaNa iva / rAmaNirvaiDUryaprakAzaH, amahArdhako bhavati khalu jJAyakeSu // 42 // TIkA--'polleva' ityAdi / polletra = antaH supiraiva etrakAro'vadhAraNe, yA kadAcidapi niviDA naiva bhavati, evaMvidhA muSTiryathA = muSTiri sa dravyamuniH asAraH = sArarahito bhavati, sadartha zUnyatvAta; tathA kUTakArSApaNa iva = kUTakArSApaNavat ayantritaH =aniyamito bhavati, yathA kUTakArSApaNaH kUTatayA na kenApi niyantrayate arthAt krayavikra yAdau na vyavahiyate, evameva asau saMyatAbhAso nirgugatvena na kenApyAdriyate upekSA bhAva rakhatA hai vaha asthira vratI hokara apane tapa evaM niyamoM se bhraSTa hI mAnA gayA hai / aisA vyakti cAhe jitanA bhI apane Apako lezita kare to bhI saMsAra se pAra nahIM ho sakatA hai // 41 // 'polleva' ityAdi / anvayArtha - ( jahA pollA muTThI asAre evaM yathA pollA muSTi: asArA eva bhavati) jaise polI muTThI sAra rahita hI hotI hai usI taraha (se asAre - saH asAraH) vaha dravyamuni ratnatraya se zUnya hone se sAra rahita hotA hai| (iva) tathA jaise ( kUTakahAvaNe ayaMtie - kUTakArSApaNaH ayantritaH bhavati) tathA ayamapi ayantrita, bhavati) khoTA paisA - rUpayA - sikkA - krayavikraya Adi meM vyavahAra yogya nahIM hotA hai usI taraha yaha sNytaapAtAdika viramaNa vratAmAM upekSAbhAva rAkhe che. sthivruti thaIne peAtAnA tapa ane niyameAthI bhraSTaja mAnavAmAM Avela che. evI vyakita pAte peAtAnI jAtane lezita kare te paNa te saMsArathI pAra thai zakatA nathI. 5415 "pollena " - chatyAhi ! anvayArtha - jahA pollA muTTI asAre ek-yathA pollA muSTiH asArA eva bhavati ne pramANe posI bhuTThI sAra vagaranI hoya che. mAse asAre- saH asAraH te dravya muni ratnatrayathI zUnya hovAthI sAra rahita ane che. tathA jema phUTa 1 vaNe ayaMtie -kUTa kArSApaNaH ayantritaH bhavati moTA paisA-3pIyA sIchA - huya uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 609 priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarupanirupaNam iti bhaavH| atra hetumAha-yato vaiDUryaprakAzaH caiDUryamaNivatprakAzamAno rADhAmaNiH =kAcamaNiH jJAyakeSu parikSakeSu khalu-nizcayena amahAgha kA abahumUlyo bhavati, mugdhajanavipratArakatvAttasya / evameva munivadbhAyamAno dravyamunistatvajJeSu nizcayena sammAnAnoM bhavati, ajJajanavipratArakatvAttasya / / 42 // tathA ca-- mUlam-- kusIliMga iha dhAraittA, isijhaMyaM jIvirya vUhaIttA / asaMjae saMjaya lappamAne, viNidhAyamAgacchei se" ciraipi // 43 // bhAsa bhI nirguNa hone se Adara ke yogya nahIM hotA hai| (veruliyappagAse rADhAmaNI-vaiDUryaprakAzaH rADhAmaNi) vaiDUryamaNi ke samAna prakAzavAlI kAcakI maNi (hu-khala) nizcayase (jANaesu amahaggae hoi-jJAyakeSu amahAghako bhavati) parIkSakajanoMkI dRSTi meM bahumUlyavAlI nahIM hotI hai| arthAt-jaise polI muTThI kI koI kImata nahIM hotI hai aura na jhUThA sikA hI calana yogya hotA hai vaise hI jo sAdhvAbhAsa haiM-dravyaliGgI muni haiM-unakI bhI tatvajJoM kI dRSTi meM koI kImata nahIM hotI hai| ve jJAnIjanoM meM kabhI bhI Adara pAne yogya nahIM bana sakate hai bhale hI bhole bhAle manuSya inakA Adara kareM isase ve sacce muni nahIM ho sakate haiN| kAcakA maNi kabhI vaiDUryamaNi kA sthAna prApta nahIM kara sakatA hai| bhale hI isakI camaka damaka vaiDUrya ke samAna ho to kyA // 42 // vikraya AdimAM vahevAra upayogI nathI thatA eja pramANe A saMyatAbhAsa paNa ( na vAthI mArane yogya to nathI. veruliyappagAse rAhAmaNI-vaDayaM prakAzaH rADhAmaNiH vaiDUya mAnI mA prAzavANe 4AyanA bhI ha-khalanizcayI jANaemu amahaggae hoi-jJAyakeSu amahAghako bhavati 5zakSA 42nAra bhAsAnI dRSTImAM bahumUlyavALo hoto nathI. arthAt jema polI muThInI kAMI kiMmata nathI hatI ane jema khATe sikake calaNa yogya hete nathI emaja je sAdhvAbhAsa che dravyaliMgI muni che temanI paNa tatvonI daSTImAM koI kiMmata nathI jJAnIjanomAM te kadI paNa Adara pAmavA yogya banI zakatA nathI. bhale bheLA bhalA mANaso ene Adara kare. paraMtu ethI te sAce muni thaI zakatuM nathI. kAcane maNI kadI vaiDUryamaNInuM sthAna meLavI zakatuM nathI bhale tenI camaka vairyamaNInA jevI hoya te paNa zuM ? jarA 77 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 uttarAdhyayanasutre chAyA--kuzIlaliGgam iha dhArayitvA, RSidhvajaM jIvikAyai bRhyitvaa| ___ asaMyataH saMyataM lapana, vinighAtamAgacchati sa ciramapi // 43 / / TIkA- 'kusIlaliMgaM' ityAdi / / yo dravyamunirihajanmani kuzolaliGga-pArzvasthAdiveSaM dhArayitvA tathAjIvikAyai udarabharaNArtham RSidhvaja padorakamukhavastrikArajoharaNAdikaM sAdhu cihna, bRMhayitvA paridhAya ataera-asaMyataH bhArasaMyamarahitaM san AtmAnaM saMyataM sAdhu lapan=zabdayan 'ahaM saMyato'smi' itivadana , sa dravyamuniH vini ghAtaM bhavabhramaNarUpAM vividhAM pIDAM ciramapi-prabhAsakAlamapi aagcchti-paamoti| sajayalappA mAne' ityatra 'saMjaya' itilaptadvitIyAntam // // 43 // 'kusIlaliMga' ityaadi| anvayArtha--jo dravyamuni (kusIlaliMgaM dhAraittA iha kuzIlaliGgaM dhArayitvA) isa janma meM pArzvastha Adi ke veSa ko dhAraNa kara ke tathA (jIviya isijjhayaM bUhaittA-jIvikAyai RSidhvaja bRMhayitvA) udara-poSaNa ke nimitta RSidhvaja ko-sadorakamukhavastrikA tathA rajoharaNa Adi sAdhucihna ko-lekara ke (asaMyae-asaMyataH) saMyama se rahita hotA huA bhI (appANaM saMjayaM lappamANe-AtmAnaM saMyata lapata) apane Apako saMyamI prakaTa karatA hai (se-saH) vaha (vinighAtaM ciraMpti AgacchaivinighAtaM ciramapi Agacchati) bhavabhramaNarUpa vividha pIDAko bahuta kAlataka prApta karatA rahatA hai| bhAvArtha-bhAva saMyama se rahita hone para bhI jo dravyaliGgI apane Apako bhAva saMyamIrUpa se prakaTa karatA hai evaM pArzvastha Adi ke liGga "kusIlaliMgaM-tyAha! manvayArtha - 05 muni kUsIlaliMgaM dhAraittA-iha kuzIlaliGgaM dhArayitvA An Hi pAya mAhinAdezane dhAraNa 4zana tathA jIviya isijjhAyaM vahaittAjIvIkAyai RSidhvajaM bRMhayitvA 2 pApa nimitta RSi ne-sahA24 bhuma. pati tathA Daraya mAhi sAdhu yine ne asaMyae-asaMyataH sayamayI 2Dita hovA chatai appANaM saMjaya lappamANe-AtmAnaM saMyataM lapata pAte ghotAnI jatane sabhI tarI mANabhAva cha. se-sa: viNighAyaM piraMSi Agacchai-vinighAtaM ciramapi Agacchati lama 35 vividha pIDAna ghANa sudhA sAgapata2 cha. bhAvArtha bhAva saMyamathI rahita hovA chatAM paNa je dravyaliMgI pitAne bhAva saMyamI rUpathI pragaTa kare che ane pArzvastha AdinA liMgane laIne paNa je utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA 20 mahAnirgranthasvarUpanirUpaNam iha hetumAha 611 mUlam - visaM tu pIyeM jaMha kAlaMkUDa, haNAi saMtthaM jaha kuhIyaM / aiso vidhammo visavaNNo, haNAi veyAla ivAvivaNNo // 44 // chAyA - viSaM tu pItaM yathA kAlakUTa, hanti zastraM yathA kugRhItam / raise viSayopapanno, hanti vetAla ivAvipannaH ||43|| TIkA- 'visaM tu' ityAdi / yathA tu kA viSa=kAlakUTAravya viSaM pItaM san pAnakartAraM hanti, yathAca kugRhItaM = viparItatayA gRhItaM zastra dhAraNakartAraM hanti iva yathA avipanaH = mantrAdibhiravazIkRto vetAlaH sAdhakaM inti tathaitra - viSayopapannaH zabdAdi ko lekara bhI jo RSicihnoM ko sirpha peTa bharane ke khyAla se hI dhAraNa karatA hai vaha asaMyamI hI hai aura vaha bahuta kAlataka bhI isa bhavabhramaNarUpa pIDA se chuTakArA nahIM pA sakatA hai ||43|| isameM hetu kahate haiM - 'visaMtu' ityAdi / anvayArtha - ( jahA pIyaM kAlakUDaM visaM haNAi - yathA pItaM kAlakUTaM viSaM hanti) jisa prakAra piyA huA kAlakUTa viSa pIne va le ke prANoM kA apahAraka hotA hai athavA ( jahA- yathA) jaise (kuggahIyaM satthaM haNAikugRhItaM zastra hanti) viparItapane se grahaNa kiyA huA zastra dhAraNa karanevAle kA vinAza kara detA hai athavA (iva) jaise (apivaNNo veyAla haNAi - avipannaH vetAlaH hanti) mantrAdikoM dvArA vaza meM nahIM kiyA gayA vetAla vazameM karane vAle sAdhaka kA dhvasa kara detA hai usI taraha (visavaNNo-viSayopapannaH) zabdAdiviSayarUpa bhogA kI lolupatA RSicinhAne kukata peTa bharavAnA khyAlathI ja dhAraNa kare che te asayamI che ane te dhaNA kALa sudhI paNa A bhatra bhramarUpa pIDAthI chuTakAro meLavI zakate nathI. 5435 yAmAM hetu he che- "bisaMtu" tyiAhi ! sAnvayArtha - jahA pIyaM kAlakUDaksiM haNAi yathA pItaM kAlakUTaM viSaM hanti jevI rIte kALaphUTa viSa pInArA prANInA praNAneA nAza karanAra bane che athavA jahA - yathA prema kuggahIyaM satthaM haNAi-kugRhItaM zastraM hanti SI rIte dhAraNa 42vAmAM Avela zastra dhAraNa 12 rano vinAza purI he che. athavA prema aviva veyAla haNAi - atripannaH vetAlaH hanti maMtrAhi adhI vazamAMna 42vAmAM mAvesa vaitA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasa viSayarUpabhogalolupatAyuktaH eSa dharmo'pi dravyamuniM hanti = durgatau pAtayati / samyagrUpeNa muniM samArAdhito dharma evaM UrdhvaM nayati, anArAdhitastu bhavabhramaNameva kArayatIti bhAvaH // 44 // kiM ca- 612 mUlam --- jo' lavaNaM suviNa pauMjamANe, nimittakou hala saMpagADhe / kuheDavijjIsavadArajIvI, naM gaccheI saraMNaM tammi~kAle // 45 // chAyA -- yo lakSaNaM svapnaM prayuJjAno, nimittakautUhalasaMpragADhaH / kuheTa vidyAsravadvArajIvI, na gacchati zaraNaM tasmin kAle || 45|| se yukta huA (eso dhammo vi - eSaH dharmaH Api) yaha dharma bhI dravyaliGgI kA nAzakara detA hai / usako durgati meM DAla detA hai / bhAvArtha - ArAdhita dharma hI bhavabhramaNa kA aMtaka - nAzaka hotA hai anArAdhita nahIM / dravyaliGgI muni dharma kA vAstavika rUpa se ArAdhana nahIM karatA haiM vaha usa dharma ko apanI AjIvikA kA sAdhana banAtA hai isIliye jisa prakAra kAlakUTa viSa hai vaha pIne vAle kA nAza kara detA hai aura acche se acchA zastra hotA hai vaha apaneko acchI taraha se nahIM pakaDanevAle ko kATa girAtA hai evaM avazIbhUta vetAla jisa prakAra sAdhaka kA nAza kara detA hai usI prakAra anArAti dharma bhI bhavabhramaNarUpa pIDAjanaka hotA hai tathA ArAdhita kiyA gayA vahI dharma jIva kI unnatikA - urdhvagati prApti kA - dhAraka hotA hai // 44 // bazamAM huzvAvANA sAdhanA dhvasa rI he che tevI zete visaovavaNNo-viSayopapannaH zahA4i4 viSaya3ya logonI bolupatAthI yukta maneva eso dhammo vi - eSaH dharmaH ravi dravya liMgInA e dhama paNu nAza karI de che. ene duga'timAM pheMkI de che. bhAvA--ArAdhita dhamaja bhaveAbhavanA pherAnAnAza karanAra che. anaArAdhita nahIM. dravyaliMgI muni dhamanuM vAstavikarUpathI ArAdhana karatA nathI. te dhamane peAtAnI AjIvIkAnuM sAdhana banAve che. AthI je prakAre kALakUTa jhera tenA pInAranA nAza kare che ane sArAmAM sArUM' zastra hAya che te tene sArI rItathI na pakaDanArane ja sAre che, AvIja rIte avazIta vaitAla sAdhakanA nAza karI nAkhe che. eja pramANe anArAdhita krama paNa bhava bhramaNurUpa pIDAneApanAra bane che. tathA ArAdhita karAyela evA dhama jIvanI unnatinA udhva gati prAptinA dhAraka baneche. 544aa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarUpanirUpaNam 'jo' ityAdi / yo dravyamuniH lakSaNaM = sAmudroktaM zubhAzumasUcakaM strIpuruSacihaM tathAsvapna zAstroktaM svapnAnAM zubhAzubhalakSaNaM phalaM prayuJjAno - gRhasthAnAM purato nivedako bhavati, tathA yo nimitta kautUhalasaMpragADhaH - nimittaM = bhUkampAdikaM kautUha lam = apatyAdyartha snapanAdikaM, tayoH sampragADhaH = samprasaktaHzca bhavati, tathA ca yaH kuTa vidyAvadvArajIvI- kuheTa vidyAH = alI kAryavidhApi mantra tantra jJAnAtmikA vidyAstA evaM karmabandhahetutayA''tradvArANi tairjIvituM zIlamasyeti tathA mantratantrAdi - kutsita vidyAdvArA yo jIvikAM nivahati evaMvidhaH sa dravyamuniH tasmina kAle=lakSaNasvapnanimitta kautUhalakuheTa vidyAjanitapAtakaphalopabhogakAle zaraNaM=trANaM na gacchati =na prApnoti / taM dravyasAdhuM na ko'pi narakatiryagyo nyAdibhavAd duHkhAd rakSatIti bhAvaH // 45 // 613 'jo' ityAdi / anvayArtha - (jo - yaH) jo dravyamuni (lakkhaNaM suviNa paraMjamANelakSaNaM svayaM prayuJjAnaH) sAmudrika zAstrokta evaM zubhAzubha ke sUcaka strI puruSoM ke cihnoM ko tathA svazAstrokta zubhAzubha svapnoM ke phalako kahatA hai (nimitta koUhala saMpagADhe- nimittakautUhalasaMpragADhaH) tathA jo bhUkampa Adi nimitta ko, putra AdikI prApti ke nimitta svapna Adi kautUhala ko jo anyajanoM ke liye kahatA hai tathA (kuheDa vijAsavadArajIvI - kuheTa vidyAvadvArajIvI) tathA jo kuheTavidyAoM dvArA maMtra taMtra Adi kutsita vidyAoM dvArA jIvikA kA nirvAha karatA hai vaha (tammikAle saraNaM na gacchaI-tasmin kAle zaraNaM na gacchati) usa kAla meM una 2 apane kartavyo dvArA narakAdika meM patana hote samaya surakSita nahIM ho sakatA hai| "jo" ityAhi ! manvayArtha - jo - yaH ne dravya muni lakkhaNaM suviNa pauMjamANe- lakSaNaM svapnaM prayuJjAnaH sAmudrika zAstrota bhane zubhAzulane mhanAra tebhana strI puraSonA sinhone tathA svapna zAstrota zulAzula svapnAnA iNa gRhasthAne Ahe che, nimittakouhala saMpagADhe - nimittakautUhalasaMmagADhaH tathA ne uMca yAhi nimittane, putra AdinI prApti nimitta svapna AdinA kutUhalane je anya jane mATe kahe che. tathA kuheDa vijAsavadArajIvI - kuheTa vidyAsravadvArajIvI ne bhesI vidhAya dvArA maMtrataMtra Adi melI vidyAe dvArA-jIvIkAne nirvAha kare che te e kALamAM je te peAtAnAM kabyA dvArA narkAdikamAM patana thatI vakhate surakSita khanI zakatA nathI. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 uttarAdhyayanasUtre amumevArtha vizeSataH prAha-- mUlam-- tamaMtameNeva u se asIle, sayA duhI viSpasyiAsuveI / saMghAvai naragatirikkhajoNI, moNaM virahittu asAhurUpe // 46 // chAyA--tamamtamasaiva tu so'zIlaH, sadA duHkhI viparyAsamupaiti / sandhAvati narakatiyagyonI:, maune virAdhya asAdhurUpaH // 46 // TIkA--'tamaMtame' ityAdi / azIla:-zIlavarjitaH ataeva asAdhurUpa tatvato'syatasvabhAvaH sa dravyamuniH tamastamaiva-pragADhamithyAtvenaiva hetunA monaM-cAritraM virAdhya dRSayitvA bhAvArtha-jo munijana apane nirvAha ke lie strI puruSoM ke zubhAzubha cihno kA phala unako kahate haiM tathA svapnoM kA iSTAniSTa phala pradarzita karate haiM, putra Adi kI prApti nimitta jo gaMDA tAvAja dete hai-amuka sthAna para snAna karanA kahate hai, maMtra taMtra Adi vidyAoM se jo ki jJAnAvaraNIyAdi karmAsava ke kAraNa haiM anyajanoM ko vimohita kara apanA nirvAha karate haiM ve saba dravyamuni haiN| inake ye kartavya naraka tiryaJca Adi yoniyoM ke duHkhoM se inako bacA nahIM sakate haiM // 45 // isI artha ko vizeSa rUpa se kahate haiM--'tamaM tameNeba' ityaadi| anvayArtha-( asIle-azIlaH ) zIlavarjita hone kI vajaha se (asAhurUve-asAdhurUpaH) tatvataH asaMyata svabhAva kA (se-saH) vaha dravyamuni (tamaM tameNeva-tamastamasA evaM ) pragADha mithyAtva se yukta hone ke kAraNa (moNaM-maunam ) cAritra kI (virAhittu-virAdhya virA bhAvArtha.... je munijana pitAnA nirvAha mATe strI purUSanA zubhazubha cihonA phaLane kahe che, tathA svapnanAM sArAM mIThAM phaLane saMbhaLAve che, tathA putra AdinI prApti nimitte je tAvIja vigere banAvI Ape che, amuka sthAna upara snAna karavAnuM kahe che, maMtrataMtra Adi vidyAothI ke je jJAnAvaraNIyAdI AsavanuM kAraNa che. anya janone vimohita karI pitAno nirvAha kare che te saghaLA dravya muni che. temanA e kata naraka tIya Adi yonIonAM dukhethI temane bacAvI zakatAM nathI. I4pA me mathane vizeSa 35zrI cha-"tamaM tameNeva" yA ! sanyAya-asIle azIla: zAsane paannnaa| navAnA ||29thii ta asAhurUve-AsAdhurUpaH dravyamuni tamaM tameNe-tamastamasA evaM prasAda mithyApathA maresA pAnA 20 moNaM-maunam yAtrinI virAhi-virAdhya virAdhanA parIne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarupanirupaNam 615 sadA dukkhI san viparyAsaM tattatveSu vaiparItyam upaiti = prApnoti / evaM viparyAsamupagataH sa narakatiryagyonIH = narakatiryagrUpAn bhavAn sandhAvati / keSu tiryakSu ca samutpadyate ityarthaH / 'tu' zabdaH pUraNa | 'vippariyAsa' iti lupta dvitIyAntam | // 46 // nara katha cAritra virAdhya narakatiryaggatiH prApnotItyAha- mUlam - uddesiyaM kIyaMgaDaM niaugaM, naM muMcaI kiMci aNerseNijaM / aggI vivA savvakkhI bhavittA, Io cuo gacchei kehu pA~va // 47 // chAyA -- auddezikaM krItakRtaM niyAgaM, na muJcati kiMcidaneSaNIyam / agniriva sarvabhakSI bhUtvA itazyuto gacchati kRtvA pAm ||47|| dhanA karake (sayA duhI - sadA duHkhI) sadA duHkhI hotA huA (vippariyAsuvei - viparyAsam upaiti ) tattvoM ke viSaya meM viparIta bhAva ko prApta hotA hai / isa prakAra viparIta bhAva se vaha ( naragatirikkhajoNI - nakaraka tiryagyoniH ) naraka evaM tiryaJcarUpa bhavoM ko (saMdhAvaha - sandhAvati) prApta karatA hai / bhAvArtha- dravyaliGgI sAdhu tattvataH zIlavarjita hone ke kAraNa asaMyamI hI mAnA gayA hai| yaha cAritra kI virAdhanA isaliye karatA hai ki isake prabalamithyAtva kA udaya hai / aura isIse yaha du:khI hotA rahatA hai / mithyAtva kA hI yaha prabhAva hai jo isake hRdaya meM tatvoM ke prati yathArtha zraddhAna nahIM ho sakatA hai / naraka tiryaJcagati meM utpanna hone ke liye isako yahI mithyAtva pradhAna kAraNa banatA hai ||46 || sayA duhI - sadA duHkhI sahA duHkha logavatAM logavatAM viSpariyAsuvei - viparyAsam pati tatvAnA viSayamAM viparIta bhAvane prApta karanAra bane che. A prakAranA viparIta lAvadhI te naragati rikkhajoNI-narakatiryagyotiH nara ane titha35 lavAne saMghAvara - sandhAvati Apta re che. bhAvAtha--dravyali`gI sAdhu tatvata zIlavarjIta hAvAnA kAraNe asaMyamI mAnavAmAM Avela che. te cAritranI vidhanA e mATe kare che ke, temane pramaLa mithyA tvanA udaya hAya che. ane tenAthI e duHkhita thatA rahe che. mithyAtvanA ja e prabhAva che je tenA hRdayamAM tAnA tarapha yathA zraddhA rAkhI zakatA nathI. naraka tIyaca gatimAM utpanna thavA mATe emane Ama thya tva pradhAna kAraNu maneche 5465 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - uttarAdhyayanasUtre TIkA--'uddeosayaM' ityAdi / sa dravyamuniH, auddezikam uddezena kamapyekaM sAdhumuddizya, nivRttam-auddezikaM-tathA-krItakRtaM sAdhvartha krItaM niyAgaM-nityapiNDam-AmantraNapUrvakaM dattamazanAdikaM kA, tathA anyadapi anepaNIyam sAdhubhiggrAhya kiMcidapyazanAdikaM na muzcati-na parityajati sarva gRhNAtIti bhAvaH / evaMvidhaH sa dravyamuniH agniriva sarvabhakSI sarvam apAsukAdikaM sarva bhakSayituM zIlamasyeti tathA, bhUtvA, pApaM: sAdhvAcAraparityAgarUpaM 'kaTTa' kRtvA. itaH asmAd bhavAccuto mRtaH san narakagati tibaMgati ca gacchati // 47) cAritra kI virAdhanA se naraka tiryazcagati kaise prApta hotI hai ? so kahate haiM--'uddesiyaM' ityAdi / anvayArtha--vaha dravyamuni (uddesiyaM-auddezikam) kabhi bhI eka sAdhu ke uddeza se taiyAra kiye gaye tathA (kIyagaDaM-krItakRtam ) sAdhu ke liye kharIde gaye (niAga-niyAgam ) nityapiNDa-AmantrapUrvaka diye gaye azanAdika piNDako tathA (kiMci aNesaNija-kizcid aneSaNIyam) anya koI bhI aneSaNIya-sAdhu ke liye akalpya azanAdikapiMDa-ko (na muMcaI-na muMcati) nahIM choDatA hai| kintu (aggivivAsavva bhakkhI bhavittA-agniriva sarvabhakSI bhUtvA) agni ke samAna sarvabhakSI hokara vaha (pAvaMka-pApaM kRtvA) sAdhu AcAra kA parityAga rUpa pApa karake (io cuo-itaH cyutaH) isa bhava se cyuta hone para (gacchai-gacchati) narakagati evaM tiyazcagati meM jAtA hai| bhAvArtha-dravyamuni agni ke samAna sarvabhakSI rahA karatA haiN| cAritranI virAdhanAthI naraka tIya cagati kema prApta thAya che tene kahe che "uddesiya" tyA ! ___ manpayAtha-se dravyamuni uddesiyaM-audezikam 55 me sAdhunA dezathI taiyAra karavAmAM Avela tathA zrIhaM tattama sAdhu mATe kharIdavAmAM Avela niAgaM-niyAgaM nityapi bhAbhayapU4 sApAmA mAvasa manA pine tathA kivi aNesaNijja-kizcit aneSaNIyam lon 59 maneSaNIyasAdhu bhATa mapya manAhi piune na muMcaI-na pracati ch|utaa nathI paraMtu aggIvivAsavyabhakkhI bhavittA-agniriva sarvabhakSi bhUtvA bhaninI bhA34 savalakSI manIna te pAvakaTu-papaM kRtvA sAdhu mAyanA parityA35 pA54zana io cuo-itaH cyutaH mA sapathI Ta thavAthI gacchai-gacchati na24Ati mane tIya' atima ya che. bhAvArtha-dravyamuni agni samAna sarvabhakSI rahyA kare che. tene ka5nIya utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarupa nirupaNam tavaM duvataiireva durgatiprApti rata Aha- mUlam - 7 naM taM aMrI kaMThechittA kareI, jaM se kare appaNiyA duraMyA | se" nAhiI maccumuhaM tu patte, pacchAtAveNa dayAviNo // 48 // chAyA--na tamariH kaNThacchettA karoti, yaM tasya karotyAtmIyA durAtmatA / sa jJAsyati mRtyumukhaM tu prAptaH pazcAdanutApena dayAvihInaH || 48 || TIkA--' na taM ityAdi / kaNThacchettA=kaNThacchedanakArakaH ariH =zatruH na tamanartha karoti, yam anartha tasya AtmIyA= svakIyA durAtmatA = duSTAcAra pravRttirUpA karoti / dayAvihInaH = saMyamAnuSThAnavarjitaH sa dravyamunistu mRtyumukhaM prAptaH = maraNAbhimukhaM gataH pazcAdanuusako kalpanIya akalpanIya azanAdika kA koI bhI dhyAna nahIM hotA hai| cAhe vaha audezika ho cAhe krIta kRta ho / jaba yaha para gati meM jAne lagatA hai to naraka evaM tiryaJca gati meM jAkara anaMta duHkho ko bhogA karatA hai ||47|| anvayArtha - 'duzcarita se hI durgati prApta hotI hai' isaliye kahate haiM--'na taM' ityaadi| (kaMchita-kaMThacchettA) kaMTha ko chedana karanevAlA (arI - ariH) zatru (taM na karei-taM na karoti) usa anartha ko nahIM karatA hai ki (jaM se appaNiyA durappayA karei-yaM tasya AtmIyA durAtmA karoti) jisa anartha ko isakI yaha AtmIya duSTAcArarUpa pravRtti karatI hai / yaha (se- saH) vaha usa samaya ( nAhiI - jJAsyati) jAna sakegA ki jaba vaha (dayAviNo - dayAvihInaH) saMyamAnuSThAna varjita dravyamuni ( mccuakalpanIya azanAdikanuM kei paNa prakAranuM dhyAna heAtuM nathI. cAhe te auddezIka hoya, cAhe kItakRta hAya jyAre te paragatimAM jAya che teAnaraka ane tIya "cagatimAM jaIne anaMta duHkhane bhAgavate rahe che. 472 "huzcastrithI 4 durgati prApta thAya che" tenA bhATe uDe che - "na taM" ityAdi ! manvayArtha -- kaMTha chittA-kaMThacchettA gaNAne apanA arI-ari: zatru taM na karei-taM na karoti se anartha nathI purato hai, jaM se appaNiyA duruppayA kareiyaM tasya AtmanA durAtmatA karoti vA anarthane tevI yA AtmIya duSTAyA235 pravRtti re, bhAvAta se saH te me samaye nAhiI - jJAsyati lAegI zamaze ! yAre te dayAvihUNo - dayAvihIna saMyama anuSTAna tadravyamuni muccumuhaM tu 78 uttarAdhyayana sUtra : 3 617 Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 uttarAdhyayanasUtre tApena=hA ! mayA duSThukRtam ityevaM rUpeNa pazcAttApena yuktaH san svadaurAtmyaphalaM jJAsyati anubhaviSyati / maraNasamaye'timandadharmasyApi dharmAbhiprAyotpatti darzanAdevaM kathanam / yatazca duganmA anarthahetuH, pazcAttApahetuzca, tasmAt pUrvameva sA tyAjyeti bhAvaH // 48 // muhaMtu patte-mRtyumukhaM tu prAptaH) mRtyu ke mukha me prApta hogaa| maraNa samaya meM atimaMda dharmavAle pANI ke liye bhI dharma ke abhiprAya kI utpatti dekhI jAtI hai ! isaliye esA vahA gayA hai ki (pacchANu tAveNa nAhiIpazcAt anutApena jJAsyati) vaha dravyamuni 'maiM ne bahuta burA kiyA' isa prakAra ke pazcAttApa se yukta hokara mRtyu ke samaya apane daurAtmya ke phala ko jAna skegaa| bhAvArtha-yaha dravyaliGga rUpa durAtmA zatru se bhI adhika bhayaMkara kAma karatI hai| kaMThaccheda karane vAlA zatru eka hI bhava meM paryAyakA vighAtaka hone se duHkhadAyI hotA hai parantu yaha durAtmA to isa jIvako bhava 2 meM duHkha denevAlI hotI hai| yaha bAta yaha dravyaliGgI muni usa samaya jAna sakegA ki jaba isakI mRtyu kA avasara upasthita hogA tabhI yaha "maiMne acchI bAta nahIM kI-bahutaburA kiyA jA isa durAtmatA ke palla paDA rahA' isa prakAra pazcAttApa kregaa| tAtparya yaha hai ki isa durAtmatA kA parihAra mokSArthiyoM ko saba se pahile hI karadenA cAhiye / kyoM ki yaha anartha kI hetu evaM pazcAttApa kI kAraNa hai // 48 // patte-mRtyumukhaM tu prAptaH bhRtyunA bhupamA bha264 samaye gati meM ghamANA prANI mATe paNa dharmanA abhiprAyanI utpatti jovAya che. A kAraNe evuM kahevAmAM mAma cha , pacchANutAveNa nAhiI-pazcAt anutApena jJAsyati te dra0yamuni "bha' ghaNuM ja kharAba karyuM che," A prakArane pazcAttApa karI mRtyu samaye potAnA durAcArI karmanA phaLane jANI zakaze. bhAvArtha-e dravyaliMgI durAtmA zatruthI paNa adhika bhayaMkara kAma kare che. gaLuM kApanAra zatru ekaja bhavamAM paryAyane vighAtaka hovAthI du:khadAyI bane che. paraMtu A durAtmA te A jIvane bhavabhavamAM duHkha ApanAra bane che. A vAta e dravyaliMga muni e samaye jANI zakaze ke, jyAre enA mRtyune samaya AvI lAgaze. tyAre te "meM A sArUM kAma nathI karyuM ghaNuM ja kharAba karyuM ke A durAtmatAnI jALamAM paDI rahyo" A prakArane pazcAttApa karaze. tAtparya e che ke, A durAtmAne parivAra mekSAthIoe sauthI pahelAM ja karI levo joIe. kemake, te anAthanA hetu ane pazcAttApanuM kAraNa che, 48 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarupanirupaNam yastu maraNasamaye'pi svadurAtmatAM na jAnAti tasya kA gatirbhavatItyAha-- nirahiyA NaggarUI u~ tastaM, je uttamahe vivajjAsameI / ime vi" se netthi pare viloe~, duheo vi se jhijjhaMDa tat) loe~ // 49 // chAyA--nirathikA nAgnyarucistu tasya, ya uttamArthe vipryaasmeti|| ayamapi tasya nAsti paro'pi lokaH, dvidhA'pi sa kSIyate tatra loke // 49 // TIkA-'niraTThiyA' ityaadi| he rAjan ! ya uttamArthe uttamaH-utkRSTatamaH arthaH mokSarUpo yasmAtsa tasmin zrutacAritralakSaNe dharme viparyAsaM-mohavazena viparItabhAvam eti pAmoti, tasya vyaliGgino nAgnyaruciH= nAgnye= zrAmaNye ruciramilASo nirathikaiva vyathaiva / nirarthakatvameva darzayati-'ime vi' ityAdi-tasya dravyaligino'yamapi pratyakSo loko nAsti-mohamamAdAdipAravazyena zarIralezahetuke zaluzcanAdi sevanasyApi nirarthakatvAt / na kevalamayameva, loko nAsti, kintu tasya paro'pi jo maraNa samaya meM bhI apanI durAtmA ko nahIM jAnatA hai usakI kyAgati hotI hai ? so kahate hai- 'niraTTiyA' ityaadi| ___ anvayArtha--he rAjan ! (je-yaH) jo muni (uttamaMTe vivajjAsaM eiuttamArthe viparyAsaM eti) uttamArtha meM zrutacAritrarUpa dharma meM-moha ke vaza se viparIta bhAvako prApta hotA hai (tassa NaggaI niraTTiyA-tasya nAnya rUciH nirarthikA) usamuni kI-dravyaliMgI sAdhukI-nAnya-zrAmaNya meM ruciabhilASA vyartha hI jAnanI caahiye| (imevi se natthi-ayamapi tasya nAsti) tathA yaha pratyakSIbhUta loka bhI usakA nahIM sadhatA hai kevala je maraNa samaye paNa potAnA durAtmAne jANatA nathI tenI zuM gati thAya cha. te 4 cha.-nirahiyA" nyA! sanyAya-3 san ! je-ye re bhuni uttamaDhe vivajjAsaM ei'-uttamAthe viSa pati uttama artha mAM zruta cAritrarUpa dharmamAM-mohanA vazathI viparIta bhAvane ta rai cha. tassa NaggarUI nirahiyA-tasya nAgnyarUciH nirathikA dravyalisI sAdhunI-mAnya-zrAmaeyabhA 3thii-mliyaa| vyaor any naye ime vi se natthi-ayamapi tasya nAsti tayA / pratyakSabhUta 55 tenu sadhAtu nayI 54ta utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 uttarAdhyayanasUtre loko nAsti-kugatigamanAt / itthaM sa dharmabhraSTo dravyaliGgI tatra=ubhayalokAbhAve sati lokejagati dvidhA'pi aihikapAralaukikArthAbhAvena 'jhijjhaI' kSIyate= aihikagaralaulikArthe samArAdhakAn saMyatAn vilokya dhiG mAmubhayabhraSTamiti cintayA'nutApamanubhavatIti bhAvaH // 49 / yahI bAta nahIM hai kintu (pare vi loe tassa nasthi-pare'pi lokaH tasya nAsti) parabhava bhI usakA vigAi jAtA hai| kAraNa ki aise jIva kA kugati meM patana hotA hai isaliye / mohapramAda Adi kI paravazatA se kezaluMcana Adi kA karanA kevala zArIrika klezasvarUpa hone se yaha loka usakA bigaDA huA hI jAnanA cAhiye / (duhao vi se jhijjhai tatthaloe-dvidhA'pi sa kSIyate tatra loke) isa prakAra dharmabhraSTa vaha dravyaliGgI muni isa saMsAra meM aihika evaM pAralaukika donoM prakAra ke artha ke abhAva se apane Apa pazcAttApa kA pAtra bana jAtA hai| bhAvArtha-jo muni zrutacAritra rUpa dharma meM viparIta bhAva dhAraNa karatA hai usakA sAdhu honA vyartha hai| kyoMki isa sthiti meM usake donoM loka bigaDa jAte haiN| jaba yaha aihika evaM pAralaukika artha ke samArAdhaka anya sAdhujanoM ko dekhatA hai to isa prakAra kI cintA se ki-"mujhe dhikkAra hai mere to donoM hI loka bigaDa cuke haiM" rAtadina pazcAttApa karatA hai // 49 // se vAta no paratu paraloe tassa natthi-paraloko tasya nAsti teno 5205 paNuM bagaDI jAya che. kAraNa ke, evA jIvanuM kugatimAM patana thAya che. kAraNa ke meha pramAda AdinI paravazata.thI keza lecana AdinuM karavuM kevaLa zArIrika kaleza kopAyI mA yo tenA 3 my naye. dahazro vi se jhijjhai tattha loe-dvidhA'pi sa kSIyate tatra loke mA prA2nI bhanaSTa se dravyAlI muni A saMsAramAM ehika ane pAralaukika ane prakAranA arthanA abhAvathI teija pitAnI jAte pazcAttApane pAtra banI jAya che. bhAvArtha-je muni zrata cAritrarUpa dharmamAM viparIta bhAva dhAraNa kare che temanuM sAdhu thavuM vyartha che kemake AvI sthitImAM temanA banne leka bagaDI jAya che. jyAre A ahika pAralaukika arthanA samArAdhaka anya sAdhujanene jue che te evA prakAranI ciMtAthI ke, "mane te dhikakAra che mArA te banne loka bagaDI cukela che" rAta divasa pazcAttApa kare che. hAla utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ 621 priyadarzinI TokA a. 20 mahAnigranthasvarupanirupaNam kathamanutApamanubhavatyasau iti sadRSTAntamAha-- emevaM jahAchaMdakuMsIlarUve, maeNggaM virAhittu jiNuttaimANaM / kurairI vivA bhogarasANugiddhA, niraMTsoyA paritAvameI // 50 // chAyA-evameva yathAcchandakuzIlarUpo, mArga virAdhya jinottamAnAm / kurarIva bhogarasAnugRddhA, nirarthazokA paritApameti // 50 // TIkA-'emeva' ityAdi / evameva-uttarUpeNaiva mahAvratAsparzAdinA prakAreNa yathAcchandakuzIlarUpaHyathAcchandAH svarucikalpitAcArAH, kuzIlA:-kutsitazIlAH pAvasthAH paratI. tIthikAdayo vA, teSAM rUpamiva svabhAva iva rUpaM svabhAvo yasya sa tathA, jino. tamAnAM tIrthakarANAM mArga-zrutacAritralakSaNaM mArga virAdhya khaNDayitvA bhogarasAnu gRddhA bhogAnAM jihvAsvAdadAyakAnAM mAMsAnAM rase asvAde anugRddhAmlolupAH, tathA hRte bhoge-nirarthazokA-nirarthaH niSpayojanaH zoko yasyAH sA tathA, kurarAva-kurarIpakSiNIva paritApaM santApam eti mAnoti / ayaM bhAvaH-yathA'' vaha kisa prakAra pazcAttApa kA anubhava karatA hai so dRSTAnta dvArA kahate haiM-'emeva' ityAdi / anvayArtha- ( emeva-evameva ) isa pUrvokta prakAra se hI-mahAvratoM ke nahIM pAlane Adi prakAra se hI ( jahAchaMdakusIlasve-yathAcchandakuzIlarUpaH) svarucikalpita AcAra vAloM ke tathA kutsitazIlavAloMpArzvastha athavA paratIrthika AdijanoM ke svabhAva jaise svabhAvavAlA yaha dravyaliGgI (jiNuttamANaM maggaM virAhittu-jinottamAnAM mArga virAdhya) tIrthaMkaroM ke zrutacAritrarUpa mArga kA virAdhanA karake (bhogarasANugiddhA kurarIvivAniraTThasoyA paritAvamei-bhogarasAnugRddhA kurarIva nirarthazokA paritApam eti) jihvA ke liye AsvAda dAyaka mAMsa ke AsvAda meM gRddha me yA prA2nepazcAtA5 42 cha mene dRSTAMta dvArA samaga cha.---" emeva" tyA ! anvayArtha-emeva-evameva mA pUrvarita prArathI -mahAtAne na pAyA mA prArathI jahAMchaMda kusIlarUve-yathAcchandakuzIlarUpaH 2135465 mAyA2. vALAnA tathA kutsita zIlavALa'-pAzvastha athavA paratIthika AdijananA svabhAva revA samApavANAme dravyavimA jiNuttamANaM maggaM virAttui-ninottamAnAM mArga virAdhya tI 43|naa zruta yAtri35 thAnA virAdhanA ne bhogarasANugiddhA kurarIvivA nirahasoyA paritAvamei-bhogarasAnugRddhA kurarIva nirarthazokA paritApameti utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 uttarAdhyayana sUtre miSa lubdhA kurarI svamukhagRhItaM mAMsakhaNDaM balavadanyapakSiNA prasahya gRhIta vilAkya AmiSAsvAdalolupatayA santApaM karoti, na ca tatmatokAraM kartuM samarthA bhavati, na cAnyaH kazcittadvipattitpratIkAraM karoti, evamevAsau dravyaliGgI aihalaufeaturemat santApaM karoti, na ca tatpratIkAraM ka, samartho bhavati, na cAnyaH kazcittadvipatpratIkArakaraNe samarthoM bhavati / etAdRzasya dravyaliGginaH straparaparitrANa karaNAsamarthatayA'nAthavaM vijJeyamiti // 50 // banI huI pazcAt chIne jAne para vyartha zoka karane vAlI kurarI pakSiNI kI taraha paritApa ko prApta karatA rahatA hai| bhAvArtha - mahAvratoM ke pAlana karane ke svAda se sarvathA vaMcita vaha dravyaliGgI muniyathAcchaMda evaM kuzIloM kI taraha jinamArga kI virAdhanA karatA hai / pazcAt jaba aihalaukika evaM pAralaukika artha kI Apatti upasthita hotI hai taba pratIkAra karane ke liye samartha na ho sakane ke kAraNa kevala pazcAttApa hI kiyA karatA hai| isa paristhiti meM aura koI aisA nahIM hotA hai jo isako sahAyatA pradAna karasake jisa prakAra kurarI pakSiNI mAMsa rasa ke AsvAda karane meM gRddha banakara jaba mAMsa kA TukaDA ko muMha meM dabAkara calatI hai taba usakA vaha TukaDA dUsare pakSI chIna lete haiM taba yaha svAda kI lolupatA se kevala duHkha kA hI anubhava karatI hai usakA pratIkAra nahIM kara sakatI hai aura na koI aura dUsarA usakI isa vipatti meM sahAyaka hI hotA hai / isa prakAra sva jIbhanA AsvAda levA mATe mAMsanA AsvAdamAM gRddha banela ane pachIthI khuMcavI levAthI vyatha' zAka karavAvALI kurarI pakSiNInI mAphaka paritApane pAme che. bhAvA mahAtratAnA pAlana karavAnA mArgathI sava thA vaMcita evA e yuliMgI muni yathAsthya athavA kuzIlAnI mAphaka jIna bhAganI virAdhanA kare che. pachIthI jyAre ihulaukika ane pAralaukika anI Apatti upasthita thAya che tyAre pratIkAra karavA mATe samatha na thaI zakavAnA kAraNe kevaLa pazcAttApa ja karyA kare che, AvI paristhitimAM tene kAi evI~ sahAyaka hAtA nathI ke, je tene sahAyatA ApI zake. je pramANe kurI pakSiNI mAMsa rasane AsvAda karavAmAM zuddha khanI jyAre mAMsanA TukaDAne mADhAmAM dukhAvIne cAle che ane tene te TukaDA khIju` pakSI tenI pAsethI jhuMTavI le che tyAre te svAdanI leAlupatAthI phakta duHkhanA anubhavaja kaztI rahe che. tenA pratIkAra karI zakatI nathI ane khIju kAI tenI e ApattimAM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 623 priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarupanirupaNam atha yatkatavyaM tadupadizati mUlamsuccANa mehovi subhAsiyaM ImaM, aNusosaNaM NANaguNovaveyaM / maMggaM kusIlANa jaMhAya savvaM, mahAniyaMThANa vae~ paheNa // 51 // chAyA-zrutvA medhAvin ! subhApitamidam anuzAsanaM jJAnaguNopapetam / mArga kuzIlAnAM hitvA sarva, mahAnirgranthAnAM bajeH pathA // 51 // TIkA--'succANa' ityaadi| he medhAvin-dhAraNAvadhIyuktA, rAjan ! vItarAgeNa subhASitaM suSThatayA yAthAtathyena bhAMSitaMjJAnaguNopapetaM-jJAnasya yo muNo viratilakSaNastena upapetaM= yuktam, yadvA-jJAnena-paJcavidhena guNenakAmaguNena-viratilakSaNena ca upapetaMyuktam , idam anantaroktam anuzAsanaM zrutvA, kuzIlAnAM ca sarva mArga hitvA tyaktavA, mahAnirgranthAnAM mahAsAdhUnAM pathA mArgaNa vraje: gaccheH // 51 // para ke paritrANa karane meM asamartha hone kI vajaha se yaha dravya liMgI kA anAthapanA jAnanA cAhiye // 50 // aba kartavya kahate haiM-'succANa' ityAdi / anvayArtha-(mehAvi-medhAvin) he dhAraNA buddhi saMpanna rAjA vItarAga dvArA (subhAsiyaM-subhASitam) yathAtathyarUpa kathita tathA (NANaguNovaveyaM-jJAnaguNopapetam) jJAna ke virati lakSaNarUpa guNa se athavA paMcavidha virati lakSaNa guNa se yukta (imaM-idam ) yaha-anantarokta (aNusAsaNaM-anuzAsanam) anuzAsanako (succANa-zrutvA) suna karake tathA (kusIlANa savvaM maggaM jahAya-kuzIlAnAM sarva mArga hitvA) kuzIloM ke samasta mArga kA parityAga kara ke tuma (mahAniyaMThANapaheNa vhetene sahAya karanAra banatuM nathI A prakArathI svaparanuM paritrANa karavAmAM asamartha hevAnA kAraNe te dravyaliMgInuM anAthapaNuM jANavuM joIe, 50 have tavyAne 43 cha-"succANa" dhanyAha! anvayArtha-mehAvi-medhAvina thA24A muddhi sapanna 2In ! viit| 23thI subhasiyaM-subhASitam yathAtathya 35 4Aye tathA nnaanngunnovveym-jnyaangunnouttama jJAnanA virati lakSaNa rUpa guNathI athava paMcavidha viratilakSaNa guNathI yukta idaM-idam A manantata aNusAsaNaM-anuzAsanam manuzAsanAne succANa-zrutvA sAmanI yA kuzIlANa savvaM magaM jahAya-kuzIlAnAM sarva mArga hitvA azIbAnA sadhA bhAgInA parityAgIna tabhI mahAviyaMThANa paheNa vahe mahAnirgranthAnAM pathA baje: uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 uttarAdhyayanasUtre mahAnirgranthamArgagamanasya yatphalaM taducyate mUlam - carittamAyAraguNannie tao, aNuttaraM saMjama pAliyoNa / nirAsave saMkhaviyANa kammaM, uveI ThANaM viuluttamaM dhuMvaM // 52 // chAyA-cAritrAcAraguNAnvitastataH, anuttaraM saMyama paalyitvaa| nirAstravaH saMkSapayya karma, upaiti sthAnaM vipulottamaM dhruvam // 52 / / TokA--'carittaM' ityAdi / cAritrAcAraguNAnvitaH cAritrasya AcAra:AcaraNam-AsevanaM sa eva guNastena anvito-yuktaH, yadvA-cAritrAcAraH cAritrAsevanaM, guNo=jJAnaM, tAbhyAmanvito yuktaH sAdhuH tataH mahAnirgranthamArgagamanAt-anuttaraM pradhAnaM saMyama= yathAkhyAtacAritrAtmakaM pAlayitvA= Asevya, nirAsavaH pANAtipAtAdhArakamahAnirgranthAnAM pathA vrajeH) mahAnirgranthoM ke mArga se calo isa gAthA dvArA yaha prakaTa kiyA gayA hai ki isa saba kathana ko sunakara he rAjan ! tumhArA aba kyA kartavya hai-anAthImunirAja zreNika mahArAja se kaha rahe haiM ki-vItarAga prabhu dvArA nirdoSarIti se kathita isa jJAnaguNopapeta anuzAsana ko sunakara tuma aba kuzIloM ke mArga kA parityAga karate hue mahAnirgranthoM ke mArgakA anusaraNa kro| isI meM tumhArI bhalAI hai // 51 // mahAnirgrantha ke mArga meM calane kA phala kahate haiM--'cArittaM' ityaadi| _anvayArtha-(cArittamAyAraguganie-bAritrAcAraguNAnvitaH) cari ke AcaraNarUpa guNa se saMpanna athavA cAritra sevana evaM jJAna rUpaguNa se anvita sAdhu (tao-tataH) mahAnirgantha ke mArga para calane se (aNuttaraM saMjamaM pAliyANa-anuttaraM saMyama pAlayitvA) pradhAna sNymmaha nigranthanA mAgathI cAla A gAthA dvArA e pragaTa karavAmAM Avela che ke, A saghaLI vAta sAMbhaLIne he rAjana ! tamAruM have zuM kartavya che-anAthI munirAja zreNIka mahArAjane kahI rahela che ke vItarAga prabhudvArA kahevAyelA A jJAna gupapeta anuzAsanane sAMbhaLIne tame have kuzInA mArgane parityAga karIne mahAninthanA mArganuM anusaraNa kare emAM ja tamArI bhalAI che. pa1 mahAni-thAnA bhAbhA yAsavAnA ne 49 cha-"caritaM" tyAha. manyA-carittamAyAraguNannie-cAritramAcAraguNAnvitaH yAtrinA mA. caraNa rUpaguNathI saMpanna athavA cAritrasevana ane jJAnarUpa guNathI anvita sAdhu tao-tataH mahAni-yanA bhAga 52 yAsAthI aNuttaraM saMjame pAliyANa-anu utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 625 priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarupanirupaNam rahitaH sana karma-jJAnAvaraNIyAdikaM saMkSapayya kSayaM nAtvA vipulottamaM vipulamanantAnAmapi tatrAvasthiteH, uttamam utkRSTatama pradhAnatvAt, ubhayoH karmadhArayaH, dhruvaM nityaM sthAnaM-muktipadAkhyaM sthAnam upaiti-praamaati| 'cArittamAyAra' ityatra makArI prAkRtatvAt // 52 // athopadezamupasaMharannAha-- mUlamevuggaMdaMte vi mahAtavodhaNe, mahAmuMNI mahApaDaNe mahAja'se / mahAniyaMThiAmaNaM mahAsuMaM, se kAhae~ mahayA vitthareNaM // 53 // chAyA--evamugradAnto 'pi mahAtapodhano, mahAmuni mahApratijJo mhaayshaaH| mahAnigrenthIyamidaM mahAzruta, sa kathayati mahatA vistareNa / / 53 / / TIkA--'ebuggadaMte' ityAdi / ugradAntaH ugrazcAsau dAntazceti karmadhArayaH, ugraH karmazatru pratyugrarUpatvAt, yathAkhyAta cAritra-kA pAlana karake (nirAsave-nirAsavaH) prAgAtipAta Adi dvArA hone vAle Asrava se rahita hotA huA (kammaM saMkhaviyANa-karma saMkSapayya) jJAnAvaraNIyAdika kamoM ko kSapita karake (viuluttamaM dhuvaM ThANaM uvei-vipulottama dhruva sthAnaM-upaiti) vistRta-anantasiddhoM kA bhI usameM avasthAna hone se vizAla-tathA pradhAna hone se sarvotkRSTa aise nitya -avicalita muktipada nAmaka sthAna ko prApta kara letA hai| bhAvArtha-jo muni cAritrAcAra guNAnvita hokara yathAkhyAta cAritra kA pAlana karatA hai vaha nirAnava ho kara jJAnAvaraNIyAdika karmoM kA vinAza kara vipula, uttama evaM dhruva muktisthAnameM jAkara viyajamAna ho jAtA hai // 52 // ttaraM saMyama pAlayitvA pradhAna sabha-yAcyata yAtrinu pAsana ne nivanirAmrAH prAtipAta mAhi mAthI 2Dita manAne kambha saMkhabiyANa-kama saMkSapayya jJAnAgles bhani kSapita 4Ine viuluttamaM dhuvaM ThANaM uvei-nipulAttama dhra sthAnaM upaiti vistRta-mananta siddhonu 5 tama avasya na DAvAzI vishaanntathA pradhAna hevAthI sarvotkRSTa evA nitya avicalita mukti pada nAmanA sthAnane prApta karI le che. bhAvArtha-je muni cAritrAcAra guNa vita banIne yathAkhyAta cAritranuM pAlana kare che te nirasava banIne jJAnAvaraNayAdika karmone vinAza karIne vipula, uttama ane dhruva mukti sthAna upara jaIne bIrAjamAna thaI jAya che. parA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre dAntaH indriya no indriyadamanAt mahAtapodhanaH-tapAMsi-anazanAdi dvAdazavidhAni, tAnyeva utkRSTatvAnmahAnti, mahAnti yAni tapAMsi tAnyeva dhanAni yasya sa tathA, punaH--mahApratijJaH mahatI pratijJA yasya sa tathA, svIkRtasya saMyamasya yAthAtathyena paripAlanAt mahApratijJatvam, atidRDhavrata ityarthaH, ata eva-mahAyazAHmahad yazo sa tathA-utkRSTajJAna-kriyArAdhanena diganta vizrAntakIrtirityarthaH, etAdRzaH sa mahAmuniH idam avyavahitoktam-mahAnigranthIyaM-mahAnigrenthebhyo hitaM mahAzrutaM mahatA vistareNa suvistRtaM yathA syAttathA zreNikaM prati kathayati= abocat / vartamAnasAmIpye vrtmaanvdbhaavH| apiH pAdapUraNe // 53 / / / aba adhyayana kA upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiM--'ebuggadaMte' ityaadi| anvayArtha--(uggadaMte--ugradAntaH) karma zatru ke prati ugra rUpa hone se svayaM ugra tathA indriya evaM mana ke damana karane se dAnta (mahAtavo dhaNe-mahAtapodhanaH) anazana Adi bAraha prakAra ke mahAn tapoM ke ArAdhaka hone se mahAna tapasvI (mahApaiNNe-mahApratijJaH) svIkRta saMyama ke yathAvat paripAlana se mahApratijJa (mahAjase-mahAyazAH) isI liye mahAna yazasvI-utkRSTa rUpa se jJAna evaM kriyA kI ArAdhanA karane vAle hone kI vajaha se diganta meM vistArita kIrti saMpanna aise (se mahAmuNIsaH mahAmuniH) una mahAmunirAjane (iNaM mahAniyaMThijamahAsuyaM-idaM mahAnigranthIyaM mahAzrutam) yaha mahAnirgranthIya-mahAnirgranthoM ke liye hitavidhAyaka-mahAzruta (vitthareNaM kAhae-vistareNa-kathayati) zreNika rAjAke prati vistArase kahA // 53 // ve adhyananI sahA2 42tA 12 43 che-"evugga daMte" tyAhi. manvayArtha -ugga daMte-ugradAntaH bhazatrunA ta23 535 vAyI svayaM u tathA dhandriya ane mananu mana 42vAthI hAnta mahAtavodhaNe-mahAtapodhanaH anazana Adi bAra prakAranA mahAna tapanA ArAdhaka hovAthI mahAna tapasvI mahApainne-mahAmatijJaH svIkRta sayabhanA yathAvat paripAlanathI bhApratiza yA kAraNe mahAna yazasvI utkRSTa rUpathI jJAna ane kriyAnI ArAdhanA karavAvALA hovAnA 20 tabhai vistArita tipanna sevA se mahAmuNI-saH mahAmuni zye bhunizare iNaM mahAniyaMTija mahAsuyaM-idaM mahAnirgranthIyaM mahAzrutam 2 mahAnidhIya -mahAninthI bhATe hitavidhAya mahAzruta vitthareNaM kAhae-vistareNa kathayati zreNika rAjAne vistArathI kahI saMbhaLAvyuM. 53 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarUpanirUpaNam tataca- mUlam - - tuTTo' yaM seNiMo rAyA, irNamA kathaMjalI / aNAhaMttaM jahAbhUyaM, suDu me" uvadaMsiye // 54 // chAyA - tuSTazca zreNiko rAjA, idamAha kRtAJjaliH / anAthatvaM yathAbhUtaM, suDa me upadarzitam ||54 | TIkA -- 'tuTTI' ityAdi / mahAmunervacanaM zrutvA tuSTaH zreNiko rAjA kRtAJjaliH san idaM = trakSyamANam Aha-uktavAn yaduktavAMstaducyate- 'aNAhataM' ityAdinA / he mahAmune ! bhavatA yathAbhUtaM = vAstavikam anAthatvaM me mama sahu samyakprakAreNa upadarzitaM= proktam ca zabdaH pUraNe // 54 // kiM ca 627 mUlam - tubbhaM sulaiddhaM khuM maNusaMjammaM, lAbhI sulaMddhA yaM tubbhe mahesI / tunbhe sAhA meM sabaMdhaMvA theM, jaM" bhe" ThiyAM maggiM jittamANaM // 55 // chAyA - - yuSmAbhiH sulabdhaM khalu manuSyajanma, lAmAH sulabdhAzca yuSmAbhi mavarSe / yUyaM sanAthAca sabAndhavAzca yadyayaM sthitA mArge jinottamAnAm ||55|| 9 isake bAda - 'tujhe ya' ityAdi / anvayArtha -- isa prakAra anAthimunirAja dvArA anAthapada kI vyAkhyA sunakara ( tuTTho - tuSTaH) prasanna evaM saMtuSTa hue (seNio rAyA- zreNikaH rAjA) zreNika rAjA te ( kayaMjalI - kRtAJjaliH) hAtha joDakara una anAtho muni se ( iNamAha- idamAha) isa prakAra kahA ki Apane (me) mujhe ( jahAbhUyaM aNAhattaM yathAbhUtaM anAthatvam ) vAstavika anAthapanA (suThu-muSThu ) acchI taraha se (uvadaMsiyaM - upadarzitam) khulAzA kara ke samajhAyA hai // 54 // uttarAdhyayana sUtra : 3 tyArajAha - " "tuTToya" dhatyAhi annayA ----A prakAre anAtha munirAja dvArA anAthapadanI vyAkhyAne sAMbhajiine tuTTI - tuSTaH prasanna mane saMtuSTa maneA vA seNio rAyA- zreNikaH rAjA ye zrerAma kayaMjalI - kRtAJjaliH hAtha leDIne se anAtha bhunine iNamAhuidamAha / pramArathI udhu !mAye me me bhane jahAbhUyaM aNAhataM yathAbhUtaM anAthasvam vAstavimanAthapAzu muhu-muSThu sArI rIte utradaMsiyaM - upadarzitam khulAsA karIne samajAvela che. 5545 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 TIkA--'tumbhe' ityAdi / he maharSe ! yuSmAbhiH khalu = nizcayena manuSyajanma sulabdham / manuSyajaraat yatphalaM saMsAranistaraNarUpaM tad bhavadbhiH samupalabdhamiti bhAvaH / ca=punaH yuSmAbhiH lAbhAH varNarUpAdi prAptirUpA dharmavizeSaprAptirUpA vA sulabdhA:=suSThutyA prAptAH / labdhatve heturuttarottaraguNa prakarSatA / ca punaH he maharSe ! tato yUyameva sanAthAH saMbandhavAzca stha, yad = kAraNAt yUyaM jinottamAnAM mArge =pathi sthitA: = suzrAmaNyamupagatA ityarthaH / sulabdhajanmatvAdau jinamArgasthiti hetuH || 55 // kiMca mUlam - teM siM Aho aNAhANaM, savvabhUyANa saMjayA ! | khAmi te mahAbhAga !, icchAmu aNusAMsiuM // 56 // --- uttarAdhyayana sUtre phira rAjA kahatA hai- 'tumaM' ityAdi / anvayArtha - (mahesI - maharSe) he mahARSi ! (tubbhaM mANusa jammaM sula - yuSmAbhiH khalu manuSyaM janma sulabdham ) Apane isa manuSya janma kI acchA jAnA hai arthAt manuSya janma kA jo phala honA cAhIye vaha Apane prApta kara liyA isaliye ApakA manuSyajanma jAnA saphala ho gayA hai tathA (tubhe- yuSmAbhiH) Apane (lAbhA suladvA-lAbhAH sudhAH ) varNa rUpAdi pApti rUpa athavA dharmavizeSa prApti rUpa lAbhoM kI saphalatA prApta kara unako sulabdha banAyA hai| tathA he mahAmuni (tubhe saNAhA sabaMdhavA yUyam - sanAthAH sabAndhavAH) Apa hI vAstavika rUpa meM sanAtha evaM bAndhava - sahita haiM (jaM tugbhe - yad yUyam ) kyoM ki jo Apa (jiNu samANaM maggaThiyA jinottamAnAM mArge sthitAH) jinottamoM ke mArga meM sthira ho rahe haiM // 55 // pachI rAla he che--"tubbhaM" dhatyAhi. smanvayArtha--mahesI - maharSe De maharSi ! tubbhaM mANusa jammaM suladdhaM - yuSmAbhiH khalu mAnuSyaM janmaM labdham Aye A manuSya kanbhane sArI rIte lage hai. arthAt manuSya janmanuM je mULa thavu joie te Ape prApta karI lIdhuM che, A kAraNe Apano bhanuSya janma sa tha gayesa che. tumbhe- yuSmAbhiH Aye lAbhA muladdhAlAbhAH sulabdhAH va 3pAhi prApti athavA dharma vizeSa prAptizya bAlonI sahajatA prApta kurI tene susandha manAve che tathA he mahAmuni ! tunbhe samAhA sabaMdhavA - yUyam sanAthAH sabAMdhavAH Apa vAstavika imAM sanAtha bhane pAMdhava sahita cho. jaMtubhe yat yUyam bha hai, Apa jiNuttamANaM maggaThiyA - jinotamAnAM mArge sthitAH nanA uttamamAM uttama mArga bhAM sthita thaha gayesa cho. yA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnigranthamvarupanirupaNam chAyA-svamasi nAthaH anAthAnAM, sarvabhUtAnAM sNytH| kSamayAmi tvayA mahAbhAga !, icchAmi anuzAsitum / 56 / / TIkA--'taMsI' ityaadi| he saMyata he mune! tvam anAthAnAM-stra sva yogakSemakArirahitAnAM sarvabhUtAnAM sarvajIvAnAM nAthAyogakSemakArako'si, SaTkAyajIvarakSaNe gRhItavratasvAt / he mahAbhAga ! tvayA'haM svAparAdha kSamayAmi / tathA-he mune! bhavato' hamAtmAnamanuzAsituM-zikSayitumicchAmi / / 56 // punaH kSamApaNAmeva vizeSeNAha-- mUlam--pucchiMUNa maMe tujhe, jhANavigyo u jo ko| nimaMtiyoM yaM bhogehi, taM savvaM mariseha meM" // 57 // chAyA--pRSTvA mayA yuSmAkaM, dhyAnavighnastu yaH kRtH| nimantritAzca bhogaiH, ttatsave mRSyata me // 5 // TIkA-pucchiUNa' ityAdi / he mune ! pRSTvA praznaM kRtvA mayA yuSmAkaM dhyAnavighnaH dhyAnAntarAyastu aba rAjA mahAmuni se khamAtA hai-'taMsi' ityAdi / anvayArtha-(saMjayA ?-saMyata) he munirAja ! (taM ahANaM savva bhUyANaNAhosi -tvaM anAthAnAM sarvabhUtAnAM nAthaH asi) apane 2 kSema yoga se rahita anAthoM-sarvabhUtoM ke yoga kSema kAraka hone se Apa ekamAtra nAtha haiN| (mahAbhAga ! khAmemi-mahAbhAga!-kSamayAmi) he mahAbhAga ! maiM apane aparAdhoM kI kSamA cAhatA huuN| tathA (aNusAsiuM icchomu-anuzAsituM icchAmi) Apa se apane Apa ko anuzAsita hone kI prArthanA karatA hUM // 56 // phirakSamApanAko vizeSa rUpase kahate haiM-'pucchiUNa' ityaadi| maiMne anvayArtha-he mune! (pucchiUNa-pRSThA) prazna karake (mae-mayA) 42 20 mAnine pabhAva cha--"tasi" tyA. sankyAtha -saMjayA-saMyata! bhAmuni! taM ahANaM sarvabhUyANamAhosi-svaM anAthAnAM sarvabhUtAnAM nAtha: asi pAtapAtAnA bhayogathI sahita anAthA-sa bhUtonA yoga42 DApAthI mA5 me mAtra nAtha chI. mahAbhAga khAmemi-mahAbhAga mAdhi he mahAbhAga huM mArA aparAdhonI ApanI pAse kSamA mAguM chuM tathA sApanAthI aNusAsiuM icchAma-anuzAsituM icchAmi bhane anuzAsita pAnI prArthanA 43 chu.||56|| pachI kSamApanAne vizeSa 35thI 4 cha--"pucchiUNa" ityA. manvayArtha -- muni ! pucchiuNa-pRSTvA prazna zana mae -mayA meM tujjho uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasatre yHkRtH| ca-punaH bhogairyadyUyaM nimntritaaH| he bhadanta ! me=mama taM sarvamaparAdhe mRSyata-kSamadhvam // 57| sampratyadhyayanArthopasaMhAramAhamUlam--evaM thuNittANa se rAyasIho,-NagAraMsIhaM paramAi bhaittie / saoroho sapariyaNo sabaMdhavo, dhammANuratto vimaleNa ceyasA // 58 // UsasiyaromakUvo kAUNa ye payohiNaM / abhivaMdiUNa sirasA, ahayAo narAhivo // 59 // chAyA-evaMstutvA sa rAjasiMhaH, anagArasiMha paramayA bhktyaa| sAvarodha:saparijanaH sabAndhavo, dharmAnurakto vimalena cetsaa||58|| uccasitaromakUpaH, kRtvA ca pradakSiNAm / abhivandha zirasA, atiyAto narAdhipaH // 59 / / TIkA--'evaM thuNittANa' ityAdi / sAvarodha: sAntaHpuraH saparijana: dAsIdAsAdivargasahitaH sabAndhavaH = bandhuvargasahito rAjasiMha:-rAjA sihaiva rAjasiho mRgatulyAparanRpeSu tasya siMha tujjhe-yuSmAkam ) Apake (jo-yaH) jo (jjhANavigyo kao-dhyAnavighnaH kRtaH)dhyAna meM vighna kiyA hai tathA (bhogehiM nimaMtiyA-bhogaiHnimaMtritAH) bhogoM dvArA Apako AmaMtrita kiyA hai, he bhadanta ! (me-me) merA (taM savvaM-tattsarvam) yaha saba aparAdha (mariseha-mRSyata) Apa kSamA kreN||27|| aba adhyayana kA upasaMhAra karate haiM-'evaM' ityaadi| anvayArtha-(saorAho-sAvarodhaH) antaHpura sahita (sapariyaNosaparijanaH) dAmIdAsa Adi parijana sahita tathA (sabaMdhavo-sabAndhavaH) bandhuvarga sahita (sa-saH) ve (rAyasIho-rAjasiMhaH) rAjAoM meM siMha jaise (narAhivo-narAdhipaH) zreNika rAjA (paramAe bhattie-paramayA bhattayA) ati utkRSTa bhakti se (aNagArasIhaM-anagArasiMham) anagAroM me siMha yuSmAkam ApanA jA-yaH dhyAnamA jjhANavighno kao-dhyAnAvaghnaH kRtaH vina nAmela cha tathA bhogehiM nimaMtiyA-bhogaiH nimaMtritAH sAgo sAgavAnA bhATe mApana samatrita 420 . ! me-me maa| taM savvaM-tatsarvam se sapA aparAdhAnI mariseha-mRSyata kSamA 42. // 5 // have adhyynn| yasa 2 42 --"evaM" tyAhi. anvayArtha --saoroho-sAvarodhaH antaHpura sahita sapariyaNo-saparijanaH hAsImAsa mAhi parimana sahita tathA sabaMdhavo-sabAndhavaH madhu sahita sa-sa: te rAyasIho-rAjasiMhaH 20nmamA vi zrelis rAta paramAe bhattie uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 20 mahAnirgranthasvarUpanirUpaNam 631 tulyaparAkramavattvAt sa narAdhipaH zreNikaH paramayA = atyutkRSTayA bhaktyA anagArasiMham = anagAraH siMha iva taM tathA, karmamRgAn prati ugrasvAdanagArasya siMhopattram evaM = pUrvoktaprakAreNa stutvA vimalena= mithyAtvamalarahitena cetasA satA dharmAnuraktaH = dharmAnurAgayuktaH zrata evaM uccasita romakUpaH - uc sitAH = udbhinnAH romakUpA romarandhrANi yasya sa tathA, - romAJcitaca san pradakSiNAM kUtvA, zirasA abhivandya ca svasthAnam atiyAtaH = gataH ||58-59 // atha mahAmuniryatkRtavAMstaducyate- 14 mUlam - iyaro vi guNasaMmiddho, tigutiMgutto tidaMDeMviraoyaM / viga iva vippakko, viharai vasuMhaM vigayeMmoho ti bemi // 60 // chAyA - itaro'pi guNasamRddhaH, triguptiguptastridaNDa ciratazca / vihaga iva vimukta, viharati vasudhAM vigata moha itibravImi // 60 // TIkA --' iyaro vi' ityAdi / atha itaro'piH = anAthi munirapi guNasamRddha : = saptaviMzatisAdhuguNayuktaH, jaise una anAthI muni kI ( evaM - evam ) isa pUrvokta prakAra se (thuNitANa- stutvA stuti karake (vimaleNa ceyasA dhammApurato - vimalena cetasA dharmAnuraktaH) midhyAtvamala se rahita hone se nirmala citta dvArA dharmAnurAga se yukta ho gaye / aura usI samaya unhoMne (Usasi ya romakUvo - ucca sitaromakUpaH) romAJcita zarIravAle hote hue bar3e Adara ke sAtha (payAhiNaM kAUNa- pradakSiNAM kRtvA) unakI pradakSiNA pUrvaka evaM pradakSiNA karane ke pazcAt (sirasA abhivaMdiUNa-zirasA abhivaMdya) mastaka jhukAkara vaMdanA karake (aiyAo - atiyAtaH) apanepara vApisa gaye || 58-59 // aba rAjA ke jAne para anAthI munine kyA kiyA so kahate haiMparamayA bhatayA ati utkRSTa khevI atithI aNagArasIhaM- anagAra siMham anagArasiMha bhedA me ramanAthI bhuninI evaM evam bhAvI pUrvokta prArathI thuNitANastutvA stuti ne vimaleNa ceyasA dhammANaratto - trimalena cetasA dharmAnuraktaH mithyAtvanA maLathI rahita manavAthI ni`La cittadvArA dharmAnurAgathI yukta banI gayA mane te samaye te UsasiyaromakUtro - ucchvasita romakUpaH zamayita zarIravAlA thardhane ghAlA mAharanI sAthai payAhiNaM kAUNa- pradakSiNAM kRtvA tebhanI prakSiNA kurI bhane pradakSiNA vIne pachIthI sirasA abhinandiUNa - zirasA - abhivandya bhasta nabhAvIne vaDhanA kurIne aiyAo - atiyAtaH potAnA sthAna udhara pAchA gayA. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 uttarAdhyayana sUtre triguptaH = manovAkkAyarUpaguptitrayaguptaH, tridaNDavirataH = tridaNDebhyo=manovAkAyAnAmazubha vyApArebhyo virataH =dUrIbhUtaH, ca =punaH vihaga ivapakSIya viSamuktaH= kacidapi pratibandharahitaH - apratibaddhavihAra iti yAvat tathA-vigatamohaH = rAgadveSarahitaH san vasudhAM =pRthivIM viharati = vicaratisma 'iti bravImi ityasyArthaH pUrvavad bodhyaH ||60|| itizrI - vizvavikhyAta - jugadvallabha - prasiddhavAcaka - paJcadaza bhASAkalitalalitakalApA'lApaka- pravizuddha gadyapadyanekagranthanirmApaka - bAdimAnamardaka- zAhU chatrapati - kolhApura- rAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' padabhUSita - kolhApura rAjaguru - bAlabrahmacAri - jainAcArya - jainadharmadivAkara-pUjya zrI ghAsIlAlavrativiracitAyAmuttarAsUtrasya priyadarzinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM mahAnirgranthIyaM nAma viMzatitamamadhyayanaM sampUrNam / 'iro vi' ityAdi / anvayArtha - - idhara ( iyaro vi- itaro'pi ) anAthI muni bhI ( guNasamiddho- guNasamRddhaH) sAdhu ke sattAIsa guNoM se yukta tathA tiguttiguptotriguptiguptaH) mana, vacana evaM kAyarUpa guptitraya se gupta - sahita aura (tidaMDa virao - tridaMDavirataH) mana, vacana, kAya ke azubha vyApArarUpa daMDoM se rahita ( vihaga iva - vihaga iva ) pakSI kI taraha ( vippa mukkovipramuktaH) pratibandha se rahita vigayamoho- vigata mohaH) rAgadveSa se rahitazAntacitta hokara (vasuhaM viharai - vasudhAM viharati ) isa bhUmaNDalapara vicarane lage / (tibemi - itibravImi ) jaisA bhagavAna se sunA vaisA maiM kahatA hUM // 60 // isa prakAra yaha bIsavA~ adhyayana samApta huA ||20|| rAmanA gayA pachI ramanAthI muni zuM yu tene he che - "iyaro vi" 4tyAdi anvayArtha --have mA ta23 iyarovi- itaro'pi sanAthI bhuni guNasamiddhosAdhunA sattAvIsa guNeothI yukta tathA tiguttigutto- triguptiguptaH bhana, vayana, mane prAya3ya guptitrayathI gupta sahita ane tridaMDa virao - tridaMDavirataH bhana, vayana, ne bhayAnA azula vyApAra 35 4thI rahita vihagaiva - vihagaiva pakSInI bhAI viSamuko - vimuktaH pratiSadhAthI rahIta vigayamoho- vigatamohaH rAgadveSathI rahita zAMta citta manIne vasuhaM viharas - vasudhAM viharati AlUbhauja upara viyAravA sAgyA. timi - iti bratrima nevu bhagavAnanI cAsethI sAMbhajyu tehu uhu chu, A uttarAdhyana sUtranuM vIsamuM adhyayana saMpUruM thayuM. gharanA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha ekaviMzatitamamadhyayanaM prArabhyate // uktaM mahAnirgranthI yaM nAma viMzatitamamadhyayanam / sampati samudrapAlIyaM nAma ekaviMzatitamamArabhyate / asya ca pUrveNa sahAyamabhisambandhaH-pUrvasminnadhyayane'nekavidhamanAthatvamuktam / tacca paricintya ekAntacaryayA caritavyam / sA ekAnnacaryeha samudrapAladRSTAntena procyate, ityanena sambandhenAyAtasyaitasyAdhyayanasyedamAdimaM mUtrammUlam--caMpAe pAlie nAma, sAvaMe aasivaannie| mahAvIrasta bhagavaMo, sIse so u mahappaNo // 1 // chAyA-campAyAM pAlitoM nAma, zrAvaka AsIda vANijaH / ___ mahAvIrasya bhagavataH, ziSyaH sa tu mahAtmanaH // 1 // TIkA--'caMpAe' ityAdi / aGgadeze, campAyAM nagayA pAlito nAma vANijaH vaNiru zrAvako deza ikkIsavAM adhyayana prAraMbhabIsavAM adhyayana kahA gayA hai| aba yaha ikkIsavAM samudrapAlIya nAmakA Adhyayana prAraMbha hotA hai| isakA saMbaMdha bIsave adhyayana ke sAtha isa prakAra se hai, pUrva adhyayana meM jo aneka prakAra kI anAthatA kahane meM AI hai so sAdhu kA kartavya hai ki vaha isa anAthatA kA acchI taraha vicAra kara ekAntacaryA se vihAra kre| vahI ekAntacaryA isa adhyayana meM samudrapAla ke dRSTAnta dvArA spaSTa kI gaI hai| ataH isa saMbaMdha se hI isa adhyayana kA prAraMbha huA hai| usakA yaha sarvaprathama sUtra hai-'caMpAe' ityaadi| anvayArtha--aMgadeza meM (caMpAe-caMpAyAma) caMpAnAma kI nagarI meM (pAlie nAma-pAlitaH nAma) pAlita isa nAma kA eka (vANie sAvae yevIsamA adhyayana praarmvIsamuM adhyayana kahevAI gayuM. have A ekavIsamAM samudrapAlIya nAmanA adhyayanane prAraMbha thAya che. A adhyayanane vIsamA adhyayananI sAtheno saMbaMdha A prakAre che-pUrva adhyayanamAM je aneka prakAranI anAthatA kahevAmAM Avela che te sAdhunuM kartavya che ke, temaNe A anAthAno sArI rIte vicAra karIne ekAntacaryAthI vihAra karavo joIe e ekAntacaryA A adhyayananA samudrapAlanA daSTAMtathI spaSTa karavAmAM Avela che. AthI e saMbaMdhathI ja A adhyayanane prArama thAya cha menu yA sarva prathama sUtra cha-"caMpAe" tyAdi. manyA-gazama caMpAe-caMpAyAma yA nAmanI nagarImA pAlie nAma uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 uttarAdhyayana sUtre virata AsIt / tu= punaH sa mahAtmanaH = prazastAtmavato bhagavato mahAvIrasya ziSya AsIt / bhagavacchiSyatAtvasya tena pratibodhitatvAt ||1|| mUlam --niggaMthe pAvayaNe, sAvae se vikovie / poeNa vavaharate, pihuDaM naMgaramArge // 2 // chAyA - - naigranthe pravacane, zrAvakaH sa vikovidaH / potena vyavaharan, piNDaM nagaramAgataH ||2|| TIkA - 'niragaMthe' ityAdi / granthe= nirgranthasambandhini pravacane vikovidaH = viziSTaH kovidaH = vidita jIvAdipadArthaH sa pAlito nAma - zrAvakaH potena = pravahaNena vyavaharan = vyApAraM kurvan piNDaM nAma nagaram AgataH || 2 || mUlam - -pihuMDe vavaharaMtassa, vANio deI dhUraM / 'taM santaM paigiMjjha, sadesamahaM parthio ||3|| Asi - vaNijaH zrAvakaH AsIt ) vaNika zrAvaka thA (so-saH) vaha (mahappaNI - mahAtmanaH) mahAtmA (bhagavao - bhagavataH) bhagavAna (mahAvIrassa - mahAvIrasya) mahAvIra prabhukA (sIse - ziSyaH) ziSya thA // 1 // 'niggaMthe' ityAdi / anvayArtha -- (niggaMthe pAvayaNe - nairgranthe pravacane) nirgrantha saMbaMdhI pravacana meM (vikovie - vikovidaH) viziSTa - vidvAna (se sAvae - saH zrAvakaH) vaha zrAvaka ( poeNa yavaharate-potena vyavaharan) jahAja se vyApAra karatA huA (pihuDaM nagaramA gae - pihuNDam nagaram AgataH) piNDa nAmake nagara meM AyA // 2 // pAlitaH nAma pAlita se nAgane me vAjie sAvae Asi-vANijaH zrAvakaH AsIt vaNi zrAva hutA. so mahappaNI - saH mahAtmA se mahAtmA bhagavao - bhagavataH bhagavAna mahAvIranA sIse - ziSyaH ziSya hatA. // 1 // "niggaMthe" dhatyAhi. anvayArtha - nimAMthe pAvayaNe - naigraMthe pravacane nigrantha saMbaMdhI avayanamAM vikocie - vikovidaH viziSTa - vidvAna se sAvaai - saH zrAvakaH se zrAva poeNa vavaharaMto- potena vyaharan bhAnathI vyApAra 42tA puratA pihuDaM nagaramA gae - pihuNDam nagaram AgataH cihue nAmanA nagarabhAM cAMnyA // 2 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyAM samudrapAladRSTAntaH chAyA-pihuNDe vyavaharate, vANijo dadAti duhitaram / tAM saMsavAM pratigRhya, svadezamatha prasthitaH // 3 // TIkA-'pihuMDe' ityaadi|| pihuNDe-pihuNDanagare vyavaharate vyApAraM kurvate tasmai pAlitAya zrAvaka vaNije tadguNAkRSTaH kazcid vANijo duhitaraM-putrIM dadAti adAt / atha kRtadAraparigrahaH sa pAlitaH kiyatkAlAnantara sasattvA-sagI tAM vaNikputrI pratigRhya-AdAya svadezam aGgadezaM campAnagarI prati prasthita pracalitaH // 3 // mUlam--ahaM pAliyassa gharaiNI, samummi pasaMvai / ahaM dArae tahiM jAe, samuda~pAlitti nAmae // 4 // chAthA--atha pAlitasya gRhiNI, samudre prasUte / atha dArakastatra jAtaH, samudrapAleti nAmakaH // 4 // TIkA-'aha' ityaadi| atha anantaraM pAlitasya gRhiNI-bhAryA samu prsuute-prmuutvtii| atha tatra 'pihuMDe' ityaadi| anvayArtha-(pihuMDe vavaharaMtassa vANio dhUyaraMdei-pihuNDe vyavaharate vANijaH duhitaraM dadAti) pihuNDa nagara meM vyApAra karane vAle usa vaNika zrAvaka ko kisI vaNika vyApArI ne apanI putrI dI arthAta-kisI vahAM ke vaNikne apanI laDakI kA vivAha usa pAlita zrAvaka ke sAtha kara diyaa| vaha pAlita zrAvaka kitaneka kAla ke bAda vahAM se (masattaM ta paigijjha-sasatvAM tAM pratigRhya) sagarbhA usa apanI bhAryA ko sAtha lekara (sadesaM patthio-svadezam prasthitaH) caMpAnagarI kI ora calA // 3 // "aha pAliyassa' ityAdi / anvayArtha--(aha-atha) isake bAda (pAliyassa gharaNI samuddammi "pihaMDe" tyAdi. anvayArtha-pihuMDe vavaharaMtassa vANio dhUyaraM dei-pihuNDe vyavaharate vANijaH duhitaraM dadAti pihue nagaramA vyApAra 42vAvA . paNa zrAvane / pazu vyApArIe pitAnI putrI ApI. arthAta tyAMnA keI vaNike pitAnI putrIne vivAha e pAlita zrAvakanI sAthe karI dIdhuM. e pAlita zrAvaka keTalAka kALa pachI tyAMthA sasanaM taM paigija-sa satvAM tAM pratigRhya potAnI sapA mevI ko patnIna sAthe sadhne sadesaM patthio-svadezaM prasthitaH ya pAnamarI ta26 mAyA nIjyo. // 3 // "aha pAliyassa" tyAhi. gayAtha:--aha-atha pachI pAliyassa gharaNI samudammi pasavai-pAlitasya utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre samudre tasyA dArako jaatH| yo hi samudrapAleti nAmako'bhUt / samudre jAtatvAttasya samudrapAla iti nAma mAtApitRbhyAM kRtamiti bhAvaH // 4 // mUlam-khemeNaM augae caMpaM, sAvae vANie gharaM / saMvaDui ghare tassa, daurae se suhoIe // 5 // chAyA-kSemeNa AgatazcampA, zrAvako vANijo gRham / saMvaddhate gRhe tasya, dArakaH sa sukhocitaH // 5 // TIkA---'khemeNa' ityaadi| palitanAmA sa zrAvako vANijaH kSemeNa kuzalena campAM, tatra campAyAM gRha svagRhaM ca AgataH atha tasya-pAlitasya gRhe sukhocitaH sukhayogya:sukumAraH sa dArakaH saMbaddhate // 5 // pasavai-pAlitasya gRhiNI samudre prasUte) pAlita kI usa patnI ne calate 2 samudra meM hI putrako janma diyaa| pAlita ne samudra meM utpanna hone ke kAraNa (aha samuddapAlitti nAmae dArae tahiM jAe-atha samudrapAla iti nAmakaH dArakaH tatra jAtaH) bacce kA nAma vahIM para samudrapAla aisA rakha diyA // 4 // khameNa Agae' ityAdi / __ anvayArtha-vaha pAlita (sAvae vANie-zrAvakaH vaNijaH) zrAvaka vaNika (khemeNa-kSemeNa) kuzalapUrvaka (caMpaM gharaM Agae-campAm gRham AgataH) campA nagarI meM apane ghara A gayA (tassa ghare-tasya gRhe) usa pAlita zrAvaka ke ghara para (se dArae-saH dArakaH) vaha samudrapAla bAlaka (suhoie saMvaDUi-sukhocittaH saMvaddhate) AnaMda ke sAtha bar3hane lagA // 6 // gRhiNI samudra prasate 174mA bhusArI 42 yAna pAlitanI patnI se putrana ma mAyA. samudramA ma thavAnA dhAraNe aha samudapAlittinAmae dArae tahiM jAe-atha samudrapAla iti nAmakaH dArakaH jAtaH pAsite me mA putranu nAma teja vakhate samudrapAla evuM rAkhyuM. prajA "khemeNa Agae" chatyA. manyA-te pAlita sAvae vANie-zrAvakaH vANijaH zrA14 14 khemeNakSemeNa zaNa rIte caMpaM gharaM Agae-campAm gRham AgataH pAnagarImA potAne dhera pAyI gayA. tassa ghare-tasya gRhe pAlita zrA14ne tyai Grpanna yeta se dArae-saH dArakaH me samudrapAla nAmanA mA pazu tyo suhoie saMbaDDamukhocitaH saMvardhate mAnanI sAye 15 mAMDayo. // 5 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ _ 637 priyadarzinI TIkA a. 2 ekAntacaryAyAM samudrapAladRSTAntaH mUlam--bAvattari kalAo ye, sirkhie niiikovie| jovaNeNa yaM saMpanne, suruve piyadaMsaNe // 6 // chAyA--dvAsaptati kalAzca, zikSito nItikovidaH / ___ yauvanena ca sampannaH, surUpaH priyadarzanaH / 6 / / TIkA--'bAvattari' ityaadi| ca-punaH vaddhiM gataH sa samudrapAlo dvAsaptatiM kalAH zikSitaH kalAcArya samIpe abhyastavAn / tathA-nItikovidaH lokanItidharmanItinipuNazcAbhUt tathAyauvanena sampannazca sa surUpa: sundararUpavAn priyadarzanaHprekSakANAM nayanAnandakarazvAbhUt // 6 // mRlam--tasta rUvavaiM bhaMja, piyA ANeI rUviNi / pAsAe kIlae raMmme, devoM doguMdaMgo jaMhA // 7 // chAyA--tasya rUpavatI bhAryA, pitA Anayati rUpiNIm / prAsAde krIDati ramye, devo dogunduko yathA // 7 // 'vAvattari kalAo' ityaadi| anvayArtha-(bAvattari kalAno sikkhie-saH dvAsaptatikalAH zikSitaH) jaise 2 vaha samudrapAla baDhane lagA taise 2 vaha kalAcArya ke pAsa bahattara 72 kalAMoMkA abhyAsa karane lgaa| isa taraha vaha kramazaH (nIikovie-nItikovidaH) loka niti meM nipuNa ho gyaa| (jauvaNeNa saMpanne suruve piyadaMsaNe-yauvanena-saMpannaH surUpaH priyadarzanaH) jaba yaha yauvana avasthA se yukta huA to bahuta hI sundara isakA rUpa hone se prekSaka janoM ke nayanoM ko isako dekhate samaya anupama AnaMda milane lagA // 6 // "bAvattari kalAo" tyAhi. manvayArtha-bAvattari kalAo sikkhie-sa dvAsaptati kalAH zikSitaH ma jema e samudrapALa moTe thavA mAMDyo. tema tema te kalAcAryanI pAse jaIne mAta2 (72) saamaan| malyAsa 421 // dAyo. mA 4Are mazaH nIi kovienIti kovidaH nItimA te nipuNa mAnI gye| jauvaNeNa saMpanne surUve piyadaMsaNe yauvanena saMpanna: surUpaH priyadarzana: yAre yauvana avasthAme paDAMcyA tyAre tenu rUpa ghaNuM ja suMdara hovAnA kAraNe ene jotAM ja tenA tarapha jenAranI AMkhe AnaMdarUpI amRtathI TharatI. 6 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 uttarAdhyayanasUtre TIkA--'tassa' ityaadi| pitA-pAlitaH tasya samudrapAlasya kRte rUpiNI rUpiNItyabhidheyAM rUpavatIM sundarI bhAryAm Anayati AnItavAn / pAlitaH sarvAGgasundaroM rUpiNItyabhidheyAM kanyAM samudrapAlitena vivAhaM kAritavAn iti bhAvaH / sa samudrapAlo dogundako devo yathA-daugundakadeva iva ramye prAsAde tayA saha krIDati-zabdAdikAmabhogAn upabhuGkte ityrthH| // 7 // mUlam -ahaM annaMyA kayAi, pAsAyAloyaNe tthio| vajjhamaMDaNasobhAgaM, vajhaM pAsaMi vajhagaM // 8 // chAyA--atha anyadA kadAcit, prAsAdAlokane sthitH| ___vadhyamaNDanazobhAkaM, vadhyaM pazyati vadhyagam // 8 // TIkA-'ahaM' ityaadi| atha anantaram anyadA kadAcit prAsAdAlokane prAsAdagavAkSe sthitaH 'tassa rUpavaI' ityaadi| anvayArtha-(piyA-pitA) pitA pAlitane (tassa-tasya) samudrapAla kA (rUviNi-rUpiNim) rUpiNI isa nAma kI (rUvavaiM-rUpavatIm ) anupama sundara rUpavAlI kanyA ke sAtha (ANei-Anayati) vivAha kara diyaa| (ramme pAsAe-ramye prAsAde ) samudrapAla apanIbhAryA ke sAtha apane suramya mahala meM (doguMdago jahA-daugundakaH yathA) daugundaka deva kI taraha (kIlae-krIDati) zabdAdika kAmabhogoM ko bhogane lagA // 7 // 'aha annayA' ityaadi| __ anvayArtha (aha-atha) eka dIna kI bAta hai ki (annayA kayAi "tasma rUbavaI" tyAha sankyAtha-samudrapA ubhara sAya thatai tenA piyA-pitA pitA pAsita avi tassa-tasya tenurUviNIM-rUpiNIm 3piNI nAmanI rUvavaiM-rUpamatIm manupama suMdara 35vAjI nyAnI sAthe ANei-Anayati sasa 42rI hIdhu: ramme pAsAe -ramye prAsAde samudrapANapotAnI strInI sAthe potAnA surabhya bhaDasama dogundako jahA-dogundakaH yathA zun64 hevanI bhA34 kIlae-krIDati zahA mbhegone bhegavavA lAgyA. chA "aha annayA" tyAhi. manvayArtha-aha-atha me hisanI bAta che annayAkayAI-ayadA kadAcit utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyAM samudrapAladRSTAntaH 639 samudrapAlaH vadhyaga-vadhyaM svasthAnaM gacchatIti vadhyagastaM vadhasthAne niiymaanmityrthH| vadhyamaNDanazobhAka-vadhyasyabadhArhasya yAni maNDanAnI-raktacandana karavArAdIni taiH zobhAkAnti basya sa vadhyamaNDanazomAkastaM, vadhyaM pradhAI kamapi cauraM pazyati // 8 // mUlam--taM pAsiMUNa saMvegaM, samudapAlo iNamabbavI / aho asuMhANa kammANaM, nijANaM pAvagaM iMmaM // 9 // chAyA--1 dRSTvA saMvega, samudrapAla idamabravIt / ___aho azubhAnAM karma gAM, niryANaM pa pakamidam // 9 // TIkA--'taM' ityAdi samudrapAlaH tam-tathAvidhAkAryakAriNaM vadhAI cauraM dRSTvA saMvega-saMvegakAraNam idaM vakSyamANaM vacanamabravIt uktavAn / yadabravIttaducyate-'aho' ityAdinAaho ! idaM-puro dRzyamAnam azubhAnAM karmaNAM pApakam =azubhaM niryANaM phalam, yadayaM varAko vadhArtha nIyate / 9 / / anyadA kadAcit) kisI samaya samudra pAla (pAsAe loyaNe ThIoprAsAdAlokane sthitaH) apane prAsAda ke gokha meM baiThA huA thA usane (vajjha vajjhamaMDaNasobhAgaM vajjhaM pAsai-vadhyagam vadhyamaMDanazobhAkaM vadhyaM pazyati) vadhasthAna kI ora le jAte hue tathA badhya vyakti ke yogya veSa se sajita kiye gaye eka vadhyako-kisI cora ko dekhA // 8 // 'taM pAsiUNa' ityaadi| anvayArtha-(taM pAsiuNa-tam dRSTvA) usa cora ko dekhakara (samuddapAlo-samudrapAlaH) samudrapAlane (saMvegaM-saMvegam ) saMvega ke kAraNabhUta (iNamabbavI-idaM abravIt) ina vacano ko kahA-ki-(aho amumhANa kammANaM imaM pAragaM nijANaM-aho azubhAnAM karmaNAM idaM pApakaM niryANam) koI samaya samudrapALa pitAnA mahelanA jarUkhAmAM beThela hatuM tyAre teNe vAM vajjhamaMDaNasobhAgaM vajjhaM pAsai-vadhyagam vadhyamaMDanazobhAkaM vajjhaM pazyati 4 the 2ne vadhasthAna tarapha laI jate je tathA tene vadha karanAra jalAdane je. 8 "taM pAsiuNa" tyAdi. manvayAtha--taM pAsiuNa-tam dRSTA se yArane ne samudapAlo-samudapAla: samudrapAle saMvega-saMvegaM saveganA 29 bhUta savA iNamabbI -idaM abravIta kyane hyA gumA! aho asubhANa kammANaM imaM pAvagaM nijANaM-aho azubhAnAM karmaNAM idaM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 640 uttarAdhyayana sUtre vrataH mUlam saMbuddho so tahiM bhayavaM, paraMmaM saMvegamAgao / ApucchaM'mmApiyaro, pae agAriyaM // 10 // chAyA -- saMbuddhaH sa tatra bhagavAn, paramaM saMvegamAgataH / ApRcchayAmvApitarau patrajatyanagAritAm // 10 // TIkA--'buddha' ityAdi / tatra=mAsAdAlokane sthitaH sa samudrapAlaH paramam = atyutkRSTaM saMvegaM - vairAgyam AgAtaH=prAptaH saMbuddho jAtaH - svayaM bodhaM prAptavAn / bhagavAn = vairAgyavAn sa samudrapAlaH ambApitarau ApRccha ya= pRSTvA anagAritAM pravrajati anagAro jAta ityarthaH // 10 // pravajyAnantaraM sa samudrapAla muniryathA vA pravRttiM kRtavAn, manuzAsita vAstathaivocyate yathAvA''tmAna - mUlam -- hittu saMgaM ca mahAkilesaM, mahaMta mohaM kasiNaM bhayAvahaM / pariyAyaMdhammaM abhirorya ijjA, varyANi sIlANi parIsaMhe ye // 11 // aho azubha kabhI kA yaha azubha phala hai jo yaha vicArA badhasthAna aura mArane ke liye le jAyA jA rahA hai // 9 // tataH-- 'buddha' ityAdi / anvayArtha -- ( so tahiM - sa tatra ) samudrapAla ko gokha meM baiThe 2 hI (paramaM saMvegamAgao - paramaM saMvegaM AgataH) sarvotkRSTa vairAgya prApta ho gayA / (saMbuddhI - saMbuddhaH) svayaM pratibuddha ho kara ( bhayavaM - bhagavAn ) vairAgyasaMpanna bane hue usa samudrapAlane ( ammApiyaro Apuccha-amyApitarau ApRcchaya) mAtApitA se pUchakara (aNagAriyaM patrae - anagAritAma pratrajitaH) dIkSA dhAraNa karalI ||10|| pApakaM niryANam azubha bhenA A azubha ija hai, bhethI yA miyArAne vdhsthAna upara mAravA mATe laI javAmAM Ave che. prA aa:-"dge)" Sculle. manvayArtha -- so tarhi - sa tatra samudrayAsane imAmAM hAM hAM paramaM saMvega mAgao - paramaM saMvegaM AgataH sarvotkRSTa vairAgya prApta thA gayo, mane saMbuddhosaMbuddhaH pote late pratiyuddha thAne bhayavaM bhagavAn vairAgya saMpanna bhanesA sevA ye samudrapAle ammApiyaro apuccha-ambApitarau - ApRcchaya bhAtApitAnI AjJA bhevIne aNagAriyaM pavvae - anagAritAm pravrajati dIkSA aMjIra 122 // 10 // ja uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyAM samudapAladRSTAntaH chAyA-hitvA saMgaM ca mahAklezaM mahAmAhaM, kRSNaM bhayAvaham / paryAyadharmam abhyarocata, vratAni zIlAni parIpAzca // 15 // TIkA-'jahi nu' ityaadi| sa samudrapAlamuniH mahAkleza-mahAn klezaH caturgatisaMsArabhramaNalakSaNaM duHkhaM yasmAd yasminvA sa mahAkle zastaM, mahAmohaM=mahAn mohaH syAdiviSayaH, ajJAnaM vA yasmAtsa mahAmohastaM. kRSNaM kRSNalezyA hetutvAtkRSNam, ata eva bhayA. vaha-prANinAM bhayajanakaM saMga-svajanAdisambandhaM hitvA tyattavA paryAyadharma-paryAyaH -pravrajyAparyAyastatra yo dharmaH mahAvatAdistam abhyarocata-abhirocitavAnatadanuSThAnaviSayAM ruci kRtvaan| paryAyadharmameva vizeSAdAha-vratAni-mahAvatAni, dIkSita hone ke bAda samudrapAla muni ne jisa prakAra se apanI pravRtti kI tathA jisa taraha se apanI AtmA ko anuzAsita kiyA vaha bAta sUtrakAra aba ina gAthAoM dvArA pragaTa karate haiM-- 'jahitu ityaadi| anvayArtha--samudrapAla munine (mahAkilesam-mahAklezam ) isa catugatirUpa saMsAra meM bhramaNarUpa mahAna kaSTa ke dAyaka (mahaMtamoha-mahAmoham) atimoha evaM ajJAna ke vardhaka (kasiNaM-kRSNam) kRSNalezyA ke hetu hone se svayaM kRSNarUpa tathA (bhayAvahaM-bhayAvaham) prANiyoM ko vividha prakAra ke bhayoM kA janaka hone se bhayAvaha aise (saMga-saMgam) svajanAdi saMbaMdharUpa parigrahakA (jahittu-hitvA) parityAgakara (pariyAyadhamma-paryAyadharmam ) pravrajyAparyAya ke mahAvatAdi rUpa dharmako aMgIkAra kiyaa| usake pAlana meM unakI vizeSa abhiruci jgii| isI bAta ko sUtrakAra dIkSita thayA pachI e samudrapala munie je prakAranI pitAnI pravRtti karI tathA je prakArathI pitAnA AtmAne anuzAsita banAvyo che e vAta sUtrakAra have mA thAme dvArA pragaTa 42 cha-"jahitta" ItyAhi. manvayArtha -samudrapAla munimme mahAkilesam-mahAklezam / yatugata35 saMsAramA bhrama 35 mahAna 40ne mApanA2 mahaMtamoha-mahAmoham ati bhora mane sajJAnane vadhAranA2 kasiNaM-kRSNam kRNavezyAne hetu vAthI pote 15735 tathA bhayAvahaM-bhayAvahama prANIyAne vividha prA2nA bhayAne mApanA2 DAvAzrI bhayAvaha sevA saMga-saMgam vana mAhisa 35 parivahanI jahitta-hitvA parityAga 42rI pariyAyadhamma-paryAyadharmam pravanyA paryAyanA mahAnatAhi35 bhane majIAra karyo. enA pAlanamAM enI vizeSa abhirUcI jAgI. A vAtane sUtrakAra vacALa 8. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre zIlAni=uttaraguNarUpANi, parISahAna parISada sahanAni ca abhirocitavAn / yadvAsuniH svAsmAnamevAnuzAsti he Atman / bhavAn mahAkalezAdivizeSaNaviziSTaM paryAyadharmam abhirocayet cAritraM samArAdhayatu // 11 // phra mUlam - " ahiMsa saccaM ca ateNeMgaM caM, teso ya bha aparigrahaM / paDivajjiyA paMca mahatvayAI, careja dhammaM jiNaMdesiya biU ||12|| chAyA - ahiMsAM satyaM ca astainyakaM ca tatar a aparigraha ca / mapi paJca mahAvratAni, acarad dharma jinadezita cit | 12 || TIkA--'ahiMsa' ityAdi / vita-vidvAna sa samudrapAlamuniH ahiMsAM prANAtipAtaviramaNaM, satyaMka mRSAvAdaviramaNaM ca tathA - astainyakam =adattAdAnaviramaNaM ca tata sa brahmacarya, tathA aparigraha - parigrahaviramaNaM cetyevaM pazca mahAvratAna pratipadya= "vANI sIlANi catAni zIlAni" ityAdipadoM dvArA prakaTa karate haiMmahAvatI (vANI - tAni) vrata, (sIlANi - zIlAnI) uttaraguNarUpa zIla evaM ( parisahe - paroSahAna) kSudhA tRSA Adi parIparoM kA jItanA ina sabakA pAlana karanA hI unako rucA // 11 // usake bAda inhoMne jo kriyA tathA jo inakA kartavya hotA hai vaha kahate haiM - 'ahiMsa' ityAdi / anvayArtha una (trika- vitta ) vidvAna samudrapAla sunine (ahiMsa sa ca ategaM tato ya baMbha aparihaM paMca mahalAI paDimajjiyAahiMsAM satyaM astaimyakaM tatazca brahma aparigraha paMcamahAvratAni pratipadya) ahiMsA mahAvrata, yadattAdAna viramaNa mahAvrata, brahmacarya mahAvrata parigraSTa sIlANi-vratAni zilAni pratyAdi yahI dvArA agara hare gAtI vayANi-tAni uttama zu35 zI ane parisa-pariSahAna bhUSma tarasa Adi parIpahIne jItavA e saghaLAnuM pAlana karavuM' ja ene phrasu che. 11 AnA pachI emaNe je karyuM' tathA je emanu kanya hoya che tene kahe che. "ahiMsa" dhatpAhi anvayArtha - trika- vida vidvAna samudrAta bhuniye ahiMsa saccaM ca asegaM tato yabaMbha aparigaI paMca mahatvayaI paDivajjiyA -ahiMsAM satyaM astainyakaM tatazca brahma aparigrahaM paMca mahAvratAni pratipadya vyar3isA mahAmata, satya mahAnata, adattAdvAna viramaNa mahAvrata, brahmacarya' mahAvrata, parigraha tyAga mahAnata. A pAMca mahA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyoM samudrapAladRSTAntaH svIkRtya jinadezitaM dharma-zrutacAritrarUpam acarat=AsevitavAn / Atmano'nu zAsanapakSe 'caret / iticchaayaa| he vita-vidvan-Atman ! ahiMsAdIni paJca mahAvatAni svIkRtya bhavAn jinadezitaM zrutacAritrarUpaM dharma caret prAseveta // 12 // saMvvehi bhUehiM dayANukaMpI, khaMtikkhame saMjaya baMbhayArI / sAvajajogaM parivaMjayaMto, careja bhikkhU susamAhiiMdie // 13 // chAyA--sarveSu bhUteSu dayAnukampI, zAntikSamaH saMyatabrahmacArI / ___ sAvadhayogaM parivarjayan acarad bhikSuH susamAhitendriyaH // 13 // TIkA--'savvehiM' ityaadi| ma bhikSuH sAdhuH samudrapAlaH sarveSu bhUteSu-e kendriyAdyArabhya paJcendriya paryantasamastapANiSu dayAnukampI-dayayA-rakSaNarUpayA anukampanazIlaH, zAnti tyAga mahAvata ina pAMca mahAvratoM svIkAra karake (jiNadesiyaM dhamma carinja-jinadezitaM dharma acarat ) jinadeva dvArA pratipAdita zruta cAritra rUpa dharmakA pAlana kiyaa| AtmA ke anuzAsana pakSameM "careja" kI "caret" aisI chAyA samajhanI cAhiye-arthAt-"he vichan ! Atman ! ahiMsA Adika paMca mahAvatoM ko svIkAra kara tU aba jinadezita zruta cAritra rUpa dharmakA sevana kara" jaba aisA AtmAnuzAsana karane rUpa artha vivakSita ho taba "vit" ko saMbodhana rUpameM evaM "careja" ko "caret" ke rUpameM jAnanA cAhiye // 12 // 'savvehiM bhUehiM' ityaadi| anvayArtha-(bhikkhU-bhikSuH) ve samudrapAlamuni (savvehiM bhUehiM dayANukaMpI-sarveSu bhUteSu dayAnukaMpI) samasta ekendriya se lekara pacepratAnA svii4|2 4zana jiNadesiyaM dhamma carija-jinadezitaM dharma acarata nahera dvArA pratipAdita kRta cAritrarUpa dharmanuM pAlana karyuM. AmAnA anuzAsana pakSamAM "acarata'ne "careta" yA54 samAna me. arthAt-vidvAn mAtman ! ahiMsA Adi pAMca mahAvratane svIkAra karI tuM have jIdezita zatacAritrarUpa dharmanuM sevana kara." jyAre evuM AtmAnuM zAsana karavArUpa artha vivakSita thAya tyAre "vita" samAdhana 35mA mane "careja"ne "cret"| 35thI yuvA naye // 12 // ' "savvehiM bhUehiM" tyA. anvayArtha -bhikkhU-bhikSuH ye samudrAsa muni savvehi bhUehiM dayANukaMpIsarveSu bhUteSu dayAnukaMpI sadhaNI mehundriyathI chane pathendriya sudhIna o 52 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 644 uttarAdhyayanasUtre kSamaH kSAntyA kSamAguNena natvazatyA kSamate-durjanAnAM durbhAvitAdikaM sahate yaH sa tathA, sa zakto'pi kSamAguNena paropadravasahanazIlaH, saMyataHsaM-samyaga yataH prayataH-jinAjJArAdhane tatparaH luptapathamAntaM padam brahmacArI-navavATikA vizuddhabrahmacaryasevanazIlaH, mahAvratapratipacyA svataH siddhasya brahmacaryasya punabrahmacArIti kathanena tasya duranucaratvaM sUcitam tathA-susamAhitendriyaH vazIkRtendriyazca bhUtvA sAvadyayogaMvAGmanaH kAyayogAnAM sAvadhavyApAraM parivarjayan= parityajan avarata-viharatisma / Atmano'nuzAsanapakSe carediti cchAyA-he Asman ! bhikSuH sarveSu bhUteSu dayAnukampI kSAntikSamaH saMyatabrahmacArI susamAhindriyataka ke jIvoM para dayAnukaMpI bane-dayA se rakSA karane rUpa pariNati se-anukaMpana zIla bane (khaMtikkhame-kSAntikSamaH) kSAntiguNa se-kSamA rUpa AtmikaguNa se-azakti se nahIM-durjanoM ke durvacanoMko sahana karane vAle bane (saMjayavaMbhayArI-saMyatabrahmacArI) saMyatabhAva se brahmacArI bane navavADa se vizuddha brahmacarya ke sevanameM lavalIna rahe-tathA (susamAhi iMdie-susamAhitendriyaH) paMca indriyoM ko vaza meM karake (sAvajajogaM -sAvadyayogam ) ve mana, vacana evaM kAya ina tIna yogoM ke sAvadha vyApAroM kA (parivajayaMto-parivarjan) parityAga karate hue hI (carejaacarat ) zrutacAritrarUpa dharma ke pAlana karane meM athavA vihAra karane meM nirata hue| AtmAnuzAsanapakSameM "careja" kI saMskRtachAyA "caret" aisI kara lenI caahiye| usakA bhAva taba isa prakAra ho jAyagAarthAt samudrapAla muni ne apanI AtmA ko isa prakAra samajhAyA-ki he Atman ! bhikSu samasta jIvoM para dayAvAn kSAntikSama, saMyatabrahmadhyAnu pI manyA-yAthI 2kSA 421 // 35 pariNatithI-manupana ela manyA. khaMtikakhame zAntikSamaH kSAnti guNathI-kSamA35, mAmiguthI-pati nA-nAnA hupazyanA sahana 421|17mnyaa. saMjayavaMbhayArI-saMyatabrahmacArI saMyatamAthI brahmacArI banyA, navAvADathI vizuddha brahmacaryanA sevanamAM lavalIna rahyA tathA susamAhiiMdie-musamAhitendriyaH pAMyandriyAne vazamA parIne te sAvajjajogaMsAvadhayogam mana, vayana bhane AyA 3 yogAnA sAvadha vyApAzanu parivajayaMto-parivarjana parityAga 4zana careja-acarata zruta yaritra35 bhanupAlana 421mA athavA vihAra 42vAmA nirata thayA. mAtmAnuzAsana pakSamA "careja"nI saMskRta chAyA "careta" kI za devI ye. maane| bhAva tyAre mA 42ne| thaI jaze. arthAt samudrapAla munie potAnA AtmAne A prakAre samajAvyo ke he Atmana ! bhikSu saghaLA jI tarapha dayAvAna, kSAtikSama, saMyata brahmacArI ane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyAM samudrapA dRSTAntaH tendriyazca bhUtvA sAvadyayogaM parivajayan caret / tvamapi bhikSurasi, atastvamapi tathaiva careriti / 'savvehiM bhUehi' ityatra saptamyarthe tRtIyA / / 13 / / mUlamkAleNaM kAlaM viharija raTTe, balAbalaM jANiyaM appaNo yaM / sIhoM va sarveNa na saMtasija, vayajogeM succA Na asabbhamAhU~ // 14 // chAyA--kAlena kAlaM vyaharada rASTe, balAbalaM jJAtvA Atmanazca / siMha iva zabdena na samatrasyat, vacoyogaM zrUtvA na asabhyama bravIt // 14 // TIkA-'kAleNa' ityAdi / kAlena-pAdonapauruSyAdinA kAlam kAlocitam ubhayakAle pratilekhanam dvitIyapauruSyAdau dhyAnaM catuSkAlaM svAdhyAyaM, tathA yathAzaktitapazcaraNaM ca kurvana cArI evaM susamAhitendriya hokara sAvadyayogakA parihAra kara vihAra karatA hai-so tuma bhI bhikSu ho ata: tuma bhI isI taraha se banakara vicaraNa karo / yadyapi paMcamahAvatoM ke pAlana karane se samudrapAlamuni meM brahmacarya kA pAlana svataH siddha ho jAtA hai| phira svatantra rUpa se jo isa gAthA meM brahmacArI pada rakhA gayA hai usakA tAtparya yaha hai ki brahmacarya duranucara hai| isI bAta ko sUcita karane ke liye usakA yahAM grahaNa huA hai // 16 // 'kAleNa kAlaM' ityaadi| anvayArtha - muni samudrapAla ne (kAleNa kAlaM-kAlena kAlam ) pAdonapauruSI Adi samaya ke anusAra ubhayakAla meM pratilekhana karanA, susamAhitendriya thaIne sAvadya gene parihAra karIne vihAra kare che te tamo paNa bhikSu che, AthI tamo paNa AvI ja rItanA banIne vicaraNa kare. jo ke pAMca mahAvratanuM pAlana karavAthI samudrapAla munimAM brahmacaryanuM pAlana svayaM siddha thaI jAya che chatAM svataMtra rUpathI je A gAthAmAM brahmacArI para rAkhavAmAM Avela che enuM tAtparya e che ke, brahmacaryanuM pAlana e ghaNuM ja kaThaNa che. AthI A vAtane sUcita karavA mATe enuM A sthaLe grahaNa thayela che. 13 "kAleNa kAlaM" chtyaadi| ma-kyA-samupAsa bhuniye kAleNa kAlaM-kAlena kAlam pAhonI35 Adi samayanA anusAra ubhaya kALamAM pratilekhana karavuM, bIjI paurUSI AdimAM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre Atman svasya ca balAbalaM sahiSNutvAsahiSNurUpaM jJAtvA-yathAtmanaH saMyamayogahAni na syAttathA jJAtvA rASTramaNDale upalakSaNatvAd grAmAdau ca vyaharada-vihAraM kRtavAn / tathA ca-siMha iva zabdena bhayotpAdakena zabdena na samatrasyat santrasto nAbhata-satvAnnaiva calitavAniti bhAvaH, siMhadRSTAntAbhidhAnaM ca tasya sAtvikatve nAtisthiratvAt / tathA-bacoyogaM vAgyogaM duHkholpAdakaM vacanaM zrutvA'pi saH asabhyam azlIlavAkyam-na abravIt noktvaan| Atmano'nuzAsanapakSe-viharet, santrasyeta, brayAditi bodhyam / 'vayajoga' iti ASetvAd luptAnusvAro nirdiSTaH / / 14 / / punarapyAha- mUlam-- uvehamANo u parivaejjA, piyamappiyaM savvaM titikhaejjA / naM sabya savvattha'bhiroya ijjA, ne yAvi pUyaM gairahaM ca saMjae // 15 // dvitIyapauruSI Adi meM dhyAna karanA, catuSkAla svAdhyAya karanA tathA apanI zakti ke anusAra tapazcaraNa karanA yaha saba yathAvidhi (kurvan ) karate hue (appaNIya balAbalaM jANiya-AtmanaH-balAbalaM jJAtvA) apanA sahiSNutva evaM asahiSNutvarUpa balAbala ko jAnakara (rahe viharija-rASTevyavaharat) deza meM tathA upalakSaNa se grAma Adi meM vicare / tathA (saraNa sIhova na saMtasijA-zabdena siMha iva na samatrasyat) bhayotpAdaka zabda se ve siMha kI taraha kabhI bhI apane dhairya se vicalita nahIM hote| aura na kabhI (vayajogaM succA-bacoyogaM zrutvA) dUsaroM ke asabhya vacanoM ko sunakara bhI (asambhaM Na Ahu-asabhyaM na abravIt) ve asabhya vacana na bole| AtmAnuzAsanapakSameM "viharija" kI saMskRta chAyA "viharet" "saMtasijjA" kI "saMtrasyet" "Ahu" kI "brayAt" jAnanI cAhiye // 14 // dhyAna karavuM, athavA cothA kALamAM svAdhyAya kare tathA pitAnI zakita anusAra tapazca25 42. mA saghaNu yathAvidhi 42i 42tai appaNo balAbalaM jANiyaAtmanaH balAbalaM jJAtvA potAnA sAhitya mane masaDipazutva35 sAmane gaNIna rahe viharijja-rASTravyavaharata dezamA tathA sakSathI ||bhegm viyara 4yu tathA saddeNa sIhova na saMtasijjA-zabdena siMhaiva na samatrasyat mayotpA zabdathI te siMhanI mAphaka kadI paNa pite paiyethI vicalita na thatA ane vacano succA-bacoyogaM zrutvA mInA masakSya kyanAne sAmaNIne tI 55asabhaNa Ahu-asabhyaMna abravIt masalya payana mAjhyA nathI. AtmAnuzAsana pakSamA "viharija"I saMskRta chAyA "viharet" "saMtasijjA"nI "saMtrasyet" "Ahu" nI "brUyAt" vo naye. // 14 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 647 priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyAM samudrapAladRSTAntaH chAyA-upekSamANamtu paryavrajat, priyamapriyaM sarvamatitikSata / na sarva sarvatrAbhyarocata, na cApi pUjAM gahoM ca saMyataH // 15 // TokA-'uvehamANo' ityaadi| saMyataH sa samudrapAlamunistu parasya kaTu bhASitam upekSamANaH avagaNayan paryavanatvya harat / tathA-priyamapriyaM ca sarvam atitikSata-soDhavAn / tathAna sarvatra sthAne sarva vastu abhyarocata yathAdRSTAbhilASuko naabhuuditibhaavH| apica-AtmanaH pUjAM sammAnAdirUpAM gaha-nindA ca nAbhyarocata samabhAvenA 'manyatetyarthaH / Atmano'nuzAnapakSe-he-Atman ! saMyataH sAdhustu paroktaM duruktam 'uvehamANo' ityaadi| anvayArtha-ve samudrapAla muni (uvehamANo-upekSamANaH) parokta kaTu bhASaNoM ko sunakara bhI usakI upekSA karate the / tathA (piyamappiyaM savva titikkha ejA-priyaM apriyaM sarva atitikSata) priya evaM apriya vyavahAra ko bhI ve ekarUpa meM samajha kara sahana karate the aura isa prakAra ve (parivaejjA-paryavrajat) AnaMda ke sAtha vicarate the (savvattha savva na abhiroyaijA-sarvatra sarva nAbhyarocata) jahAM 2 ye vihAra karate vahAM kI kisI bhI dRSTa vastu meM inakI abhilASA nahIM jagatI-usameM mamatvabhAva jAgRta nahIM hotaa| tathA inako (na yAvi pUyaM garahaM ca-na cApi pUjAM gahIMca) ve na apanI prazaMsA se prasanna hote the aura na nindA se aprasanna,arthAt- prazaMsA aura nindA meM samabhAva rakhate the| AtmAnuzAsanake pakSa meM ve isa prakAra kahate-ki he Atman ! sAdhu kA kartavya "uve hapANo" yA anvayArtha se samudrapAlamuli uvehamANo-upekSamANaH mosothI vAyA 4i bhaassnne| sAmajIne 55 tanI ta26 dhyAna matAnatA, tathA piyamapriya savvaM titikkhaejjA-piyaM abhiyaM sarva atitikSata priya mane priya vyavahArane 594 te| me4 35mA bhane sahana 42tA utA, 2mA pramANe tesa paritraejjA-paryatrajata mAnanI sAthe viyaratA tA. savattha savva na abhiroyaijjA-sarvatra sarva naabhyrAta jayAM jyAM teo vihAra karatA tyAMnI pote joyelI ke I paNa vastumAM temanI abhilASA jAgatI na hatI. temAM mamatvabhAva jAgRta thatuM na hatuM. ene nAvi pUyaM garahaM ca-na cApi pUjAM gahAM ca tethe| na to pAtAnI prazasAthI prasanna 21 // ane niMdAthI avasAna paNa thatA na hatA. arthA-prazaMsA ane niMdAmAM samabhAva rAkhatA hatA. AtmAnuzAsananA pakSamAM teo A prakArathI kahetA hatA ke he utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 648 uttarAdhyayanasatre upekSamANaH parivrajet = viharet tathA priyamapriyaM ca sarve titikSeta=saheta, na sarvatra sarvatrastu abhiroceta = nAbhilaSeta na cApi pUjAM gahIM ca abhiroceta / evaM saMyatAcAraH, atastamapi tathaiva kartuM prayatasveti bhAvaH // 15 // 1 nanu bhikSorapi kimanyayAbhAvaH sabhavati yenaivaM tadguNAH procyante ? yadvA - evamAtmAnuzAsyate ityAha- mUlam- 14 agaM chaMdA iha mANabehiM, je bhAvao saMparkarei bhikkhUM | bhayabhevA tatthe uiMti bhImA, divvoM massA aduvA tiricchA // 15 // parI sahA duvvisaMhA aMgege, sIyaMti jatthA baihu kAyarA naMrA / se' tatthe patte " naiM vahi bhikkhUM, saMgAmasIse iveM nAgartayA // 17 // hai ki vaha parokta kuvacanoM kI tarapha jarA bhi dhyAna nahIM de sadA usa tarapha upekSAvRtti hI dhAraNa karatA rahe / tathA vihAra Adi ke avasara meM cAhe to koI mIThI vANI bole cAhe koI kar3avI vANI bolesAdhu ko cAhiye ki vaha usako zAMti aura AnaMda ke sAtha sahana kare / aneka jagaha jAne para bhI kisI bhI vastu ke mamatva se vaha baMdhe nahI / apanI prazaMsA evaM niMdA meM samabhAva rakhanA cAhiye / yaha saMyata jana kA AcAra hai| tU bhI saMyata hai ataH tU bhI isI rUpa se hone kA prayatna kara // 15 // 1 zaMkA- kyA bhikSujana meM bhI anyathAbhAva kI saMbhAvanA rahatI hai ki - jisase isa prakAra ke usake guNa kahe jA rahe haiM athavA vaha AtmA ko anuzAsita kareM yaha bhI kahA jA rahA hai| isa prakAra isa zaMkA Atman sAdhunuM ka`nya che ke te parokata kuvacaneAnI tarapha jarA paNa lakSa na Ape. enA tarapha sadAne mATe upekSA vRtti ja dhAraNa karatA rahe, tathA vihAra AdinA avasaramAM cAhe te kAI mIThI vANI khele, cAhe kaiAi kaDavI vANI ele. sAdhune mATe te te zAMtithI ane Ana MdathI sahana karavAnu ja hAya che. aneka jagyAe javAnu thatAM paNa kAI vastuthI mamatvabhAva khAMdhe nahi, peAtAnI niMdA ane praza'sAmAM sAdhue samabhAva rAkhavA joie. A sAdhunA AcAra che ke tuM paNa sAdhu che. AthI tuM pazu evA ja rUpanA thavAnA prayatna kara. 51pA zaMkA--zu' bhikSujanamAM paNa anyathI sabhAvanA rahe che ke, jenAthI A prakAranA tenA guNu kahevAmAM Ave che, athavA te AtmAne anuzAsita kare e paNa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyAM samudrapAladRSTAntaH 649 chAyA -- aneke chandA iTha mAnaveSu, yAn bhAvataH samprakaroti bhikSuH // bhayabhairavAstatra udyanti bhImA, divyA mAnuSA athavA tairathAH // 16 // parIpahA durviSA aneke, sIdanti yatra bahukAtarA narAH / tatra prApto nAnyathata bhikSuH, saMgrAma zIrSe iva nAgarAjaH // 17 // TIkA- 'aNeNachaMdA' ityAdi / iha = jagati mAnaveSu = manuSyeSu ane ke bahavaH chandAH = abhiprAyA bhavanti / yAn avimAyAn bhikSurapi = anagAro'pi bhAvataH = tattvavRttyA zradayikAdi bhAvato vA samprakaroti = karotyeva / ata evaM tadguNAH proktAH / yadvA-ata evamAtmAnuzAsyate iti bhAvaH / kiMca tatra = vratapatipattau bhayabhairavAH=bhayena= bhayajanakatvena bhairavA=bhISaNAH bhImAH = raudrAH divyAH - divi bhavA divyAH, ke samAdhAna nimitta sUtrakAra kahate haiM- 'aNega chaMdA' ityAdi 'parIsahA' ityAdi / anvayArtha - ( iha - iha ) isa saMsAra meM (mANavehiM - mAnaveSu) manuSyoM meM (agachaMdA - aneke chaMdAH) aneka abhiprAya hote haiM / ki (je - yAn) jina abhiprAyoM ko (bhAvao-bhAvataH) tattvavRtti se athavA audayika bhAvoM kI apekSA se (bhikkhU - bhikSuH ) bhikSu bhI ( saMpakarei- samprakaroti) kara sakatA hai / isaliye vaha aise bhAvoM ke karane meM vyartha samaya naSTa na kare isa vicAra se ina guNoM kA pratipAdana kiyA gayA hai athavA vaha svayaM inameM paDakara AtmAko svacchada na banAleM isaliye AtmApara anuzAsana rakhane kI bAta kahI gaI hai| tathA ( tattha - tatra ) mahAvratoM ko aMgIkAra karane para ( bhayabheravA bhImA divvA maNussA aduvA tirikahevAmAM Avyu che. A prakAranI zaMkAnA samAdhAna mATe sUtrakAra kahe che-- " aNega chaMdA" ityAhi. " parIpahA" ityAhi. anvayArtha--iha-iha A saMsAramA mANavehiM- mAnaveSu manuSyonA agachaMdA - anekachadAH bhane aliprAya hoya hai hai ne abhiprAyAne bhAvao-bhAvataH tatvavRttiyI athavA mohayiGa lAvonA apekSAthI bhikkhU - bhikSuH bhikSu pazu saMpakarei sambajaroti karI zake che. A mATe te AvA bhAvA rAkhavAmAM petAnA samayanA vya mAM durUpayAga na kare. A vicArathI e guNNAnuM pratipAdana karela che athavA te svaya' temAM paDIne AtmAne svacchaMdI na banAve. AthI AtmA upara anushaasn rAjavAnI bAt uDevAmAM Ave che tathA tattha tatra mahAvratonA mAMgIra 42vAthI bhayabheravA bhImAdivvA maNussA aduvA tiracchA uiMti - bhayabhairavAH bhImAH 82 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre devasambAndhanaH, manuSA:-manuSyasambandhinaH, tairazcAH tiryaksambandhinazca upasargA udyanti-uditA bhavanti / 'upasargA' ityAkSipyate / 'aNega' iti luptaprathamAntaM padam / 'mANave hiM' ityatra saptamyartha tatIyA / tathA-pihA:-sudussahA aneke anekasaMkhyakAH parISahAH divyamAnuSatarazcAH parISahAzva ugranti-uditA bhavanti / yatra yeSu upasargeSu parISaheSu ca kAtarAH adhIrA narA bahu-bhRzaM sIdanti saMyama prati zithilA bhavanti / se-atha sa samudrapAlo bhikSuH tatra teSu upasargeSu parIpaheSu ca prAptaH samApannaH, saMgrAmazIrSa-yuddhamUrddhani nAgarAja iva mahAgaja iva= nAvyathata-poDAM nAnubhUtavAn / Atmano'nuzAsanapakSe-he Atman / durviSahA cchA uiMti-bhaya bhairavAH bhImAH divyAH manuSAH athavA tairazcAH "upasargAHudyanti) sAdhu ke Upara, bhayotpAdaka hone se bhISaNa, bhIma-raudraaise devakRta manuSyakRta athavA tiryaJcakRta upadrava bhI Ate haiN| tathA duvvisahA aNege parisahA-durviSahAH aneke parISahAH) sudussaha aneka pariSaha bhI udita hote haiM ki (jatthA-yatra) jina upasarga evaM parISahoM ke Ane para (kAyarA narA-kAtarAH narAH) kAyara jana (bahusIyaMti-bahusIdanti) sarvathA saMyama se zithila ho jAte haiN| parantu (se bhikkhU tattha patte saMgAmasIse nAgarAyA iva na vahija-sa bhikSuH tatra prAptaH saMgrAmazIrSe nAgarAja iva na avyathata) ve samudrapAla muni upasarga evaM parISahoM ke Ane para bhI yuddha ke bIca meM gaye hue nAgarAja-mahAgaja kI taraha jarA bhI vyathita nahIM hue| AtmA ke anuzAsana pakSameM AtmA ko unhoM ne aisI sthiti meM isa prakAra samajhAyA-ki he Atman ! isa sthiti meM to durviSaha aneka upasarga-aura parISada Ate haiM evaM jo nara divyAH mAnapAH athavA tairazcAH upasargAH udyanti saadhun| 52 ayopA hApAthI bhiSaNa raudra evA devakRta manuSyakRta athavA tIrthaMca kRta upadrava paNa Ave che tathA duvvisahA aNege parisahA-durviSayA aneke pariSahAH / // 2 // 42 // mane paza5 55 mA cha jattha-yatra 2 5saga mane pshssddaan| vAthI mAvA kAyarA narA-kAtarAnarAH 452 na bahasIyanti-bahasIdanti sayamayI satyA zithila ya . paraMtu sa bhikkhU tattha patte saMgAmasIse nAgarAyA iva na vahijja-sa bhikSuH tatra prAptaH saMgrAmazIrSa nAgarAja ica na avyathata the. smudrpAla muni upasarga ane parISahanA AvavA chatAM paNa yuddhanI vacamAM gayelA mahAgajanI mAphaka jarA paNa khina na banyA. AtmAnA anuzAsanapakSamAM AtmAne teoe evI sthitimAM A prakArathI samajAvyuM ke he Atmana ! A sthitimAM te durviSaha aneka upasarga ane parISaha AvyA ja kare che. ane je nara kAyara utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyAM samudrapAladRSTAntaH 651 aneke pAca udyanti / yeSu upasargeSu parISaheSu ca satsu kAtarA narA bahu sIdanti / atha tatra teSu prApto bhikSuH saMgrAmazIrSe nAgarAja itra na vyatheta / atastvayA'pi na vyathitavyamiti / / 16 - 17 // kiMca.- mUlam -- sIosiNA daMsasA ye phAsI, AryakA vivihA phuMsati deheM / akuMkuo tatthaM hiyA se ejjA, rayAiM kheveja purekaDAI // 18 // chAyA -- zItoSNAni daMzamazakAzca sparzAH, AtaGkA vividhAH spRzanti deham / akkukUjastatrAdhyasahata, rajAMsi akSipat purAkRtAni // 18 // TIkA--'sIosiNA' ityAdi / zItoSNAni = zItaparISahAH, daMzamazakAH = daMzamazakAparISahAH, sparzAH = tRNasparzarUpAH parISahAca, tathA - vividhAH = anekaprakArA AtaGkAH = rogAzra dehaM kAyara hote haiM ve hI saMyamase patita hote haiM / parantu jo vAstavika bhikSu hai vaha inako sahana karatA huA aDola evaM akaMpa banA raha kara saMyama ko aura adhika majabUtI ke sAtha thAme rahatA hai / saMgrAma ke bIca meM upasthita hue gajarAja kI taraha vaha ina zatrurUpI upasarga parISahAdika ke AghAtoM kI jarA bhI parvAha nahIM karatA hai / aura unako sahatA hai / ataH tU bhI bhikSu hai / isaliye tujhe bhI inase vyathita nahIM honA cAhiye ||16|| 17 | aura bhI - 'sIosiNA' ityAdi / anvayArtha - (sIokSiNA - zItoSNAni ) zItaparISaha, uSNaparISaha (daMsamasA - daMzamazakAH) daMzamazakaparISaha ( phAsA - sparzAH) tRNasparzarUpa hoya che te saMyamathI patita thAya che. paraMtu je vAstavika bhikSu che te tene sahana karIne aDALa ane makkama banI rahIne sayamane khUbaja maja tAIthI vaLagI rahe che. sa`grAmanI vacamAM gayelA gajarAjanI mAphaka te A zatrurUpI upasaga, parISaha AdikanA AdhAteAnI jarA sarakhIe paravA karatA nathI ane tene sahe che AthI tuM paNa bhikSu che, A kAraNe tAre paNa enAthI akaLAvu... na joie. 516-17NA vajI pazu-- "sIo siNA " ityAdi. anvayArtha - sIosiNA - zItoSNANi zIta parISaDa, uSNu parISaDa, daMtamasA daMtamazakaH zamazaH parISaDa, phAsA - sparzAH tRNu sparza 35 parISaDa, tathA vivihA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 uttarAdhyayana sUtre spRzanti = upatApayanti / tatra teSu parISaheSu AtaGkeSu ca samupasthiteSu samudrapAlamuni: akukUna :- [: kutsitaM kUjatIti kukUjaH - na kukUjaH - akukUjaH = hA mAtaH, hA tAta !, ityAdikaM kutsitaM zabdamakurvan tAn adhyasahata = soDhavAn / anena pUrvagAthArtha evaM spaSTapratipatyarthamuktaH / IdRzazca sana sa muniH purAkRtAni= pUrvebhavotpAditAni rajAMsi=rajAMsIva rajAMsi jIvamAlinyahetutvAt karmANi akSipat = pariSahasanAdibhirapanItavAn / Atmano'nuzAsanapakSe he Atman ! zItoSNadaMzamazakatRNasparzarUpAH pariSahAH vividhA AtaGkAzca dehaM spRzanti / parISada tathA ( vivahA AyaMkA dehaM phusaMti- vividhAH AtaGkAH deham - spRzanti) aura bhI aneka prakAra ke roga zarIra ko vyathita karate rahate haiM inase kAyarajana ghabarAkara 'he mAta ! he tAta !" ityAdi zabda karate hue saMyama se sarvathA zithila bana jAte haiM, paraMtu (tattha - tatra) una parISahoM evaM upasargo tathA rogoM ke Ane para bhI ve samudrapAla muni (akukuo - akukUjaH ) ' hA mAta ! hA tAta !' ityAdi kutsita zabdoM ko na karate hue ( ahiyAsahejA - adhyasahata) una sabako zAMtibhAva se sahana karate the| isa prakAra apane AcAra aura vicAra meM dRDha bane hue samudrapAla muni ne (purAkaDAI rAI kheveja - purAkRtAni rajAMsi - akSipat) pUrvabhavoM meM upArjita rajoM ko malIna karane ke hetu hone se raja jaise jJAnAvaraNIya parkarmo evaM bhAvakarmoM ko AtmAse pRthak kara diyaa| jaba isa gAthA kA artha isa AtmAnuzAsanapakSa meM lagAyA jAvegA taba isakA artha isa prakAra ghaTita hogA ki - heAtman ! zIta, uSNa daMza mazaka evaM tRNasparza rUpa AtaMkA dehaM saMti- vividhAH AtaGkAH deham spRzanti mIla paNa bhane prakAranA rAga zarIrane vyathitakaratA rahe che. tenAthI kAyajana gabharAine huM mAta ! huM tAta ! ityAdi moTA molIne saMyamathI saMpUrNa paNe zithila manI laya che. paraMtu tattha - tatra e parISaha ane upasargAnA tathA rAgonA AvavA chatAM paNa e samudrapAla muni akukkuo - akukUjaH he bhAta huM tAta ! ItyAdi kutsita zabdo na karatA ahiyA sahejja -adhya sahata te saghaNu zAMta lAvathI saDana puratA itA. AA aArathI potAnA AyAra bhane vicAramA dRDha netA samudrayAsa bhuniye purAkaDAI rAI khevejja - purAkRtAni rajAMsi akSipat pUrva lAbhAM utArane me jIvane malIna karavAnA hetuvALA hai|vAthI raja jevA jJAnAvaraNIya Adika dravyakarmo ane bhAvakarmAne AtmAthI judAM karI dIdhAM. jyAre A gAthAnA artha AtmAnuzAsana pakSamAM lagADavAmAM Avaze tyAre tenA artha A pramANe thaze ke huM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 29 ekAntacaryAyAM samudrapAladRSTAntaH 653 heAtman ! teSu samupasthiteSu muniH akukUjaH san tAnadhisaheTa, api ca- purAkRtAni rajAMsi karmANi kSipet = parISahasanAdibhirapanayet, 'atastvamati tathaiva kuru' iti bhAvaH // 18 // kiMca mUlam -- pahAyeM rAgaM caM tahevaM dosa, moheM ca bhikkhUM saMyayaM viyakhaNo / meruvva vANa akaMpaimANo, parIsaMhe AyaguMte sahejA // 19 // chAyA -- prahAya rAgaM ca tathaiva dveSaM, mohaM ca bhikSuH satataM vicakSaNaH / meruriva vAtenAkampamAnaH parISahAnAtmagupto'sahata ||19|| TIkA- 'pahAya' ityAdi / satataM nirantaraM vicakSaNaH =tatvavicAraparAyaNo bhikSuH samudrapAlamuniH rAgam-abhimateSu tathaiva ca dveSam - anabhimateSu ca punaH - mohaM - midhyAtva hAsyAdi rUpamajJAnaM prahAya = parityajya vAtena meruriva parISahAdinA akampamAnaH=a -avicalan paroSaha tathA vividha prakAra ke AtaMka isa zarIrako vyathita kareMge hI parantu isa sthiti meM kAyaratA sUcaka 'hA mAta hA tAta !' ityAdi zabdoM kA prayoga na karate hue tU unako sahana kara isase tujhako yaha lAbha hogA ki tU pUrvopArjita karmoM kA kSapaka vana jAvegA // 18 // phira bhI - 'pahAya' ityAdi / anvayArtha - ( sayayaM - satatam ) nirantara ( vikkhaNo- vicakSaNaH) tatvoM kI vicAraNA karane meM tatpara bane hue (bhikkhU - bhikSuH) una samudrapAla munine (rAgaM dosaM taheva moham pahAya - rAgaM dveSaM tathaiva moham prahAya ) abhimata viSayoM meM rAga, anabhimata viSayoM meM dveSa tathA mithyAtva hAsya Atman ! zIta, uSNa, dazamathaka ane tRNasparUpa parISaha tathA vividha prakAranA AtaMka A zarIrane vyathita kare che ja, paNa A sthitimAM kAyaratAsUcaka he mAta ! huM tAta ! ityAdi zabdono prayoga na karatAM tuM ene sahana kara. AthI tane e lAbha thaze ke tu pUrvApAta karmonA kSaya karanAra banI jaIzu. 185 chatAM pazu - "pahAya" ityAhi. 2manvayArthI-- sayayaM-satatam niraMtara viyakkhaNe - vicakSaNaH tatvAnI vidyAvA vAmAM tatpara anesA me samudrayAsa bhuniye rAgaM dosaM tahetra moha pahAya - rAga dveSaM tathaiva mohaM mahAya abhimata viSayAmAM rAga, anabhimata viSayobhAM dveSa tathA mithyAtva hAsya yAhi3ya jJAnanA parItyAga urI vAraNa meruvva akaMpamANo uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre =Atmagupta:-AtmanA gupta:-kacchapakatsaMkucitasarvAGgaH parISahAn-zItoSNAdiparI. pahAn asahata soddhvaan| Atmano'nuzAsanapakSe-he Atman ! satataM vicakSaNo bhikSurityupakramya parIpahAna saheta-parISahANAM sahanaM kuryAt atastvamapi tathaiva kuru| ityevaM vyAkhyA kaaryaa| anena parISahasahanopAya uktaH // 19 // kiMca--- mUlam-- aNuNNae nAvaNae mahesI, na yAvi ghUyaM garihaM ca sNjye|| se ujubhAvaM paDivaja saMjae, nivvANamaggaM virae uveI // 20 // chAyA--anunnato nAvanato maharSiH, na cApi pUjAM gahAM ca asajat / sa RjubhAvaM pratipadya saMyataH, nirvANamAge virata upaiti // 20 // TIkA--'aNuNNae' ityAdi / maharSiH samudrapAlaH pUjAM prazaMsAM prati anunnato'bhavat sammAnito'pi garva nAkaAdirUpa ajJAna kA parityAga kara (vAraNa merubva akaMpamANo-cAtena meruH iva akaMpamAnaH) jhaMjhAvAta se meru kI taraha parISaha Adi se akaMpa banakara (Ayagutte-AtmaguptaH) tathA kacchapa kI taraha indriyoM ko gopa kara (parIsahe sahejA-parISahAna asahat) zIta uSNa AdiparISahoM ko sahana kiyaa| AtmA ke anuzAsana pakSameM-he Atman ! nirantara tatvoM ko vicAraNA karane meM tallIna banA huA bhikSu parISaha Adi ko sahana karane meM kasara nahIM rakhatA hai| ataH tuma bhI akaMpabanakara inako sahana karo // 19 // aura bhI-'aNuNNae' ityAdi / anvayArtha-(mahesI-maharSiH) ve samudrapAla (muni pUyaM aNuNNaepUjAM anunnataH) apanI prazaMsA meM garva se rahita the-saMmAnita hone para vAtena meruH iva akampamAna: ApAtathI bhe3nI bhA64 pariSa sAhithI sA sanI tathA Ayagutto-AtmaguptaH AyamAnI mA4 dhandriyona samAna parIsahe sahejA-parISahAn asahat zIta, SY Bl6 parISaDAne sahana . mAtbhAnA anuzAsana pakSamAM he Atmana ! niraMtara tatvonI vicAraNA karavAmAM tallIna banI rahela bhikSa parISaha Adine sahana karavAmAM kasara rAkhatA nathI. AthI tuM paNa akaMpa banIne ene sahana kara. 1lA qNI pazu-"aNNuNae" tyAdi manvayAtha-mahesI-maharSiH ye samudrapAsa muni pUyaM aNuNNae-pUjAM anunnataH pitAnI prazaMsAmAM garvathI rahita hatA. sanmAnita thavA chatAM paNa temanAmAM jarA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 655 ! zet, tathA - gahA~ = nindAM prati nAvanato 'bhavat apamAnitA'pi khedaM nA karot / na cApi pUjAM gahIM ca prati asajan - 'mama sammAno bhavatu, apamAno mA bhavatu' ityevaM vicArAsakto'pi na jAtaH / evaM bhUtaH sa saMyataH = muniH RjubhAvam =ArjavaM pratipadya = aGgIkRtya virataH = pApAnnivRttaH san nirvANamArga= pamyagjJAnAdirUpam upaiti = prApnoti / Atmano'nuzAsanapakSe he Atmana ! maharSiH pUjAM prati anunnato bhavet ta nAvanato bhavet / na cApi pUjAM ga ca pratisajet = sakto bhvet| tvamapi tathaiva bhava evaM samudrapAlamunirAtmAnamanuzAsitavAna / bhI unako jarA sA bhI garva kA leza nahIM thA tathA ( garihaM nAvaNaegahI nAvanataH) gardA - nindA hone para bhI unako thoDA sA bhI kheda nahIM hotA thA (nayAvipUyaM garihaM saMjae - nacApi pUjAM garhA asajat) aura na unako aisA vicAra hI hotA thA ki koI merI prazaMsA kare yA nindA kare arthAt - 'merA sanmAna ho' aisA unako vicAra nahIM AtA thA aura 'merA kabhI apamAna na ho' aisI cintA nahIM hotI thI / isa prakAra kI sthiti saMpanna ve munirAja (ujja bhAvaM parivaja - RjubhAvaM pratipadya) Arjava bhAva ko agIkAra karake (virae - virataH) pApoM se virakta hote hue (nivvANamagaM uvei - nirvANamArga upaiti ) samyagjJAnAdirUpa nirvANamArga ko prApta karane meM sAvadhAna rahate the / AtmAnuzAsanapakSa meM- he Atman ! maharSijana apanI prazaMsA hone para bhI garva nahIM karate haiM tathA apamAna hone para kheda nahIM karate haiM / aura na unake citta meM prazaMsA kI cAhanA jagatI hai aura na apamAna hone para khedabhAva kI jAgrati hai / unake parisarabhoo garvano bhAva na hato. tathA garihaM nAvaNae-gaha nAvanataH nihA thavAthI pazu tebhane 42 saro bheTa thano na huto. na yAtri pUyaM gariha saMjae na cApi pUjAM ga asahat temane kadI evA vicAra paNa thate na hatA ke, ke i mArI prazaMsA kare athavA nirdedA kare. arthAt--" mArUM sanma na thAya. " Ave vicAra temane AvatA na hatA. "mArUM kadI apamAna na thAya" evI ciMtA temane thatI na hutI. yA prAranI sthiti saMpanna me munirAna ujjubhAvaM paDivajja - RjubhAvaM pratipadya mAnava lAvane sauMgIra ne virae- virataH pApothI vitathatA utA nivvANa maggaM uve - nirvANamArga upaiti samyaI jJAna mAhi35 nirvANubhAgane prApta vAmAM sAvadhAna rahetA hatA. AtmAnuzAsanapakSamAM he Atman ! maharSI jana peAtAnI prazaMsA thavA chatAM paNa garva karatA nathI, tathA apamAna karavAthI kheda karatA nathI tema na tA temanA cittamAM praza'sAnI cAhanA jAge che ane na apa 1 priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyAM samudrapAladRSTAnta " uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656 uttarAdhyayanasUtre evam anena prakAreNa AtmAnuzAsakaH sa saMyataH RjubhAvam pratipadya ritaH san nirvANamArgam upaiti praapnoti| tatkAlApekSayA vartamAnanirdezaH // 20 // tataH sa kIdRzaH san kiM karotItyAha-- mUlam--arairaisahe pahINasaMthave, virae Ayahie pahANevaM / paramapaMehiM ciTThaI, chinnasoe amame akiMcaNe // 21 // chAyA--aratiratisahaH prahINasaMstavaH, virata AtmahitaH pradhAnavA / paramArthapadeSu tiSThati, chinnazokaH amamaH akiJcanaH / / 21 / / ttiikaa--'aririshe'| aratiratisahaH aratiH saMyamaviSayA, ratiH asaMyamaviSayA, te sahate-tAbhyAM na bAdhyate-yaH sa tathA, saMyame ratimAn asaMyame'ratimAnityarthaH, tathA-prahoNasaMstavaH-prahINa: pakSINaH saMstavo paricayo yasya sa tathA, tyaktasaGga ityarthaH saMstavaH NAma sadA ekase rahA karate haiM-prazaMsA, niMdA meM pakSapAta kI gaMdha bhI vahAM nahIM rahatI hai| ataH aba ta muni hai to tere bhI aisA hI bananA caahiye| aisA banegA tabhI jokara nirvANamArga kI prApti ho sakegI // 20 // phira ve samudrapAlamuni kaise hote hue kyA kiyA so kahate haiM'arairaisahe' ityaadi| anvayArtha-(arairaisahe-aratiratisahaH) una samudrapAla munirAja ko kabhI bhI saMyama meM arati evaM asaMyama meM rati bhAva nahIM huAarthAt-ve isa prakAra ke bhAva se bAdhita nahIM hue-na bhAvoM ko unhoM ne kiyaa| (pahINasaMthave-pahINasaMstavaH) mAtA pitA Adi ke sAthakA paricaya pUrvasaMstava tathA zvazura-Adi kA saMbaMdha pazcAt saMstava hai so mAna thavAthI kheda bhAvanI jAgRti thAya che temanuM pariNAma sadA ekasarakhuM rahyA kare che. prazaMsA-niMdAmAM pakSapAtanI gaMdha paNa tyAM rahetI nathI. AthI jyAre tuM muni che te tAre paNa evA banavuM joIe. e banIza tyAre ja nirvANa mAganI prApti thaI zakaze. pAro pachI te samudrapAla munie kevA banIne zuM karyuM tene kahe che - "arairaisahe tyAdi anyAya-arairaisahe-aratiratisahaH se samudrapAla munirAne hI pAna saMyamamAM aratI ane asaMyamamAM ratIbhAva na thaye. arthA-teo A prakAranA mAthI mAdhita na yA sevA bhAvAne tebhare saDana yA. pahINasaMthave-pahINasaMstavaH mAtApitA mAhinI sAnI pazyiya, pUsastava tathA zvasura mAhinI saMbaMdha e pachIne saMbaMdha che te e munirAje A banne prakAranA saMbaMdhane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyAM samudrapAladRSTAntaH pUrva-pazcAd bhedena dvividhH| tatra pUrvasaMstavo mAtApitrAdInAm, pazcAt-saMstavaH zvazurAdInAm / punaHviratA-pApakriyAbhyo nivRttaH, AtmahitaH AtmanAM jIvAnAM hitA hitAbhilASukaH, pradhAnavAn-pradhAna-saMyamo muktihetutvAt tad yasyAsti sa tathA, saMyamaganinyarthaH, tathA-chinnazokaH-zokarahitaH, chinnasrotAH' iticchAyA pakSe-chinnAni srotAMsi-mithyAdarzanAdIni yena sa tathA, ata eva-amamaHmamatvarahitaH, tata eva akiJcanaH dravyAdiparigraharahitaH sa samudrapAlamuniH paramArthapadeSu-paramArthoM mokSaH padyate-prApyate yaistAni paramArthapadAni=samyagdazanAdIni teSu tiSThati=sthito'bhavat / 'paramaparahi' ityatra saptamyarthe tRtIyA // 21 // mUlam--vivittalayaNANi bhaIja tAI, nirovalevAI asNthddaaiN| isIhiM ciNNAiM mahAryasehi, kAyeNaM phAseja parIsaMhAI // 22 // kiMca-- chAyA--viviktalayanAni abhanattrAyI, nirupalepAni asaMstRtAni / __ RcibhizcIrNAni mahAyazobhiH, kAyenAspRzatparISahAn // 22 // ina munirAja ne ina donoM prakAra kA saMstava parityakta kara diyA / (viraevirataH) pApakriyAoM se nivRtta ho kara (Ayahie-AtmahitaH) ye jIvoM ke abhilASI bne| isIliye ye (pahANavaM-pradhAna vat ) mukti ke pradhAna hetu hone se saMyamadhArI hue (chinnasAe-chinnazokaH) zoka ko inhoM ne apanI vicAra dhArA se bAhara kara diyaa| athavA ye chinnasrota-mithyAdarzana Adi se rahita hokara (amame-amamaH) parapadArthoM meM mamatAbhA se vihIna bane (akiMcaNe-akiMcanaH (dravyAdi parigraha se varjita hokara (paramapaehiM ciTThai-paramArthapadeSu tiSThati) ve paramArtha ke sAdhana bhUta eka mAtra samyagdarzana Adi ke paripAlana meM hI sAvadhAna hue // 21 // parityAzI , virae-virataH pAThiyA mAthI nivRtta manI Ayahie-AtmahitaH te| yAnA hita sAdhavAnA mAnASI manyA mANe te pahANavaMpradhAnavata bhukhitanA pradhAna tuDavAthI saMyamadhArI manyA. chinnasoe-chinnazokaH zekane teoe pitAnI vicAradhArAthI bahAra karI dIdhuM athavA teo chinnasrota bhithyAzana mAhithI hita manI, amame-amamaH 525hAtha wi mamatAmAthI vihIna manyA. mane akiMcaNe-akiJcanaH dravyAhi pazthiI paLata sanIna paramaTTapaehi ciTThai-paramArthapadeSu tiSThati te 52bhA sAdhanabhUta me mAtra sanyazana mAhinu paripAlana karavAmA ja sAvadhAna banyA. 21 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658 uttarAdhyayana sUtre 'vivittalayaNANi' ityAdi / trAyI = trAtA - SaT kAyajIvarakSaNaparAyaNaH sa samudrapAlamuniH nirupalepAni= dravyato bhAvataca leparahitAni - dravyataH saJcartha na liptAni api tu gRhasthena svArtha liptAni bhAvato 'madIyAnImAni sthAnAnI' tyabhiSvaGgarUpale parahitAni, tathA - asaMstutAni, = zAlyannabIjAdibhiravyAptAni ata eva mahAyazobhiH =makhyAtakIrtibhiH RSibhiH=munibhiH cIrNAni=AsevitAni viviktalayanAni= strIpazupaNDakavarjitAni upAzrayarUpasthAnAni bhajat = AsevitavAn - tatra nivAsaM kRtavAna / tathA-kAyena = zarIreNa parISahAn = zItoSNAdiparISahAn aspRzat = soDhavAn / punaH parISahasparzanAbhidhAnamatizayakhyApanArtham // 22 // phira bhI - 'vivitta layaNANi' ityAdi / WH atvayArtha - ( tAI - trAyI) SaTkAya ke jIvoM kI rakSA karane meM tatpara samudrapAlamunirAja (nirovalebAI - nirupalepAni) dravya evaM bhAva se lepa rahita - dravya se sAdhu ke liye nahIM lIpe gaye parantu gRhasthoM dvArA apane liye lipe gaye, bhAva se- "ye sthAna mere haiM" isa prakAra se abhivaMgarUpa se rahita tathA (asaMthaDAI - asaMstutAni) zAli anna Adi bIjoM se avyApta isI se ( mahAyasehiM asihi ciNNAI - mahAyazobhiH RSibhiH cIrNAni ) mahAyazasvI RSiyoM dvArA-muniyoM dvArA - sevita kiye gaye aise (vivittalayaNANi - viviktalayanAni) strI, pazu, paMDaka se rahita upAzraya rU sthAnoM meM ( bhaijja - abhajat) rahate the / tathA (kAyeNa parisahAI phAseja - kAyena pariSahAn zraspRzat ) zarIra se zIta uSNa Adi parISahoM ko sahate the| pariSahoM ke sahana karane kA punaH yaha kathana unameM atizaya khyApana karane ke liye jAnanA cAhiye ||22|| chatAM paS- "vivittalayaNANi " dhatyAhi. anvavArtha - tAI - trAyI SaTAyanaH lavonI rakSA azvAmAM tatthara samudrapAsa bhunirAja nirovalevAI - nirupalepAni dravya bhane bhAvathI hoya rahita-dravyathI sAdhune mATe na lIdhelA, paraMtu gRhasthA taraphathI peAtAnA mATe lepAyelA bhAvathI "A sthAna bhAI che." thA aAranA abhiSvaMga3ya becthI rahita tathA asaMthADAI - asaMstutAni zAsi anna yAhi mIlethI avyApta sAthI 4 mahAyasehiM isihiM ciSNAImahAyazobhiH RSibhiH cIrNAni mahAyazasvI RSiyo dvArA-muniyoM dvArA sevAbhAM yAvesa vA vivittalayaNANi - viviktalayanAni strI pazupaMuthI rahita upAzraya35 sthAnobhAM bhaijja-abhajat rahetA hatA, tathA kAraNa parisahAI phAsejja - kAyena pariSahAn aspRzat zarIrazrI zIta, uSNu Adi parISahone saDatA batA. parISahone sahana karavAnuM karI A kathana temAM atizaya khyApana karavA mATe jANavuM joie. rA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 659 priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyAM samudrapAladRSTAntaH tataH sa kIdRzo jAtaH! ityAha-- mUlam -sa nANanANovagae mahesI, arguttaraM cariuM dhammasaMcayaM / a[ttare nArNadhare jaMsaMsI, obhAsa~i sUrie vatailikkhe // 23 // chAyA--sa jJAnajJAnopagato maharSiH, anuttaraM caritvA dharmasaMcayam / __anuttarajJAnadharo yazasvI, avabhAsate sUryaivAntarikSe // 23 // TIkA--'se' ityaadi| jJAnajJAnopagataH-jJAnaM tena yad jJAnam sAdhvAcArasyAvabodhastamupagataH prAptaH sa samudrapAlo maharSiH-muniH anuttaraM sarvotkRSTaM dharmasaMcayaM kSAntyAdi dharmasamUhaM caritvA-zrAsevya anuttarajJAnadharaH anuttaraM sarvotkRSTaM yat jJAnaM= kevalAkhyaM tasya dharo dhArakaH, ata eva yazasvI prazastayazAH antarikSe=AkAze mUrya iva jagati avbhaaste| 'aNuttare NANadhare' ityatra ekAra ArSatvAt // 23 // phira ve samudrapAlamuni kisa prakAra ke bane ? so kahate haiM'se' ityaadi| anvayArtha-(nANajhANovagae mahesI-jJAnadhyAnopagataH sa maharSiH) zrutajJAna se sAdhu ke AcAra viSayaka jJAna se yukta ve samudrapAla maharSi (aNuttaraM dhammasaMcayaM cariuM-anuttaraM dharmasaMcayaM caritvA) sarvotkRSTa kSAntyAdika dharma kA saMcaya karake (aNuttare nANadhare-anuttarajJAnadharaH) soMskRSTa kevalajJAna ke dhArI bana gye| ata-eva (jasaMso-yazasvI) prazastayaza saMpanna hokara ve (aMtalikkhe sUrieva obhAsai-antirikSe sUrya iva avabhAsate) AkAza meM sUrya kI taraha isa jagata meM camakane lage // 23 // aba adhyayana kA upasaMhAra karate hue sUtrakAra samudrapAlamuni ke pachI e samudrapAla muni kevA prakAranA banyA? e kahe che--" ItyAdi manvayArtha-nANajhANovagae mahesI-jJAnadhyAnopagataH maharSiH zrutajJAnapI saadhun| mAyAra viSaya jJAnathI yukta se samudra pAsa muni aNuttaraM dhammacayaM cariuManuttaraM dharmacayaM caritvA sarvotkRSTa kSAtyAhi mn| saMyaya 4zana aNuttareNANadhareanuttare jJAnadhare savotkRSTa vijJAnanA thA24 manI gayA. jasaMsI-yazasvI prazasta yaza saMpanna manIna te aMtalikkhe mUrieka obhAsai-antarikSe sUrya iva avabhAsate AkAzamAM sUryanI jema A jagatamAM camakavA lAgyA. 23 have adhyayanane upasaMhAra karatAM sUtrakAra samudrapAla muni dvArA A carita utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - uttarAdhyayanasatre sammati adhyayanArthamupasaMharana samudrapAlamuninA''caritasya sAdhudharmasya phalamAha-- duvihaM khaveUNa ye punnapAvaM, niraMgaNe savvao vippamuMke / taritto samuMdaM va mahAbhaMvohaM, samudapAle apuNAgamaM gae~, ti bemi // 24 // // ii samuddapAlIyaM egavIsaimaM ajjhayaNaM samattaM // 21 // chAyA--dvividhaM kSapayitvA ca puNyapApaM, niraGgaNaH sarvato viprmuktH| taritvA samudramiva mahAbhavaughaM, samudrapAlaH apunarAgamaM gata iti bravImi // 24 // TIkA-'duvihaM' ityaadi| samudrapAlo maharSiH dvividhaMghAtikaM bhavopagrAhikaM ceti dviprakAraM puNyapApa-zubhAzubhaprakratirUpaM karma ca kSapayitvA-niraGgagaNaHsaMyama prati nizcalaH, zailezyavasthA prApta iti yAvat, ata eva-sarvataH bAhyAdAbhyantarAca parigrahAd vipramukta:-rahitaH mahAbhavaugha-atidustaratayA mahAn yo bhavaudha: devAdibhavasamUhastaM dvArA Acarita dharma kA phala kahate haiM-'duvihaM' ityAdi / ___ anvayArtha-(samuddapAle-samudrapAlaH) samudrapAlamunirAjane (duvihaM punnapAvaM khaveuNa-dvividhaM puNyapApaM kSapayitvA) ghAtika evaM bhavopagrAhika zubhAzubha prakRtirUpa karma kA kSapaNa karake (niraMgaNe-niraGgaNaH) zailezI avasthA saMpanna hokara (savvao vippamukke-sarvataH viSamuktaH) bAhya aura Abhyantara parigraha tyAga se (samudaM va mahAbhavohaM ttarittA-samudra miva dhama nA 50ne 4 cha-'duviha" tyA. manvayAya -samuddapAle-samudrapAlaH samudrapAla munirAle duvihaM puNNapAkhaveUNa -dvividhaM puNyapApaM kSapayitvA dhAti bhane bhopADa zubhAzula prakRti35 mnaane| kSaya 4zana niraMgaNe-niraGgaNaH vaSI avasthA sapanna 4zana sayao vippamukkesarvataH vipramuktaH mA abhyata2 parisanA tyAcI samudaM va mahAbhavohaM tarittA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 21 ekAntacaryAyAM samudrapAladRSTAntaH 661 dustaraM samudrabhitra taritvA = uttIrtha apunarAgamaM nAsti punarAgamaH = AvarttanaM yasmAttanmokSarUpaM sthAnaM gataH= siddhiM prApta ityarthaH / ' iti bravImi' ityasyArthaH pUrvavad bodhyaH ||24|| itizrI - vizvavikhyAta - jagadvallabha - prasiddhavAcaka- paJcadazabhASAkalitalalitakalASAlApaka- pravizuddha gadyapadyanaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka- zAhU chatrapati - kolhApura-rAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' padabhUSita - kolhApurarAjaguru - bAlabrahmacAri - jainAcArya - jainadharmadivAkara - pUjya zrI ghAsIlAlavativiracitAyAmuttarAdhyayanasUtrasya priyadarzinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM mahAnirgranthIyaM nAmaikaviMzatitamamadhyayanaM sampUrNam / mahAbhavaughaM taritvA) dustara samudra ke samAna isa mahAna saMsArasamudra ko pAra karake ( apuNAgamaM gae- apunarAgamaM gataH ) muktisthAna rUpa apunarAgamasthAna ko prApta kara liyA / he jambU ! (tti bemi - iti bravImi ) jaisA maiMne vIra prabhu ke mukha se sunA hai vaisA hI tumase kahatA hUM // 24 // || isa prakAra ikkIsavAM adhyayana saMpUrNa huA 21 // samudramitra mahAbhavaughaM taritvA dustara samudra samAna mA mahAna saMsArasamudrane yAra ne apuNAgamaM gae- apunarAgamaM gataH bhuktisthAna bhUta adhunarAgama sthAnane prApta sIdhu he bhyU ! tti bemi - iti bravImi bhevu meM vIraprabhunA bhumethI sAMlajyu che evuM ja huM tamane kahuM chuM rajA uttarAdhyayana sUtranu ekavIsamuM adhyayana saMpUrNa // 21 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Wan Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha dvAviMzatitamamadhyayanaM prArabhyate // uktaM samudrapAliya nAma ekaviMzatitamamadhyayanam / sampati sthanemIyaM nAma dvAviMzatitamamadhyayanaM prArabhyate / asya ca pUrveNa sahAyamabhisambandhaHpUrvasminnadhyayane viviktacaryA proktA sA ca caraNe timataiva zakyate kartum / yadi ca caraNe kathaMcid visrotaH samutpadyeta, tadA rathanemivad dhRtirAdheyA, ityanena sambandhenAyAtasyaitasyAdhyayanasyedamAdimaM sUtrammRlam-soriyapurammi nayare, Asi rAyA mahaDie~ / vasudevettiM nAmeNaM, rAyalakkhaNasaMjue // 1 // chAyA-zairyapure nagare, AsIdrAjA mhrdikH| vasudeva iti nAmnA, rAjalakSaNasaMyutaH // 1 // TIkA--'soriyapurammi' ityAdi / zaiyapure nagare rAjalakSaNasaMyutaH-rAjJAM yAni lakSaNAnicakrasvastikAGku bAIsavAM adhyayana prAraMbhaikkIsaveM adhyayana ke kaha dene ke bAda aba yaha bAIsavAM adhyayana kahA jAtA hai| usake sAtha isakA saMbaMdha isa prakAra hai-ikkIsaveM adhyayana meM jo viviktacaryA kahI gaI hai vaha vahI sAdhu kara sakatA hai jo cAritra meM dhairya zAlI hotA hai| yadi cAritra meM kathaMcit-visrotaadhairya A jAtA hai to usa samaya rathanemI kI taraha sAdhuko dhairya dhAraNa karanA cAhiye / yahI bAta unake dRSTAnta se isameM puSTa kI jAyagI, isI saMbaMdha se isa adhyayana kA prAraMbha kiyA gayA hai| usakA sarva prathama sUtra yaha hai-'soriyapurammi' ityaadi| anvayArtha--(soriyapurammi nayare rAyalakkhaNasaMjue vasudevetti sAvIsamA adhyayana praarmekavIsamuM adhyayana kahevAI gayuM che, have A bAvIsamA adhyayananI zarUAta thAya che. Ane saMbaMdha ekavIsamA adhyayananI sAthe A prakArano che-ekavIsamAM adhyayanamAM je viviktacaryA kahevAmAM Avela che. te eja sAdhu kahe che ke, je cAritramAM dharyazALI hoya che. jo ke cAritramAM kahevAyela vistrota-adheya AvI jAya che te e samaye rathanemInI mAphaka sAdhue haiye dhAraNa karavuM joIe. A vAtane emanA dRSTAMtathI AmAM puSTa karavAmAM Avaze. A saMbaMdhathI A adhyayanano prAraMbha 42vAma mAvesa cha. menu sava prathama sUtra // cha-"soriyapurammi" tyAha. manvayArtha-soriyapurammi nayare rAyalakkhaNa saMjue vasudevetti nAmeNaM mahaDie uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam 663 zAdIni dAnasatyazairyAdIni vA taiH saMyuktaHyukto vAsudevaH iti nAmnA prasiddho maharddhikaH=chatracAmarAdivibhUtiyukto rAjA''sIt // 1 // mUlam --tastaM bhajI duve Asi, rohiNI devaI tahA / tAsi dohaM pi" do" puttA, iTThI ya rAma-kesavA // 2 // chAyA -- tasya bhArye dve AstAM rohiNI devakI tathA / tayo dvayorapi dvau iSTau ca rAmakezavau // 2 d TIkA- 'tassa' ityAdi / ------ tasya vasudevasya rohiNI tathA devakI dve bhArye AstAm / tayordvayorapi iSTau = samajAvallabhau rAmakezavau = valabhadra - kRSNAbhidhAnau dvau putrau AstAm / nAmegaM mahaDDie rAyA Asi - zauryapure nagare rAjalakSaNasaMyutaH vasudeva iti nAmnA maharddhikaH rAjA AsIt ) raiyipura nAma ke nagara meM rAjacihno se - cakra, svastika, aGkuza Adi athavA dAna satya, zaurya Adi lakSaNoM se yukta vasudeva isa nAmakA eka rAjA the jo chatra camara Adi mahAna vibhUti kA adhipati the // 1 // 'tasya bhajjA' ityAdi / anvayArtha - - (tassa rohiNI tahA devaI duve bhajjA Asi-tasya rohiNI tathA devakI dve bhAyeM AstAm ) vasudeva kI devakI tathA rohiNI nAmakI do striyAM thIM / (tAsiM donhaMpi do puttA iTTA - tayoH dvayo api drau putrau iSyai) ina donoM ke do putra the jo prajAjanoM ko vizeSa priya the (rAmakesavA - rAmakezavau) inameM eka kA nAma rAma aura dUsare kA kezava thA / rAyA Asi - zauryapure nagare rAjasakSaNasaMyutaH vasudeva iti nAmnA maharddhikaH raajaatrAsaur zauyapura nAmanA nagaramAM rAjacinhAthI-cakra, svastika, aMkuza Adi athavA dAna, satya, zauya Adi lakSaNAthI yukta vasudeva A nAmanA eka rAjA hatA. je chatra camara Adi mahAna vibhUtinA adhipati hatA. 515 " tassa bhajjA" ityAdi. anvayArtha - tassa rohiNI tahA devaI duve bhajjA AsI - tasya rohiNI tathA devI dve bhArye AstAm asudevane hevaDI tathA rohiNI nAmanI me striyo hutI. tAsiMdohaM pi do puttA iTThA - tayoH dvayoH api dvau putrau iSTau me mannene me putro hatA. ne anomA bhUja priya hutA rAmakesavau - rAmakezavau temAM nu nAma rAma ane bIjAnuM nAma kezava hatuM. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 uttarAdhyayana sUtre iha ca rathanemivaktavyatAyAM kasyedaM tIrtham iti prasaGgena bhagavanneminAthacarite' bhitsa tadvivAhAdiSUpayoginaH kezavasya prathamamabhidhAnam / tatsahacaritatvAdrAmasyApi / vasudevasya yadyapi dvAsaptatisahasrANi dArA Aruna, tathApi prakaraNavazAdubhayorevAbhidhAnaM kRtamiti bodhyam ||2|| tathA- mUlam --- soriyaMpurammi nayaMre, AMsi rAyA~ mahiDieM / samuddavirjae nAmaM, rAyala saMju // 3 // chAyA -- zauryapure nagare, AsId rAjA maharddhikaH / samudravijayo nAma, gajalakSaNasaMyutaH ||3|| TIkA -- 'soriyapurammi' ityAdi / vyAkhyA saralA / iha punaH zauryapurAbhidhAnaM samudravijayavasudevayo zaMkA- yahA~ para to rathanemi kA caritra kahanA hai ?- phira yaha rAma aura kezava kI bAta bIcameM kahane kA kyA prasaMga hai ? isakA uttara isa prakAra hai - yahAM rathanemi kA hI carita vaktavya hai phira bhI ina ke vivAha Adi meM upayogI kezava the isa apekSA unakA pahile nAma kahA gayA hai aura kezava ke saMbaMdha se unake sahacArI rAma kA bhI varNana kara diyA hai / tathA vasudeva kI yadyapi bahattara 72 hajAra striyAM thIM tau bhI prakaraNa vaza unakI tathA rohiNI ina do hI striyoM kA yahAM kathana kiyA hai ||2|| 'soriyapurammi' ityAdi / anvayArtha - (soriya purammi nayare - zaiyapure nagare) usI zaurya nagara meM zakA--ahIMyAM te rathanemInuM caritra kahevAnu che, pachI A rAma ane kezavanI vAta vacamAM kahevAnuM zuM kAraNa che ? tenA uttara A prakAre che. ahIM rathanemInuM ja citra kahevAnu che, te paNa enA vivAha AdimAM upayegI kezava hatA. A apekSAthI temanu nAma pahelAM kahevAmAM Avela che ane kezavanA saMbadhathI emanA sahacarI rAmanuM nAma paNa kahevAyela che. vasudevane jo ke, aMtera hajAra strio hatI teA paNa prakaraNa vaza temanI devakI ane zahiNI A strionu kathana ahIM kahevAmAM AvyuM che. prA "soriyapurammi" dhatyAhi. anvayArthI - soriyapurammi nayare - zauryapure nagare me zaurya pura nagarabhAM samuha uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam 665 rekatrAtrasthitisUcanArtham / samudravijayaH pramukhA daza dazAhI bhrAtara Asan / teSu vasudeva laghubhrAtA''sot / tathApi vasudevasya pUrvavarNanaM viSNupitRtveneti bodhyam ||3|| mUlam -- tasse bhajA sivA nAma, tIse puMtte mahAjaise / bhayaMvaM arinemitti, loganAhe damIsare // 4 // chAyA -- tasya bhAryA zivA nAma, tasyAH putro mahAyazAH / bhagavAnariSTanemiriti, lokanAtho damIzvaraH |4| TIkA - - ' tassa' ityAdi / tasya samudravijayasya zivA nAma bhAryA''sIt / tasyAH zivAyAH putro mahAyazAH =lokatrayamasiddhakIrtimAn, lokanAthaH- trilokInAthaH, damIzvaraH =daminAMjitendriyANAmozvaraH = svAmI kaumArya eva mAravijayAddamIzvaratvaM vijJeyam bhagavAn = aizvaryadhArI ariSTanemiriti = ariSTanemIti nAmnA prasiddha AsIt ||4 // ( samudavijae nAma - samuhavijayo nAma ) samudravijaya nAma kA rAjA the jo ( rAyalakkhaNasaMjue mahaDie rAyA AsI - rAjalakSaNasaMyutaH mahadvikaH rAjA AsIt ) rAjalakSaNoM se yukta tathA chatra, camara Adi vibhUti se viziSTa the / yaha vasudeva ke baDe bhAI the| kezava viSNu kA pitA hone se vaha vasudeva kA pahile jo varNana kiyA gayA hai // 3 // 'tassa bhajjA' ityAdi / anvayArtha - (tassa sivA nAma bhajA Asi tasya zivA nAma bhAryA AsIt ) samudravijaya kI patnI kA nAma zivAdevI thA / (tIse pute bhayavaM arinemi tasyAH putraH bhagavAn ariSTanemiH) zivAdevI ke putrakA nAma bhagavAn ariSTanemi thA / ( mahAjase - mahAyazAH ) mahAyavijaye nAma - samudravijayo nAma samudravinya nAmanA zabna utA rAyalakkhaNa saMjue mahaDie rAyA Asi - rAjalakSaNasaMyutaH maharddhikaH rAjA AsIt ne rAjya sakSA thI yukta tathA chatra, camara Adi vibhUtithI viziSTa hatA te vasudevanA meATAbhAi kezava hatA. kezava viSNunA pitA hovAthI vasudevanu pahelAM varNana karavAmAM Avela che. gA " tassa bhajjA" ityAhi. anvayArtha - tassa sivAnAma bhajjA AsI-tasya zivAnAma bhAryA AsIt samudravijayanI patnI nAma zivAdevI tu tIse putte bhayavaM arinemi - tasyAH putraH bhagavAn ariSTanemiH zivAhevInA putra nAma ariSTanemi tu te mahAjase 84 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre atra prasaGgAdAgataM zrImadbhagavannemIzvaracaritaM procyate / tathAhi - (manusurarUpau prathamadvitIyabhatrau ) 666 AsIdatra bharata kSetre'calapuranAmni nagare svaparAkramAdharIkRtasakalanRpaparAkramaH zrIvikramo nAma rAjA / AsIttasya sakalara maNIguNadhAriNI dhAriNI nAmadevI | ekadA tayA''stramo dRSTaH / tatastasyA dhananAmaka ekaH putraH samutpannaH / sa hi samaye dvisaptatikalAkalApamAsAdya krameNa yauvanamanugato' pratirUpeNa svakIyarUpeNa devAnapi vijitavAn / sa hi kusumapurAdhIzasya siMhAbhisya rAjJo rUpalAvaNyasampannAM zIlaudAryAdiguNayukttAM nayanAnandakarIM sva saundazasvI the (loganAhe - lokanAthaH) tInaloka ke nAtha the| tathA (damIsaredumIzvaraH) kumAra avasthA meM hI indriyoM ke vijayI hone se jitendriyoM ke ye svAmI the / bhagavAna nemIzvara ke sarva prathama manuSya aura deva ina do bhavoM kA yahAM varNana kiyA jAtA hai - isa bharatakSetra meM acalapura nAmakA nagara thaa| vahAM ke adhipati kA nAma zrI vikrama thaa| isane apane viziSTa parAkrama se sakala rAjAoM ko jItaliyAthA / inakI dhAriNI nAmakI rAnI thii| jo striyoM ke sakala guNoM se vibhUSita thI / eka samaya rAnIne svapna meM AmravRkSa ko dekhaa| isase dhana nAmakA eka putra utpanna huaa| dhIre 2 baDhate hue dhanane bahattarakalAoM meM pAraMgata hokara yauvana avasthA prApta kii| isa avasthA meM isakI yauvana zrI khila uThI / apratima apane rUpa se dhanane devoM ko lajjita kara diyA / pitA ne isakA vaivAhika saMbaMdha kusumapura ke adhipati siMha rAjA kI rUpa lAvaNya saMpanna mahAyazA: mahAyazasvI hRtA loganA he lokanAthaH trazu bInA nAtha hRtA tathA damIsaredamIzvaraH kumAra avasthAmA indriyonA vijayI hovAthI latendriyonA svAbhI hatA bhagavAna nemIzvaranuM sahuthI pahelAM manuSya ane deva A e bhavAnuM ahIMyAM varNana karavAmAM Ave che. A bharata kSetramAM acalapura nAmanuM eka nagara hatuM tyAMnA adhipatinuM nAma vikrama hatuM. teNe potAnA khUba parAkramathI saghaLA rAjAene jItI lIdhA hatA. tene dhAriNI nAmanI rANI hatI. je strIceAnA saghaLA guNAthI vibhUSita hatI. eka samaya rANIye svapnAmAM AMbAnA vRkSane joyu. tenAthI tene dhana nAmanA eka putra utpanna thayA. dhIredhIre vadhatAM dhanakumAre tera kaLAAmAM pAraMgata banI yauvana avastha prApta karI. A avasthAmAM tenI yauvanazrI khIlI uThI. peAtAnA apratima rUpathI dhane devAne paNa lajjIta karI dIdhA. pitAe tenA vaivAhika sabaMdha kusumapuranA adhipati si`hu rAjAnI rUpa lAvaNya sapanna uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritra nirUpaNam 67 dharIkRtavidyAdharIM svAnuraktAM dhanavatoM nAmakanyAM pariNItavAm / sa tayA saha vividhAna kAmabhogAna bhuJjAno'nyadA nidAghakAle vanavihArecchayA nandanavanasamaMsarvartupuSpaphalasamanvitaM vanaM gatavAn / tatra tau tRSAzuSyadmanA'ghara tAlukaM dharmazramAtizayena mUcchitaM kSitau patitaM tapaH kRzAGgaM guNairakRzaM zAntarasodaddhi kamapi sadorakamukhavAsuzobhitamukhaM muniM dRSTavantau / taM tathAvidhaM dRSTvA tau dampati sasambhramaM tvaritaM tatsamIpe samAgatavantau / vahamAnena zItalena pavanena dhanavatI kanyA ke sAtha kara diyaa| yaha kanyA zIla audArya Adi prazasta guNoM se vibhUSita thI tathA apane rUpa lAvaNya se vidyAdhara kanyAoM ko bhI tiraskRta karatIthI / isako dekhane vAle ke nayanoM ko apAra AnaMda prApta hotA thA / dhanakumAra dhanavatI ke sAtha vividha kAmabhogoM ko bhogatA huA apane samaya ko vyatIta karane lgaa| eka samaya kI bAta hai ki - grISmaRtu dhanakumAra isa dhanavatI ko sAtha lekara vana krIDA kI icchA se sarvartupuSpaphalavAle vana meM jo ki naMdanavana ke samAna vizeSa zobhA kA dhAma banA huA thA gyaa| vahAM ina donoM ne garmI kI atizayatA se pIDita hone ke kAraNa eka munirAja kA jo ki mukha para nibaddha sadorakamukha vastrikA se suzobhita the jamIna para mUrchita avasthA meM paDe hue dekhaa| tRSA se inakA mukha, kaMTha tathA tAlU sUkha rahA thaa| tapasyA se inakA zArIrika eka 2 avayava kRza ho rahA thA / samyadarzana Adi guNoM se unakA citta kisI bhI taraha zithila nahIM bana pAyA thA / usa samaya bhI ve shaantdhanavatI kanyAnI sAthe karI dIdhA. te kanyA zIla audAya Adi prazasta guNAthI vibhUSita hatI. tathA peAtAnA rUpa lAvaNyathI vidyAdhara kanyAone paNa jhAMkhI pADatI hatI. tene jonAranI AMkhone apAra AnaMda prApta thatA hatA. dhanakumAra dhanavatInI sAthe vividha kAmabhAge bhAgavatA bhAgavatA. peAtAnA samayane vyatIta karatA hatA. eka samayanI vAta che ke, grISmarUtumAM dhanakumAra A dhanavatIne sAthe laIne vanIDAnI IcchAthI sarva prakAranA kuLa puSpAthI suAAbhita evA nandanavana samA udyAnamAM gayA. tyAM e bannee ghaNI ja garamInI atizayatAthI pIDita thavAnA kAraNe eka munirAjane jenA mukha upara sadArakamukhavastrikA hatI temane jamIna upara mU ita avasthAmAM paDelA joyA. tarasathI temanu gaLu, mehuM ane tALavuM sukAI rahyu hatu. tapasyAnA kAraNe temanA zArIrika dareka avayaya kRSa khanI gayela hatA. samyagdarzana Adi guNAthI temanu citta kAI paNa rIte zithila banela uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 uttarAdhyayanasUtre tanmUrchA nivRttaa| prAptasvAsthya taM muni vinayAvanato dhanaHpraNamya 'bhadantAnAM kathamevamavasthA'bhUditi pRSThavAn / tato guNanidhi nirabravIt-ahamasmi municndrnaamaa| purA svaguruNA mitrAcAryeNa saha grAmAnugrAmaM viharanna hamekadA'raNye sArthAd viyukto digabhrameNetastataH paribhraman zrAntaH kSudhApipAsAsaMkulo'tra mUcchito jAto'ham / anantaraM yuSmatkRtopacAraiH punarlabdhasaMjJo'smi, yathA'haM zItalena pavanena svastho jAtaH, tathaiva yuvAbhyAmapi zAntabhAvena SaTkAya rasa ke samudra svarUpa jJAta hote the| munIrAjako isa paristhiti meM dekhakara ye donoM dampati zIghra hI una ke samIpa jA phuNce| kuchasamaya bAda vahatehue zItala pavana se unakI mUrchA dUra huii| aba ve acchI taraha svastha hue taba dhanakumArane hAtha joDakara baDI vinaya ke sAtha unase mUchita hone kA kAraNa puuchaa| dhanakumAra kI jijJAsA kA samAdhAna karate hue guNanidhi una munIrAja ne kahA ki-he dhanakumAra! merA nAma municaMdra hai| maiM isa avasthA meM isaliye AgayA hUM ki maiM apane gurudeva mitrAcArya ke sAtha grAmAnugrAma vihAra karatA huA eka samaya unase jaMgalameM chUTA paDa gyaa| digbhrama se itastaH paribhramaNa karane para bhI mujhe unakA sAtha nahIM milA-ataH ekAkI hokara maiM idhara udhara unakI talAza karane lagA parantu ve mujhe nahIM mila sake-aura maiM zrAnta evaM kSudhA tRSA se atyaMta vyathita hokara mUJchita ho gayA aura isa sthiti meM aaphuNcaa| zItala pavana se maiM svastha huA huuN| usI taraha na hatuM. A samaye paNa teo zAMtarasanA samudra svarUpa dekhAtA hatA. munirAjane AvI sthitimAM joIne e banne daMpati tarata ja temanI pAse jaI pahoMcyAM. thoDA samaya bAda pheMkAtA zItaLa pavanananA kAraNe temanI mUcha dUra thaI. jyAre teo sArI rIte svastha thayA tyAre dhanakumAre hAtha joDIne ghaNA vinayanI sAthe temane mUcchita thavAnuM kAraNa pUchyuM. dhanakumAranI jIjJAsAnuM samAdhAna karatAM e guNanidhi munIrAje kahyuM ke, huM dhanakumAra ! mAruM nAma munIcaMdra che. huM AvI avasthAmAM e kAraNathI AvI gayela chuM ke, huM mArA gurUdeva mitrAcAryanI sAthe grAmAnugrAma vihAra karatAM karatAM eka samaya jaMgalamAM temanAthI vikhuTA paDI gaye dizAnA bhramathI ahIM tahIM bhaTakavA chatAM paNa mane temane sAtha na maLyo. AthI ekAki thaIne huM ahIMtahIM tenI tapAsa karavA lAgyo. paraMtu teo mane maLI na zakyA. ane huM prAnta ane bhUkha tarasathI atyaMta vyathita banIne mUcchita banI gaye. ane A sthitimAM AvI pahoMcyA. zItaLa pavanathI huM svastha thaye chuM. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam jIveSu ahetukI dayA krtvyaa| dayAparijJAnaM ca jinaproktadharmaparijJAnena vinA na sNbhvti| ato puvAbhyAM mayA vakSyamANo jinaproktadharmaH zraddhApurassaraM zrotavyaH, ityukyA munistAbhyAM samyatavANuvratAdikaM jinapoktaM zrAvakadharma proktavAn / tatastau tadantike zrAvakadharma pratipannau / tAbhyAM pArthito municandro muniracalapuropAzraye smvsRtH| dhanavatIdhanAbhyAM ca sa caturvidhAhAraM prtilmbhitH| tAbhyAM munisamIpe pratidivasaM dharmazikSA zrutA / tadanu tAbhyAmanujJAtaH sa munistato tuma bhI apane zAMtabhAva se SaTkAya jIvoM ke Upara vinA kisI nimitta ke sadA dayA kA bhAva rkho| dayA kA parijJAna, vinA jinadharma ke anuzIlana ke saMbhakti nahIM ho sakatA hai-ataH maiM saba se pahile usI jinadharma kA svarUpa Apa logo ko samajhAtA hUM, Apa loga usako sAvadhAna hokara zraddhApUrvaka sune isa prakAra kahakara munirAja ne unako zrAvaka dharma kA upadeza diyaa| samyaktva tathA jinamokta anuvrata Adi kA svarUpa unako acchI taraha smjhaayaa| munirAja ke zrImukha se isa prakAra dhArmika dezanA sunakara una donoMne zrAvaka ke vrata aMgIkAra kiye| dhanakumAra aura dhanavatIne munirAja se acalapura padhArane kI vinantI kii| usa vinantI ko svIkAra kara munirAja acalapura padhAre vahAM ke upAzraya meM utre| dhanavatI aura dhanakumArane vipula azanapAnAdi se munirAja ko pratilaMbhita kiyA tathA pratidina unake pAsa jA kara unase dharma kA upadeza bhI sunaa| munirAja kucha kAla bAda vahAM se bihAra kara A ja pramANe tame paNa pitAnA zAntabhAvathI zakAya jenA upara koI nimitta vagara sadA dayAno bhAva rAkhe. dayAnuM parijJAna janadharmanA anusaraNa sIvAya saMbhavita banatuM nathI. AthI huM sahuthI pahelAM e jainadharmanuM svarUpa Apa lekane samajAvuM chuM. Apa leka sAvadhAna banIne tene zraddhApUrvaka sa bhaLe A prakAre kahIne munirAje temane zrAvakadharmane upadeza Apyo samyakatva tathA jInaprokata anuvrata AdinuM svarUpa temane sArI rIte samajAvyuM. munirAjanA zrImukhathI A prakAre dhArmika dezanA sAMbhaLIne e bannee zrAvakanA vrata aMgIkAra karyo dhanakumAra ane dhanavatIe munirAjane acalapura padhAravAnI vinaMtI karI te vinaMtine svIkAra karIne munIrAja acalapura pahoMcyA ane upAzrayamAM utaryA. dhanavatI ane dhanakumAre vipula azanapAnAdikathI munirAjane pratibaMbhita karyA. tathA pratidina emanI pAse jaIne temanI pAsethI dhamane upadeza paNa sAMbhaLe. munIrAja thaDA samaya bAda tyAMthI vihAra karI gayA. dhanakumAre vizeSa rItithI dhanavatInI sAthe zrAvaka dharmanuM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 uttarAdhyayanasatre vihRtavAn / dhanavatI sahito dhano'pi vizuddhaM zrAvadharma pAlayan pitrA dattarAjyo nautipurassara prajAH paripAlayana bahUni varSANi sasukhaM niitvaan| athAnyadA'calapure basundhara nAmA muniH smvsnH| tatsamavasaraNa vRttAntaM zrutvA dhanavatI sahito dhananRpo'pi dharmadezanAM zrotuM tadantike gatvA taM praNamya bhavapAthodhitaraNibhUtAM dharmadezanAM zrutavAn / dharmadezanAzravaNena saMjAtavairAgyaH putra rAjyabhAraM samAropya dhanavatIsahito mahatA samAroheNa vasundharAcAryasamIpe dIkSAM gRhItavAn / krameNa gItArthaH san sa dhanamunirAcAryapada prApya jinoktavizuddhadharmopadezadAnena bahUn bhavijanAn anugRhNan bhUmaNDale vihAraM kRtgye| dhanakumArane dhanavatI sahita zrAvaka dharmakA vizuddharIti se paripAlana karate hue aneka varSa nikAle aura pitA dvArA pradatta rAjya kA samyakUrIti se paripAla karate hue AnaMda se apanA samaya vyatIta kiyaa| eka samayakI bAta hai kI acalapura meM vasundhara nAmake eka munirAja Aye hue the rAjAkoM jaba unake Agamana ke samAcAra jJAta hue taba ve apanI dhanavatI rAnI ke sAtha unako vaMdanA karane ke liye unake pAsa gye| vahAM saMsArasamudra se pAra utArane ke liye naukA jaisI dharmadezanA sunI, unhoMne jaba dharmadezanA sunI taba usake prabhAvase unako vahIM para vairAgyabhAva jAgRta ho gyaa| ghara para Akara rAjAne apane putra ko usI samaya bulAkara usako rAjyatilaka kara diyaa| aura dhanavatI sahita svayaM baDe samAroha ke sAtha unhIM vasundharAcArya ke pAsa jAkara saMyama aMgIkAra kiyaa| kramazaH gItArtha banakara dhanamuni ne AcAryapada prApta karake jinokta vizuddha dharma kA bhavya jIvoM ko upvizaddha rItithI paripAlana karIne aneka varSa vItAvyAM ane pitA taraphathI maLelA 2AjyanuM samyaka rItathI paripAlana karIne AnaMdathI potAne samaya vyatIta karyo. eka samayanI vAta che ke, acalapuramAM vasundhara nAmanA eka bIjA munirAja Avela hatA. rAjAne jyAre emanA AgamananA samAcAra maLyA tyAre te pitAnI dhanavatI rANInI sAthe temane vaMdanA karavA mATe temanI pAse gayA. tyAM saMsAra samudrathI pAra utaravA mATe taikA jevI dharmadezanA sAMbhaLo. emaNe jyAre dharmadezanA sAMbhaLI tyAre tenA prabhAvathI temane tyAM ja vairAgyabhAva jAgRta thaI gayA ghera pahoMcIne rAjAe potAnA putrane e ja samaye bolAvIne rAjatilaka karI dIdhuM. ane dhana vatInI sAthe pote bhAre samArehathI e vasudharAcAryanI pAse jaIne saMyama aMgIkAra karyo. kramazaH gItArtha banIne dhanamunie AcAryapada pada prApta karyuM. ane chokta vizuddha dharmano bhavyajIne upadeza devAne prAraMbha karyo. emanAthI aneka uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 21 neminAthacaritranirUpaNam 671 vAn / ante ca dhanavatIyuktaH sa dhanamuniranazanaM kRtvA kAladharmamanuprAptaH / tatastau dharme devaloke zakrasamau surau bhUtvA samutpannau / iti prathamadvitIyabhava // ( atha manuSya surarUpau - tRtIyacaturthabhavau) itazcacyuto dhanajIvo'tra bharatakSetre vaitADhyottara zreNyAM maratejaH pUre suranAmnaH khecaracakravarttino vidyunmatyA bhAryAyAH kukSau samutpanaH / pUrNe samaye sA puNyalakSaNaM sutaM janitavatI / mAtApitarau mahatA samutsavena 'citragati: ' iti tasya nAmakRtavantau / krameNa pravarddhamAnaH sa kalAcAryAt sakalAH kalAH svAyattIkRtavAn tadanantaramasau tAruNyaM prAptavAn / " deza denA prAraMbha kiyaa| isase aneka bhavyajIvoM kA parama upakAra huvA | isa prakAra vicarate hue anta meM dhanavatI aura dhanamunine anazana karake kAla ke avasara kAla karake ve donoM saudharmasvarga meM zakrasama deva utpanna hue| ye inake prathama evaM dvitIya bhava haiN| manuSya evaM devarUpa tRtIya aura caturtha bhava inake isa prakAra haiN| jaba ina donoM kI devaparyAya ke bhava aura sthiti ke samApta hone para ve donoM vahAM se cave / so dhana kA jIva to isI bharatakSetra meM parvata kI uttara zreNI meM jo sUrateja pura thA, vahAM ke vidyAdharAdhipati sUra ko dharmapatnI vidyunmAlA kI kukSi meM putrarUpa se avatarita huA / tathA dhanavatI kA jIva vaitADhya parvata kI dakSiNa zreNI meM varta mAna zivasadma nAma ke nagara meM anaGgasiMha rAjA kI rAnI zaziprabhAkI kukSi meM putrIrUpa se utpanna huvaa| unake mAtA pitAne dhana ke jIva kA nAma citragati aura dhanavatI ke jIva kA nAma ratnavatI rkhaa| citragati bhavya jIvA upara upakAra thayA. A ApramANe vicaratAM vicaratAM aMte dhanavatI ane dhanamunie anazana karIne kALanA asare kALa karIte te banne sAdhama vaga mAM zakrasama devautpanna thayA. e emaneA prathama ane bIjo bhava che. manuSya ane devarUpa temanA trIjo ane ceAthe! bhava A prakAre che. jyAre dhruva paryAyano bhava ane sthiti samApta thavAthI e banne tyAMthI caLyA tyAre dhanane jIva A bharatakSetramAM vaitADhaya paryaMtanI uttara zreNImAM je sUratejapura hatuM tyAMnA vidyAdharAdhipati suranI dha`patnI vidyanmALanA udarathI putrarUpathI avatarIta thayA tathA dhanavatAnA jIva vaitADhaya paryaMtanI dakSiNa zreNImAM vartamAna zivasA nAmanA nagaramAM anaMgasiMha rAAnI rANI zazIprabhAnA udarathI putrIrUpe utpanna thaye. emanA mAtA pitAe dhananA jIvatuM nAma citragati ane dhanavatInA chatranu nAma ratnavatI rAkhyuM. citragati khetera 72 vidyAomAM nipuNa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 uttarAdhyayanasUtre maudharmadevalokAccyuno dhanavatI jIvo vaitAThyadakSiNazreNisthite zivasamanAmake nagare'naGgasiMhasya rAjJaH zaziprabhAyA rAjyAH kukSau samutpannaH / pUrNe samaye zaziprabhA puNyarUpAM putrI jniitvtii| mAtApitRbhyAM mahatA mahotsavena ratnavatIti tannAma kRtam / krameNa pravardhamAnA sA sakalAH kalA adhiitvtii| prAptayauvanAM tAM dRSTvA tatpitA 'ko'syAH patirbhaviSyatI' ti kamapi naimittikaM pRSTavAn / tato naimittikastaM proktavAn-yastavakarAda divyaM khaDgaMbalAda grahoSyati, tadA ca tadupari divyapuSpavRSTi bhaviSyati, sa eva tava jAmAtA bhaviSyati' / evaM naimittikavacanaM nizamya tatpitA'naGgasiMhaH paramapramudito jAtaH / AsIttasminneva kAle'smin bharatakSetre cakrapure nagare mugrivo nAma raajaa| tasyAstAM dve rAjyau yazasvinI bhadreti ca / AsIt tayormadhye jyeSThAyA yazabahattara 72 kalAoM meM nipuNa ho gayA aura tAruNyavaya ko prApta kiyaa| ratnavatI bhI sakala kalAoM meM abhyasta banakara yuvAvasthA ko paaii| mAtApitAne jaba isako taruNAvasthA saMpanna dekhA to unake cittameM isake paraNAne kI cintA lgii| unhoMne 'kauna isakA pati hogA' isa bAta ko kisI naimittika se puuchaa| naimittika ne vara hone kI nizAnIrUpa meM anaMgasiMha se kahA ki- dekho-jo-vyakti tumhAre hAtha meM se balAtkAra se talabAra khIMca legA aura aisA karane para jisake Upara divya puSpavRSTi hogI vahI tumhArA jAmAtA bnegaa| isa prakAra naimittika ke vacanoM se vizvasta hokara anaMgasiMha nizcinta banakara AnaMdita huaa| jisa samaya kI yaha bAta hai usa samaya isI bharatakSetra meM cakrapura nAma ke nagara meM eka sugrIva nAmake rAjA the| unakI yazasvinI aura bhadrA nAmakI do rAniyAM thii| baDI yazasvinI ke eka putra thA jisakA thaI gayA. ane taruNavayane prApta karI ratnavatI paNa badhI kaLAmAM nipuNa banIne yuvAvasthAe pahoMcI mAtA pitAe jyAre tene tarUNa avasthA saMpanna joI tyAre tene paraNAvavAnI ciMtA thavA lAgI. teoe "Ane pati kaNa thaze A vAta koI jyotiSIne pachI jyotiSIe enA pati aMgenI nIzAnImAM anaMgasiMhane kahyuM ke, juo je vyakita tamArA hAthamAMthI baLAtkAre taravAra kheMcI leze ane evuM thavA chatAM paNa divya puSpavRSTi thaze teja tamAre jamAI banaze. A prakA2nAM tiSInAM vacanothI vizvAsa banIne anaMgasiMhazcita banI AnaMdita banyA. - je samayanI A vAta che e samaye A bharatakSetramAM cakrapura nAmanA nagaramAM eka sugrIva nAmane rAjA hatA. tene yazasvinI ane bhadrA nAmanI be utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam 673 " svinyAH rAjJyAH putro jainadharmarato guNavAn sumitro nAma, ekA putrI ca kusumazrIrnAma yA kaliGgadezAdhipataye kanakasiMhAya dattA aparAyA bhadrA rAjyAH putracchadmaparAyaNo durguNAnAmAkaro vinayavarjito dharmarucirahitaH padmanAmA''sIt / svaputrasapatnIputrayorevaM mahadantaraM dRSTvA bhadrA manasyacintayat - satisumitre mama putro na kadApi rAjyaM prApsyati, ato mayA ko'pi yatnaH kartavyo yena mama putrasya rAjyaprAptirbhavet iti cintayitvA sA'nyadA sumitrAya rAjakumArAya viSamaM midAt / viSapAnAnantaraM sumitro mUcchito'bhavat / tanmUcchavRttAntaM samupalabhya bhRzamAkulastatpitA sugrovabhUpo vaidyaiH saha tatrAgataH / mantrAdibhirbahudhopanAma sumitra thA sumitra guNavAna evaM jinadharmakA bhakta thA sumitra kI eka bahina thI jisakA nAma kusumazrI thA / rAjA sugrIva ne isako kaliGga deza ke adhipati kanakasiMha ko dI thIM / bhadrA nAma kI jo dUsarI sugrIva kI dharmapatnI thI usake bhI eka putra thA isakA nAma padma thA / yaha mahA chalakapaTI tathA durguNoM kI khAna thA / avinayI evaM dharmaruci se sarvathA rahita thA / bhadrAne apane putra padma aura sapatnI ke putra sumitra meM isa taraha baDA bhArI antara dekhakara vicAra kiyA - sumitra ke rahane para mere putra ko rAjya kA adhipati honA sarvathA asaMbhava hai / ataH isa zalya ko jaise bane zIghra hI mAra denA cAhiye- isI meM padma kA hita hai| aisA vicAra kara usane sumitra rAjakumAra ko viSama viSa de diyA / viSapAna karate hI sumitra mUcchita ho gayA / sugrIva ko jaba yaha khabara lagI to vaha vaidyoM ko sAtha meM lekara atyaMta Akulita vana ghaTanA sthala rANIyA hatI. meATI yazasvanIne eka putra hatA jenu nAma sumitra hatu. sumitra guNavAna ane jainadharmAMnA bhakta hatA. sumitrane eka bahena hatI tenuM nAma kusumazrI hatuM. rAjA sugrIve tene kalIga dezanA adhipati kaliMgasiMhane Apela hatI. bhadrA nAmanI sugrIvanI je bIjI patnI hatI tene paNa eka putra hate tenuM nAma padma hatuM. te mahA chaLakapaTI ane durguNanI khANa hatA. avinayI ane dharmAMcIthI saMthA rahita hatA. bhadrAe potAnA putra padma ane yazasvinInA putra sumitramAM A pramANenA bhAre aMtara joine vicAra karyo ke, sumitranA rahevAthI mArA putranuM rAjyanA adhipati thavuM sarvathA asabhava che. AthI A sumitrane jema khane tema dUra karI devA joie. AmAM ja mArA putra padmanu' hita che. AvA vicAra karI teNe sumitra rAjakumArane viSama vhera ApI dIdhuM. jhahera apAtAM ja sumitra mUti banI gayA. sugrIvane jyAre A vAtanI khabara paDI tyAre te vaidyone sAthe laIne atyaMta vyAkuLacittavALA banIne jyAM sumitra mUaiita 85 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 uttarAdhyayanasUtre carito'pi sa mUrchArahito nAbhUt / tataH poraiH saha rAjA sugrIvastasya guNAn saMsmRtya 2 bahuzaH kranditavAn / bhadrA rAjJI tasmInneva kAle tataH prapalAyya kvApi gtaa| tAmapazyanto janA evaM nizcitavanto yadrAjakumArAya bhadaiva viSamadAta / ata evAsmin viSame'pi samaye sA na dRshyte| pApAtmanAM pApakRtya lazunagandhavatprakAzitaM bhavatyeva / sumitrakumAravipattizokena vyAkulite sAntaHpure saparijane sapore sugrIvanRpe devAdAkAzamArgeNa gacchan citragatiH karuNaM vilApazabdaM zrutvA tatraivAvatIrNaH / sarva vRttAntaM jJAtvA sa mantrApara Akara upasthita huvaa| maMtra Adi dvArA vividha cikitsA karane para bhI vaha jaba mUrchA vihIna nahIM huA-taba sugrIva ko bar3I bhArI cintA huI vaha isI avasthA meM usake guNoM ko yAda kara 2 ke vilApa karane lgaa| bhadrA rAnI usa samaya na mAlUma bhAgakara kahAM calI gaI thI ! logoM ne usa ko ghaTanA (viSadiyAhuvA) sthala para nahIM dekhA to yaha nizcaya kara liyA ki isako usane hI viSadiyA hai, isI kAraNa vaha isa Apatti ke samaya meM bhI yahAM upasthita nahIM huI hai ! jaise lahazuna kI gaMdha chupAne para bhI prakaTa ho jAtI hai usI taraha pApiyoM kA pApakRtya bhI chipAne para bhI nahIM chipatA hai vaha to sarva samakSa prakaTa hokara bolatA hI hai| isI samaya bhAgyavazAt dhana kA jIva citragati nAma kA vidyAdhara AkAzamArga se hokara kahIM jA rahA thaa| usane jyoM hI sumitrakumAra vipatti ke zoka se vyAkula hokara antaHpura sahita, puravAsI sahita, parijana sahita karuNa vilApa karate hue sugrIva rAjA ke rone ke zabda ko sunA to vaha usI samaya AkAzamArga se vahIM para utraa| aura rone kA hate te sthaLe AvI pahoMcyA. maMtra Adi dvArA dareka prakAranI cikitsA karavA chatAM paNa tenI mUcha na vaLI tyAre sugrIvane ghaNuM bhAre ciMtA thaI ane te AvI avasthAmAM enA guNone yAda karI karIne vilApa karavA lAgyo. bhadrA rANuM e samaye bhAgIne kayAM cAlI gaI hatI tenI keIne khabara na hatI. lokoe jyAre tene A sthaLe na joI tyAre e nizcaya karI lIdhuM ke, kumArane e bhadrA rANIe jhahera Apela che. A kAraNathI ja te AvA ApattinA samaye paNa dekhAtI nathI. jema lasaNanI gaMdha chupAvavA chatAM paNa chupAvI zakAtI nathI tevI rIte pApanAM pApa karmo paNa chupAvavA chatAM chupAtAM nathI. e te badhAnI sAme pragaTa thaIne beleja che. A samaye bhAgyavazAta dhanane jIva citragati nAmane vidyAdhara AkAza mAthI kaI jagyAe jaI rahela hatuM. teNe jyAre sumitrakumAranI vipattinA zekathI vyAkuLa banIne antaHpura temaja puravAsI temaja parijana sAthe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam 675 bhimantritAmbhobhiH sumitramabhyaSiJcat / abhiSeka samanantarameva sa prAptacaitanyaH 'kathamatra ete janA samAgatAH' iti pRSTavAn / tataH sugrIvaH proktavAn- putra tatra vimAtA tubhyaM viSamadAt / tatprabhAveNa tvaM mUcchito jAtaH / ata eva ete paurajanA asmadAdibhiH sahAtra zokAkulitAH samAgatAH / bahudhA samupacarito'pi tvaM viSamukto na jAtaH / parantu daivavazAdayamasmAkaM niSkAraNavandhuratra samAgataH / anena tvaM mantrAmbhasA'bhiSicya nirviSaH kRtaH / piturvacanaM nizamya sumitraH kRtajJatAM pradarzayana kRtAJjaliH san prAha - bhrAtaH svanAmavaMzAsamasta kAraNa jAnakara usane usI samaya maMtroM se jala ko maMtrita - kara usa kumAra ke Upara chir3akA / jalake chir3akate hI kumAra kI behozI dUra ho gaI / taba saceta hokara "vaha janamedanI yahAM ekatra kyoM huI hai" aisA kumArane pUchA / pitA sugrIvane kumAra se kahA beTA ! tumhArI vimAtAne tumako viSapAna karA diyA thA so usake prabhAvase tuma mUcchita ho gaye the / puravAsiyoM ko jaba tumhAre mUcchita hone kI bAta jJAta huI to saba ke saba zoka se Akulita hokara yahAM para Aye haiM / vividha upacAra karane para bhI jaba tuma nirviSa nahIM ho sake to sabako behada cintA bar3hane lagI / itane meM ho bhAgyavazAt niSkAraNabaMdhu ye mahAzaya bhI yahAM A pahu~ce / inhoMne tumhA isa paristhiti ko dekhakara maMtroM se jalako maMtrita kiyA aura phira usako jyoM hI tumhAre Upara chAMTA to beTA ! dekhate 2 tuma bilakula svastha ho gaye ho / pitA ke isa prakAra ke vacana sunakara kRtajJatA karUNa vilApa karI rahelA sugrIva rAjAne sAMbhaLyA tyAre te AkAza mAthI tyAM utaryo. ane rAvAnuM saghaLu kAraNa jANIne teNe e samaye mAthI pANa ne maMtrIne te kumAranI upara chAMTayuM. e pANInA chAMTavAthI kumAranI behozI dUra thaI gaI tyAre saceta banIne "A janamedanI ahIM kema ekatrita thayela che" evu kumAre pUchyuM. pitA sugrIve kumArane kahyuM-beTA ! tamArI AramAna mAtAe tamane jhahera Apela hatu. jenA prabhAvathI tamA mUti anI gayela hatA. puravAsIoe tamArA mUti thavAnI vAta jyAre jANI tyAre saghaLA zAkathI vyAkuLa banIne ahIM Avela che. aneka prakAranA upacAra karavA chatAM paNa tame jyAre nirviSa na banI zakayA tyAre saghaLAne behuda ciMtA thavA lAgI. A samaye bhAgyavazAta niSkAraNama`dhu A mahAzaya paNa ahIM AvI pahoMcyA. teee tamArI A paristhitine joIne temaNe mAthI pANIne maMtrIne ane maMtrAyelA pANIne jyAre tamArA upara chAMTayuM tyAM tA jotajotAmAMja tamA ekadama svastha anI gayA. pitAnAM A prakAranAM vacanAne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 uttarAdhyayanasUtre khyAnena mama kau~ punohi / bhavAdRzAnAmupakAriNAM nAmagotrAdizravaNaM sukhAya bhavati / tatazcitragatiH sarva svaparicayaM yAthAtathyenoktavAn / tacchrutvA mumitraH pAha-viSeNa viSadAtrA ca mama bahupakRtam , yadanabhrAmRtaSTitulyaM bhavadarzanaM jAtam / anyathA tu bhavadarzanaM durlabhamevAsIt / jIvitadAturbAlamRtyujanitadurgatezca parirakSiturbhavataH kiM pratyupakurve ? evaM vadantaM mitratA prAptaM sumitraM pRSTvA citragatiH svapuraM prati prsthaatumudytH| tadA sumitra: prAha-mitra ! suyazAH kevalI pradarzita karate hue sumitrane hAtha jor3akara kahA-bhAI ! Apa kRpAkara apanA nAma evaM vaMza kA paricaya dekara mere kAnoM ko pavitra kIjiye / Apa jaise akAraNa upakArI bandhuoM kA nAma evaM gotrAdi kA sunanA bhI sukha ke liye hotA hai| kumAra kA Agraha dekhakara citragatine usako apanA yathAvat samasta paricaya diyaa| paricaya pAkara kumArane apane ahobhAgyakI sarAhanA karate hue kahA-viSa aura viSadAtAne merA bar3A bhArI upakAra kiyA jo vinA baddala amRtavRSTi tulya ApakA darzana hamako ho gyaa| nahIM to Apake darzana kA avasara hI hamako kaise prApta hotaa| vaha to bilakula durlabha thaa| aba kahiye bAlamRtyu janita durgati se merI rakSA karane vAle tathA jIvanadAna denevAle ApakA hama kyA pratyupakAra kreN| jaba sumitrane aisA kahA to citragatine muskarAkara kumAra se kahA ki kartavya pratyupakAra kI bhAvanAvAlA nahIM hotA hai| manuSya mAtra kA Apatti meM eka dUsare kI sahAyatA karanA yaha sAMbhaLIne kRtajJatA pradArzata karatAM karatAM sumitre hAtha joDIne kahyuM-bhAI! Apa upakArI ApanuM nAma tathA vaMzano paricaya ApIne mArA kAnane pavitra karo Apa jevA bIna svArthe upakAra karanAra baMdhuonuM nAma temaja gotrane jANavuM e sukhakAraka hoya che. kumArane Agraha jANIne citragatie pitAno yathAvata saghaLo paricaya ApI dIdho. paricaya pAmIne kumAre pitAnA ahobhAgyane jaNAvatAM kahyuM-jhahera ane jhaheranA ApanAre mArA upara e mahAna upakAra karyo ke, koI paNa jAtanA AMtarika paricaya sivAya amRta vRSTinI mAphaka ApanA darzanano lAbha amane maLI gayo. nahIM te ApanA darzanano lAbha amane kaI rIte maLavAno hate. e kevaLa durlabhaja hatuM. have kahe bAla mRtyu jevA durgatithI mArI rakSA karavAvALA tathA jIvatadAna ApavAvALA evA ApanA upara ame ke prati upakAra karI zakIye. jyAre sumitre AvuM kahyuM te citragatie hasIne kumArane kahyuM ke, kartavya prati UpakAranI bhAvanAvALuM hotuM nathI. manuSya mAtrane ApattimAM eka bIjAnI sahAyatA karavI e svAbhAvika dhama che. AthI A5 prAta UpakAranI ciMtA na kare. Apa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam 677 adya vA zvovA ihA''gAmati, taM vanditvA bhavAn ganta mahati ! tenaivamuktazcitragatiH sumitrabhavane sthitavAna ! suyazAH kevalI samAgata udyAne / jJAtattAntau sumitracitragatI darzanArthamudyAne gtau| tatra tau devaiH parivRtaM taM muni natvA nitarAM pramuditamAnasau pariSadi smupvissttau| kevalina AgamanavRttAntaM zrutvA sugrAvabhUpo'pi samAgataH / kevalinaM praNamya so'pi pariSadi samu. paviSTaH / sakalakalyANatatparaH kevalI tebhyo dhrmmupaadisht| dharmadezanA. svAbhAvika dharma hai| ataH Apa pratyupakAra kI cintA na kreN| Apa svastha ho gaye hamako yahI eka baDA bhArI harSa hai| isa prakAra ke pArasparika vArtAlApa se una donoM meM ApasameM gAr3ha prIti ho gii| citragatine jaba vahAM se jAnekA vicAra kiyA to sumitrane usase kahA ki mitra ! yahAM para Ajakala meM suyazakevalI bhagavAn AnevAle haiM ataH unako vaMdanA kara Apa yahAM se jAve-hama nahIM rokeMge / sumitra kI isa bAta ko sunakara citragati vahAM Thahara gyaa| itane me suyaza kevalI bhagavAn bhI vahAM ke udyAna meM padhAre / jaba ina donoM mitroM ko kevalI bhagavAna ke Agamana kA vRttAnta milA taba ye donoM sAtha sAtha unako vadanA karane ke nimitta udyAna meM gye| vahAM devoM se parita munirAja ko dekhakara unhoMne baDI hI bhaktise namaskAra kiyA aura Anadita hokara pariSadA meM baiTha gye| sugrIvarAjA bhI kevali bhagavAn kA Agamana sunakara unako vaMdanA karane ke liye vahAM aaye| tathA dharmopadeza sunane kI abhilASA se kevali ko namana kara ve bhI usI pariSadA meM gye| sakala jIvoM ke kalyANa karane meM tatpara kevalI bhagavAnne Aye svastha banI gayA eja eka bhAre harSanI vAta che. A prakAranA parasparanA vArtA lApathI e bannemAM gADha maitrI thaI gaI. citragatie jyAre tyAMthI javAne vicAra karyo tyAre sumitre tene kahyuM ke, mitra! ahIMyA Ajaka lamAM suyasa kevaLI bhagavAna AvavAnA che. AthI emane vaMdanA karyA pachI Apa ahIMthI jAva. ame tamone rekazuM nahIM. sumitranI A vAtane sAMbhaLIne citragati tyAM rokAI gayA. eTalAmAM suyaza kevaLI bhagavAna paNa tyAMnA udyAnamAM pahoMcyA. tyAM dethI pari. vRta munirAjane joIne teoe ghaNI ja bhakitathI namaskAra karyA ane AnaMdita banIne pariSadAmAM besI gayA. sugrIva rAjA paNa kevaLI bhagavAnanuM Agamana sAMbhaLIne temane vaMdanA karavA mATe tyAM AvyA. tathA dharmaupadeza sAMbhaLavAnI abhilASAthI kevaLIne namana karI te paNa e pariSadAmAM pahoMcyA. sakaLa jIvenuM kalyANa karavAmAM tatpara kevaLI bhagavAne AvelA e saghaLAone dharmane Upadeza A. dharmazravaNa karyA bAda citragatie namaskAra karI kevaLI bhagavAnane kahyuM - uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre zravaNAnantaraM citragatirmuni praNamya pAha-bhadanta ! mitrasyAsya prasAdena bhavadarzanaM mayA samupalabdham / ahamadhaprabhRti samyaktvapUrvakaM zrAvakadharma svIkurve / ityuktvA dharmakArye samullasatparAkramaH pApakarmato virataH sa citragatirdezaviratiM kevali samIpe svIkRtavAn / __ atha sumitrapitA sugrIvaH kRtAJjalistaM kevalinaM pRSTavAn-he bhadanta ! mamAsu putraM viSadAnena mRtyumukhe prakSipya palAyitA mama dvitIyA rAjJI bhadrA kva gatA? evaM pRSTo muniH prAha:-rAjan ! bhavadbhavanAtpalAyitA sA'raNye gtaa| hue una sabako dharmakA upadeza diyaa| dharmazravaNa ke bAda citragatine namaskAra kara kevalI bhagavAna se kahA-bhadanta ! Aja Apake pavitra darzanakara maiM apane Apako bahuta hI adhika bhAgyazAlI mAna rahA huuN| isakA zreya sumitra mitra ko hai, kyoMki unhIM ke prasAda se mujhe Aja Apake darzana hue haiN| maiM Aja se samyaktvapUrvaka zrAvaka ke vrata aMgIkAra karatA huuN| isa prakAra zrAvaka ke vrata grahaNa karane se janma saphala hotA hai, esA jAnakara citragatine kevalI bhagavAn ke pAsa zrAvavrata liye| ina se jIvana dharmakArya karane meM adhika agresara banatA hai aura pApakarmo kI tarapha se virata hotA hai| sumitra ke pitA sugrIvane jo ki vahIM para upasthita the usI samaya donoM hAtha jor3akara kevaliprabhu se pUchA-bhadanta ! mere isa putrasumitra ko viSapradAna karake mArane kI bhAvanAvAlI vaha merI rAnI ki jisakA nAma bhadrA hai yahA~ se bhAgakara kahAM gaI hai ? kRpAkara yaha bAta Apa mujhe khiye| sugrIva rAjA ke isa prazna bhadanta ! Aje ApanAM pavitra darzana karI huM mane pitAne ghaNo adhika bhAgyazALI mAnI rahyo chuM. Ane yaza sumitra mitrane che. kemake, temanAja AgrahathI mane Aje ApanA darzana thayAM che. huM AjathI samyakatvapUrvaka zrAvakanuM vrata cagIkAra karuM chuM. zrAvakanuM vrata grahaNa karavAthI pitAnuM jIvana saphaLa thAya che. jANIne citragatie kevaLI prabhunI pAsethI zrAvaka vrata lIdhuM. AnAthI jIvana dhamakArya karavAmAM agresara bane che. ane pApa karmonI taraphathI virata thAya che. sumitranA pitA sugrIve ke jeo tyAM upasthita hatA. temaNe te samaye bane hAtha joDIne kevaLI prabhune pUchayuM ke he bhadanta ! mArA A putra sumitrane viSapradAna karIne mRtyunA mahAmAM homI devAnI bhAvanAvALI e mArI rANI ke, jenuM nAma bhadrA che te ahIMthI bhAgIne kayAM gaI che ? kRpA karIne e vAta Apa mane kahe. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam 679 tatra caritabhUSaNA sA pallIpataye samarpitA, pallIpatinA'pi kasmaicida vANije pradattA / tato'pi palAyitA sATavyAM davAgninA dagdhA mariSyati, tataH prathamaM narakaM prApsyati / tato nirgatA sA cANDAlabhAryAtvaM prApya kalahe sapatnyAhatA tRtIyAM pRthivIM prApsyati / tato nissRtya sA tiryagAdigatiSu bhavabhramaNa kariSyati / itthaM kevalino vacanaM nizamya viraktaH sa sugrIva nRpo munivaramavocada- madanta ! yatkRte'nayA duzcaritaM kRtaM sa tasyAH putrastu atraivAsti / kA samAdhAna karate hue kevalIne unase kahA- rAjan ! vaha bhadrA Apake makAna se bhAgakara jaMgala meM gaI thI vahAM usa bicArI ke samasta AbhUSaNoM ko coroMne curAliyA aura usako pallIpati ke AdhIna kara diyA / pallIpatine bhI usako kisI vyApArI ko beca diyA / paraMtu usako isa sthiti se bhI jaba saMtoSa nahI huA to vaha vahAM se bhAgakara phira jaMgala meM jA chipii| vahAM vaha aba dAvAgni se dagdha hokara maregI aura vaha marakara prathama naraka meM jaayegii| vahAM kI Ayu samAptakara jaba yaha vahAM se nikalegI to kisI cAMDAla kI patnI hogI / usako usakI sauta vahA~ mAra DAlegI / mara kara phira vaha tIsare naraka meM jaayegii| vahAM se bhI Ayu kI samApti ke bAda nikala kara tiryaga Adi gatiyoM meM bhramaNa karegI / isa prakAra kevalI ke mukha se saMsAra kI asAratA tathA bhadrA kI durgati kA hAla sunakara sugrIva rAjA ko jIvana saphala banAne ke bhAva jaga uThe / saMsAra, zarIra evaM bhogoM se virakta hokara unhoMne sugrIvarAjAnA A praznanuM samAdhAna karatAM kevaLIe sugrIva rAjAne kahyu-rAjana ! e bhadrA ApanA rAjabhavanamAMthI bhAgIne vanamAM gai hatI. tyAM te khIcArInA saghaLAM AbhUSaNA cArAe cArI lIdhA ane tene pallIpatine AdhIna karI dIdhI. pallI patie tene koi vepArIne tyAM vecI nAkhI. paraMtu tene jyAre esthitithI paNa sa MtASa na thayA tyAre te tyAMthI bhAgIne jaMgalamAM jaIne chUpAi gai. tyAM have te dAvAgnimAM dugdha thatI marI jaze. ane te marIne prathama namAM jaze. tyAMnI Ayu samApta karIne e jyAre tyAMthI nIkaLaze tyAre kAi cAMDAlanI patnI thaze tene tenI zAkaya tyAM mArI nAkhaze, marIne pachI te trIjA narakamAM jaze. tyAMthI paNu AyunI samAptinA pachI nIkaLIne tiyA~ca Adi gatiyAmAM bhramaNa karaze A prakAranI kaeNvaLInA meDhethI saMsAranI asAratA tathA bhadrAnI durgatinA citAra sAMbhaLIne sugrIva rAjAne peAtAnuM jIvana saphaLa banAvavAnA bhAva jAgI uDayeA. saMsAra, zarIra ane bhAgAthI virakata thaine emaNe munirAjane nivedana karyuM... uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 680 uttarAdhyayanasUtre aho ! IdRzamamuM saMsAraM dhik ! evamuktvA sa svasutAya sumitrAya rAjyaM datvA dIkSAM gRhItavAn / mumitro'pi mitreNa saha nagaramAgatya katicid grAmAn laghubhrAtre padmAya dadau / parantu dubuddhiH sa padmastato nirgatya kApi gataH / citragatirapyanyadA sumitramApRcchaya svanagaraM gtH| munirAja se nivedana kiyA ki mahArAja ! subhadrAne jisa apane putrakI tarakko ke nimitta itanA bhayaMkara anartha kiyA usakA vaha putra to isa samaya yahIM para hai| bar3e duHkhakI bAta hai ki jIva anya ke liye itanA bhayaMkara anartha karate hue apane bhaviSyakA kucha bhI dhyAna nahIM rakhatA hai| aura jisake liye itanA anartha kiyA jAtA hai vaha bhI usakA kucha sAtha nahIM detA hai| isa svArthI evaM sArahIna saMsAra ko dhikkAra hai| isa prakAra apanA hArdika manoratha kevalI bhagavAna se prakaTa kara sugrIvane vahIM para apane sumitra putra ko rAjya kA adhipati ghoSita kara svayaMsaMyama aMgIkAra krliyaa| sumitrane citragati mitra ke sAtha vahAM se vApisa nagara meM Akara apane bhAi padma ke liye kitaneka grAma diye, parantu durbuddhi padma lajita hokara vahAM nahIM rahA-aura chipakara na mAlUma kahAM bhAgakara calA gyaa| citragati bhI kitaneka dina apane mitra ke pAsa rahakara phira vahAM se apane nagara meM mitra se pUchakara A gyaa| ke, mahArAja ! bhadrAe potAnA putranI tarakakInA nimitte ATalo bhayaMkara anartha karyo eno e putra te A samaye ahIMyAM ja che. ghaNuM ja dukhanI vAta che ke, jIva bIjAnA mATe A bhayaMkara anartha ubhuM karIne pitAnA bhaviSyane koI paNa vicAra karatA nathI-dhyAna rAkhatA nathI. ane jenA mATe Ave anartha karavAmAM Ave che te paNa tene evA samaye kAMI paNa sAtha ApatuM nathI. AvA sAra vagaranA ane svAthI saMsArane dhikkAra che. A prakArano pitAno hArdika manoratha kevaLI bhagavAnanI samakSa pragaTa karone sugrIva rAjAe tyAMja pitAnA putra sumitrane rAjyanA adhipati tarIke jAhera karI pite dIkSita thai gayA. sumitra potAnA mitra citragatinI sAthe tyAMthI nagaramAM pAchA pharIne pitAnA bhAI padmanA mATe keTalAka gAma ApyAM. paraMtu dubuddhi padma lajajIta thavAthI tyAM na rahyo. ane koIne kAMI kahyA sivAya gupacupa kyAMka cAlyA gaye. citragati paNa keTalAka divasa tyAM pitAnA mitra banI gayela sumitra rAjanI sAthe rahIne pachIthI tenI rajA meLavIne pitAnA nagaramAM pahoMcI gayA. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam 681 athAnyadA kaliGgadezAdhipateH rAjJIM sumitrabhaginAmanaGgasiMhabhUpaputro ratnatI bhrAtA kamalaH kAmavazena hRtavAn / sumitrabhaginIharaNavRttAntaM kasyApi vidyAdharasyApatya vidyAbhAveNa kamalena hRtAM tAM parizAya sumitrabhagifiermAneSye iti vinizcitya citragatiH sainyaM sajjIkRtya zivasanagarAbhisukhaM pracalitaH tatra gatvA kamalavidyAdhareNa saha yuddhvA taM nigRhItavAn / putranigrahAntaM zrutvA'naGgasiMhaH siMhavatkudhA'bhyadhAvat / tatastayoH paramadAruNaM yuddhamabhUt / citragatiM ca durjayaM jJAtvA'naGgasiMhastaM divyaM khaGgaM smRtavAn / smRta yaha bAta anaMgasiMha rAjA jo vaitAvyagiri kI dakSiNazreNI meM sthita zivasadma nAma ke nagara kA adhipati thA usake putra kamala ko pahu~cI / yaha kamala ratnavatI kA (pUrvabhava ke dhanavatI ke jIvakA ) bhrAtA thA / isane kAma ke vaza hokara kaliGga deza ke adhipati kanakasiMha kI rAnI ko jo sumitra kI bahina kusumazrI thI haraNa kara liyA thA / sumitra ke mitra citragati ko jaba apane mitrakI bahina ke haraNa ho jAnajAne ke samAcAra kisI vidyAvara ke mukha se jJAta hue taba vaha yaha kara ke kamalane vidyA ke prabhAva se hI mere mitrakI bahina ko haraNa kiyA hai apanI sainya ko sajjita kara usako pIche vApisa lAne ke abhiprAya se zivasanagara para caDhAI kii| aura vahAM pahuMcakara usane kamala ko yuddha meM parAsta kara diyA / jaba apane beTekA yuddha meM parAsta honA anaMgasiMhane sunA to vaha krodhita hokara citragati ke Upara siMha kI taraha ekadama jhpttaa| citragatine apane sanmukha Ate hue jaba A vAta ana siMha rAjA ke je vaitADhayagirina dakSiNa zreNImAM AvelA zIvasadma nAmanA nagaranA adhipati hatA tenA putra kamaLanA kAne pahoMcI A kamaLa ratnathatI (pU`bhatranI dhanavatIne jIva)nA bhAI hatA. teNe kAmanA vazamAM banIne kaliMga dezanA adhipati kanakisa nI rANI ke je cakrapura nagaranA rAjA sumitranI mahena kusumazrI hatI tenuM haraNa karyu. kusumazrInu haraNu thavAnA samAcAra sumitranA mitra citragatine kAi vidyAdharanA mADhethI maLyA. tyAre teNe A samAcAra sAMbhaLIne kamaLe peAtAnI vidyAnA prabhAvathI potAnA mitra sumitranI khahenanuM haraNa karela che te jANI letAM zivasadma nagara upara caDAI karI. ane tyAM pahAMcIne teNe yuddhamAM kamaLane parAsta karI dIdhA. jyAre peAtAnA putrane yuddhamAM parAsta thayAnuM... anagasi Mhe sAMbhaLyuM tyAre te krodhita thaine citragatinI upara siMhanI mAphaka ekadama dhasI AvyA. citragatie A pramANe peAtAnA upara dhasI AvatAM anaMgasahune joye e; uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 682 uttarAdhyayanastre mAtrameva jvAlAmAlAkulaM zatrumadApahaM divya khagarana tasya hamta samAyAtam / tato'naGgasihazcitragatimevamabravIda-remUrkha! kathaMkAraM martumicchasi, jIvitecchA cedasti, tarhi tvaritamito'pasara, no cedeko'pi tvamanenAsinA pazcatvaM gamidhyasi / evamanaGgasiMhavacanaM nizamya citragatiravocat-aye zUrammanya ! anena lohakhaNDena yastava madaH, sa tatra nirvIryatAmeva mUcayati, ityuktvA vidyayA sarvatra tamaH prasArya tasya hastAttatvaGgaratna jagrAha / tatastamo vinivRttam / anaGgaanaMgasiMha ko dekhA to paraspara meM ina donoM kA tumula yuddha huaa| anaMgasiMhane yuddha meM citragati ko jaba ajeya dekhA to usane usI samaya divya khaga kI smRti kii| smaraNa karate hI vaha divya talavAra jvAlAmAlA se Akulita banA huA zatru ke madako dUra karane ke liye usake hAtha meM A gyaa| talavAra ke hAtha meM Ate hI anaMgasiMhane darpa ke Aveza meM cUra hokara citragati se kahA re mUkha ! tu vyartha kayoM maranA cAhatA hai| yadi jIvita rahane kI icchA hai to zIghra hI yahAM se vApisa calA jaa| yadi yahAM se nahIM gayA to yAda rakha isa talavAra ke dvArA terA vidhvaMsa kara diyA jaaygaa| isa prakAra anaMgasiMha ke garvIle vacana sunakara citragatine niDara hokara pratyuttara ke rUpa me usase kahA-are o zaraMmanya ! tu isa loha ke TukaDe kA kyA abhimAna karatA hai, isa se to terI kevala nirvIryatA hI jhalakatI hai| aisA kahate hue citragatine vidyA ke prabhAva se yuddhasthala meM aMdherA karake tyAre bannenuM parasparamAM tumula yuddha jAmI paDyuM anaMgasiMhe yuddhamAM citragatine jyAre ajeya jAye tyAre eNe te samaye divya khaDagane yAda karyuM. khaDaganuM smaraNa karatAM ja e divya khaDaga javAlAmAlAthI Akulita thaIne zatrunA madane dUra karavA mATe enA hAthamAM AvyuM. divya khaDaga hAthamAM AvatAM ja asaMgasi ha ekadama bhAre evA madhanA AvezamAM AvI jaIne citragatine kahyuM-re mUkha! tuM vyarthamAM zA mATe maravA cAhe che. je jIvatA rahevAnI IcchA hoya te ahIMthI jaladI nAsI chuTa. je tuM ahIMthI cAlyuM nahIM jAya te yAda rAkhake. A khaDagathI tArA vidhvaMsa karI nAkhavAmAM Avaze. anaMgasiMhanAM A prakAranAM garvabharelAM vacanene sAMbhaLIne citragatie niDara thaIne pratyuttaramAM kahyuM ke-pitAnI jAtane zuravIra mAnIne nakAmA garvamAM phUlAtA he mAnavi ! tuM A leDhAnA TukaDAnuM zuM abhimAna kare che. AnAthI te tArI nirvitAja dekhAI Ave che. A pramANe kahIne citragatie vidyAnA prabhAvathI yuddha sthaLamAM aMdhAruM karI daIne asaMgasiMhanA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam 683 siMhaH mvahasta khaDgarahitamapazyat / tasminneva samaye davaiH puSpavRSTiH kRtA / anaGgasiMho naimittikavacanamanusRtya prahRSTacittastaM svapuraM nItvA tasmai svaputrI ratnavatI dattavAn / evaM kRtavivAhazcitragatiH sapatnIko'ravaNDazIlAM sumitra bhaginI samAdAya cakrapure samAgatya sumitrAyA'rpitavAn / sumitreNa satkRtaH sapatnIkazcitragatistataH svanagaraM gtH| sumitrastu bhaginIharaNavRttAntena sAMsA. rikavyavahArakarmaNi virucimApannaH putra rAjyaM nyasya munivarasya suyazasaH usake hAtha se vaha khagaparatna jhapaTa liyaa| khaDga ke hAtha meM Ate hI vahAM ekadama prakAza ho gyaa| isa prakAza meM anaMgasiMhane apane hAthako khaDgarahita dekhA to acaMbhe meM par3a gyaa| isI samaya AkAza se devatAoMne vahAM puSpoM kI varSA kii| acaMbhe meM paDe hue anaMgasiMha ko usa samaya naimittika ke vacanoM kI yAda Ane se apAra harSa hone lgaa| aura yuddha kA sthAna aba zAnta vAtAvaraNa ke rUpa meM parivartita ho gyaa| prasanna hokara anaMgasiMha ne citragati ko apane nagara meM le jAkara usake sAtha apanI putrI ratnavatI kA vivAha kara diyaa| vivAhavidhi samApta ho jAne ke bAda citragati ne akhaNDazIla sumitra bhaginI ko sAtha lekara bhAryAsahita cakrapura meM praveza kiyA aura apane mitrasumitra ko usakI bahina soMpa diyaa| sumitra ne bhI apane mitra kA khUba Adara satkAra kiyaa| isa prakAra mitra se satkRta hokara citragati kucha dinoM bAda apane sthAna para aagyaa| sumitra ke isa bhaginI haraNa vRttAnta ne citta para vairAgya kI chApa aMkita hAthamAMthI e kharatnane AMcakI lIdhuM. khaLuM citragatinA hAthamAM AvI jatAM tyAM pAcho ekadama prakAza thaI gaye. A prakAzamAM ane gasiMhe pitAnA hAne khaga rahita che tyAre te bhAre acaMbAmAM paDI gaye. Aja samaye AkAzamAMthI devatAoe tyAM puSpavRSTi karI acaMbAmAM paDelA anaMgasenane eja vakhate - tiSIe kahelA vacano yAda AvI javAthI tene apAra harSa thayo. ane yuddhanuM sthaLa zAMnta vAtAvaraNanA rUpamAM pheravAI gayuM. prasanna thaIne asaMgasiMha citra gatine pitAnA nagaramAM laI gayo ane tenI sAthe potAnI putrI ratna vatInA vivAha karI dIdhA vivAhavidhi samApta thaI gayA pachI citragatie akhaMDazIla sumitranI bahenane sAthe laIne pitAnI patnI sAthe cakapuramAM praveza karyo. ane pitAnA mitra mitrane tenI bahena soMpI dIdhI sumitre paNa pitAnA mitrane ghaNoja Adara satkAra karyo. A pramANe mitrathI AdaramAna pAmIne citragati thaDA divasa tyAM rokAIne pitAnA sthAne pAchA pharyA. sumitranI bhaginInA haraNanA vRttAMtathI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684 uttarAdhyayanasU samIpe dIkSAM gRhItavAn / sa kizcidanAni nava pUrvANi samadhItya guroranujJayA ekAkI viharan ekadA magadhadeze gtH| tatra grAmAd bahiH kApi kAyotsaga kRtvA sthitH| tasminneva samaye saMyogavazAllaghubhrAtA padmo'pi bhrmNsttraagtH| sa kAyotsargeNa saMsthitaM sumitramuni dRSTvA samutpannazatrubhAvo vANamAkaNemAkRSya munimurasi jaghAna / mama karmaNa evedaM phalam , yadi mayA tadevAsbha rAjyaM dattamabhaviSyattadA'yaM naivNvidhmkRtymkrissyt| iti hetorayaM pUrvamenaM kSamayAmi, kara dii| usase usakA citta sAMsArika vyavahAra kArya meM aruci saMpanna bana gyaa| kucha dinoM bAda sumitra ne apane putra ko rAjya para sthApita kara suyaza munirAja ke pAsa dIkSA dhAraNa krlii| sumitra muni kucha kama nau pUrva kA adhyayana karake guru kI AjJA se ekAkI vicarane lge| vicarate 2 ve eka samaya magadhadeza me aaye| vahAM grAma se bAhara kisI ekAnta sthAna meM jaba ye kAyotsarga meM sthita the taba vahIM para ghUmatA ghAmatA inakA saMsArI avasthA kA choTA bhAI padma bhI aaphuNcaa| usane kAyotsarga meM sthita sumitramunirAja ko dekhakara utpanna hue krodha ke Avega se AkarNabANa kheMcakara unakI chAtI meM mArA / bANa se chAtImeM viddha hone para bhI munirAja ne usa para krodha bhAva nahIM kiyA pratyuta apane mana meM isa prakAra vicAra kiyA ki isa bANa ke dvArA viddha hone meM merA hI karma kA udaya kAraNa haiusI kA yaha phala hai| yadi maiMne isako usI samaya rAjya de diyA tenA manamAM virAgyanI bhAvanA jAgRta banI gaI. AthI tenuM citta saMsArI vyavahAra kAryamAM arUci saMpanna banI gayuM. thoDA divaso pachI potAnA putrane rAjyagAdI saMpIne suyaza munirAjanI pAse dIkSA dhAraNa karI lIdhI. A rIte saMsArathI vira kata banI muni banI gayelA sumitra muni nava pUrvathI thoDAM ochAM evAM pUrvanuM adhyayana karIne gurUnI AjJAthI ekAkI vicAravA lAgyA. vihAra karatAM karatAM teo eka samaya magadha dezamAM AvyA, tyAM gAmathI bahAra keI eka ekAMta sthAnamAM jyAre teo kAyotsargamAM sthita hatA. tyAre tyAM ghama ghamate teno saMsAra avasthAno nAno bhAI pa tyAM AvI pahoMcyo. teNe kAyotsargamAM lAgelA munirAja sumitrane joIne utpanna thayelA kodhanA AvezathI pitAnI pAsenA bANamAMthI AkarUM evuM eka bANa tenI chAtImAM mAryuM. bANa lAgatAM tenI chAtImAM vadha paDI javA chatAM munirAje tenA upara krodhabhAva na karyo. paraMtu pitAnA manamAM evo vicAra karyo ke, A bANathI vIMdhAvAmAM mArAja karmanA udayanuM kAraNa che. ane enuM ja A phaLa che, je meM Ane eja samaye rAja ApI dIdhuM hota to A mArI sAthe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam pazcAdakhilAn pANinaH, evaM dhyAyan sa muniranazanaM kRtvA mRto brahmaloke vAsavatulyo devo'bhavat / padmastu muni hatvA parApatto mArge kRSNabhujaGgena daSTo mRtastamastamAyAM saptamyAM pRthivyAM gtH| sumitramuni mRtaM zrutvA citragati nitarAmanvatapyata / _itaH khecarAdhipatiH mUrabhUpaH kRtadAraparigrahaM svasutaM citragati rAjyadhurAdharaNakSamaM vilokya tasmai rAjyaM datvA svayaM sudarzanAcAryasamIpe dIkSAM gRhItvtA kramAtparamaM padaM prAptavAn / tato vidyAbalonitaH sa citragatizciraM hotA to yaha mere sAtha isa prakAra kA Aja vyavahAra nahIM karatA / ataH merA kartavya hai ki maiM saba se pahile isa ke sAtha kSamApanA karU~ pazcAt zeSa anya prANiyoM ke sAtha / isa prakAra dhyAna karate hue ve munirAja anta meM anazana karake devaloka gaye / aura pAMcaveM brahma devaloka meM indratulya deva kI paryAya se utpanna huve| muni ko yANa se ghAyala kara jyoM hI pa vApisa lauTa rahA thA ki usako acAnaka hI mArga meM kRSNa sarpane kATa khAyA, isase vaha vahIM para mara gayA aura tamastamA nAmakI saptama pRthivI meM jAkara nArakI kI paryAya se utpanna huvA citragati ko sumitra munirAja kI mRtyu sunakara vizeSa duHkha huaa| idhara khecarAdhipati sUra nAma ke rAjAne apane putra citragati ko vivAhita karake rAjadhurA ke dhAraNa karane meM samartha dekhakara dIkSA lene kA vicAra kiyaa| avasara pAkara sUrabhUpa ne apanI vicAradhArA ko Aje AvA prakArano vahevAra karatA nahIM. AthI mArUM kartavya che ke, sauthIpahelAM huM tenI sAthe kSamApanA karUM. pachI bAkInA bIjA prANInI sAthe A prakAranuM dhyAna karatAM karatAM te munirAja aMtamAM anazana karIne devalokamAM gayA. ane pAMcamA devaloka brahmasvargamAM IndranI mAphaka deva paryAyamAM utpanna thayA munine bANathI ghAyala karIne pa jyAre pAcho pharI rahela hatuM tyAre rastAmAM acAnaka ja kALA sarSe tene karaDI khAdhe. AthI te tyAMja marI gayo. ane tamastamAM nAmanI sAtamI pRthvImAM jaIne nArakIya paryAyathI utpanna thaye. citragatine sumitra munirAjanA mRtyunA samAcAra maLatAM tene ethI bhAre duHkha thayuM. - A tarapha khecara adhipati sUra nAmanA rAjAe potAnA putra citragatine vivAhita karIne rAjyadhurAne dhAraNa karavAmAM samartha jANIne dIkSA levAno vicAra karyo. avasara meLavIne sUra rAjAe potAnI vicAradhArAne kAryarUpamAM mUkavA mATe uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre khacaracakravattitvamanvabhUt / sa rAjyasaMrakSaNArtha yudhyamAnayoH rAjyadhurAdharaNasahA. yakayoH prabhAvazAlinodvayoH sAmantamutayomaraNasamAcAraM zrutvA saMjAtarAra: svaputra vikrama senanAmAnaM rAjye saMsthApya ratnavatyA saha svayaM damanAcAryasamIpa dIkSAM gRhItavAn / AcAryeNa sA ratnavatI sAdhvI suvratA pravartinyai ziSyAtvena smrpitaa| gRhItadIkSazcitragatirmuniviMzatisthAnakai; sthAnakavAsitvaM punaH punaH samArAdhya ciraM vihRtya cAnte'nazana kRtvA mRtH| ratnavatI sAdhvo kAryarUpa meM pariNata karane ke liye citragati ko rAjya dekara sudarzanAcArya ke pAsa jAkara dIkSA aMgIkAra karalI aura kramazaH muktipada kA bhI lAbha kara liyaa| pitA dvArA pradatta rAjya kA citragati ne acchI taraha nyAya nIti ke anusAra saMcAlana kiyaa| isa prakAra vidyAbala se baliSTha hote hue unhoMne bahuta samaya taka vidyAdharoM kA cakravartipana bhogate hue Ananda ke sAtha apanA samaya sucArurUpa se vyatIta kiyaa| jaba rAjyadhurA dhAraNa karane meM sahAyakabhUta prabhAvazAlI aise do sAmantaputroM kA maraNa sunakara citragati ke antaHkaraNa meM vairAgya kI bhAvanA jAgrata ho gii| isase usI samaya unhoM ne rAjya meM apane putra vikramasena ko sthApita kara ratnavatI ke sAtha damanAcArya ke pAsa muni dIkSA dhAraNa krlii| AcArthamahArAja ne ratnavatI sAdhvI ko suvratA pravartinI ko usakI ziSyA ke rUpa meM samarpita kara dii| citragatine acchI taraha bIsa sthAnoM kA vAraMvAra sevana dvArA sthAnakavAsIpana kA ArAdhana karate hue bahutakAlataka bicare aura citragatine rAjadhurA saMpIne sudarzanAcAryanI pAse jaIne dakSA aMgIkAra karI lIdhI. ane kamazaH mukita padane lAbha paNa karI lIdhuM. pitAe suprata karelA rAjyanuM citragatatie sArI rIte saMcAlana karyuM. A prakAre vidyAbaLathI baliSTa banIne A rIte teNe lAMbA samaya sudhI vidyAdharanA cakravatI paNAne bheLavIne AnaMdanI sAthe potAnA samayane suMdara rIte vyatIta karyo. jyAre rAyadhurA dhAraNa karavAmAM sahAya bhUta evA prabhAvazALI be sAmaMta putranA maraNanA samAcAra teNe sAMbhaLyA. tyAre citragatinA aMtaHkaraNamAM vairAgyanI bhAvanA jAgRta thaI AthI te samaye potAnA putra vikramasenane rAjagAdI saMpIne pote ranavatInI sAthe damanAcAryanI pAsethI munidIkSA dhAraNa karI AcArya mahArAje ranavatIne sAdhvI suvratA pravatInI tenI ziSyAnA rUpathI saMpI dIdhI. citragatie sArI rIte vIsa sthAnonA vAraMvAra sevanathI sthAnakavAsIpaNAnI ArAdhanA karatAM lAMbe kALa vicaraNa karyuM ane aMtamAM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam 687 cApi anazana kRtvA mRtA / tatazcitragati-tnavatIjIvoM caturthe devaloke dari marat || || iti tRtIyacaturthabhava || // manuSyasura paJcamaSaSThabhavau // atha tatayutazcitragatijIvaH pazcimamahAvidehakSetre padmasaMjJake vijaye siMhapure nagare rAjJo harinandinaH priyadarzanAkhyAyA bhAryAyAH kukSau samutpannaH / tataH samprApte kAle sA putraratnaM janitavatI / mAtApitRbhyAM mahatA mahotsavena 'aparAjita' iti tannAma kRtam / krameNa zuklapakSacandravat pravarddhamAnaH sa sakalAH aMta meM anazana pUrvaka prANoM kA visarjana kara ve caturtha devaloka gaye / isI rIti se ratnAvatI sAdhvI bhI anazana karake caturtha devaloka meM devakI paryAya se utpanna huI / isa prakAra ye inake dhanarAjA aura dhanavatI rAnI kA manuSya aura devarUpa tRtIya aura caturthabhava hai // aba manuSya eva devarUpa paMcama aura chaTThe bhava kA varNana isa prakAra hai pazcima mahAvideha meM padmasaMjJaka nAma ke vijaya meM siMhapura nAmakA eka nagara thaa| vahAM ke rAjA kA nAma harinaMdo aura rAnI kA nAma priyadarzanA thA / citragati kA jIva caturtha devaloka kI apanI sthiti samApta kara isI priyadarzanA kI kukSi meM putrarUpa se avatarita huA / jaba garbha kA pUrNa samaya vyatIta huvA taba priyadarzanAne putraratna ko janma diyaa| mAtApitA ke citta meM bar3A bhArI harSa huaa| donoM ne milakara putra ke janma kA baDAbhArI utsava mnaayaa| baDe hI ullAsa ke sAtha putra kA nAma aparAjita rakkhA / aparAjita ne kramazaH bar3hate anazanathI prANeAnu visarjana karIne ceAthA devaleAkamA devanI paryAyamAM uttpanna thayA A prakAre A devaleAkamAM gayA. Aja prakAre ratnavatI sAdhvI paNa anazana karIne ceAthA devalAkamAM devano paryAyamAM utpanna thayA A prakAre A dhanarAjA ane dhanavatI rANInA manuSya ane devarUpa trIjo ane cAthA bhava che. have manuSya ane devarUpa pAcamA ane chaThA bhavanuM varNana A prakAranu' che---- pazcima mahAvidehamAM padmasaMjJaka nAmanA vijayamAM sihapura nAmanuM eka nagara hatuM. tyAMnA rAjAnuM nAma haranadI ane rANInuM nAma priyadarzanA hatu'citragatine jIva cAthA devaleAkanI pAtAnI sthitine samApta karIne A priyadarzInAnI kuMkhe putrarUpathI avatarita thayA. jayAre garbhanA paNa samaya thaI gayA tyAre priyarzanAe putraratnane janma ApyA. mAtapitAnA cittamAM bhAre haSa thayA. bannee maLIne putranA janmanA bhAre utsava manAvyeA. bhAre ulhAsanI sAthe putranuM nAma parA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 uttarAdhyayana sUtre sd kalAH samupalabhya pUrNatvamiva tAruNyaM prAptaH / tasya sacivaputrA vimalabodhAkhyo mitramAsIt / ekadA tau kumArI hayArUhau nagarAntapradeze bhramaNArthe gatau / tasmin samaye'zvApahRtau tau vanaM prAptau tadA'parAjito mitraM vimalabodhamevavIda-AvAM devAdazvApahRtau vane samAgatau noceta pitrAjJAvazayorAvayo ramyaM dezAntaravilokanaM kathaM syAt ? mAtApitRbhyAmAvayovirahaH soDhavya eva, ataH sampratyAvAbhyAM gRhe na gantavyam pratyuta vividhadezA vilokanIyAH / 'ekamastu' iti yAvadvimabodho vadati, tAvadeva 'rakSa rakSa' iti vadan ko'pi puruSahue sakala kalAoM meM nipuNatA prApta karalI / kramazaH vaha taruNAvasthA ko paaye| aparAjita kI mitratA maMtrIputra vimalabodha ke sAtha ghaniSTha huI / jaba ye donoM kumAra apane ghor3oM para baiThakara nagara ke bAhira ghUmane gaye hue the taba una ghor3oM se apahRta hokara ve donoM jaMgala meM pahu~ca gye| usa samaya rAjakumAra aparAjita ne maMtrIputra vimalabodha se kahA ki - dekho apana loga isasamaya azva se apahRta hokara isa araNya meM A pahu~ce haiM, nahIM to mAtA pitA kI AjJA ke vazavartI apana logoM ko aise suramyasthAna kA avalokana hI kaise hotA / mAtApitA kA itane samayataka to hama logoM ke isa virahajanya duHkha ko sahana karanA hI paDegA / ataH saba se acchI bAta to yahI hai ki apana loga isa samaya ghara para na jAkara vividhadezoM ko dekhane ke liye yahA~ se cale caleM / vimalabodhane aparAjita ke isa bAta ko jyoM hI svIkRta kiyA ki itane meM hI vahAM "rakSA karo rakSA karo" isa prakAra jIta rAkhyuM. aparAjIte kramazaH AgaLa vadhatAM badhI kaLAomAM nipuNatA prApta karI lIdhI ane teNe kramazaH tarUNa avasthAne prApta karI aparAjItanI mitratA maMtrI putra vimaLaSeAdhanI sAthe ghaNIja gADha rIte khaMdhAi. jyAre A be kumAra potapAtAnA gheADA upara besIna nagaranI bahAra pharavA gayA tyAre A gheADAethI apahRta manIne te mane jaMgalamAM pahoMcI gayA. e samaye rAjakumAra aparAjIte maMtrA putra vimaLa khAdhane kahyuM ke, A samaye azvothI apahRta thaine ApaNe A jaMgalamAM AvI pahAMcyA chIye. AvuM na khanata teA mAtApitAnI AjJAne vazavatI evA ApaNane AvuM suramya sthAna jovAnu bhAgya kaI rIte maLI zakata, mAtApitA ATalA samaya sudhI teA ApaNA virahanA du:khane sahana karavuM paDaze. AthI sahuthI sArI vAta e che ke, ApaNe A samaye ghera pAchA na pharatAM judA judA dezeAne jovA mATe ahIMthI cAlyA jaie. vimaLaedhe aparAjItanI A vAtanA jyAre svIkAra karyAM e samaye rakSA karI, rakSA karA" uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam sttraagtH| taM bhItaM puruSaM 'mA bhaiSI'-riti yAvatkumAro vadati, tAvatkRpANapANaya udbhaTA bhaTAstatra smaagtaaH| te ca to kumArau vadanti-anenA'smatpure cauyaM kRtam , ato vayamenaM haniSyAmaH, yugamatrAntarAyaM mA kurutam , gacchataM svAbhilaSitena pthaa| teSAM vacanaM nizamya aparAjitakumAraH prAha-are! zaraNAgatamamuM matpurataH zakro'pi hantuM na samarthaH, kiM punarAkA yUyam ? itthaM tenokte te bhaTAH kumAraM hantuM prdhaavitaaH| kumAro'pi kozAt kRpANamAkRSya tAn parAjitavAn / svasainikararAjayavRttAntaM zrutvA kosalezaH kumAraM nigrahItuM kahatA huA koI eka puruSa AyA / usa bhayabhIta puruSa ko jitane meM rAjakumArane "bhaya mata karo" aisA AzvAsana diyA ki itane meM hI vahAM talavAroM ko hAthoM meM liye hue aneka udbhaTabhaTa vahAM A pahu~ce / Ate hI donoM kumAroM se unhoMne kahA-isa puruSane hamAre nagara meM caurI kI hai| isaliye hama isa ko mAra DAlanA cAhate haiN| Apa hamAre isa kAmameM antarAyabhUta na bane aura jahAM Apaloga jA rahe hoM vahAM zAMti ke sAtha apane rAste cale jAveM / unakA isa bAta ko sunakara aparAjita kumArane kahA-are ! tuma kyA kaha rahe hodekho zaraNAgata isa vyakti ko mere samakSa indra bhI nahIM mAra sakatA hai to phira tuma vicAroM kI to bAta hI kyA hai| jaba kumArane aisA kahA to ve saba ke saba subhaTa kumAra ko mArane ke liye tatpara ho gye| jaba kumAra aparAjitane unakI isa duSpatti ko dekhA to usane usI samaya talavAra ko myAna se bAhara nikAla lI aura unako evuM kahe che keI eka mANasa tyAM AvI pahoMcyo. e bhayabhIta mANasane jyAre rAjakumAre "bhayathI mukata thAva" evuM AzvAsana ApyuM tyAM te taravArone hAthamAM dhAraNa karela evA aneka sazastra subhaTe tyAM AvI pahoMcyA ane AvatAMnI sAtheja e bane kumArane joIne temaNe kahyuM ke, A mANase amArA zaheramAM cerI karI che jethI atre tene mArI nAkhavA IcchIe chIe. Apa amArA kAmamAM aMtarIya bhUta na bane ane jyAM jatA ho tyA tamAre raste cAlyA jAva. temanI A prakAranI vAta sAMbhaLIne aparAjIta kumAre kahyuM-are tame zuM kahI rahyA cho ? zaraNe AvelI A vyaktine mAravAnuM IndranuM paNa gajuM nathI te tame bIcArAonuM zuM maLyuM che. jyAre kumAre Ama kahyuM. tyAre te saghaLA subhaTe kumArane mAravA mATe tatpara banI gayA jayAre kumAra aparAjIte temanI AvI dupravRttine joI tyAre teNe eja samaye taravArane myAna thI bahAra kADhIne ane temane nirUtsAhI karIne parAjIta banAvI dIdhA. kauzaleze jyAre 87 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre pracurasainyaM preSitavAn / te sainikA adhyaparAjitakumAreNa praajitaaH| tato viditavRttAntaH kosalAdhozaH svayameva sajjIbhUya mantrisAmantasenApatibhiH saha sasainiko yoddhaM smaagtH| taM susannaddhaM yuddhArtha samAgataM vIkSya kumArasta naskara vimalabodhasamIpe saMsthApya yuddhArtha smudytH| sa hi vegena samutplutya kasyApi hastino dante caraNaM nidhAya hastipakaM cAdho'vatArtha svayaM hastinaM samArUDhaH san raNaM kartumArebhe / kumArasya sthairya zaurya balaM yuddhanaipuNyaM ca dRSTvA rAjA paramavismaya prAptavAn / tasminneva samaye mantrI svasvAminaM kosalAdhIzvaramuvAcanirutsAhita kara parAjita kara diyaa| kausalezane jaba apanI senA kA isa prakAra parAjaya sunA to vaha kumAra ko nigrahIta-(pakar3ane ke liye bahuta se sainikoM ko bhejaa| Aye hue una sainikoM ko bhI kumArane parAjita kara pIche haTA diye / kausaleza ko jaba isa bhejI huI sainA ke parAjita hone kI bAta mAlUma huI to ve svayaM sajita hokara maMtrI sAmanta evaM senApati ke sAtha senA ko lekara yuddha karane ke liye vahAM Aye / jaba aparAjita kumAra ko yaha bAta mAlUma huI ki svayaM kosaleza saMnaddha hokara yuddha ke liye Aye haiM to usane usa taskara ko apane mitra vimalabodha ke pAsa sthApita kara kosaleza ke sAtha yuddha karane ke liye tatpara ho gyaa| kumAra phaurana hI uchalakara kisI hAthI ke dAMtapara khar3A hokara usane mahAvata ko nIce utAra kara svayaM usa hAthI para baiThakara yuddha karane lgaa| kumAra kI isa prakAra sthiratA, zUravIratA, baliSThatA evaM yuddhakarane kI nipuNatA dekhakara rAjA ko bhArI Azcarya huaa| isI samaya kosalAdhipati pitAnI senAne A prakArane parAjya sAMbhaLyo tyAre teNe kumArane pakaDavA mATe ghaNuM sinikane mokalyA. AvelA sinikane paNa kumAre parAjIta karIne pAchA haThAvI dIdhA. kezalezane jyAre mekalelI senane paNa parAjIta thayAnA khabara maLyA tyAre pite jAte sajajIta banIne maMtrI sAmaMta ane sainyanI sAthe senApatinI sAthe senAne laIne yuddha karavA mATe tyAM pahoMcyA. jayAre aparAjIta kumArane e vAta khabara paDI ke, kezaleza poteja yuddha mATe tayAra thaIne Ave che tyAre teNe te cerane pitAnA mitra vimalabodhane seMpIne kezalezanI sAme yuddha karavA tatpara banI gayA. kumAre ekadama uchaLIne keI hAthInA dAMta upara caDI jaIne mAvatane nIce pachADI daIne pite te hAthI upara besIne yuddha karavA lAgyo. kumAranI A prakAranI sthiratA, zUravIratA tathA yuddha karavAnI nipuNatA joIne rAjAne ghaNuM ja Azcarya thayuM. A vakhate kozala adhipatine maMtrIe kahyuM-mahArAja ! A ApanA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNama mahArAja ! eSa bhavatsuhRdo harinandinaH putro'sti| tacchrutvA rAjA svasainikAn yuddhAd virantumAdizya kumAramabravIt-vatsa! tvaM mama suhRdo harinandinaH putro'si / he vIra ! anena parAkrameNa tvayA pituyazo dhavalitam / bhAgyAdadya tvaM mana netragocaratAM gtH| tvAdazaM mitraputraM samupalakSya mama ceto nitarAM prasIdati / ityuttavA samitraM taM svahastinaH pRSThe samAropya svarAjabhavanamanaipIt / tataH kosalAdhIza: svaputryA kanakamAlayA saha taM vivAhitavAn / kRtavivAho'parAjitakumAro vimalabodhena mitreNa saha kAzcidivasAMstatra thitvA. 'nyadA ekasyAM rAtrau prayANe vighne mAbhUditi hetoH kamapyanuktvA mitreNa saha tato nirgtH| gacchan sa ekadA ekasmin mahAraNye kasyAzcistriyAH se maMtrIne kahA-mahArAja ! yaha Apake mitra harinaMdI kA putra hai| isa bAta ko sunakara rAjAne usI samaya sainikoM ko yuddha baMda karane kA Adeza diyaa| yuddha baMdakara ke phira rAjAne kumAra se kahA-vIra ! isa parama parAkrama se tumane apane pitA ke yaza ko ujjvala kara diyA hai| bhAgya se hI mujhe Aja tumako dekhane kA lAbha huA hai| tumhAre jaise yogya mi putra ko dekhakara merA antaHkaraNa Aja vizeSa AnaMda kA anubhava karane lagA hai| isa prakAra aparAjita se kahakara rAjA usakA mitra sahita apane hAthIpara baiThAkara apane rAjabhavana meM le aayaa| vahAM Akara rAjA ne apanI putrI kanakamAlA ke sAtha usakA vivAha kara diyaa| isa prakAra vivAhita hokara kumAra kucha dinoM taka vahIM para vimalabodha mitra ke sAtha rhe| yahAM se jAne meM vighna na ho isa khyAla se ve ekadina mitra ke sAtha rAtri ke samaya kisI se vinA kahe sune hI vahAM se apane ghara ko cala diye| mitra haranadIno putra che. A vAtane sAMbhaLIne rAjAe te samaye sanikone yuddha baMdha karavA Adeza Apyo. yuddha baMdha karIne pachIthI rAjAe kumArane kahyuM-vIra ! A ajoDa evA prarAkamathI tamoe tamArA pitAnA yazane ujavaLa banAvela che. bhAgyathI ja Aje mane tamane jevAne avasara prApta thayela che. tamArA jevA gya triputrane joIne mAruM aMtaHkaraNa Aje vizeSa AnaMda anubhavI rahyuM che A prakAre aparAjItane kahIne rAjA tene tenA mitra sAthe hAthI upara besADIne potAnA rAjabhavanamAM laI gayA. tyAM pahoMcIne rAjAe teno vivAha pitAnI putrI kanakamALA sAthe karI dIdhA. Ama vivAhita thaIne kumAra tyAM potAnA mitra vimaLa badhanI sAthe tyAM rahyo. ahIMthI javAmAM vighna na Ave evA khyAlathI te eka divasa potAnA mitranI sAthe rAtrInA samaye keIne kahyA vagara tyAMthI potAnA ghera uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - : 692 uttarAdhyayanasUtre 'hA ! hA! iyamurvI nirvIrA jAtA, no cedavazyaM mAM kazvidasmAd duSTAtparitrAyeta' iti karuNa vilApamAkArya dhvanimanusRtya gantuM prvRttH| kiMcidraM gataH sa prajjvalajjvAlAmAlAkulitasya jvalanasya samIpe sthitAmekAM striyaM samA. kRSTakaravAlamekaM puruSaM ca dRSTavAn / punaH sA vAlA karuNamAkrandantI evamuvAcayo'tra vIro bhavetsa mAmasmAda vidyaadhraadrksstu| tato'parAjitaH kumAro'gre gatvA taM vidyAdharamevamavAca-re vidyAdhara ! amamabalAM kathaM kadarthayasi ? yadi te balamadastadA mayA saha yuddhA taM sArthakaM kuru| itthaM kumArasya vacana calate 2 jaba kisI jaMgala meM Aye to vahAM para inhoM ne isa prakAra kisI strI kI karuNa cillAhaTa sunI ki-"hA hA ! yaha pRthvI nirvIra ho gaI, nahIM to avazya hI koI mujhe isa duSTa ke paMje se chur3A letA aura merI rakSA krtaa|" jyoM hI kumAra ke kAna meM isa prakAra kI dhvani par3I to ve usI dhvani kA anusaraNa kara vahAM se cle| kumAra kucha dUra calakara pahU~ce hI the ki unakI dRSTi meM prajvalita jvAlAmAlA se Akulita agni ke pAsa eka strI baiThI huI dikhalAI par3I aura usake pAsa talavAra khIMce hue eka puruSa / strI roro kara isa prakAra kaha rahI thI ki jo koI yahAM vIrapuruSa ho vaha merI isa duSTa vidyAdhara khe rakSA kre| isa paristhiti ko dekhakara mitrasahita aparAjita kumAra zIghra ho Age aura jAkara usa vidyAdhara se kahane lagA re vidyAdhara ! kyoM vyartha meM isa avalA ko tU duHkha de rahA hai ? kyoM isake Upara apane bala kI chApa jamA rahA hai ? yadi vAstava meM tujha meM bala ho to AjA mere sAtha yuddha karale-taba tujhe mAlUma ho jAvegA ki dUsaroM ko javA cAlI nIkaLyA. cAlatAM cAlatAM jyAre teo eka jaMgalamAM pahocyA te tyAM teoe koI strInuM karUNa rUdana sAMbhaLyuM ke, "hAya hAya A pRthvI nivara thaI gaI nahIM te mane A duSTanA paMjAmAMthI kaI choDAvI leta. ane mAruM rakSaNa karata" jyAre kumAranA kAne A prakArano avAja athaDAya tyAre te e avAja tarapha cAlyA. kumAra thoDe dUra jatAM tyAM pahoMcavAmAM hatA tyAM temanI dRSTie prajavalita jvALAovALI agni sAme eka khrine beThelI dekhAI ane tenI pAse taravAra kheMcIne ubhelA eka purUSane joyo. strI roI roIne A pramANe kahI rahI hatI ke, ahIMyAM je kaMI vIrapurUSa hoya te te mArI A duSTa vidyAdharathI rakSA kare A paristhitine joIne mitra sAthe aparAjIta kumAra jaladIthI AgaLa jaIne te vidyAdharane kahevA lAgyo ke, vidhAdhara ! zA mATe A abaLAno tuM vyarthamAM duHkha ApI rahela cho ? zA mATe AnA upara potAnA baLanI chApa jamAvI rahela utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam nizamya jAtAmarSaH sa vidyAdharaH pAha-re durAtman ! tiSTha, tvamapi paraloke asyAH sArthoM bhava, ityuktvA sa karadhRtakaravAlaH kumAraM yuddhAya nyamantrayat / satastAvubhAvapi cirakAlaM khaDgAni yuddhaM kRtvA pazcAd bAhuyuddhena yoddhaM prvRttau| sadA sa vidyAdharo nAgapAze parAjitaM kumAraM bbndh| kumAro'pi taM nAgapAzaM yathA gajo jIrNarajabandhanaM troTayati tathaiva sadyasroTitavAn / tataH sa vidyAdharo vidyAstraiH kumAramaparAjitaM prAharat , parantu aparAjita kumArasya svapuNyaprabhAveNa sarvANi vidyAstrANi niSphalAni jaataani| atha kumAraH samutplutya vidyAdharasya pIDita karane meM kitanA anartha hotA hai| isa prakAra kumAra ke vacanoM se uttejita huA vaha vidyAdhara aparAjita kumAra se kahane lagA re durAtman ! Thahara jA tujhe bhI isI ke sAtha paraloka ko yAtrA karAtA huuN| isa prakAra bAta bAta meM hI unakA paraspara meM yuddha chir3a gyaa| pahile ve donoM talavAroM se bahuta derataka laDe / pIche mallayuddha karane lge| vidyAdharane isa samaya nAgapAza se aparAjita kumAra ko jakaDa diyA, paraMtu gaja jisa prakAra jIrNa rassI ke baMdhana ko toDatADakara eka tarapha pheMka detA hai usI prakAra kumAra ne bhI usa nAgapAza ko toDakara eka tarapha pheMka diyaa| vidyAdhara ne jaba apane prayukta nAgapAza kI aisI durdazA dekhI to zItra usane vidyAstroM se kumAra ke Upara prahAra karanA prAraMbha kiyaa| paraMtu aparAjita kumAra ke puNyaprabhAva se ve sabake saba prayukta astra niSphala ho gaye / kumAra ne usI samaya uchalakara usa vidyAdhara ke mastaka para che? jo tArAmAM kharekhara baLa hoya te tuM AvI jA ane mArI sAme yuddha kara. ane tyAre ja tane khabara paDaze ke bIjAne pIDA ApavAmAM keTalo anartha samAyela hoya che. kumAranI A prakAranAM vacanone sAMbhaLIne uttejIta banela e vidhAdhara aparAjIta kumArane kahevA lAgyo ke, he durAtmana ! ubhe re tane paNa AnI ja sAthe paralokanI yAtrA karAvuM chuM. A prakAre vAta vAtamAM ja temanuM parasparamAM yuddha jAmI paDayuM. pahelAM teo taravArathI ghaNu samaya sudhI laDyA. pachI malayuddha karavA lAgyA vidyAre A samaya nAgapAzathI aparAjIta kamArane jakaDI lIdhe paraMtu hAthI jema junI rasInA baMdhanane teDI phADIne eka bAju pheMkI de che eja prakAre kumAre e nAgapAzane teDI pheDIne eka bAju pheMkI dIdhAM. vidyAre jyAre pitAnA prayukta nAgapAzanI AvI durdazA joI tyAre teNe tarataja vidyAthI kumAranA upara prahAra karavAno prAraMbha karyo. paraMtu aparAjIta kumAre purva prabhAvathI e saghaLA prayukta ane niSphaLa banAvyAM kumAre eja samaye uchaLIne te uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 uttarAdhyayana sUtre zirasi karavAlaprahAraM kRtazan / mahAravedanayA mUrcchitaH sa vidyAdharanimUladuma iva bhUmau nipatitaH / tadA kumArastamuvAca - bho vidyAdhara ! svasthIbhUya punarmayA saha yudhyasva / tataH sa vidyAdharaH prAha - mahAbAho ! yuddhe mAM yajjitavAn bhavAn, tat zobhanaM jAtam / he mitra ! mama vastrAntagranthau dve maNimUlike vidyate, te ghRSTrA karavAlavite mama mUrdhni lepaya aparAjitakumAreNa tathaiva kRtam / zirasi lepena sa vidyAdharaH sa eva svastho jAtaH / tataH kumAreNa pRSTaH sa vidyAdharaH svavRttAntaM kathayitumArebhe iyaM vidyAdharAdhipasyAmRta senasya guNagaNAtalavAra se prahAra kiyA / prahAra ke lagate hI vidyAdhara usakI vedanA se usI samaya vahIM para mUcchita ho gayA aura aise girA ki jaise koI chinnamUla vAlA vRkSa gira paDatA hai / usake girate kumArane usase kahA- vidyAdhara - maiM tumako Amantrita karatA hU~ ki jaba tuma svastha ho jAo taba phira mere sAtha yuddha karanA / kumAra kI isa prakAra bAta sunakara vidyAdhara ne kahA mahAbAho ! yuddha meM Apane mujhe parAstarakara acchA hI kiyA hai| mitra ! dekho mere vastra ke AMcala meM isa samaya do maNi mUlikAe~ baMdhI huI haiM so Apa unako ghisakara mere isa mastaka ke ghAva para lagA deN| vidyAdhara kI isa bAta se prasanna hokara kumAra ne vaisA hI kiyA / zirapara lepa lagane se vaha vidyAdhara usI samaya svastha ho gayA / kumAra me vidyAdhara se isa vRttAnta ko pUchA taba vidyAdharane kumAra se apanA vRttAnta isa prakAra khaavidyAdharanA mastaka upara taravAranA prahAra karyo. e prahAra paDatAMja vidyAdhara e samaye tyAMja sUcchita thaIne paDI gayA. te evI rIte paceA ke, bhayaMkara vAvAjhoDAthI mULa sAthe ukhaDIne vRkSa jamIna upara paTakAi jAya e rIte vidyAdharanAM paDatAMja tene kumAre *-vidhAdhara huM... tamane AmatraNa ApuM chuM ke, jyAre tame svastha thaI jAva tyAre phI mArI sAthe yuddhama uttaro. kumAranI AvI vAta sAMbhaLIne vidyAdhare kahyuM-mahAbAhu ! yuddhamAM Ape mane parAsta karIne ghaNuMja sArU kAma karyuM che, mitra ! mArA vastranA cheDe A samaye e maNI mUlikAe bAMdhela che. te Apa ene ghasIne te mArA mastaka upara lagADA, vidyAdharanI A vAta sAMbhaLIne prasanna thaine kumAre e pramANe kayuM... mAthA upara lepa lAgavAthI e vidhAdhara eja vakhate svastha banI gayA. kumAre vidyAdharane A vRttAMtane pUchyuM tyAre vidyAdhare kumArane peAtAnu vRttAMta A prakArathI kahyu~~ uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam latA ratnamAlAbhidhA sutaa| iyaM hi kenacida naimittikenokte bhAvibhatari aparAjite'nuraktA''nyedhurmayA bahuzo vivAhAyAbhyarthitA'pi mama vacanaM nAnumanyata / tato mayA zrISeNamUnunA surakAntanAmnA imAM vazIkarnu baddayo vidyAH sAdhitAH / punarenAmahaM bahuzaH mAthitavAn / tadeyaM mAmevamuktAto-mama mano yatrA'nurakta, he kumAra dekho yaha jo laDakI hai vaha vidyAdharAdhipati amRtasena kI hai| isakA nAma ratnamAlA hai| yaha guNagaNa se alaMkRta hai| jaba yaha yuvAvasthA meM AI to isake pitA ne kisI nimittajJa se isakA bhAvi pati hone ke viSaya meM pUchA taba usane usase kahA ki isakA pati aparAjita kumAra hogaa| jaba isako yaha bAta mAlUma paDI to yaha bhI usI meM apane citta ko Asakta kara rahane lgii| maiMne jyoM hI isako dekhA to merA mana bhI isake sAtha vivAha karane ko lalacA gyaa| maiM ne isako vivAha karane ke liye bahuta kucha samajhAyA-prArthanAe~ bhI aneka bAra kaI prakAra se kI-paraMtu yaha apane dhyeya se jarA bhI vicalita nahIM huii| jaba maiMne isakI yaha haThAgrahitA dekhI to maiM ne isako apane meM anurakta karane ke liye aneka vidyAoM kI siddhi karanA prAraMbha kiyaa| maiM zrISeNa vidyAdhara kA putra hUM merA nAma sUrakAnta hai| vidyA sAdhakara jaba meM nizcita bana gayA taba punaH mai ne isase apane sAtha saMbaMdha karane ke liye kahA-taba usa samaya isane aisA kahA he kumAra! jue A je chokarI che te, vidyAdharanA adhipati amRtasenanI priya putrI che. tenuM nAma ratnamAlA che. e khUbaja guNavatA che. jyAre A yuvAvasthAe pahoMcI tyAre tenA pitAe tenA bhAvi pati mATe keI jevIne pUchayuM, tyAre te tiSIe kaheluM ke, teno pati aparAjIta kumAra thaze. jyAre tene A vAtanI khabara paDI tyAre te paNa pitAnA cittane tenAmAM Asakata karIne rahevA lAgI. meM jayAre ene joI tyAre mAruM mana enI sAthe vivAha karavA mATe lalacAI gayuM. meM tene mArI sAthe vivAha karavA khUba lalacAvI uparAMtamAM ghaNI vakhate tene vinaMtI paNa karI paraMtu te pitAnA dhyeyathI jarA paNa vicalita na banI jayAre meM tenI A haThAgrahata joI tyAre meM tene mArA vazamAM karavA mATe aneka vidyAonI siddhi karavAno prAraMbha karyo. huM zrINa vidhAdharane putra chuM. mAruM nAma surakAnta che. vidyA sAdhIne jyAre huM nizcInta banI gaye tyAre pharIthI meM ene mArI sAthe saMbaMdha karavA kahyuM, tyAre e samaye teNe mane evuM kahyuM ke, jue jayAM mAruM mana Asakata banI rahela che evA te a parAjIta uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 696 uttarAdhyayanasUtre soparAjito mama bhartA syAdathavA'gnitA daheta, to nAsti tava prArthanAyA mama hRdaye'vakAzaH / evamasyA vacanaM nizamya kopAkrAntahRdayo'hamenAmapahRtya 'agnire vainAM dahatu' iti vicAreNAtra samAyAtaH / yAvadenAM hatvA bau prakSipAmi, tAvadasyA Akranda zrutvA'syA mama ca punnyopaistvmihaagtH| straM punarmama hastAdenAM, strIhatyAjanitadurgatezca mAM rakSitavAn / he paramopakArina ! tvaM ko'si ? ki-dekho jahAM merA mana anurakta ho rahA hai aisA vaha aparAjita kumAra yA to merA pati hogA-yA agni hI merI zaraNa hogI isake sivAya aura koI tIsarA vyakti isa zarIra kA rakSaka nahIM ho sakatA hai ataH jaba merA aisA dRDhasaMkalpa hai taba tumhAre jaise vyakti ke liye mere hRdaya meM avakAza mila jAya yaha bAta sarvathA asaMbhava hai| isa prakAra he mAra ! jaba maiM ne isakI aisI bAta sunI to mujhe baDA bhArI krodha huaa| usase merA hRdaya sahasA AkrAnta bana gayA taba usake Aveza se Akara maiM ne isakA yaha haraNa kiyA hai| aura haraNa kara yahAM isako le AyA hUM aura isase kaha rahA thA ki baza aba terA rakSaka eka yaha agni hI hai / isako mAra kara mai agni meM DAlanA hI cAhatA thA ki itane meM isake karuNa madana ko sunakara Apa isake mere puNyodaya se yahAM para A phuNce| ___ Apa ke isa samAgamana se maiM strI hatyA janita pApa se prApta honevAlI durgati ke patana se baca gayA hai tathA yaha stro bhI jIvita baca gaI hai| Apane hama donoM kA parama upakAra kiyA hai| ataH hama "Apa kauna kumAra kAMte mArA pati banaze athavA te agni ja mAro Azraya banaze. tenA sivAya trIjI kaI vyakita A mArA zarIranuM rakSaNa karanAra banI zakaze nahI. AthI jayAre mAre e daDha saMkalpa che tyAre tamArA jevI vyakita mATe mArA hadayamAM avakAza maLI jAya e vAta sarvathA asaMbhava che A pramANe he kumAra meM tenI vAta sAMbhaLI tyAre mane hRdayamAM ghaNA ja bhAre krodha caDo. enAthI mArUM hRdaya sahasA krodhita banI gayuM ane e krodhanA AvezamAM AvIne meM tenuM haraNa karela che. ane haraNa karIne tene ahIM laI Avela chuM. ane tene kahI rahyo hatuM ke, have tArUM rakSaNa karanAra A eka agni ja che. Ane mArIne huM agnimAM nAkhI devAnuM cAhate hatuM ke, eTalAmAM enA karUNa rUdanane sAMbhaLIne Apa enA ane mArA puNya udayathI ahIM AvI pahoMcyA. ApanA A prakAranA AgamanathI huM strI hatyAnA pApathI prApta thanArI durgatinA patanathI bacI gaye chuM tathA A stro paNa bacI gayela che. Ape amArA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 697 priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam tato vimalayodhAM'parAjita kumArasya paricayamuktavAn / kumArasya paricayaM vijJAya ratnamAlA'ntarnitarAM pamuditA / tasminneva samaye ratnamAlAyA mAtApita" tAM gaveyanto tatrAyAtau / vimalabodhamuvAtsarva vRttAntaM zrutvA to paramaM modamApannau / tatastau kumArAya nijAM kanyAM, marakAntAyAbhayaM ca dttvntau| sUrakAntazca te maNimUlike vevAntarotpAdikA guTikAva kumArAya dAtumicchati parantu kumA. reNa tatra audAsInyaM darzitam / tadA sUrakAntastanmitrAya vimalabodhAya maNimUlikAdvayaM veSAntarotpAdikA guTikAzca dattavAn / aparAjitakumAro ratnahaiM" yaha jAnanA cAhate haiM / aparAjita kumAra ne isa para usa vidyAdhara se kucha nahIM kahA-kevala vimalabodha ne hI vidyAdhara ke liye aparAjita kumAra kA paricaya diyaa| kumAra kA paricaya pAkara ratnamAlA ko apAra AnaMda huaa| itane meM hI ratnamAlA ke pitA ratnamAlA kI khoja karate 2 vahAM Apahu~ce / unhoM ne vimalabodha ke mukha se samasta vRttAnta yathAvat jAnakara pramudita hote hue ratnamAlA kA vivAha vahIM para aparAjita kumAra ke sAtha kara diyA / tathA sUrakAMta ko abhayadAna dekara AtmaglAni se rahita kara diyaa| pratyupakAra ke rUpa meM athavA apanI bhakti pradarzita karane ke abhiprAya se sUrakAMta ne una donoM maNimalikAoM ko tathA veSAtarotpAdaka guTikA ko kumAra ko dene kA vicAra kiyA aura jyoM hI vaha isa vicAra se prerita hokara unako-kumAra ko dene lagA to kumAra ne unako lene meM apanI anicchA pradarzita kii| jaba sUrakAMta ne una cIjoM ko lene meM kumAra kI anicchA dekhI to usane unako aparAjita ke mitra bane upara parama upakAra karela che. AthI "Apa koNa che e jANavA cAhe chuM. aparAjIta kumAre enA pratyuttaramAM kAMI na kahyuM. paraMtu vimaladheja aparAjIta kumArano paricaya vidyAdharane kahI saMbhaLAvyA. kumArane tenA mitranA mukhethI paricaya sAMbhaLIne ratnamALAne apAra harSa thayo. A samaye ratnamALAnA mAtApitA paNa tenI zodhakhoLa karatAM kastAM tyAM AvI pahoMcyAM. temaNe vimaLabaMdhanA mukhethI saMpUrNa vRttAMta yathAvata jANIne AnaMdanI sAthe ratnamALAne vivAha tyAMja kumAranI sAthe karI dIdhuM. tathA sUrakAntane abhayadAna ApI kalezamukta banAvyuM. pratyupakAranA rUpamAM athavA potAnI bhakita pradarzita karavAnA abhiprAyathI sUrakAnta te banne maNimUlikAone tathA vezAnta tpAdaka guTIkAo kumArane ApavAno vicAra karyo ane jayAre te Avo vicAra karIne te guTIkAo kumArane ApavA lAgyo tyAre kumAre te guTIkAo leva mAM pitAnI anicchA batAvI. jyAre sUrakAnta e guTIkAo levAnI kumAranI anicchA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanastre mAlAyAH pitaramevamuktavAn-yadA'haM svanagare gamiSyAmi, tadaiSA tava putrI mama samIpe praapnniiyaa| evamuktavA vimalabodhena saha kumAro'gre prasthitaH / tadanantaraM kiyahUraM gataH sa tRSAturo jAtaH / tato bimalabodhaH kumAraM kasyacidAmravRkSasya mUle nivezya svayaM jalamAnetuM gtH| jalamAdAya pratinivRttaH sa tatra kumAramadRSTvA'tyantamakhidyata / atha zokasaMcalitasvAntaH sa kumAra gaveSayanitastataH parivabhrAma, parantu tena na kyApi kumArasya vArtA samupalabdhA / tato'niSTamAzaGkamAnaH sa zokAvegena macchito bhUmau patitavAn , labdhasaMjJaratu bhRzaM vyalapat / atha kathaMzcid dhairyamAlambya sa punaH kumAramanvayituM paryaTana nandivimalayodha ko de diyaa| aparAjita kumAra tathA vimalabodha ne vahAM se jAne kA vicAra kiyA-taba ratnamAlA ke pitA se aparAjita kumAra ne aisA kahA ki jaba maiM ghara paha~ca jAU~ taba Apa apanI putrI ko mere pAsa bheja denaa| aisA kaha kara kumAra vahA~ se vimalabodha ke sAtha cala diyaa| calate 2 kucha dUra jAne para aparAjita kumAra ko pyAsa ne satAyA taba vimalabodha aparAjita kumAra ko eka AmravRkSa kI chAyA meM baiThA kara usake liye pAnI lene ko gyaa| pAnI lekara jyoM hI vaha vApisa lauTA to usane vahAM kumAra ko nahIM dekhA / isa kAraNa vaha dukhita hokara kumAra kI gaveSaNA nimitta idhara udhara ghUmane lgaa| parantu usako kumAra kA kisI bhI prakAra se patA nahIM mila skaa| taba vaha kumAra ke aniSTa hone kI AzaMkA se macchita hokara jamIna para gira pddaa| kucha dera bAda jaba isako cetanA AI to vaha khUba royaa| rote 2 jaba isakA hRdaya bhALI tyAre teNe te guTikAo aparAjIta kumAranA mitra vimaLabodhane ApI. aparAjIta kumAra ane vimaLabodha bane e tyAMthI cAlavAno vicAra karyo. ane ratnamALAnA pitAne aparAjIta kumAre evuM kahyuM ke, jayAre huM mArA ghera pahoMcI jAuM tyAre Apa ApanI putrIne mokalI Apaze. A pramANe kahIMne kumAra vimaLabaMdhanI sAthe cAlI nIkaLyA. cAlatAM cAlatAM thoDe dUra javA pachI aparAjItakumArane khUba tarasa lAgI. eTale aparAjItakumArane AMbAnA vRkSanI chApAmAM besADIne vimaLAbAdha emane mATe pANI levA gaye. pANI laIne jyAre te pAcho pharyo tyAre teNe kumArane tyAM na jevAthI kumAranI zodhakhoLa karavA nimitte ahIMtahIM ghUmavA lAgyo paraMtu ene kumArane kayAMya paNa patto na maLe. AthI enA manamAM kumAranuM aniSTa thayAnI zaMkA jAgI AthI te mUcchita thaIne jamIna upara paDI gaye. keTalIkavAra pachI jyAre tenAmAM cetana AvyuM tyAre te khUba re. rotAM retAM enuM hRdaya zekanA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TokA a 22 neminAthacaritanirUpaNam 699 : purodhAne samAgataH / taMtra yAvadasA unmanasko vizramituM yatate tAvad dvau vidyA samupetya taM kathitavantauH asti suna bhAnunAmAvizrato vidyAdharendraH / asard kamalinI - kumudinItyabhidheye dve kanye / anayoH patiraparAjito bhaviSyatIti kenacid naimittikenokte bhuvanabhAnunA tamAnetumAtrAmAjJau / tatu AvAM vidyAbhAve taMtra kAnane yuvAmapazyAvaH, parantu yAvadAvAM tatra gatau tAvad bhavAn jalamAnetuM gataH / kumAramapahRtyAtrAM bhuvanabhAnave samarpitavantau vanamAnurabhyutthAnAdinA kumAraM satkRtya svate samudroDhuM taM prArthitavAn / zoka ke Avega se kucha halkA bana gayA taba phira isa ne kumAra kI talAza karanA prAraMbha kiyaa| DhUMDhate 2 yaha naMdipura ke udyAna meM A phuNcaa| vahA~ jyoM hI yaha vimanaska banakara vizrAma karane kI ceSTA karane lagA ki itane meM do vidyAdhara Aye aura bole bhuvana meM prasiddha bhuvanabhAnu nAma kA eka vidyAdharoM kA adhipati hai| usakI kamalinI aura kumudinI nAmakI do kanyAe haiN| nimittajJa ne inakA pati honA aparAjita kumAra ko kahA hai| hamaloga pattA lagAte 2 vidyA ke prabhAva se usa jaMgala meM gaye ki jahAM kumAra ko vyAsa ne satAyA thaa| kumAra ko pyAsa zAMta karane ke liye jyoM ho Apa jala lAne ke liye usako eka vRkSa ke nIce baiThA kara gaye ki hama loga usako usI samaya vahAM se harakara bhuvanamAnu ke pAsa le Aye haiN| bhuvanabhAnu ko kumAra ke Agamana se bar3A bhArI harSa huA hai| usane kumAra kA khUba satkAra kiyA aura apanI donoM laDa AvegathI kAMika halakuM thayuM tyAre pharIthI teNe kumAranI tapAza karavAne prAraMbha karavA vicAra karyA. ane ze dhakhALa karatAM karatAM te nadipuranA udyAnamA pahece. tyAM paheAMcIne jyAre te zunamuna banIne vizrAma karavAnI ceSTA karavA lAgyA ke, eTalAmAM tenI pAse e vidyAdhara AvyA ne melyA bhuvanamAM prasiddha bhuvanabhAnu nAmanA vidyAdharanA adhipati che. enI kamalinI ane kumudinI nAmanI e kanyAe che. jyAtiSIe e banne kanyAenA pita tarIkenuM aparAjItanuM nAma patAvela che e kAraNe vidyAdhAdhipati bhuvanabhAnue amete emane levA mATe mekalela che. ame leke enI zeSakhALa karatAM karatAM vidyAnA prabhAvathI e 'galamAM gayA ke jyAM kumAra tarasathI pIDAI rahyA hatA temane AMkhAnA vRkSa nIce besADI Apa pANI levA gayA tyAre ameAe tyAMthI temanuM haraNa karyu. ane ahIM bhuvanabha tunI pAse laI Avela chIe. bhuvanabhAnune kumAranA AgamanathI ghaNAja harSa thayo che. eNe kumArane khUba satkAra kayo ane uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre parantu kumAro bhavadviyogavyayAkulastUSNIkatAmAlalambe / tataH prabhuNA bhavadanvepaNAya punarAjJaptAvAvAM bhavantaM sarvataH samanvepayantau zannaSTaM dhanamitra bhavantamadya samupalabdhavantau ato bhavAn AvAbhyAM saha tvaritaM macalatu, kumArasyAntike nayAvo bhavantam / tayorvacanaM nizamya kumAradarzanAtkaNThAvivazo vimalabodha svAbhyAM saha kumArasamIpe samAgataH / tataH kumAro vidyAdharakumArikAdvayaM parikiyoM ke sAtha vivAha karane kA vicAra bhI usake samakSa kaha diyA hai / parantu svIkRti kA rUpa abhItaka isaliye nahIM mila rahA hai ki kumAra isa samaya Apake viyoga se vizeSa duHkhita ho rahe haiM / Apake vinA ve abhI isa viSaya meM bilakula mauna hai| jaba bhuvanabhAnu ko yaha patA par3A ki ye mitra ke vinA duHkhita evaM apano saMmati dene meM asamartha haiM to unhoMne ApakI tapAsa karane ke liye hama donoM ko AjJA dI aura kahA ki jahAM bhI vimalabodha milajAveM zIghra unako vahAM se yahAM le Avo / svAmI kI AjJA prAptakara hamaloga ApakI talAza meM vahAM se cale- talAza karate 2 hamako Aja baDe bhAgya se khoyA huA dhana kI prApti ke samAna A / kI prApti ho pAI hai| ataH Apa hama logoM ke sAtha 2 hI yahAM se zIghra calane kI kRpA kreN| isa prakAra unake vacanoM ko sunakara vimalabodha aparAjita kumAra ke darzanoM kI utkaMThA se utkaMThita hokara unake sAtha vahAM se calA aura pAtAnI banne putrIeAnA vivAha tenI sAthe karavAnA vicAra paNa jAhera karI dIdhA paraMtu kumAra taraphathI te vAtanI svIkRtIne abhiprAya hajI sudhI e kANe nathI maLyA ke, tee ApanA viyogathI khUbaja du:khI banI rahyA che. ApanA vagara teo A viSayamAM bilakula mauna che. jayAre bhuvanabhAnune A vAta jANavAmAM AvI ke, mitra vagara teA duHkhita che, ane peAtAnI saMmati ApavAmAM te asamaya che tyAre temaNe ApanI tapAsa karavA mATe ame bannene pharIthI AjJA karI ane kahyuM ke, tamAne yAMthI vimaLAdha maLe tene tuMja ahIM laI Ave. svamInI AjJA meLavIne ame banne ApanI tapAsa karavA mATe cAlyA ane tapAsa karatAM karatAM jema nAza pAmela dhananI prApti thAya tema khUba saubhAgyathI ApanI prAptI thayela che jethI Apa amArI sAthe utAvaLathI cAlavAnI kRpA karI. A prakAranAM te banne vidhAdharAnAM vacane ne sAMbhaLIne vimaLaaiAdha aparAjIta kumAranAM dRrzInanI utkaMThAthI utka hita thaine temanI sAthe cAlI nIkaLyo ane kuma ranI pAse AvI pahecyA. A pramANe chuTA paDelA mitranA maLavAthI kumAre te banne 700 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 701 priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam NItavAn / katicid divamAMstatra sthitvA to tato'pi puurvvtpclitau| tadanantaraM tau krameNa zrIsadmapure smaagtau| mUrakAntavidyAdharapradattamaNiprabhAveNa pUrNecchau tau sukhena tatra sthitvntau| athAnyadA tasmin pure'tyuccaiH kolAhalo jAtaH tanizamya aparAjitakumAro vimalabodhaM pRSTavAn-ayaM mahAkolAhalaH kuto jAyate ? so'pi janamukhAt sarvattAntaM samupalabhya samAgatyAparAjitaM kumAramabravIta-astyatra nagare suprabho nAma raajaa| taM ko'pi chalena charikayA''hatavAn / asya rAjJo rAjyayogyaH ko'pi putrAdirnAsti. ato nAgarikAH kumAra ke pAsa A pahu~cA / isa prakAra viyukta mitra ke milane para kumAra ne una donoM vidyAdhara kanyAoM ke sAtha apanA vivAha kara liyaa| vivAha ho jAne ke bAda kumAra samitra kitaneka dinoM taka vahAM rhaa| pazcAta vahAM se bhI calakara mitrake sAtha phira vaha calate 2 zrI sadmapura A phuNcaa| sUrakAMta vidyAdhara ke dvArA pradatta maNimUlikAoM ke prabhAva se vahAM unakI pratyeka icchA saphala hone lagI-kisI bhI ThATabATa kI inake pAsa kamI nahIM rho| ___ eka dina kI bAta hai ki usa pura meM acAnaka hI bahuta baDAbhArI kolAhala mcaa| isako sunakara aparAjita kumAra ne vimalabodha se pUchA-yaha mahAkolAhala kyoM ho rahA hai ? vimalabodha ne aparAjita kI isa jijJAsA ke samAdhAna nimitta janamukha se samastakRttAnta jAnakara aparAjita kumAra se isa prakAra kahA-isa nagara meM suprabha nAmakA eka rAjA rahatA hai| usako chalase kisIne churI se ghAyala kara diyA hai-isa bAta se samasta nAgarika jana karuNakrandana kara rahe vidhAdhara kanyAo sAthe pitAnAM lagna karI lIdhAM. viMvAha thaI gayA bAda kumAra keTalAka divasa sudhI tyAM rokAyo pitAnA mitranI sAthe pachIthI cAlIne te zrIsaddhapura AvI pahae. sU kAnta vighAdhara dvArA apAyela maNI mUvIkAonA prabhAvathI tenI tyAM dareka IcchAo saphaLa thavA lAgI keAI paNa jAtanA ThATha mAThanI tene kamI rahI nahIM. eka divasanI vAta che ke, jyAre e nagaramAM ekadama kolAhala macI gayo tene sAMbhaLIne aparAjIta kumAre vimaLabodhane pUchayuM-A mahA kelapahala zA mATe thaI raheva che? vimaLabedhe aparAjItanA e praznanA samAdhAna nimitte janatAnA mukhethI saghaLe vRttAMta jANIne aparAjIta kumArane A pramANe kahyuM- A nagaramAM suprabha nAmanA eka rAjA rahe che tene chaLakapaTathI keIe charI mArIne ghAyala karI didhela che. A vAtathI saghaLA nAgarIke karUNa AkaMda karI rahela che. jene A utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - uttarAdhyayanasatra karuNaM krandanti / sa eva krandanaravaH kolAhalarUpeza zrayate / tacchutvA'parAjitaH kumAro'nIva viSaNNo jAtaH / yujyate caitat santo hi paraduHkhena bhRzaM duHkhitA bhvnti| aba bahupapacAreSu kRteSvapi suprabho rAjA svAsthyaM no labdhavAn , tadA tatsacivAn kAmalatA nAma dAsI pAha-sadgaNaH ko'pi vaidezikaH puruSaH samitro'tra nivasati / sa hi kamapi vyApAramakurvANo'pi sukhena tiSThati / manye'vazyameva tatsannidhau kimapyauSadhaM bhaviSyati ! tayA vacanaM zrutvA mantrigaNAhaiM usI kA yaha kolAhala sunane meM ArahA hai| isa bAta se paricita hokara aparAjita kumAra ko ekaprakAra ko bhItara cauTa sI pahu~cI, bAta bhI ThIka hai jo sajana hote haiM ve para ko duHkhita dekhakara svayaM duHkhita ho jAte haiN| rAjAkA aneka prakAra se upacAra kiyA gayA-parantu sunate haiM ki unako isase abhItaka koI bhI lAbha nahIM pahuMcA hai| rAjA ke aisA koI yogyaputra bhI nahIM hai jo rAjya ke bhAra ko saMbhAla ske| ataH saba ko isa bAta se baDI cintA laga rahI hai| isa prakAra kahakara usane aparAjita kumAra se yaha bhI kahA ki jaba maMtrigaNa isa cintA se vyathita ho rahe the-taba kAmalatA nAma kI kisI eka dAsI ne unase aisA kahA hai ki yahAM para koI eka videzI puruSa apane mitra ke sAtha AyA huA hai| vaha vyApAra dhandA kucha bhI nahIM karatA hai phira bhI AnaMda ke sAtha apanA samaya vyatIta kara rahA hai isase jJAta hotA hai ki usake pAsa koI aisI auSadhi honI cAhiye jo isakA haraeka AvazyakatAoM kI pUrti karatI hai| isa prakAra usa kolAhala saMbhaLAI rahela che. A vAta sAMbhaLIne aparAjIta kumAranA manamAM eka prakAranI coTa lAgI gaI ke, vAta te ThIka che, je sajajana hoya che te pArakAnuM duHkha joIne svayaM dukhita thAya che rAjAne aneka prakArathI upacAra karavAmAM Avyo, paraMtu saMbhaLAya che ke, tene haju sudhI kAMI lAbha thayela nathI. rAjAne e kaI meMgya putra paNa nathI ke, je rAjyabhAra saMbhALI zake. A kAraNane laIne saghaLAne bhAre ciMtA thaI rahela che. A pramANe kahIne teNe aparAjIta kumArane e paNa kahyuM ke, jyAre maMtrIgaNa A ciMtAthI vyathita thaI rahela che tyAre kAmalatA nAmanI kaMI eka dAsIe kahyuM ke, keI eka videzI purUSa potAnA mitra sAthe ahIM Avela che te vepAra dhaMdhA kAMI karatA nathI te paNa AnaMdanI sAthe pitAne samaya vitAve che. AthI evuM jANavA maLe che ke, tenI pAse evI koI auSadhI hevI joIe ke, je tenI dareka AvazyakatAne purI kare che. A prakAranA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 'parAjitaM kumAraM bahumAnapurassaraM mUcchitasya rAjJaHsamIpe AnItavAn / kRpA drahRdayaHkumAro vimalabodhasakAzAd maNimUlikAdvayaM gRhItvA nIreNa tat saMghRSya suprabhanRpasya churikAkSatasthAne liptavAn ! anulepanasamakAlameva rAjA'pagatamarchaH svastho jAtaH / so'parAjitaM kumAramevamabravIt-aye ! niSkAraNa bandho ! tvaM mama bhAgyenaivAtrA'gato'si / tvayA svajanmanA kasya kulaM samalaMGkatam, kazca janapadastvayA dhanyatamaH kRtaH ? kA nagarI sampati tvad viraheNa klezitA ? kasyAGkastvayA bAlocitacApalyena dhUsarIkRtaH ? etatsarvazrotuM mama cetazcaJcalAyate kAmalatA ke vacanoM ko sunakara maMtrigaNa aparAjita kumAra ke pAsa Aye aura bahumAnapurassara usako mUchita rAjA ke pAsa lekara upara pahU~ce / jAte hI kumArane rAjA kI jyoM hI sthiti dekhI to unako usake upara baDI dayA aaii| usI samaya apane mitra vimalabodha ke pAsa se donoM maNimUlikAoM ko lekara tathA unako pAnI meM ghisakara unhone suprabha nRpa ke ghAva ke sthAna meM usakA lepa kara diyaa| lepa hote hI rAjA kI mUrchA dUra ho gaI-aura apanI tabiyata usako halkI -svastha-mAlUma par3ane lgii| rAjAne tabiyata svastha hote hi aparAjita kumAra se pUchA akaraNa bandho ! Apa hamAre zubhodaya se hI yahAM padhAre haiM ataH hamako "Apane kisa kula ko Apane janma se alaMkRta kiyA hai" yaha batAkara anugrahIta kreN| tathA aisA vaha konasA deza hai jo Apa ke janma se dhanyatama banA hai| tathA aisI vaha kaunasI abhAginI nagarI hai jisako Apake virahajanya duHkha kA anubhava kAmalatAnAM vacana sAMdhIne maMtrIgaNa aparAjIta kumAra pAse AvyA ane tene ghaNAja sanmAnanI sAthe mUchita banelA rAjAnI pAse laI gayA. jaIne kumAre jayAre rAjAnI A sthiti joI tyAre tenA upara tene khUba dayA AvI gaI. e samaye pitAnA mitra vimaLabe dhanI pAsethI te bane maNImUlikAone laIne tathA tene pANImAM ghasIne te suprabha rAjAnA ghAva upara tene lepa. karI dIdhA. lepa thatAM ja rAjAnI mUcha dUra thaI gaI. ane tene pitAnI tabIyata svastha lAgavA mAMDI. 21jAnI tabIyata svastha thatAM ja aparAjIta kumArane pUchayuM.-akAraNa baMdhu! Apa amArA zubhaudayathI ahIM AvyA che jethI amane "kayA kuLane Ape ApanA janmathI alaMkRta karela che. A vAta batAvIne amArApara anugraha kare. tathA e kayo deza che ke, je ApanA janmathI dhanya banela che, tathA evI kaI abhAgiNI nagarI che ke, jene ApanA virahathI utpanna thatA duHkhane anubhava kare utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 uttarAdhyayanasane atA nivedaya sarvam / tatastamiga vimalabodhena kumArasya sarvavattaM suprabhapAya niveditam / kumArasya paricayaM zrutvA hRSTamAnasaHsuprabho rAjA evamuvAca-aho ! tvaM tu mama mitraputro'si! zobhanaM jAtaM yatvamatrAgataH, ityuktvA bahumAnena saha samitraM taM svabhavane nyavAsayat / samprApte zubhamuhUrte rambhAnAmnI svakanyAM kumArega vivAhitavAn / kumaro mitreNa saha ciraM tatra sthitvA punaH prAgvattena saha tsmaatpuraannirgtH| karanA par3A hai| kaunasA esA vaha pitA bhAgyazAlI hai ki jisakI godako apane bAlocita krIDAoM se alaMkRta kiyA hai| tathA aisI vaha kaunasI mAtA hai ki jisane Apa jaise bhAgyazAlI putra ko janma dekara putravatI striyoM ke bIca meM apanA mukhya Asana jamAyA hai| yaha samasta vRttAnta hamako kahakara lAlAyita hue isa mere antaHkaraNa ko Apa harSita kreN| rAjA kA isa prakAra apane paricaya pAnekI utkaMThAvAlA dekhakara kumArane to kucha nahIM khaa| kevala kumAra ke mitra vimalabodhane hI rAjAkI utkaMThA zAMta karane ke liye kumAra kA sarva vRttAnta sahita paricaya diyaa| kumAra kA paricaya pAkara suprabha rAjA bahuta hI mudita huA, tathA kahane lagA-are ! taba to tuma mere mitra ke putra hote hI acchA huA jo tuma yahAM aaye| aisA kahakara usa rAjAne kumAra ko bahumAna purassara mitrasahita apane yahAM hI rakha liyA tathA koI zubha muhUrta dekhakara apanI rambhA nAmakI kanyA kA vivAha bhI usake sAtha kara diyaa| vivAhita hone ke bAda paDe che? kayA evA bhAgyazALI pitA che ke, jemanI godane ApanI bAlacita kIDAothI alaMkRta karI che? evI kaI pavitra mAtA che, ke, jeNe ApanA jevA bhAgyazALI putrane janma ApIne putravALI striyonI vacce pitAnuM mukhya Asana jamAvyuM che ? A saghaLe vRttAMta amane batAvIne IMtejAra banela mArA aMtaHkaraNane harSita kare. rAjAne A prakAre pitAne paricaya jANavAnI icchAvALA joIne kumAre te kAMI kahyuM nahIM paraMtu kumAranA mitra vimaLadhe rAjAnI utkaMThA zAMta karavA mATe kumAranA saghaLA vRttAMta sahita paricaya Ape. kumArano paricaya pAmIne suprabha rAjA khUba AnaMdita thayA tathA kahevA lAgyA ke, are ! tame te mArA mitranA putra che, ThIka thayuM ke tame ahIM AvyA. AvuM kahIne te rAjAe bahu mAna sAthe tenA mitra sahita rAjabhavanamAM laI gayA ane koI zubha muhUrta joIne pitAnI raMbhA nAmanI putrI sAthe tenAM lagna karI dIdhAM vivAhita thayA bAda kumAra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 705 priyadarzinI TIkA a. 22 nemina thacaritanirUpaNam athAsau mitrasahitakumAro mArge gacchan krameNa kuNDapurodyAne smaagtH| dRSTvA bhattayA taM praNamya taddezanAM zrutavAna / dharmadezanAzravaNAnantaraM kumAra: kevalinaH praNabhyaivaM pRcchati / bhadanta ! ahaM bhavyo'smi, kiMvA-abhavyaH ? iti kathayatu bhavAn / evamaparAjitena pRSTo bhagavAna ke valI tamevaM kathitavAna he devAnupiya / svaM bhavyo'si / itaH paJcame bhave bharatakSetra tvaM dvAviMzatitamo jino bhaviSyasi, aya tatra sarakhA tava gaNadhano bhaviSyati / idaM kailino vacaH zratvA saMjAtahapaH sa tasminnebanagare mitro vizati sthAnakAni punaHpunarArAdhayan nyavasat / kumAra kucha dinoM taka vahIM rhaa| kucha samaya bAda mitra ko sAtha lekara vahAM se cala diyaa| calate 2 kuNDanapura ke bagIce meM jyoM hI pahu~ce ki vahAM unako kevalI bhagavAna ke darzana hue| aba kyA thA-darzana kara kumAra bahuta AnaMdita huaa| unake zrImukha se dharma kI dezanA sunakara usake AnaMda kI sImA hI nahIM rhii| jaba kevalI bhagavAn kI dharmadezanA samApta huI taba kumAra ne baDe vinaya ke sAtha hAtha joDakara unase prazna kiyA-he bhadanta ! maiM bhavya hai athavA abhavya hUM ? kumAra ke isa prazna ko sunakara kevalI ne unase kahA devAnupriya ! tuma bhavya ho! Anase paMcama bhava meM tuma bAsasthAnakoM kA ArAdhana karake isI bharatakSetra meM 22 veM tIrthakara hoge| tathA yaha vimalabodha mitra tumhArA gaNadhara hogaa| isa prakAra kevali prabhu ke AnaMda pradAna karane vAle vacanoM ko suna kara kumAra mitra sahita vIsa sthAnakoM kI ArAdhanAkaratehue usI nagara meM rahe / ekadina kI bAta hai thoDA divase tyAM rahyA keTalAka samaya vItyA pachI teo potAnA mitra sAthe tyAMthI cAlI nIkaLyAM. cAlatAM cAlatAM kuMdanapuranA bagIcAmAM AvI pahoMcyA tyAM temane kevaLI bhagavAnanAM darzana thayAM, pachI zuM hatuM--darzana karIne kumArane ghaNo AnaMda thayo. emanA zrImukhathI dharmanI dezanA sAMbhaLIne emanA AnaMdanI sImA na rahI. jyAre kevaLI bhagavAnanI dharmadezanA samApta thaI tyAre ghaNA ja vinayanI sAthe hAtha jeDIne temane prazna karyo-he bhadanta! he bhavya chuM athavA abhavya zuM? kumAranA A praznane sAMbhaLIne bhagavAne kahyuM ke, he devAnupriya ! tamo bhavya che. AjathI pAMcamA bhAvamAM to vIsa sthAnanuM ArAdhana karIne A bharatakSetramAM bAvIsamAM tIrthakara thaze. tathA A vimaLabodha mitra tamAre gaNadhara thaze. A prakAranAM kevaLa bhagavAnanAM AnaMda pradAna karavAvALAM vacanone sAMbhaLIne kumAra mitra sahita vIsa sthAnonI ArAdhanA karatAM karatAM eja nagaramAM rahyA. eka divasanI vAta che ke, utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre athAnyadAsa mitreNa saha paribhramana darzanIyAn padArthAn pazyana dezAntaraM bhramitumArebhe / COR AsIttasminneva kAle janAnandakare janAnanda nAmake pure jitazatrurnAma rAjA / tasyAsId dhAriNI nAma rAjJI / devalokAzyuto ratnavatI jIvo dhAriNyAH kukSau samutpannaH / sA ca kAle kanyA ratnamekaM janitavatI / mAtApitRbhyAM prItimatIti tannAma kRtam / sA pravarddhamAnA krameNa sakalAH kalAH adhItavatI saH etAdRzI viduSI samabhUdyattasyAH purataH paNDitA api hataprabhA abhavana / water svaputroM vilokya nRpo'nyadA caturacitrakaracitritaM cArumaJcAJcitaM svayaMvaramaNDapaM kAritavAn / tatra maNDape putraviyogArttamaparAjitasya pitaraM hariki vahAMse mitrasahita kumAra ghUmane kI bhAvanA se prerita hokara darzanIya padArthoM ko dekhatA huA deza deza phirane lagA / usa samaya meM eka janAnanda nAmakA nagara thaa| nagara kA jaisA nAma thA vaisA hI isakA kAma thaa| yahAM kA pratyeka vyakti AnaMda hI AnaMda meM magna rahatA thaa| vahAM ke rAjA kA nAma thA jitazatru / inakI rAnI kA nAma dhAriNI thA / devalokase cavakara ratnavatI kA jIva isI dhAriNI rAnI ke kukSimeM putrI ke rUpa meM avatarita huaa| taba ThIka nau mahIne sADhesAtarAtri ke vyatIta hone para dhAriNI ke putrI huii| mAtA pitA ne isa kA nAma prItimatI rakhA / protimatI dhIre 2 baDhatI huI sakalakalAoM meM aisI kuzala banI ki isake Age paMDitajana bhI koI gaNanA meM nahIM the / isa prakAra apanI kanyA ko dekhakara jitazatru rAjA ne zIghra hI eka svayaMvaramaMDapa taiyAra karavAyA - jisako catura tyAMthI mitranI sAthe kumAra ghUmavAnA IrAdAthI prerAine danIya padArthAna jota jotA deza dezamAM karavA lAgyA. e samaye eka janAnaMda nAmanuM nagara hatu nagaranuM jevuM nAma hatuM evuM enuM kAma hatuM. tyAMnI dareka vyakita AnaMda Ana MdamAM magna rahetI hatI tyAMnA rAjAnuM nAma jItazatru hatu. jenI rANItuM nAma dhAriNI hatu. devalekathI cIta ratnavInA jIva e dhAraNI rANInI kUkhethI putrI rUpe avatarita thayA. jyAre nava mahInA ane sADA sAta divasa pUrA thayA tyAre dhAriNIe putrI ratnane janma ApyA. mAtA pitAe tenuM nAma protimatI rAkhyuM. prItimatI dhIre dhIre meTI thatAM sarva kaLAomAM evI kuzaLa thai gaI ke, tenI AgaLa paDita janAnI koi gaNanA rahI nahIM. A prakAra pAtAnI kanyAne joine jItazatru rAjAe eka svayaMvara maMDapa tuta ja taiyAra karAvyA. jene catura citArAee khuba sudara rIte citrita karyAM hatA. khUba uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritranirUpaNam 707 nandinaM vinA dUta samAhatAH sarve nRpA nRpakumArAzca smaagtaaH| maJcAdhiSThiteSu teSu nRpeSu nRpakumAreSu daivAtparibhraman aparAjitakumAro mitreNa saha tatrAgataH / aparAjitakumArazcintayati-anena veSeNa mAM rAjAno jJAsyaMti, ato veSAntaraM nirmAya samitreNa mayA'tra maNDape praveSTavyam / iti vicAryaguTikA prabhAvega rUpAntaraM kalpayitvA mitreNa saha maNDape prvissttH| tataH paridhatabhUSA suveSA rAjaputrI prItimatI sakhIdAsIprabhRtibhiH saha sAkSAlla. citAroM ne bahuta hI sundara DhaMga se citrita kiyA thaa| sundara 2 suhAvane maMcoM se jo maMDita ho rahA thaa| AmaMtraNa pAkara isa maMDapa meM samasta nRpa evaM unake kumAra yathAyogya samaya para Akara upasthita hue| eka yadi koI nahIM AyA thA to vaha thA aparAjitakumAra kA pitA hrinNdii| kyoM ki inako apane putrakA viyoga vizeSa duHkhadAyI ho rahA thA usase ye vicAre bahuta hI adhika duHkhita ho rahe the| ataH inhoM ne bAhara AnA jAnA hI choDa diyA thaa| jaba saba rAjA aura rAjakumAra apane 2 sthAnoM para acchI taraha baiThe the usI samaya aparAjita kumAra apane mitra ke sAtha idhara udhara ghUmatA huA bhAgyavazAt vahAM A phuNce| Akara kumAra ne vicAra kiyA ki isa veSa se to rAjA loga mujhe pahicAna leNge| ataH dUsarA veSa dhAraNa kara lenA cAhiye jisase rAjA loga mujhe pahicAna nahIM ske| aisA vicAra kara rAja kumAra ne guTikA ke prabhAva se apanA veva badala liyA aura mitra ko sAtha meM lekara phira ve usa svayaMvara maMDapa meM praviSTa ho gye| itane hI meM vahAM sAkSAt suMdara evA maMcathI tene suzobhita karyo. AmaMtraNa maLatAM A maMDapamAM saghaLA rAjAo ane emanA kumAro yathAyogya samaye AvI pahocyA je koI na AvyuM hoya to te A aparAjIta kumAranA pitA harInaMdI hatA. kAraNa ke, temane pitAnA putranA viyeganuM duHkha khUba hatuM ane e vicArathI teo khUba duHkhita rahetA hatA. AthI teoe bahAra AvavA javAnuM paNa choDI dIdhuM hatuM. jyAre saghaLA rAjAo ane rAjakumAro pitApitAnA sthAne upara sArI rIte beThela hatA e samaye aparAjIta kumAra pitAnA mitranI sAthe Ama tema ghama ghamate bhAgyavazAta tyAM AvI pahoMce. AvIne teNe vicAra karyo ke, A vezamAM te badhA rAjAo mane oLakhI jaze jethI bIjo veza dhAraNa karI levo joIe ke. jenAthI rAjA leka mane oLakhI na zake. evo vicAra karIne rAjakumAre guTakiAnA prabhAvathI potAno veza badalIne potAnA mitrane sAthe laine te e svayaMvara maMDapamAM jaI pahoMcyA. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 uttarAdhyayanasUtra kSmAri va tatra smaagtaa| tadA tasyAH sakhI mAlatI aGgalyA sarvAn bhUpAn darzayantI tAmuvAca-sakhi ! ene bhUcarAH khecarAH sarve'pi rAjAno bhavatIM varItuM smupaagtaaH| tadeSAM vaidagdhyaM vIkSya samIhitaM vRnnot| tataH sA rAjanyakAbhimukhI bhUtvA sarvAn prati madhureNa svareNa sarasvatIya prazna kRtavatI / tasyAH pratha zrutvA sarve'pi nRpA nRpaputrAzca praznottaraM dAtumasamarthA lajjayA nataziraso bhuvaM vilokayanto maunamAlambya saMsthitAH / kecidevaM parasparaM procuH-iyamapratimarUpeNAsmAkaM mano hRtavatI / hRte manasi kathaM saktA bhvemottrprdaane| tato jitalakSmI kI taraha prItimatI rAjakumArI vibhUSita hokara apanI dAsI evaM sasiyoM se ghirI huI hokara A phuNcii| sAtha meM rahI huI usakI sakhI mAlatI ne Aye hue una samasta rAjAoM ko apanI aMgulI ke izAre se batAtI huI pItamatI se kahA-sakhi ! dekho ye jitane bhI rAjA rAjakumAra evaM vidyAdhara yahAM upasthita hue haiM ve saba Apako varaNa karane kI abhilASA se hI yahAM Aye hue haiM isaliye ina meM se jo Apako yogyaruce usako hI Apa varaNa kara kRtArtha kreN| isaprakAra mAlatI ne jyoM hI rAjakumArI se kahA-ki vaha usIsamaya una rAjAoM ke samakSa khaDI unase sarasvatI ke samAna madhurasvara se prazna karane lgii| usake prazna ko sunakara samasta nRpa evaM unake putra praznoM ke uttara dene meM apanI 2 asamarthatA jAnakara lajjA ke mAre zira nIcA karake jamIna kI tarapha dekhane lage aura cupa rhe| kitaneka jana paraspara isa prakAra kahane lage-bhAI dekho to sahI isane jaba apane asAdhAraNa rUpa se eTalAmAM ja tyA sAkSAta lakSamInI mAphaka prItimatI rAjakumArI vibhUSita banIne potAnI ghAsIo ane sakhIthI gherAyelI tyAM AvI pahoMcI. sAthamAM rahelI tenI sakhI mAlatIe AvelA saghaLA rAone potAnI AMgaLInA izArAthI batAvIne prItimatIne kahyuM- sakhI! juo ! A jeTalA paNa rAjA rAjakumAra ane vidya dhara ahIM AvyA che te saghaLA ApanI sAthe potAnA lagnanI abhilASAthI ahIM Avela che. A kAraNe AmanAmAMthI je Apane yogya lAge enA gaLAmAM varamALA Aropi. A pramANe jayAre mAlatIe rAjakumArIne kahyuM eTale te eja samaye e rAjAonI sAme ubhI rahIne emane sarasvatInI mAphaka madhura svathI prasanna karavA lAgI. enA e praznane sAMbhaLIne saghaLA rAjAe tathA emanA putra praznano uttara ApavAmAM pitAnI asamarthatA jANIne lajajAnA mAryA meTuM nIcuM karIne jamInanI tarapha jevA lAgyA ane cupa rahyA. keTalAka te aMdare aMdara A pramANe kahevA lAgyA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 709 zatrurnRpaH sarvAn maunama palambya saMsthitAn vilokya cintAnimagnaH san vicintayati-ete sarve'pi nRpAH snggtaaH| parameteSu ko'pi yogyo rAsti mtpuyaaH| AdhunA ki bhAvaSyati ? ki matsutA yAvajIvamapariNItaiva sthaasyti| evaM cinnayantaM rAjAna tanmanobhAvajJaH ko'pi nija sacivaH provAca-deva ! viSAdenAlam ! iyaM bhUmi behurtnaa| ata eva mudghopyatAm-yaH kazcidrAjAvA rAjaputro vA'nyo vA kazcit kulIno vAde mama putrI nirjayetste'syAH patirbha viSyati / sacivasya vacanaM pratipaya rAjA jitazatrustathaivodghoSayat / aparAjitaH hamalogoM ke mana ko hI haraNa kara liyA hai to phira isa sthiti meM hama loga isake praznoM kA uttara kaile de sakate haiN| jitazatru ne ina sabako jaba isa prakAra mauna lekara baiThe hue dekhe to usane cintA nimagna banakara-mana hI mana aisA bicArA ki dekho ye samasta nRpa kanyA ko varaNa karane ke liye to Aye haiM, para inameM koi esA nahIM hai jo merI putrI ke prazna kA uttara dekara usake pati hone ke yogya bana sake to aba merI putrI kA kyA hogA? kyA yaha jIvanabhara vinA vivAhita hI rahegI? isa prakAra vicAramagna hue usa rAjA ke abhiprAya ko pAsa meM baiTe hue rAjA ke kisI pradhAnane jAnaliyA aura rAjA se kahA-mahArAja! Apa cintA na kreN| isa bhUmi para aneka nararatna haiN| ataH aba Apa isa prakAra kI ghoSaNA karAve ki jo koI rAjA yA rAjaputra yA koI aura dUsarA kulIna vyakti merI putrI ko vAda meM parAjita karegA vahI isakA pati hogaa| pradhAna kI isa ke, bhAI! juo te kharA ke, teNAMye jyAre pitAnA asAdhAraNa rUpathI ApaNA lokenA manane haraNa karI lIdhela che tyAre pachI AvI sthitimAM ApaNe tenA praznane uttara kevI rIte ApI zakAya? jItazatrae jyAre A badhAne A prakAre mauna beThelA joyA tyAre teNe ciMtA nimagna banIne manemana e vicAra karyo ke, juo A saghaLA rAjA kanyAne vavAne mATe AvyA che paraMtu temAM evA koI paNa nathI je mArI putrInA praznano uttara daIne tene pati thavAne egya banI zake. te have mArI putrInuM zuM thaze? zuM te jIvanabhara avivAhita raheze ? A prakAranA vicAramAM magna banela rAjAnA vicArane temanI pAse beThelA rAjAnA koI maMtrI jANI lIdhA ane rAjAne kahyuM. mahArAja Apa ciMtA na karo. A bhUmi upara aneka nara ratna che. a thI Apa evA prakAranI ghoSaNA karI che ke, je kaMI rAjA athavA rAjaputra athavA koI kulina 0kita mArI putrIne have pachI parAjIta karaze te tene pati thaze pradhAnanA A prakAranI vAtane svIkAra karIne jItazatra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 uttarAdhyayana sUtre kumArastAmudvApagAMzrutvA mItimatIsammukhe smaagtH| durveSamapi taM prekSya mItimatI pUrvabhavamItyA nitarAmantarmumude / yujyate caitat - abhracchanno'pibhAnuH padminA mullAsayatyeva / tataH prItimatI pUrvavadeva pazaM kRtavatI / aparAjitakumArastaduttaraM davA tAM niruttarAM kRtavAn / evamaparAjitakumAreNa parAjitA sA rAjaputrI prItimatI varamAlAmaparAjitakumArasya kaNThe'rpitantI / tataH sarve nRpAH parasparamevamabruvan aho ! vidyamAneSvasmAsu vAkzUro varAko'yaM kathamimAM pariNetuM samartho prakAra kI saMmati ko aMgIkAra kara jitazatru rAjAne usI samaya pUrvokta rUpa se ghoSaNA karavAdI / isa ghoSaNA ko sunate hI aparAjitakumAra sanmukha Akara prItimati se kahane lagA / pUcho jo tumako pUchanA ho / aparAjita kumAra ko durveSa meM dekhakara bhI prItimatI kA mana pUrvabhava kI prIti ke kAraNa usameM anurakta ho gyaa| AnaMdita hokara usane aparAjita se prazna kiye| aparAjita ne pratyeka usake prazna kA yathAvat uttara dekara usa kanyA ko cakita karate hue sarvathA niruttara kara diyA / isa prakAra aparAjitakumAra dvArA parAjita hokara prItimatIne baDe hI AnaMda ke sAtha aparAjita kumAra ke gale meM varamAlA DAla dI / aparAjita kumAra ke gale meM varamAlA DAlI huI dekhakara samasta upasthita rAjAgaNa isa prakAra Apasa meM bAtacIta karane laga gaye - dekho yaha kitane Azcarya kI bAta hai jo hama kSatriyoM ke hone para bhI isa kanyAne isake gale meM varamAlA DAlI hai| khaira isakI cintA nahIM / aba dekhanA yaha hai ki hama lokoM kI isa upasthiti meM yaha isa kanyA rAjAe teja samaye upara kahelI ghoSaNA karAvI dIdhI. A ghoSaNAne sAMbhaLatAM ja aparAjIna kumAra AgaLa AvIne prItimatIne kahevA lAgyA-tamAre je pUchavuM hoya te pUche|. aparAjIta kumArane bIjA veSamAM joine paNa prItimatInuM mana pUrvabhavanI prItinA kAraNathI temanAmAM anurakata thai gayuM. Ana Mdita banIne teNe aparAjItane prazna karyo. aparAjIte enA pratyeka praznonA yathAvat uttara ApIne e kanyAne cakita karIne sathA nirUttara banAvI dIdhI. A prakAre aparAjIta kumArathI parAjIta thaIne prItimatIe ghaNAja AnaMdanI sAthe aparAjIta kumAranA gaLAmAM varamALA nAkhI dIdhI. aparAjIta kumAranA gaLAmAM varamALA nakhAyelI joIne tyAM AvelA saghaLAM rAjAe A pramANe aMdarA aMdara vAtacIta karavA lAgyA. jIe A keTalA ArTsanI vAta che ke, ApaNe kSatriyA hovA chatAM paNa A kanyAe tenA gaLAmAM varamALA nAkhI che. khera enI ciMtA nathI. have jovuM che ke mApaNI hajarImAM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 711 bhavet / tasmAdenaM hatvA rAjakumArI prItimatI balAd smAbhiharaNIyA / evamutvA te kumAraM hantumanasaH svasainikAn sajjitavantaH / tataH kumAraH svavikrameNa sarvAn parAjitavantaH / yuddhe kumArasyAparimeyaM vikramaM dRSTvA tadvikramAkRSTacittaratanmAtulaH somamabhastilakAdinA taM paricitya - 'aye bhAgineya ! bahudivasAnantaraM milito'mi' ityuktvA gADhamAliliGge / somaprabhamukhAtkumArasya paricayaM sarve'pi nRpA yuddhAtmatinivRttA vAde mItimanyA yuddhe cAparAjitakumA reNa parAjitAlajjAvazAnatamastakAH sva sva rAjadhAnIM prati prasthitAH / tataH ko kaise paraNa sakatA hai| aisA vicAra kara unhoMne aisA eka nizcaya karaliyA ki pahile isa vyakti ko mAra diyA jAya pazcAt rAjakumArI prItimatI ko balAt haraNa kara liyA jAya / jaba yaha vicAra logoM ke Apasa meM ekamata se nizcita ho gayA taba sabake saba rAjAoM ne kumAra ko mArane ke liye apane 2 sainikoM ko sajjita hone kA Adeza de diyaa| jaba sainikajana sajjita hocuke aura yuddha karane ke liye kumAra ke samakSa Akara khaDe ho gaye taba kumArane una sabako kSaNamAtra meM parAsta kara diyaa| kumAra kA isa taraha ajeya evaM atula parAkrama dekhakara kumAra ke mAtula (mAmA) somaprabha ne tilaka Adi dvArA usakA paricaya pAkara ke kahA- he bhAneja ! bahuta dinoM ke bAda tuma Aja mile ho / somaprabha ke mukha se kumAra kA paricaya sunavara samasta nRpa yuddha se nivRtta ho gaye / isa prakAra bAdameM prItimatI se evaM yuddha meM aparAjita kumAra se parAsta hue ve saba ke saba Aye A kanyA tene kema paraNe che? Ave! vicAra karIne temaNe eve nizcaya karI lIdhe ke, pahelAM A vyakitane mArI nAkhavAmAM Ave ane pachIthI rAjakumArI prItimatInu baLapUrvaka haraNa karI levAmAM Ave. jyAre A vicAra te lekAe Apasa ApamAM eka matathI nizcita karyA tyAre saghaLA rAjAAe kumArane mAravAnA mATe peAtAttAna sanikAne sajjIta thai javAnA Adeza ApyA jayAre sainikA sajja thaine yuddha karavAne mATe aparAjIta rAjakumAranI samakSa khaDA thai gayA tyAre kumAre te saghaLAne kSaNamAtramAM harAvI dIdhA. kumAranuM A prakAranuM ajeya ane atula parAkrama joine kumAranA mAmA semaprale tilaka vagerethI tenA paricaya pAmIne kahyuM- he bhANeja! ghaNA divase bAda tu Aje maLyA che. semaprabhA mukhathI kumArane paricaya pAmIne rAjAe yuddhathI nivRtta anI gayA. A pramANe vAdamAM prItimatIthI ane yuddhamAM aparAjIta kumArathI hAra pAmelA e saghaLA rAjAe lajjIta thaIne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 uttarAdhyayanasatre kamAro muTikAprabhAveNa tirohitaM svakIyarUpaM prakaTi vAn zubhamuharta prItimatI pariNIya ma svabhAryayA prItimatyA saha viMzatisthAnakAni punaH punaH samArAdhayana samitrastatra bahUna divasAn sthitavAna / athAparAjitakumArasya jJAtamamastattAntI rAjA harinandI tatsamIpe dRtaM prepitavAn / dUto'parAjitakumArasamIpe smaagtH| kumAreNa mAtApitroH kuzalaM pRSTam / tato dRtaH prAha-kumAra ! bhavanmAtApitroH kuzalaM dehadhAraNamAtramasti / bhavadgamanAnantaraM tayordRzo bhava hAgamanamArgapaktA ninimipA hue rAjA loka lajita hote hue apanI 2 rAjadhAnI kI ora cldiye| jaba saba cale gaye taba kumAra ne guTikA ke prabhAva se parivartita apanAsvarUpa yathArtharUpameM prakaTa kara sabako pulakita kiyaa| zubhamuhUrta ke Anepara prItimatI ke mAtApitA ne pratimatI kA vivAha aparAjita kumAra ke sAtha karake laDakI ke sAtha kA apanA uttaradAyitva pUrNa rUpa se zAMti ke sAtha nibhaayaa| vivAhita honepara kumAra aura prItimatI ye donoM bIsa sthAna ko kI punaHpunaH ArAdhanA karate hue apane mitra ke sAtha vahAM rahe / harinaMdI ko jaba aparAjita kumAra ke samasta vRttAnta yathAvat jJAta hue taba unhoM ne aparAjitakumAra ke pAsa apanA eka dUta bhejaa| aparAjita kumAra ke pAsa Akara dUta ne unake pUchane para mAtApitA ke kuzala samAcAra prakaTa karate hue kahA kumAra ! kyA kaheM deha dhAraNa mAtra se hI Apake mAtApitA kuzala haiN| jaba se Apa vahAM se Aye haiM-taba se unakI AMkhe rAtadina Apake Agamana kI pratIkSA meM ekaTaka banI huI haiN| ApakA vRttAnta sunakara unhoMne mujhe pitapotAnI rAjadhAnI tarapha cAlI nIkaLyA. jyAre badhA cAlyA gayA tyAre guTIkAnA prabhAvathI pitAnA mULa svarUpane pragaTa karIne badhAne harSita karI dIdhA zubha muhUrta AvatAM prItimatInA mAtA pitAe pratimatIne vivAha aparAjIta kumAranI sAthe karIne putrInI sAthenuM pitAnuM uttaradAyitva saMpUrNa rIte zAMtinI sAthe nibhAvyuM. lagnathI joDAyA pachI kumAra ane prItimatI banee vIsa sthAnanI pharI pharIthI ArAdhanA karatAM karatAM pitAnA mitranI sAthe tyAM rahyA. harInaMdI rAjAne jyAre aparAjIta kumAranuM saghaLuM vRttAMta yathAvata jANavA maLyuM tyAre aparAjIta kumAranI pAse potAnA eka dUtane mokalyo. aparAjIta kumAranI pAse AvIne te rAjakumAre pUchatAM mAtA pitAnA kuzaLa samAcAra pragaTa karatAM kahyuM-kumAra! zuM kahuM deha dhAraNa puratAM ApanAM mAtA pitA kuzaLa che. jyArathI Apa gherathI nikaLI gayA che tyArathI temanI AMkho rAta divasa ApanA AgamananI pratIkSAmAM ekaTaka banI rahela che Apane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 713 santi / bhavavRttAntamimaM zrutvA tadAjJayA bhavantaM netumahaM samAgato'smi / ato bhavatA gantavyam / dRtavacanaM zrutvA mAtApitro darzanAyotkaNThito'parAjitakumAraH zvazuramApRcchaya prItimatyA bhAryayA saha samitro'titvaritagatyA svanagaraM prati prclitH| prItimatyA bhAyayA saha samitro'parAjitakumAraH svanagaraM siMhapuraM smaagtH| tadAgamanavRttAntaM zrutvA tanmAtApitarau nitarAM pramodamApannau / kumAro'pi samAgatya pituzcaraNayoH svamastakaM nihitvaan| evaM praNamantaM vinIta taM samutthApya gADhamAlijaya zirasi samAghrAya premAzruNA tanmastakamabhyaSiJcata | tataH kamAro mAtuzcaraNAvabhyavandata / namantaM samutthApya sA muhurmuhuH pANibhyAM isaliye Apake pAsa bhejA hai ki maiM Apako yahAM se ghara le jaauuN| ataH Apa ghara zIghra caleM / dUta ke dvArA mAtApitA kI isa paristhiti se, paricita hokara kumAra ke citta meM unake darzana karane kI utkaMThA tItrarUpa se baDhI / kumAra ne samaya pAkara apane ghara jAne ke liye zvazara se AjJA maaNgii| zvazara ne prasanna hokara jaba unako ghara jAne kI AjJA dI-taba ve sAtha meM prItimatI ko lekara vahAM se mitra sahita cale aura zIghra ve apane nagara meM aaye| kumAra ke Agamana ke vRttAnta ne mAtApitA ke hRdaya ko AnaMda se phulA diyaa| Ate hI kumArane mAtApitA ke caraNoM meM apanA mastaka Teka diyaa| caraNoM meM paDe hue apane prANapriya putra ko donoM hAthoM se uThAkara pahile pitAne chAtI se lagAkara aura khUba gADha AliMgana kara usake mastaka para hAtha phirAyA aura harSAzruoM se usako abhiSikta kiyaa| jaba kumArane mAtA ke pavitra caraNoM ko namana kiyA taba mAtAne bhI isI taraha se usako vRttAMta sAMbhaLIne temaNe mane e mATe ApanI pAse mokalela che ke, huM Apane ahIMthI temanI pAse laI jAuM. AthI Apa zIdhra ApanI rAjadhAnImAM mArI sAthe pAchA pharo. tenI pAsethI mAtA pitAnI AvI paristhitithI paricita banatAM kumAranA cittamAM temanAM darzana karavAnI utkaMThA tIvra banI. kumAre samaya laIne potAnA vatanamAM javAnI dhazura pAsethI AjJA mAgI. sasarAe prasanna thaIne tene javAnI AjJA ApI tyAre te prItimatIne sAthe laIne pitAnA mitranI sAthe cAlyA ane jhaDapathI pitAnA nagaramAM pahoMcyA kumAranA AgamananA samAcAre mAtA pitAnA hadayane AnaMdamAM phulAvI dIdhuM. AvatAM ja kumAre mAtAnA caraNomAM pitAnuM mastaka namAvyuM. caraNomAM paDelA potAnA prANapriya putrane bane hAthothI uThAvIne pitAe chAtIe lagADIne gADha AlIMgana ApI tenA mastaka upara hAtha pheravyuM ane AsuthI tene abhiSeka karyo jyAre kumAre mAna nA pavitra caraNamAM namana karyuM. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 uttarAdhyayanasUtre tamaspRzat / pItimatI snuSA cApi zvazrUzvazurau krameNa vanditavatI / vimalabodhamukhAdaparAjitakumArasya samagraM vRttAntaM zrutvA mAtApitarau nitarAM prmuditii| pUrva yA yA rAjakanyAH pariNItAstAsAM mAtApitaraH svakanyAmAdAya mahatA mahotsavena siMhapure harinandino rAjJaH samIpe, tasminneva dibase krameNa smaagtaaH| tato'nyadA harinandinRpaH sarvAn bhUcarAn khecarAMzca svasambandhinaH satkRtya bahumAnapuraHsaraM visarjitavAn / athAnyadA rAjA harinandI kumAramaparAjitaM rAjye saMsthApya svayaM priyadarzanayA saha muvratAcAryasavidhe dIkSAM gRhItvA gItArthaH san ante priyadarzanayA sahAnazanaM kRtvA siddhigati praaptH| uThAkara apanI chAtI se lagA liyA aura mastaka para hAtha phirAyA prItimatIne bhI apane zvazura aura sAsujI kA abhivAdana kiyaa| pazcAt mAtApitAne vimalabodha ke mukha se kumAra kA samagra vRttAnta munaa| sunate samaya unakI chAtI bhAre AnaMda se phUlI nahIM smaaii| jina 2 laDakiyoM ke sAtha aparAjita kumAra kA vaivAhika saMbaMdha huvA thA una 2 laDakiyoM ke mAtApitA apanI 2 laDakiyoM ko lekara baDe ThATabATa ke sAtha siMhapura nagara meM harinaMdI nRpa ke ghara meM kramazaH Akara eka hI dina meM upasthita hue| kucha dinoM taka ye saba saMbaMdhI samudAyarUpa meM tthhre| harinaMdIne sabakA yathocita Adara satkAra kiyaa| pazcAt savidhi bahumAna purassara una sabako vidA kiyaa| ekadina harinaMdIrAjA ko apanA nijake kalyANa karane kI bhAvanA udita huI aura jaba vaha dRDhatara banagaI taba unhoMne rAjya meM apane putra aparAjita ko sthApita kara priyadarzanA patnI ke sAtha tyAre mAtAe paNa tene eja pramANe uThADIne pitAnI chAtI sAthe lagADI lIdhA. ane mastaka upara hAtha pheravyo. prItimatIe paNa pitAnA sAsu sasarAne vaMdana karyuM pachI mAtA pitAe vimaLA pAsethI kumArane saghaLo vRttAMta sAMbhaLyo. A sAMbhaLIne temanI chAtI bhAre AnaMdathI phUlAI. eTalAmAM je je rAjanI putrI sAthe kumAranA lagna thayela hatA te badhA rAjAe pitAnI putrIone laIne ThAThamAThathI siMhapura AvI pahoMcyA. keTalAka divasa sudhI e saghaLA sabaMdhIjane samudAya rUpamAM rokAyA. rAjA harInaMdIe saghaLAne yAcita Adara satkAra karyo. A pachI saghaLA rAjAo potapotAnA nagaranI tarapha vIdAya thayA. eka divasa harInaMdI rAjAnA dilamAM pitAnuM kalyANa karavAnI bhAvanA jAgRta thai ane jyAre e daDhatara banI gaI tyAre temaNe aparAjIta kumAra rAjyagAdi upara sthApita karIne prIyadarzanA patninI sAthe suvratAcAryanI pAse dIkSA aMgikAra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam athAparAjitanRNe'khilAn prajAjanAn suSTu paripAlayana bahUni varSANya. tikraantvaan| ekadodyAne gataH sa svasaundaryeNa jitasmaraM mitravadhubhizca vRtaM kaMcidibhyazreSThiputraM dRSTavAn / sa hi mulalite gAne samAsaktacetA arthibhyo'tyartha dAnaM dadAnazca AsIt / tAdRzaM taM dRSTvA'parAjitabhUpaH sevakAn pRSTavAn-ayaM ko'sti ? tataH sevakAH pocuH-asau samudrapAlasya sArthavAhasya putro nAmnA'naGgadevo'sti / sunatAcArya ke pAsa dIkSA aMgIkAra karalI aura gItArtha hokara anta meM ve tathA priyadarzanA anazana kara siddhigati ko paaye| aparAjita kumAra rAjA banakara aba apanI patnI ke sAtha bAsasthAnako kI ArAdhanA karate hue apanA prajA kA acchI taraha se pAlana karate hue rahane lge| isa prakAra prajApAlana kI vyavasthA karate 2 unake aneka varSa vyatIta hue| eka dina kI bAta hai ki jaba ye udyAna meM gaye hue the taba bahAM inakI dRSTi eka ibhyaSThiputra ke Upara pddii| aSThipatra kA saundarya itanA adhika thA ki usake samakSa kAmadeva kA bhI saundarya phIkA lagatA thaa| isake sAtha isake aneka mitra evaM isakI aneka vadhue~ thiiN| gAnatAna meM masta hokara yaha usa samaya vahAM aneka arthIjanoM ko dAna de rahA thaa| isa prakAra usako dekhakara aparAjita kumArane apane sevakoM se pUchA-yaha kauna hai? sevakoMne kahA-mahAgaja ! yaha apane nagara ke seTha samudrapAla kA putra hai| isakA nAma anaMgadeva hai| karI lIdhI ane gItArtha thaIne teo aMtamA priyadarzana sAthe anazana karIne siddha gatine pAmyA aparAjIta kumAra rAjA banIne pitAnI patnInI sAthe vIsa sthAnanI ArAdhanA karatA karatAM potAnI prajAnuM sArI rIte pAlana karavA lAgyA. A pramANe prajA pAlananI vyavasthA karatAM karatAM temanAM ghaNuM varSo vyatIta thayAM. eka divasanI vAta che ke, jyAre teo udhAnamAM gayela hatA tyAre temanI daSTi eka ibhya-zreSTi putranA upara paDI. zreSTiputranuM sauMdarya eTaluM adhika hatuM ke, tenI sAme kAmadevanuM sauMdarya paNa phIkuM lAge. enI sAthe enA ghaNA mitre ane patnIo hatI. gAnatAnamAM masta banIne e A samaye tyAM keTalAe mAga nArAone dAna ApI rahela hato. A pramANe ene joIne aparAjIta kuma re pitAnA sevakane pUchayuM-A koNa che? sevakae kahyu-mahArAja A ApaNA naga ranA zeTha samudrapALane putra che ane enuM nAma anaMgadeva che. sevake taraphathI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716 uttarAdhyayanasatre tato nRpo manasyevamacintayat-yasya mama rAjye vANijA api paramodArAH paramaddhisampannAH santi, so'hNdhnyH| evaM vicintayan rAjA svabhavanaM gataH / ___ atha dvitIyadine'parAjito rAjA janairuhyamAna kamapi zavaM dRSTvA sevakAn pRSTavAn-ko'sau mRtaH ? tataH sevakA : pocuH-svAmin ! vyatote'hi yo'naGga deva udyAne bhavatA dRSTaH, sa evaM marakIrogeNa sahasA mRtH| imaM vRttAntaM zrutvA nRpaevamacintayat-aho ! idaM vizvamazAzvatamasti ! asmin sarva sandhyArAgavat kSaNabhaGguramasti / evaM dhyAyannRpaH paramaM vairaagymaashritH| tasminneva samaye, sevakoM dvArA paricaya pAkara aparAjitane vicAra kiyA-dhanya hai isa mere rAjya ko ki jisa meM aise paramadhanika udAra vaNikjana vasate haiM / isa prakAra vicAra karake aparAjita rAjA vahAM se apane mahala meM vApisa lauTa aayaa| dUsare dina kI bAta hai ki aparAjita rAjAne manuSyoM dvArA kaMdhe para le jAte hue eka murde ko dekhaa| dekhakara sevakoM se pUchA-yaha kauna Aja mara gayA hai| sevakoMne kahA svAmin ! kala jisa anaGgadeva ko Apane bagIce meM dekhA thA vahI Aja miragI roga ke daure se mara gayA hai| isa vRttAnta ko sunakara aparAjita rAjAne vicAra kiyA-aho ! saMsAra kitanA AzAzvata hai| jisako kala vagIce meM mojamajA se iThalAte hue dekhA thaa| vahIM Aja kAla kA grAsa banakara isa saMsAra se kUca kara gayA hai / saca hai isa saMsAra meM jo kucha bhI hai saMdhyArAga ke samAna kSaNabhaMgura hai| isa prakAra vicAramagna hue aparAjita ko saMsAra se parama vairAgyabhAva hakIkta meLavIne aparAjIte vicAra karyo-dhanya che mArA A rAjyane ke jenI aMdara khUbaja dhanavAna udAra vaNikajane vase che. A prakArane vicAra karIne aparAjIta rajA tyAMthI pAchA pharI pitAnA mahelamAM pahoMcyA. bIjA divasanI vAta che ke, aparAjIta rAjAe manuSyanA khabhA upara upADIne laI javAtA eka muradane joyuM. te joIne sevakene pUchayuM- Aje A koNa marI gayuM che? sevakoe kahyuM-svAmin ! kAle Ape bagIcAmAM je anaMgadevane joyela hato te zeThanA putra muginA rogathI Aje marI gayela che. A vRttAMtane sAMbhaLI aparAjIta rAjAe vicAra karyo ke, ahe! saMsAra keTale asthira che. jene kAle bagIcAmAM mejamajA uDAvatAM joyela hatuM te Aje kALane koLI banI A saMsArathI kuca karI gayela che. sAcuM che, A saMsAramAM je kAMI che te saMdhyAnA raMganI mAphaka kSaNabhaMgura che. A prakAranA vicAramAM magna banelA aparachata rAkhanA dilamAM saMsArathI parama vairAgya utpanna utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 717 priyadarzinI TIkA a 22 neminAthacaritanirUpaNam kuNDapure dRSTapUrvaH kevalI jJAnena taM dIkSAbhilASiNaM vijJAya siMhapure smvsRtH| tasya samavasaraNavRttAntamupalabhya nRpo'parAjito vimalabAdhena prItimatyA ca saha taM kevalina vanditaM gtH| tatra kevalinA dIyamAnAM dharmadezanAM zrutvA rAjye vizvamitraM putraM saMsthApya prItimatyA vimalabodhena ca saha tasyAnti ke prvjitH| tataste trayo'pi muciraM tInaM tapastaptvA'nte'nazanaM kRtvA vipadhaikAdaze kalpe indrasamAH surA abhavan / / / iti paJcamaSaSThabhavau // jAgrata ho gyaa| isI sanaya kuNDapura meM pUrvadRSTa koI eka kevalI bhagavAn ki jinake jJAna meM aparAjita rAjA dIkSAbhilASI ho rahe haiM aisI paryAya jhalaka rahI thI siMhapura meM vahAM se Aye / aparAjita rAjAne jyoM hI unake Agamana kA vRttAnta sunA to ve prItimatI evaM vimalabodha mitra ke sAtha unako vaMdanA karane ke liye gye| vahAM unhoMne kevalI dvArA dI gaI dharmadezanA kA pAna kiyaa| vairAgyabhAva pahile se jAgrata to thA hI-aba vaha kevalI kI samIpatA meM aura adhika baDha gyaa| aparAjita rAjAne usI samaya apane vizvamitra putra ko rAjya meM sthApita kara prItimatI evaM vimalayodhamitra ke sAtha kevalI bhagavAna ke pAsa dIkSA dhAraNa karalI / dIrghakAla taka ina tInoM ne khUba tapasyA kii| aura vIsa sthAnaka ko sevana karake sthAnakavAsIpana ko ArAdhana kiyaa| anta meM anazana karake-prANoM kA parityAga kara ve tInoM hI gyArahaveM devaloka meM indra ke samAna deva paryAya meM utpanna hue / // yaha paMcama aura chaThavAM bhava hai // thaI gayo. A samaye kuDapuramAM pahelAM joyelA koI eka kevalIbhagavAnanI draSTimAM aparAchata rAjAne saMsArathI parama vairAgya jAgela che tevuM jaNAyuM AthI teo tyAMthI siMhapura a vyA. aparAjIta rAjAe jyAre temanA AgamananA samAcAra sAMbhaLyA te te prItimatI ane vimaLabaMdha mitranI sAthe temane vaMdanA karavA mATe gayA. tyAM temaNe kevaLI bhagavAna taraphathI apAyela dharmadezanAnuM pAna karyuM vairAgya te pahelAMthI jAgRta thaI gayela hato ja. e kevaLInI sAmIpyamAM vadhI gaye. AthI aparAjIta rAjAe potAnA vidhamitra putrane rAjagAdI suprata karI prItimatI ane vimaLabaMdha mitranI sAthe kevaLI bhagavAnanI pAse dIkSA dhAraNa karI lIdhI. ghaNA kALa sudhI e traNee khUba tapasyA karI ane sthAnakavAsIpaNAnA vIsa belAnuM ArAdhana karyuM. aMtamAM anazana karIne prANone parityAga karI e traNe agyAramA devalokamAM IndranA samAna devaparyAyamAM utpana thayA. // "AL paayme| ane ch| sava cha. / utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 uttarAdhyayanasatre manuSyasurarUpau saptamASTamabhavau varNayati AsIdatra bharatakSetre hastinApure pure zrISeNanAmA raajaa| tasyAsId rAjJI zrImatI nAma / sA ekadA payaHphenanibhAyAM sukomalAyAM zayyAyAM zayAnA mvapne zaGkhadujjvalaM pUrNa candraM dRssttvto| tatastamyAH kukSI ekAdazaka lpAdAyurbhapasthitikSa yeNa cyuto'parAjitajIvaH smvtiirnnH| samprApte samaye sA pUrNimA pUrNendumivaikaM putraM janitavatI / svapne zaGkhayadujjlavacandradarzanAta mAtApitRbhyAM mahatA samAroheNa tasya zaGkhaiti naamkRtm| dhAtrIbhiAlyamAnaH sa kramAt pravarddhamAnaH payodheH payAMsi payoda iva guroH sakalAH kalAH svAyattI aba inakA manuSya evaM devarUpa sAtavAM aura AThavAM bhava isa prakAra hai isa bharatakSetra ke antargata eka hastinApura nAmakA nagara hai isameM zrISeNa rAjAkA rAjya thaa| isakI rAnI kA nAma zrImatI thaa| eka samaya jaba ki yaha dUdha ke phena ke samAna sukomalazayA para so rahI thI to isane svapna meM zaMkha ke samAna ujjvala pUrNacaMdra maMDala dekhaa| usI samaya gyArahaveM devaloka se cavakara aparAjita kumAra kA jIva isake garbha kA samaya jaba paripUrNa vyatIta huA taba zrImatIne pUrNimA ke pUrNa indumaMNDala jaise putra ko janma diyaa| svapna meM zaMkha ke samAna ujjvala caMdramaMDala ke dekhane se mAtApitAne baDe samAroha ke sAtha bAlaka kA nAma zaMkha rkhaa| zaMkhakumAra pAMca dhAya dvArA lAlita pAlita hotA huA kramazaH baDhane lgaa| jisa prakAra bAdala samudra se jala ko grahaNa karatA hai usI prakAra zaMkhakumArane bhI gurujanoM se aneka kalAoM ko grahaNa kara liyaa| vimalabodha kA jIva bhI svarga have temane manuSya ane devarUpano sAtamo ane AThamo bhava A pramANe che - A bhAratakSetranI aMdara hastinApura nAmanuM eka nagara che temAM zrISeNa nAmanA rAjAnuM rAjya hatuM temanI rANInuM nAma zrImati hatuM, eka samaye jyAre dUdhanA phiNanA jevI sukomaLa zaiyA upara e rANI sUtela hatI tyAre teNIe svapnAmAM zaMkhanA jevuM ujavaLa pUrNa caMdramaMDaLa joyuM. eve vakhate agyAramA devalokamAthI cavIne aparAjIta kumArano jIva tenA garbhamAM avatarita thayA. garbhane samaya jyAre paripUrNa thayo tyAre pUrNimAnA pUrNa caMdranA jevA putrane teNe janma Ape. svapnamAM ujajavaLa caMdramaMDaLane jevAthI mAtApitAe bALakanuM nAma zuM rAkhyuM. zaMkhakumAra pAMca dhAtrIthI lAlana pAlana thatAM vadhavA lAgyA. je prakAre vAdaLa samudranA jaLane grahaNa kare che teja pramANe zaMkhakumAre gurUjanenI pAsethI aneka kaLAone grahaNa karI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 719 kRtavAn / zaGkhasya pUrvabhavamitra vimalabodhajIvo'pi svargAccyutaH zroSaNasya rAjJo mantriNo guNanidhermatiprabha iti nAmnA putro jAtaH / eSa hi zaGkhakumArasya parama mitramabhUta / etau sahaiva navaM yauvanamadhigatavantau / athAnyadA dezavAsino janAH zrISeNanRpasamIpe samAgatya namaskArapUrvakamevamUcuH-svAmin ! bhavadrAjyasImAsamIpartini girAbatidurgamo durgo'sti / tatra samaraketurnAma pallIpatiH parivasati / so'smAna punaH punaluNTati / ato bhavAnasmAn rakSatu / teSAM vacanaM zrunvA mahIpatiH zrISeNaH svayameva taM nigrahItuM sainikAn sajjIkRtya pracalitaH / tasmina samaye samavagata samasta vattAntaH zaGkakumAraH pitaranti ke samAgatyaivaM vijJaptavAn-tAta ! sarpa zizau garuDasyeva tucche tasmin zatrI bhavataH prayANaM se calakara zrISeNa rAjA ke maMtrI guNanidhi ke yahA~ matiprabha nAmakA putra huaa| pUrvabhava ke saMskAra vaza isa bhava meM bhI ina donoM meM parama mitratA ho gii| ye donoM sAtha hI sAtha taruNavaya ko prApta hue| eka samaya kI bAta hai ki zrISeNa rAjA ke pAsa dezanivAsiyoMne Akara aisI prArthanA kI ki svAmin ! Apake rAjya kI sImA ke samIpavartI giri para eka mahAna durgama duga hai| usameM samaraketu nAmakA eka pallIpati rahatA hai| vaha hama logoM ko rAtadina duHkhita karatA rahatA hai| lUTatA hai mAratA hai aura jisa taraha se usake jImeM AtA usI taraha se vaha hamalogoM ko duHrabI karane meM kasara nahIM rakhatA hai ataH prArthanA hai ki Apa isase hama logoM kI rakSA kreN| unakI isa prakAra duHkhabharI kathA sunakara zrISeNa rAjA sainikoM ko sajita kara usako nigrahIta karane ke liye svayaMcalane ko taiyAra hue| pitA kI isa prakAra kI taiyArI sunakara aparAjita kA jIpa zaMkhakumArane lIdhI. vimaLabaMdhano jIva paNa svargathI cavIne zrANa rAjAnA maMtrI guNanidhine tyAM matiprama nAmanA putrarUpe avatarita thaye. pUrvabhavanA saMskAranA kAraNe e banene mitrAcArI thaI A baMnee sAthe sAthe tarUNa vayane prApta karI. eka samaya yanI vAta che ke, zrISeNa rAjAnI pAse AvIne deza nivAsIe e prArthanA karI ke, he svAmina! ApanA rAjayanI sImAnI pAse rahelA parvata upara eka mahAna durgama durga che tenI aMdara samaraketu nAmano eka pahelIpati rahe che. te amane rAta divasa duHkhI kare che, luMTe che. mAre che. ane tenA manamAM Ave te rIte amane duHkhI karavAmAM kasara rAkhatuM nathI. jethI amArI prArthanA che ke, tenAthI amArUM rakSaNa kare. prajAjanonI AvI duHkhabharI kathA sAMbhaLIne zrISeNa rAjA sainike ne sajajIta karIne tene hAtha karavA mATe pote ja javA mATe taiyAra thayA. pitAnI A uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 uttarAdhyayanasUtre na yuktam / ahamevAsmi tadarpamunmUlayituM samarthaH, evaM zaGkakumArasya vinayasamanvita vacanaM nizamya rAjA zrISeNastamevAdideza zatru pratyabhigantum / tataH piturAjJayA sannaddhaH zaGkhakumAraH sasainyaH pallIzaM parAjetuM prasthitaH krameNa pallIsamIpe samAgataH / pallozaH kumArasyAgamanavRttAntaM zrutvA svAnuvaraiH saha durga parityajya kA'pi girigahare nilInaH / yuddhakalAbhijJaH zaGkakumAraH kamapi sAmantaM kiyat-sainyaiH saha durga saMnivezya svayamavaziSTaiH sainyaiH saha kuje nilInaH / Akara unase prArthanA kI-tAta ! sarpa ke bacce ko nigRhIta karaneke liye jisa prakAra garur3a kA prayANa zobhA nahIM detA hai usI prakAra usa tuccha pallIpati ko nigRhIta karane ke liye ApakA yaha prayANa ucIta pratIta nahIM hotA hai, ataH Apa mujhe AjJA dIjiye maiM jaauuN| isa prakAra zaMkhakumAra ke vinayAnvita vacana sunakara zrISeNarAjAne apanA jAnA banda kara diyaa| aura kumAra ko hI jAne kI AjJA dii| pitA kI AjJA prApta kara zaMkha kumArane sainya ko sajjita kara pallIpati ko parAjita karane ke liye prasthAna kiyaa| idhara pallIpatine jyoM hI kumAra kI apane Upara AkramaNa karane ko Ane kI bAta sunI to vaha zIghra hI vahAM se nikala kara apane anucaroM ke sAtha kisI parvata kI guphA meM jAkara chipa gyaa| yuddhakalA kuzala kumAra bhI jaba durga meM pallIpati ke sAtha mukAbalA nahIM huA taba kisI sAmanta ko kitaneka sainyajanoM ke sAtha usa durga meM sthApita kara avaziSTa sainya ke sAtha kisI pAsa ke hI nikuMja A pramANenI taiyArIne sAMbhaLIne aparAjIta kumAranA jIva zaMkhe AvIne temane prArthanA karI tAta! sapanA baccAne hAtha karavA mATe jema garUDanuM prayANa bhArUpa nathI teja pramANe pallI patine hAtha karavA mATe ApanuM prayANa ucita lAgatuM nathI jethI Apa mane AjJA karo te huM jAuM. A prakAranAM zaMkhakumAranAM vinaya bharelAM vacanene sAMbhaLIne zrISeNa rAjAe potAnuM javAnuM baMdha karI dIdhuM, ane kumArane javAnI AjJA ApI. pitAnI AjJA prApta karIne zaMkhakumAre sainyane sajajIta karIne pahelI patine parAjya karavA mATe prasthAna karyuM. A bAju pallIpatie jyAre pitAnA upara kumAra AkramaNa karavA AvI rahela levAnI vAtane sAMbhaLI te tarataja te tyAMthI nIkaLIne pitAnA anucaronI sAthe kaI parvatanI guphAmAM jaIne chupAI gaye, yuddha kaLAmAM kuzaLa kumAra paNa jayAre dugamAM pallI patinI sAthe mukAbalo na thayo tyAre koI sAmaMtane keTalAka sainiko sAthe te durgamAM rAkhIne bAkInA sainyanI sAthe najIkanI nIkuMjamAM chupAI go. chala vidyAmAM catura 59lI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 721 chalacaturaH saparijanaH pallozo yAvadurga rurodha tAvat-prabalaiH svabalai saha kumAro'pi tamaveSTayat / tataH sAmantasainyai rekataH zaGkhakumArasainyairaparata AhanaH saparijanaH pallIzaH svaparAjayamUcanArtha kuThAraM kaNThe samavalambya kumArasya zaraNaM samAgataH prAJjaliH sannevamabravIt-he kumAra ! bhavAn svabuddhiprabhAveNa mama mAyikatAM vyA kRtavAn / dhanyo bhavAn ! ahaM bhavato dAso'smi / mama sarvasvaM samAdAya mama jIvitaM rakSatu, pasIdatu mayi kumaarH| tataH kumArastena pallIsvAminA luNTAkakRtyA yasya yasya dravyaM gRhItaM tebhyaH sarvebhyaH matyarya taM pallosvAminaM sahAdAya svapuraM prati pracalitaH / rAtrau mArge ziviraM nivezya meM chipa gyaa| chalavidyA meM catura pallopatine jyoM hI parijanoM ko sAtha lekara durga ko rokane kA prayAsa kiyA ki itane meM hI kumArane prabala apane sainya ke sAtha pIche se Akara usako ghera liyaa| eka tarapha sAmanta ke sainya se tathA dUsarI tarapha kumAra ke sainya se Ahata kiyA gayA pallIpatine apane sAthiyoM ke sAtha apane parAjaya ko sUcanA nimitta kaMTha meM kuThAra ko dhAraNakara kumAra kI zaraNa meM AgayA aura hAthajoDakara unase kahane lagA-he kumAra ! Apane apanI buddhi kI caturAI se merA mAyAvIpana sarvathA vyarthakara diyA hai, Apako isake liye dhanyavAda hai| maiM ApakA Aja se dAsabhAva aMgIkAra karatA huuN| mere pAsa jo kucha bhI cara acara saMpatti hai vaha saba ApakI hai-Apa isako svIkAra kareM, aura mujhe jIvanadAna dekara anugRhIta kreN| ApakI baDI dayA hogii| pallIpati kI isa prakAra dInatA dekhakara kumArane usake dvArA jinajina kA dravya haraNa kiyA thA usako una unako patie jyAra parijanone sAthe laIne darzane rokavA prayAsa karyo che, eTalAmAM kumAre pAchaLathI potAnA prabaLa raunyanI sAthe AvIne tene gherI lIdhA eka tarapha sAmaMtanA sainyathI tathA bIjI taraphathI kumAranA sainyathI gherAI gayela pallI pati pitAnA sAthInI sAthe pitAnA parAjyanI sUcanA nimitta gaLAmAM kuvAne dhAraNa karI kumAranA zaraNe AvI gaye. ane hAtha joDIne temane kahevA lAgyo ke, he kumAra ! Ape ApanI buddhinI caturAIthI mAruM mAyAvI paNuM sarvathA vyartha banAvI dIdhela che. Apane tenA mATe dhanyavAda che. AjathI huM Apane dAsabhAva aMgIkAra darUM chuM. mArI pAse je kAMi cara acara saMpatti che te ApanI che. Apa tene svIkAra kare ane mane jIvatadAna ApI upakAra kare. apanI AthI mArA upara mahAna kRpA thaze. pallI patinI A prakAranI dInatA joIne kumAre enA hAthe jenA 1 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre yAvatprasvapiti tAvatkaruNaM ruditazabdaM zrutavAn / tataH sahasA pracalitaH sa ruditazabdamanusRtya kiyaddUraM gato'rddhavRddhA kAmapi striyaM rudatIM vilokya pRSTavAn- amba ! kathaM rodiSi ? sA'bravIta 72 asatyaGgadeze campAyAM jitArirnAma bhUpatiH / tasya kIrtimatIrAjJyAM yazomatI nAma putrI samutpannA / sA hi pravarddhamAnavayasA saha sakalAH kalAH samabhyasya yauvanaM vayaH prAptA / sA hi svAnurUpaM varamapazyantI na kutrA'pyannarajyata / anyadA sA kasyA'pimukhAt sakalaguNAnAmAkaraM zrASeNaputraM zaGkhamupadilAkara usa pallIpati ko apane sAtha le liyA, aura apane nagara kI tarpha prasthAna kiyA / rAtri meM jaba inhoMkA kisI eka sthAna para paDAva paDA to kumArane jaise hI sone kA vicAra kiyA ki itane meM unake kAna meM kisI ke dayAjanaka rone kI dhvani paDI / dhvani kA anusaraNa kara jyoM hI kumAra vahAM se nikalakara Age calA to kyA dekhatA hai ki eka arddhavRddha strI ro rahI hai / usake pAsa jAkara kumAra ne pUchA- mAtA ! tuna kyoM ro rahI ho kumAra kI bAta sunakara usane kahA he putra ! aGgadeza meM caMpA nAmakI eka nagarI hai| vahAM jitArI nAmakA rAjA rahatA hai| usakI rAnI kA nAma kIrtimatI hai| isase eka putrI utpanna huI jisakA nAma yazomatI hai / usane kramazaH sakala kalAoM kA abhyAsa kara liyA / aura jaba yaha taruNa avasthA ko prApta huI taba mAtA pitAne isakA vivAha karane kA vicAra kiyA parantu isake yogya vara nahIM milaa| eka dina acAnaka yazomatine kisI jenA dravyanu haraNu karavAmAM Avela hatu te badhAne e apAvI daI ne pallIpatine peAtAnI sAthe laIne potAnA nagara taraph prasthAna karyuM. rAtri thatAM kAI eka sthAna upara teoe paDAva rAkhela hatA. ane rAtre kumAra jayAM suvAne vicAra kare eTalAmAM tenA kAne kAinA rAvAne dayAjanaka avAja athaDAyo. AvI rahelA avAja tarapha lakSa rAkhIne kumAra tyAMthI nIkaLIne AgaLa vadhyA tyAre teNe tyAM evuM joyu ke, eka avRddha strI retI hatI. tenI pAse jaine kumAre pUchyu ke, mAtA tame zA mATe rUe che. ? kumAranI vAta sAMbhaLIne teNe kahyu..-- he putra! aMgadezamAM caMpA nAmanI eka nagarI che tyAM jItArI nAmanA eka rAjA rahe che. tenI rANInu nAma kItimatI che. tenAthI utpanna thayelI eka putrI che jenuM nAma yazeAmatI che. teNIe kramazaH badhI kaLAonA abhyAsa karI lIdhA che. ane jyAre teNe yuvAvasthAne prApta karI tyAre tenA mAtApitAe tenA vivAha karavAnA vicAra karyAM paraMtu tene cAgya vara na maLyA. eka divasa acAnaka yaze uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 723 zrutya 'zaGkha eva mama yogyo'sti' ataH sa mama bhartA iti prtijnyaatvtii| tato nRpaH 'eSA yogye jane'nuraktA' iti manasi vicintya paramAnandaM prAptavAn / athAnyadA maNizekharo vidyAdharo jitAriM nRpati tAmayAcata / tato jitArI. nRpastamevaM prAha-mama kanyA zaGkhAdanyaM na kamapi pati varItumicchati / tarhi kathaM tavecchApUrtiH syAt ? nRpasya vacanaM zrutvA sa tasmin kAle tataH pratinivRtto. 'nyadA dhAnyA mayA saha tAM hRtavAn / rAgiNAmAgraho hi kugraha iva nitarA. masAdhyo bhavati / mAM tu rudatImatra vihAya tAM gRhItvA sa kutrA'pi parvate ke mukha se yaha bAta sunI ki 'zaMkha hI isa samaya sakala guNoMkA nidhAna hai' usI dina se usakA citta zaMkhake guNoM se AkRSTa ho gayA aura yaha nizcaya karaliyA hai ki zaMkha hI mere yogya pati hai| isaliye vaha hI mere jIvana kA ekamAtra AdhAra hoskegaa| jaba yazomatI ke mAtApitA ko isa ke isa prakAra ke nizcaya kA patA calA to ve baDe hI prasanna hue| eka dina kI bAta hai ki maNizekhara nAmake kisI vidyAdharane jitAri nRpa se yazomatI kI yAcanA kI, taba jitAri rAjAne usase kahA-ki kanyA kA mana zaMkhakumAra ke sivAya anya kisI meM bhI anurakta nahIM hai| nRpa ke isaprakAra vacana sunakara maNizekhara usa samaya vApasa lauTa gyaa| maukA pAkara usane mere sahita usakA haraNa kara liyaa| aura maiM usa yazomatI kI dhAyamAtA huuN| kyA kahA jAya rAgi vyaktiyoM kA Agraha kugraha kI taraha nitarAM asAdhya hI huA karatA hai| vaha rotI huI mujhako choDakara patA nahIM vaha usako lekara matIe keInA maDhethI A vAta sAMbhaLI ke, "zaMkha A samaye saghaLA guNonI khANa che" te divasathI tenuM citta zaMkhanA guNothI bharAI gayuM che. ane teNIe manathI e nizcaya karI lIdhuM che ke, zaMkhaja mArA gya pati che. jethI te mAnA jIvananA eka mAtra AdhArarUpa banI zakaze. jyAre yazomatInA mAtApitAe tenA A prakAranA nizcayane jANyA tyAre te ghaNAM ja khuzI thayAM. eka divasanI vAta che ke, maNizekhara nAmanA koI vidyAdhare chatArI rAjA pAse yazomatInI yAcanA karI tyAre tArI rAjAe tene kahyuM ke, kanyAnuM mana zaMkhakumAra sivAya koInAmAM nathI. rAjAnuM A prakAranuM vacana sAMbhaLIne maNizekhara e samaye pAcho cAlyA gaye. teNe taka meLavIne mArI sAthe yazomatInuM haraNa karyuM ane huM te yamanInI dhAva mAtA chuM. zuM kahI zakAya. rAgI vyaktione Agraha kugrahanI mAphaka kharekhara asAdhya thatuM hoya che. e mane ahIM retI mUkIne na mAluma teNIne laIne kayAM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre gtH| 'sampati tasyAH kA vartate' iti picinnya mama ceto nitarAM khidyte| ato'hamasahAyA rodimi / kumAra uktavAna-dheyamavalambasva ! ahaM zIghrameva tAM kanyAmAnayAmi, ityuktvA kumArI rAtrAvaraNye paribhramana prabhAte tatra parvate smaagtH| tadAsa dUrAdevaM zabdaM zrutavAn-aye ! zaGkha eva mayA patitvena vRtaH / atastavaklezenAlam / tataH kumAraH zabdamanusRtya tatra gataH / tAbhyAM kumArI dRssttH| tato maNizekharavidyAdharaH prahasyAha-ayi ! tvaM yaM varItumicchasi, kahAM calA gayA hai| paraMtu mujhe aisA khyAla AtA hai ki vaha kisI parvatapara hI gayA hogaa| maiM jo ro rahI hUM so usakA kAraNa kevala itanA hI hai ki vaha bicArI yazomatI isa samaya na mAlUma kisa dazA kA anubhava kara rahI hogii| aura maiM asahAya hokara ro rahI huuN| isa prakAra usa dhAyamAtA ke vacanoM ko sunakara kumArane usase kahA-ki tuma ghabarAo mata-dhairya dhAraNa karo-maiM zIghra hI usa kanyA ko yahAM le AtA huuN| aisA kahakara kumAra vahAM se cala diyA aura rAtabhara calakara jaba usako prabhAta huA to vaha usa parvata para A pahuMcA jahAM vidyAdhara usa kanyA ko lekara AyA thaa| kumArane vahAM Ate hI yaha zabda dUra se sunA ki-"are ! maiM ne to apanA pati zaMkha ko hI nizcita kiyA hai| vyartha meM tU mujhe yahAM kyoM lAyA hai| kumArane jyoM hI ina zabdoM ko sunA ki vaha zIghra hI ina zabdoM ke Ane ke mArga kA anusaraNa kara vahA~ jA phuNcaa| una donoMne kumAra ko dekhaa| dekhakara vidyAdharane ha~sakara yazomatI se kahA-ayi ! tuma jisako cAlI gayela che. paraMtu mane lAge che ke, te koI parvata upara ja laI gayela haze. huM je reI rahI chuM tenuM kAraNa eTaluM ja che ke, e bicArI yazomatI A samaye kevI dazAmAM mUkAyela haze. A ja kAraNathI huM asahAya banIne roI rahI chuM. A prakAranAM e pAyamAtAnAM vacanene sAMbhaLIne kumAre kahyuM ke tamo gabharAo nahIM. dharyo dhAraNa kare huM jaladIthI te kanyAne ahIM laI AvuM chuM. evuM kahIne kumAra tyAMthI cAlI nIkaLe ane rAtabhara cAlIne savAra thatAM ja te eka parvata para pahoMcyA. e parvata e hatuM ke jyAM pele vidyAdhara yazAmatIne laIne tyAM gayela hatuM. kumAre tyAM pahoMcatAM ja dUrathI e prakArane zabda sAMbhaLyuM ke, "meM te mArA pati tarIke zaMkhane ja mArA hRdayamAM sthApita karela che. tuM vyarthamAM mane ahIM zA mATe laI Avela che" kumAre jyAre e zabdane sAMbhaLyA ke, tarata ja te e zabda je bAjuthI AvatA hatA te tarapha cAlIne e sthaLe jaI pahoMce, e bannee kumArane je. jotAM ja hasIne vidyAre yamatIne kahyuM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam so'yaM bhAgyAtsvayameva mmupsthitH| ahamamumadya tvadAzayA saha haniSyAmi / tatastvAM svagRhe nItvA paramotsavena prinnessyaami| tavacanaM zrutvA zaGkhakupAraH prAhaare ! ajJa ! AtmazlAghayA alam / yadizaktirasti, tarhi yuddhAya sannaddho bhava / tatastayoryuddha pravRttam / maNizekharaH zaGkha durjayaM jJAtvA vidyAstraistasmin kumAre prahRtavAn / parantu tatpuNyaprabhAveNa sarvANi vidyAstrANi viphalAni jAtAni tatastadukkhena maNizekharo mUJchito bhUmau niptitH| kumAreNa zItalopacAraiH varaNa karanA cAhatI ho vaha kumAra tumhAre bhAgya se yahAM svayaM hI AgayA hai| dekha maiM isako Aja hI terI AzA ke sAtha 2 hI mAra dNgaa| phira niSkaMTaka hokara maiM tujhe apane ghara le jAkara tere sAtha vivAha kruuNgaa| isa prakAra vidyAdhara ke vacanoM ko sunakara zaMkhakumArane usase kahA-are mRDha ! apane mu~ha apanI prazaMsA karanA acchA nahIM hai| yadi zakti hai to AjA yuddha krle| isa prakAra paraspara bAtacIta hote 2 hI una donoM kA yuddha prAraMbha ho gyaa| maNizekharane jaba yaha dekhA ki zaMkhakumAra sAmAnya yoddhA nahIM hai aura na isakA jItanA hI koI sAdhAraNa bAta hai taba usane Upara usake vidyAdhara saMbaMdhI astroM kA prayoga karanA prAraMbha kiyaa| parantu kumAra ke puNyaprabhAvane usake una samasta astroM ko viphala banA diyaa| isa duHkha se maNizekhara vidyAdhara mUJchita hokara dhaDAma se jamIna para girapaDA / kumArane jyoM hI mUcchita hokara jamIna para paDe hue vidyAdhara ko dekhA to usane usI samaya shiitare! tuM jene varavA mAge che te kumAra tArA bhAgyathI ahIM AvI pahoMcela che. je huM tene ahIMyAM ja tArI AzAnI sAthe sAthe ja mArI nAkhIza. pachI niSphaTaka banIne huM tane laI jaIne tArI sAthe vivAha karIza. A prakAranAM vidyAdharanAM vacanene sAMbhaLIne zaMkhakumAre tene kahyuM-are mUDha! potAnA maDhethI pe tAnI prazaMsA karavI e barAbara nathI. je tArAmAM zakita hoya te sAme AvI jA ane mArI sAthe yuddha kara. A prakAranI paraspara vAtacita thatAM e baMnenuM yuddha zarU thaI gayuM, maNizekhare jyAre evuM jANyuM ke, zaMkhakumAra sAmAnya ddho nathI tema ene jIta e sAdhAraNa vAta nathI. Avo vicAra karIne teNe zaMkhakumAra upara vidyAdhara saMbaMdhI astro pheMkavAno prAraMbha karyo paraMtu kumAranA puNya prabhAve vidyAdharanAM e saghaLAM astro viphala banyAM. A duHkhathI maNIzekhara vidyAdhara mUchita thaIne jamIna upara paTakAI paDa, kumAre jyAre mUchita thaIne jamIna upara paDatA vidyAdharane je tyAre teNe te samaye zIta upacArathI tene svastha karI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 utsarAdhyayanasUtre svasthIkRtaH punayuddhAya preritaH sa prnnipaatpurssrmaah-mhaamaaho| itaH pUrva kenA'pyanirjito'haM tvayA suSThu jitaH / ato'haM tava parAkramakrIto daaso'smi| tataH kumAraH prAha-mahAmapitvayi paraM tuSTo'smi / tataH sa pAhamahAbhAga ! vaitADhaye'dhunA suzarmAcAryanAmA khecaramuniH saparivAro viharati / atastaM vanditumAvAbhyAM gantavyam / kumAraH zaGkho'pi tadvavacanamanva manyata / yazomatI ca sakalaguNairalaGkataM zaGkhakumAraM dRSTvA 'mayA manasA sarvazreSTho varo vRtaH' iti cintayantI paramaM manastopaM praaptvtii| tasminneva samaye maNilopacAra se usako svastha kara yuddha karane ke liye prerita kiyA, parantu kumAra ko durjeya evaM baliSTa jAnakara maNizekharane punaH yuddha karanA ucita nahIM samajhA, usane usI samaya kumAra ko namanakara vinaya ke sAtha kahA-mahAbAho! Ajataka meM kisI se parAsta nahIM huA hUM, paraMtu yaha jIvana meM pahilA maukA hai jo Apase mujhe hAra khAnI par3I hai ataH aba to Apane vijita kara mujhe apane parAkrama se apanA dAsa banA liyA hai| kumArane vidyAdhara kI isa prakAra bAta sunakara usase kahA tuma ghabarAo nahIM, maiM bhI tuma para bahuta saMtuSTa huuN| kumAra kI isa prakAra se apane Upara mamatA jAnakara vidyAdharane kahA mahAbhAga ! vaitADhya parvata para isa samaya suzocAye nAmake khecAmuni saparivAra vicara rahe haiM so apana donoM unako vaMdanA karane ke liye cale / kumArane vidyAdhara ke ina vacanoM kA bahumAna kiyaa| tathA sakalaguNoM se alaMkRta zaMkhakumAra ko dekhakara-"maiM ne apane manase sarvazreSTha vara ko varA hai" aise vicAroM se yazomatI ko apAra saMtoSa huaa| yuddha karavA mATe taiyAra thavA jaNAvyuM. paraMtu kumArane na jItI zakAya te baliSTha jANIne maNazekhare pharIthI yuddha karavAnuM ucita na mAnyuM. AthI teNe e samaye kumArane namana karI vinayanI sAthe kahyuM -mahAbAha! Aja sudhI huM koInAthI parAsta thayuM nathI. paraMtu A jIvanamAM mArA mATe A prathama ja prasaMga che ke, ApanAthI mAre hAra khAvA paDI che AthI Ape mArA upara vijaya meLavIne mane dAsa banAvI lIdhela che. kumAre vidyAdharanI A vAta sAMbhaLIne tene kahyuM-tame gabharAva nahIM huM paNa tamArA upara khUba prasanna chuM. kumAranI pitAnA upara A prakAranI mamatA jANIne vidyAdhare kahyuM -mahAbhAga vaitADhaya parvata upara A samaye suzarmAcArya nAmanA khecara muni saparivAra vicarI rahyA che AthI ApaNe temane vaMdanA karavA mATe jaIe. kumAre vidyAdharanAM e vacanenuM bahumAna karyuM. tathA saghaLA guNethI alaMkRta evA zaMkhakumArane joIne "meM mArA manathI sarvazreSTha varane varela che" AvA vicArothI yamatAne paNa ghaNuM ja saMtoSa thayo. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 727 zekhara vidyAdharasya sevakAH smaagtaaH| tadA zaGkhakumArasteSu dvo vidyAdharoM zibire sapreSya tanmukhAtsvasainikAna hastinApuraM gantuM samAdiSTavAn , sainikamukhAt mAtApitarau ca vijJApitavAn ahamidAnI mitreNa saha maNizekharavidyAdharasya puraM gcchaamiiti| anyai vidyAdharaizca banesthitAM yazomatyA dhAtrImAnApitavAn / tato dhAcyA yazomatyA ca saha kumAraH zaGkho maNizekhara vidyAdhareNa yuktau vaitADhathe gtH| tatra kumAraH suzarmAcAryamuniM praNamya tadattAM dharmadezanAM zrutavAn / tato maNizekharaH zaGkhakumAreNa saha svapure smaagtH| tatra kumAraH suciraM nivasatisma / tato vidyAdharAH kumArasya kulazIlaudaryAdiguNAn dRSTvA svAM svAM putrI isI samaya vahAM maNizekhara vidyAdhara ke sevaka bhI A phNce| zaMkhakumArane unameM se do vidyAdharoM ko zibira (senA ke nivAsasthAna) meM bhejakara apane sanikoM ko hastinApura jAne ke liye sUcanA bhijavA dii| tathA apane mAtApitA ko yaha samAcAra bhI bhijavA diyA ki maiM apane mitra ke sAtha isa samaya maNizekhara vidyAdhara ke pura jA rahA huuN| tathA kitaneka vidyAdharoM ko bhejakara vanameM sthita yazomatI kI dhAya ko bhI kumArane bulavA liyaa| isa prakAra dhAyamAtA, yazomatI evaM maNizekhara vidyAdhara inake sAtha 2 zaMkhakumAra vahAM se calakara vaitADhya parvata para A phuNcaa| vahAM Akara kumArane saba ke sAtha suzarmAcArya ko vaMdanA karake dharmadezanA munii| vahAM se maNizekhara zaMkhakumAra ke sAtha apane pura meM aayaa| kumAra vahAM bahuta dinoM taka rhaa| vahAM ke vidyAdharoMne isa avasara meM kumAra ke kula zIla saMtoSa evaM audArya Adi mahAn guNoM ko acchI taraha dekha liyaa| jaba ve kumAra ke haraeka prakAra A samaye tyAM maNizekhara vidya dharanA sevake paNa AvI pahoMcyA. zaMkha mAre emAMnA be sevakone zibira (pitAnI senAnA paDAva) upara mokalIne pitAnA sanikone hastinApura pahoMcI javAnI sUcanA mokalI dIdhI. tathA pitAnA mAtApitAne evA samAcAra mokalI ApyA ke, huM mArA mitranI sAthe A samaye maNizekhara vidyAdharanA nagaramAM jaI rahyo chuM tathA keTalAka vighAgharAne mokalane yazomatInI dhAva mAtAne paNa kumAre belAvI lIdhI. A prakAre dhAvamAtA, yazomatI ane maNIzekhara vaghAdhara emanI sAthe sAthe zaMkhakumAra tyAMthI cAlIne vaitADhaya parvata upara jaI pahoMcyA. tyAM pahoMcIne kumAre sahunI sAthe suzarmAcAryanI vaMdanA karI temanI pAsethI dharmadezanA sAMbhaLI tyAMthI maNizekhara zaMkhakumAranI sAthe pitAnA nagaramAM pahoMce. A sthaLe kumAra ghaNA divasa sudhI rahyA. tyAMnA vidyAdharoe e avasaramAM kumAranAM kuLa. zIla, vagere audArya guNene sArI rIte jANI lIdhAM jyAre badhA vidyAdhara kumAranA hareka prakAranA vyavahArathI khUba paricita banyA tyAre temaNe utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 uttarAdhyayanasUtre pariNetuM praarthitvntH| kumAraH prAha-yazomatyA saha vivAhaM kRtvaiva bhavatAM kanyAH pariNeSyAmi / athAnyadA te vidyAdharAH stra stra kanyayA saha dhAtrI yazomatI zaGkhakumArasahitA aGga deze campApurI smaagtaaH| jitAriH zaGkhakumAreNa saha samAgatAM svaputrIM taddhAtrI sva svaputrIsahitAn vidyAdharAMzca vilokyAmandAnandasandohasamanvito jaatH| tataH zubhamuhUrte zaGkhakumAro yazomatoM vidyA dharakanyAzca pariNIya tAbhiH saha kiyatkAlaM campAyAM sthitvA'nyadA tAbhiH ke vyavahAra se khUba paricita evaM santuSTa bane-taba unalogoMne kumAra ke sAtha apanI 2 putriyoM kA vivAha kara dene kA vicAra kiyaa| jaba vicAra dRDha ho cukA taba sabane kumAra se apanI 2 laDakiyoM ke sAtha vivAha karane kI prArthanA kii| saba ke hRdayaMgama vicAroM ko sphuTa rUpase sunakara kumArane unase kahA ThIka hai-paraMtu maiM pahile yazomatI ke sAtha vivAha karU~gA-pazcAt-Apa logoM kI laDakiyoM ke saath| kisI eka samaya ve samasta vidyAdhara apanI 2 kanyAoM ko sAtha lekara dhAtrI, yazomatI tathA zaMkhakumAra ke sAtha 2 aMgadezAntargata caMpApurI meM aaye| jitAri rAjAne jaba yaha dekhA ki merI putrI yazomatI zaMkhakumAra ke sAtha tathA apanI dhAtrI evaM anya vidyAdharoM ke sAtha 2 AI hai to usako baDA AnaMda huaa| usane zIghra hI zubha muhUrta meM yazomatI kA saMbaMdha zaMkhakumAra ke sAtha kara diyA / pazcAt anyavidyAdharoMne bhI apanI 2 putriyoM ko kumAra ke sAtha vivAhita kara diyaa| vivAha ho jAne ke bAda kuchadinoM taka kumAra vahIM para rhaa| pazcAt gharakI yAda Ane piotAnI be putrIne temanI sAthe vivAha karavAno vicAra karyo. jyAre viMcAra daDha banI cUke tyAre saghaLAe kumArane temanI be putrIyonI sAthe vivAha karavAnI vinaMtI karI. badhAnA Agrahane vaza banIne kumAre temane kahyuM ThIka che paraMtu huM pahelAM yazomatInI sAthe vivAha karIza ane pachIthI Apa lekanI kanyAo sAthe. koI eka samaye saghaLA vidyAre potAnI be kanyAone sAthe laIne dhAtrI, yazomatI tathA zaMkhakumAranI sAthe sAthe aMgadezamAM Avela caMpApurImAM pahoMcyA. chatArI rAjAe jyAre e jANyuM ke mArI putrI yazomatI zaMkhakumAranI sAthe temaja pitAnI dhAtrI ane anya vidyAdharanI sAthe Avela che tyAre tene ghaNo ja AnaMda thaye. teNe zubha muhUrta joIne yazomatIne saMbaMdha zaMkhakumAranI sAthe karI dIdhe. e pachI vighAroe paNa pitAnI be putrIono vivAha zaMkhakumAranI sAthe karyo. vivAha thaI javA pachI kumAra keTalAka samaya tyAM rahyo. pachI gharanI yAda utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam saha svapuraM hastinApuraM samAgataH / kumArasya mAtApitarau vadhUbhiH saha samAgataM svasutaM vilokya paraM pramodamApannau / svapannIbhiH saha zaGkhakumArI mAtApitarau pragamya tadattAH zubhAziSaH pratipadya svabhavane smaagtH| athA'nyadA zrISeNa nRpatiH putra rAjyadhurAdharaNakSamaM vilokya tasmin rAjyabhAra samAropya svayaM zrImatI devyA saha sukIrti nAmna AcAryasya samIpe dIkSAM gRhItvA tIvra tapaH kRtvA kevalajJAnasampanno jaatH| atha-gRhItarAjyabhAraH zaGkhaH sakalAM prajAM pAlayan viMzatisthAnakAni samArAdhayaMzca bahUni varSANi nItavAn / athaikadA nidAghamadhyAhnakAle samyaga: jJAnadarzanacAritradharaM, prakRtyodAraM, guNagaNagabhbhIra prAptabhavajalanidhitIraM jaGgamase vaha sabako sAtha lekara hastinApura aayaa| mAtApitAne jaba apane putra kI isa prakAra kI viziSTa saMpatti aura zobhA dekhI to baDe adhika harSita hue| kumArane apanI patniyoM ke sAtha mAtApitA ke caraNoM kA sparza kiyaa| mAtApitAne inako khUba hArdika AzIrvAda diyaa| isa prakAra rahate 2 kumAra kA kAlakSepa AnaMda ke sAtha hone lgaa| jaba zrISeNa rAjAne putrako rAjyadhurA ke dhAraNa karane meM samartha dekhA to eka dina unhoMne usako rAjyatilaka kara svayaM zrImatI devI ke sAtha sukIrti nAmaka AcArya ke pAsa dIkSA dhAraNa kii| dIrgha kAla taka tapasyA karane ke bAda unako kevalajJAna prApta ho gyaa| idhara rAjya prApta karake kumArane apanI prajA kA lAlana pAlana acchI taraha bahuta kAlataka kiyaa| eka dina kI bAta hai yazomatI jo usa samaya apane mahala kI khiDakI meM baiThI huI bAharI dRzya ke nirIkSaNa AvavAthI te saghaLAne sAthe laIne hastinApura pahoMcyA. mAtApitAe pita nA putranI A prakAranI viziSTa saMpatti ane zabhA joI ethI ghaNeja saMteSa thayo. kumAre pitAnI patnInI sAthe mAtApitAnA caraNomAM vaMdana karyA. mAtApitAe taimane hArdika AzIrvAda ApyA. A prakAre rahetAM rahetAM kumArane samaya ghaNAja harSanI sAthe vItavA lAge tyAre zrI rAjAe putrane rAjadhurA saMbhALavAmAM samartha je tyAre eka divasa temane rAjatilaka karI te zrImatI devInI sAthe sukIti nAmanA AcAryanI pAse dIkSA dhAraNa karI lIdhI. ghaNA kALa sudhI tapasyA karyA pachI temane kevaLajJAna prApta thaI gayuM. A tarapha rAjya prApta karIne kumAre pitAnI prajAnuM pAlana ghaNA kALa sudhI sArI rIte karyuM. eka divasanI vAta che ke yazematI pitAnA mahelanI bArImAM besIne bahAranuM dRSya joI rahI hatI e samaye teNe eka munirAjane pitAnA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - 730 uttarAdhyayanastre kalpatarUM lokottaraguruM, SaTkAyamatipAlakaM mukhabaddhasadorakamukhavastrikaM kSAntyAdi. guNAlavAlakaM pracaNDamANDa kiraNAbhitApAtpravRddhatRSNaM vizuSkakaNThoSThamIyA vizodhayantaM rAjabhavanAbhimukhaM samAyAntaM kamapi muniM gavAkSasthitA yazomatI dRssttvtii| atha sA prAsAdoparitalAcaritamavatIya rAjJA zavena saha tasya mune. rabhimukhaM saptASTapadAni gtvtii| muni savidhi vanditvA tau evamUcatuH-adyA. smadgRhe yad bhavataH zubhAgamanaM jAtaM tanmanye'smadgRhe'puSpita evaM kalpavRkSaH karane meM tatpara ho rahI thI eka aise munirAja ko apane bhavana kI ora IryApatha zodhana karate hue Ate dekhA jo samyagjJAna evaM cAritra ke dhAraka the, prakRti se udAra the, guNoM se viziSTa gaMbhIra the| saMsArarUpI samudra kA pAra jinhoMne prApta kara liyA thA, jo jaMgamakalpavRkSa ke sAmane the, loko. tara guru the, SaTakAya ke pratipAlaka the, ataH vAyukAya kI rakSA ke liye unake mukha para dorAsahita mukhavastrikA bA~dhI huI kSAntyAdika guNoM ke AlabAla-kyArI svarUpa the, tathA garmI kA samaya hone se madhyAhna kAla ke pracaNDamArtaNDa kI kiraNoM ke saMtApa se jo tapta zarIra the aura isIliye pyAsa se jinake kaMTha aura oSTha zuSka ho rahe the| munirAja ko mahala kI tarapha Ate hue dekhakara yazomatI isI samaya vahAM se nIce utarI aura apane patideva zaMkharAjA ko sAtha lekara sAta ATha paira muni ke sAmane Akara una donoMne savidhi munirAja ko vaMdanA kii| pazcAt ve donoM munirAja kI bhakti se otaprota hokara unase kahane lage-nAtha! hamAre ghara meM jo Aja ApakA Agamana huA hai isase meM mAnatA hUM ki hamalogoM ke parama saubhAgya se vinA puSpa bhuvananI pAsethI cAlI jatA joyA. te munirAja samyajJAna ane cAritranA dhAraka hatA prakRtithI udAra hatA, guNothI khUbaja gaMbhIra hatA, saMsArarUpI samudrane jemaNe pAra karI lIdhela hatuM, jeo jaMgama kalpavRkSanA jevA hatA, lokottara gurU hatA, SakAyanA pratipAlaka hatA, AthI vAyukAyanI rakSA mATe temanA mukha upara sadarakamukhavastrikA bAMdhelI hatI. kSAtyAdika guNAnA mahAsAgara hatA. tathA garamIne samaya hevAthI sUryanA pracaMDa kiraNenA saMtApathI jemanuM zarIra tapI rahyuM hatuM ane e kAraNe tarasathI jemane kaMTha tathA hoTha sukAI rahyA hatA. AvA munirAjane mahelanI tarapha cAlyA AvatA joIne yamati eja samaye mahelathI nIce utarI ane pitAnA patideva zaMkharAjAne sAthe laIne muninI sAme sAta ATha pagalAM cAlIne e bannee savidhi munirAjane vaMdanA karI. pachIthI te bannee munirAjanI bhakitathI ota prota banIne kahevA lAgyA. nAtha ! Aje ApanuM amAre tyA zubhAgamana thayela che AthI ame mAnIye chIye ke, amArA lekenA parama saubhAgyathI puSpa vagaranuM kalpavRkSa ja utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 22 neminAthacaritanirUpaNam 731 palitaH jaladAvali trinetra paryAptA jalavRSTirjAtA, marusthalayAM kalpalatA prAdarbhatA, daridragRhe nidhAnaM prakaTitam / he bhadanta / bhavaddarzanenAhaM tathA prasanno'smi, yathA ko'pyamRtapAnena prasanno bhavet / he paropakArin ! HeaterrthanAM svIkRttha svacaraNarajasA punAtvasmadgRham / evaM stutvA namaskRtya to huniM pratilambhayitukAmau taM svamahAnase samAnItavantau / tatra samAnaparamotkRSTa bhAvara mpannau tau dampatI zuddhameSaNIyaM drAkSAjalaM ( drAkSAghAvanajalaM) sahaiva gRhItvA muniM pratilambhayitumudyatau / tasmin samaye tayoH paramotkRSTa rasAyanatIrthaGkara nAmagotrakarma 'anayoH kataramAzrayai' iti cintayad gatAgatakalpavRkSa hI Aja phalA hai / vinA hI megha ke jalavRSTi huI hai, marusthala meM mAno Aja kalpavRkSa kA prAdurbhAva huA hai, daridra ke ghara meM mAnoM Aja anupama nidhAna prakaTa huA hai / he bhadaMta ! Apake punIta darzana kara hamaloga jaise koI amRta ke pAna se prasanna hotA hai vaise prasanna hue haiM / he paropakAron ! hamArI prArthanA ko svIkAra kara Apa apane caraNoM kI pavitra dhUli se isa ghara ko pavitra kIjiye / isa prakAra munirAja kI stuti karake ve donoM AhArapAnI dene kI icchA se munirAja ko apane rasoIghara meM le gye| vahAM le jAkara saMmAna parama utkRSTa bhAvoM se yukta una donoMne eka hI sAtha zuddha eSaNIya drAkSAjala una munirAja ko dene ko taiyAra hue| itane meM usI samaya paramotkRSTa rasAyana saMpanna hone se una donoM se tIrthaMkara nAmakarma aisA vicAra karane lagA ki "maiM isa samaya kisakA Azraya lU" jisapAtra meM drAkSAjala thA usapAtra Aje kLela che. megha vagaratA varasAda varasyuM che. marUbhUmi upara jANe Aje kalpavRkSa ugela che, daradranA dharamAM Aje ghaNI evI lakSmI AvI paDe che. he bhadanta! ApanAM punita dana karI ame loko jema keAI amRta pAnathI prasanna thAya che. evI rIte prasanna thayela chIye. he paropakAran ! amArI prAthanAnA svIkAra karI Apa ApanA caraNeAnI pavitra mULathI amArA A gharane pavitra karA. A prakAre munirAjanI stuti karIne te bannee AhAra pANI ApavAnI icchAthI munirAjane potAnA rasAi ghara tarapha laI gayA ane tyAM lai jaine parama utkRSTabhAvathI e bannee ekI sAthe zuddha eSaNIya drAkSajaLa e munirAjane ApavA taiyAra thayA. eTalAmAM eja samaye paramAtkRSTa rasAyaNu sapanna hAvAthI e bannemAM tI kara nAma kama evA vicAra karavA lAgyA ke, "huM A samaye konA Azraya la" je pAtramAM drAkSAjaLa hatu uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 uttarAdhyayanasUtre makarot / tadA rAjJI yazomatI manasyevamacintayat-yadyahaM muni rAjJo'pekSayA'dhikaM pratilambhayAmi tadA me mahAphalaM syAt / iti vicintya rAjJI svahastamasamaMkRtavatI / tato rAjhyA'dhikaM pratilambhito muniH| nRpastu na tathA'cintayat / tato rAjJI mAyAbhAvasamAzritAM vIkSyAparivartitabhAvaM nRpaM samAzrayattIrthakara nAmagotrakarma / yazomatI zaGkhAbhyAmevaM pratilambhitastataH pratinivRttaH / tata ekadA kevalI zrISaNarAjarSiviharan hastinApure samavasRtaH / zaGkhanRestamabhivandituM gtH| tatra taM natvA mohapaGkaprakSAlinI dharmadezanAM zrutvA muktikalpalatA bIjavairAgyaM sampAptavAn / tatazcandrAbimbanAmakaputraM rAjye saMsthApya svamitreNa matiprabheNa ko donoMne eka sAtha uThAyA aura munirAja ko baharAne lage to rAnI yazomatIne vicAra kiyA ki-maiM yadi rAjA kI apekSA munirAja ko adhika lAbhAnvita karU~ to mujhe baDe puNya kA baMdha hogaa| isa prakAra vicAra kara rAnIne apane hAthoM ko DhIlA karake adhika bhraayaa| rAjAne aisA vicAra nahIM kiyA thA isaliye rAnI ko mAyAcArI saMpanna tathA rAjA ko aparivartita bhAva vAlA dekhakara tIrthakara nAmakarmane rAjA kA hI Azraya liyaa| arthAt rAjAne uma samaya tIrthakara gotra bA~dha liyA, munirAja vahAM se yazomatI evaM zaMkharAjA dvArA pratilaMbhita hokara cale gye| isake bAda zrISeNakevalI vihAra karate hue hastinApura meM pdhaare| zaMkharAjA unako baMdanA karane ke liye gayA / vaMdanA karake zaMkharAjAne unase moharUpI kIcaDa ko dhonevAlI dharmadezanA sunI, sunakara muktikalpalatA kA bIjabhUta parama vairAgya ko paayaa| isase zaMkha rAjAne rAjya meM apane candravimba nAmake apane putra ko sthApitakara te pAtrane bannee uThAvyuM ane munirAjane vahorAvavA lAgyA. A vakhate rANI yazAmatie vicAra karyo ke, huM rAjA karatAM munirAjane vadhAre lAbha ApuM te mane puNyane mATe baMdha thaze. A prakArano vicAra karIne rANIe pitAnA hAthane DhIla karIne adhika rAvyuM. rAjAe e vicAra karela na hatuM. AthI rANIne mAyAcArI saMpanna tathA rAjAne aparivartita bhAvavALA jeIne tIrthakara nAmakarmae rAjAno ja Azraya lIdho. arthAta rAjAe e samaye tIrthakara gotra bAMdhI lIdhuM, munirAja tyAMthI yazomatI ane zaMkharAjAthI pratibaMbhita banIne cAlyA gayA. A pachI zrISeNa kevaLI vihAra karatAM karatAM hastinApuramAM padhAryA. zaMkharAjA temane vaMdanA karavA mATe gayA vaMdanA karIne zaMkharAjAe temanI pAsethI moharUpI kIcaDane vAvALI dhama dezanA sAMbhaLI te sAMbhaLIne mukitakalpalatAnA bIjabhUta pama vairAgya jAgye. AthI zaMkharAjAe potAnA caMdrabimba nAmanA putrane rAjyagAdi upara sthApita karIne dakSiA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam __733 saha tatsamIpe pravrajitavAn / yazomatI rAjJIca suvratApavartinI samIpe prajitA jAtA / kramAca zaGkhamuni gItArthaH san viMzatisthAnakAnAM punaH punaH sevanena sthAnakavAsitvaM samArAdhyAbhigrahAdikaM suduSkaraM tapaHkurvANA matiprabheNa ca saha mAsikamanazanaM kRtvA mRtvA aparAjite vimAne samutpannaH / yazomatyapi tathaivAnazanaM kRtvA, mRtA tatraivAparAjite vimAne samutpannA / / (athaH navamastIrthaGkarabhavaH) tatra trayastriMzatsAgaropamasthitimanubhUyA'nyadA''yubhavasthitikSayeNAparAjitavimAnAtmatcyutaH zaGkhajIvo'traiva bharatakSetre zauryapure nAmni pure dazArhANAM dIkSAdhAraNa karalI / zaMkha rAjA ko dIkSita jAnakara isake mitra matiprabha ne bhI dIkSA aMgIkAra karalI / yazomatI rAnIne suvratA pravartinI ke pAsa dIkSA lii| zaMkhamunine kramazaH gItArtha banakara viMzatisthAnako kA punaH punaH sevana karake sthAnakavAsIpana kI ArAdhanA karake evaM abhigrahAdi duSkara tapa karake matiprabha ke sAtha antasamaya meM ekamAsa kA anazana kiyA aura marakara ye donoM aparAjita vimAna meM jAkara utpanna hue| tathA yazomatIne bhI isI taraha se ekamAsa kA anazana kara maraNa kiyA so vaha bhI usI vimAna meM utpanna huii| yaha devabhava AThavA~ huA // 8 // navamA tIrthakara bhava isa prakAra hai zaMkha ke jIvane aparAjita vimAna meM rahane kI apanI tetIsa sAgara kI sthiti ko bhogate 2 jaba samApta karadiyA taba vaha usa aparAjita vimAna se cavakara isI bharatakSetra ke antargata zauryapura dhAraNa karI lIdhI. zaMkharAjAneda kSita jANIne tenA mitra matiprabha paNa dIkSA pAsa karI lIdhI, yazomatIye paNa sutratA pravatinI pAse dIkSA laI lIdhI. zaMkhamunie kramaza: gItArtha banIne vIsa sthAnenuM pharI pharIthI sevana karI sthAnakavAsIpaNAnI ArAdhanA karIne, tathA abhigraha Adi duSkara tapa karIne matiprabhanI sAthe aMta samayamAM eka mAsanuM anazana karyuM. ane marIne e bane aparAjIta vimAnamAM jaIne utpanna thayA. tathA yazomatIe paNa eka mAsanuM anazana karIne maraNa karyuM. te paNa e vimAnamAM utpanna thaI. A devabhava AThama thayo. 58 che navamo tIrthakarabhava A prakArano che. - zaMkhanA jIve aparAjIta vimAnamAM rahevAnI pitAnI tetrIsa sAgaranI sthitine bhogavIne samApta karI tyAre te tyAMthI aparAjIta vimAnathI AvIne bharatakSetrane uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 uttarAdhyayana sUtre jyeSThabhrAtuH samudravijayasya rAjJo dRSTacaturdazamahAsvapnAyAH sakalazivAspadAyA: zivAdevyAH kukSau samavatIrNaH / pUrNe samaye sA sakalamaGgalAkaraM sukumAraM kumAraM janitavatI / tadA dikumAryo'bhyetya tasya sUtikarmaNi kRtavatyaH / tasya bhagavatastIrthaM kRtaH sarve indrA aSTadivasAvadhi janmamahotsavaM kRtavantaH / samudravijayabhUpo'pi svapure mahatotsAhena putrajanmamahotsavaM kRtavAn / garbhamAgate bhagavati jananyA svapne'riSTaratnamayanemirdRSTaH, athavA garbhamAgate tIrthakare sarve vipakSa narapatayo namrIbhRtAH, ato mAtApitRbhyAmariSTanemiriti bhagavato nAma kRtam / indrAdiSTadhAtrIbhirlAlyamAno jagatpatiH kramaNASTavarSavayasko jAtaH / nAmake pura meM, dazArho ke jyeSTha bhrAtA samudravijaya rAjA kI maMgalasvarUpa rAnI zivAdevI kI kukSi meM avatIrNa huaa| jaba yaha avatIrNa huA thA taba zivAdevIne caudaha 14 mahAsvapnoM ko dekhA / garbhAvasthA ke ThIka nau mahIne sADhesAta rAtri sAnaMda vyatIta honepara zivAdevIne eka sukumAra kumAra ko jo sakalamaMgaloM kI khAna the janma diyaa| jaba kumAra kA janma huA taba usa samaya dikumAriyoMne Akara prasUtikarma kiyaa| ina tIrthaMkara prabhu ke janma mahotsava ko samasta indroMne ATha dinataka mnaayaa| samudravijaya rAjAne bhI apane nagara meM mahAn samAroha ke sAtha putra janma kA utsava kiyA / prabhu jaba garbha mai Aye the taba mAtA zivAdevIne svapna meM ariSTa ratnamaya nemi kA nirIkSaNa kiyA thA, athavA prabhu ke garbha meM Ate hI samasta ripugaNa ke rAjA namra bana cuke the isa kAraNa mAtApitAne bhagavAna kA nAma 'ariSTanemi' aisA rakha liyA / aMdara AvelA zaiya pura nAmanA nagaramAM dazAonA moTAbhAi samudravijaya rAjAnI maMgaLa svarUpa rANI zivAdevInI kukSIthI avatarita thayA. jyAre te avataryA tyAre zivA devIe cauda svapnA joyAM. garbhAvasthAnA samaya AnaMda pUrNAMka pUrNa thaze. tyAre zIyAdevIe eka sukumAra putrane janma ApyA, jayAre kumAranA janma thaye| tyAre te samaye dIkakumArIoe AvIne prasUti karmo karyuM. A tItha kara prabhunA janma mahAtsavane sadhaLA indroe ATha divasa sudhI manAnyeA. samudravijaya rAe paNa peAtAnA nagaramAM mahAna samArohanI sAthe putra janmaneA utsava ujavyA. prabhu jyAre gamAM Avela hatA tyAre mAtA zivAdevIe svapnamAM ariSTa ratnamaya neminu nirIkSaNa karela hatu athavA prabhunA gamAM AvatAM ja saghaLA virodhI rAjAe namra banI gayA hatA. A kAraNe mAtApitAe bhagavAnanuM nAma "ariSTanemI " khevu uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 735 - priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam atha yazomatI jIvo'parAjitavimAnAtmacyuta ugrasenasya rAjJo dhAriNyA devyAH kukSau smvtiirnnH| pUrNa samaye dhAriNI devI sutAM jnitvtii| mAtApitamyAM rAjImatIti tannAmakRtam / sA krameNa pravarddhamAnA sakalakalAkalApaM samAsAdha tAruNyaM vayaHprAptA / bhagavAnapi sakalakalApAraGgato'bhinavaM yauvanaM prAptavAn / mathurA puryA vasudeva manunA kraSNena jarAsandhasutApatau kaMse nihate kruddho jarAsandho yadavaMzIyAn vinAzayituM smudytH| amuM samAcAramavagatya bhItA yAdavAH kroSTukinaimittikavacanAnusAreNa pazcimamamudratIraM samAgatAH / tatra zrI kRSNo vaizravaNaM devaM samArAdhya tena dvAdazayojanAyAmAM navayojanavistIrNa ___jaba prabhu dhAyamAtAoM dvArA lAlitapAlita hokara kramazaH ATha varSa ke ho gaye taba yazomatI kA jIva aparAjita vimAna se cavakara ugrasena rAjA kI rAnI dhAriNIdevI kI kukSi meM avatarita huaa| dhAriNIne garbha kA samaya samApta hone para putrI ko janma diyaa| mAtApitAne isakA nAma rAjImatI rkhaa| kanyAne kramazaH baDhakara sakala kalAoM meM vizeSa nipuNatA prApta karatI huI tAruNyazya prApta kiyaa| idhara nemiprabhu bhI sakala kalAoM meM nipuNa hokara taruNAvasthA ko prAma kiyaa| jisa samaya kI yaha bAta hai usa samaya mathurAnagarI meM vasudeva ke putra kRSNa ne jarAsandha kI putrI jIvayazA ke pati kaMsa ko mAra diyA thA so vaha kruddha hokara yaduvaMziyoM ko naSTa karane ke liye tatpara ho rahA thaa| jaba yaha samAcAra yaduvaMziyoM ko mAlUma huA to ve bhayabhIta hokara kroSTukinaimittika ke vacanAnusAra pazcimasamudra ke tIra para aaye| vahAM rAkhyuM. jyAre prabhu dhAvamAtAo thI lAlanapAlana thaIne kramazaH ATha varSanA thayA tyAre yazomatIne jIva aparAjIta vimAnathI cavIne ugrasena rAjAnI rANuM dhAriNI devInI kuMkhethI avatarita thaye. garbhane samaya pUro thatAM dhariNadevIe putrIne janma A. mAtApitAe tenuM nAma rAmatI rAkhyuM kanyAe kamazaH vadhatAM vadhatAM saghaLI kaLAomAM vizeSa nipuNatA prApta karI lIdhI. ane tArUNya vayane prApta karI. A tarapha nemIprabhu paNa saghaLI kaLAomAM nipuNatA prApta karIne tarUNa ava sthAe pahoMcyA. je samayanI A vAta che. e samaye mathurA nagarImAM vasudevanA putra kRNe jarAsaMdhanI putrI jIvayazAnA pati kaMsane mArI nAkhyuM hatuM. kAraNa ke, te kodhita banIne yaduvaMzIne nAza karavAmAM tatpara banela hatuM. jyAre e samAcAra yaduvaMzIyone maLyA tyAre teo bhayabhIta thaIne potAnA kuTuMbanA ti pInA kahevA pramANe pazcima samudranA upara pahoMcyA. tyAM zrI kRSNa vaiSNava devanI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 736 uttarAsa jAtyasvarNamadIM laMkAzaMkAvidhAyinIM dvArakApurIM nAma purIM niramApayat / tatra rAmakRSNAdyAH sarve'pi yaduvaMzajAH sukhena nyavasan / krameNa kRSNaH prativAsudevaM jarAsandhaM hatvA bharatArddha sAdhayitvA trikhaNDa rAjyaM bubhuje / bhagavAnariSTa nemastatra yathAsukhaM krIDan samadhigatatAruNyo'pi bhogaparAGmukha eva tasthau / sampati sUtrakAraH sArdhaikagAthayA bhagavatI rUpAdikaM varNayatimUlam - so'rinemiM nAmo uM, lakkharNassarasaMjuo / aTTasahasaeNlakkhaNadharo, goyaMmo kAlagacchaMvI // 5 // vajjarisahasaMghayaNo, samacaMuraMso jhasoyeMge / tassa rAImaiI kaNaM, bhajaM jAei kersevo // 6 // chAyA - so'riSTaneminAmA tu lakSaNasvarasaMyutaH / aSTasahasralakSaNadharI, gautamaH kAlakacchaviH ||5|| vajraRSabhasaMhananaH, samacaturasraH jhaSodaraH / / tasmai rAjImatIM kanyAM, bhAya yAcate kezavaH | 6 || zrIkRSNane vaizravaNadeva kI ArAdhanA karake usakI sahAyatA se bAhara yojana laMbI tathA navayojana cauDI eka purI kI racanA krvaaii| isakA nAma dvArakA rakkhA gayA / jAtyasvarNamayI hone se yaha dekhane vAloM ke liye laMkA kI zaMkA utpanna kara detI thI / isameM baladeva evaM kRSNa Adi yAdavagaNa nirbhaya hokara rahane lge| yahIM se kRSNane prativAsudeva jarAsandha ko mArane kI yojanA taiyAra kI / jarAsandha ko mArakara kRSNane bharatakSetra ke tIna khaMDoM para apanA rAjya sthApita kiyA / bhagavAn ariSTanemi jo ki taruNavaya meM the ve AnaMdapUrvaka apanA samaya vyatIta karate hue bhI bhogoM se parAGmukha bana rahe the ||4|| ArAdhanA karIne emanI sahAyatAthI khAra ceAjana lAMbIane nava navayeAjana pahALI eka purInI racanA karAvI ane tenuM nAma dvArakA rAkhamAM AvyuM. dvArakApurI jAtyasva`mayI hAvAnA kAraNe e jovAvALAne laMkAnI zaMkA utpanna karI detI hatI. emAM khaladeva ane kRSNa Adi yAdavagaNu nizvaya thaIne rahevA lAgyA. ahIMthI kRSNe prati vAsudeva jarAsaMdhane mAravAnI ceAjanA taiyAra karI. jarAsaMdhane mArI kRSNe bharatakSetranA traNa khaDA upara peAtAnu rAjya sthApita karyuM. bhagavAna ariSTanemi je tarUNu vayavALA hatA te Ana MdapUrNAMka samaya vyatIta karatA hatA chatAM teo lAgAthI parAMgamukha banI rahela hatA. 545 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam TIkA-'so'riTanemi nAmo' ityAdi ariSTanemi nAmA sa bhagavAn lakSaNasvarasaMyutaH-tatra lakSaNAni audAryagAmbhIryAdIni taiH sahito yaH svara: vanistena saMyuto yuktaH-mAdhuryAdiguNasaMpannasvaravAn, tathA-aSTasahasralakSaNadhara:-aSTAdhika sahasram-aSTasahasram, tatsaMravya. kAni yAni zubhamacakAni lakSaNAni-hamtapAdAdau svastikavRSabhasiMha zrIvatsazaGkhacakragajAzvacchatrAbdhipramukhANi tArthakRtAM citAni teSAM dharaH dhArakaHtIrthaGkaratAnacaka svastikAdyaSTottarasahasralakSaNayuktaH, gautamaH gautamagotrotpannaH, kAlakacchavi: zyAmakAnti suzobhitaH, tu-punaH-vajraRSabhanArAcasahanana:-vajrakIlakAkAramamthi, RSabhaH paTTAkRtiko'sthivizeSaH, nArAcam-ubhayato markaTa bandhaH, ebhiH saMhananaM zarIraracanA yasya sa tathA, vajraRSabhanArAcasaMhananAvAni sUtrakAra bhagavAna ke rUpa Adi kA varNana karate hue kahate haiM'soriTTa' ityaadi| anvayArtha-(ariTTanemi nAmo so-ariSTaneminAmA saH) ariSTa nemi nAmavAle ve bhagavAn ( lakkhaNassarasaMjuo-lakSaNasvarasaMyutaH) mAdhurya gAMbhIrya Adi lakSaNoM se samanvita svara vAle the| (aTThasahassa lakkhaNadharo-aSTasahasralakSaNadharaH) hastapAda AdikoM meM svastika, vRSabha, siMha, zrIvatsa, zaMkha, cakra, gaja, azva, chatra, samudra Adi zubha sUcaka eka hajAra ATha 1008 lakSaNoM ko dhAraNa kiye hue the| (goyamogautamaH) gautamagotra meM utpanna hue the| (kAla gacchavI-kAlakacchaviH) kAnti inakI zyAma thii| (vajarisahasaMghayaNo-vajraRSabhasaMhananaH) vajraRSabhanArAca saMhanana vAle the| kIlaka ke AkAravAlI haDDi kA nAma vajra hai, paTTAkAra haDDI kA nAma RSabha hai| ubhayataH markaTabaMdha kA nAma nArAca hai| inase jo zarIra kI racanA hotI hai usakA nAma vajra sUtrA2 bhagavAnanA 35 mAhinu vana 42i 4cha, "soridva" tyAdi sanvayAtha-ariTTaneminAmo so-ariSTaneminAmA saH mariSTanemi nAmavANA te bhAvAna mAdhuyazanIya ANayukta sva2vA // tA. aTThasahassalakAlaNadharo -aSTasahasralakSaNadharaH bAtha 5mA sAthiyA, vRSabha, siDa, zrIvAsa, zama, ya, gaja, azva, chatra, samudra, vagere zubhasUcaka eka hajAra ATha 1008 lakSaNone dhAraNa 42 tai.goyamo-gautama gotama bhAtyanna yADatA kAlagacchavI-kAla kacchaviH temanI xi-tI zyAma tI. bajarisahasaMghayaNo-vanaRSabhasaMhananaH apana, nArA, saMhananavALA hatA. khIla AkAranA hADakAnuM nAma vA che. paTTAkAra hADa kAnuM nAma sASabha che. ubhayataH markaTabaMdhanuM nAma nArI che. tenAthI zarIranI je utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 uttarAdhyayanasUtre tyarthaH, samacaturasrasamaMcatacaturasraM ca samacaturasraM tadasyAstIti samacaturasa: smctursrsNsthaanvaanityrthH| tathA-jhapodara:-aSasya-matsyasya udamiva udaraM yasya sa tathA, yathA matsyasyodaraM samaM komalaM ca bhavati tathaiva samakomalodaravAn bhagavAnAsIt / tasmai bhagavate'riSTanemaye bhAryA bhAryAtvenetyarthaH rAjomatI nAma kanyAM kezavaH kRSNo yAcate-ugrasenAd yAcitavAnitibhAvaH // 6 // sA ca kIdRzI? ityAhamUlam--ahaM so rAyavarakaNNA, susIlA caaruphinnii| savvalakkhaNasaMpannA, vijusoyA maNippabhA // 7 // chAyA--atha sA rAjavarakanyA, suzIlA cArupekSiNI / __ savelakSaNasaMpannA, vidyut saudAminI prabhA // 7 // TIkA-'ahasA' ityAdi atha sA rAjavarakanyA-rAjJAM madhye varasya zreSThasya ugrasenasya kanyA-putrI rAnImatI suzIlA zobhanAcArayuktA cArupekSiNI-cAru-muSThu prekSituM zIlaM yasyAH SabhanArAca saMhanana hai| prabhu kA saMhanana yahI vaRSabhanArAca thaa| tathA (samacauraMso-samacaturastraH) saMsthAna samacatutra thaa| (zasoyaro-jhaSodaraH) udara unakA machalI ke udara samAna ati komala thaa| ina prabhu ke liye (usabo-kezavaH) kRSNane (rAimaI kaNNaM bhajaM jAei-rAjImatI kanyAM bhAyoM yAcate) inakI bhAryA hone ke liye rAjImatI kanyA kI ugrasena se yAcanA kI // 5 // 6 // vaha rAjImatI kaisI thI so sUtrakAra usakA varNana karate haiM'ahasA' ityaadi| anvayArtha-(sA rAyavarakaNNA-sA rAjavarakanyA) vaha rAjAoM meM zreSTha ugrasena kI kanyA (susIlA-suzIlA) sundara AcAravAlI thI racanA thAya che tenuM nAma vajaRSabha nArAca saMhanana che prabhunuM saMhanana A vA RSabha nArAya tu tathA samacauraMso-samacaturastraH saMsthAna samayatu23 tu. asoyaro-jhaSodaraH tenu peTa mAdInA peTanI ma ati mahatu. 2mA prabhunA vivAha mAra kesavo-kezavaH kRSNe asena pAse rAimaI kaNNaM bhajjaMjAei-rAjImatI kanyAM yAcate tenI zalabhatI nyAnI mAgaNI 42. // terAmatIvI tI tenupaena 42tA sUtrA24 cha-"ahasA" tyA!i sanyAtha-sA rAyavarakaNNA-sA rAjavarakanyA mAmA zreSTha vA se asena rAnI nyA, susIlA-muzIlA su42 mAyA2NI tI. cAru pehiNI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 739 sA tathA, zobhananetravatItyarthaH, tathA - sarvalakSaNasampannA tathA - vidyut saudAminIprabhA - vizeSeNa dyotate prakAzate iti vidyut = vizeSeNa prakAzamAnetyarthaH, sA cAsau saudAminI = vidyullatAH tasyAH prabhA = kAntiriva prabhA yasyAH sA tathA vidyutprabhAvadrUpalAvaNya saMpannAcAsIt / 'atha' zabdo vAkyopanyAsArthakaH // 7 // haat yathA'riSTanemyarthe rAjImatImayAcata, tathocyate yathAnyadA bhagavAna riSTanemiH krIDan kRSNasya zastrazAlAM gataH / tatra kRSNasya zArGga dhanurgRhNantaM bhagavantaM prati zastrazAlArakSaka: mavakti - mahAbhAga ! kamaThapRSThakaThoramidaM dhanuradhijyaM karttuM viSNuM vinA na ko'pi samarthaH / ato'sya dhanuSo'dhijyIkaraNAgrahaM vimuJca / nAsti tava zaktirasya dhanuSaH pratyazcAmunna (cAru pehiNI - cAra prekSiNI) sundara netravAlI thI (savva lakkhaNasaMpannA sarvalakSaNasaMpannA) striyoM ke samasta ucita lakSaNoM se yukta thI evaM (vijjasoyA maNippA - vidyut - saudAminIprabhA) vizeSa rUpa se camakane vAlI bijalI ke samAna prabhAvAlI thI // 7 // kezavane ariSTanemi ke liye rAjImatI kI yAcanA jisarUpa se kI thI vaha vahAM kathArUpa se kahI jAtI hai eka dina kI bAta hai bhagavAn ariSTanemi krIDA karate hue kRSNa kI zastrazAlA meM jA phuNce| vahAM unhoMne kRSNa ke zArGga dhanuSa ko jyoM hI apane hAtha se uThAyA ki itane meM usa zastrazAlA ke rakSaka ne unase kahA mahAbhAga ! isa dhanuSa ko jo ki kamaTha-kacchapa kI pRSTha kI asthi (haDDi) ke samAna kaThora hai kRSNa ke sivAya aura koI nahIM car3hA sakatA hai| ataH Apa isako caDhAne kA Agraha na kreN| kyoM ki cAru pekSiNI suMdara netravANI hutI, sancalaka khaNa saMpannA - sarvalakSaNasaMpannA striyonA saghRNA uttama sakSothI yukta hatI. mane vijjusoyAmaNiSpabhA - vidyut saudAminI trA vizeSa rUpathI camakavAvALI vijaLInI mAphka samAna prabhAvALI hatI. machA kezave ariSTaneminA mATe rASTramatinI yAcanA je rUpathI karela hatI te ahIMyA katharUpe kahevAmAM Ave che eka divasanI vAta che ke, bhagavAna aSTinemI ramatAM ramatAM kRSNanI zasra zALAmAM jai pahoMcyA. tyAM temaNe kRSNanAM zA dhanuSyane potAnA hAthathI jyAre uThAvyuM tyAre e samaye zastrazALAnA rakSake emane kahyuM-mahAbhAga ! A dhanuSya ke je kAcabAnI pIThanA asthinA jevu kaThora che jene kRSNanA sivAya koI caDAvI zakatu nathI. AthI Apa ene caDhAvavAnA Agraha na kara, kemake, ApanAmAM eTalI zakita uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre mayitum / zastrazAlArakSakasya evaM tadavacanaM nizamya sammito bhagavAnariSTane mistaddhanuH satvaramAdAya vetravannamayitvA lIlayaivAdhijyamakarot / indradhanustulyena tena dhanuSA nIrada iva zobhito bhagavAnariSTanemiSTaGkAradhvanibhirvizvaM vizvamapUrayat / tato dhanustyatvA dharmacakrI bhAcakrabhAsvaraM cakraM gRhItvA'GgalyA'bhrAmayat / tatastatparityajya lIlayaiva yaSTimiva kaumodakIM gadAmutthApitavAn, yadgrahaNe viSNurakhyAyAsavAn bhavati / gadAM bhramayitvA vibhuH pAJcajanyaM zaGkhaM gRhItavAn / sa zaGkho bhagavatA stramukhe saMyojito vikasannIlAravindastharAjahaMsa iva zuzubhe / Apa meM to itanI bhI zakti nahIM hai jo Apa isakI pratyaJcA (paNaca ) taka ko bhI jhukA skeN| ariSTanemine jaba zastrazAlA rakSaka ke isa prakAra vacana suneM to unako baDA acaraja huaa| unhoMne usI samaya usa kaThora dhanuSa ko uThAkara dekhate 2 hI vetra kI taraha namA diyA aura caDhA diyaa| usa indradhanuSa ke tulya dhanuSa se megha kI taraha pratIta honevAle prabhune TaMkAra kI dhvanI se samagra vizva ko pUritakara diyaa| isake bAda una dharmacakra prabhune prabhAmaMDala se paripUrita cakra ko uThAkara usako apanI aMgulI se ghumAyA, bAda meM usako choDakara kautukavaza unhoMne yaSTi ke samAna kaumudI gadA ko bhI binA kisI AyAsa ke uThA liyA 740 jisake uThAne meM trikhaMDAdhipati viSNu ko bhI parizrama paDatA thA / prabhune gadAko ghumAkara bAda meM pAMcajanya zaMkha ko bajAne ke liye uThA liyaa| jaba usako ve bajAne lage to prabhu ke mukha para lagA huA yaha zaMkha aisA mAlUma detA thA jaise vikasita nIlakamala para rAjahaMsa nathI ke jethI Apa enI pratyaMcAne paNa jhukAvI zake ariSTanemie zastrazALAnA rakSakanAM A prakAranAM vacana jya re sAMbhaLyAM tyAre temane bhAre acaraja thaI. emaNe eja vakhate e kaThera dhanuSyane upADIne jotajotAmAM ja vetranI mAphaka namAvI dIdhuM, ane caDAvI dIdhu. e indra dhanuSanA tulya dhanuSathI meghI mAphaka pratIta thaI rahelA prabhue TaMkAranI dhvanIthI saghaLA vizvane pUrita karI dIdhuM, enA pachI e dhama' cakrI prabhue prabhA maMDaLathI zaiAbhAyamAna evA cakrane uThAvIne tene peAtAnI AM LI upara dhUmAvyuM. te pachI tene cheDIne kautukavaza teoe lAkaDInI mAphaka kaumudI gadAne paNa kAI paNa prakArano mahenata vagara upADI lIdhI ke jene upADavAmAM traNa khaMDanA adhipati viSNune paNa pazcima paDatA hate. prabhue gadAne dhUmAvIne pachIthI pAMca janya zakhane vagADavA mATe upaDayA. jyAre te tene vagADavA lAgyA tyAre prabhunA mADhA upara lAgelA te zakha jANe evA dekhAtA hatA ke, vikasita nIla kamaLa upara rAhu sa eDela hoya. bhagavAne jyAre tene vagADayA tyAre tenA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 741 bhagavatAmAte tasmin zaGke taddhvaninA vizvaM badhirIkRtam , parvatAH prakampitAH, acalA'pi calitA sAgarAH sImAnamatikrAmitAH, dhIrA apyadhIritAH vIrA api bhayananitamUrcchayA bhUmau paatitaaH| kimadhikam ? tasya zaGkhasya dhvaninA tridazA api trAsitAH / zrIkRSNo'pi siMhanAdena gaja iva tena dhvaninA nitarAM kSabhito jaatH| tataH sa itthaM cintitavAn-aho ! kena mahaujasA zaGko dhmaatH| mayA dhmAte zaGkha sAmAnyabhUbhRtAM kSobho bhavati / paramanena zaGkhadhvaninA mamApi kSobho jAyate / manye zakro vA cakravatI vA'nyaH kazcid viSNuvA smaagtH| tatkathaM mayedaM rAjya rakSaNIyam / ityevaM yAvatsa vicArayati, tAvadAyudhazAlArakSakAH baiThA ho / bhagavAnane jaba usako pUrA to usakI dhvani se samasta vizva badhira jaisA bana gyaa| parvata prakaMpita ho uThe, acala (parvata) calAyamAna hone lge| samudroMne apanI 2 sImA ko choDa dI, dhIra bhI adhIrita ho gaye, tathA vIra bhI bhayajanita mI se bhUmi para gira pdde| jyAdA aura kyA kahA jAya usa zaMkha kI dhvani se deva bhI trasta ho utthe| zrIkRSNane jaba isakI dhvani sunI to ve bhI siMhanAda se gaja kI taraha usa zaMkha kI dhvani se atyaMta kSubhita bana gye| unhoMne vicAra kiyA-are! yaha zaMkha kisa baliSThane bajAyA hai| maiM jaba isazaMkha ko bajAtA hUM to sAmAnya rAjAoM ko kSobha hotA hai paraMtu Aja isakI dhvani se to mujhe bhI kSobha ho rahA hai| mAlUma paDatA hai Aja yA to koI indra AyA hai yA koI cakravartI AyA hai yA koI dUsarA viSNu AyA hai| aba mere rAjya kI rakSA honA baDI muzkila hai| ve jaba isa prakAra vicAra kara rahe the ki itane meM avAjathI sArUMe viAva baherA jevuM banI gayuM. parvata kaMpAyamAna thayA, acaLa calAyamAna banyA, samudroe potapotAnI sImA cheDI dIdhI. dhIra paNa adhIratAvALA thaI gayA. vIra paNa bhayajanita mUrchAthI jamIna upara paDI gayA vadhAre to zuM kahevuM. tene zaMkhanA prabhAvathI deva paNa trAsI uThayA zrI kRSNa jyAre tene avAja sAMbhaLyo tyAre te paNa siMhanAdathI gajanI mAphaka te zaMkhanA dhvanIthI atyaMta zobhita banI gayA. temaNe vicAra karyo ke, are ! A zaMkha kyA baLavAne vagADaze che.? huM jyAre A zaMkhane vagADuM chuM tyAre sAmAnya ra jAone kSebha thAya che. paraMtu Aje te tenA avAjathI mane paNa kSe bha thaI rahela che. jaNAya che ke, Aja te kaI Indra Avela lAge che, athavA te kaI cakravatI Avela jaNAya che, athavA te kaI bIjA viSNu Avela lAge che. have te mArA rAjyanI rakSA karavI khUba muzkela paDaze. teo jyAre AvA prakAne vicAra karI rahela hatA eTalAmAM Ayudha zALAnA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 uttarAdhyayana sUtre samAgatya sa vRtta niveditavantaH / tataH zaGkAtaGkAkula: zrIkRSNo baladevamevamuktA yasyaikaDayA jagattrayasyApi kSobho bhavati, sa nemiryadyAtrayo rAjyaM gRhIyAttadA kastaM niSeddhaM samartho bhavet ? zrIkRSNasyaivaM vacanaM nizamya balabhadraH mAha-ariSTanemiviSaye tavaivaMvidhaH sandeho nirmUla evaM yato'yamasmadbhrAtA yaduvaMzAbdhicandro'riSTanemirabhuktarAjya lakSmIko'pariNIta eva pravrajyAM pratipadya dvAviMzatitamo'rhan bhaviSyati / yo hi samudravijayAdibhirbahuzaH prArthyamAno'pi na vAJchati vivAha, sa evaMvidho mahApuruSaH nemiH kathamasmAkaM rAjyaM gRhNIyAt / atastvayA nemitripaye na ko'pi sandehaH kAryaH / balabhadreNaivamukto'pi vAsudevo hRdgatAM nemiviSayAM zaGkAM tyaktuM prabhurnAbhUt / usa AyudhazAlA ke rakSakajanoMne Akara unase saba vRttAnta kahA / sunakara zaMkA rUpa AtaMka se Akulita hokara kRSNane baladeva se isa prakAra kahA- dekho jisakI isa prakAra kI krIDA se jagattraya meM bhI kSobha maca jAtA hai aisA ve nemi yadi hamAre tumhAre rAjya ko le leveM to unako kauna niSedha karane meM samartha ho sakatA hai| zrIkRSNa ke isa prakAra vacana sunakara balabhadrane unase kahA- bhAI ! neminAtha ke viSaya meM isa prakAra kA sandeha karanA bilakula nirmUla hai| kAraNa ki ye bAIsaveM tIrthaMkara haiM aura hamAre bhAI haiN| tathA yAdavavaMzarUpI samudra ke ye caMdramA haiN| ye to vinA rAjyabhoge hI tathA vinA vivAha kiye hI dIkSA dhAraNa kreNge| bhalA socane kI bAta hai ki jo samudra vijaya Adi dvArA bahuta 2 prArthita hone para bhI vivAha nahIM karanA cAhate haiM aise mahApuruSa neminAtha hamAre rAjya ko chIna leMge yaha sarvathA asaMbhava hai / ataH tumako neminAtha ke viSaya meM kisI bhI prakAra kA rakSakAe temanI samakSa AvIne saghaLe! vRttAMta kahI sabhaLAvyeA. sAMbhaLIne zakita manathI vyAkuLa thaIne kRSNe baLadevane mA pramANe kahyuM-jIe jenI A prakAranI krIDAthI traNe jagatamAM kSAbha macI rahela che evA te naimi jo mArAM ane tamArAM rAjyane lai le. te tene aTakAvavAmAM kANu samaya che? zrI kRSNanAM A prakAranAM vacanane sAMbhaLIne khaLabhadre tene kahyuM-bhAi! neminAthanA viSayamAM AvA prakArane sadeha karavA te bilakula cita nathI kAraNake te bAvIsamA tIrthaMkara che, ane ApaNA bhAI che. tathA yAdava vaMzarUpI samudranI e caMdramA che. e te rAjyane bhAgavyA sivAya temaja vivAha paNa karyA sivAya dIkSA dhAraNa karaze e vicAravAnI vAta che ke, samudravijaya Adi dvArA khUba khUba samajAvavA chatAM paNa te vivAha karavA icchatA nathI tevA mahApuruSa neminAtha ApaNA rAjyane chInavI lye te sAva asabhava vAta che. AthI tamAre neminAthanA viSayamAM kaii paNa prakAranA sa Mdeha uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadazinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 743 ekadA bhagavAnariSTanemirudyAne gataH / tasminneva samaye kRSNo'pi tatra gtH| tatra kRSNo'riSTanemimevamuktavAna bhrAtaH ! ehi zaurya parIkSitumAvAM yuddha kurvhe| tato bhagavAnariSTanemirvAsudevamevamuvAca-valaparIkSaNaM tu bAhuyuddha nApi bhavituM zaknoti, ataH sAdhAraNajanocitaM yuddhaM naakyoyujyte| kRSNenAriSTanemivacanaM svIkRtya bharatArdrajayazrIsamabhUtaH parighatulyaH svabAhuH prsaaritH| tato bhagavAnariSTanemiH kRSNasya bAI bAhumadena saha namayAmAsa / atha bhagavAnariSTanemiH vajradaNDavaDhaM svabhujadaNDaM prasArayAmAsa / tataH kRSNastasya bAhuM namayituM sarva svasAmarthya prAdarzayat / parantu bhagavato bAhuH kiMcidapi no saMdeha nahIM karanA caahiye| isa prakAra balabhadra ke kahane para bhI zrIkRSNa apanI hRdayagata zaMkA ko dUra karane meM samartha nahIM ho ske| eka dina kI bAta hai ki bhagavAn udyAna meM gye| vahAM usI. samaya kRSNa bhI A phuNce| Ate hI kRSNane nemiprabhu se kahA-bhAI! Ao zaurya ke parIkSaNa ke liye hamadonoM yuddha kreN| kRSNa kI isa bAta ko sunakara prabhune kahA-yuddha karane kI kyA AvazyakatA hai - bala kA parIkSaNa to bAhuyuddha se bhI ho sakatA hai| ataH sAdhAraNa nano. cita yuddha karane meM hamArI tumhArI zobhA nahIM hai| prabhu ke ina vacanoM ko sanmAna dekara kRSNane Adhe bharata kI jayazrI ke eka gRha svarUpa apane vAhu ko jo paridhA ke samAna thI phailA diyA / prabhune unake isa bAhu ko bAhumada ke sAtha 2 namA diyaa| aba prabhune apane bAhu ko jo vajradaMDa ke samAna dRDha thA psaaraa| kRSNane isako namAne kI khUba na kara joIe. A prakAranA baLabhadranA kahevA chatAM paNa zrI kRSNa pitAnI hRdayanI zaMkAne dUra karavAmAM samartha na thaI zakyA, eka divasanI vAta che ke, bhagavAna bagIcAmAM gayA, tyAM e vakhate kRpaNa paNa AvI pahoMcyA. AvatAM ja kRSNa nemi prabhune kahyuM-bhAI A zauyanI parIkSA karavA mATe ApaNuM banne yuddha karIe. kRSNanI A vAtane sAMbhaLIne prabhue kahyuMyuddha karavAnI zuM AvazyakatA che? baLanI parIkSA to ba ha yuddhathI thaI zake che. AthI sAdhAraNa mANasonA jevuM yuddha karavAmAM amArI tamArI zobhA nathI. prabhunAM A vacanane sanmAna ApIne kRSNa ardhA bharatanI yazrInA eka gRha svarUpa pitAnA hAthane ke je parighA samAna hatA tene phelAvI dIdhuM. prabhue temanA e hAthane potAnA hAthanA jorathI namAvI dIdhe have prabhue pitAne hAtha ke je vaja daMDanI mAphaka daDha hato tene lAMbe karyo, kRSNa tene namAvavAnI khUba khUba koziza karI pitAnAmAM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre nataH / bhagavato bAhau vilagnaH kezavaH zAkhAvilagnazizuvad babhau / tadA kezavaH svamanasyevamacintayat yadyayaM mama rAjyamAdAtukAmaH syAttadA prakRSTavalavatA'nena pUrvameva tad gRhItaM syAt ato'numanye nAyaM rAjyAkAGkSI, iti vicintya rAjyApahAracintayA nirmukto manaHsvAsthyamApannavAn / ekadA samudravijayaH zrIkRSNa mevamuvAca - he kezava ! nemimavivAhitaM vilokya mama ceto nitarAM khidyate, atastathAmayatastra, yathA nemirvivAhaM kuryAt / kRSNastasya vacanaM strIkRtya tasmin 2 ceSTA kI - apanA jitanA bala thA saba usake namAne meM lagA diyAtau bhI ve usa bAhu ko jarA bhI nahIM namA ske| yahAMtaka ki ve prabhu ke bhujadaNDapara laTaka bhI gaye tau bhI vaha unase kiMcita bhI namita nahIM huI / jaise koI bAlaka vRkSa kI DAla pakaDa kara usapara laTaka jAtA hai kRSNa bhI isI taraha usa para laTake rhe| prabhu kI isa prakAra zracityazakti dekhakara kRSNane vicAra kiyA ki yadi ye rAjya ko lene ke abhilASI hote to pahile se hI merA rAjya inake dvArA le liyA gayA hotA parantu aisA to inhoMne kiyA nahIM hai ataH yaha bAta to satya hai ki ye rAjya ke AkAMkSI nahIM hai / isa prakAra kRSNa isa cintA se nirmukta bana gaye / 744 eka dina kI bAta hai - samudravijayane zrIkRSNa se aisA kahA kihe kezava ! maiM nemikumAra ko avivAhita dekhatA hUM to merA citta khinna ho jAtA hai - ataH tuma aisA prayatna karo ki jisase nemikumAra vivAha karane ke liye rAjI ho jAveM / kRSNane jaba samudravijaya ke ina jeTaluM khaLa hatu teTalu tene namAvavAmAM lagAvI dIdhu te pazu te hAthane namAvo zakayA nahIM tyAM sudhI jora karyu ke, te prabhunA hAtha upara laTakI gayA tA paNu tene jarA paNa namAvI zakayA nahIM, je pramANe kAI bALaka vRkSanI DALane pakaDIne laTakI rahe te pramANe kRSNa paNa laTakI rahyA. prabhunI A prakAranI acittva zakitane joIne kRSNe vicAra karyo ke, jo te rAjya levAnI ja abhilASAvALA hata tA pahelAMthI ja mArA rAjyane teNe laI lIdhu heta paratu evu te teNe karyuM nathI. AthI e vAta te satya che ke tene rAyanI AkAMkSA nathI. A prakAre kRSNa e ci'tAthI sukta banI gayA. eka divasanI vAta che ke, samudra vijaye zrI kRSNane evu kahyu ke, he kezava! huM nemikumArane avivAhita ouM chuM te mArA cittamAM bhAre kheda thAya che. AthI tame evA prayatna kare ke, naimikumAra vivAha karavA mATe rAjI thai jAya. kRSNe samadravijayanA aMtaravyathAyukata zabdane jyAre sAMbhaLyA tyAre temaNe neminAthane uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam kRtye satyabhAmArukmiNyAcA nijAganAH niyukta pAn / atha kAmijanAn kAmazAsane prakAmaM pravartayan , kAraskaravRkSANAmapi kAmavikArakAritAM zikSayana, utphu. luprasUnastarakarasAsvAdaparAyaNairmadhukarairmadhuraM ravaM kArayan , pikAn pazcamasvaraM zikSayan , mandaimalayAnirahiNAM mAnasAni sotkaNThAni kurvan jagajjana vinirjaye'naGgavIra samutsAhayan vasantaH samAgataH / vasantasAhAyyena samIraH sarveSAM mukhakaro jAtaH / antavyathA sUcaka zabdoM ko sunA to unhoMne neminAtha ko vivAha karane ke liye rAjI karane kI eka isa prakAra kI yukti socI unhoMne satyabhAmA, rukmiNI Adi apanI patniyoM se kahA ki tuma saba jaise bo vaise nemikumAra ko vivAha karane ke liye vivaza kro| itane meM saba RtuoM ke rAjA vasanta kA manomohaka samaya A gayA-isameM vasanta rAjAne samasta kAmijanoM ko kAma ke zAsana mAnane meM paravaza-vivaza kara diyaa| kAraskara jAti ke vRkSoM ko bhI isane kAmajanya vikAra kAritA kI zikSA de ddaalii| madhukaroMne jo utphullapuSpa ke stabakoM ke rasAsvAdana meM tatpara bane hue the, madhurasvara karanA prAraMbha kara diyaa| pikoM (kokiloM)ne apane paMcamasvara meM madhuragIto ko gAnA prAraMbha kara diyaa|mnd 2 malayAniloM (malaya ke pavana) ke jhokoMne bhI virahijanoM ke mana ko utkaMThita banAne meM kasara nahIM rkhii| isa prakAra isa vasantane jagajana ke vinijaya karane meM kAmarUpI vIra ko utsAhita karane meM kisI prakAra kI zruTi naho bhAne dii| isa vasantamAsa kI sahAyatA pAkara pavana bhI vivAha karavA mATe rAjI karavAnI eka evA prakAranI yukita vicArI. ane temaNe pitAnI rUkSamaNa. satyabhAmA, Adi sine kahyuM ke, tame saghaLI maLIne nemikumArane vivAha karavA mATe vivaza kare. ATala mAM vasaMtane manamohaka samaya AvI gaye. temAM vasaMta rAjAe saghaLA kAmI janane kAmanuM zAsana mAnavAmAM vivaza banAvI dIdhAM kAraskara jAtinAM vRkSone paNa temaNe kAmajanya vikAra thAya tevA prakArathI prakulita banAvI didhAM. jamarAo ke jeo suMdara evAM rasadAyaka pupeno rasAsvAda cUsavAmAM tatpara banela hatA temaNe madhurasvAra karavAno prAraMbha karI dIdhuM. koyalee pitAnA pAMceya svarathI gItane gAvAne prAraMbha karI dIdhuM. malayAgirI taraphathI phUMkAtA maMda maMda pavananI laheree virahI janenA manane paNa utkaMThita banAvavA mAM kasara rAkhI nahIM. A prakAre A vasaMte jagatanA mANasone vinijaya karavAmAM kAmarUpI vIrane utsAhita karavAmAM kaI paNa prakAranI tRTi AvavA dIdhI nahIM. A vasaMta mAsanI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtra uktaM ca-- latAkucaM guJjanmadavadalipujaM capalayan , samAliGgannA drutataramanaGgaM prabalayan / marunmandaM mandaM dalitamaraviMdaM taralayan , rajorandaM cindana kirati makarandaM dizi dizi // vyAkhyA--(guJjan madavAn alipuJjaH-bhramarasamUho yatra tat latAkulaM capalayana , aGgaM samAliGganmANinAM mukhasparza kurvan , anaGgakAma, drutataraMtvaritagatyA, prabalayana-saMvardrayan , dalitaM-vikasitam , aravindaM-kamalaM mandaM mandaM taralaya-capalayan rajodvandapuSpaparAgasamUha, vindanagRhNan , marud dizi dizi makarandaM-puSparasaM, kirati-vikSipati / samasta janatA ke liye vizeSa sukhakara pratIta hone lgaa| isa viSaya meM kahA bhI hai latAkujaM guJjanmadavadalipuJja capalayana , samAliMgannaMga dratataramanaGgaM prabalayan / marunmaMdaM maMdaM dalitamaravindaM taralayana , rajovRndaM vindana kirati makarandaM dizi dizi / / bhinna 2 zabda karatA huAaisA madonmantabhramara samUha hai jisameM aise latAkuMja ko caMcala banAne vAlA tathA prANiyoM ke aMgako sukhasparza pradAna karane vAlA, kAma ko tvaritagani se vega dene vAlA, vikasita kamala ko dhIre 2 taralita karane vAlA, evaM puSparAga ko grahaNa karane vAlA pavana isa samaya meM pratyeka dizA meM makaranda kI varSA karane lagA! sahAyatA meLavIne pavana paNa saghaLI janatAne vizeSa sukhakara dekhAvA lAge. A viSayamAM kahyuM che ke, lattAkujaM guJjanmadavadalipujhaM capalayana, samAliMgannaMgaM dratataramanaGgaM pravalayan / marunmaMdaM maMdaM dalitamaravindaM taralayana, rajovRndaM vindan kirati makarandaM dizi dizi // bhinna bhinna zabda karI rahela evA madonmata bhramara samUha che, jemAM evA latAkuMjane caMcala banAvanAra tathA prANInA aMbane sukhasparza pradAna karavAvALA, kAmane tvarita gatithI vega ApanAra, vikasI rahelA kamaLane dhIre dhIre praphula banAvanAra, tathA puSpa parAgane grahaNa karavAvALe pavana A samaye pratyeka dizAmAM makarandanI varSA karavA lAgyA. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 747 tadA sarvatra saphalotsAzreSTho vasantotsavaH prvRttH| bhagavAnariSTanemistadA kRSNAnurodhena tasyAntaHpurakhane samAgato'pi nirvikAra eva krIDAM pazyan sthitH| basantaRtau vyatIte grISmataM rAjJastejo'bhivarddhayan samAgataH / tasminApi Rtau bhagavAnariSTanemiH sAntaHpureNa kRSNena saha tadanurodhAta krIDAgiro rai vatake nirvikAra evaM sthitaH / athArasaraM prApya kRSNasya bhAryAH paTTamahiSyo rukmiNI-satyabhAmA-prabhRtayo bhagavantaM sametyevamUcuH / / isa vasanta ke samaya sarvatra sakala utsavoM meM zreSTha vasanta kA utsava manAyA jAne lgaa| kRSNane apane apane antaHpura ke bagIce meM bhI isa utsava ko manAne kA Adeza de diyaa| jaba vahAM baDe ThAThabATa se yaha utsaba manAyA jA rahA thA usa samaya kRSNa ne prabhu se apane anta:pura ke bagIce meM calane kI preraNA kii| ve unake anurodha se vahAM gaye bhI parantu nirvikAra rUpa meM baiThe 2 hI ve vahAM kI saba lIlA dekhate rhe| kRSNane isa sthiti meM bhI unake mana ko nirvikAra dekhakara baDA Azcarya kiyaa| utsava samApta hote hI prabhu vahAM se apane sthAna para vApisa A gye| jaba vasanta RtukA samaya vyatIta ho cukA evaM rAjA ke teja ko bar3hAne vAle prAjJa amAtya kI taraha sUrya ke tejako baDhAtA huA grISma Rtu kA samaya laga gayA-taba bhagavAn ariSTa nemi kRSNa ke prAgraha se unake sAtha krIDAgiri raivataka parvata para vana krIDA evaM jalakrIDA dekhane ke liye gye| vahA~ para bhI prabhu vikAra vivarjita ho rhe| avasara pAkara kRSNa kI sakmiNI tathA satyabhAmA Adi ATha paTarAniyoM ne milakara bhagavAnase kahane lgiiN| jina meM A vasantanA samaye sarvatra saghaLA utsavamAM zreSTha vasaMtano utsava mAnavAmAM Avyo kRSNa pitAnA aMtaHpuranA bagIcAmAM ja A utsavane manAvAne Adeza ApI dIdhe jyAretyAM ThAThamAThathI e utsava manAvavAmAM AvI rahela hatuM te samaye kRSNa prabhune pitAnA aMta:puranA bagIcAmAM cAlavA mATe kahyuM temAM kRSNanA AgrahathI tyAM gayA paraMtunirvikAra rUpathI beThAM beThAM tyAMnI saghaLI lIlA jevA lAgyA. kRSNane AvI sthitimAM paNa tenA manane nirvikAra joIne ghaNuM Azcarya thayuM. utsava pUro thatAM prabhu pitAnA sthAne pAchA pharyA tyAre vasaMtarUtune samaya pUro thaI cUkyo ane rAjAnA tejane vadhAranAra buddhizALI maMtrInA mAphaka sUryanA tejane vadhAranAra grISmarUtune samaya AvI gayo. tyAre bhagavAna ariSTanemi kRSNana AgrahathI krIDAgirI raivataka parvata upara vanakIDA ane jaLakrIDA jevAne mATe gayA. tyAM paNa prabhu vikAra vivajItaja thaI rahyA. avasara joIne kRSNanI rUkSamaNa tathA satyabhAmAM Adi ATha paTarANIyA maLIne bhagavAnane kahevA lAgI jemAM sarva prathama uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 utsarAdhyayanasUtre tatra prathamaM (1) rukmiNI prAha (indravajrA-chandaH) nirvAhakAtaratayodvahase na yattvaM, kanyAM tadetadavicAritameva neme ! / bhrAtA tavAsti viditaH sutarAM samarthoM. dvAtriMzadunmitasahasravadharvivAhA / / (2) satyabhAmA prAha- (drutavilambitam) RSabhamukhyajinAH karapIDanaM, vidadhire dadhire ca mahIzatAm / ghubhujire viSayAnudabhAvayan , sutanayAna zivamapyatha leobhare / sarva prathama rukmiNI jI bole indravajrA chanda nirvAhakAtaratayodvahase na yattvaM, kanyAM tadetadavicAritameva neme / bhrAtA tavAsti viditaH sutarAM samarthoM dvAtriMzadunA mitasahasravadhUrvivoDhA // 1 // he neme ! AnevAlI navavadhU ke nirvAha kI cintA se hI mAlUma hotA hai tuma vivAha cAhate ho / so yaha mujhe tumhArA vicAra ThIka nahIM pratIta hotA hai| kAraNa ki tumhAre bhrAtA se samartha puruSa hai jo ve isa navavadhU kA nirvAha karate rheNge| ve battIsa hajAra 32000 striyoM ko nibhAte haiN| phira Apa navavadhU ke nirvAha kI cintA kisa liye karate haiM ? // 1 // aba dUsarI satyabhAmA kahatI hai (dratavilambitachanda) RSabhamukhyajinAH karapIDana, vidadhire dadhire ca mahIzatAm / bubhujire viSayAnudavabhAyan, mutanayAn zivamapyatha lebhire // 1 // rUkamaNa cha belyAM- ( 4 ) nirvAhakAratatayodvahase na yatvaM, kanyAM tadetadavicAritameva neme / bhrAtA tavAsti viditaH sutarAM samayoM dvAtrizadunmitasahasravadhUrvivoDhA // 1 // he nemi! AvanAra navavadhUnA nirvAhanI ciMtAthIja lAge che ke, tame vivAha karavA cAhatA nathI, tamAre A vicAra mane vyAjabI jaNa to nathI kAraNa ke, tamArA bhAI evA samartha purUSa che ke jeo, tamArI navavadhUne nirvAha karatA raheze. te batrIsa hajAra strIone nIbhAve che te tamArI navavadhUnA nirvAhanI citA zA mATe karo cho. 15 have bIjI satyabhAmA kahe che - (ipa vinimata cha) RSama mukhya jInAH karapIDana, vidaghire dadhire ca mahIyatAm / bubhujIre viSayAnudabhAvayana, sutanAn zivamapyathalebhire // 1 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 meminAthacaritanirUpaNam kiMtu navodya zivaM gamI, bhRzamariSTakumAra vicAraya / kalaya devara ! cAru gRhasthatAM, racaya bandhumanassu ca susthatAm // (3) jAmbavatI - (dutavilambitam ) atha jagAda ca jAmbavatI javAt zrRNu purA harivaMzatribhUSaNa ! / sumuni suvrata tIrtha munirgRhI, zivamagAdiha jAtamRto'pi hi / / tvamasi kiMtu- navo'dya zivaM gamI, bhRzamariSTakumAra vicAraya / kalaya devara! cArugRhasthatAM, racaya bandhu manassu ca susthatAm // 2 // satyabhAmA ne tAnA mArate hue nemikumAra se kahA devarajI ! tumhIM eka naye mokSagAmI nahIM hue ho jo isa prakAra se apane bandhujanoM ke citta meM asvasthatA utpanna kara rahe ho| tumhe mAlUma honA cAhiye ki tumhAre pahile bhI RSabha Adi jinendra ho cuke haiN| unhoMne bhI to vivAha kiyA hai aura isa pRthvIkA eka chatra rAjya bhI bhogA hai| nyAyAnukUla viSayoM kA sevana karate hue unako aneka putroM kI prApti bhI huI haiN| bAda meM bhuktabhogI banakara unhoM ne saMsAra se virakti dhAraNa kara mukti ko prApta kiyA hai ataH he ariSTa kumAra ! tuma kucha soco aura smjho| vinA gRhastha hue jIvana sundara nahIM bana sakatA hai / vyartha meM kyoM apane bandhujanoM ko cintA meM DAlate ho || 1 || 2 || phira tIsarI jAmbatI kahatI hai- ( tavilAmbata chanda) " atha jagAda ca jAmbavatI javAt zRNu purA harivaMzavibhUSaNa ! | sumunisuvratatIrthamunigRhI, zivamagAdiha jAtasuto'ha // 749 aafe kiMtu navatsa zivaMgamI, bhRzamariSTakumAra vicArAya / kalaya devara ! cArugRhasthatAM, racaya bandhu manassu ca susthatAm // 2 // satyabhAmAe TANe mAtAM naimikumane kahyu` ke, devajI ! tame ja eka navA mokSagAmI nathI thayA ke, je A prakArathI peAtAnA badhujaneAnA cittamAM asvasthatA utpanna karI rahyA che tamAre samajavuM joIe ke, tamArI agAu RSabha Adi jInedra thaI gayA che temaNe paNa vivAha karela che, temaja A pRthvInuM eka chatra rAjya paNa bhAgaLyu che. nyAyAnukULa viSayAnu sevana karIne temane aneka putrAnI prapti paNa thai che. aMtamAM bhuta bhegI banIne teoe sa'sArathI vikRta banIne mukitane prApta karela che. mAthI ae ariSTakama 2 ! tame kAMIka vicAga ane samajo. gRhastha thayA sivAya jIvana suMdara banI zakatuM nathI. zA mATe badhujanone ciMtAmAM nAkhA che. 5ArA (drutavitra sthita 18) atha jagAda ca jAmbatI javAta. zruNu purA harivaMzavibhUSaNa | sumuni suvrata tIrtha munigRhI, zivamagAdiha jAtamRto' // have trIjI jAmbuvatI kahe che- uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 uttarAdhyayanamaH (4) padmAvatI (vasantatilakAttam ) padmAvatIti samuvAca vinAvadhUTI, zobhA na kAcana narasya bhavatyavazyam / no kevalasya puruSasya karoti ko'pi, vizvAsameSa viTa evaM bhavedabhAryaH / / - devarajI! tuma yaha kyA navIna rIta calA rahe ho| tuma to harivaMza ke eka vibhUSaNa ho, ataH jabataka apanA eka uttarAdhikArI tuma utpanna nahIM kara dete ho tabataka yaha harivaMzavibhUNatA kaisI / munisuvratanAtha bhI to isI vaMza ke vibhUSaNa huve haiM / unhoMne apanA vivAha karake hI pazcAt muni dIkSA dhAraNa kI hai| ve gRhastha the aura unake aneka putra bhI the / pazcAt dIkSita hokara mukti prApta kI hai // 1 // cauthI padmAvatI kahatI hai-- ( vasantatilakA) padmAvatIti samuvAca vinAvadhUTI, zobhA na kAcana narasya bhavatyavazyam no kevalasya puruSasya karoti kojapa, vizvAsameSa viTa eva bhvedbhaaryH||1|| padmAvatI kahatI hai ki he devara / strI ke vinA manuSya kI koI zobhA nahIM hai aura strI rahita-puruSa kA koI vizvAsa bhI nahIM karatA hai| tathA vinA strI kA puruSa viTa (napusaka) hI kahalAtA hai // 1 // devarajI ! tame A te kevI navI rIta calAvI rahyA che, to te harivaMzanA eka vibhUSaNa che. AthI jyAM sudhI tamo tamAre eka uttarA dhikArI utpanna nahi karo tyAM sudhI A harivaMzanI vibhUSatA kevI? muni suvratanAtha paNa Aja vaMzanA eka vibhUSaNa thayA che. teoe pitAno vivAha karIne pAchaLathI muni dIkSA dhAraNa karela che. teo gRhastha hatA ane temane aneka putra paNa hatA. pachIthI dIkSita thaIne temaNe mukita prApta karela che. tenA cAthI pAvatI kahe che __ (vasantatiast) padmAvatIti samuvAca vinA vadhUTI, zobhA na kAcana narasya bhavatyavazyam / no kevalasya puruSasya karoti ko'pi, vizvAsameSa viTaeva bhavedabhAryaH / / padmAvatI kahe che ke, he devarajI! strInA vagara manuSyanI kaI zebhA nathI. ane strI vagaranA purUSane keI vizvAsa paNa karatuM nathI. tathA strInA vagarane purUSa viTa (napuMsaka) ja kahevAya che. AvA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA 22 neminAthacaritanirUpaNam (5) gAndhArI- (indravajrA chandaH ) saMsArayAtrA zubhasaMghArtha - parvotsavA vezma vivAhakRtyam / udyAnalIkA kamalAvilAsaH, zobhanta etAni vinA'GganAM no || pAMcavI gAndhArI kahatI hai- (indra vajrA chanda) saMsAra yAtrA zubhazaMsArtha, - parvotsavAvezma vivAha kRtyam / udyAnalIlA kamalAvilAsaH, zobhanta etAni vinA'GganAM no // 1 // 751 devarajI ! tuma to hame baDe bhole mAlUma paDate ho| paraMtu saMsAra kA kAma isa bholepana se nahIM calatA hai / saMsArayAtrA - jIvanayAtrA, dayAdAna Adi zubha kAryoM kA karanA, saMgha meM rahanA, parvo (tahevAroM) kA manAnA, utsavoM kA karanA, Adi samasta kArya vinA strI ke sundara nahIM lagate haiM / ataH jIvana meM ghara kI zobhArUpa nArI kA honA Avazyaka hai| isake vinA na makAna hI suhAvanA lagatA hai aura na vivAhakRtya hI mana ko rucatA hai / upavana krIDA bhI nArI ke binA ke nahIM hotI hai| tathA lakSmI kA vilAsa -Ananda to vinAstrI ke ho hI nahIM sakatA hai arthAt vinA strI ke lakSmI bhI phikI lagatI hai // 1 // pAMcamI gAndhArI kahe che. ndrA chaMha) saMsArayAtrA zubha saMgha sArtha, parvotsavA vezma vivAha kRtyam / udyAnalIlA kamalA vilAsahaH, zobhanta etAni vinA'GganAM no // 1 // devarajI ! tame! te amene sAva bheLA mAluma paDe che. paraMtu sa MsAranuM kAma AvA bheALA paNAthI cAlatuM nathI. saMsAra yAtrA-jIvana yAtrA, dayA dAna vagere zubha kAryonuM karavuM', saMgamAM rahevu', pardhA tahevArane manAvavA, utsavane karavA, vagere saghaLAM kAme strInA vagara suMdara lAgatAM nathI. AthI jIvanamAM gharanI ze|bhArUpa evI strInuM hevuM Avazyaka che. tenA vagara gharzAlatu N nathI tema vivAhu vagere nA prasaMge paNa manane rUcI ApavAvALA bane che. upavananI krIDA paNa strInA vagara zAlatI nathI. tathA lakSmInA vilAsa AnaMda strInA vagara maLI zakatA ja nathI. arthAta strInA vagara lakSmI paNa phIkI lAge che. ! 15 te uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 (6) gaurI- uttarAdhyayanasUtre ( indravacAchandaH ) ajJAnabhAjaH kila pakSiNopi, kSitau paribhramya vasanti sAyam / nIDe svakAntAsahitAH sukhena tato'pi kiM devara ! mUDhatvam ? || (7) lakSmaNA ( indravajrA chandaH ) snAnAdi sarvAGgapariSkriyAyAM vicakSaNaH prItirasAbhirAmaH / vizrambhapAtraM vidhure sahAyaH ko'nyo bhavedatra vinA priyAyAH || chaDI gaurIne kahA (indravajrA ) ajJAna bhAjaH kila pakSiNo'pi, kSitau paribhramya vasanti sAtham | nIDe svakAntA sahitAH sukhena, tato'pi kiM devara ! mUDha daktvam ? // 1 // he devarajI ! hameM to tumhArI yaha udAsInatA dekhakara apAra duHkha hotA hai kAraNa ki dekho to sahI ajJAnI pakSI bhI idhara udhara se ghUma ghAma kara jaba sAyaMkAla ko apane sthAna para Ate haiM to ve bhI apanI kAntA ke sAtha AnaMda se mano vinoda kiyA karate haiM / paraMtu patA nahIM tumhArI buddhi kyoM aisI viparIta ho rahI hai jo tuma inase bhI adhika ajJAnI bana rahe ho // 1 // chaThThI gaurIe kahyu (J-Boyl) ajJAnabhAjaH kila pakSiNo'pi, kSitau paribhramya vasanti sAyam / nIDe svakAntAsahitAH sukhena, tato'pi kiM devara ! mUDha dRktvam ! // 1 // he devajI! amAne teA tamArUM' A udAsinapazu. joine apAraduHkha thAya che. kAraNake, jue te kharA ajJAnI pakSI pazu ahIMtahIM rakhaDI rajhaLIne jyAre sadhyAkALe peAtAnA sthAna upara Ave che tyAre te paNa pAtAnI patnInI sAthe AnaMdathI maneraMjana kare che. paraMtu samajAtuM nathI ke, tamArI buddhi kema evI viparIta thaI rahI che ke, jethI tamA tenAthI paNa vadhAre ajJAnI anI rahyA che. hA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadazinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam (8) susImA-- (indravatrAbhedarU RdvicchandaH) vinA priyAM ko gRhamAgatAnAM, prAghUrNakAnAM munisattamAnAm / karAti bhojyapratipattimanyaH, kathaM ca zobhAM labhate manuSyaH // sAtavI lakSmaNAne kahA (indravajrA) snAnAdi sarvAGgapariSkriyAyAM, vicakSaNaH priitirsaabhiraamH| vizrambhapAtraM vidhure sahAyaH, kA'nyobhavetra vinA priyAyAH // 1 // he devarajI ! snAna Adi kriyAoM meM tathA samasta zArIrika sevA zuzrUSA karane meM vicakSaNa evaM premapAtra tathA vizvastajana yadi koI hai to vaha eka apano ardhAGginI hI hai / Apatti meM phaMse hue vyakti ke liye hara eka prakAra se sahAyatA pradAna kara prasanna rakhanevAlI apanI strI hI hoti hai| dUsarA aura koI nahIM hotA hai // 1 // AThavIM susImAne kahA (indravajrAbhedarUpa Rddhicchanda) vinA priyAM ko gRhamAgatAnAM, prAghUrNakAnAM munisattamAnAm / karoti bhojyapratipattimanyaH, kathaM ca zobhAM labhate manuSyaH // 1 // hama Apase yaha pUchatI haiM, ki jaba Apake ghara koI mahimAna yA munirAja padhAreMge to unakA AhArapAnI Adika se Adara satkAra kauna sAtamI lamaNAe kahyuM - (indrA ) snAnAdisAgapariSkriyAyAM, vicakSaNaH mItirasAbhirAmaH / vizrambhapAtraM vidhure sahAyaH, konyo bhavedatra vinA striyAyAH // 1 // he devarajI! snAna Adi kriyAomAM ane saghaLI zArIrika sevA suzraSA karavAmAM vicakSaNa ane premapAtra tathA vizvasta jana je kaI heya te te eka pitAnI ardhAginI ja che. ApattimAM phasAyela vyakitanA mATe dareka prakAranI sahAyatA ApavAmAM prasannatA ApanAra pitAnI strI ja hoya che. bIjuM kaMI paNa hotuM nathI. 1 AThamI susImAe kahyuM- (5ndraya 635 Rddhi) vinA piyAM ko gRhamAgatAnAM, prAghUrNakAnAM munisattamAnAm / karoti bhojyapratipattimanyaH, kathaM ca zobhAM labhate manuSyaH // 1 // huM Apane pUchuM chuM ke, jyAre ApanA ghera koI mahemAna athavA munirAja padhAraze tyAre emane AhAra pANI vagerethI satkAra koNa karaze? samartha hovA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre ityevaM tAbhiH kRSNabhAryAbhiranurudhyamAnaM bhagavantamariSTanemiM rAmakRSNAdayo'pyAgatya tathaivAntrarundhan / itthaM bandhubhistadvaghumiva bandhurairvAkyaissa nirbandhamuko bhagaganariSTanemiH 'aho ! saMsArasya mohadazA' iti vicintya sasmito jAtaH / tena smitena kRSNAdayo'nvamanyanta - yad bhagavatA vivAhaH svIkRtaiti / tataH saharSaH zrIkRSNaH samudravijayasamIpe gatvA tasmai sukhajanakaM / samAcAraM nyavedayat / paramAnanditahRdayaH samudravijayaH kRSNamavocat vatsa ! karegA / samartha hokara bhI manuSya jabataka aisA nahIM karatA hai tabataka usakI koI zobhA bhI nahIM hotI hai / ataH mAno aura jIvana sAthinI kanyA ke sAtha vivAha karalo / vinA priyA ke ye saba kAma akele tumase nahIM bana sakeMge // 1 // 754 isa prakAra ina kRSNa kI AThapaTarAniyoM dvArA anurodhita kiye gaye una ariSTanemikumAra ke pAsa Akara baladeva tathA kRSNa Adi mahAnubhAvoMne bhI isI taraha kA anurodhakaranA prAraMbha kiyaa| saba kA isa prakAra kA Agraha dekhakara bhagavAn ariSTanemi kumAra ko "dekho to sahI saMsArijanoM kI kaisI yaha mohadazA hai" isa prakAra ke vicAra se kucha ha~sI sI aagii| unakA mandahAsya dekhakara kRSNa Adi janoMne aisA vicAra kiyA ki prabhune vivAha karane kI apanI zubhasaMmati de dI hai| isa prakAra ke vicAra se usa samaya kRSNa AdikoM ko baDA harSa huA / usI hAlata meM ve zrIkRSNa mahArAjA samudravijaya ke pAsa pahu~ca kara kahane lage ki - prabhune vivAha karanA svIkAra kara liyA hai| isa samAcAra chatAM paNa jayAre manuSya A pramANe karatA nathI teA ethI enI kei zAbhA nathI. AthI mAnI jAva ane jIvana sAthInI kanyAnI sAthe vivAha karI lyA.priyA vagara A saghaLuM kAma tamArAthI cAlaze nahIM. 515 A pramANe kRSNanI ATheya paTarANIyAthI anurodhita banela A AriSTanemi kumAranI pAse AvIne baLadeva ane kRSNa Adi mahAnubhAvAe paNa eja pramANe anurAdha karavA zarU karyAM. badhAnA A pramANe Agraha joine bhagavAna aSTinemi kumArane "jIe teA kharA saMsArI janeAnI kevI A meha dazA che" A prakAranA vicArathI cADuMka hasavuM AvI gayuM. temanuM maMda hAMsya joine kRSNa vagere badhAe evuM mAnI lo ke prabhue vivAha karavAmAM peAtAnI zubha saMmati ApI dIdhI che. mA prakAranA vicArathI kRSNa vagere khadhAne ghaNAja ha thayA. e hu nA utsAhamAM zrI kRSNa mahArAjA samudravijayanI pAse jaine kahevA lAgyA ke, prabhue vivAha karavAnA svIkAra karI lIdhA che. A samAcAra sAMbhaLavAthI mahArAA samudravijayanuM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam nemiyogyAM kAmapi kanyAm anveSa ya / tataH kRSNo nemiyogyAM kanyAM sarvato 'nvaipayat / parantu tadyogyA na kAcidati kanyA samupalabdhA / athAnyadA kRSNa cintAkulitaM dRSTvA satyabhAmA tanmanogataM bhAvaM vijJAyaivamabhASata-svAmin / namiviSaye cintA parityaja / rAjIvanayanA sadguNarAjinI zuddhamati nAmnA rAjImatI mama bhaginI nemeranurUpA'sti / satyabhAmAyA vacanaM nizamya tAmabhinandayan kRSNaHmAha-svayaivaM mRcayantyA mama cintaa'phRtaa| tataH kRSNastvaritame yogresena-narendrasya gRhaM gataH / ugraseno'pi govindaM samAgataM dRSTrA satkArako sunakara mahArAjA samudravijaya kA manamayUra AnaMda se nAca utthaa| unhoMne usI samaya kRSNa se kahA-vatsa ! tuma aba derI na karo aura nemi ke yogya kisI yogya kanyA kI talAsa kro| mahArAjA samudravijaya ke isa prakAra ke Adeza se prerita hokara zrIkRSNajIne nemiprabhu ke yogya kanyA kI cAroM tarapha tapAsa karanA prAraMbha kara diyA paraMtu unakI dRSTi meM prabhu ke yogya koi nahIM jacI / kRSNa ko eka dina cintA se vizeSa Akulita dekhakara satyabhAmAne unake hArdika abhiprAya kA patA lagA liyA-taba usane unase isaprakAra kahA-svApin ! Apa jo nemi ke viSaya kI cintA se Akulita ho rahe haiM so cintA ko dUra kara deN| kAraNa ki merI bahina jisakA nAma rAjImatI hai aura saGgaNarAjI se jo virAjita hai tathA kamala ke samAna jisake donoM netra haiM vaha nemi ke yogya hai / yaha baDI zuddhamatI saMpanna hai / satyabhAmA ke isa prakAra vacana sunakara kRSNane usako vizeSa dhanyavAda diyA aura phira ve usase kahane lage-priye ! tumane acchA kahA jo isa mana mayUra nAcI uThayuM. teo e e samaye kRSNane kahyuM ke vatsahave tame vAra na lagADo ane neminA mATe kaMI yogya kanyAnI tapAsa karo. mahArAjA samudra vijayanA A pramANenA Adezane meLavIne zrI kRSNajIe nemi prabhunA yogya kanyAnI tapAsa karavAne cAre tarapha prAraMbha karI dIdhA paraMtu temanI daSTImAM prabhune yogya koI kanyA dekhAI nahIM. kRSNane A prakAranI ciMtAthI vyAkuLatAvALA joIne satyabhAmAe temanA hArdika vicArene patto meLavIne temane A pramANe kahyuM-svAminA Apa neminA viSayanI ciMtAthI je rIte vyAkuLa banI rahyA che te ciMtAne Apa dUra karI de. kAraNake, mArI bahena jenuM nAma rAmatI che ane te sadaguNanI khANa jevI che, tathA kamaLa jevAM jenAM be netre che. te nemine egya che. te ghaNIja zuddhamati saMpanna che. satyabhAmAnuM A prakAranuM vacana sAMbhaLIne kRSNa tene ghaNaja dhanyavAda Apyo. ane pachI teo kahevA lAgyA--priye ! tame ghaNuM ja sAruM kahyuM che, AthI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre purassaramuvAca aho ! bhavatA kathametAvAnAyAsaH kRtH| ugrasenavacanaM nizamya kundAbharadacchaTayA radacchadaM svacchayan kRSNaH prAha-rAjan / imAM bhavatputrIM rAjImatoM nemyartha bhavantaM yAce / itthaM hariNA nebhyartha yAcittAyAM rAjImatyA AtmAnaM kRtakRtyaM manyamAnaH prakRSTAnandavaza-samuccAsitaromarAjirugrasenaH kRSNa prati yaduktavAn. taducyatemUlam--ahAha jaNao tIse vAsudevaM mahiDiyaM / ihAgacchau kumAro, jA se kaNNaM dalomi haiM // 8 // chAyA-athAha janakastasyA, vAsudevaM mahardikam / ihAgacchatu kumAraH, yatastasmai kanyAM dadAmyaham // 8 // saMvAda se merI cintA ko dUra kiyaa| isake bAda turanta hI kRSNa ugrasena rAjA ke pAsa gaye ! ugrasenane kRSNajI ko apane ghara para Aye hue dekhakara unakA acchA ucita satkAra kiyaa| pazcAt bolekahiye Apane kaise itanA yahAM taka AnekA kaSTa kiyA hai ? isa prakAra premabhare ugrasena rAjA ke vacana sunakara kRSNajone kundapuSpa kI AbhA ke samAna AbhAvAlI apanI daMtaka kI kAMti se oSTha ko svaccha karate hue kahA rAjan ! ApakI jo yaha rAjImatI nAma kI putrI hai vaha Apa nemikumAra ke liye pradAna kareM isake liye maiM Apake pAsa AyA // 7 // isa prakAra kRSNa dvArA nemi ke nimitta rAjImatI ke mAMge jAne para apane Apako kRtakRtya mAnate hue prakRSTa AnaMda ke vaza se samuccasitaromarAjivAle hote hae ugrasena rAjAne zrIkRSNa ke prati kyA kahA vaha isa gAthA dvArA pragaTa kiyA jAtA haimArI ciMtAne tamoe dura karI che. A pachIthI turataja kRSNa ugrasena jAnI pAse gayA, ugrasene kRSNane pitAne tyAM AvelA jotAM temane sArI rIte satkAra karyo. pachI bolavA kaho-ahI sudhI AvavAnuM Ape zA kAraNe kaSTa uThAvyuM che? A pramANe ugrasena rAjAnA premabharyA vacanane sAMbhaLIne kRSNa jIe kundapuSpanI AbhA samAna bhAvALI pitAnI dAMta paMkitanI kAMtithI hoThane svaccha karatAM kahyuM-rAjana ! ApanI je rAmatI nAmanI putrI che, te Apa nemikumAra mATe pradAna kare. Ane mATe huM ApanI pAse Avela chuM. A prakAre kRSNa dvArA neminA nimitte rAjImatinI mAgaNI thavAthI pitAnI jAtane ethI dhanya mAnIne ghaNAja AnaMdanI sAthe ekadama ulAsita banIne ugra sena rAjAe zrI kRSNane zuM kahyuM ke A gAthAdvArA pragaTa karavAmAM Ave che-- utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 757 priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam TIkA 'ahAha' ityAdi atha bAsudevakRtarAjImatIyAcanAnantaraM tasyAH jImatyA janakaHpitA ugraseno maharSikaM bharatArdraRddhiyuktaM vAsudevaM kRSNam evamAha-he vAsudeva ! kumAraH ariSTanemiH iha-mama bhavane Agaccha , yata tasmaikumArAyA kanyAM dadAmi-vivAhavidhinA samarpayAmi // 8 // itthaM vivAhasvIkRtau satyAM krauSTuki naimittikAdiSTavivAhalagne pratyAsanne yadabhUttaducyate 'ahAha' ityAdi / anvayArtha-(aha-atha) vAsudevane jaba rAjInatI kI yAcanA karI taba usake bAda (tIse jaNao-tasyAH janakaH) rAjImatI ke pitAne (mahaDriyaM vAsudevaM-maharddhikaM vAsudevam) Adhe bharata khaMDa kI Rddhi se saMpanna vAsudeva se (Aha-Aha) aisA kahA-(kumAro ihAgaccha u-kumAraH iha Agacchatu) he vAsudeva ! ariSTanemikumAra yahAM mere ghara padhAreM (jA-yataH) kyoM ki (se haM kaNNaM dalAmi-tasmai ahaM kanyA dadAmi) unake liye mujhe kanyA denA hai| bhAvArtha-kRSNa kA vacana sunakara harSita hue ugrasena ne unase kahAvAsudevajI-hameM ApakA vicAra svIkRta hai / Apa kumAra ko yahAM hI bheja dIjiye / maiM unake sAtha vidhipUrvaka apanI kanyA kA vivAha kara dUgAM // 8 // isa prakAra ugrasena dvArA kahe jAne para kRSNane kroSTuki namattika dvArA vivAha lagna kA saMzodhana krvaayaa| vivAha kA samaya jaba najadIka "ahAha" tyA! ___ manvayAya--aha-atha pAsave nyAre 217matI yAyanA rI tyAre tIse jaNI-tasyAH janakaH 2000matAnA pitA mahar3iyaM vAsudevaM-mahardikaM vAsudevam athavA satanI ddhipaNA vA pAsuhebane Aha-Aha yu, kumArI ihAgacchau-kumAraH ihAgacchatu vAsudeva ! maTanAmamA2 hI mAre dhera 553 kemake, mAre temane kanyA ApavI che. bhAvArtha--kRSNanuM vacana sAMbhaLIne harSita banelA ugrasena rAjAe zrI kRSNane kahayuM-vAsudevajI ! amane tamAro vicAra svIkArya che. Apa kumArane ahIM ekalI de. huM tenI sAthe mArI kanyAne vidhipUrvaka vivAha karI daIza merA A pramANe ugrasena taraphathI svIkAra karAtAM kRgaze kejkI nAmanA tithI pAse vivAha lagnanuM muhUrta jevaDAvyuM. vivAhane samaya jyAre najIka AvyuM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 758 uttarAdhyayanAso mUlam-savvosaMhIhi Nhavio, kykouymNglo| divvajuyagaeNparihio, bhUsaMNehi vibhuusio||9|| chAyA-sauMvidhibhiH snapitaH, kRtakautukamaGgalaH / divyayugalaparihitaH, bhUrabhUSitaH / / 9 / / TIkA-'savosahIhiM' ityAdi athariSTanemiH sauMpadhibhiH-sarvA oSadhayaHsauMSadhayaH jayA, vijayA, RddhiH, vRddhiH, ityAdi nAmabhiH prasiddhAstAbhiHsnapitaH kRtakautukamaGgala:kRtAni kautukAni-lalATe muzalAdirUpANi maGgalAnidadhyakSatAdIni ca yasya sa tathA, puna:-divya yugalavibhUSitaH-divyam=prazastaM yugalaM-devadRSyavastradvayaM parihitaM paridhRtaM yena sa tathA, paridhRtaprazastadevaSyavastrayugala ityarthaH tathAbhUSaNaiH-mukuTakuNDalAdibhiralaGkAraH, vibhUSitA-muzobhitaH // 9 // AyA taba usa samaya kyA huA-yaha yAta prakaTa kI jAtI hai 'savvosahIhiM' ityaadi| ___anvayArtha-ariSTa nemiprabhuko (sayosahihiM pahavio-sarvopadhibhiH snapitaH) jayA, vijayA, Rddhi, vRddhi ityAdi nAmavAlI prasiddha auSadhi dvArA snAna karAyA gyaa| (kayakouyamaMgalo-kRtakautukamaMgalaH) unake mastaka se muzala kA sparza karAne rUpa kautuka evaM dadhi akSata Adi rUpa mAMgalika padArthoM ke vAraNarUpa maMgalakArya kiye gye| unako (divya juyagaparihio-divyayugalaparihitaH) prazasta devadRSya do vastra pahirAye gye| (bhUsaNehiM vibhUsio-bhUSaNairvibhUSitaH) tathA mukuTa, kuMDala Adi AbhUSaNoM se ve suzobhita kiye gye| tyAre te samaye zuM vAta banI tene have pragaTa karavAmAM Ave che.--- "savosahIhi" tyAha! ___ anvayArtha --ariSTanemi prabhune sambosahIhi havio-sarvauSadhibhiH snapitaH jayA, vijyA, Rddhi, vRddhi, ItyAdi nAmavALI prasiddha auSadhi dvArA snAna karAvaamaaN mAvyu: kayakouyamaMgalo-kRtakautukamaMgalaH tamanA bhAkA sAthai sAmAna karAvavArUpa kautuka ane dUdha, dahIM, cekhA adirUpa mAMgalika padArthothI evA25| 35 ma ya 42pAmA mAvyu: memane dinajuyaga parihiyo-divyayugala parihitaH prazasta hune 5 mevA me so pazavapAmA mAnya bhasaNeDi vibhUsio-bhUSaNairvibhUSitaH tama bhuguTa, 3m Raile ! mAbhUpothI bhane suzI bhita karavAmAM AvyA. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam G72 tataHmUlam--mattaM ca gaMdhahatthi ca, vAsudevasta jigaM / ArUMDho sohaI ahiyaM, sire" cUDAmaNI jahA // 10 // chAyA--mattaM ca gandhahastinaM ca, vAmu devasya jyeSThakam / ___ ArUDhaH zobhate'dhikaM, zirasi cUDAmaNiryathA // 10 // TIkA--'mattaM ca' ityAdi--- ca-punaH vAsudevasya zrIkRSNasya jyeSThakaM-pradhAnaM paTTahastinamityarthaH, mattaM== dRtaM, gandhahastinaM-gajavizepam, ArUDhaH-san adhikaM zobhate, yathA zirasi cUDAmaNiH / yathA mastake cUDAmaNiH-zobhate, tathaiva gajArUDho bhagavAnariSTa nemiH paramazobhAM prAptavAniti bhAvaH // 10 // bhAvArtha-aba nemikumAra ko vararAjA banAne ke liye vara kA veSa unapara susajjita kiyA jA rahA hai| yahI bAta isa gAthA dvArA prakaTa kI gaI hai| saba se pahile unako saba prakAra kI auSadhiyoM se mizrita jala dvArA snAna karAyA gyaa| kautuka maMgala kArya kiye gye| divyayugalavastroM kA unhone paridhAna kiyaa| aura samasta AbhUSagoM se phira ve khuba susajjita hokara suzobhita hone lge||9|| isake bAda-'mattaM ca' ityaadi| anvayArtha-(ca-ca) bAda meM nemikumAra ko (vAsudevassa jiTTagaM mataM gaMdhahatthiM ArUDho-vAsudevasya jyeSThakam mattaM gandhahastinaM arUDhaH) kRSNa mahArAja ke pradhAna madonmatta gandhahastI para ArUDha kiyA gyaa| (ahiyaM sohaI jahA sihe cUDAmaNI-adhikaM zobhate yathA zirasi cUDAmaNI) bhAvArtha-jyAre nemikumArane vararAjA banAvavAne mATe rAjAnA vezathI temane susajajIta karavAmAM Avela hatA. tyAre sahuthI pahelAM temane saghaLA prakAranI auSadhI cukata jaLathI snAna karAvavAmAM AvyuM ane kautuka maMgaLa kArya karavAmAM AvyAM A pachI temane divya evAM be vastro paherAvavAmAM AvyAM ane pachI saghaLA AbhUSathI temane zaNagAravAmAM AvyA jethI teo ghaNAja surobhita lAgavA mAMDayA. lAlA tyA2 pachI--"mattaMca" tyaadi| manvayAtha-ca-ca tyA2 pachI bhimArane vAsudevassa jiTTagaM mattaM gaMdhahatithaM ArUDho-cAsudevasya jyeSThakam mattaM gaMdhahantinaM ArUDhaH kRSNa mAnA pradhAna sevA mahAnmatta hAthI 752 mesAmA sAvyA. ahiyaM sohaI jahA sire cUDAmaNI- adhikaM zobhate yathA zirAsi cUDAmaNI te samaya se temanA 52 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre gajendramArUDho bhagavAnariSTanemiH kathaM svabhavanAniryAta ityAha-- mUlam-aha UsiNNa chatteNa, cAmarAhi ya sohio| dasAracakkeNa ya so, savvao parivArio // 11 // cauraMgiNIe seNAe, raiyAeM jahakkama / turiyANaM saMninAeNaM, divveNaM gayaNaM phuse // 12 // eyArisAe iDIe, juttIe uttamAe ya / niyagAo bhavaNAo, nijAo bahi puMgavo // 13 // chAyA--atha ucchritena chatreNa, cAmarAbhyAM ca zobhitaH / dazAhacakreNa ca sa, sarvataH parivAritaH // 11 // caturrAGgaNyA senayA, racitayA yathAkramam / tUryANAM saMninAdena, divyena gaganaspRzA // 13 // etAdRzyA RdayA, dyutyA uttamayA ca / nijakAd bhavanAd, niryAto vRSNipuGgavaH // 13 // TIkA--'aha' ityAdi-- atha=gajopari samArohaNAnantaram ucchritena-bhRtyaruparidhRtena chatreNa, cAmarAbhyAM vIjyamAnAbhyAM ca zobhitaH, dazAIcakrega dazauMH-samudravijayAkSobhastimita usa samaya ve usake Upara baiThe hue aisA suhAvane lagate the ki jisa prakAra mastaka para dhAraNa kiyA gayA cUDAmaNi suhAvanA lagatA hai // 10 // gajaupara virAjamAna bhagavAn ariSTanemi kisa prakAra bhavana se nikale ? so vizeSaka arthAt tIna gAthAoM se kahate haiM--'aha' ityAdi, 'cauraMgipIe' ityAdi, epArisAe' ityAdi c|| ___anvayArtha-(aha-atha) gaja ke Upara baiThane ke bAda (UsiNNa chatteNa cAmarAhiya sohio-ucchritena chatreNa cAmarAbhyAM ca zobhitaH) nemikumAra beThelA evA suMdara dekhAtA hatA ke je rIte mAthA upara dhAraNa karavAmAM Avela cUDAmaNa zobhA Ape che /10 hAthI upara beThelA bhagavAna ariSTanemi kevA prakAre bhavanathI nIkaLyA? te vizeSa kara jAyA sAthI cha-"aha" tyaadi| "cauraMgiNIe tyAlA "eyArisAe" tyaa| __ anvayArtha- aha-atha sAthInA 52 me pachI usiNNa chatteNa cAmarAhiya sohiouchteina chatreNa cAmarAbhyA ca zobhitaH bhimA2nI 752 sevA meM chatra yu. ane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 761 sAgarahimavadavalaya raNapU NAmicandra vasudevA dazabhrAtarasteSAM cakreNa samUhena, yadvA-dazAIcakreNa= yAdavasamUhena sarvataH = caturdikSu parivAritaH = pariveSTitaH // 11 // yathAkrama= paripATyA racitayA=nivezitayA caturaGgiNyA=hastyazvarathapadAtirUpayAsenavA, gaganaspRzA - gaganaM spRzatIti gaganaspRk tena nabhogaNavyApinA divyena ==manohareNa tUryANAM=mRdaGgaSaNavAdinAM saMninAdena gADhadhvaninA. etAdRzyA= uparinirdiSTarUpayA RddhayA=vibhUtyA, uttamayA = utkRSTatamayA yutyAndIptyA ca upalakSitaH sa vRSNipuGgavaH SNikulazreSTho bhagavAnariSTanemirvivAhArthaM nijakAda= svakIyAdbhavanAd niryAtaH = nirgato maNDapAsannapradeze samAgataH / idaM varNanaM ke Upara sevakoM ne chatra dharA tathA camara Dhorane vAle unapara camara Dhorane lage / (dasAraca keNa ya so savao parivArio-dazAhacakreNa ca sa sarvataH parivAritaH) samudravijaya, akSobha, stimita, sAgara, himavata, acala, dharaNa, pUraNa, abhicaMda tathA vasudeva ina dazoM dazAhoM se parivRta (vahni puMgavo - vRSNi paMgavaH) ve nemikumAra (jahakamaM rahayAe cauraMgiNIe saMNAe gaNaM phuse divveNaM turiyANaM saMnina evaM eyarihAe iTTIe uttamAe yajutIe - yathAkramaM racitayA caturaMgiNyA senayA gagaspRzA divyena sUryANAM saMninAdena etAdRzA RddhayA uttamayA ca dyutyA) yathAkrama sthApita caturaMgiNIhasti, azva, ratha evaM padAtirUpa senA se tathA gagana ko sparza karane vAle divyavAdiyoM ke tula nAda se isa prakAra pUrvoka Rddhi se evaM uttara dIpti se yukta hokara vivAha ke liye (niyamao bhavaNAo nijAonijakAt bhavanAt niryAtaH) apane bhavana se nikale / aura calakara maMDapa ke samIpa Aye / amara hovAca NA tebhanA upara amara DoNavA bAgbA dasAracakreNa yaso santra pari vArio - dazAIcakeNa ca sa sarvataH parivAritaH samudravinya vyoma, stimita, sAgara, himavata, acala, dharaNa, pUraNa, abhicaMda tathA vasudeva A dase daza heAMthI parivRta anesA vanhipuMgava - SNipuMgavaH me nemimAra jakkamaM raiyAe cauraMgiNIe seNAe gayaNaM phuse divveNaM turiyANaM saMninAeNaM eyacchie iDIe uttamAe yajuttIeyathAkramaM racitayA caturaMgiNyA senayA gaganaspRzA divyena turyANAM saMninAdena etAdRzA uttamayA tyA yathA sthApita caturaMgiNI - hAthI, azva, 2tha ane pAyadaLarUpa senAthI tathA gaganabhedI evA divya vAjIMtronA tumula nAdathI A prakAranI sa`pUrNa Rddhi sAthe temaja uttama dIptithI yukta anane vivAha mATe niyaggao bhavaNAo nijjAo - nijakAt bhavanAt niryAtaH potAnI lavanathI nIkaLyA. ane cAlIne ma`Dapa samIpa pahoMcyA. F uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre vizeSa kega kRtam / tallakSaNaM hi-- dvAbhyAM yugmamiti prokaM, tribhizca syAd vizeSakam / kalApakaM caturbhiH syAttA kulakaM smRmiti // 1 // tadA rAjImatyA dakSiNanetrasphuraNAdirUpamazubhamabhUt / atraivaM vRddhasampradAyaH-- yadA bhagavAnariSTanemiH svabhavanAnirgataH, tadA rAjapurI rAjImatI svabhabanopari gavAkSe sthitA''sot / sA bhagavantamariSTanemimAgacchantaM vilokya vacanAtItamAnandamanubhavantyevamacintayat-aho ! kimayaM sUryo vA smaro vA maghavA vA samAgacchati, kiMcA mama pAvaNyasaMcaya eva martyarUpadharaH samAgacchati, bhAvArtha-kRSNane nemikumAra ko vararAjA ke veSa meM sajita kara aura unako apane paTTahastI para baiThAkara ve unakI barAta ko lekara apane ghara se ugrasena ke yahAM cle| barAta kI zobhA apUrva thii| jaba barAta maMDapa ke samIpa pahu~cI taba rAjImatI kA dAhinA netra sphurita huA jo usake amaMgala kA sUcaka thaa| isa viSaya meM vRddhasaMpradAya aisA hai-- jisa samaya bhagavAn ariSTanemi apane bhavana se nikale usa samaya rAjaputrI rAjImatI apane bhavana ke Upara gavAkSa meM baiThI huI thii| usane jaba bhagavAna ariSTanemi ko Ate hue dekhA to usake AnaMda kA pAra nahIM rhaa| usake hRdaya meM unako dekhate hI aneka prakAra ke tarka vitarka uThane lage-usane socA kyA yaha koI sUrya hai yA kAmadeva hai yA indra hai jo isa tarapha A rahA hai| athavA kyA bhAvatha--kRSNa nemikamAMrane vararAjAnA vezamAM sajajIta karIne ane potAnA paTTa hAthI upara besADIne teo pitAnA gherathI jAnane laIne ugrasena rAjAne tyAM cAlyA. jAnanI zobhA apUrva hatI. jyAre jana maMDapanI pAse pahoMcI tyAre rAjImatinuM jamaNuM netra pharakayuM. je tene amaMgaLanuM sUcana karI rahela hatuM. A viSayamAM vRddha saMpradAya evo che - je samaye bhagavAna ariSTanemi pitAnA bhavanathI nIkaLyA teja samaye rAjaputrI jImatI pitAnA bhavananI bArImAM beThela hatI teNe jyAre bhagavAna ariSTanemine AvatAM joyA tyAre tenA AnaMdano pAra na rahyo. ene jotA ja tenA hRdayamAM aneka prakAranA tarkavitarko uThavA lAgyA. teNe vicAra karyo ke Ate zuM koI Indra che, sUrya che, ke kAmadeva che ke, je A tarapha AvI rahela che. athavA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a..22 neminAthacaritanirUpaNam 763 yena mama bhAgyenA'sau mama bhatto vidadhe, tasmai kAM pratyupakriyAmahaM kariSye ! evaM vicintayantI nemidarzanajanitApUrvAnandamanubhavantI-'kA'haM, kiMjAyate, ko'sau kAlaH, kA'haM tiSThAmi' ityAdikaM kimapi na jJAtavatI / asminnavasare tasyAH dakSiNamIkSaNaM prasphuritam / tataH sAniSTAzaGkAkulitahRdayA sakhIbhyo dakSiNanetrasphuraNavRttAntaM nyvedyt| tatastAmAzvAsayituM sakhyo'bruvan-mahAbhAge! tava zubhaM bhavana, khedaM mA kuru / kimatra samAgato'pi zrImAnariSTaneminivattiSyate ? idamasaMbhAvyam ! atazcintAmapahAya prasannamAnasA bhava / tato rAjImatI sakhIsamudAyamevamabravIta-sakhyaH ! svavitavyatAmahaM jAne, ato mama hRdayaM vizva siti, yadayamatra samAgato'pi pratiyAsyati, na tu mAM pariNepyati // 11-13 // merA hI koI pUrvabhava kA puNyasamUha manuSya ke rUpa meM idhara A rahA hai| dhanya hai mere usa puNya ko jisane mujhe aisA sarvottama pati diyA hai| maiM isa upalakSya (bheTa) meM usakI kyA pratyupakriyA karU~ / isa prakAra vicA. ramagna usa rAjula ko nemiprabhu ke darzana se apUrva Ananda kA anubhava huA-ataH vaha yaha saba bhUla gaI ki maiM kauna hai, yaha saba kyA ho rahA hai, yaha samaya kaunasA hai, maiM kahA~ huuN| isI samaya usakA dAhinA netra pharakane lgaa| usane usI samaya pAsa meM rahI huI apanI sakhiyoM se isa dAhine netra ke pharakane ke samAcAra kahe-so unhoMne usako Azvasita karane ke liye kahA-mahAbhAge! terA kalyANa ho-tU kheda mata kara / kyA yahAM Aye hue ariSTanemikumAra vApisa lauTa kara cale thoDe hI jaaveNge| isaliye cintA ko dUra kara tuma prasanna citta hoo| sakhiyoM se isa prakAra sunakara rAjulane usI samaya unase aisA khaamArA koI pUrvabhavanA puNya samUha manuSyanA rUpamAM ahIM AvI rahela che. dhanya che mArA e puNyane ke jeNe mane A sarvottama pati Apela che. huM te upalakSamAM enI kaI rItanI prayukriyA karUM. A prakAranA vicAramAM nimagna evI rAjulane nemiprabhunA darzanathI apUrva AnaMdano anubhava thaye AthI te e saghaLuM bhUlI gaI ke, huM keNuM . A saghaLuM zuM thaI rahyuM che. A samaya kaLe che? huM kayAM chuM? eja vakhate tenuM jamaNuM netra pharakavA lAgyuM emaNe eja vakhate pitAnI pAse ubhelI sakhIone pitAnuM jamaNuM neva pharakavAnI vAta kahI. AthI e sakhIoe tene AzvAsana ApatA kahyuM ke, he mahAbhAge ! tAruM kalyANa thAo. tuM kheda na kara. zuM ahIM AvelA ariSTanemikumAra pAchA thoDA ja cAlyA javAnA hatA ? mATe ciMtA choDI daIne tame prasanna citta thAo. A prakAranuM sakhIonuM kahevAnuM sAMbhaLIne rAjule e samaye temane evuM kahyuM- sakhIo huM mArI bhavitavyatAne jANuM chuM. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 uttraadhyynm| atrAntare yadabhUttaducyatemUlam-ahaM so tattha nijato, dista pANe bhyde| vADe hi paMjarehi, ya, saMniruddha sudukkhie // 14 // NIvi yaMtaM tu saMpatte, masahA bhkkhiyvve| pAsittA se mahApaNNe, sArahiM iNamabbavI // 15 // chAyA-atha sa tatra niryan , dRSTvA prANAn bhayadratAn / vATeSu paJjareSu ca, sanniruddhAn suduHkhitAn // 14 jIvitAntaM tu samprAptAna , mAMsAthai bhkssyitvyaan| dRSTvA'tha mahApAjJaH, sArathim idamabravIt // 15 / / TIkA-'ahaso' ityaadi| __ atha anantaraM sa bhagavAnariSTanemiH niryana=nirgacchan vivAhamanDapapratyAsannapra. deze vATepuvaMzazalAkAdibhirnimiteSu paMjareyu-pakSyAdivandhanagRheSu ca sanniruddhAn= gADhaniyantritAn ata eva suduHvitAn-duHkhaM prAptAna , bhayadratAna-bhayatrastAna prANAnpANino jIvAna-gattittiralAvakAdInaM dRSTvA, tu-punaHjIvitAnta jovisakhiyoM ! meM apanI bhavitavyatA jAnatI hUM ataH merA hRdaya emA vizvAsa nahIM karatA hai ki ye mere sAtha vivAha kreNge| mujhe to aisA hA mAlUma detA hai kive mujhe choDakara hI cale jAveMge // 11 / 12 / 13 // ___ isake bAda yA haA so mUtrakAra kahate haiM-'ahato' ityAdi 'jIviyatuM' ityAdika anvayArtha--(aha-atha) jaba nemikumAra cale Arahe the taba (so saH) unhoMne (tatya-tatra) usa maMDapa ke samIpa (vADehi-vATeSu) bADoM meM tathA (paMjarehi-pajareSu) piMjaroM meM (saMnimaddhe-saMniruddhAna) banda kiye gaye ata eva (sudakkhie-suduHkhiton) atyaMta duHkhita aise (bhaya hue -bhayadrutAn) bhayatrasta (pANe-prANAn) jIvoM ko-mRga ttittira ciDiyA AthI mArUM haze e vizvAsa nathI karatuM ke, teo mArI sAthe vivAha karaze. mane te evuM ja mAluma paDe che ke, mane choDIne teo cAlyA jaze.111213 sA pachI zuyutene sUtradhAra 4 cha.--"ahaso" tyA ! "jIviyaMtu tyAdi ! ___-kyAtha:--aha-atha lyAre nebhibhA2 vI 2hA to tyAre so-saH tamA tattha-tatra ta bhanI sA vADehi-vATeSu vAma tathA paMjarehi-paMjareSu pAmA saMniruddha-saMniruddhAn puravAmAM mAtA tamA sudukhie-suduHkhitAna atyaMta hubhI gA trAsathI bhayAe-bhayagutAn nayanAta anetA pANe-prANAn uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 22 neminAthacaritanirUpaNam tasya-pANadhAraNavyApArasya anta mRtyorAsannatvAdavasAnaM saMprAptAsamadhigatAna, yadvA-jIvitasya annAparyantavartI bhAgasta samprAptAna , mRtyumukhaprAptaprAyAnityarthaH mAMsArtha-mAMsAzanalolupairavivekibhimAsoddezena bhakSayitavyAn-bhakSitumAnItAna jIvAna pAsittA' prekSya-vicArya atha tadanantaraM mahAprAjJaH-mahatI prajJA prativatAvadhijJAnatrayAtmikA yasya sa tathA, tIrthaGkarA hi janmata eva matyAdijJAnatrayayuktA bhavanti / etAdRzaH sa bhagavAnariSTanemiH sAyaM jAnanapi, jIvarakSAkaraNa-- kAraNAnumodanamvarUpAyA ahiMsAyA viziSTamAhAtmyaM bodhayituM sArathi prakramAda hastipakam idaM vakSyamANaM vacanama abravIt uktavAn / 14-15 / / mUlam - kassa aTTA ime pANA, ee saMvve suhesinno| vADehiM paMjarehiM ca, saMniruddhA ya acchaI // 16 // chAyA-kasyArthama ime prANAH, ete sarve mukhaiSiNaH / vATeSu paJjareSu ca, sanniruddhAca Asate // 16 / Adi jAnavaroM ko (dissa-dRSTvA) de vakara aisA vicAra kiyA ki ye saba (jIviyaMtaM tu saMpatte maMsahA bhakkhiyavvae-jIvitAnAM saMprAptAna mAMmArtha bhakSayitavyAna ) mAre jAne vAle haiM-kyoM ki mAMsAhAra ke lolapI avivekI vyaktiyoMne inako mAMsake nimitta hI yahAM lAkara baMda kiyA hai| ataH (se mahApaNNe-sa mahAprAjJaH) janma se hI matizruta evaM avadhijJAnarUpa prajJA se samanvita hone se saba jAnate hue bhI jIvarakSA karaNakAraNAnumodana svarUpa ahiMsA kA viziSTa mahAtmya batalAne ke liye una prabhune (sArahi-sArathim ) sArathi-arthAt mahAvata se ( iNa mavyavI-idam abravIna ) aisA khaa-||14||15|| vAne , tittiyA vagerene dissa-dRSTvAna ne yevoniyA2 yo hai, mAsA joviyatu saMpatta maMsaTThA bhakvivayavae-jIvitAnAM saMprAptAna mAMmArtha bhakSayitavyAna mAAmAM AvanAra che kemake, mAMsAhAranA lapi avivekI vyaktie temane mAMsanA nibhAte hI pApA the| sabha90) 42 cha. mAthI se mahApaNNe -sa mahAprajJaH bhanmayI 4 matizruta tA avadhijJAna 35 prazAthI samanvita hopAdhI saghaLuM jANatA hovA chatAM paNa ahiMsAnuM ( ziSTa mahAsya batAvavA mATe te prabhue sArahi-sArathim sArathI-marthAta bhAvatane iNamabbadam vI-iabravIt me dhuM. // 14 // 125! utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasatre TIkA-'kassa' ityaadi| ete sarve prANAH mRgalAvakAdayo jIvAH supiNaH-sukhAbhilApiNaH santi / jIvAnAM suSitvaM svAbhAvikam / ime prANinaH kasvArtha-kasya hetoH vATeSu paJjareSu ca sabhiruddhA aaste| dvitIyazcakAra pUraNArthaH // 16 // evaM bhagavatoktemUlam--ahaM sAraMhI tao bharNai, ee bhaddA u paanninno| tubbhe vivAhakajammi, bhuMjAveuM bahuM jaNaM // 17 // chAyA-atha sArathistaM bhaNati, ete bhadrAstu pANinaH / yuSmAkaM vivAhakArya, bhojayituM bahuM janam // 17 // TIkA-'aha' ityaadi| atha bhagavadvacanazravaNAnantaraM sArathiH hastipakaH taM bhagavantaM bhaNati-bravItihe kumAra ! ete bhadrAH saralA:-krarasvabhAvavarjitAH prANinaH mRgattittiralAvakyA kahA so kahate haiM-'kassa aTThA' ityaadi| anvayArtha-(ee savve suhesiNo-ete sarve sukheSiNaH) ye saba mRgattittira lAvaka Adi jAnavara sukhAbhilASI haiM (ime pANA kassa aTThAvADehiM paMjare hiMca saMnirUddhAya acchaI-ime prANAH kasyArtha vATeSu pAreSu ca saMniruddhAH Asate) phira ye prANI yahAM bADoM meM tathA paMjaroM meM kisakAraNa se baMda kiye hue haiM // 16 // aba sArathi kahatA hai--'aha sArahI' ityAdi / ___ anvayArtha--(aha-atha) nemikumArane aba pazuoM ke baMda hone kA kAraNa sArathi se pUchA-taba (sArahI-sArathiH) usa sArathine (tobhaNai-taM bhaNati) prabhuko uttara diyA ki-he kumAra ! (ee bhaddA zuyute 49 cha.-"kassa aTThA" tyAhi ! anvayArtha - ee savve suhesiNo-ete sarve mukhaiSiNaH // sapaNAM bhRta mAhi na, sumanA malihAbI cha, chata 55 ime pANA kassa aTThA vADehi paMjarehiM ca saMniruddhA ya acchaI-ime prANAH kasyArtha vATeSu paMjareSu ca saMniruddhA Asate A prANIone ahIM vADAmAM tathA pAMjarAmAM zA mATe puravAmAM AvyAM che. 16 ve sArathI 47 cha--"aha sArahI" chatyAha! manvayArtha:--aha-atha nabhibhAre yAre 5zumAna mAMgheta hovAnusAra sArathIna 57yu tyAre sArahI-sArathiH te sArathI tao bhaNai-taM bhaNati prabhune uttara bhAye , mAra ! ee bhaddA pANiNo-ete bhadrAH pANinaH 2 mAthA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 767 kAdayo yuSmAkaM vivAhakArye bahuM janaM=samAgatAn bahUn yAdavAn bhAjayitu sAnnaruddhAH santi / 'tabha' ityatra sArvavibhaktistasiH / 'tu' zabda H pUraNe // 17 // itthaM sArathinokte yatprabhuzcakre tadAhamUlam -- soU~Na tassa vayaNaM, bahupANiviNAsaNaM / cite se mahApanne, sAkose jie~hi UM // 18 // chAyA -- zrutvA tasya vacanaM, bahuprANivinAzanam / cintayati sa mahAprAjJaH, sAnukrozo jIveSu tu ||18|| TIkA - - ' soUNa' ityAdi / tasya hastipakasya bahuprANivinAzanaM bahumANi vinAzasUcakaM vacanaM zrutvA jIveSu = prANiSu sAnukrozo = dayAvAn mahAprAjJo =matyAdijJAnatrayasahitaH sa bhaga vAnariSTanemiH, tu= nizcayena cintayati ||18|| -- pANiNo - ete bhadrAH prANinaH ) ye krUra svabhAva se rahita hone ke kAraNa bhole prANI - mRga tittira lAvaka Adi jAnavara haiM inako mArakara (tubhe vivAha kajjammi bahu jaNaM bhujAve :- yuSmAkaM vivAhakArye bahujanaM bhojayitum ) Apake isa vivAhakArya meM Aye hue bahuta yAdavoM ko jo ki mAMsAhArI hai unako khilAne ke liye baMda kiye gaye haiM ||17|| isa prakAra sArathi ke vacana sunakara bhagavAnane kyA kiyA so kahate haiM-- 'soUNa' ityAdi / anvayArtha - ( tassa bahupANiviNAsaNaM vayaNaM soUNa-tasya bahuprANivinAzanaM vacanaM zrutvA ) isa prakAra aneka prANiyoM ke vinAza sUcaka sArathi ke vacana sunakara (jiehiM sANukose- jIveSu sAnukrozaH ) samasta prANiyoM meM anukampA ke bhAva rakhane vAle tathA ( mahApanne - mahAprAjJaH rahita havAnA Arale loNAM prANI-bhRNa, tittira, sAva, vagere anavara che. tebhane bhArIne tubbhe vivAhakarja mi- yuSmAkaM vivAhakArye sapanA mA vivAha kAryabhAM AvelA baha jaNaM bhuMjAveuM - bahujanaM bhojayitum dhalA yAdavA hai, ne mAMsAhArI hai tebhane khavarAvavAne mATe adha karavAmAM Avela che. 517NA A pramANe sArathinuM vacana sAMbhaLIne bhagavAne je kahyu' te kahe che.-"souunn" tyAhi ! anvayArtha - - tassa bahupANiviNAsaNaM vayaNaM soUNa-tasya bahuprANivinAzanaM vacanaM zrutvA mA prahAranA bhane prANIyonA vinAza suyA zetrAM sAradhina vayana sAMgaNIne jiehiM sANukoso - jIveSu sAnukrozaH sA prayobhAM anu uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasatre bhagavAn yathA cintitavAsta deva vAryate-- mUlam--jai majhe kAraNoM ee, hammati subaha jiyA~ / ne me" eyaM tu nissesaM,paraloe bhavistai // 19 // chAyA--yadi mama kAraNAdete, hanyante subahavo jIyAH / na me etattu niHzreyasaM, paraloke bhaviSyati // 19 // TIkA--'jai' ityaadi| yadi ete manniruddhAH subahavaH prANino mama kAraNAd hanyate / tadA tu etad-hananaM paraloke mokSagamane me-mama nizreyasa kalyANakArakaM na bhavi. pyati / hiMsayA mAkSo na bhavatIti bhAvaH // 19 // eteSAM pANinAM bandhamocanapurassaraM rakSaNameva zreyaskaramiti bhagavadabhiprAya jJAtvA sAthinA vATakAnAM paJjarANAM ca dvArANi samudghATitAni, teSAM mRgamati-Adika tIna jJAna saMpanna (se-sa) una nemi prabhune (ciMteha-cintayati) vicAra kiyA // 18 // bhagavAn ne jo vicAra kiyA so batAte haiM--'jaha' ityAdi / anvayArtha--yadi (majjha-mama) mere (kAraNA-kAraNAt ) nimitta se (ee subahU jIyA-ete subahavo jIvAH) ye saba roke gaye jIva (hammaMtihanyante) mAre jAte haiM to (eyaM-etat) yaha hiMsA (me-me) mere liye (paraloe nissesaM na bhavissai-paraloke niHzreyasaM na bhaviSyati) mokSagAmana meM kalyANaprada nahIM hogI arthAt-hiMsA se mokSa nahIM hotA hai // 19 // sArathine jaba yaha dekhA ki ina prANiyoM kA baMdhana mocana pUrvaka saMrakSaNa hI zreyaskara hai, aisA vicAra prabhu kA hai to usane prabhu ke isa pAnA mAtra pAvANA tathA mahApanne-mahAprajJaH bhatyAhi tra jJAna thA sapanna se-sa te nabhiprabhuse ciMtei-cintayati viyA 4yo. // 18 // bhagavAne 2 viyA2 yo ta satAve "ja" tyAla! sanyA-ne majjhamama bhA2kAraNA-kAraNAta nimittathI ee subahU joyA-ete subahavo jIvAH / sadhamA 54yesA hammaMti-hanyante bhAvAmA bhAva cha to eyaM-etat mAhisA me me bhArA bhATa paraloe nissesaM na bhavissai -paraloke nizreyasaM na bhaviSyati bhIkSAmanamA 48yA tharI nahI arthAt hiMsAthI mekSa thatuM nathI. 1lA sArathie jyAre e joyuM ke, A prANIye ne choDI mUkIne tenuM saMrakSa karavuM e zreyaskara che. e prabhuno vicAra che tema samajIne teNe prabhunA e vicAra anusAra pAMja utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam ttittiralAbakAdInAM vandhanAni ca chinnAni / tataste sarve jIvAH sukhamanubhavanto vanaM gatAH / itthaM sArathikRtadayAkAryeNa saMtuSTo bhagavAn yatkRtavAstadAha-- mUlam-so' kuMDalANa juryalaM, suttaMga ce mhaajNso| AbharaNANi ye savANi, sArahissaM paNAma // 20 // chAyA--sa kuNDalAnAM yugalaM, sUtrakaM ca mahAyazAH / ___ AbharaNAni ca sarvANi, sArathaye apayati // 20 // TokA--'so' ityaadi| mahAyazAH-mahata sarvAtizAyi yazaH kIrtiryasya sa tathA. sa bhagavAnariSTanemiH kuNDalAnAM yugalaM, ca=punaH mUtrakaM-kaTisUtrakam , keyUrakAdIni anyAni ca sarvANi AbharaNAni keyUrAdikAni sarvANyAbharaNAni sArathaye apayati / vATakeSu sthitAH-paJjareSu ca sthitA haniSyamANA mRgattittiralAyakAdayo'nena mAthinA rakSitAH, iti hetoH parituSya bhagavAnariSTanemistasmai pAritoSikaM kuNDalAdikaM dadAtIti sUtrArthaH // 20 // vicAra ke anusAra hI paMjara evaM bADe meM baMda kiye hue una samasta pazuoM ko choDane ke abhiprAya se unakA dvAra ughADa diyA aura unake saba baMdhana kATa diye| isase saba ke saba ve jIva vahAM se AnaMdapUrvaka sukhi hote hue vana ko cale gye| isa prakAra sArathi kRta isa dayAmaya kArya se saMtuSTa bhagavAn ne usa samaya kyA kiyA so kahate haiM--'so' ityaadi| anvayArtha-(mahAjasoso mahAyazAH saH) mahAkIrti saMpanna una prabhune usI samaya (kuMDalANa juyalaM suttagaMca-kuMDalAnAM yugala sUtrakaM ca) donoM kAnoM ke kuMDaloM ko aura kaTimekhalA kA tathA anya (savANi rAmAM ane vADAmAM baMdha karelA e saghaLA pazuone choDavAnA abhiprAyathI tenuM dvAra ughADI nAkhyuM ane emanAM baMdhana kApI nAkhyAM. AthI te saghaLA jIve AnaMda pUrvaka sukhI banIne tyAMthI nirbhaya thaI vanamAM cAlI gayAM. A prakAranA sArathathI karAyelA A dayAmaya kAryathI saMtuSTa bhagavAne te samaye zuM karyuM tene 4 cha---"so" tyAdi ! sanyAya--mahAjaso-mahAyazAH mahAtI pana te prabhuNe ye samaya kuMDalANa juyalaM suttagaM ca-kuMDalAnAM yugalaM mUtrakaM ca bhanne nAnA / bhane Ti utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 - utsarAdhyayanasUtre tato yadabhUttaducyate-- atha karuNArasasAgaraH sakalajanturakSaNaparAyaNo bhagavAnariSTanemistato hastinaM nivartayituM hastipakamAdiSTavAn / anatikramaNIyAdezasya tasya bhagavato nidezAnusAreNa hastipako hastinaM nivartitavAn / nivattamAnaM bhagavantamariSTanemi vilokya tanmAtApitarau zivAsamudravijayau tatpurataH samAgatya prapatadazruvindumeghAyitekSaNau evamuktavantau-vatsa / kathamasmatpramodadrumaM mUlata unmUlayituM prayatase ? vivAhaM svIkRtya sampati tacyAgataH kRSNAdin yadana kathaM khedayasi ? tvadvi. bhAbharaNANi-sarvANi AbharaNAni) samasta keyUra Adi AbharaNoM ko utAra kara (sArahissa paNAmae-sArathaye arpayati) sArathi ko de diye // 20 // isake bAda kyA huA so kathA rUpase kahate haiM-- dayAlu prabhune prasanna hokara jaba apane samasta AbhUSaNoM ko zarIra para se utAra kara usa sArathi ko de diyA taba karuNArasa ke sAgara tathA samasta prANiyoM kI rakSAkarane meM tatpara una bhagavAn ariSTanemi ne sArathi se apane hAthI ko vApisa lauTAne ke liye Adeza diyaa| sArathine bhI anatikramaNIya AdezavAle una prabhu kI AjJAnusAra hAthI ko pIche vahAM se vApisa lauTA liyaa| hAthI ko vApisa lauTA huA dekhakara prabhu ke mAtApitAne usI samaya unake pAsa Akara AMkhoM se azru kI caudhAra bahAte hue kahA-vatsa ! yaha kyA kara rahe ho kyoM hama logoM ke pramodarUpI vRkSa ko jaDamUla se ukhADane ke liye tatpara ho rahe ho / yadi vivAha nahIM hI karanA thA to kyoM vaha saba samAraMbha sjvaayaa| bhemA tathA sammANi AbharaNANi-sarvANi AbharaNAni sa yU2 vagaire mAmU. 50 tArIne sArahissa paNAmaye-sArathaye apaiyati sArathIne yApI ghai // 20 // AnA pachI zuM banyuM te kathA rUpathI kahe che-- dayALu prabhue prasanna banIne jayAre pitAnAM saghaLAM AbhUSane zarIra parathI utArI te sArathIne ApI dIdhA tyAre karUNArasanA sAgara tathA saghaLA jInI rakSA karavAmAM tatpara e bhagavAna ariSTa nemIe te sArathIne pitAnA hAthIne pAcho pheravavA mATe Adeza Apyo. sArathIe paNa anatikamaNIya AdezavALA prabhunI AjJA anusAra hAthIne tyAMthI pAcho phera. hAthIne pAchA pharate joIne prabhunAM mAtA pitAe e samaye temanI pAse pahoMcI AMkhethI AMsu sAratAM kahyuM, he vatsa! A zuM karI rahyA che? amArA utsAhathI pramudita banelA vRkSane jaDamULathI ukheDavA mATe kema tatpara banyA che ? je vivAha karaja naheAte te pachI A utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanikANam vAhArya kRSNaH svapamemograsenasamIpe galA tatpunIM rAjImatIM yAcitavAna, adhanA sa kathaM sbamulamuprasenaM dazayiSyati ? kathaM vA varAkI sA rAjImatI sthAsyati ? sA tu jIvanaparyantaM jIvanmRtaiH sthAsyati / na hi kulInA kanyA manasA'pi svIkRtaM pati parityajati / bhartRhInA bhAminI candrahInA rajanIva na shomte| ato vivAhaM kRtvA svavadhumukhamasmAn darzaya / asmAkamimAM pratha pahile vivAha kI anumati dekara aba isa samaya usake parityAga se kRSNAdika yAdavoM ko duHkhita karanA tumako yogya nahIM hai / dekho beTA! tumhAre nimitta zrI kRSNa ugrasena ke pAsa gaye aura unase tumhAre liye rAjImatI kI yAcanA kii| paraMtu aba batalAo jaba tumhArI tarpha se yaha paristhiti utpanna kI jA rahI hai to kRSNa kI kyA kImata unake samakSa rhegii| isase to unako apanA muha dikhAne meM bhI zarama aavegii| tathA yaha bhI tumhAre jaise jJAniyoM ko socane kI bAta hai ki isa hAlata meM usa bicArI rAjula kI kyA dazA hogaa| vaha to aba vinA vivAhI hI jIvana paryaMta jItI huI marI ke samAna hI rhegii| kAraNa ki kulIna kanyAe manasA svIkRta pati ke sivAya anya puruSoM kI svapna meM bhI cAhanA nahIM karatI haiN| rAjulane jaya Apako apanA pati mAna liyA hai to vaha aba dUsare kI kaise hogii| jisa prakAra rajanI, caMdra binA zobhArahina lagatI hai usI prakAra strI bhI pati vihIna zobhArahita lagatI hai| isaliye vivAha karo aura apanI badhI dhamAla zA mATe ubhI karAvI? prathama vivAhanI anumatI ApIne have tene parityAga karavAthI, kRm vagere yAdavone duHkhI karavA e tamArA mATe yogya nathI. juo putra! tamArA nimi-te ja kRSNa ugrasena rAjA pAse gayA ane tamArA mATe rAjImatinI mANI karI. paraMtu A samaye tamArA taraphathI AvA prakAranI pari. sthiti ubhI karavAmAM AvI rahI che te AthI emanI pAse kRSNanI kiMmata zuM raheze? AvA prakAra banatAM temane mATe te moTuM dekhADavuM paNa bhAre zarama janaka banI javAnuM.temaja vicArazIla evA tamAre e paNa vicAravuM jarUrI che ke, jenI sAthe tamAre vivAha nakkI thayela che e bicArI rAjulanI zuM hAlata thaze e te have avivA hita evI jIvaMta chatAM mAryA jevIja rahevAnI. kAraNa ke, kulIna kanyAo manathI svIkArelA pati sivAya bIjA koI purUSanI svapnAmAM paNa cAhanA karatI nathI rAjule jyAre tamane pitAnA pati mAnI lIdhela che tyAre te have bIjAnI kaI rIte banI zake? je prama Ne rAta caMdra vagaranI sArI nathI lAgatI te ja pramANe strI paNa pati vagara zebhatI nathI. A kAraNe vivAha kare ane tamArI patnInA meDhAnAM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdha - 712 uttarAdhyayanasUtre maprArthanAM saphalIkuru / pitrorvacanaM nizamya bhagavAnAha-pUjyAH ! bhAnto vivAhAgrahaM mA kurvantu / sarvo hi priyo jano hitaipibhirhite'rthe pravartito bhavati, naahite| yasya vivAhakarmaNaH prArambha evaitAvatAM mANinAM hiMsA bhavati / sA va mama ihalokaparaloke kalyANAya na bhaviSyati / sukRtino hi pAralaukike kRtye kRtaprayatnA bhavanti, natvApAtaramaNIye bhogaadau| yadA bhagavAnevaM svamAtApitAtrAdInabravIta , tadA lokAntikAnAM devAnAmAsanAni prkmdhitaani| tataste svAvadhijJAnena bhagavatastIrthapravartanasamayaM parijJAya tvaritaM bhagavato'ntike samAgatA bhagavantamevamabruvan-bhagavan ! tIrtha patnI ke mukha ke darzana hama saba logoM ko karAo yahI tumase hamArI prArthanA hai| hamArI isa prArthanA ko beTA ! saphala kro| isa prakAra premabhare pitA ke vacana sunakara bhagavAn ne kahA-pUjya ! Apa loga aba vivAha karane ke liye mujhase Agraha na kreN| kyoM ki jo hitaiSIjana hote haiM ve apane priyajana ko hitakArI mArga meM hI pravartita karAte haiM ahitakArI mArga meM nhiiN| jisakA prAraMbhakAla hI itane prANiyoM kI hiMsA kA vidhAyaka hai to vaha vivAha kRtya mere kalyANa ke liye kaise ho sakatA hai| sukRtIjanoM kA prayatna ihaloka paraloka ke sudhArane meM hI saphala hotA hai, ApAtaramaNIya bhogAdika meM nhiiN| bhagavAn ke isa prakAra vacanoM ko sunakara jyoM hI mAtApitAne unase kucha aura kahane kA upakrama kiyA ki itane meM hI lokAntika devoM ke Asana kampAyamAna hue aura ve apane avadhijJAna se bhagavAn ke hIrtha pravasana kA samaya jAnakara zIghra hI prabhu ke samIpa Akara upasthita ho dazana ame saghaLAne karavo. amArI tamone A prArthanA che. amArI A prArthanAne he putra tame saphaLa karo. A prakAranAM mAtA pitAnAM premabharyA vacanone sAMbhaLIne bhagavAne kahyuM, pUjya ! Apa loke vivAha karavA mATe have mane Agraha na karo. kemake, hitecchu ja hoya che teo pitAnA priyajanane hitakArI mArgamAM ja pravatita karAve che. ahitakArI mArgamAM nahIM. jene prAraMbha kALaja ATalAM prANIonA nAzanuM kAraNa bane che te te vivAha kRtya mArA kalyANa mATe kaI rIte banI zake? sukRtya karanArA manuSyanuM kRtya para sudhAravAmAM ja saphaLa bane che. A pAta ramaNIya bhogAdikamAM nahIM. bhagavAnanAM A prakAranAM vacanene sAMbhaLIne mAtApitAe temane kAMIka vadhu kahevA samajAvavA prAraMbha karyo e samaye lokAtika devanAM Asana pAyamAna banyAM ane ethI temaNe pitAnA avadhijJAnathI bhagavAnanA tIrtha pravartanane samayane jANIne turataja prabhunI pAse AvI pahoMcyAM ane kahevA lAgyA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 703 pravarttayatu / punaste devAH samudravijayAdIn yAdavAnevamabruvanbhantaH zubhavantaH santi yeSAM bhavatAM kule svayaM bhagavAMstIrtheGkaraH prAdurbhUtaH / ato bhavadbhiH pramodasthAne viSAdo na kartavyaH ! ayaM hi bhagavAn dIkSAmAdAya samutpanna - kevalajJAnastIrthaM yan vizvatrayamAnandayiSyati / tevAM devAnAmidaM vacanaM nizamya samudravijayAdayaH paraM pramodamApannAH / tato bhagavAn svagRhaM samAgatya vArSikaM dAnaM dAtuM pravRttaH / ita bhagavantamariSTanemiM pratinivartamAnaM dRSTvA zokabharAturA rAjImatI vajrAhateva vigatacetanA bhUmau nipatitA / tataH sakhIbhirvitaiH zItalopacAraiH gaye / aura kahane lage-prabho ! Apa tIrtha kI pravRtti karo / paJcAt samudravijaya Adi ke samIpa jAkara unhoMne aisA kahA - Apa loga bahuta adhika puNyazAlI haiM, jo Apake kula meM svayaM bhagavAn tIrthakara kA janma huA hai| isaliye pramoda ke sthAna meM viSAda karanA ApakI ucita nahIM hai| ye to bhagavAna haiN| dIkSA lekara kevalajJAna kI prApti se inake dvArA dharmatIrtha kI pravRtti honA hai / isIse vizvatraya AnaMdita hogaa| isa prakAra devoM ke ina vacanoM ko sunakara una samudravijayAdika yAdavoM ko apAra harSa huaa| isake bAda bhagavAn ne apane ghara para vApisa lauTakara vArSika dAna denA prAraMbha kiyA / udhara jaba rAjulane ariSTanemikumAra ko lauTate hue dekhA to usake zoka kA samudra umaDa paDA / usane vajrAhata ke samAna usa bicArI rAjula ko sarvathA nizreSTha banA diyA / bicArI rAjula jamIna para gira paDI / sakhiyoMne jisa kisI bhI taraha zItalopacAra karake usako prabhu ! Apa tItha nI pravRtti kareA pachIthI samudravijaya vagerenI pAse jaIne teeme kahyuM, Apa leAka ghaNAja punyazALI che kAraNa ke ApanA kuLamAM svayaM bhagavAna tI karanA janma thayela che, AthI atyAranA prasa Mge viSAda karavA ApanA mATe ucita nathI. e tA bhagavAna che dIkSA laIne kevaLajJAnanI prAptithI temanA dvArA dharmAMtIyanI pravRtti thavAnI che. saghaLu vizva AnaMdita thaze. A prakAranAM vacanene sAMbhaLIne samudravijaya tathA khIndra yAdavane apAra haSa thaye A pachI bhagavAne petAnA rAjyamAM pAchA pharIne vArSika dAna devAnA prAraMbha karI dIdhA, bIjI tarapha jyAre rAjule ariSTanemikumArane pAchA pharatA joyA tyAre enA dilamAM zAkane samudra umaTI paDayA, jema mAthe va paDayu hoya tevI daza e bicArI rAjulanI thaI gaI. ane te jamIna upara pachaDAI paDI sakhIoe tAtkAlIka zItaLa upacAro karIne tene zuddhimAM ANI zuddhimAM AvatAM ja te duHkhathI vyAkuLa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre samadhigatacaitanyA sA duHzravAn duHkhodgAropamAna vilApAnakaroda-he nAtha ! anuraktAM mAM parityajya kathaM pratinivRtto'si ? tvAdRzo jano yadi svagatamANAmanuraktAM parityajet , tadA nu manye mahAnanarthaH syAta / yato lokavyavahAro mahAntaM janamanukRtya pravartate / bhavantamanupratyA'nye'pyevaM kariSyanti / tato nAma kA dazA syAtkanyakAjanAnAma / atona yujyate bhavato mtprityaagH| mahAnto hi sadoSamapyAzritaM na tyajanti / aratyevAtra nidarzanaM mRgAGkaH samudrazca / pazya, svastha kiyaa| svastha sI banakara rAjulane duHkha ke udgAra ke samAna duHzrava vilApoM ko karanA prArabha kiyA-bolI naath| anurakta mujhe acAnaka hI choDakara Apa kyoM cale gaye haiN| yadi Apa jaise samajhadAra prANI bhI apane meM anuraktajana kA parityAga kara dete haiM to yaha baDe anartha kI bAta ho sakatI hai kyoM ki saMsAra meM baDe logoM ko hI adhikatara anusaraNa kiyA jAtA hai| jaba Apane aisA kiyA hai to anya jana bhI isa taraha karane se aba kaba ruka skeNge| phira isa taraha kI hAlata meM kanyAoM kI dazA kaisI kyA hogI yaha svayaM samajhane kI bAta hai| Apa svayaM apane mana se pUchiye kyA Apane mujhe choDakara yaha kAma acchA kiyA hai ? kabhI nhiiN| Apa jaise viziSTa vyaktiyoM ko yaha kahAM taka ucita mAnA jA sakatA hai| jinako snake bhAgyane bar3A banAyA hai unakA to yaha kartavya hotA hai ki ve sadoSa bhI apane Azritajana kA parityAga nahIM karate haiN| phira Apane aisA kyA samajhakara kiyA hai| dekho candramA kabhI cittavALI banIne duHkha bharelo vilApa karavA lAgI. te belavA mAMDI ke, he nAtha ! Apa ! kAMI paNa kahyA sivAya acAnaka mane choDIne kema cAlyA gayA? ApanA jevA samajadAra mANasa paNa pitAnAmAM anurakata evA janane parityAga karI de che te ghaNAja AzcaryanI vAta che kemake, A saMsAramAM khAsa karIne meTA lokenuM ja bIjA mANase anusaraNa karatA hoya che. jayAre Ape AvuM karyuM che te bIjA loko paNa A prakAranuM vartana karavAthI have kaI rIte roka I zake ? pachI A prakAranI hAlatamAM kanyAonI kevI hAlata thaze ene Ape kema vicAra na karyo? Apa piteja ApanA manane pUchIne vicArajo ke, Ape choDIne pAchA cAlyA javAnuM je kAma karela che te vyAjabI karela che? kadI nahIM. ApanA jevI viziSTha vyakitao mATe e kaI rIte ucita mAnI zakAya tema che. jemane enA bhAge moTAI Apela che emanuM te e kartavya thaI paDe che ke, teo bhUlathI paNa pitAnA Azrita janano parityAga nathI karatA. te pachI Ape zuM samajIne AvuM karela che ? utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 naminAthacaritanirupaNam mRgAGkaHna kadApyaGkamRgaM parityajati, nacApi samudro vaDavAnalam / evaM satyapi subhaga ! yadi mAM parityAjyAmeSa manyase, taha vivAhasvIkAraviDambanayA mAM kathaM viDambitavAnasi / yadvA nAstyatra tatra manAgapi doSaH / ayaM mameva doSo yasudurlabhe bhavatyanuraktahRdayA jAtA / vAyasI yadi haMse'nuraktA bhavati, tat tasyA evaM doSaH / aye bhuganasundara ! tvayA parivaktAyA mama rUpaM kalAkaulaM lAvaNyaM yauvana kulaM sarva viphalameva / he prANapriya ! tava viyogavyathAbhirmama prANA utkrAmantIva, hRdayaM nizcayavatIca, vakSaH sthalaM sphuTatova, vapuzcedaM jvalatIva / he karuNAkara ! mayi kathamakaruNo'si, rakSa mAM svaviyogajanitApadbhyaH / aye ! bhI apane Azrita hue mRgakA parityAga nahIM karatA hai aura na samudrane Ajataka vaDavAnala kA parityAga hI kiyA hai| yadi ApakI dRSTi meM maiM parityAga karane ke yogya hI thI to phira Apane vivAha kI svIkRti rUpa viDambanA se merI viDambanA kyoM kI / athavA aura adhika kyA kahUM ApakA to isameM thoDA sA bhI doSa nahIM hai| doSa to merA hI hai jo maiM Apa jaise atyaMta duSprApya vyakti meM anurakta bnii| kAgalI yadi ha~sa meM anurakta hotI hai to yaha doSa haMsa ko na dekara kAgalI ko hI diyA jAtA hai| he tribhuvana sundara ! Apane jaba merA parityAga hI kara diyA hai to aba merA rUpa, kalAkozala, lAvaNya, yauvana evaM kula ye saba hI viphala haiN| he prANapriya ! aba kaho kyA karU~ ApakI viyoga vyathA se mere prANa nikala rahe haiM, hRdaya phaTatA hai, vakSaHsthala phaTa rahA hai aura yaha zarIra jala rahA hai| he-karuNAkara ! jaba tumane pazuoM para itanI U~cI dayA dikhalAI hai to phira mere Upara juo ! caMdramA kadI paNa pitAnA Azrita jana mRgano parityAga karatA nathI. tema samudra paNa Aja sudhI vaDavAnalane paNa tyAga karela nathI. je ApanI dRSTImAM huM parityAga karavA yogya ja hatI te pachI Ape zA mATe viva huM karavAnuM svIkArIne mArI viTaMbanA karI. AthI vadhu zuM kahuM? Apane te AmAM thaDe paNa doSa nathI. deza te mATe ja che ke, A panA jevA prApta na karI zakAya tevI vyakitamAM anurakata banI. kAgaDI je haMsamAM anurakata bane te temAM haMsane doSa nathI paraMtu kAgaDIne ja deza che. he tribhuvana suMdara! Ape jayAre ma re parityAga ja karI dIdhA che te, have mArUM rUpa, kalA kauzalya, lAvaNya. yauvana ane kuLa e saghaLu nakAmuM che he prANapriya! have huM zuM karuM? ApanA viyoganI vyathAthI mAro prANa nIkaLI rahyo che. hadaya phATe che, vakSaH sthaLa phATe che, ane mAruM A zarIra baLI rahyuM che. he karUNAka ! jayAre tamee pazue upara ATalI agAdha dayA batAvI to pachI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre yathA tvaM pazuSu kRpAlurabhUstathA mayyapi bhava ! tvAdRzAM mahAtmanAM paGibheda: kimucitaH ? he prabho ! mAM dRzA miga caikavAramapi samAzvAsaya / mama paricayaM vinaiva yanmAM parityajasi, tannAsti tabocitam / phalamanAsvAdyaiva kiM kazcisphalasya kaTukatvaM madhuratvaM vA jJAtum iti ? athavA siddhivadhUtkaNThitasya tava itane akaruNa kyoM bana gaye ho / apanI viyogajanita isa Apatti se jaise bhI ho sake merI rakSA kro| kyA maiM una pazuoM se bhI hIna hUM ki jinapara Apako dayA kA pravAha varasA hai aura mere para nahIM ? Apa jaise mahAtmAoM kI dRSTi meM aisA patibheda to nahIM honA caahiye| prabho ! kamase kama Apa eka bAra bhI merI tarapha nihAra lete to bhI saMtoSa ho jAtA / athavA mujhe aba kyA karanA cAhiye yaha bAta bhI apanI vANI dvArA kaha jAte to bhI maiM apane jIvana ko saphala mAna letI, parantu aisA to Apane kiyA hI nahIM / vinA paricaya hue hI Apane mujhe choDA hai jo isa prakAra kA parityAga ApakA ucita nahIM mAnA jAtA / Apane kyA samajha kara merA tyAga kiyA hai, kamase kama yaha bAta bhI hamako mAlUma ho jAtI to bhI meM mana mArakara apane ghara baiTha jaatii| aho ! kyA kabhI aisA bhI huA hai ki vinA phala kA svAda liye hI usakI madhuratA aura kaTukatA jAnalI gaI ho| athavA sunA hai ki Apa to siddhirUpI vadhU meM utkaMThita bane mArA upara ATalA akarUNa kema banI gayA? ApanA vigathI ubhI thayela A ApattithI je rIte thaI zake te rIte mAruM rakSaNa karo. zuM huM e pazuothI paNa hIna chuM ke, tenA upara ApanI dayAne prabhAva varasyo che ane mArA upara nahI. ApanA jevA mahApurUSanI daSTImAM e paMkitabheda na hovuM joIe. ochAmAM ochuM Apa eka vakhata mArI sAme joI leta te paNa mArA dilamA ethI saMtoSa thAta. athavA have mAre zuM karavuM joIe te vAta paNa je Apa mane ApanA mukhethI kahI jAta te paNa huM ethI mArA jIvanane saphaLa mAnI leta. paraMtu Ape evuM karyuM ja nahIM. koI paNa prakArano paricaya meLavyA sivAya ja A pe mane choDI dIdhI che. jethI A prakArane parityAga Apane ucita manAtuM nathI. Ape zuM samajIne mAro tyAga karela che e vAta te ochAmAM ochI huM jANI zakata te paNa huM mana mArIne gharamAM beThI raheta. kahe ! kayAMya evuM paNa banyuM che ke phaLane svAda lIdhA vagaraja tenI madhuratA athavA te kaDavAza jANI zakAI hoya. sAMbhaLela che ke Apa te siddhirUpa vadhumAM utkaMThita banyA che. A sthitimAM jyAre uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 777 indrANyapi mano hantuM na samarthA, tarhi mAnuSakoTikAyA mama kA kathA ? eva vilapantIM tAM rAjImatI sakhyaevamavadana-sabdhi ! mA rodIH ! niSThurAgraNIreSa nIraso'riSTanemistvAM parityajya gataH, gacchatu saH, anye'pi bahavo yadukumArakAstvadyogyAH santi ! teSu kamapi svAnurUpaM manoharaM varaM vRNISva ! nirarthakaM vilApaM parityaja / sakhInAmevaM vacanaM nizamya sA cArumatI rAjImatI kopidhAyaivamabravIt-aye saravya yUyamapi mAmevaM prAkRtocitaM vacanamabocata ! aye ! hue haiM taba isa sthiti meM jaba Apake mana ko indrANI jaisI sarvazreSTha nArI bhI mohita karane meM samartha nahIM ho sakatI haiM to phira merI jaisI manuSya rUpI ciuMTI-kIDI to kyA kara sakatI hai| vaha to hai hI kisa ginatI meM / isa prakAra jaba rAjImatI vilApa kara rahI thI taba usakI sakhiyoMne usase aisA kahA-sakhi ! tuma mata roo-ronA to usa ke liye cAhiye ki jisake citta meM rone kA kucha prabhAva ho sake-yaha nemikumAra to korA niSThura hai| nArI ke samAgamajanya rati rasa ko yaha kyA jAne / yahI kAraNa hai jo usane ApakA isa taraha parityAga kara diyA hai| astu koI cintA kI bAta nhiiN| aura bhI bahuta se isase bar3hakara rAjakumAra haiM jo tumhAre yogya haiN| inameM jinako tuma varanA cAho vara sakatI ho| akele nemikumAra se hI kyA aTakI hai| kyoM vyartha pralApakara citta ko duHkhita karatI ho / nirarthaka isa vilApa ko choddo| isa prakAra sakhijanoM ke vacanoM ko sunakara rAjImatIne usI samaya apane donoM kAnoM para hAtha rakhakara kAnoM ko baMda kara liyA aura ApanA manane I drANI jevI strI paNa mAhita karavAmAM samartha thaI zake tevuM nathI tA pachI mArA jevI manuSyarUpI kIDI to zuM ja karI zake? huM te pachI kaI gaNatrImAM ? A pramANe jyAre rAmatI vilApa karI rahela hatI tyAre tenI sakhIoe tene evuM kahyuM ke, sakhI ! tame vilApa na kare. rovuM te ene mATe joIe ke, jenA cittamAM revAne prabhAva paDI zake. A ne makumAra te taddana niSphara che. nArInA samAgama janya rasane te zuM jANe. eja kAraNa che ke, jethI temaNe Apane A prakArathI parityAga karI dIdhela che bhale koI ciMtAnI vAta nathI. emanAthI prabhAvazALI evA bIjA paNa ghaNuM rAjakumAro che ke, je tamArA gya che emAM jene cAho tene varI zake che. ekalA nemikamArathI ja kayAM aTakayuM che vyarthamAM vilApa karIne cittane zA mATe duHkha pahocADe che. A mATe vyarthanA A vilApane choDI de. A prakAranAM sakhIjanonAM vacanone sAMbhaLIne rAjamAtAe pitAnA banne hAthone kAnanI ADA rAkhIne kAnane baMdha karI dIdhA. ane kahyuM-he sakhIe tame te utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778 uttarAdhyayanasUtre nizAM nizAnAthaM parityajya padminonAthaM kAmayatAm , zItalatA mUrye samAsajatAm , kintu rAjImatI nemi tyattavA'paraM purupaM na kadApi kAmayiSyate / yadi nemiH sva pApi nA mama pANiM na hipyati, tarhi tasya sa bhAvapANi vratagrahaNakAle mama mAni bhaviSyatyeva / tasyA evaM kula kanyakocitaM vacanaM nizamya tatsakhyaH ! 'satyaM ! satyaM ! tocitametad vyavasitam' ityuktvA mahAyazAyAstasyA vacanamanumoditavatyaH / tataH sA rAjImatI punaH svasakhIndamabravItadha svapne mayA airAvatArUDhaH kazcitpuruSo dRssttH| sa mama gRhamAgatya tvaritameva tataH pratinivRtto mandarazikharaM samArohat / tatasthaH so'mRtamayAni catvAri kahA-aye sakhijano ! tuma to mUkhoM jaisI bAteM karatI ho bhale rAtri apane svAmI candra kA parityAga kara padminInAtha- sUrya ke sAtha raha jAve, zItalatA candramA ko choDakara cAhe sUrya meM anurakta ho jAve kintu yAda rakho yaha rAjImatI nemikumAra ko choDakara aura kisI dUsare puruSa kI kabhI kAmanA nahIM kregii| koI cintA nahIM yadi nemikumArane apane hAtha se merA hAtha nahIM pakaDA hai, parantu vratagrahaNa kAla meM mere mAthe para unakA bhAva hAtha avazya hogaa| isa prakAra kulIna kanyA ke ucita rAjula ke vacana sunakara una sakhiyoMne usake adhyavasAya kI khUba prazaMsA kI aura kahane lagI-ThIka hai ThIka hai tumhArA yaha vacana bahuta hI uttama hai| satya hai| rAjImatIne sakhiyoM kI isa prakAra jaba bAta sunI to punaH vaha unase kahane lagI-sakhiyoM ! Aja maiMne svapna meM airAvata para ArUDha koI eka puruSa dekhA hai| aura yaha bhI dekhA ki vaha mere ghara para Akara zIghra vahA~ se lauTa gayA te marakha jevI vAta kare che. bhale rAtrI pitAnA svAmI caMdrano parityAga karIne pavininAtha sUryanI sAthe rahevA jAya. zItaLatA caMdramAthI haThIne bhale sUryamA anu rakata bane paraMtu yAda rAkho ke, A rAjamatI nemikumArane choDIne bIjA koI paNa purUSano vicAra kadI paNa karanAra nathI koI ciMtA nathI. jo ke, nemikumAre pitAnA hAthathI mAro hAtha pakaDela nathI paraMtu vrata grahaNa kALamAM mArA mAthA upara emano bhAva hAtha avazya mUkAze. A prakAranAMkulIna kanyAne yogya evAM rAjulanAM vacana sAMbhaLIne te sakhIo e tenI makkamatAnI khUba prazaMsA karI ane kahevA lAgI ke, barobara che barAbara che. tamAruM A vacana ghaNuM ja uttama che. satya che. rAjImatIe sakhIonI jyAre A prakAranI vAta sAMbhaLI te pharIthI te temane kahevA lAgI ke, he sakhIo! Aja meM svapnamAM airAvata upara ArUDha evA koI eka purUSane joyela che. ane e paNa joyuM ke, mArA ghara upara AvIne e turataja pAchA pharI gayA ane jaIne merUnA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 779 priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam phalAni prajAbhyo dadAno mayA'pi yAcito mahyamapi tAni phalAni dattavAn / tataH saravya evamatruvan-anaghe ! mA viSAdaM kuru, kSINAste vighnAH, ApAtakaTuko'pyeSa vighnaH pariNAmasundaraH / atastvayA nemivirahajanitaH zokaH sarvathA nivaarnniiyH| tato nemicaraNArpitamato rAjImatI kathaMcid dhairyamAsthAya gRhe sthitavatI / athAnyadA bhagavAnariSTanemivratamAdAtumudyato'bhUt / // 20 // ___ yathA bhagavAn pravajyAM gRhItavAn , tathA darzayati mUtrakAraHmUlam-maNapariNAmo ye kaio, devA ye jahoiyaM smaainnnnaa| saciDIe saparisA, nikkhamaNaM tassa kAuMje // 21 // chAyA-manaH pariNAmazcakRto, devAzca yathocitaM samavatIrNAH / sarvaddharthA saparSado, niSkramaNaM tasya kartuM yat // 21 // aura jAkara meru ke zikhara para caDha gyaa| vahAM Thaharakara usane prajAjanoM ko cAra amRtaphala dete samaya mAMgane para mujhe bhI una phaloM ko diyA hai / kaho isakA kyA honA cAhiye-sakhiyoMne isa svama ko sunakara pratyuttara meM kahA-anadhe ! isakA phala bahuta acchA hai tuma viSAda matakaro / aba samajho tumhAre saba vighna dUra ho cuke haiN| yaha nemi kA vichoharUpa vighna yadyapi ApAtakaTuka hai to bhI isakA pariNAma bahana mundara hai| ataH tuma aba nemi kA virahajanita zoka sarvathA dUra kara do| isa taraha sakhiyoM ke samajhAne ghujhAne para rAjImatIne jisa kisI bhI prakAra se dhairya ko dhAraNa kara gRha meM rahanA kabUla kara liyA // 20 // ___ aba kucha kAla vyatIta hone para nemikumArane jisa prakAra saMyama zikhara upara caDI gayA. tyAM jaIne prajAjanone cAra amRtaphaLa ApavA mAMDavAM e samaye mAgavAthI mane paNa temaNe e phaLa ApyAM che. kahe! AthI zuM thavuM joIe. sakhIoe e svapnanI vAtane sAMbhaLIne pratyuttaramAM kahyuM kumArIjI ! tamArA e svapnanuM phaLa te ghaNuM ja sAruM che. tame manamAM jarA sarakhe paNa vivAda na karo. samajo ke, tamArAM saghaLAM vidana dUra thaI cUkyAM che. A nemikumAranuM cAlyA javArUpa viddha je ke, AghAta pahoMcADanAra te paNa enuM pariNAma te ghaNuM ja suMdara AvavAnuM che. AthI tamo nemikumAranA virahathI udabhavelA zAkane sarvadA tajI de. A prakAre sakhIoe samajAvavAthI rojImatIe manamAM DuM sAMtvana anubhavyuM. ane gharamAM svastha banIne rahevAnuM kabUla karyuM. eka A pachI thoDA samaye nemikumAre je rIte saMyamane dhAraNa karyo e va tane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 uttarAdhyayanasUtre TIkA-'maNapariNAmo ya" ityAdi--- bhagavatA niSkramaNaM prati manaHpariNAmaH manaso'bhiprAyazca kRtH| tadA bhagavataM niSkramaNaM pratyudhataM svAsanakampato'vadhijJAnena parijJAya tasya bhagavato 'riSTane meH niSkramaNaM-dIkSAmahotsavaM kartuM sarvadaryA sarvaprakArayA RddhayA yuktAH saparSadaH sva svaparivAraparivRtAH devAH caturvidhA devAzca yathocitakrameNa samavatIrNAH samAgatAH / 'je' iti nipAtaH pAdapUto // 21 // mUlam--devamaNusa~parivuDo, sIyArayaNaM tao samArUDho / niksamiya vAragAo, revayaMyammi Thio bhayavaM // 22 // chAyA-devamanuSyaparivRtaH zivikAratnaM tataH samArUDhaH / niSkramya dvArakAto, raivatake sthito bhagavAn / / 22 / / TIkA-'devamaNussaparivuDo' ityAdi-- tataH caturvidhadevAgamanAnantaram zivikAratna-suranirmitamuttarakurunAmakaM grahaNa kiyA yahI bAta sUtrakAra pradarzita karate haiM'maNapariNAmo' ityaadi| anvayArtha-bhagavAn nemikumArane niSkramaNa ke prati (maNapariNAmo ya kao-manaH pariNAmazca kRtaH) mAnasika pariNAma kiyA usa samaya apane 2 AsanoM ke kampita hone se avadhijJAna dvArA bhagavAna ko niSkramaNa ke prati udyata hue jAnakara (tasma nikkhamaNaM kAUMje-tasya niSkramaNa kata) unakA dIkSAmahotsava karane ke liye (devAya jahAiyaM sacaDIe saparisA samoiNNA-devAzca yathocitaM sarvarthA saparSadaH samavatIrNAH) samasta RdiyoM se evaM apane parivAra se yukta hokara cAro nijhAryoM ke deva kramazaH Akara upasthita ho gaye // 21 // sUtramAra prahazita 42 cha.-"maNapariNAmo" tyA ! anyAya-savAna bhimAre nibhAnA ta25 maNapariNAmo ya kaomanapariNAmazca kRtaH mAnasi pariNAma yu. 2mA samaye pAtapAtAnA bhAsana kaMpita thavAthI avadhijJAna dvArA bhagavAnane niSkramaNanA tarapha ughata thayelA jANIne tassa nikkhamaNaM kAuMje-tasya naSkramaNaM kartuM amano khAmotsava 42vAne bhATe devAya jahoiyaM sabaTTAe saparisA samoiNNA-devAzca yathocitaM sarvaddharyA saparSadaH samavatIrNAH sadhaNI Rddhiyo sAye tema pAtapAtAnA parivArakA yuta banIne cAre nikAnA deva eka pachI eka AvIne hAjara thaI gayA. pAra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 781 zivaratnaM samArudo devamanuSyaparivRto bhagavAna ariSTanemi dvArakAtaH = dvArakApuryAH niSkramya = nirgatya krameNa raivatake raivatakaparvate samAgatya sthitaH ||22|| mUlam - ujjANaM saMpatto, oiNNo uttimAMo sIyAo / sAhassIi parivuDo, abhinikkhamaI u cittAhiM // 23 // chAyA - udyAnaM sammataH, avatIrNaH uttamAyAH zivikAyAH / sAhastryAH parivRtaH, abhiniSkriAmati tu citrA ||23|| TIkA -- " ujjANaM" ityAdi- tadanu bhagavAnariSTanemiH raivatakaparvatasya udyAnaM sahasrAmraNanAmaka mudyAnaM samprAptaH= samAgataH tatra uttamAyAH utkRSTatamAyAH zivikAto'vatIrNaH tu punaH 'devamaNussa paribuDo' ityAdi / anvayArtha - - (tao - tataH) jaba caturvidhanikAya ke deva Akara upasthita hue usake bAda (sIyArayaNaM samArUTo - zibikAratnaM samArUDhaH ) devoM dvArA nirmita uttarakuru nAmaka zreSTha pAlakhI meM virAjakara (deva magustaparitruDo - devamanuSyaparivRtaH) deva evaM manuSyoM se parivRta hue (bha - bhagavAn) bhagavAn ariSTanemi (vAragAo nikvamiya- dvArakAtaH niSkramya) dvArakApurI se nikalakara (revayammi Thio-raivatake sthitaH ) kramazaH raivataka parvata para padhAre ||22|| 'ujjANaM' ityAdi / anvayArtha -- usake bAda ve (ujjANaM saMpattI - udyAnaM samprAptaH ) Tags parvata ke sahasrAmra nAmake udyAna meM phuNce| vahAM para (utimAo sIyAo oiNNe - uttamAyAH zivikAyAH avatIrNaH) usa sarvo "Zangen afget" vala! mantrArtha - tao - tataH nyAre yAre niyonA heva khApIne hAyara tha gayA tyAcchI sIyArayaNaM samArUDho-zitrikAratnaM samArUDhaH devo taiyAra urela uttara 53 na manI zreSTa yAsajImA mesIne devamaNussa parivuDo - devamanuSyaparivRtaH deva mane manuSyothI gherAyeA mevA bhayavaM- bhagavAn bhagavAna ariSTanemi vAragAo nikamiya dvArakAtaH niSkramya dvArakApurIthI nIuNIne yAsatAM yAvatAM revayammi Thio - raivatake sthitaH daivata parvata upara padhAryA // 22 // "ujjANaM" tyahi ! partanA anvayArtha - yA cchI tethe ujjANaM saMpattI-udyAnaM samprAptaH sahasrAtra nAbhanA udyAnAM yogya tyAM yahathIne uttamAo sIAo oiNNe uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 uttarAdhyayanasUtre sAharUyAH pradhAnapuruSANAM sahasreNa parivRtaH=yukto bhagavAna citrAmu-citrAna kSatre abhiniSkrAmati zrAmaNyaM pratipadyate sma-pahasrapuruSaiH saha dIkSito jAtaH / magavato'riSTane meH pazcA'pi kalyANakAni citrAnakSatra eva saMpannAni / bhagavAn varSazatatrayaM gRhasthAvAse kaumAryamanupAlya pravrajyAM gRhItavAn / 'cittAhiM' ityatra saptamyarthe tRtIyA / bahutvamArphatvAt / / 23 // kathaM zrAmaNyaM pratipanna ityAhamUlam--ahe so sugaMdhaMgaMdhie, turiyaM mauryakuMcie / saryameva lucaI kese, paMcamuMTTIhi samAhie 24 // chAyA-atha sa sugandhagandhitAn , tvaritaM mRdukakuJcitAn / . svayameva luzcati kezAn , paJcamuSTibhiH mamAhitaH // 24 // TIkA-'aha' ityaadi| atha pazcamahAvratagrahaNAnantaraM samAhitaH sarvasAvayatyAgena jJAnadarzanacAritrarUpasamAdhiyuktaH sa bhagavAnariSTanemiH svayameva sugandhagandhitAna-sugandho kRSTa zivikA (pAlakhI) se ve utare / pazcAt (sAhassIi parivuDo cittAhi abhinikkhamaI-sAhastryAH parivRtaH-citrAsu abhiniSkrAmati) hajAra pradhAna puruSoM se yukta hokara unamabhune citrA nakSatra meM dIkSA dhAraNa kii| bhagavAn ariSTanemi ke pAMcoM hI kalyANa isI citrA nakSatra meM hue haiN| bhagavAnne tInasau varSataka gRhasthAvasthA meM kumArapane vyatIta kara pravrajyA grahaNa kI hai // 23 // dIkSA kaise lI? so kahate haiM-'ahaso' ityaadi| __anvayArtha-(aha-atha) mahAvratoM ko grahaNa karane ke bAda (samAhie-samAhitaH) sarvasAvadyayogoM ke parityAga se jJAna, darzana evaM cAritra rUpa samAdhibhAva se saMpanna (so-saH) una neminAtha bhagauttamAyAH zivikayAH avatIrNaH bhagavAna se so pAnImAthI nAya tayA pachI sAhassIi parivuDo cittAhiM AbhivikkhamaI-sAhasthyAH parivRttaH citrAmu abhiniSkrAmati ra pradhAna 53SAnI sAthe prabhuNe yitrA nakSatramA dIkSA dhAraNa karI bhagavAna ariSTaneminAM pAMceya kalyANa e citrA nakSatramAM thayela che. bhagavAne traNa varSa sudhI gRhasthAvasthAmAM kumArapaNAmAM vyatIta karI pratrajyA grahaNa karI che. pArakA hIkSA 44 rIta sIdhI 1 me 43 cha--"ahaso" tyAls ! bhanyAya-aha-atha pAya mAtAne akha 4aa pachI samAhie-samAhitaH sarva sAvadha yogonA parityAgathI jJAna, darzana ane cAritrarUpa samAdhIbhAvathI saMpanna uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacarita nirUpaNam mRdukakuJci gandhaH, sa saMjAtA yeSAM tA~stathA, svabhAvata eva surabhigandhIn, tAn = konalakuTilAn kezAna paJcamuSTibhiH kRtvA tvaritaM yathAsyAttathA luJcati // 24 // dIkSAgrahaNAnantaraM bhagavAna manaH paryayajJAnaM prAptavAn / tato yadabhUttaducyatemUlam - - vAsuMdevo yaM NaM bhai, luttekesaM jiMiMdiyaM / iccheyaM maNorahaM turiyaM, pAMvesuMttaM damIsarA // 25 // chAyA---- vAsudevazva taM bhaNati, luptakezaM jitendriyam / IpsitamanorathaM svaritaM mAmahi tvaM damIzvara ! ||25|| TIkA--'vAsudevo ya' ityAdi / tato luptakeza= luJcitakezaM jitendriyaM = vazIkRtendriyasamUhaM taM bhagavantamariSTanemiM vAsudevaH = zrIkRSNo bhaNati=kathayati, cakArasyopalakSaNatvAd balabhadrasamudravijayAdayo'pi bhaNanti - ' he damIzvara ! = he saMyamizreSTha ! tvam IpsitamanorathaM= svAbhilaSitamokSarUpaM manorathaM svaritaM zIghraM prApnuhi ||25|| 783 vAnane (sugaMdhagaMdhie - sugandhagandhitAn) svabhAvataH sugandhita tathA (majya kuMcie - mRdukakuJcitAn ) komala kuTila ( kese-kezAn ) kezoM kA (paMcamuTThIhiM paMcamuSTibhiH) paMcamuSTiyoM se (sayameva luMbai-svayaM eva luJcati) svayaM loca kiyA ||24|| dIkSA grahaNa karate hI bhagavAn ko manaH paryavajJAna huA bAda kyA huvA so kahate haiM- 'vAsudevo' ityAdi / anvayArtha (lutta kesaM jiiMdiyaM Na vAsudevo bhaNai - luptakeza jitendriyaM taM vAsudevo bhaNati ) isake bAda luzcita keza vAle tathA jitendriya una ariSTanemi se vAsudevane kahA (damIsarA - imIzvara) he saMyamazreSTha (tvam) tuma (turiyaM - tvaritam ) zIghra (icchiyaM maNorahaM pAvasutaMso-saH the nebhinAtha lagavAne sugaMdhagaMdhie-sugandhagandhitAn svalavataH sugaMdhita tathA mauyakuMcie - mRdukakuJcitAn abha Tisa zAnu paMcamuTThihiM paMcamuSTibhiH muSTiyothI sayameva luMcai-svayaM luJcati bona 4. // 24 // dIkSA grahaNa karatAMja bhagavAnane mana:paryAyajJAna thayuM. e pachI zuM banyu te che.--" vAsudevo" dhatyAhi ! anvayArtha -- luttakese jiidiyaM NaM vAsudevo bhaNai luptakezaM jitendriyaM taM vAsudevo maLatti A pachI luMcita kezavALA tathA jItendriya e ariSTanemIne vAsudeve dhuM, damIsarA-damIzvara he saMyamazreSTa ! tabhe turiya- tvaritam zIghra icchi uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - - uttarAdhyayanasUtre kiMcamUlam-nANeNeM daMsaMNeNaM ca, caritteNa taveNaM yaM / khaMtIe~ muttIe, vaDamANo bhavAhi yaM // 26 // chAyA-jJAnena darzanena ca, cAritreNa tapasA ca / kSAntyA muktyA, barddhamAnI bhava ca / / 26 / / TIkA--'nANeNaM' ityAdi / jJAnena darzanena ca cAritraNa tapasA ca kSAntyA-kSamayA mutta yA nilo. bhatayA ca bardhamAno bhava-varddhasva // 26 // mUlam-evaM te rAmakesaMvA, dasaurI ye bahuja'NA / ariSTanemi vaMdittA, aigayA bAragAuri // 27 // chAyA-evaM tau rAmakezavI, dazArdAzca bahujanAH / __ariSTanemi vanditvA, atigatA dvArakApurIm // 27 // TIkA-'evaM te' ityaadi| tau prasiddhau rAmakezavau tathA samudravijayAdayo dazArhAH, tathA-bahujanAH= IpsitaM manorathaM prApnuhi) Ipsita manoratha ko prApta kro| sUtrastha cakAra yaha kahatA hai ki balabhadra samudravijaya Adine bhI aisA hI kahA // 25 // phira bhI kahA-'nANeNaM' ityAdi / ___ anvayArtha-(nANeNaM-jJAnena) jJAna (dasaNeNaM-darzanena ) darzana, (cari Na-caritreNa) cAritra, (taveNa-tapasA) tapa, (khaMtIe-kSAntyA) kSamA evaM (muttIe baDDamANe bhavADiyA-muttayA vardhamAno bhavaca) muktanirlobhatA-ina saba se Apa baDhate raho // 26 // __ 'evaM te rAmakesavA' ityaadi| __ anvayArtha-(te rAma kesavA-tau rAmakezavI) ve rAmakezava tathA maNorahaM pAvasuttaM-ipsitaM manorathaM prApnuhi 427 manA2yane prApta 43. sUtrastha cakAra e batAve che ke balabhadra samudravijaya vageree paNa evuM ja kahyuM. 25 pachI 5 dhu--"nANaNaM" tyAdi ! manvayAya-nANeNa-jJAnena zAna, desaNe NaM-darzanena 4 na, cAritteNa-cAritreNa yAritra taveNa-tapasA tapa, khaMtIe-kSAntyA kSamA bhane muttIe vaDDamANe bhavAhiyAmuktayA vardhamAno bhavaca bhulita-nimitA mA mAthI mA5 yatA 27 // 26 // "evaM te rAmakesavA" tyAha! manyA --te rAmakasavA-tau rAmakezavau meM rAma za5 tathA dasArAya uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 785 priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam anye bahavo yAdavAzca evam="IpitamanorathaM tvaritaM prAmuhi, darzanAdinA ca vardhamAno bhave"ti pUrNa kenAzIrvacasA bhagavantamariSTanemi vanditvA stutvA natvA ca dvArakApurIm atigatAH gtvntH| guNotkarSasUcakAnAmAzIrvacanAnAM stutirUpatvaM prasiddham / ataH 'evaM....vaMdittA' ityuktam / / 27 bhagavaddIkSAgrahaNAnantaraM truTita tatsaMgamAzA rAjImatI kIdRzI babhUva, tadAhamUlam-soUNa rAyavarakannA, pavvaja sA jiNarsa u / nIhAsA u nirAnaMdA, sogeNa u samucchiyA // 28 // chAyA--zrutvA rAjavarakanyA, pravrajyAM sA jinasya tu / nirhAsA tu nirAnandA, zokena tu saMmRcchitA // 28 // TIkA--'soUNa' ityaadi| rAjayarakanyA-rAjasu-rAjJAM madhye varaH zreSThaH-ugrasenaH, tasya kanyA, sA rAjImatI tu jinasya bhagavato'riSTanemeH pravrajyAM dIkSA-dIkSAsamAcAra (dasArAya-dazArhAH) samudravijaya Adi yAdava evaM (bahujaNA-bahujanAH) aura bhI anya bahata se jana (evama) he nemikumAra ! "Apa zIghra hI apane manobhilaSita artha kI prApti karo tathA darzana Adi se baDhate raho" isa prakAra AzIrvAdAtmaka vacana kahate hue (ariSTanemi vadittAariSTanemi vaMditvA) bhagavAn ko vandanA karake evaM unakI stuti karake (vAragAuri aigayA-dvArakApurI atigatAH) dvArakApurI gaye // 27 // __aba jaba rAjImatI kI nemikumAra ke milane kI AzA bilakula TUTa gaI taba usakI kyA dazA huI so sUtrakAra prakaTa karate haiM"soUNa' ityAdi / anvayArtha-(rAyavarakannA-rAjavarakanyA) rAjAoM meM zreSTha ugrasena kI vaha kanyA rAjImatI (jiNassa-jinasya) neminAtha bhagavAn kI dazArhAH samudravinaya kore yA5 bhane yI 54 bajaNA-bahujanAH 3 mA e he nemikumAra! "Apa jaladIthI tamArA mananI abhilASAne pUrNa kare. ane darzana AdithI vadhatA raho" A prakAranA AzIrvAdAtmaka vacana kahetAM kahetAM ariTanemi vaMdittA-ariSTanemi vaMditvA bhariTanama mAnane nA 42rI, sabhA stuti 412 vAragAuri ai gayA-dvArakApurI atigatAH dvaa24||purii yA. // 27 // rAjImatInI nemikumArane maLavAnI AzA jyAre bilakula tuTI gaI tyAre senI zuzA tana sUtradhAra zATa 42 cha.--"soUga" tyAle! sankyAtha - rAyavarakannA-gajavarakanyA rAjayomA savazreSTa sevA asena satanI se nyArAmatI ye jiNassa-jinasya nabhinAya masavAna ne pavvaja soUNa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 uttarAdhyayanasane zrRtvA karNAkaNi samAkarNya nirvAtA-nirgato hAso yasyAH sA tathA-hAsyarahitA tu-puna:-nirAnandA-nirgata Anando yasyAH sA tathA AnandarahitAca jaataa| tu-punaH zokena saMmRcchitA jAtA // 28 // sakhIbhiH zItalopacArAdinA labdhasaMjJA sA yatkRtavatI, tadacyate-- mUlam-rAImaI viciMteI, dhiratthu ! mama jIviyaM / jAhaM teNaM pariccattA, seyaM pavvaiuM mama // 29 // chAyA--rAjImatI vicintayati, dhigastu mama jIvitam / yadyahaM tena parityaktA, zreyaH pratrajituM mama // 29 // TIkA-'rAImaI' ityAdi / / samprAptacaitanyA rAjImatI vicintayati-mama jIvitaM dhigstu| yadyahaM tena bhagavatA parityaktA tarhi mama prajituM pravrajyA grahaNaM zreyaH kalyANakaram , natu gRhe'vasthAnam / yenAnyajanmanyapi duHkhabhAginI na bhaveyam / / 29 // (pabvajjaM soUNa-pravrajyA zrutvA) dIkSA grahaNa karane kI sunakara (nihAsA nirAnaMdA-nirhAsA nirAnaMdA) hAsyabhAva se evaM AnaMdabhAva se rAhata hokara (sogeNa samucchiyA-zokena saMmUJchitA) zoka se saMtapta hokara macchita ho gaI // 28 // sakhiyoM ke dvArA zItalopacAroM se svastha hone para rAjImatIne jo kiyA so kahate hai-'rAImaI' ityAdi / anvayArtha-jaba sakhiyoMne zItalopacAra dvArA usako saceta kiyA taba vaha (rAImaI-rAjImatI) rAjImatI (viciMtei-vicintayati) vicAra karane lagI ki-(mama jIviyaM dhigatthu-mama jIvitaM dhika astu) mere isa jovana ko dhikkAra hai kyoMki-(jAhaM teNa pariccattA mama pavvauM pravajyAM vAhImA 7 4Anu sAmajIna nihAsA nirAnaMdA-nirhAsA nirAnaMdA sAyamA bhane mAna mAthI 2kSita mAnI sogeNa samucchiyA-zokena saMmUcchitAH zekathI saMtapta thaIne mUcchita banI gaI. pa28 sakhIoe zItala upacAra karIne zuddhimAM lAvyA pachI rAjImatIe zuM karyuM te --"rAImai" tyAta! jyAre sakhioe mUrNita banela rAmatIne zItaLa evA upacAra karIne zudhimA mAlI tyAre te rAI maI-rAnImato 20matI svataH viciMtei-vicintayati viyAra 42vAsAmA mama jIviyaM dhigatthu-mama jovitaM dhikastu bhAra maanndhi||2che. bho, jAI teNa paricattA mama pavaiyaM seyaM-yadi ahaM tena parityaktA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam itthaM vratagrahaNakRtamatI rAjImatI vratagrahaNakAlaM pratIkSamANA pitugRhe sthitA / tadA bhagavato'riSTanemerlaghubhrAtA rathanemistasyAmanuraktaH puSpa phala vibhUSaNAdikaM tasyai preSayati satI rAjImatI tu taM na gRhNAti sma / upapadyate caitat - kAmI Di kA ca kAmalivadanyathA - bhAvameva sarvatra pazyati / tato'nyadA sa rathanemi svasyA rAjomatyAH samIpamAgatya vadati - sulocane / nemikRtaparityAgato mA viSAda ! sevapadi ahaM tena parityaktA mama pravrajituM zreyaH) yadi nemikumAra ne mujhe chor3a hI diyA hai, to aba merI bhalAI isImeM hai ki maiM dIkSA dhAraNa kara lUM ghara meM rahane meM merI bhalAI nahIM hai| kAraNa esA karane (arthAt saMsAra meM rahane) se to mujhe anyabhava meM bhI duHkha bhogane paDeMgeM // 29 // isa prakAra rAjImatI dIkSA grahaNa karane meM abhilASA saMpanna banI huI thI ki itane meM bhagavAn ariSTanemi ke eka choTe bhAI rathanemI rAjImatI para anurakta ho gaye / unhoMne usako apanI aura AkRSTa karane ke liye usake pAsa phala puSpa evaM vibhUSaNa Adi bhejanA prAraMbha kiye / rAjImatI niSpApa hRdayavAlI thI ataH usane inako svIkAra nahIM kiyaa| ThIka bAta hai kAmIjana pIliyA roga vAle kI taraha sarvatra anyathAbhAva ko hI dekhA karatA hai| eka dina kI bAta hai ki rathanemine rAjImatI ke pAsa Akara kahA sulocane ! nemikumArane jo ApakA parityAga kara diyA hai usase Apa jarA bhI khedakhinna na hoveM / mama pravRjituM zreyaH bhimAre bhane tarache DI hIdhI he tyAre huve bhArI lasAdhato emAMja che ke, huM rIkSA dhAraNa karI lau. gharamAM rahevAthI have mArI bhalAi nathI. kAraNake, evuM karavAthI athavA to saMsAramAM rahevAthI teA anya bhavamAM paNa mAre duHkha legavavu paDaze. rA 787 A prakAranA dIkSA dhAraNa karavAne manegata nizcaya jImatI karI rahela hatI e samaye bhagavAna ariSTaneminA eka nAnA bhAI rAjImatImAM anurakata thai gayA. teNe rAjImatIne potAnA tarapha AkarSIvA mATe tenI pAse phaLa, puSpa ane AbhUSaNa Aphri mekalavAnA prAraMbha karyo. rAjImatI niSpApa hRdayavALI hatI. AthI teNe e vastuonA svIkAra na karyAM. e vAta sAcI che ke, kAmI mANasA, kamaLAne rAgI jema cAre bAju pILuja bhALe che te rIte jotA hoya che. eka divasanI vAta che ke, rathanemie rAjImatInI pAse AvIne kahyu, suleAcanA ! naimikumAre Apane parityAga karI dIdhe che. AthI Apa jarA paNa potAnA dilamAM zoka na karo. bhale uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanastra - - - - 788 matvAM parityaktavAn , tena kim ? tvaM mAM bhartAraM svIkRtya svakaM vayaH sphsiikr| ahaM tvAM prakAmaM kAmaye, yathA bhramaro mAlatIm / tasyaidaM vacanaM zrutvA rAjImatI prAha-yadyapyahaM tena prabhuNA parityaktA, tathApi tahatamAnasaivAsmi / sa mAM patnItvena no gRhItavAna , zipyAtvena tu grahISyatyeva / ataste prArthanA vyarthA! muJca madviSayAmanuraktim / evaM tayA proktaH sa tasminnahani tato nirgtH| pata tadvatAM spahAM parityaktuM mamarthoM nAbhUta / athAparedhuH sa punarapi rahasi rAjImatoM premNA proktavAn-ayi mRgAkSi ! virakte'riSTane mau zuSke kASThe'li. unhoMne yadi Apako choDa diyA to isase kyA ! hama to maujUda haiM-ataH tuma mujhe apanA pati samajhakara mere sAtha apane isa devadarlabha vaya ko saphalita kro| maiM jisa prakAra bhramara mAlatI ko cAhatA hai usI prakAra tumako atyaMta cAha rahA huuN| rathanemi ke isa prakAra asabhya vacanoM ko sunakara rAjImatone baDI hI zAMti ke sAtha sabhyabhASA meM unako uttara diyA-yadyapi maiM ariSTanemidvArA choDa dI gaI hai to bhI mere dvArA ve nahIM choDe gaye haiN| merA mana to unhIM meM lIna banA huA hai| mAnA unhoMne mujhe patnIrUpa se svIkAra nahIM kiyA hai to kyA huA ziSyArUpa se to svIkAra kareMge hii| isaliye ApakA isa prakAra kahanA savathA vyartha hai| Apa merI AzA na kreN| isa prakAra jaba rAjImatIne unase kahA to vaha usa dina to vahAM se cale gaye-paraMtu rAjImatI kI prApti kI AzA unakI gaI nhiiN| dUsare dina phira maukA pAkara unane rAjImatI se bar3I AjIjI ke temaNe tamane choDI dIdhAM che paraMtu ame loke te chIyejane. AthI tame mane pitAnA pati tarIke mAnIne mArI sAthe tamArI A devadurlabha vayane saphaLa karo. je pramANe bhramara mAlatIne cAhe che Aja pramANe huM tamane cAhI rahyo chuM. rathaneminAM A prakAranAM asatya vacanone sAMbhaLIne rAjamAtAe khUbaja zAMtipUrvaka sabhya evI bhASAmAM tene uttara Apyo ke, huM je ke ariSTanemathI tarachoDAyelI chuM te paNa meM mArA hRdayamAMthI temane dUra karela nathI. mAruM mana te emanAmAM ja lona banela che. temaNe bhale mane patnI rUpe svIkArela nathI to zuM thayuM ? zikhyArUpe to teo mAre svIkAra avazya karaze ja. A kAraNe ApanuM A prakAranuM kahevuM sarvathA vyartha che. Apa mArI AzA na kare. A pramANe rAjI matIe jyAre tene kahyuM eTale te divase te e tyAMthI cAlyA gaye paraMtu rAmatInI prAptinI AzA te cheDI zake nahIM. bIje divase samaya maLatAM pharI te rAmatInI pAse pahoMce ane ghaNIja AjIjInI sAthe kahevA lAgyuM ke, he mRgAli! je prakAre utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 789 priyadarzinI TIkaH a. 22 neminAthacaritanirUpaNam nIvAnuraktA tvaM dakSA'pi kathamAtmAnaM mudhA saMtApayasi ? hanta ! svagatajAvitaM mAM cetsyokuryAstarhi janmAvadhi te dAsaH syAm ! ayi mugve ! bhogAn bhuva ! tAn vinA jIvanaM nirarthakamiti sarvo'pi jaanaati| ato muzca kadAgraha, svIkuru mAM vadviyogasaMzayitajIvitam / itthaM tadvacanaM zrutvA samayajJA sA rAjImatI tathya pazyata eva pAyasaM bhUktavA madanaphalaM bhakSitvA kaTorake vamanaM kRtvA rathanemi pAha-pivedam ! tasyA idaM vacanaM zrutvA rathanemiH kiMcidvirakta sAtha kahA ayi mRganayane ! jisa prakAra zuSka kASTha meM anurakta banakara bhamarI vyartha hI apane Apako saMtApita karatI hai usI prakAra catara bhI tuma kyoM vyartha meM una virakta hae nemikumAra meM anarakta banakara apane Apako saMtApita kara rahI ho / tumhArI prApti kI AzA se jonevAle mujhe svIkAra kara tuma dekho ki maiM kisa prakAra tumhArA jIvanabhara dAsa banakara rahatA huuN| ayi mugdhe ! bhogoM ko bhogane meM hI saMsAra kA majA hai| kyoM ki unake vinA jaise su dara pakavAna bhI lavaNa ke vinA vyartha ho jAtA hai jIvana bhI vyartha hai| yaha bAta sarva hI jAnate haiN| isaliye kadAgraha kA parityAga kara mujhe bhartArarUpa se tuma svIkAra ko| nahIM to yaha nizcita samajho ki maiM isa saMsAra meM nAmazeSa hojaauuNgaaN| isa prakAra sthanemi kI aTapaTI bAteM sunakara usa rAjImatIne usake dekhate 2 hI khIra ko khAkara madanaphala khA liyaa| usake prabhAva se usako usI samaya vamana ho gyaa| usa vamanako vaha kaTore meM le AI aura rathanemi se kahane lagI acchA tama sukA lAkaDAmAM anurakata banela bhamarI vyarthamAM pita nI jAtane sAvita kare che. eja rIte catura hovA chatAM paNa tame vyartha mAM zA mATe virakata thayelA temakumAramAM anurakata thaIne pitAnI jAtane saMtApita karI rahyA cho. tamone prAta karavAnI azAmAM jIvI rahelA evA mAro svIkAra kare ane juo ke, huM kaI rIte jIvanabhara tamArA dAsa banIne rahuM chuM. he mugdha ! bhogo bhogavavAmAM ja saMsAranI majA che. kemake enA vagara jema bhAtabhAtanAM svAdiSTa bhajana paNa mIThA vagara svAdiSTa nathI lAgatAM e ja prakArathI jIvana paNa vyartha che. A vAtane sahu koI jANe che. A kAraNe haThAgrahane parityAga karI mane tamArA bharathara rUpe svIkAra karo. ema nahIM thAya to nizcaya mAne ke huM A saMsAramAMthI nAmazeSa banI javAne. rathanemInI A prakAranI aTapaTI vAtane sAMbhaLIne rAmatIe enA jotAM jotAMja khIra khAdhI ane uparathI madana phaLane khAI lIdhuM jenA prabhAvathI tene eja vakhate ulaTI thaI ene eka kaTorAmAM laIne rathaneminI sAme AvI uttarAdhyayana sUtra: 3 Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 uttarAdhyayanasUtre evamalocat-kimahaM zunako'smi, yadidaM vamana pivAmi ! sasmitA rAjImatI pAha-kiM bhavAnapIdaM jAnAti ? sa prAha-bAlo'pyetajjAnAti, tarhi nAhaM venIti zaGkAyA avakAza eva kuto bhavatyA hRdi jAtaH 1 tataH kopahAsAzliSTabadanA rAjImatI pAha-aye mUDha ! nemikRtaparityAgena vamanatulyAM mAM bhoktamicchan bhavAn yadi kukkuro na bhavasi, tarhi ko'si ? iti bhavAneva kathayatu ! evaM tamyA vacanaM zrutvA tadviSayAmAzAM parityajya sthanemiH svagRhaM gatavAn / tataH satI sA rAjImatI vizuddhaM tapastapyamAnA sukhena svagRhe sthitaa| isako piio| rAjula kI isa bAta ko sunakara rathanemine kucha ghRNitabhAva se aisA kahA kyA maiM zvAna hUM jo vamana ko cATraM-yA pIU~ ? taba sasmita hokara rAjImatIne unase kahA are ! kyA Apa bhI isa bAtako jAnate haiM ? usane kahA isameM jAnane kI kaunasI bar3I bhArI bAta hai yaha to eka bAla jana bhI jAnatA hai| phira maiM kaise na jAnUM isa prakAra ke saMdeha koApake hRdaya meM sthAna hI kaise huaa| rathanemi ke isa prakAra vacana sunakara rAjImatI ko pahile to una para kopa AyA pazcAt usako dabAkara vaha kucha ha~sakara unase kahane lagI-aye mugdha ! jaba nemine mujhe choDa diyA hai to maiM to vamana tulya hI hUM phira bhI Apa mujha vamana ko bhogane ke abhilASI bana rahe ho taba kaho tuma zvAna nahIM ho to kauna ho / isa prakAra rAjImatI kI isa prayukta yukti se saceta hokara rathanemine usakI prApti kI AzA kA parityAga kara diyaa| tathA nizcinta ane kahevA lAgI ke, tamo Ane pI jAo. rAjulathI A vAtane sAMbhaLIne rathamie kAMIka ghaNAyukata bhAvathI kahyuM ke, zuM huM kutaro chuM ke, ulaTIne cATuMpII jAuM? AthI rAjule hasatAM hasatAM kahyuM ke, zuM Apa e vAtane jANe che? rathanemie kahyuM emAM jANavAnI zuM vAta che ane te nAnAmAM nAnuM bALaka paNa samaje che. te pachI huM kema na jANato houM. A prakAranA saMdehane ApanA hadayamAM sthAna kema maLyuM ? rathaneminA A vacanane sAMbhaLIne rAjImatInA dilamAM prathama te tenA pratye krodha utpanna thaye paraMtu krodhane dabAvIne hasatAM hasatAM e kahevA lAgI ke, are mUDha. jyAre nemikumAre mane choDI dIdhela che tyAre e dRSTIe huM ulaTInA jevI ja chuM. chatAM paNa ulaTInA jevI mane A5 pitAnI jogavavAnI sAmagrI jevI mAnI abhilASA karI rahela che te tame kutarA jevA nahIM te kevA cho? A prakAranI rAmatInI yukitayukata samajAvaTathI rathaneminA manamAM lajajA utpanna thai ane e AzAno teNe parityAga karI dIdhuM. ane nizcitta thaIne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 721 priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam itazca bhagavAnariSTanemicchamasthAvasthAyAM grAmAdiSu viharamANazcatuSpaJcAzata dinAnyativAhya pazcapaJcAzattame divase punarapiraivatakaparvatamAruhyASTamatapaH kRtvA dhyAnasthaH kevalajJAnamAnapAn / tadA kampitAsanAH sarve devendrA devaiH saha tatra samAgatAH / mamAgatestairdevairnirmite suzobhine samavasaraNe samupavizya bhagavAnariSTanemirdezanAM daatumaarebhe| vanapAla mukhAtmabhorjJAnotpattisamAcAraM zrutvA bala. rAma-zrIkRSNau samudravijayAdayo dazAstithA'nyepi bahavo yAdavAH, raivataka hokara vaha vApisa apane ghara para lauTa aayaa| isa prakAra vizuddhabhAvanA saMpanna banI huI rAjImatIne ghara meM rahane taka kA apanA samaya vividha prakAra kI tapasyAoM kI ArAdhanA karane meM ho vyatIta kiyaa| vizuddha tapasyAoM ke anuSThAna se usakA samaya bhI ghara meM rahate hue mukhapUrvaka vyatIta hone lgaa| udhara bhagavAn ariSTanemi chadmasthAvasthA meM caupana 54 dina taka rahe aura isI avasthA meM unhoMne grAmAnugrAma vihAra kiyaa| parantu pacapana 25 veM dina ve punaH raivataka parvata para Aye aura vahAM unhoMne aTThamatapa karake dhyAnastha hokara kevalajJAna prApta kiyaa| bhagavAn ko kevalajJAna hote ho indroM ke Asana kampAyamAna hue, so bhagavAn ko kevalajJAna kI prApti jAnakara samasta indra devoM ke sAtha 2 vahAMpara Akara ekatrita ho gye| devoMne yahAM bhagavAna ke samavasaraNa kI racanA kii| bhagavAnne dhArmikadezamA denA prAraMbha kiyaa| vanapAla ke mukha se prabhu ko kevalajJAna utpanna huA jAnakara balarAma zrIkRSNa evaM samudra vijaya Adi yAdava tathA aura te pitAnA ghera cAlI gaye. A prakAranI vizuddha bhAvanAvALI banela rAjamatI jyAM sudhI gharamAM rahI tyAM sudhI vividha prakAranI tapasyAothI teNe potAno samaya vyatIta karyo. vizuddha tapasyAonA anuSThAnathI ane samaya gharamAM rahevA chatA sukhapUrvaka vyatIta thavA lAgyA.. A tarapha nagavAna ariSTanemi chadmasthAvasthAmAM cepana divasa sudhI rahyA ane e avasthAmAM temaNe grAmAnugrAma vihAra karyo. paMcAvanamA divase te pharIthI raivataka parvata upara pAchA kyo ane tyAM temaNe aThThamatapa karIne dhyAnastha banIne kevaLajJAna prApta karyuM. bhagavAnane kevaLajJAna thatAMja IndronA Asana kaMpa yamAna banyAM. AthI bhagavAnane kevaLanI prApti jANIne saghaLA Indra devanI sAthe raivataka parvata upara AvI pahoMcyA. dee bhagavAnanA samavasaraNanI racanA karI. bhagavAne dhArmika dezanA ApavAno prAraMbha karyo. vanapaLanA mukhethI prabhune kevaLajJAna prApta thayAnuM jANune balarAma, zrIkRSNa ane samudravijaya vagere yAdave tathA bIjA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 uttarAdhyayana sUtre parvate samAgatya yathAsthAnaM samupavizya pramodavAridhitaraGgApyAyitahRdayA jinapradattAM dezanAM tavantaH / tathA-prasaGgavazAdrAjImatyapi sakhIbhiH saha samAgatAH / bhagavaddattAM dezanAM zrutvA bahavo rAjAno'nye ca bahavo manuSyAH pracurAnAryazca pratibuddhA bhagavataH samIpe patrajitAH / kecittu zrAvakadharma svIkRtavantaH / teSu matrajiteSu varadattAdyA aSTAdazagaNadharA abhavat / te bhagavadattayA tripadyA dvAdazAGgI kRtavantaH / rathanemirapi bhagavato'ntike pratrajitaH / rAmakRSNau samudravijayAdayo dazAha ugrasenAdayo yAdavA rAjI matyAdayo yadukanyakAca dvArakApurIM pratigatAH / prApta kevalajJAno bhagavAnariSTanemigramAnugrAmaM viharannanyadA dvArakAyAM samavasRtaH / tadA sumatI rAjImatI bhagavato dezanAM zrutvA saptazata saMkhyakAbhiH sakhIbhiH saha bhagavato'ntike dIkSAM gRhItavatI / bhI anya yAdavagaNa raivataka parvatapara A pahu~ce / tathA prasaMgavaza sakhiyoM ke sAtha rAjImatI bhI aaii| ve saba harSita hRdaya hokara prabhu kI dezanA sunane meM dattacitta ho gaye / prabhudvArA dIgaI dharmadezanA sunakara aneka rAjA aneka manuSya tathA pracura anArya usa samaya pratibuddha hokara unake samIpa dIkSA dhAraNa kI / kitaneka vyaktiyoMne prabhu se zrAvakatrata aMgIkAra kiye / jitane pratrajita hue the unhIM meM se varadatta Adika aThAraha gaNadhara hue / unhoMne bhagavAn kI dI huI tripado dvArA dvAdazAGgI kI racanA kI / rathanemine bhI bhagavAn ke samIpa munidIkSA svIkAra kI / rAma, kRSNa evaM samudravijaya Adi dazAha tathA ugrasena Adi yAdava evaM rAjImatI Adi dukanyAe~ prabhu kI dharmadezanA sunakara vApisa dvArakA A gaI / vihAra karate 2 kevalI neminAtha bhagavAn jaba phira dvArakA padhAre usa samaya unakI yAdavagaNA raivataka parvata upara AvI pahoMcyA. prasa`gavaza mAjImatI paNa peAtAna sakhIyeAnI sAthe Avela hatI. prabhunI dhama dezanAne hRSi ta hRdayathI sahu koi sAMbhaLI rahyA hatA. prabhu taraphathI devAyelI dha dezanA sAMbhaLIne aneka rAjAo aneka manuSya tathA pracura anAryoe e samaye pratibuddha khanIne temanI sAme dIkSA dhAraNa karI lIdhI. keTalIka vyakitaoe prabhunI sAme zrAvaka vrataneA aMgIkAra karyo, jeTalA pratrajIta thayA hatA emanAmAMthI varadatta Adi aDhAra gaNadhara thayA. emaNe bhagavAne Apela tripadI dvArA dvAdazAMgInI racanA karI. rathanemie paNu bhagavAnana pAsethI munidIkSA dhAraNa karI. rAma, kRSNu ane samudravijaya Adi zAha tathA ugrasena Adi yAdava ane rAjImatI vagere yAdava kanyAe prabhunI dhama dezanA sAMbhaLIne dvArakA pAchA pharI gayA. vihAra karatAM karatAM bhagavAna neminAtha jayAre dvArakAM pahecyA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam etazca mUtrakAro'pi varNayatimUlam-ahaM sA bhamarasaMnibhe, kuccphNnngpsaahie| sayamevaM laMcaMi kese, viImaMtA kvassiyA // 30 // chAyA-atha sA bhramarasannibhAn , kUrcaphaNakasabhibhAn / . svayameva luzcati kezAna , dhRtimatI vyavasitA // 30 // TIkA 'aha' ityaadi| atha dharmadezanAzravaNAnantaraM dhRtimatIdhairyayuktA vyavasitA-dharmAGgI karaNe. 'dhyavasAyayuktA sA rAjImatI bhramarasanibhAn=kRSNatayA''kuzcitatayA ca bhramara tulyAn, kUrca kaNa prasAdhitAn-kUrcena-mazalAkAnirmitena 'vo' iti prasiTrena, phagakena-takana ca prasAdhitAn-saMskRtAn kezAn bhagavadanujJayA svayameva luzcati apanayati // 30 // dhArmika dezanA sunakara rAjImatIne sAtasau sakhiyoM ke sAtha bhagavAn ke samIpa dIkSA dhAraNa kI // sUtrakAra aba isIvAta kA varNana karate hai-'ahasA' ityAdi / anvayArtha-(aha-aya) prabhu neminAtha bhagavAnakI dharmadezanA sunane ke bAda (bihamaMtA-dhRtimati) dhairyayukta tathA (vavaspiyA-vyavasitA) dharma aMgIkAra karane ke adhyavasAyavAlI (sA-sA) usa rAjImatIne (bhamarasaMnibhe-bhramarasannibhAn) bhramara ke samAna kAle tathA (kuccakaNakapasAhie-kUrcaphaNakasannibhAn) kuMcI evaM phagaka-kaGkataka-se samAre hae apane (kese-kezAn) kezo kA (sayamera hu~cai-svayameva luzcati) apane hAthoM se hI luzcana kiyA // 30 // samaye emano dharmadezanA sAMbhaLIne rAjImatIe sAtaso sakhInI sAthe bhagavA nana samakSa dIkSA dhAraNa karI lIdhI. sUtrA2 ve the pAtanu na 43 che. "ahasA" chatyAdi ! manyAya-aha-atha prabhu neminAtha mAnanI zanAne samaya pachI dhiimaMtA-dhatimati dhane pA25 42nAra tathA vavassiyA-vyavasitA bhane mI. 442 42vAnA madhyavasAyI sA sA ye samatIya bhamarasaMnibhe-bhramarasaMnibhAna samAna 4 tathA kuccaphaNakapasAhie-kUrcaphaNakasannibhAn 42 zete sAyA airt kese-kezAn zAnu sayameva luMcai-svayameva luJcati potAnA pAyayI tayana yu // 30 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 uttarAdhyayanasUtre tatazca yadabhUnaducyatemUlam vAsudevo yaM Na bhaNa, luttekesaM jiMiMdiyaM / saMsArasAyaraM ghoraM', tara kaNNe ! laiMDaM lahuM // 31 // chAyA-vAsudevazca tA bhaNati, lupta ke zAM jitendriyAm / saMsArasAgaraM ghoraM, tara kanye ! laghu laghu // 31 // TIkA-'vAsudevo' ityaadi| luptakezAM-luJcita kezAM jitendriyAM vazIkRtendriyAM tAM sAdhvIM rAjImatI vAsudeva kRSNo bhaNati, cakArasyopalakSaNatvAt , ugrasenAdayo'pi bhaNanti / kiM bhaNanti-he kanye ! ghoraM bhayaGkaraM saMsArasAgaraM caturgatikasaMsArarUpaM sAgaraM laghu laghu-zIghraM zIghraM-tara-uttIrNA bhA, muktiM labhasveti bhAvaH // 31 // ____evaM gRhItapravrajyA vAsudevAdibhirAzIrbhistutA sA rAjomatI sAdhvI yadakarottaducyatemUlam--sA pavaiyA saMtI, pavAvesI tahiM bhuN| saryaNaM pariyaMNaM ceveM, sIlavaMtA bahussuyA // 32 // usake bAda jo huA so kahate haiM-'vAsudevo' ityAdi / anvayArtha-(luttakesaM jiiMdiyaM-luptakezAM jitendriyAm ) kezoM kA jisane apane hAthoM se loca kiyA hai tathA apanI indriyoM ko jisane vaza meM kara liyA hai aisI (NaM-tAm ) usa sAdhvI rAjImatI se (vAsudevo ya bhaNai-vAsudevazca bhaNati) vAsudeva tathA ugrasena AdikoMne kahA ki-(kaNNe-kanye) he kanye ! tuma (ghoraM saMsArasAyaraMghoram saMsArasAgaram ) bhayaMkara isa caturgati rUpa saMsAra samudra ko (lahu lahuM tara-laghu laghu tara) ati zIghra pAra karo arthAt mukti prApta kro||31|| mAnA pachI 2 yu tene havAmA sAve cha.--"vAsudevo' yA ! manvayA-lutta kesaM jiiMdiyaM-luptakezaM jitendriyam potAnA // yathA pitAnA kezanuM laMcana karanAra tathA potAnI indriyone jeNe vazamAM karI lIdhela cha mevI NaM-tAm 2 sAvI 27matIne vAsudevA ya bhaNai-vAsudevazca bhaNati vAsudeva tathA asena pore 4, kaNNe-kanye ke putrI ! ghoraM saMsArasAyaraMghoraM saMsArasAgaram saya 42 mevA mA catuti35 saMsAra samudrane tamo lahalaha. taraM-laghulaghu tara 5 pA2 42|-mrthaat bhumita mAsa 42 / // 31 // uttarAdhyayana sUtra: 3 Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam chAyA-sA patrajitA satI, pAvAjayattatra bahum / svajanaM parijanaM caiva, zIlavatI bahuzrutA // 32 // TIkA---'sA pacvaiyA' ityaadi| pratrajitA satI-pravajyAgrahaNAnantaraM zIlavatI-mUlottaraguNayuktA bahuzrutA adhItasakalAGgopAGgA sA rAjImatI sAdhI tatra-dvArakAyAM baha svajanaMbhaginyAdivarga parijanaMsakhyAdivarga caitra mAtrAja yat-dIkSAmagrAhayat / rAjImatI bhaginyAdInAM sakhyAdInAM ca saptazatI pAtrAjayaditi-saMpradAyaH / / 32 / / atha tadanantara vaktavyatAmAhamUlam--giriM ca revayaM jaMtI, vAseNolA u aMtarA / vaisiMte aMdhayArammi, aMto layaNassa sA ThiyA~ // 33 // chAyA-giriM ca raivatakaM yAnti, varSeNArdA tu antarA / varSati andhakAre, antalayanasya sA sthitA // 33 // TIkA--'giri ca' ityaadi| ca-punaranthadA bhagavadariSTanemi bandanAtha raivatakaM giriM yAntI gacchantI phira rAjImatIne kyA kiyA ? so kahate haiM-'so' ityAdi / anvayArtha-(pavvaiyA saMtI-prajitA satI) dIkSita hokara mulottara guNoM ke paripAlana karane meM atizaya sAvadhAna evaM (bahussuyAbahuzrutA) upAMgasahita sakala aMgoM ke abhyAsa se viziSTajJAna saMpanna (sA-sA) usa sAdhvI rAjImatIne (tahiM-tatra) dvArikA meM (bahuM sayaNa pariyaNaM ceva-bahuM svajanaM parijanaM caiva) apanI bahinoM AdikoM ko evaM sakhijanoM ko (pavvAvesI-prAvAjayat) dIkSAgrahaNa krvaaii| ina sabakI saMkhyA sAtasau 700 thI // 32 // pachI 2007matIya zu 4yu ? mAne 4 cha--"so" tyA ! ___ manvayAtha:--pavaiyA satI-pravajitA satI dIkSA sapane musottara guNAnu pari. pAsana 42vAmA bhatizaya sAvadhAna bhane bahassuyA-bahatA 64in saDita saghaNA bhAnu malyAsahI viziSTa jJAna prApta 42nA2 sA-sA ye sa tahi-tatra dvA241mA bahuM sayaNaM pariyaNaM ceva-bahu svananaM parijanaM caiva potAnI mddne| tebha04 manya sAnAne pavAvesI-prAtrAjayat hImA pAra 423 jenI saya sAtaso 700nI hatI. 3rA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 uttarAdhyayana sUtre antarA=madhye varSeNa = STayA ArdrA=klinnagAtrA sA rAjImatI sAdhvI varSati jalade andhakAre layanasya= raivatakagiriguhAyA antaH=madhye sthitA | 'tu' zabda pUraNe ||33|| tatra ca- mUlam - ciivre| iM visAraMtI, jahAjAyatti pArsiyA I 39 rahane mI bhaggaciMtto, pacchA diTTo" yaM tII vi" // 34 // chAyA -- cotrarANi visArayantI, yathAjAteti dRSTvA / rathanemirbhagnacittaH, pazcAd dRSTazca tayA'pi // 34 // TIkA --- 'cIvarAI' ityAdi / cIvarANi= zATikAdIni vastrANi visArayantI = vistArayantI sA rAjImatI sAdhvI yathAjAtA = janmakAlikA'vasthA''pannA jAtA / iti ittham - asaMvRtAGgI phira kyA huA so kahate haiM- 'giriM ca' ityAdi / anvayArtha - eka samaya rAjImatI bhagavAna ariSTanemi ko vaMdanA karane ke liye (giriM ca revayaM jaMtI-giriM raivatakaM yAntI) raivataka parvata para jA rahI thI taba (aMtarA - antarA) bIca hI meM usako (vAsepollA varSeNa ArdrA) varasAda A gayA so vaha bhIgagaI / isa taraha ( vAsaMte - parSati ) varasA hone para (sA-sA) vaha (layaNassa aMto aMdhayArammiThiyA-layanasya aMtaH andhakAre sthitA) raivataka giri kI guphA ke bhItara aMdhere meM jAkara Thahara gaI ||33|| vahAM vaha - 'cIvarAI' ityAdi / anvayArtha - (cIvarAI - cItrarANi) zATikA Adi vastroM ko (visAraMtI - visArayantI) phailAtI huI (jahA jAya - yathA jAtA) bilakula nagnapachI zu thayuM tene he che. "girica" tyAhi ! anvayA ....eka samayanI vAta che ke, rAjImatI bhagavAna ariSTanemine vaMdanA 42vA bhATe giriMca retrayaM jaMtI - giriM raivatakaM yAntI parvata para kaI rahesa chatI. me samaye aMtarA - antarA rastAsAM te vAseNolA- varSeNa ArdrA varasAha AvavAthI tenAM saghaLAM kavaDAM bhIMjAi gayAM. AthI vAseNa-prati varasAdamAM sA-sA te layaNassa aMtA adhavArammi ThiyA-layanasya aMtaH andhakare sthitA - raivataka patamAM paheAMcIne eka guphAnI aMdara jai aMdhArAmAM rokAI gaI 533aa the gudAmAM nhAnaM rAnumatI zu yu ? tene Ahe -- " cItrarAI" 4tyA ! anvayArtha --guzamAM paDoyIne aMdhArAMbhAM rAkramatI potAnAM cItrarAIcIvarANi zATiza Adi vastrone visAraMti - trisArayanti aDhI subhavAvA sAgI. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 797 tAM guhAyAM prathamata eva kAyotsargega sthito rathanemiH = gRhIta saMyamaH prabhorlaghubhrAtA dRSTvA bhagnacittaH = saMgamAJcalitacitto jAtaH / udArarUpAM tAmavalokya tasyAM samutpannAbhilASaH sa kAmaparavazo jAta iti bhAvaH / pazcAca tayA rAjImatyA'pi sa dRSTaH / andhakAramayapadeze samAgato janaH prathamaM na kimapyavalokayati, kiyatkAlAnantarameva tadRSTirandhakArama dezasthitaM vastuM trilokayituM samarthA bhavati / ata eva guhAriSTayA tathA pUrva rathanemirna dRSTaH / pUrva praviSTena rathaneminA tu avasthA vAlI ho gaI / ( iti - iti) rAjula ko isa hAlata meM (pAsiyAdRSTvA ) dekhakara vahAM guphA meM pahale se hI kAyotsarga meM baiThe hue ( rahanemI - rathanemiH ) rathanemi kA ( bhaggacito :- bhagnacittoH) cittaH saMyama se calita ho gayA / (pacchA-pazcAt ) kuchadera bAda (tIvi diTTo - tayA'pi dRSTaH) rAjulane bhI usako dekhA || bhAvArtha rAjulane usa guphA meM praviSTa hokara apane zAdikAdika samasta vastroM ko nagna hokara sukhaayaa| vahAM pahale se hI rathanemi kAyotsarga meM baiThe the| aMdhakAra hone ke kAraNa rAjula kI dRSTi meM 'yahAM rathanemi Thahare hue haiN| yaha bAta dekhane meM nahIM A sakI / prAyaH aisA hI hotA hai ki jaba aMdhakAramaya pradeza meM pahile pahila jAyA jAtA hai taba kucha taka vahAM para kA koI padArtha najara nahIM AtA hai / bAda meM saba dikhane lagatA hai| isIliye rAjula ko vahAM Thaharane jahA jAyA yathA jAtA yA samaye te misa nagna avasthAvANI manI gayesa hutI. iti - iti zabnusa potAnAM lIlayesAM bastrone sumvA thAne svastha thavA meM gur3AmAM gA hutI ye samaya khena gujhanI saMharatA yeU lAgamAM yatsamAM rathanemIrathanemiH rathanemi meThesa to tethe 2 sane tadana nagna avasthAmA pAsiyAdRSTvA lene bhaggacitto:- bhagna cittaH anu thita saMyabhathI viyasita janI ga pacchA-pazcAt pachI 0 rA svastha thatAM te pa rathanebhinetyAM leye. bhAvA --rAjule e guphAmAM praveza karIne peAtAnA zATikAdika bhInnayelAM saghaLAM vastro mukAvyAM. zarIra uparanAM bhIjAyelAM e vastrone sukavavA nimitta alaga karatAM rAjulanu zarIra tadana nagna banI gayuM. A guphAmA yAtsaga mATe pahelAMthIja rathanemi beThela hatA. a MdhakAra hAvAthI rAjulanI dRSTimAM A sthaLe thami beThela che" e dekhI zakayuM nahI. kA, ajavAsamAMthI aMdhakAravALA sthaLamAM jatAM tyAM kAI vastu paDelI hAya te te joI zakAtI nathI. thoDA svastha thayA pachI dhIre dhIre ajavAsanA AbhAsa dUra thatAM dekhAva lAge che. AvIja sthiti rAjulA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798 uttarAdhyayanasUtre sA dRSTA / tataH kiyakAlAnantaraM sA'pi syanemi dadarza / yadIyaM pUrvameca taM pazyettadA tu tatra na pravizet / api tu vRSTisambhramAdaparAH sAdhvyo yaM yamAzrayamAzritavatyasteSu kamapi iyamapyAzrayediti bhAvaH // 34 // taM daSTvA sA yadakarottaducyatemUlam--bhIyA ye sI tahiM da~Tu, eMgate saMjayaM taya / bAhAhi kouM saMgopha, vevamANI nisIyai // 35 // chAyA-bhItA ca sA tatra dRSTvA, ekAnte saMyataM takam / bAhubhyAM kRtvA saMgophaM, vepamAnA niSIdati // 35 / / TIkA--'bhIyA ya' ityaadi| sA rAjImatI ca ekAnte tatra guhAyAM takaM taM saMyataH rathanemisAdhuM dRSTvA -ayaM kadAcinmama zolabhaGgaM kuryAditi hetoH bhItA trastA satI bAhubhyAM para pIche se rathanemi dikhalAI pdde| yadi pahile se usako vahAM rathanemi ko Thaharano jJAta hotA-athavA bhItara jAte rAjula kI dRSTi una para paDatI to vaha vahAM kabhI nahIM tthhrtii| jisa prakAra vRSTi ke saMbhramase itara sAdhviyA bhinna 2 pradezoM meM jAkara Thahara gaI thIM usI taraha yaha bhI unameM se hI kisI eka sthAnapara jAkara ThaharajAtI // 34 // rathanemi ke dRSTi gocara hone para rAjImatIne kyA kiyA so kahate haiM-'bhIyAya' ityaadi| anvayArtha (sA-sA) vaha rAjImatI (tahi egate-tatra ekonte) usa guphA rUpa ekAnta sthAna meM (tayaM saMjayaM-takaM saMyatam ) una rathanemi saMyata ko (daTuM-dRSTvA) dekhakara 'bhIyA-bhItA) DaragaI / tathA vaha usI mATe paNa banelI. tyAM thaDe samaya vyatIta thatAM rathanemi upara tenI dRSTi paDI. pahelAM rAjulane e sthaLe rathanemi rekAyela che evI je khabara hota to athavA te guphAmAM gayA pachI paNa tenI daSTi rathanemi upara paDI heta te e guphAmAM ubhata paNa nahIM. je pramANe varasAdanA saMbhramathI bIjI sAdhvIe alaga alaga sthaLamAM jaIne rokAI gayela hatI e ja pramANe rAjula paNa emanI mAphaka evA ekAdA sthAnamAM jaIne rokAI jAta. 34 2thanemi mAyA pachI rAmatI zuyu tene he cha-"bhIyAya" tyA ! ___ manvayAtha-sA-sA me rAmatI tahiM egaMte-taMtra ekAnte gu13pI santa sthAnamA tayaM saMjayaM-takaM saMyatam te 2thanemi saMyatane dRTuMdRSTrA meBal. as utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam bhujAbhyAM saMgophaM kRtvA zarIrAvaraNaM yathA syAttathA zarIrasaMkocanaM kRtvA vepamAnA kampamAnA nipIdati-upaviSTA / 'takam ' ityatra 'avyayasarvanAmnAmaka prAkTeH' iti svAthiko'ccatyayaH // 35 / / tato yajjAtaM taducyate-- mUlam--ahaM so vi rAyaputto, smuddvijyNgo| bhIyaM paveiyaM daMdeM, imaM vakamudAhare // 36 // chAyA--atha so'pi rAjaputraH, smudrvijyaanggnH| bhItAM praveSitAM daSTvA, idaM vAkyamudAharat // 36 / TIkA--'aha' ityaadi| atha anantaraM samudravijayAGgajA samudravijayaputro rAjaputraH sa rathanemirapi bhItAM trastAM pravepitA-prakampamAnAGgIM tAM rAjImatoM dRSTvA idaM paramANaM vAkyamudAharat uktavAn // 36 // samaya (bAhAhiM saMgopha kAuM-bhujAbhyAM saMgopaM kRtvA) apane donoM hAthoM se zarIra ko AvRta karake (vevamANI-vepamAnA) bhaya se kaMpita hotI huI (nisIyai-niSIdati) baiTha gaI // 36 // usake bAda jo huA so kahate haiM-'ahaso' ityaadi| anvayArtha--(aha-atha) isake bAda (samuddavijayaMgao-samudravijayAGgajaH) samudravijaya ke aGga jAna una (rAyaputto-rAjaputraH) rAjaputra rathanemi saMyatane bhI (bhIyaM-bhAtAm ) trasta evaM (paveiyaM-pravepitAm ) kampAyamAna sAdhvI rAjImatI ko (daDhe-dRSTrA) dekhakara (imaM vakamudAhareidam vAkyam udAharat ) usase isa prakAra bole // 36 // bhIyA-bhItA rAmati bhUma 31 15 mane teNe te mata bAhAhiM saMgopha kAubAhabhyAM saMgopaM kRtvA pAtAnA manne hAthI pAtAnA za62ne dI bhUma4 saya manubhavatI vevamANI-vepamAnA 4aa sI sana 17 ne nisIyaI-nipIDati besI gaI .rUpA 2mA pachI manyu tene 4 cha..." so" tyA ! sanyAya-aha-atha me pachI samuhavijaraMgao-samudravijayAGgajaH 2 mudra virit BAM me rAjapune-rAjaputraH 24putra 2thanebhi sayate 555 bhauyaMbhItAm asta ane SaveiyaM-pravepitAm mAna sa5 |mtii iTuM-dRvA mene imaM vakamudAhare-idam vAkyamudAharat memane 2mA 12 4yu.. // 36 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 uttarAdhyayana sa tena yaduktaM taducyate-mUlam - - rahane mI ahaM bhai ! surUve ! cAru bhAsiNi / mamaM bhayAhi sutaNU !, na te pIlA bhavissai // 37 // chAyA - rathanemirahaM bhadre ! surUpe cArubhASiNi / mAM bhajasva sutanu !, na te pIDA bhaviSyati ||37|| TIkA -- 'rahanemi' ityAdi / he bhadre ! ahaM rathanemiH = rathaneminAmA'smi / he surUpe=mundari, he cArubhASiNi madhura vacane ! mAM bhajasva bhartRtvenAGgIkuru yena he sutanu =zobha nAGgi ! te= tatra pIDA = jIvananirvAhakaSTaM na bhaviSyati ||37|| mUlam -- aihi tAM bhuMjiMmo bhoeM, mANustaM khuM sudulahaM / bhuktabhogI ta pacchA, jiNamaiggaM carissamo // 38 // chAyA -- ehi tAvad bhuJjIvahi bhogAn, mAnuSyaM khalu sudurlabham / bhuktabhoginI tataH pacA, -jinamArga cariSyAvaH / 38 || TIkA -- 'ehi tA' ityAdi / he sundari ! ehi = Agaccha mama samope / AvAM tAvat = prathamaM bhogAn= zabdAdi kAmabhogAn bhuJjIvahi = anubhaveva / khalu = yato mAnuSyaM = manuSyajanma 'rahanema' ityAdi / anvayArtha - ( bhadde - bhadre) he bhadre ! ( ahaM rahanemo - maiM rathanemi hUM / (suruve cArubhAsiNi murUpe cArubhASiNi) he sundara rUpavAlI evaM madhura bolanevAlI (mamaM bhayastra - mAM bhajasva) mujhe aba tuma apanA patisvarUpa samajhakara aMgIkAra kro| jisase ( sutaNU - sutanu ! ) he zobhanAGgI ! (te-te) tujhe (pIlA pIDA) jIvana nirvAha sambandhI kisI prakAra kA kaSTa ( na bhavissai - na bhaviSyati ) nahIM hogA ||37|| "rahanemi" "tyAhi / anvayArtha -- bhadde - bhadre he bhadre ! ahaM rahanemI- ahaM rathanemI huM sthanebhI chu surUve cArubhAsiNi- surUpe cArUbhASiNi De suMdara upavAjI bhane madhura mAlavA bAjI mamaM bhayasva mAM bhajasva bhane haveta patisva3pa samalane mAMgIra ku. methI sutaNU - sutanU De zobhanAMgI te-te tabhane pIlA-pIDA bhavana nirvAha saMbaMdhI ardha prAtu puSTa na bhavissaina bhaviSyati thaze nahIM. // 37 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam sudurlabha = suduSprApam / tataH pazcAt bhuktabhoginau-bhuktA bhogAH bhuktabhogAste santi yayostau tathA - Ase vitazabdAdikAmabhogau AvAM jinamArga=jinoktaM cAritralakSaNaM mokSamArga cariSyAvaH = sevidhyAva he ||38|| evaM rathaneminA prAktA sA rAjImatI sAdhvI yadakarottaducyate-mUlam -- daTTUNa rahane miM taiM, bhaggujjoyaparAMiyaM / 801 rAI meI asaMbhaMtI, apaNaM saMvere tahiM // 39 // chAyA -- dRSTvA rathanemiM taM bhagnodhogaparAjitam / rAjImatI asaMbhrAntA, AtmAnaM saMvRNoti tatra ||39|| TIkA -- 'hUNa' ityAdi / rAjImatI sAdhvI bhagnodyogaparAjitaM =bhagnodyogaH - bhagnaH = naSTaH udyogaH= 'ehi' ityAdi / / anvayArtha - he sundari ! (ehi ehi ) Ao (bhoe bhuMjimo - bhogAn bhuJjIvahi ) hama tuma donoM viSaya bhogoM ko bhogeM / dekho (khu - khalu) nizraya se ( mANussaM sudulahaM - mAnuSyaM sudurlabham ) yaha manuSyabhava atyaMta durlabha hai / (tao pacchA - tataH pazcAt ) isake bAda (bhuktabhogI - bhuktabhoginI) bhuktabhogI hokara hama tuma donoM (jinamagaM carissAmojinamArga cariSyAvaH ) jinokta mArga cAritralakSaNarUpa mokSamArga kA sevana kareMge ||38|| rathanemi ke isa prakAra ke vacana sunakara rAjImatIne jo kiyA so kahate haiM-- 'daTThaNa ityAdi / anvayArtha - (rAImaI - rAjImatI) rAjImatI sAdhvIne (bhaggujoya 101 " ehi " ityAdi ! anvayArtha ---De sudRri ! ehi - ehi / bhoe bhuMjimo-bhogAn bhuMJjIvahI Ayo bhanne viSaya logone logavIthe / khu - khalu nizcayathI mANussaM sudulahaM - mAnuSyaM sudurlabham mA manuSyalava atyaMta durlabha cha tao pacchA - tataH pazcAt tepachI Apa bhuttabhogI - bhuktabhogI Ayo bhanne jiNamaggaM carissAmo- jinamArga cariSyAvaH nota bhArga-yAritra sakSa35 bhokSamArga sevana zu . // 38 // rathaneminAM prakAranA vacana sAbhaLIne rAjImatIe je kahyu tene kahe che."ET" Sale! anvayArtha' - -rAImaI - rAjImatI zalabhatI sAdhvI bhaggujjoya parAiyaM bhagno uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 uttarAdhyayanasUtra utsAhaH saMyamaM prati yasya sa tathA, vinaSTasaMyamotsAha ityarthaH sa cAso parAjita: strIparISa heNa parAjitaH, sa bhagnodhogaparAjitastaM sthanemirathanemimuni dRSTvA asaMbhrAntA bhayarahitAsvAtmavIryollAsena zIlabhaGgAt svAtmAnaM pari. trAtuM dRDhamatiH sA rAjImatI satI tatra guhAyAm AtmAnaM saMvRNoti vastrairA. cchAdayati // 39 // tataH kim ? ityAha / mUlam--ahe sau rAyavarakannA, sur3iyA niyamavvae / jAiM kulaM ca sIlaca, rakkhamANI tayaM vae~ // 40 // chAyA--atha sA rAjavarakanyA, musthitA niyamavrate / jAti kulaM ca, zIlaM ca, rakSantI takaM vadati // 40 // TIkA--'aha sA' ityaadi| atha svAtmasaMvaraNAnantaraM, niyamatrate-niyamAvyakSetrakAlabhAvenAbhigrahagrahaNaM vratAni-mANAtipAtAdiviramaNalakSaNAni paJcamahAvratAni, ubhayoH samAparAiya-bhagnodyogaparAjitam ) jaba yaha dekhA ki strI parISaha se parAjita hokara rathanemi kA utsAha saMyama ke prati naSTa ho gayA hai taba vaha saMyamabhraSTa (taM rahanemi-taM rathanemiM) usa rathanemi ko (daTTaNa-dAdA) dekhakara (asaMbhatA-asaMbhrAntA) bhayarahita ho gaI arthAt svAtmavIyoM llAsa se zIla rakSA ke liye dRDhamati bana gii| usI samaya usane (tattha-tatra) usa guphA meM (appANa saMvare-AtmAnaM saMvRNoti) apane zarIra ko ghastra se Dhaka liyA // 39 // usake bAda kyA huvA sA kahate haiM- "ahasA' ityaadi| anvayArtha--(aha-atha) isake bAda-apane zarIra ke AcchAdana ke bAda (niyamavvae suTTiyA-niyamavrate susthitA) dravya, kSetra, kAla aura yoga parAjitam nyAre ko layu, zrI parISayI 50ta na 2yaneminA SsA saMyama ta23thI rI gaye che tyAce te sayamanaTa ta rahanemi-taM rathanemi devanebhina diTTaNa-dRSTrA dhana asaMbhaMtA-asaMbhrAntA sayaDita manI ma. arthAta pitAnA AtmAnA vilAsathI zIlanuM rakSaNa karavA mATe daDha manavALI banI 14. te samaye tere tattha-tatra meM zumA appANaM saMvare-bAtmAnaM saMtRNoti potAnA zarIrane vastrathI DhAMkI houM. 3lA the pachI zumanyu te -5 "asA tyA! anvayArtha ---aha-atha tenA pachI potAnA zarIrane zrI dist all pachI niyamavvae suDiyA-niyamavrate musthitA dravya, kSetra, bhane sAno manusAra uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam hAre niyamatrataM tasmin susthitA-susthirA sA rAjavarakanyA rAjImatI sAdhvI jAti mAturvezaM, kulaM-piturvazaM ca, zIlaM cAritraM ca rakSantI taka=taM saMyamAccalAyamAnaM rathanemi vadati-vakSyamANapakAreNa kathayati / zIladhvaMse'pi jAtikule rakSite eva bhavataH iti mA kazcinmanyatAmiti 'jAiMkulaMca' ityuktam / 40 // sA yaduktavatI taducyatemUlam-jeirsi rUveNa vesamaNo, lalieMNa nlkuubro| tahA~vi te ne icchAmi, jaisiM sarvakhaM puradaMro // 41 // chAyA-yadyasi rUpeNa vaizravaNo, lalitena nlkuubrH| tathApi tvAM na icchImi, yadyasi saakssaatpurndrH||41|| TIkA-'jaisi' ityAdi he rathaneme / yadi tvaM rUpeNa vaizravaNaH kuberaHasi bhavasi, yadi ca lalitena lalitakalayA savilAsaceSTiteneti yAvat nalakUbara:-nalakUbara nAmAdeva bhAva ke anusAra abhigraha grahaNa karane rUpa niyama meM tathA prANAtipAta Adi viramaNa rUpa vratoM meM acchI taraha sthira banI huI (sA-sA) usa sAdhvI rAjImatIne (jAI kulaM zIlaM rakkhamANI takaM nae-jAti kulaM zIlaM ca rakSantI takaM vadati) apane mAtRpakSarUpa jAti kI pitRpakSarUpa kula kI evaM cAritrarUpa zIla kI rakSA karato huI saMyama se calAyamAna hue rathanemi se isa prakAra khaa--||40|| kyA kahA so kahate haiM ? 'jaisi' ityaadi| . anvayArtha--he rathanemi ! (jaI rUveNa vesavaNo asi-yadi rUpeNa vaizravaNaH asi) yadi tuma rUpa se kubera tulya bhI ho (lalieNa nalakUbaro-lalitena nalakUbaraH) lalita kalAoM se nalakUbara jaise abhigraha grahaNa karavA rUpa niyamamAM tathA prANAtipAta Adi viramaNarUpa temAM sArI rAta thI2 anesa sA-sA te sAvI samatAye jAiM kulaM zIlaM rakkhamANI takaM vae-jAti kulaM zIlaM ca rakSanti takaM vadati pAtAnA bhAtR533SI tinI, pitRpakSarUpa kuLanI ane cAritrarUpa zIlanI rakSA karatAM karatAM saMyamathI calAyamAna banela rathanemine A prakAre kahyuM. 40 samatIye 495 te 4 cha.--"jaisi" tyA ! anvayArtha --De 2yanemi !jai rUveNa vesamaNo asi-yadi rUpeNa vaizramaNa:asi ma tame 35mA meranA 41 , lalieNa nalakUbaro lalitena nalakUbarau uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 uttarAdhyayana sUtre vizeSa bhavasi adhikaM kim ! yadicApi tvaM sAkSAt purandaraH = indraH asi=bhavasi, tathApi te tvAM na icchAmi = abhilaSAmi mama manastvayi sAbhilASaM na bhavediti bhAvaH / ayaM rUpAyabhimAnI, ataevamuktaH // 41 // kiMca mUlam - pakakhaMde jaliya joIM, dhUmakeDeM durAsyaM / necchati vatayaM bhotuM kule jAyA agaM // 42 // / / / " chAyA - praskandanti jvalitaM jyotiSaM, dhUmaketuM durAsadam / necchanti vAntakaM bhoktuM kule jAtA agandhane // 42 // TIkA- 'pakkhaMde' ityAdi - gandhanAgandhanabhedena bhujagA dvividhAH, tatra gandhanAste ye mantraprayogAdivasA dRSTadeze vAntaM viSaM punazcapanti, tadbhinnA agandhanAstatkulamagandhanaM, tasmina kule jAtAH = samutpannAH sarpAH jvalitaM =pradInaM dhamaketuM dhUmaH ketucihnaM yasya sa - dhUmaketustaM dhUmadhvajamityarthaH, ata eva - durAsadaM = duSpravezaM jyotiSam, agni praskandanti = pavizanti, kintu vAntam = udgIrNa- santyaktaM viSaM bhoktuM necchantinAbhibhI ho tathA (sakkhaM puraMdaro- sAkSAt puraMdaraH) aura to kyA tuma sAkSAt indra bhI ho ( tahAvi- tathApi ) to bhI (te na icchAmi te na icchAmi) maiM tumako nahIM cAhatI hUM ||41 || aura bhI - 'pakkhaMde' ityAdi / anvayArtha -- ( agaMdhaNe kule jAyA-agandhane kule jAtA) agandhana kula meM utpanna hue nAga ( jaliyam-jvalitam ) jAjvalyamAna (dhUma kaThaM dhUmaketum ) dhUmarUpa dhvajAvAlI aisI (durAsayaM durAsadam ) duSpraveza ( jor3a - jyotiSam ) agni meM (pavakhaMde - praskaMdanti) praveza kara jAte haiM lalitakaLAothI naLakUmara vA pAzu ho tathA raghu to zuMsaka puraMdara - sAkSAt puraMdaraH sAkSAta Indra vADe tahAvi- tathApi to pazu te na icchAmi te na icchAmi hu~ tumane bhAr3atI thI. // 4 // vadhubhAM ca - "pavakhaMde" 4tyAhi ! anvayArtha -- agaMdhaNe kUle jAyA - agandhana kUle jAtA bhagandhana puNamAM utpanna thayesa nAga jaliyam-jvalitam mLavalyamAna dhUmakeuM - dhUmaketum dhUbha35 dhvannapANI zrevI durAsiyaM durAsadam duSpraveza jor3eM- jyotiSam timA pakraMvaMde uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam laSanti / tizcaHsaryA api vahnimavezApekSayA duHsahamanucitaM vAntAzanameva manyante tasmAt he rathaneme ! pravacanatattvAbhijJena tvayA niHsAratayA parityaktasya viSayasya punaHsvIkAraNaM na vidheyamiti bhAvaH // 42 // kizcamUlam-vitthu te jasokAmI, jo taM jiiviykaarnnaa| vaMta icchaMsi AveDaM, se yaM te maraNaM bhave // 43 // parantu (vaMtayaM bhonaM necchaMti-vAntakaM bhonuM na icchanti) ugale hue jahara ko nahIM cUsate haiN| bhAvArtha--nAga do prakAra ke hote haiM ? eka gandhana aura dUsare agandhana / jo maMtrAdika ke prayoga se DaMka pradeza meM rahe hue agne ugale hue jahara ko cUma lete haiM ve gaMdhana haiN| tathA agandhana ve nAga hote haiM jo apane dvArA kATe gaye pradeza se jahara ko nahIM cUmate haiM, cAhe ye agni meM jalakara bhale mara jAveM parantu ugalA huA jahara punaH cUsanA inako sarvathA anucita hotA hai| ataH rAjula isa dRSTAnta dvArA sthanemi se kaha rahI hai ki jaba tiryazcoM kI aisI hAlata hai to tuma kyoM ugale hue viSayoM ko punaH cUsane ke saMkalpa se unase bhI nIce bananA cAhate ho / tumane pahile pravacana ke tattvoM ko bhalIbhAMti jAnakara niHsAra samajhakara hI to ina viSayoM kA parityAga karadiyA hai-aba punaH vAnta ko cATane kI kyoM abhilASA karate ho // 42 // praskaMdanti praveza 42rI taya 6. 52 tu batayaM bhottuM necchanti-dhAntakaM bhoktuM na icchanni okelA jhaherane cUkatA nathI. bhAvArtha-nAga be prakAranA hoya che eka gadhana ane bIjA agadhana je maMtra dikanA prayogathI pate ekalA jhaherane cUsI le che te gaMdhana che. tathA agattvanI e nAga hoya che je te okelA jhaherane pAchuM cUsatA nathI. cAhe te agnimAM baLIne bhale marI jAya paraMtu ekaluM jhahera pAchuM cUsavuM e emane mATe zakaya nathI hotuM A prakAranA dRSTAMta dvArA rAjula mine kahI rahI che ke, tiyAnI evI hAlata che te tame zA mATe A kelA viSayane pharIthI cUsavAnA saMkalpathI enAthI paNa nIce utaravA cAhe che. tame pahelAM pravacananA tane sArI rIte samajIne niHsAra jANyA pachI A viSayeno pariyAga karI dIdhuM che. have pAchuM okeluM cATavAnI abhilASA zA mATe karI rahyA che ? i4rA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre chAyA-dhigastu tvAM (te) yazaskAmin !, yastvaM jIvitakAraNAt / vAntamicchasi ApAtuM, yaste maraNaM bhavet // 43 // TIkA-'dhiratthu' ityAdi-- kAmayatebAcchati tacchIla kAmI, yazasaH saMyamasya kIrtekAmI yazaskAmI, tatsaMbuddhau he yazaskAmin ! yadvA-akAracchedAt he ayazaskAmin he asaMyamApayazo'rthin ! tvAM dhigastu, nindyo'si tvamityarthaH / 'te' iti dvitIyArtha psstthii| yadvA-'te' iti SaSThayantameva, tatra "pauruSam" ityasya zeSaH, dhinityane aura bho--'dhiratthu' ityAdi / anvayArthe--(jasokAmI-yazaskAmin ) saMyama athavA kIrti kI kAmanAvAle he rathaneme ! te (ghiratyu-te dhikaastu) tumako dhikkAra ho| (jo taM-yastvam ) jo tuma (jIviya kAraNA-jIvitakAraNAta ) asaMyamita jIvita ke sukha ke nimitta (vataM-vAntam) bhagavAn neminAtha dvArA parityakta hone kI vajaha se vAnta jaisI mujhe (AveDe-ApAtum ) sevita karane kI (icchasi-icchasi) cAhanA kara rahe ho / isakI apekSA to (te-te) tumhArA (maraNaM seyaM-maraNaM zrayaH) maranA hI acchA hai| "te jaso kAmo" yahA~ akAra kA prazleSa karane se "te'yazaskA. min" aisA pada bana jAtA hai| taba asaMyama evaM apayaza kI kAmanA karane vAle tere liye dhikkAra ho aisA artha ho jAtA hai| athavA "te" isako dvitIyA vibhakti ke sthAna para na mAnakara SaSThI vibhakti ke sthAnapara hI rakkhA jAya taya "te pauruSam" aisA saMbaMdha lagAnA 32 55--"dhiratyu" tyA bhanyA-jasA kAmI yazaskAmin sama atha atinI AmanAin 2thami! te ghiratyu-te ghiastu ma vi2 cha. jo taM-yastvam 2 tu jIviya kAraNA-jIvita kAraNAt asAyabhita pananA sumanA nimitta vaMta-gAntam jApAna nabhinAya sAbhA mAla vAyI TI vI bhane Ave-ApAtum sevana 42vAnI tabhI icchisi-icchasi // 4 // 2 // ch| mAza lava 42tA te-te tamA3 maraNaM seya-maraNaM zreya: bharI uttama che. "tejaso kAmI" mI 242 5 42pAthI "te'yazaskAmin" meyu pada banI jAya che. tyAre asaMyama ane apayazanI kAmanA karavAvALA evA tane dhikAra . e artha thai jAya che. athavA "te Ane bIjI vibhaktinA sthAna 352 bhAnatA chI vinatanA sthAna 752 04 2rAmapAmA mAvata "te pauruSam" utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzitI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam na sambandhaH, te-taSa pauruSaM dhigityarthaH / yadvA-he kAmin / te tava yazaH= 'aho dhanyo'yaM tIvra tapaH saMyamatrataparipAlako mahAtmetyevaM lokapratItAM kIrtim, athavA-ayazaH mAM dRSTvaM ra pTana rUpaM pApaM dhigastvityarthaH / yastvaM jIvitakAraNAta asaMyamajIvita surArtha vAntaM bhagavatA parityaktatvAd vAntasadRzIM mAm, yadvA-saMyamasevitvena parityaktasya viSayasyaivamabhilASodayAd vAntatulyaM viSayam ApAtum =upabhoktam, icchasi kaamyse| etAdRzasya te tava maraNaM-mRtyuH zreyaH= prazastaM zraSThaM bhavet / na punaritthamanAcaraNIyAcaraNamiti // 43 / / mUlam-ahaM ca bhogarAyassa, te 'si aNdhgrvnnhinno| mAkule gaMdhaNA homo, saMjamaM nihao ca // 44 // chAyA--haMca mogarAjasya, svaM cAmi andhkkRssnneH| mAkule gandhanau bhUva, saMyama nibhRtazvara // 4 // caahiye| yahAM "pauruSa" kA adhyAhAra hone se tere isa puruSArtha ko dhikkAra hai" "aisA artha saMgata hogaa| athavA "kAmin" he kArmA 'yaha mahAtmA dhanya hai jo tIvra tapa evaM saMyama vrata kA paripAlaka hai' tere isa yaza ko dhikkAra hai / athavA-mujhe dekhakara jo isa prakAra kI duzceSTA kI usa tere pApa ko dhikkAra hai| bhAvArtha-rAjula adhika kucha na kahakara rathanemi se sirpha itanA hI kaha rahI hai tuma kucha to khyAla karo kisa pada meM vartamAna ho aura kyA karane kI abhilASA kara rahe ho / isase tumhArI va sAdhu samAja kI kitanI badanAmI hogii| vAnta ko bhogane kI apekSA to maraNa hI kahIM acchA hai // 43 // sevA a va na sahI pauruSa" yAlA pAthI tabhI 53pAyana (1412 " vo ma saMgata thaze. athavA "kAmina" hai bhI the mahAtmA dhanya che je tIvra tapa ane saMyama vratanA paripAlaka che tArA A yazane dhikAra che. athavA-mane joIne tArAmAM A prakAranI dRSTA jAgI e tArA pApane dhikakAra che. bhAvArtha-rAjule vadhAre kAMI paNa na kahetAM rathanemine phakata eTaluM ja kahyuM ke, tame kAMIka te khyAla kare. kayA pada upara tame birAjI rahyA che ane zuM karavAnI abhilASA karI rahyA che. AthI tamArI ane sAdhu samAjanI keTalI bada. nAmI thaze. ulaTIne cATavAnI apekSA karatAM te maraNuja ghaNuM uttama che. 43 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtra TIkA--'ahaMca' ityAdi he rathaneme ! ahaMca bhogarAjasya tannAmnA pramiddhasya pautrI, ugrasenasya ca putrI asmi, svaMca andhakakRSNe: andhakaSNinAmnA prasiddha stha potra: samudra vijayasya ca putro'si / evamAvAM mahAkulasaMbhUtau svH| tasmAdAvAM mahoce kule-sva-svavaMze-gandhanaugandhanasarpavad vAntabhojinau mA bhUvammA bhaveva / gandhanasarpA hi mantrAkaSTA jvaladanalapAtabhIrutayA vAntamapi viSaM pibanti, tathA AvAbhyAM parityaktA vAntasadrazAH kAmabhogA na punarAsevyA iti bhAvaH / tarhi kiM kAryam ? ityAha-saMjamaM ityAdi-tasmAt he rathaneme ! tvaM nibhRtA= nizcalaH viSayAdibhirakSobhyaHsan saMyamam=anazvara sukhasAdhanabhUtaM niravadhakriyAnuSThAnaM cara-pAlaya // 44 // 'ahaM ca bhogarAyassa' ityaadi| anvayArtha-he rathane me ! (ahaM-ahaM) maiM bhogarAyassa-bhogarAjasya) bhogarAja kI pautrI tathA ugrasena kI putrI hUM aura (taM-tvam ) tuma (aMdhagavahiNo asi-andhakaSNerasi) aMdhaSNi ke pautra evaM samudravijaya ke putra ho| isa taraha hama tuma donoM mahAkulIna haiN| ataH (gaMdhaNA-gandhanau) gandhanasarpa kI taraha hama vAntabhogI (mA homo-mA bhUra) nahIM nreN| kintu he rathaneme ! (nihuo-nibhRtaH) viSayAdikoM se akSobhya hokara (saMjamaM-saMyamam) anazvara sukha ke sAdhanabhUta aise niravadya kriyAnuSThAnarUpa saMyama kA (cara-vara) pAlana kro| bhAvArtha-rAjula kahatI hai ki hama tuma kulIna vyakti haiN| gandhana sarva kI taraha vAnta ko punaH aMgIkAra karane vAle nahIM haiN| "ahaM ca bhogarAyassa" tyAdi ! ____manvayArtha -- 2thanemi ahaM-ahaM hu~ bhogarAyassa bhogarAjasya sAgarAnI pautrI tathA asenanI putrI chu. ane tumaM-vam tame aMdhagahiNo asi-aNdhksmri aMdhaka vRSNinA pautra ane samudravijayanA putra che. A rIte huM ane tame bhanne sIna chIye. mAthI gaMdhaNA-gaMdhanau gandhana sapanI mA so yATanAra mA homo-mA bhUvana mananaye. paraMtu 2thanAma! nihao-nibhRtaHviSayAthI 5 ni 5 manI saMjamam-saMyamam anavara sevA sumanA sAdhanabhUtovAniravadha jiyAnuThAna35 sayabhanucara-cara sana 42. bhAvArtha-rAjule kahyuM ke, he rathanemi ! huM ane tame bane kulIna chIye. gandhana sapanI mAphaka kelAne pharIthI aMgIkAra karavAvALA nathI. A mATe huM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam mUlam--jaI taM kAhisiM bhAvaM, jo jo dicchasi naario| vAyAMviddhovva haDo, aTTiyappA bhavissasi // 45 // chAyA--yadi tvaM kariSyasi bhAvaM, yA yA drakSyasi naariiH| vAtAviddha iva haDaH, asthitAtmA bhaviSyasi // 45 // TIkA---'jai taM' ityAdi-- he ratha neme ! yadi tvaM yA yA nArI kSaNasi, tAsu tAsu bhAbhogAbhilASaM kariSyasi / tatastvaM vAtAviddhaH vAyukampitaH haDaiva-haDa nAmaka nirmUla vanaspativizeSa iva zaivAla iva vA asthitAtmA asthitaH asthiraH aAtmAyasya sa tathA, caJcalacittatayA'sthirasvabhAvo bhaviSyasi / ayaM bhAva:-janma jarAmaraNajanya jagadaTavIparyaTanaduHkhaparamparAnirAkaraNakAraNebhyaH saMyamaguNebhyaH prasvalyA. isaliye he rathaneme ! maiM tumase yahI bAta kahatI hUM ki tuma gandhana sarpa kI taraha na banakara agandhana sarpa kI taraha bano aura saMyama ko prANapaNa (prANarUpi mUlya) se nibhAne ke liye tatpara rho||44|| 'jai taM kAhisi' ityaadi| anvayArtha-he rathaneme ! (jai taM jA jA nArio dicchasi-yadi tvaM yAH yAH nArIH drakSyasi) yadi tuma jina 2 nAriyoM ko dekhoge aura unameM (bhAvaM kAhisi-bhAvaM kariSyasi) bhoga kI abhilASA karoge to (vAyAviddho haDovya aTThiyappA bhavissasi-vAtAviddha haDa iva asthitAtmA bhaviSyAsa) vAyu se kaMpita haDa nAma ke nirmUla vanaspati kI taraha athavA zaivAla kI taraha caMcala svabhAva ke ho jAoge / tAtparya isakA yaha hai ki janma, jarA, evaM maraNajanya isa jagatarUpI kAntAra meM tamane A vAta kahuM chuM ke, tamo gadhana sapanA jevA na banatAM agadhana sarSanA jevA bane. ane saMyamane prANanA bhoge nibhAvavA mATe tatpara rahe ekaThA "jai taM kAhisi" chatyAdi manvayArtha --De 2thanemi ! jai taM jA jA nArio dicchasi-yadi tvaM yAH yAH nArIH drakSasi se tabhI tere nArIyAne ne mane tenAmA bhAvaM kAhii-bhAvaM kariSyasi laganI manisAra 42 / / to vAyAviddho haDovna aTiyappA bhavissasivAtAviddha haDaiva asthitAtmA bhaviSyasi vAyuthI sahA pAyabhAna mevI 9 namana nimULa vanaspatinI mAphaka athavA zevALanI mAphaka caMcaLa svabhAvanA banI jaze. tAtparya AnuM e che ke, janma, jarA ane maraNa janya A jagatarUpI khADAmAM 102 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 810 uttarAdhyayanasUtre 'pArasaMsArapArAvAre viSayavAsanAvAtavikampitacetAH zAnti na gamiSyasIti // 45 // tataH ki syAt ? ityAha-- mUlam-govAlo bhaMDavAlo vA, jahA tdvvnnissro| evaM aNissaro taM vi , sAmaNassa bhavissaisi // 46 // chAyA--gopAlo bhANDapAlo vA, yathA tad dravyAnIzvaraH / evamanIzvara stvamapi, zrAmaNyasya bhaviSyasi // 46 // TIkA--'govAlo' ityAdi-- he rathaneme ! yathA gopAla: vetanena paragavAM pAlakaH, vA=athavA bhANDapAla: vetanen parabhANDAnAM rakSako janaH tadravyAnIzvaraH gorUpamANDarUpadravyANAmanIzvaraH asvAmI bhavati / evam anena prakAreNa tvamapi zrAmaNyasya sodhudharmasya anIzvaro bhaviSyasi / ayaM bhAva:-yathA vetanAdinA gAH bhANDAni ca rakSana paryaTanarUpa duHkhaparamparA ke vinAzaka saMyamaguNoM se praskhalita hokara tuma apAra saMsArarUpa pArAvAra meM viSayavAsanArUpa vAta se vikampita citta hone se zAMti ko prApta nahIM kara sakoge // 45 / / isaliye-'govAlo' ityaadi| __ anvayArtha he rathaneme ! (jahA-yathA) jaise (govAlo bhaMDavAlo vA-gopAlaH bhANDapAla: vA) vetana lekara dUsaroM kI gAyoM kA pAlaka gopAla athavA vetana lekara dUsaroM ke bhANDoM kI rakSA karanevAlA bhANDapAla (taddavvaNissaro-tada dravyAnIzvaraH) gAya aura bhANDoM kA adhikArI nahIM hotA hai| (evaM-evam ) isI taraha (taM vi-tvamapi) tuma paryaTanarUpa duHkhaparamparAnA vinAzaka, saMyamaguNathI vacalita banI tame A apAra saMsArarUpa paribhramaNamAM viSayavAsanArUpa vAyuthI kaMpAyamAna cittavALA thavAthI zAMtine prApta karI zakavAnA nathI. japA 24 bhA2--"govAlo" tyA ! anvayArtha --- 2yanemi ! jahA-yathA rebha govAlo bhaMDavAlo vA-gopAla: bhANDapAlaH vA vetana na orlan-1 Ayok pAsana 4242 sevA mevANa vetana dhana bhImAna lAunI 2kSA 42nA2 lanDA tahavyANissaro-tad dravyAnIvaraH Aya tebha mAnA a4iin mano yatA nayI evaM-evam tevI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 811 gopAlo bhANDapAlo vA dAnAdyadhikArarahitatvAtteSAmanIzvara eva bhavati / evameva zramaNa veSaM paridharannapi tvaM bhogAbhilASitayA zrAmaNyaphalasyAmApteH zrAmaNyasthAnI zvara eva bhaviSyasIti // 46 // evaM tayokto rathanemi yatkRvAMstaducyate- mUlam - tIse' so' varyeNaM soccA, saMjayAe subhAsiya / aMkuseNa jahI nAgo, dhamme saMpaDivAio // 47 // chAyA - tasyAH sa vacanaM zrutvA saMyatAyAH subhASitam / aGkuzena yathA nAgo, dharme sampratipAtitaH // 47 // TIkA- 'tI se so' ityAdi / sa rathanemimuniH saMyatAyAH=sAdhyAHtasyAH = rAjImatyAH subhASitaM= sAragarbhitatvAt suSThu vacanaM zrutvA aGkuzena nAgo yathA = gaja iva, tadvacasA bhI (sAmaNNassa aNissaro bhavissasi-zrAmaNyasya anIzvaraH bhaviSyasi ) zrAmaNya ke adhikArI nahIM rahoge / bhAvArtha - - vetanabhogI vyakti jisa prakAra mAlika ke dravya kA adhikArI nahIM hotA hai usI prakAra zramaNaveSa ko dhAraNa karane para bhI tuma bhogAbhilASI hone kI vajaha se zrAmaNyaphala kI aprApti se usake adhikArI nahIM bana sakoge || 46 // isa prakAra rAjImatI ke vacana sunakara rathanemine jo kiyA so kahate haiM-- 'tI se' ityAdi / anvayArtha - ( so - saH) vaha rathanemi (tIse saMjayAe-tasyA saMyatAyAH) usa rAjImatI sAdhvI ke (subhAsiyaM vayaNaM soccA - subhASitaM zate taMtra-stramapi tapa sAmaNNassa aNissaro bhavissasi - zrAmaNyasya anIzvaraH bhaviSyasi sAdhupalAnA adhikArI rahI zamzo nahIM . bhAvA--vetanathI kAma karanAra vyakita je prakAre mAlikanA dravyanA adhikArI banI zakatA nI. teja pramANe zramaNa vezane dhAraNa karavA chatAM paNa tame AganA abhilASI hAvAnA kAraNe zrAmaNya phaLanI aprAptithI tenA adhikArI khanI zakavAnA nathI. jA A prakAranAM rAjImatInAM vacanAne sAMbhaLIne thanemie je karyu tene kahe che"tii se" tyAhi / manvayArtha ---so-saH me 2thanebhi tI se saMjayAe-tasyAH saMyatAyAH zamatI sAdhvInA subhAsiyaM vayaNaM socA - subhASitaM vacanaM zrutvA vairAgyapa sArathI arjita uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 ____ uttarAdhyayanasUtre dharma-vAritrarUpe dharma sampratipAtitaH sNsthitH| sampratipAtitaH' ityatra NijoM'vi. vakSitaH / atra nAga viSaye evaM vRddhasampradAyaH AsItko'pi rAjA / sahi napurapaNDi. tAkhyAnakaM paThitvA ruSTo rAjI hastipakaM hastinaM ca maaryitumudytH| sa hi rAjJoMhastipakaM hastinaM ca girizraGgAne samArohayat / tataH sa hastipakamuktavAn-pAtaya hastina girizrRGgAt / tato hastipakarito hastI kramazaH svakIya padatrayaM samutthApya ekena padena sthitaH / tato nAgarikajanai rAjA evaM vijJaptaH kathaM cintAmaNirivaduSpApo hasticUDAmaNippAdhate ? tato rAjJA hastipakaH samAdiSTo hastinaM vacanaM zrutvA) vairAgyarUpa sAra se garmita hone ke kAraNa sundara isa prakAra ke vacanoM ko sunakara (aMkuseNa-aMkuzena) aMkuza se (nAgo jahA-nAgaH yathA) hAthI kI taraha (dhamme saMpaDivAio-dharma sampratipAtitaH) cAritrarUpa dharma meM saMsthita ho gyaa| hastI kI kathA isa prakAra hai eka koI rAjA thaa| usane kisI nUpura paMDita kA vRttAnta paDhA / paDha kara vaha ruSTa ho gayA / ruSTa hote hI usane rAnI, mahAvata tathA hAthI ko mArane kA vicAra kara liyaa| hAthI, rAnI tathA mahAvata ko girizikhara ke agrabhAga para caDhAkara usane mahAvata se aisA kahA isa hAthI ko yahAM se dhakela do-girA do- mahAvatane usako vahAM se girAne kI jyoM hI preraNA kI ki vaha hAthI tIna paira uThA kara apane eka paira se khaDA ho gyaa| nagarajanoM ko jaba rAjA ke isa akRtya kA patA calA to unhoMne Akara usase kahA-mahArAja yaha kyA karavA rahe ho| cintAmaNi thavAnA 2 mA prani suda2 sevA vayanAne sAmAna aMkuseNa-aMkuzena . zathI nAgo jahA-nAgaHyathA hAthInI bhA34 dhamme saMpaDivAio-dharma saMpratipAtita: cAritra dharma mAM saMsthita thaI gayA. hAthInI kathA A prakAranI che-- kaI eka rAjA hato, teNe kaI nUpura paMDitanuM vRttAMta vAMcuM vAMcIne te kodhita banI gayo. kodhita banatAM ja teNe rANI, mahAvata tathA hAthIne mAravAno vicAra karI lIdho. hAthI, rANI tathA mahAvatane eka girizcaMga eTale ke, pahADanA zikhara upara caDAvIne mahAvatane hukama karyo ke, A hAthIne ahIMthI dhakelI de. mahAvate hAthIne tyAMthI dhakelavAnI ceSTA karI tyAre hAthI pitAnA traNa pagone uMcA karI. eka pagathI ubho thai gayo. na rajanoe rAjAnA A prakAranA akRtyane jANyuM tyAre temaNe AvIne rAjAne kahyuM- mahArAja A zuM karAvI rahyA che ? citAmaNuM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam nivartayitum / hastipakaH prAha-yadi rAjye madya cAyaM dadyAt bhavAn tadA't hastinaM pratinivartayAmi / rAjJA cAbhayaM dattam / tato hastipako'Gkuzena zanaiH zanairhastinaM nivartitavAn / tadanu hasti mArge sNsthitH| evaM rAjImatyapi samutpannavizrotasikaM rathanemim ahitapratinivartakatayA'Gkuzatulyena stravacanena asaMyamagartapatanAtpati nivartitavatI / tataH sa cAritrarUpadharmamArge saMsthitaH // 47 // tato rathanemiyatkRtavAMstaducyatemUlam--maNaguMtto vayaMgutto, kAya[tto jiiNdio| sAmaNaM nicalaM phAse, jAvaMjIvaM daDhavvao // 48 // chAyA--manogupto vacoguptaH, kAyagupto jitendriyaH / zrAmaNyaM nizcalamaspAkSIta, yAvajjIvaM dRDhavrataH // 48 // TIkA-'maNagutto' ityAdi-- manoguptaH-manasA guptaH, vacoguptaH vacasA guptaH, kAyaguptaH-kAyena guptaH-guptake samAna duSpApa hAthI ko kyoM maravA rahe ho / nagarajanoM kI isa bAta se rAjAne mahAvata se kahA-hAthI ko vApisa lauTA lo| mahAvata ne taba rAjA se kahA ki yadi Apa rAnI tathA mere liye jo abhaya dekheM to maiM hAthI ko lauTA letA hai| rAjAne usako tathA rAnI ko abhaya de diyaa| taba mahAvatane aMkuza se dhIre 2 hAthI ko lauTA liyaa| isa taraha hAthI apane mArga para A gyaa| isI taraha rAjImatIne bhI cAritra se patita hone kI bhAvanAbAle rathanemi ko ahitakAraka mArga se dhIre 2 apane vacanarUpI aMkuza se lauTAkara unako cAritrarUpa dharma mArga para lagA diyA // 17 // isake bAda rathanemine kyA kiyA so kahate haiM-'maNaguto' ityaadi| anvayArtha-(maNagutto vayagutto kAyagutto-manoguptaH vacoguptaH jevA na maLI zake tevA hAthIne zA mATe manAvI rahyA che? nagarajanonI vAta sAMbhaLIne rAjAe mahAvatane kahyuM ke, hAthIne pAchA pheravI le. rAjAnA A prakAranAM vacana sAMbhaLIne mahAvate kahyuM ke, jo Apa rANIne ane mane abhaya vacana Apo te huM hAthIne pAchA pheravI lauM rAjAe abhayanuM vacana ApyuM. eTale mahAvate dhIre dhIre aMkuzathI hAthIne pAchA pheravI lIdhe. AthI hAthI ThIka mArga upara AvI gaye. AvI rIte rAjImatie cAritrathI patita thavAnI bhAvanAvALA rathanemine ahitakAraka mArgathI dhIre dhIre pitAnA vacanarUpI aMkuzathI pheravIne tene cAritrarUpa dharma mAga upara lagAvI dIdhuM. jalA mA pachI 2thanebhige zu yu te 4 cha -"maNagutto" tyA ! manvayA --maNaguno vayagutto kAyagutto-manoguptaH vacoguptaH kAyaguptaH utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 uttarAdhyayana sUtre trayasahitaH ityarthaH, tathA jitendriyaH = vazIkRtendriyagaNaH sa rathanemiH dRDhavrataH san yAvajjIvaM=jIvanaparyantaM zrAmaNyaM = cAritraM nizlaM yathA yAttathA zrara mArkSa da= paripAlitavAn ||48 // | atha dvayorapi vaktavyatAmAha mUlam - uggaM taMvaM caritA NaM, jAyA duNiM vi kevalI / savvaM kammaM khavittANaM', siddhiM pattA aNuttaraM // 49 // chAyA -- ugra tapazcaritvA khalu, jAtau dvAvapi kevalanau / sarva karma kSapayatvA khalu, siddhi prAptau anuttarAm ||49 // TIkA--' uggaM' ityAdi ugram= kAtaraiH katumazakyaM tapaH caritvA tau rAjImatI rathanemI dvAvapi krameNa kevalinau = kevalajJAnasampannau skhalu jAtau / evaM tau sarva= niravazeSaM kAyaguptaH) mana se gupta vacana se guma evaM kAya se gupta- arthAt tIna guptiyoM se sahita (jaiMdio - jitendriyaH) jitendriya rathanemine (dRDhabbaoear) vratoM meM dRDha hokara (jAvajjIve - yAvajInam ) jIvana paryanta (sAmaNNaMzrAmaNyam) cAritra kA (niccalaM - nizcalam ) nizcala rIti se (phAseasprAkSIt ) pAlana kiyA // 48 // aba sUtrakAra rathaneni tathA rAjImatI ina donoM ke viSaya meM kahate haiM - 'ugaM' ityAdi / anvayArtha - ( uggaM - ugram) kAtara janoM dvArA karane ke liye azakya ( ta - tapaH ) tapa ko (carittA - caritvA) sevita karake ve (duSNa-dvau ani rAjImatI aura rathanemi donoM jane krama se (kevalI jAyA kevalinau jAto) kevalI ho gaye / pazcAt (savvaM kammaM khavittA- sarva karma kSapayitvA ) nathI gupta vacanathI gupta ane kAyAthI gupta arthAt traNa guptiye sarhuita jiidio - jitendriyaH tendriya sthanebhithe daDhavtrao-dRDhavrataH matomA dRDha NanIne AvajjIvaM - yAvajjIvam vana paryata sAmaNNaM zrAmaNyam nyAstrinu niJcalam -nizvalam nizvava bhanathI phAse- asmAkSIt pAlana yu 48 // have sUtradvAra rathanebhi tathA rAmatI me mannenA viSayabhAMDe -- "uggaM" ityAdi ! anvayArtha -- uggaM-ugram namaNA bhananA bhAlusothI zvAsAM yazasya tavaM tapaH tapane carittA - caritvA sevana arIne se duNNivi-dvApi zamatI bhane rathanebhi yA bhanne bhASA DubhRzaH kevalI jAyA- kevalinau jAtau ThevasajJAnane prApta thayA. pachIthI satra kammaM khavittA- sarve karma kSapayitvA adhAtiyA behanIya nyAyu nAbha uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam bhAvedanIyAyuSyanAmagotrAtmakaM bhavopagrAhikakarmacatuSTayaM khalu-nizcayena kSapayitvA anuttarAM-sarvotkRSTAM-muktirUpAM siddhi praaptau| rAjImatI rathanemI catvAri varSazatAni gRhasthaparyAyaM, varSamakaM chadmasthaparyAyaM paJcavarSazatAni kevaliparyAya pAlitavantau / itthaM tayoH sarvamAyurvarSAdhikanavavarSazataparimitamabhUt / / 49 / / ___ sampatyadhyayanArthamupasaMharannAha-- mUlam-evaM karaMti saMbuddha', paMDiyA pviykkhnnaa| viniyati bhogesuM, jahA~ so purisuttamoti bemi // 50 // chAyA--evaM kurvanti saMbuddhAH, paNDitAH pravicakSaNAH / vinivartante bhogebhyo yathA sa puruSottama iti bravImi // 50 // TIkA-'evaM' ityAdi-- saMbuddhAH samyagbodhimantaH heyopAdeyajJAnasampannAH, paNDitAH viSaya. pravRttidoSajJAH pravicakSaNA: vicakSaNazreSThAH AgamamarmavedinaH prAptacAritrapariaghAtikAvedanIya, Ayu, nAma evaM gotra ina cAra avaziSTa karmoM ko khapAkara (aNuttaraM siddhiM pattA-anuttarAm siddhiM prAptau) sarvotkRSTa muktirUpa siddhigati ko pAye / rAjImatI aura rathanemi kI kula Ayu nausI eka 901 varSa kI thii| isa meM ina donone cAraso 400 varSa to gRhasthaparyAya meM vyatIta kiye / eka varSa chadmasthAvasthA meM niklaa| tathA pAMcasau 500 varSa ke valiparyAya meM samApta kiye // 49 // aba adhyayana kA upasaMhAra karate hue sUtrakAra kahate haiM-- 'evaM' ityaadi| anvayArtha--(saMyuddhA-saMbuddhAH) samyagbodhi viziSTa-heyopAdeyajJAnasaMpanna tathA (paMDiyA-paMDitAH) viSayoM meM mattikarane ke doSoM ke jJAtA tathA (paviyakavaNA-pravicakSaNAH) Agama ke marma ke vettA athavA sana gotra mA yAra apaziSTa bhani bhAvIna aNuttarAM siddhi pattA-anuttarAmsiddhi prAptau sarvotkRSTa bhuhita 35 siddhi tine prApta yAM. salamatA ne 25 neminI kula Ayu navasone eka varasanI hatI. AmAM A bane e ja cAra varSa te gRhastha paryAyamAM vyatIta karyA. eka varSa chadmastha avasthAmAM gayuM tathA 500 pAMcaso varSa kevaLI paryAyamAM samApta karyA. majhA madhyayanane 5 2 42ta sUtra42 4 cha- "evaM" tyA ! sanyA--saMbuddhA-saMbaddhA sabhyammAdhiza-yopAya jJAna sapanna taya paDiyA-paMDitAH viSayomA pravRtti 42vAnA hone lazunAra tathA paviyakavaNA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre NAmA vA sAdhava evam anena prakAreNaiva kurvanti / kiM kurvanti ? ityAha'viniyaTRti' ityAdinA-'te saMbuddhAdivizeSaNaviziSTAH sAdhavaH kathaMcid visro tasikotpattAvapi (asthirAvasthA prAptAvapi) vizeSeNa tannirodhaM kRtvA bhogebhyaH= manojJazabdAdirUpebhyo vinivartante vinivRttA bhavanti / yathA sa puruSottamo rayanemi gebhyA vinihttH| saMbuddhAdivizeSaNaviziSTA evaM sAdhana ekadA bhagnapariNAmA api punaH saMyamaM pratipakSamAH, natvanevaMvidhAH iti saMbuddhAdi vizeSaNapadaiH sUcitam / 'bhogesu' ityatra paJcamyarthe saptamI, ApatvAt / iti bravImi' ityasyArthaH pUrvavad bodhyaH // 50 // pUrvAvaziSTaM bhagavato'riSTanemezcaritamucyate bhagavAnariSTanemiravanItale viharana sahasrAMzuriva kamalopamAn bhavyajanAn cAritrapariNAmoM ke ArAdhaka sAdhujana (evaM-evam) isa prakAra se (karaMti-kurvanti) karate haiM / (jahA-yathA) jaise (so purisattamo-sa puruSottamaH) una puruSottama rathanemine kiyA hai arthAt jisa prakAra rathanemi bhogoM se virakta hue usI prakAra saMbuddha Adi vizeSaNoM se viziSTa sAdhujana bhI kisI bhI taraha bhogoM kI tarapha calitacitta hone para bhI (bhogesu viniyaTaMti-bhogebhyaH vinivartante) una bhogoM se-manojJa zabdAdika viSayoM se vinivRtta hote haiN| ina saMbuddha Adi vizeSaNoM se mUtrakArane yaha sUcita kiyA hai ki jo saMbuddhavizeSaNa viziSTa sAdhujana hote haiM ve hI apane bhagnapariNAmoM ko punaH saMyama meM sthira kara sakate haiN| jo aise nahI hai ve nhiiN| "ti bemi-iti bravImi" ina padoM ko artha pahile kara diyA gayA hai // 50 // pavicakSaNAH sAmanA mabhane MegnA2 tathA yA(ratra pArAbhAnA mArA54 sAdhusana evaM-evama yA prArathI karaMti-kurvanti 42 cha, jahA-yathA ma so puri sottamo-sa puruSottamo me 53Sottama 2thanAbhanye 420 cha. mota- 4Are 25 nemi bhegothI virakta banyA eja prakAre saMbaddha Adi vizeSaNothI viziSTa sAdhujana 55 14 52thI sogAnI ta23 3yoga ch| 565 bhogesu viniyatibhogebhyaH vinivartante te sAMgAyI, manojJa zaha viSayothI amitA 2 chaH mA saMbuddha Adi vizeSaNothI sUtrakAre evuM sUcita karela che ke, je saMbuddha Adi vizeSaNa viziSTa sAdhujana hoya che te ja potAnA bhagna pariNAmone pharIthI saMyama bhamA sthira 42 za cha. 2 mevA nathI ta te 4 yatA nathI. "tti bemi iti bravImi" bhA pahanA matha 43 hevAyeda cha, // 5 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 22 neminAthacaritanirUpaNam 817 vikAsayan , dazavidhaM dharma samAdizan dazA'pi dizaH punAtimma / zaMkhacakrA. dilakSaNasyAmmodaprabhasya dazacApocchritasya tasya bhagavato'STAdazasahasrasaMkhyakAH sAdhavazcatvAriMzatsahasrasaMkhyakAH sAdhvyaH, ekonasaptatisahasrAdhikaikalakSasaMkhyakAH zrIvakAH SaTatriMzatsahasrAdhikalakSatrayasaMkhyakAH zrAvikAcAsan / kevalajJAna mAsAdya catu paJcazadinonAni saptazatavarSANi prabhu vi vyaharat / ante ca bhagavAn raivata ke girau samavasRtya paJcazatasAdhubhiH saha mAsikamanazanaM kRtvA vinazvaramidaM zarIraM parihAya siddhipadamAptavAn / tadA sarvaiH surendra jaya jayeti ___aba yahAM avaziSTa neminAtha prabhu kA cAritra kahA jAtA hai, vaha isa prakAra hai-- prabhu neminAthane bhUmaNDala para vihAra karate hue bhavyarUpa kamaloM ko sUrya kI taraha khUba vikasita kiyaa| uttama kSamA Adi dasa 10 prakAra ke dharma kA upadeza diyaa| apane vihAra se dasa dizAoM ko pavitra kiyaa| prabhu zaMkha cakra Adi lakSaNoM ke dhAraka the| inake zarIra kI kAMti megha kI prabhA ke samAna nIla thI / zarIra kI U~cAI dasa dhanuSa kI thii| bhagavAn ke aThAraha hajAra sAdhu the| cAlIsa hajAra sAdhviyAM thiiN| eka kama sittara (70) hajAra adhika eka lAkha zrAvaka theN| chattIsa hajAra adhika tInalAkha zrAvikAe~ thiiN| kevalajJAna prApta karake prabhune isa bhUmaNDalapara caupana 54 dina kama sAta sau 700 varSataka vihAra kiyaa| anta meM raivataka giri para padhAra kara pAMca sA sAdhuoM ke sAtha eka mAsa kA anazana karake vinazvara isa have ahIM neminAtha prabhunA bAkInA caritrane kahevAmAM Ave che te A prakAranuM che-- prabhu neminAtha bhUmaMDaLa upara vihAra karatAM karatAM bhavyarUpa kamaLane sUryanA mAphaka khUba vikasita karyA. uttama kSamA Adi dasa prakAranA dharmano upadeza Ape. pitAnA vihArathI dasa dizAone pavitra karI. prabhu zaMkha, cakra, Adi la kSaNanA dhAraNa karanAra hatA. temanA zarIranI kAMti meghanI prabhAnA jevI nambaraMgI hatI. zarIranI uMcAI dasa dhanuSanI hatI. bhagavAnane aDhAra hajAra sAdhu hatA. ca lIsa hajAra sAdhvIo hatI. eka lAkha ane ogaNotera hajAra navaso ne navANu zrAvaka hatA. traNa lAkha ane chatrI sa hajAra zrAvikAo hatI. kevaLajJAna prApta karIne prabhue A bhUmaMDaLa upara sAta varSamAM phakta copana divasa ochA vihAra karyo. aMtamAM raivataka parvata upara padhArIne pAMcase 500 sAdhuonI sAthe eka mAsanuM anazana 107 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 818 ___uttaradhyAyanasUtra kRtam / itthaM bhagavAn sahasravarSa parimitaM svakIyamAyuH prapUrya siddhipadamAptavAn / bhagavato dvitIyo bhrAtA rathanemirAsIt , tRtIyaH satyanemizcaturthoM dRddhnemiH| ete trayo'pi muktiM gatAH // iti bhagavadariSTanAmacaritam / / itizrI-vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalitalalitakalApAlApaka-pravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zAhUchatrapati-kolhA. pura-rAnapradatta-'jainazAstrAcArya' padabhUpita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri-jainAcArya-jainadharmAdevAkara-pUjyazrI ghAsIlAlabativiracitAyAmuttarAdhyayanamUtrasya priyadarzinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM rathanemIyaM nAma dvAviMzatitamamadhyayanaM smpuurnnm| zarIra kA parityAga kiyA aura siddhi pada ko prApta kiyaa| bhagavAn jaba mokSa padhAre the taba samasta indroM ne jaya jaya zabda kiyaa| isa prakAra prabhune eka hajAra varSa kI apanI samasta Ayu samApta kara siddhi pada kA lAbha kiyaa| bhagavAn ke dvitIya bhAI kA nAma rathanemi, tRtIya bhAIkA satyanemi aura cauthe bhAIkA nAma dRDhanemi thaa| ye tInoM hI mukti gaye haiN| isa prakAra bhagavAn ariSTanemi kA caritra hai|| yaha uttarAdhyayana ke bAIsaveM adhyayana samApta huaa||22|| karIne A vinazvara zarIrano parityAga karyo ane siddhipadane prApta karyuM. bhagavAna jyAre mekSamAM padhAryA tyAre saghaLA Indroe jayajaya zabda karyo. A pramANe prabhue eka hajAra varSanI potAnI saghaLI Ayune samApta karIne siddhipadane lAbha karyo. bhagavAnanA bIjA bhAInuM nAma rathanemi trIjA bhAInuM nAma satyanemi ane cothA bhAInuM nAma deTanemi hatuM. e traNe bhAIo paNa mukitane pAmyA che. A pramANe bhagavAna ariSTaneminuM caritra che. A uttarAdhyayana sUtranA bAvIsamA adhyayanane anuvAda saMpUrNa thayo. 22 . uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // atha trayoviMzatitamamadhyayanam // uktaM rathanemiIyaM nAma dvAtriMzatitamamadhyayanam / sampati ke rigautamIya nAma trayoviMzatitamamArabhyate / asya ca pUrveNa sahAyamabhisambandhaH - pUrvamin adhyayane kathaJcidutpannavisrota sikenApi rathanemivad dharme dhRtiH kAryaityu ktam / asminnadhyayane tu pareSAmapi dharme samutpanno manoviplavaH kezigautamavadapane ityucyate / anena sambandhenAyAtasyaitasyAdhyayanasyedamAdimaM mUtrammUlam -- jiNe pAMsetti nAmeNaM, arahA~ loga pU~ie / nice saMbuddhappA ya~ sarvvaSNU, dhammaMtitthayare jiMNe // 1 // chAyA - jinaH pArzva iti nAmnA, arhan lokapUjitaH / saMbuddhAtmA ca sarvajJa, dharmatIrthakaroM jinaH // 1 // TIkA- 'jiNe' ityAdi / pArzva iti nAmnA prasiddho jinaH = rAgadveSavijetA, AsIt / etAdRzIteIsavAM adhyayana prAraMbha rathanemi nAmakA bAIsavAM adhyayana saMpUrNa huA / aba kezigautamI nAmakA teIsavAM adhyayana kahA jAtA hai| isake sAtha isakA saMbaMdha isa prakAra hai - pUrva adhyayana meM jo yaha bAta kahI gaI hai kiyadi kisI taraha se sAdhu ko apane cAritra se aruci mAnasika asthiratA utpanna ho jAya to bhI usako rathanemi kI taraha dharma meM dhRti dhAraNa karanI caahiye| aba isa adhyayana meM yaha kahA jAyagA ki dUsaroM kA bhI dharma meM utpanna manoviplava kezi gautama kI taraha dUra karanA cAhiye / isa saMbaMdha ko lekara prAraMbha kiye gaye isa adhyayana kA yaha prathama sUtra hai - 'jiNe' ityAdi / tevIsamA adhyayananA prAraMbha rathanemi nAmanu khavIsamuM adhyayana saMpUrNa thayu che. have kezIgautamIya nAmanA A tevIsamA adhyayananI zarUAta thAya che. bAvIsamA adhyayananI sAthe A adhyayananA sa MbaMdha A prakArathI che-pUrva adhyayanamAM e va ta kahevAmAM Avela che ke, jo koi prakAre sAdhune peAtAnA cAritrathI arUcI, mAnasika viplava thai jAya tA paNa teNe rathaneminI mAphaka dharmomAM zraddhA dhAraNa karavI joie. have A adhyayanamA e batAvavAmA Avaze ke, bIjAonA manamAM paNa udabhavela manA viplava kezI gautamanI mAphaka dUra karavA joie. A sabadhane laine prAraMbha kara vAmAM khAveta yA dhyayananu mA prathama sUtra che. "jINe" tyaahi| uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre 'nyo'pi kazcitsaMbhavedata Aha-'arahA' ityAdi-sa hi pAzcaHarhan arhati devendrAdi ni hatAni bandana namaskAraNAdIni yaH sa tathA, tIrthakRdityarthaH, ataeva-lokapUjitaH lokatrayasevitaH, saMbuddhAmA=saMbuddhaH tatvAvabodhavAn AtmA yasya sa tathA, tattvajJAnavAMzca AsIt , evaM vidhacchadmastho'pi syAt , ata Aha-'savaNNU' ityAdi-sa pArzvapradhruH sarvajJaH sakalalokAlokasvarUpajJAna sampannaH, tathA-dharmatIrthakaraH dharma eva bhavAbdhitaraNa hetutvAttIrtha-dharmatIrtha tasya karaH kArakaH pravartaka iti yAvat , tathA-sa jinaH sakalakarmajetA cAsit / ayaM dvitIyo jina zabdo muttayavasthA'pekSayA proktaH // 1 // atra pasaGgaprAptaM zrIpArzvanAthaprabhucaritaM bhavyajanaparijJAnAya saMkSepato likhyate (prathamo marubhUti bhavaH) AsIdatraiva bharatakSetre sakalatriyAM kalAgRhaM potana nAmakaM pattanam / tatrA anvayArtha-(jiNe-jinaH) rAgadveSa ke vijetA (pAsetti nAmeNaMpAce iti nAmnA) pArzvanAtha isa nAma se prasiddha (jiNe-jina:) jina bhagavAn the| ye (arahA-ahen) tIrthakara pada dhAraka the| (logapUie lokatrayapUjitaH) tIna loka dvArA pUjita the| (saMbuddhappA-saMbuddhAtmA) svayaM buddha the| (savvaNNU-sarvajJaH) sakala trikAlavartI padArthoM ko eka sAtha jAnate the| tathA (dhammatitthayarI-dharmatIrthakaraH) bhavAbdhi se taraNa kA hetu hone se dharmarUpa tIrtha ke pravartaka the| ina pAzvanAtha prabhu ke dasa bhavoM meM se prathamabhava marubhUti kA isa prakAra hai isI bharatakSetra meM sakala zobhA kA dhAma tathA lakSmIrUpI lalanA kA lalAma kalAgRha eka potanapura nAmakA pattana thaa| yahAM manyA-jiNe-jinaH rAgadveSa 752 vi045 prAta 42nA2 pAsetti nAmeNaMpArzva iti nAmnA pAva nAya ke nAmathI prasiddha jiNe-jinaH na mAna tA. te| arahA-zrahan tItha 42 pahanA thA24 tA. loga pUie-lokatrayapUjitaH RNu mAthA tA tA, saMbuddhappA-saMbuddhAtmA 2vaya suddhatA saghaNA savvaSNU -sarvajJaH trizI pahAni me sAthe tanA hutA. tathA dhampatitthayarodharmatIrthakaraH savadhiyI tavAnA hetu pAthI 35 tIna prayata4 tA. e pArzvanAtha prabhunA dasa bhavamAMthI prathama bhAva marUbhUtino vRttAMta A prAranA cha A bharatakSetramAM saghaLI zobhAnA dhAma tathA lakSmIrUpI lalanAnA lalAma kalAgraha eka pitanapura nAmanuM gAma hatuM. tyAM araviMda nAmanA rAjA rAjaya karatA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam sotsakalaguNAlaGkRtazcatuvidhasenyasaMbhRtaH sarvajJadhamorivindarasAsvAdabhramaro'ravindo nAma nRpaH / tasyAsItsakalazAstrapAraGgano jinadharmanirato vizvabhUtirnAmapurohitaH / tasyAsItpatisevAparAyaNA'nuddharA nAma bhAryA / vizvabhUteH purohitasya kamaTha-marubhUti nAmAnau dvau sutau jaatau| tatrAsIt kamaThasya patnI varuNA, marubhUtezca vasundharA / vizvabhUti purohito gRhamAroddharaNakSamau putrI vilokya tayohamAramAropya svayaM puNyakArya kurvan kAlAvasare kAlaM kRtvA devalokaM gataH / tadbhAryA'nuddharA'pi puNyakArya kRtvA mRtA svarga gatA / atha jyeSThabhrAtaaravinda nAmake rAjA rAjya karate the| ye baDe hI dharmAtmA the| inakA mana sadA milinda (bhramara) kI taraha sarvajJa dvArA pratipAdita dharmarUpI aravinda ke makaranda kA pAna karane kI aura adhika lAlAyita rahA karatA thaa| sakala guNoM se ye alaMkRta the| caturvidha sainya se ye sadA yukta the| inakA eka purohita thA jisakA nAma vizvabhUti thaa| yaha sakala zAstroM kA vettA evaM jina dharma meM nirata thaa| purohita kI dharmapatnI kA nAma anuddharA thaa| yaha pati sevA karane meM baDI catura thii| isake kamaTha aura marubhUti nAmake do putra the / kamaTha kI patnI kA nAma varuNA aura marubhUti kI patnI kA nAma vasundharA tho / vizvabhUtine jaba apane ina donoM putroM ko gArhasthika bhAra ke vahana karane lAyaka dekhA to usane apane Upara kA samasta bhAra ina donoM kumAroM ke kaMdhe para rakhakara Apa puNyakArya meM lavalIna ho gyaa| kitaneka samaya ke bAda purohita marakara devaloka meM devapane utpanna huaa| tathA isakI jo anuddharA bhAryA thI vaha bhI puNyakArya karane hatA. je ghaNA ja dharmAtmA hatA emanuM mana sadAnA mATe bhramarAnI mAphaka sarvajJa dvArA pratipAdita dhamarUpI araviMdanA makaraMdanuM pAna karavA tarapha ghaNuM ja kheMcAyeluM rahyA karatuM hatuM. saghaLA guNothI e alaMkRta hatA caturvidha sainya jemanI sevAmAM hatuM. emane eka purohita hato. jenuM nAma vizvabhUti hatuM. te saghaLA zAne jANanAra tathA janadharmamAM zraddhAvALe hate. purahitanI dharmapatnInuM nAma anuddharA hatuM. te pati sevA karavAmAM catura hatI. tene kamaTha ane marUbhUti nAmanA be putra hatA. kamaThanI patnInuM nAma varUNa hatuM ane marabhUtinI patnInuM nAma vasuMdharA hatuM. vizvabhUtIe jyAre pitAnA banne putrane gRhasthAzramane be uThAvavAmAM yogya jANyA tyAre teNe potAnA uparano gRhasthAzramane saghaLo bhAra potAnA banne putranA kAMdha upara nAkhIne pote pUrNa kAryamAM lavalIna banI gayA. keTalAka samaya bAda purohita marIne devalokamAM devapaNe utpanna thayA. tathA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - - 822 uttarAdhyayanasUtre tvAta kamaThaH purohitapada prAptavAn / marubhUtintu hRdgatasaMyamagrahaNAbhilASA viSayAnabhilASo nirantaraM dharmakamarata eva tsthau| __ athAnyadA kamaTho laghubhrAtRpatnI ramaNIyAkRti navayauvanA vasundharAM dRSTvA nitarAM mana:kSAbha prAptavAn / kAmavazaviluptalajaH prakRtyA parastrIlampaTaH kamaThastasyAmAsakto jAtaH / tayoridaM duSkRtyaM varuNA vijJAya devarAya marubhUtaye sarva niveditavatI / tasyA vacanaM zrutvA marubhUtiH svayaM pratyakSIkartu jyeSThabhrAtaH kI vajaha se mAkara svargaloka meM gaI / rAjAne vizvabhUti kA purohitapada maru se bar3A hone ke kAraNa kamaTha ko diyA / choTAbhAI jo marubhUti kumAra thA vaha saMyamagrahaNa kI abhilASA mana meM dhAraNa karatA huA nirantara dharmakarma meM lavalIna banakara apane samaya ko vyatIta karane lgaa| isakA citta viSayasevana kI ora nahIM thaa| eka dina kI bAta hai ki kamaTha apane laghubhrAtA kI patnI vasundharA ko jo apane rUparAzi se rati ko bhI lajjita karatI thI tathA yuvatI thI dekhakara calita citta ho gyaa| vasundharA meM Asaktacitta hokara isane apanI lannA ke bAne ko utArakara pheMka diyA / parastrI laMpaToM ke liye svabhAvataH yaha roga hotA hai jo lajjA jaisI sundara cIja unake pAsa dekhane ko nahIM milatI hai / vasundharA evaM apane pati ke duSkRtya kA prAmANika patA prAptakara kamaTha kI strI varuNAne una donoM ke isa guptaprema kI kahAnI ko apane devara marubhUti se kaha diyA / apanI bhAbhI emanI patnI ke jenuM nAma anuddhara hatuM te paNa pUNyakArya karavAnA kAraNe marIne svargalokamAM gaI rAjAe vizvabhUtinuM purehita pada tenA moTA putra kamaThane ApyuM. eno nAno bhAI je marUbhUtikumAra hatuM te manamAM saMyamanI abhilASA dhAraNa karIne niraMtara dharmakarmamAM lavalIna banI samaya vitAvato hate. tenuM citta viSaya sevananA tarapha na hatuM. eka divasanI vAta che ke, kamaTha pitAnA nAnA bhAInI patnI vasundharA ke je pitAnA suMdara evA rUpane kAraNe ratine paNa lajajIta karatI hatI te sarvAga suMdara yuvatI hatI tene joIne kamaTha calitacitta banI gaye. vasuMdharAmAM AsaMcitta thaIne teNe pitAnI lajajAnA bAnAne utArIne pheMkI dIdhuM. parastrI laMpaTomAM svabhAvataH A roga hoya che. ke lajajA jevI suMdara cIja emanI pAse jovAmAM AvatI nathI. vasuMdharA ane pitAnA patinA duSkRtyanI pUrepUrI hakIkata kamaThanI strI varUNane maLatAM teNe e bannenA guptapremanI kahANane pitAnA dera marUbhUti pAse raju karI dIdhI. pitAnI bhAbhInAM vacanane sAMbhaLIne marUbhUtie utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 823 priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam samIpe samAgatyaivamuktavAn-bhrAtaH! ahaM grAbhAntaraM gacchAmi ! tatastenAnujJaptaH sa marubhUtistatsamakSa evaM grAmAntaraM pracalitaH / kiyadaraM gatvA sa kApeTikaveSaM kRtvA rAtrau samAgatya vikRtasvareNa kamaThamugaca bho gRhapate ! durAdAyAtaH zItAtaH pathiko'smi / ato nivAsArtha sthAnaM dehi, yatra mAM zItaM na bAdheta ! ajJA. tavastusvarUpaH kamaTho'pi tamevamAha-bhoH kArpaTika ! tvamiheva pAcavarti gRhe tiSTha / marubhUtistatrA'lIkanidrayA suptaH / kamaTho vasundharA ca marubhUtimAke vacanoM ko sunakara marubhUti svayaM isa bAta ko pratyakSa apanI AMkhoM se dekhane ke liye kamaTha ke pAsa phuNcaa| jAkara marubhUtine kahAbhAI sA maiM dUsare gAMva ko jAnA cAhatA hUM-ataH Apase AjJA lene ke liye AyA hUM-Apa AjJA deN| kamaThane marubhUti ko jAne kI AjJA dedii| marubhUti kamaTha ke samakSa hI vahAM se grAmAntara calA gyaa| kucha dUra jAkara vaha bhikhArI ke veSa meM Akara rAtri meM svara parivartita karake kamaLa se bolA-bho gRhapate ! zIta se AkrAnta maiM pathika jo ki isa samaya bahuta dUra se Ane ke kAraNa thaka gayA hUM yahA~ ThaharanA cAhatA hUM kyA Apa mujhe Thaharane ke liye jagaha de sakate haiN| tathA jagaha bhI kRpAkara aisI deM ki jahAM mujhe zIta na satAve / bhikhArI kI bAta sunakara kamaThane kahA-he bhikSuka ! tuma yahIM mere pAsa ke ghara meM Thahara jAo! marubhUti AjJA pAkara vahIM para Thahara gayA aura nidrA kA bahAnA karake so gyaa| pahile kI apekSA kamaTha aura vsuA vAtane pitAnI sagI AMkhathI jovAnA abhiprAyathI kamaThanI pAse pahoMce. ane jaIne kahevA lAgyuM ke, moTAbhAI huM bIje gAma javA IcchuM chuM jethI tamArI pAse AjJA levA Avyo chuM jethI Apa AjJA Ape karmaThe marUbhutine javAnI AjJA ApI. marUbhUti kamaThanI rajA maLatAM ja tyAMthI bahAragAma javA cAlI nIkaLyA. thoDe dUra jaIne te bhIkhArIno veza dhAraNa karIne temaja potAnA avAjane paNa pheravIne rAtrInA samaye pitAne ghera AvI sAva aNajANa evI rIte kamaThane kahyuM ke gRhapati ! ThaMDIthI khUbaja akaLAyele e huM vaTemArgu chuM ane ghaNe dUrathI AvatuM hovAthI ghaNe ja thAkI gaye chuM jethI ahIM karavA mAguM chuM te Apa mane Apane tyA rekAI zaku e khAtara sthaLa ApI zake che ? ane jagyA paNa evI Apo ke, jyAM mane ThaMDIno trAsa bhogava na paDe. bhIkhArInI vAta sAMbhaLIne kamaThe kahyuM ke, he bhikSuka tame ahIM mArI pAse A gharamAM rokAva. marUbhUti tenI AjJA meLavIne tyAM rokAI gayo ane uMghavAnuM bahAnuM karIne tyAM suI gayo. pahelAnI mAphaka kamaTha ane vasundharA marUbhUti bahA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %3 uttarAdhyayanasUtre ntaraM gata iti niHzaGko durAcaraNe prvRttau| tayo rimaM duSTAcAraM vilokya rAtri niryApya prabhAte gRhAnnirgatya rAjJo'ravindasya samIpe samAgatya svapatnyA: svajyeSTabhrAtuzca sarva duzcarita tasmai nyavedayat / tato rAjA rAjapuruSaiH kRta duSkRtasya tasya kamaThasya ziro muNDayitvA carmasUtragraMthitAm ekaikasacchidrazarAva. samanvitapAdatrANamayIM mAlAM tatkaNThe paridhAgya malamUtrabhasmAdibhirdehaM lepayitvA gardabhe taM samAropya DiNDimavAdanapurassaraM tadanAcAraM ghoSayitvA nagare ndharA 'marubhUti grAmAntara gayA huA hai' isa khyAla se aura adhika niHzaGka hokara durAcAra sevana karane meM pratta ho gye| una donoM ke isa duSTAcAra ko apanI AMkhoM se dekhakara marubhUti prAtaHkAla hote ho vahAM se nikalakara rAjA aravinda ke pAsa pahu~cA aura pahuMcakara usane unase apanI patnI evaM apane bar3e bhAI kamaTha ke durAcAra ko kaha diyaa| rAjAne durAcAra kI bAta sunakara baDA aphasosa jAhira kiyA-aura phaurana hI rAjapuruSoM ko bulAkara yaha AjJA dI ki zIghra hI aparAdhI kamaTha kA zira muMDavAkara tathA usake gale meM carmasUtra se graMthita jUtoM kI mAlA pahinAkara malamUtra evaM bhasma se usakA samasta zarIra liMpita kara usakA nagara se bAhira nikAla do| nikAlate samaya usako gadhe para baiThA kara hI nikaalnaa| jUtoM kI jo usake gale meM mAlA pahirAI jAve vaha bIca 2 meM miTTI ke sacchidra zarAvoM meM piroI gaI honI caahiye| tathA DiMDimavAdana pUrvaka usI ke sAtha 2gAma gayela che A khyAlathI taddana bephIkara banIne durAcAranuM sevana karavAmAM pravRtta banI gayAM e banenA duSTAcArane pitAnI A khethI joIne marUbhUti prAtaHkALa thatAM ja tyAMthI nIkaLIne rAjA araviMdanI pAse pahoMcyA ane tyAM jaIne teNe pitAnI patnI tathA pitAnA moTAbhAI kamaThanA durAcAranI saghaLI vAta tene kahI saMbhaLAvI. rAjAe durAcAranI vAta sAMbhaLIne ghaNuM ja aphasesa jAhera karyo ane turataja rAjAe rAja purUSane be lAvIne evI AjJA ApI ke, tAtkAlIka aparAdhI kamaThanuM mAthuM muMDAvI tathA tenA gaLAmAM cAmaDAnA jeDAnI mALA paherAvIne maLamUtrathI tenA zarIrane lIMpAvIne tene nagarathI bahAra kADhI mUko. A prakAre jyAre tene nagarathI bahAra kADhI mukavAmAM Ave tyAre tene gadheDA upara besADIne gAma vaccethI bahAra kADho. tenA gaLAmAM joDAonI je mALA paherAvavAmAM Ave tenI vacamAM vacamAM mATInA zarIra parovavA temaja tene zaheranI bahAra A rIte gadheDA upara besADIne kADhavAmAM Ave tyAre DImaDIma vAjA vagADIne tenA anAcArane loko samakSa jAhera kara utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 825 sarvatra bhramayitvA nirvAsitavAn / evaM maraNAdapyadhikamapamAnaM prAptaH kamaThaH jAtavairAgyAM vanaM gataH / tatra sa tApaso bhUtvA bAlatapastatumArabdhavAn / itazca marumRti: kamaThasyAtIduHsaha viDamvanAM vakSya pazcAttApasamanvita evamacintayat - aho ! dhiG mAm ! yena mayA gRhacchidraM rAjJe nivedya jyeSThabhrAtudezAkAritA / aho ! "gRhadazvaritaM loke prakAzyaM naiva kasyacit" iti nItivaco'pi ropAkrAntena mayA vismRtam / ato'haM bhrAtuH samIpe gatvA usakA anAcAra bhI janatA ke sAmane ghoSita kiyA jaave| isa taraha samasta nagara bhara meM usako cAroM aura phirAyA jaave| rAjAkI isa prakAra AjJA prApta kara rAjapuruSoMne usako usI prakAra kA paristhiti se yukta kara nagara se bAhira nikAla diyA / isa prakAra maraNa se adhika duHkhAI apamAnakoM pAyA jisase kamaTha ke citta meM vairAgya kA bhAva jAgRta ho utthaa| vaha vanameM calA gyaa| vahAM usane tApasa ke veSameM raha kara ajJAna tapa tapanA prAraMbha kara diyaa| idhara jaba marubhUti ne kamaTha kI isa prakAra dutaH DimbanA devI to usakA antaHkaraNa pazcAttApa se uttama hokara vicArane lagA- - aho mujhe dhikAra hai maiMne vyartha meM hI rAjA se gRhacchidra kahakara isa Apatti ko mola liyA hai| jyeSTha bhrAtA kI isa durdazA kA kAraNa maiM hI huA hUM, isa merI mUrkhatA ne hI Aja mere ghara ko ujAr3a diyA hai| sacha hai nItikAroM kA aisA kahanA kI - " graha ke dukharita ko kahA~ para bhI prakaTa nahIM karanA cAhiye" / vAmA Ave. A pramANe AkhA nagaramAM cAre tarapha tene pheravavAmAM Ave. rALanI A prakAranI AjJA maLatAM rAjapurUSAe rAjaAjJA anusAra karIne e dukhArI kamaTha purohitane nagarathI bahAra karI dIdho. A pramANe maraNI paNa ati bhayaMkara evA apamAna pAmavAthI e kamAnA manamAM tIvra vairAgyabhAva jAgRta thai gayA. AthI te vanamAM cAlyA gayA tyAM teNlR tApasanA vezamAM rahIne khUba ja zraddhApUrvaka tapa tapavAnA prAraMbha karI dIdho A tarapha marUbhUtie jyAre kamaDhanA AvA prakAranI duHsaha viTa'banA joi tyAre tenuM aMtaHkaraNa padma tta pI ukaLI uThayuM ane te maneAmana vicAravA lAgyA ke, mane dhikkAra che, blamAM me mArUM gRhachidra rAjA pAse jAhera karIne A prakAranI ArpAtta ubhI karela che. meATAbhAinI AvI durdazAnuM kAraNa huM ja chuM. mArI A prakAranI mUrkhatAnA kAraNe Aje mArA hAthe mArU ghara ujaDa banela che. sAcu che nItiArAnuM e kahavuM che kaeN, "potAnA gharanuM chidra kAi paNa bhAge kAMca pragaTa na karavu joIe 104 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 826 uttarAdhyayanasUtre prANapAtapurakasa vAdhaM tana samApayAmi / eva / marubhUnanaM gatvA bhrAtuzca Na yo ryapatat / tasmin samaye durdhiyAmekamaThaH kukarmakarmaThaH kamaThasta. nmUlA mRtyorapyadhiko viDambanAM smaran caraNayoH prayitatA bhrAtaH sara se zilAM prakSiptavAn / evaM kamaTakRtazilAmahAraNitamastako matirAtadhyAnayogAtprANAMmtyaktavAn / // iti prathamo marubhUtibhavaH // 1 // hAya- maiMne isa nIti ke vacana ko kyoM ullaMghana kiyaa| ropAkrAnta hokara maiMne apane para kA khyAla nahIM rkhaa| ataH aba merI bhalAI isI meM hai ki maiM baDe bhAI ke pAra paDakara apane isa aparAdha kI kSamA yAcanA kruuN| unake caraNoM meM paDakara kahUM-mere bhAI ! mere isa aparAdha kI kSamA do| uTho aura ghara para clo| isa prakAra vicAra kara marubhUti usI samaya ghara se nikala kara vanameM gyaa| vahAM pahuMca kara usane baDe prema ke sAtha bhAI ke caraNoM meM namana kiyaa| namana karate hI marUbhUti ke mastaka Upara durbuddhi ke eka maTha svarUpa usa kukarma karmaTha ne apanI mRtyu se bhI bhayaMkara durdazA ko yAda kara zilA paTaka dii| isa prakAra kamaThakRta zilA ke prabhArase cUrNita mastaka hokara marUbhUti ArtadhyAna se marakara viMdhyAcala parvata para hAthI kI paryAya meM utpanna huA // / yaha marUbhUti kA prathama bhava hai // meM A nIti vacananuM zA mATe dilaMghana karyuM ? repanA AveSamAM AvI jaIne meM ghara ane bahArane kAMI paNa vicAra na karyo, AthI mArI bhalAI te have emAM ja rahI che ke, huM moTAbhAInA pagamAM paDIne mArA A aparAdhanI kSamA yAcanA karUM. emanA caraNomAM paDIne mArA aparAdhanI kSamA mAguM ane temane pharI pAchA gharamAM laI AvuM. A prakAranAM vicAra karIne marUbhUti te samaye gharathI nIkaLIne vanamAM gaye. tyAM pahoMcIne teNe ghaNuM ja premathI bhAInA caraNomAM namana karyuM namana karatAM ja dubuddhithI bharelA evA e kamaThanA vittamAM pitAnI thayela durdazAne citAra jAgRta bane ane AthI kaI prakArane vicAra na karatAM eka pattharanI zIlA upADIne tenA mAthA upara jhIMkI. kamaTha dvArA mastaka upara thayelA zIlAnA prahArathI marUbhUtinuM mastaka chuMdAI gayuM ane e prahAranA kAraNe A dhyAnathI mArIne viMdhyAcaLa parvata upara hAthInI paryAyamAM utpanna thayA. A marabhUtine prathama bhava thaye, utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzanI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam (atha dvitIyo gajabhatraH ) itthaH dhyAnayogAnmRtaH vindhyAcale yUthAdhipo gajo jAtaH / itazvArado nRpaH zarau trIbhiH saha gRhoparitanabhAge krIDan kSaNAddhodayamindradhanuH zobhitaM vidyudyuktaM garjantaM megha dRSTavAn / taM dRSTvA rAjA sahasaivambravot aho ! kIzo'yaM manoharo meghaH / tataH kSaNAdeva sa megho jale tailamitra nivistRtaH / punaH kSaNAdeva sa megho bAto to bhAgyahInavAcchAd dvitIya bhava hAthI kA isa prakAra hai - 827 jaya marubhUti ArtadhyAna ke prabhAva se viMdhyAcala parvata para yUthApati hAthI kI paryAya se utpanna huvA usI samaya kI yaha ghaTanA hai kI aravinda rAjA ko vairAgya kA raMga jama rahA thaa| bAta isa prakAra haijaba zarat Rtu meM aravinda rAjA striyoM ke sAtha gRha ke uparitana bhAgapara krIDAkara rahe the usa samaya unhoMne vidyut yukta garjanA karatA huA eka megha dekhA / paraMtu thoDI ho dera bAda jaba unhoMne punaH usako dekhA to vaha indradhanuSa se zobhita megha unako dekhane meM nahIM aayaa| aba kyA thA - sahasA unake citta meM yaha bAta jama gaI ki dekho to sahI - jo megha pahile dekhA gayA thA vaha kitanA cittAkarSaka thA jala meM jisa taraha taila bindu phaila jAtI hai usI taraha vaha bhI AkAza meM vistRta ho rahA thA - paraMtu vAyu ke jhakore ko usakA isa prakAra phailAnA bIjo bhava hAthInA A pramANe che. marUbhUti AntadhyAnanA prabhAvathI vidhyAcaLa parvata upara yUtha adhipati hAthInI paryAyamAM utpanna thaye A samayanI ja A vAta che ke, araviMda rAjAne bairAgyanA raMga lAgI rahyo hatA e vAta A prakAranI che-- zakra rUtumAM arivaMda rAjA pAtAnI zriyAnI sAthe peAtAnA rAjabhagananA uparanI agAsI upara besIne AnaMdanA anubhava karI rahela hatA te samaye teNe vIjaLInA camakArA sathe gajanA karatA medhane caDo AvatA joyA. thADI ja vAra pachI jayAre temaNe pharI AkAza tarapha joyu tA IndradhanuSyathI dedIpyamAna evu` meghanu Agamana temanI dRSTie na paDayuM. A pramANe joyA pachI enA dilamAM ekAeka prakAza jAgI uThayA. ane te mane gata vicAravA lAgyA ke, meM thoDI ja vAramAM pahelAM meghanI je ghaTA caDhelI joyela hatI te keTalI cittane AkaSa Nu karanAra hatI. jaLamAM je pramANe telanu' nAnuM sarakhuM TIpu phelAine mADhu dekhAya che. A pramANe megha paNa AkAzamAM phelAine kevu AkarSaNa jamAvI rahela hatA. paraMtu vAyuthI enuM A prakAranu' suMdara rUpa sahana na thayuM jethI pAtAnA jhapATAthI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttaradhyAyanamUtra 828 vyAyan vinaSTaH / tato rAjA manasyevamacintayat-yathA'sau megho dRSTaH evameva saMsAre sarve'pi bhAvAH santi / atasteSu snAtmAhataiSiNaH kA ratiH ? evaM samutpannasamutkRSTavairAgyo'ravindanRpastarikSaNe jAtismaraNamAptavAn / tataH putraM rAjye saMsthApya sa prasannaguptAcArya sannidhau dIkSAM grahItavAna / tatpazcAdaravindamuniH krameNa gItArthaH sannavadhijJAnamAptavAna / ekadAsravindamunirguroranujJayA ekAkI grAmAnugrAmaM viharan madhyAhnakAle marubhUtigajAzritAmaTavIM prAptavAn / tatrAsau munibhchAyAzItale tarutale samupaviSTaH / sahya nahIM huaa| usane akAla meM hI usa bicAre ko bhAgyahIna puruSa kI icchA kI taraha dhvasta kara diyaa| taba isase yahI bAta sAbita hotI hai ki jisa prakAra yaha megha dekhate 2 vilIna ho gayA isI taraha se saMsAra ke samasta padArtha bhI dekhate 2 naSTa ho jAne vAle hai| ataH mokSAbhilASiyoM ke liye inameM anurAga karane ko sthAna hI kahAM hai ajJAnI haiM ve jo inameM anurAga karate haiN| isa prakAra ko vicAradhArAne aravinda rAjA kA jIvana badala diyA unhoM ne apane putra ko rAjya de kara vairAgyabhAva kI jAgRti se evaM jAtismaraNa jJAna se prasannaguhAcArya ke samIpa jAkara bhAgavatI dIkSA dhAraNa karalI / dIkSA dhAraNa karane ke bAda kramazaH ve gItArtha bhI bana gaye aura avadhijJAna ko paaye| eka samaya kI bAta hai ki jaba ve guru mahArAja kI AjJA le kara ekI grAmAnugrAma vicarate 2 marubhUti kA jIva vaha hAthI jisa vanameM rahatA hai vahAM padhAre aura Akara madhyAhna kAla meM eka vRkSa kI zItala chAyA bhAgyahIna purUSanI icchA je pramANe chinnabhinna ja thavA sarAya che te pramANe akALe ja tene chinnabhinna karI dIdhA. AthI e vAta siddha thAya che ke, je prakAre jotajotAmAM e megha vilIna thai gayeA. eja rIte saMsAranA saghaLA padA paNa jotajotAmAM namra thaI janArA che. AthI mAsanA abhilASIce e enAmAM jarApaNa anurAga rAkhavA na joie emAM anurAga rAkhanArA ajJAnI cha. mA prakAranI vicAradhArAe araviDha rAjAnA jIvanane tAtkAla ja badalI nAkhyuM. teNe peAtAnA putrane rAjyagAdI upara sthApita karI vairAgya bhAvanI jAgratithI ane jAtismaraNu jJAnathI prasannaguptAcAryanI pAse jaIne bhagavatI dIkSA dhAraNa karI lIdhI. dIkSA dhAraNa karyo pachI kramazaH te gItA paNa anI gayA ane avadhijJAnane prApta karyuM. eka samayanI vAta che ke, jyAre te gurU mahArAjanI AjJA laine ekAkI grAmAnugrAma vicaratAM vicazmAM marUbhUtinA jIva e hAthI je vanamAM rahetA hatA tyAM pahoMcyA. madhyAkALa hevAne kAraNe uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIgarzvanAthacaritanirUpaNam tasminneva samaye ko'pi sArthastatra smaagtH| tasya sArthasyAdhipatirAsItsAgaradattanAmA zreSThA / tena sArthavAhena saha sa sArthoM munisamIpe samAgatya taM natvA tatsamIpe sthitH| dasminneva sAre kareNukAbhiH sahitI marubhUtigajo jalavihArArtha sarasastIre smaagtH| sa tatra sarasi jalavihAraM kRtvA jalaM pItvA kareNubhiH parivRtaH upari samAgatya yAvadizaH pazyati, tAvattarutale sthitaH sa saarthstenaavlokitH| taM sArtha dRSTA krodhAdhyAtacittaH sa karI tvaritaM yama iva samAgataH / kAlarUpiNaM taM gaje samApatantaM pravilokya sarve'pi sArthasthitA manuSyAH svaprANAn rakSitumitastataH plaayitaaH| aravindamunistu taM bodhAI meM viraaje| taba usI samaya eka sArtha vahAM unake pAsa AyA, isakA adhipati thA sAgaradatta seTha vaha sArtha munirAja ko namana kara eka aura baiTha gyaa| itane meM hI hathiniyoM se sahita vaha marubhUti kA jIva hAthI bhI vahAM jala kroDA ke liye tAlAba ke pAsa aayaa| vahAM usane svecchAnusAra jala kroDA kiyA tathA manamAnA jala bhI piiyaa| pazcAta haniyoM se parivRta ho kara vaha pAnI meM se nikala kara taTa para aayaa| Ate hI usane jyoM hI apanI dRSTi U~cI kara aura dRSTi ko idhara udhara dizAoM kI aura DAlI-taba usakI nigAha meM vRkSa ke nIce baiThA huA sArtha dikhalAI pdd'aa| sArtha ko dekhakara krodha se aMdhA hokara vaha hAthI yamarAja kI taraha ikadama usapara TUTa paDane ke liye usakI aura baDe vega se baDha gyaa| apanI tarapha hAthI ko vikarAlarUpa meM AtA huA dekhakara sArtha ke loga apanA prANa bacAne ke liye idhara eka vRkSanI zItaLa chAyA nIce bIrAjamAna thayA. A samaye eka sAthe tyAM temanI pAse Avyo. ene adhipati hate sAgaradatta zeTha. e sAthe munirAjane namana karI eka bAju besI gaye. e samaye hAthaNIonA vRMda sAthe marUbhUtine jIva e hAthI paNa tyAM jaLakrIDA karavA mATe taLAvanI pAse AvI pahoMcyA, tyAM teNe potAnI IcchA anusAra jaLakrIDA karI ane manamAnyuM jaLa paNa pIdhuM. pachI hAthaNIthI gherAyela e hAthI pANImAMthI nIkaLIne bahAra AvyuM. bahAra nIka LatAM teNe potAnI dRSTi uMcI karI ane cAre tarapha jovA mAMDayuM tyAre tenI najara vRkSanI nIce beThelA sAthe upara paDI. sArthane jotAM ja ekAeka tenAmAM krodha utpanna thayo ane krodhathI AMdhaLo banela e hAthI yamarAjanI mAphaka ekadama enA upara tUTI paDavA ghaNA ja vegathI tenA tarapha deDa. hAthIne vikarALarUpa karI potAnA tarapha deDo Avate joIne sArthanA mANase potAnA jIvane bacAvavA ahIMtahIM nAsI chUTayA. jyAre ara uttarAdhyayana sUtra: 3 Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre svAvadhijJAnenAvalokya kAyotsarga kRtvA'cala itra tatraiva tasthau / atha RddhaH sa karI ttpaashcmaagtH| taM tathA susthiraM vilokya samupazAntakopaH sa gajasta. tparata: sthiratayA sNsthitH| atha so'ravindamuniH kAyotsarga pArayitvA tasya gajamyopakRtaye idamAha-bhoH ! svaM marubhUtibhavaM kiM naM smarasi ? aravindanRpaM mAmapi kiM na jAnAsi ? aye kRtina ! pUrvabhave patipannaM zrAvakadharma ki vismRto'si ? itthaM tenoktaH sa gajo jAtismRtimAptavAn / tataH sa svazuNDAdaNDamU:kRtya taM muni namati sma / tadanu sa gajastena muninopadiSTaM udhara bhAga gye| ve araviMda munirAja to kAryotsarga dhAraNa kara baiTha gye| munirAjane avadhijJAna dvArA yaha jAna liyA thA ki yaha marubhUti kA jIva hai aura bodhake yogya hai| hAthI doDatA huA munirAja ke bilakula samIpa A gyaa| munirAja ko sthira dekhakara hAthI kA krodha upazAnta ho gayA aura vaha sthira bhAva se unake hI sAmane sthira hokara khar3A rhaa| hAthI ko upazAnta dekhakara munirAja ne kAryotsarga ko pAra kara usa hAthI kI bhalAI ke nimitta isa prakAra kahA-bho gajarAja! kyA tuma apane marubhUti ke bhavako aura mujha aravinda rAjA ko bhUla gaye ho ? / tathA pUrvabhA meM grahaNa kiye gaye zrAvaka dharma ko bhI bhUla gaye ho ? / tumheM kyA yAda nahIM hai ki tuma isase pahile bhava meM marubhUti the aura maiM tumhArA rAjA aravinda huuN| tathA tumane zrAvaka dharma aMgIkAra kiyA thaa| isa prakAra munirAja ne jaba kahA to usa hAthI ko jAtismaraNa jJAna utpanna ho gyaa| isase usane usI samaya apane suNDAiNDa ko U~cA karake munirAja ko namana kiyaa| vida munIrAja te kAtsaga dhAraNa karIne besI gayA. munirAje avadhijJAna dvArA e jANI lIdhuM hatuM ke, A marUbhutino jIva che ane badhAne gya che. hAthI doDato deDate munirAjanI pAse AvI pahocyA tyAre munirAjane sthira joIne tene krodha zAMnta thaI gayo ane te sthirabhAvathI munirAjanI sAme AvI ubhuM rahI gaye, hAthIe krodhane tyAgI dIdhA che ane sthira thaIne ubhela che te jANIne munirAje kAyotsargane pAra karI e hAthInI bhalAInA mATe A pramANe kahyuM- he gajarAja ! zuM tame tamArA marUbhUtinA bhavane ane mane araviMda rAjAne bhUlI gayA che ? temaja pUrvabhavamAM grahaNa karela zrAvaka dharmane paNa bhUlI gayA cho? tamane e dhyAnamAM nathI ke, pUrvabhavamAM tame marUbhUti hatA ane huM tamAre rAjA araviMda hatuM. A prakAre munIrAje jyAre kahyuM tyAre e hAthIne jAtismaraNa jJAna utpanna thaI gayuM. AthI teNe eja samaye pitAnI sUMDhane uMcI karI munirAjane namana uttarAdhyayana sUtra: 3 Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 831 na jainandradharma pratipadya guNAkaraM taM munivaraM svasthAnaM gataH / atha te sArthikAstamadbhutaM dRzyaM dRSTvA tasya munivarasya samIpe samAgatya taM bhaktibahumAnapurassaraM praNatavantaH / atha te munivaraM macchuH - bhagavan ! ko bhavAn ? kazca bhavato dharmaH ? tato muniH svakIyaM nAma dharma ca uktatvA tebhyo jinabhoktaM sarvato vizuddha dharma proktavAn / te sarve'pi munerupadezaM zrutvA zrAvakadharmamaya jinendraktamArgAnuyAyinI jAtAH / munerupadezAnmarubhUtijIvaH sa hastI muni vadIryayA carana SaSThAdikaM tapaH kurvan pAraNAyAM zuSkaparNAdikam abhyavaharana, vanyamahipadyAloDitaM prAsukaM palalajalaM vina parityakta sakalabhogaH zubhAzayo jAtaH isake bAda munirAja ne use jainendradharma kA upadeza diyaa| dharmakA upadeza sunakara hAthI ne usako aMgIkAra kara liyA aura guNoM ke sAgara munirAja ko namana kara phira vaha apane sthAnapara calA gyaa| jaba sArthajanoM ne isa taraha kA yaha adabhUta dRzya dekhA to dekhakara ve saba ke saba pAsa meM Akara bhakti bahumAna puraspara munirAja ko vandana kiyA / pazcAt unase pUchane lage-bhagavan ! Apa kauna hai ? kyA Apa kA dharma hai ? nAma bhI ApakA kyA hai ? munirAja ne isake uttara meM apanA nAma evaM dharma Adi saba kahA / pazcAt jinendra kA dharma kyA haiM vaha bhI unako kahA aura vaha bhI pharamAyA ki yahI dharma sarvato vizuddha hai / isa prakAra munivara kA dhArmika upadeza sunakara ve saba ke saba sArthajana Avaka dharma ko aMgIkAra kara jinendra mArga ke anuyAyI bana gaye / munirAja ke upadeza se marubhUti kA jIva bhI muni kI taraha IryApatha se calane lagA tathA chaTha Adika kI tapasyA bhI karane lagA karyu. A pachI munirAje tene jInendra dhamanA upadeza ApyA. dharmAMnA upadeza sAMbhaLIne hAthIe tenA aMgIkAra karI lIdhA. ane guNAnA sAgara munirAjane namana karIne pachI te peAtAnA sthAna upara cAlI gayA. jyAre sAjanAe A prakAranu adbhUta drazya joyu tyAre temanA hRdayamAM paNa dharmabhAvanI jAgRti thai AvI ane hAthInA cAlI gaya! pachI teo munirAjanI pAse AvI pAcyA ane khUbaja bhakitabhAva pUrvaka munirAjanA caraNamAM va Mdana karIne temane pUchyuM-bhagavAna ! Apa keNu chA? ApanA zuM dhama che? ApanuM nAma zuM che ? munirAje uttaramAM peAtAnuM nAma tathA dhama Adi saghaLe vRttAMta karI saMbhaLAvyeA. pachIthI jInendranA bhrama kevA che e paNa emane samajAvyuM. ane kahyu ke, A dhamA~ saMpUrNa vizuddha che. A prakAranA munirAjanA dhArmika upadeza sAMbhaLIne e saghaLA sAjAe zrAvaka dharmonA aMgIkAra karyAM. ane jInendra mAnA anuyAyI enI gayA. munirAjanA upadezathI marUbhUtine jIva hArthI paNa muninI mAphaka IrSyApathathI cAlavA lAgye tathA chaTha uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 832 uttarAdhyayanasUtre % 3D itazca kamaThatApasaH sodaraM hatvA'pyanupazAntakopaH kAlasamayaM prApya mRtvA vindhyATavyAmatyutkaTaH kukkurajAtIya ura:parisaoNM jAtaH / sa ekadA tatraiva vindhyATavyAM paribhraman pracaNDamArtaNDakiraNasaMtaptaM payaH pAtuM sarasi pravizantaM marubhUtimatagajamapazyat / atha sa gajo daivayogataH paGke nimagnaH / tadA'sau kamaThajIvaH kukuTajAtIyaH sarpaH samuddIjhavairabhAvaH samuDDIya tanmastake dRssttvaan| evaM pAraNA ke dina zuSka parNAdika kA AhAra karane lgaa| jaba isako pyAsa lagatI to yaha vanyamahiSa Adi jAnavaroM dvArA AloDita prAsuka palbala-choTe khar3e ke jala ko pI letA! isa taraha sakalabhogoM kA parisyAga kara yaha sarva prakAra se zubhAzaya vAlA bana gyaa| udhara marubhUti bhAI ko mArakara bhI jaba kamaTha kA krodha upazAMta nahIM huA vaha usI krodha se jalatA huvA kAla samaya pAkara marA aura vindhyATavI meM atyutkaTa kukuTa jAti kA uraHparisarpa-sarpapane utpanna huaa| eka dinakI bAta hai ki jaba marubhUti kA jIva vaha hAthI usI vindhyATavo meM ghUmatA huvA pracaNDamANDa kI kiraNoM se saMtapta hokara pAnI pIne ke liye tAlAba meM ghusa rahA thA taba ghusate hue isako usa sapane dekha liyaa| garmI kI adhikatA se tAlAba kA pAnI bahuta kucha sUkha gayA thaa| ataH isake taTapara kAdava jamA huA thaa| hAthI praviSTa hote hI karmavaza usa kAdava meM burI taraha phaMsa gyaa| jaba usa sarpane Adikana tapasyA paNa karavA lAgyA. ane pAraNAnA divase sUkAM pAMdaDAM vagerene AhAra karavA mAMDe. jayAre tene tarasa lAgatI tyAre te vanabheMsa AdI janAvare jemAM ALoTatAM evA pANInA khADAomAMthI pANI pII le. A pramANe saghaLA bhegone parityAga karIne te sarva prakAranA zubhAzayavALo banI gaye. bIjI bAju potAnA bhAI marUbhUtine mArI nAkhavA chatA paNa kamaThane krodha zAnta na thaze. ane e krodhathI baLI rahela e e kamaTha rakhaDI rajaLIne maryo tyAre tene jIva vidhyATavImAM kukakuTa jatInA sarparUpe sarpa paNAthI utpanna thayA. eka divasanI vAta che ke, mArUbhUtine jIva hAthI eja vidhya aTavImAM pharate pharate sUryanA prakhara tApathI trAsa pAmate pANI pIvA mATe taLAvanI pAse pahoMcyo. hAthIne pANI pIvA taLAvamAM jatAM sApe joI lIdhA. A samaye prakhara evA tApane laI taLAvanuM moTA bhAganuM pANI sUkAI gayuM hatuM ane cAre bAju kAdavanA thara jAmI paDela hatA. pANInI tarasathI akaLAI rahela e hAthIe kAdavamAM thaIne pArtha tarapha javA mAMDayuM paraMtu vacce ja te kAdavamAM uDe pUtI gaye. A utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzanI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 833 tato viSavyAptazarIraH sa gajaH svAvasAnaMsamIpastha vijJAyA'nazanaM kRtvA duHsahAM viSavedanAM sahamAnaH paJcanamaskriyAH smaran prANAMstyaktavAn // // iti dvitIyo gajabhavaH // || atha devabhavastRtIyaH // ithaM prANAn parityajya sa sahasrAranAmake'STame devaloke saptadazasAgarAgost devo jAtaH / kukkaTanAgazcA'pyanyadA mRtvA pazcamapRthivyAM saptadazasAgarAyuko nArako jAtaH 1 hAthI ko kAdava meM pha~sA huA dekhA to vaha ur3akara vahAM AyA-a -aura Ate hI usane usake mastaka para DaMka lagA diyaa| DaMka lagate hI hAthI ke samasta zarIra meM viSa phaila gyaa| hAthIne apane avasAna kA samaya samIpastha jAnakara samAdhi maraNa dhAraNa kara liyA aura AhAra pAnI kA sarvathA parityAga kara usa duHsaha viSa vedanA ko samatA bhAva se sahana kiyaa| isa taraha paMca namaskAra maMtra kA jApa karate hue usane apane prANoM kA visarjana kiyA isase vaha isa tRtIya bhava meM devakI paryAya meM jAkara utpanna ho gyaa| sahasrAra nAmaka aSTama devaloka kA yaha deva huA vahAM isakI Ayu satraha sAgara kI huI / kukkuTa nAga kA jIva bhI apanI paryAya ko choDakara paMcama pRthivI meM sahasAgara kI Ayu kA dhAraka nAraka huA / yaha marubhUti kA dvitIya aura tRtIya bhava hai| tarkanA lAbha laI kamaThanA jIva e sarpa tenA upara tarApa mArIne tenA mAthA upara DaMkha mAryAM. sarpanA karaDavAthI tenuM ahera hAthInA sArAe zarIramAM prasarI gayu. hAthIe pAtAnA maraNu kALa najIka jANu)ne samAdhI maraNu dhAraNu karI lIdhu. ane AhAra pANInA parityAga karI sarpanA aheranI duHsaha vedanAne samatA bhAvathI sahana karI ane paMca namaskAra maMtranA jApa karatAM karatAM teNe peAtAnA prANAnuM visarjana karyuM. AthI te trIjA bhavamAM dhruva paryAyamAM utpanna thayA ane sahAra nAmanA AThamA devalAkamAM te deva thayA tyAM emanI Ayu sattara sAgaranI hatI. kuphruTa nAgane jIva paNa pAtAnI paryAyane choDIne pAMcamI pRthvImAM sattara sAganI AyuSyavALA nAraka thayA. A marUbhUtinA bIjo ane trIjo bhava thayo. 105 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 834 uttarAdhyayanasUtre / atha kiraNavegabhavazcaturthaH // atha sa marubhUti gajajIvaH svAyuHsthitibhavakSayeNa tasmAd devalokA. kacyuto'smin jambUdvIpe pUrvamahAvidehe sukaccharijaye vaitAbyaparvate svazobhayA vijitAlakAyA tilakAnAmanagaryAH svAmino vidyudgati nAmakasya vidyAdharasya kanakatilakA nAmnyA rAjyAH kukSau samavatIrNaH / tataH sA kanakatilakA garbhasamaye'tikrAnte janamanonayanAnandakaraM sukumAraM kumAra jnitvtii| mAtApitRbhyAM tasya mahatA mahotsavena 'kiraNa vega' iti nAma kRtam / krameNa pravarddhamAnavayasA saha tena kalAcAryasamIpe sklaaklaa'dhiitaa| evaM pratipannasakalakalaH marubhUti kA kiraNa vega nAma kA cothA bhavajava satrahasAgara pramANa AyuvAle sahasrAra devaloka meM rahate 2 marubhUti ke jIva kI paryAya samApta ho cukI taba vaha vahAM se cvaa| aura cavate hI isa jaMbUdvIpa meM pUrva mahAvidehastha sukaccha vijayAntargata vaitAThya parvata para vartamAna tilaka nAma kI nagarI jo apanI zobhA se alakApurI ko bhI purI taraha se tiraskRta karatI thii| usa meM usake svAmI vidhudgati vidyAdhara kI kanakatilakA patnI kI kukSi meM avatarita huaa| garbha kA samaya jaba samApta ho cukA taba kanakatilakAne janamanonayanAnaMdakArI eka sukumAra kumAra ko janma diyaa| mAtApitA ko isake janma se apAra harSa huaa| una donoMne isakA nAma 'kiraNavega' rkhaa| phiraNavega dvitIyA ke candramA kI taraha kramazaH vRddhiMgata hone lagA aura umara kI vRddhi ke sAtha 2 kalAoM kA abhyAsa bhI karane lgaa| jaba vaha sakala kalAoM kI prApti se vizeSa niSNAta marUbhUtino kiravega nAmane cothe bhava:- satara sAgara pramANa AyuvALA sahasAra devalokamAM rahetAM rahetAM marUbhUti jIvanI devalokanI A yu pUrI thaI tyAre te devalathI cavIne jaMbudvIpamAM pUrva mahAvideha suka7 vijyAntaragata vaitADhaya parvata upara AvelI tilaka nAmanI nagarI ke je pitAnI zebhathI AlakApurInA jevI zobhAyamAna hatI temAM tyAMnA svAmI vivati vidyAdharanI kanaka tilakA patnInI kukhethI avataryo. garbhano samaya pUrA thayA tyAre kanakatilakAe jenAranA manane ati AnaMda pamADe tevA sukumAra putrane janma Ape. mAtApitAne putranA janmathI ghaNoja harSa che. A bannee putranuM nAma "kiraNaga" rAkhyuM. bIjanA caMdramAnI mAphaka kiraNaga kamazaH vadhavA lA. umaranA vadhavAnI sAthosAtha kaLAone abhyAsa pUrNa karavA mAMDayo. jyAre teNe yuvAvasthA prApta karI tyAre saghaLI kaLAeNe paNa bhAre nipuNatA meLavI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam sa yauvanaM vayaH prApya rUpacAturyaudAryAdiguNagaNAlaGkatA anekA rAjakanyAH pariNItavAn / taM rAjyabhArodvahanakSamaM vilokya vidyudgatirvidyAdharasta mai rAjyaM samaya svayaM guruguptAcAryasamIpe matrajitaH / gRhItarAjyabhAraH kiraNa vego nyAyena prajAH paripAlayan bahUni varSANyatikrAntavAn / ekadA sa suragurunAmno dharmadezanAM zrutvA saMjAtatIvravairAgyo rAjyabhAraM putre nyasya svayaM tatsavidhe pavajitaH / krameNa gItArthaH sa kiraNavegamunirekA kivihArAbhigrahaM gRhItvA nabhoevaM audArya Adi guNagaNoM se alaMkRta aneka rAjakanyAoM ke sAtha isakA vivAha bhI kara diyA / dhAre 2 jaba kumAra rAjyasaMcAlana ke yogya bana gayA taba vidyudgati vidyAdharane usako rAjyabhAra samarpita kara svayaM guptAcArya guru mahArAja ke samIpa bhAgavatI dIkSA dhAraNa karalI / kiraNavegane baDI buddhimattA ke sAtha nyAyanItipUrvaka rAjya kA saMcAlana karate hue prajAjanoM ko khUba AnaMda se rakhA / ima prakAra rAjya kA bhAra saMbhAlate 2 kiraNavega ke kitaneka varSa vyatIta ho cuke / eka samaya kI bAta hai ki kiraNavega ke suraguru nAmake kisI munirAja ke mukha se dhArmika dezanA kA jJAna prApta karake usake prabhAva se citta meM vairAgya kA tIvra raMga jama gayA / isaliye usane apane putra para rAjya kA bhAra sthApita kara svayaM una munirAja ke pAsa bhAgavatI dIkSA dhAraNa karalI / dIkSA lekara unhoMne kramazaH AgamoM kA guru ke samIpa khUba adhyayana kiyA isa se ve gItArtha ho gye| ve ekAko vihAra lIdhI hatI. rUpa, caritra ane audAya Adi guNethI zAbhAyamAna evA e kumAranAM aneka rAjakanyAenI sAthe lagna paNa karI devAmAM AvyAM. dhIre dhIre kumAra jyAre rAjyanA kArAbAra calAvavAmAM kuzaLa khanI gayA tyAre vidragati vidyAdhare ene rAjayagAdi upara besADIne guptAcArya mahArAjanI pAse jaI ne bhAgavatI dIkSA dhAraNa karI lIdhI. kiraNavege ghaNIja budhdhimattAno sAthe nyAyanIti pUrvaka rAjyanuM saMcAlana karI prajAne khUba AnaMdamAM rAkhI. ApramANe rAjyane bhAra saMbhALatAM sabhALatAM kiraNaveganAM keTalAMka varasA vyatIta thaI gayAM. eka samayanI vAta che ke, kiraNuvege suragurU nAmanA kAi eka munirAjanA mukhethI dhAmika dezanAnu jJAna prApta karyuM enA prabhAvathI tenA cittamAM vairAgyane tIvra raMga jAmI gayA. AthI teNe potAnA putrane rAjyagAdI suprada karI daita pAte munirAjanI pAsethI bhAgavatI dIkSA dhAraNa karI lIdhI. dIkSA lIdhA pachI temaNe gurUnI pAsethI AAgamenu khUkha jJAna meLavyuM. AgamAnA adhyayanathI tee gItA banI gayA. ane uttarAdhyayana sUtra : 3 835 Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 836 uttarAdhyayanasUtre gatyA viharan pusskrdviipmaayaatH| sa tatra kanakagirinAmno girerantike kAyotsargapurassaraM vividhaM tapo'tapyata / paJcamanarakAtsvAyuHsthitibhavakSayeNa nirgataH kamaThajIvastasyaiva giregahare mahAviSaH soM jaatH| sa caikadA girisamIpe paribhramana kAyotsargeNa saMsthitaM dhyAnasthaM taM munivaraM dadarza / tataH pUrvabhavavaireNa kruddhaH sa sarpastasya munivarasya pratyaGga dadaMzaM / ittha sarpadaSTaH kiraNa vegaRSiranA na kRtvA'cintat-sarpo'sau mama suhRt , karma nirjaraNe sahAyakArI ! ato'sau prazaMsanIya eva na tu nindyH| itthaM vicintayan sasudhIH prANAn parityaktavAn / / karate hue AkAzamArga se puSkaradvIpa meM aaye| vahAM para unhoMne kanakagiri nAmaka parvata ke pAsa kAyotsargapUrvaka aneka prakAra ke tapoM kA sapanA prAraMbha kara diyaa| idhara paMcama naraka se apanI Ayu kI samApti ke bAda kamaTha kA jIva vahAM se nikalA aura nikala kara usI giri kI guphA meM mahAviSailA sarpa ho gyaa| eka dina kI bAta hai ki jaba vaha giri ke samIpa ghUma rahA thA taba usane kAyotsarga meM sthita dhyAnastha una kiraNavega munirAja ko dekhaa| dekhate hI usake krodha kA ThikAnA nahIM rahA-pUrvabhava ke baddhavara se kruddha hokara usane munivara ke pratyeya aMga para DaMka maaraa| isa prakAra sarpa se dRSTa hokara ve kiraNavega muni anazana karake vicAra karane lage ki yaha sarpa merA mitra hai kyoM ki karmoM kI nirjarA karane meM ekAkI vihAra karatAM karatAM AkAza mAthI 5 kara dvIpamAM pahoMcyA. tyAM temaNe kanakagirI nAmanA parvatanI pAse kAcotsarga pUrvaka aneka prakAranA tapane tapavAne prAraMbha karyo bIjI bAju pAMcamA narakamAMthI pitAnI AyunI samApti pachI kamaDane jIva tyAMthI nIkaLIne kanakagiri parvatanI guphAmAM mahAviSavALA sarSana paryAyamAM avataryo. eka divasanI vAta che ke, jyAre te girinI pAse ghUmI rahela che tyAre teNe kAtsargamAM sthita dhyAnastha evA kiraNaga munirAjane joyA. jotAM ja tenA kopanuM ThekANuM na rahyuM. pUrvabhavanA baMdhAyela verathI krodhita banIne teNe munivaranA pratyeka aMga upara DaMkha mAryo. A prakAre sapanA hasavAthI te kiraNa vega munirAja anazana karIne vicAravA lAgyA ke, A sarpa mAro mitra che. kemake, karmonI nIrja karavAmAM te mane sahAyaka banela che. AthI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam (atha devabhavaH paJcamaH) tataH mo'cyutanAmake dvAdaze devaloke jambUramAvarte nAmni vimAne dvAviMzatisAgaropamAyuH prabhAbhAsuraH suro jaatH| sa sarpastu vane paribhramannekadA davAgninA dagdho mRto bhUyaH SaSThapRthivyAmutkRSTasthitiko nArako jAtaH / / (atha vajranAbhabhavaH SaSThaH) tataH sa kiraNavegarSinovaH svAyuHsthitibhavakSayeNA'cyutakalpAccyuto'tra jambUdvIpe pazcimavidehakSetre sugandhivijaye ramyAyAH zubhaGkarApuryA adhipasya yaha merA sahAyaka banA hai / isaliye yaha prazaMzanIya hI hai nindya nhiiN| isa prakAra ko ujjvala vicAradhArA se otaprota hokara kiraNavega munirAjane apane prANoM kA parityAga krdiyaa| yaha marubhUti kA kiraNavega nAmaka cauthA bhava hai| // marubhUti kA pAMcavA devabhava // prAgoM kA parityAga karake ve acyuta nAmake bArahaveM devaloka meM jambUdramAvartanAmaka vimAna meM bAIsasAgara kI sthitivAle deva hue| inakA zarIra vahAM prabhA se bhAsura hone se inakA nAma prabhA. bhAsura huaa| sarpane bhI bhramaNa karate hue eka dina usI vana meM dAvAgni se jalakara apane prANoM kA parityAga kara chaThI naraka kA vaha utkRSTa sthiti kA dhAraka nArakI bnaa| // yaha pA~cavA~ bhava haiN|| marubhUti kA chaThA vajranAbhakAbhava kiraNavega muni kA jIva apane jIvana kA samaya samApta kara usa te prasaMzanIya che, niMdanIya nahIM. A prakAranI ujavaLa vicAradhArAthI otapreta banIna kiraNa vega munirAje pitAnA prANone parityAga karI dIdhuM. A marU tane kiraNaga nAmaka cothe bhava thayo. - pAcame deva bhava prANane parityAga karIne te azruta nAmanA bAramA devalekamAM jambudramAvarta nAmanA vimAnamAM bAvIsa sAgaranI sthitivALA deva thayA. temanuM zarIra tyAM prabhAthI bhAsura hovAthI temanuM nAma prabhAbhAsura thayuM. sapa paNa bhramaNa karatAM karatAM eka samaye te vanamAM dAvAnaLathI baLIne pitAnA prANa tyAga karIne chaThA narakamAM nArakI bane. A pAMcame bhava thayo marUbhUtino chaThTho vajInAmano bhavaHkiraNaga munine jIva pitAne jIvanane samaya samApta karI te ayuta utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 uttarAdhyayanasUtre mahAvIryasya vanavIryanAmno nRpasyAparalakSmyA iva lakSmIvanyA bhAryAyAH kukSau samavatINaH / atha vyatIte garbhasamaye lakSmIvatI rAjJI mUrye prAcIva tejasvinaM sutaM jnitvtii| tato dvAdaze'hani mAtApitRbhyAM tasya dArakasya mahatA mahotsavena vajranAma iti nAmakRtam / krameNa pravarddhamAnaH sa vajranAbhakumAraH kalA. cAryAta sakalAH kalAH kalayitvA yauvanaM vayaH prAptavAn / athAnyadA rAjA vajravIryoM rAjyabhArodvahanakSama svasutaM vajranAbhaM vilokya tammin rAjyabhAraM samaya svayaM prabajito jAtaH / vajranAbho'pi prajAM paripAlayana bahUni varSANi acyuta svarga se cyava kara vaha isa jaMbUdvIpa ke pazcima videhakSetra meM sugandhivijaya meM ramaNIya jo zubhaMkarapurI thI usake adhipati mahAparAkramazAlI vajravIrya rAjA the| unakI sAkSAt lakSmI jaisI lakSmIvatI rAnI thii| usakI kukSi meM avatIrNa huaa| lakSmIvatIne garbhA samaya vyatIta hone para pUrva dizA jaise tejasvI sUrya ko janma detI hai usI taraha se tejasvI putra ko janma diyaa| mAtApitAne putra ke prasava kI prakRSTa rIti se pramoda pulakita hokara putrotsava gyAraha dinataka mnaayaa| pazcAt bArahaveM dina baDe utsava ke sAtha unhoMne usakA 'vajranAbha' nAma rkhaa| vajranAbha kramazaH vRddhiMgata hone lgaa| umara kI vRddhi ke sAtha2 usane kalAcAye ke pAsa se samasta kalAoM kA abhyAsa bhI kara liyaa| jaba yaha yauvana ke raMga se khila cukA to pitAne isako taruNa dekhakara aneka rAjakanyAoM ke sAtha isakA vivAha saMbaMdha bhI kara diyaa| vajranAbhakumAra jaba rAjakAja ke saMbhAlane yogya bana gayA to pitAne usako rAjya kA bhAra soMpakara dIkSA dhAraNa svagathI cavIne jIpanA pazcima videha kSetramAM sugaMdhi vijayamAM ramaNIya evI je zubhaMkara purI hatI tenA adhipati mahAparAkramazALI vAvIya rAjAnI sAkSAta lakSamI jevI lakSamIvatI rANI hatI tenI kukhethI avataryo gabhIne samaya pUro thatAM lakSamIvatIe pUrva dizA je rIte sUryane janma Ape che te rIte tejasvI putrane janma Ape. mAtApitAe putranA janmathI utsAhita banIne agyAra divasa sudhI putra janmane utsava manAvyuM. pachI bAramA divase ghaNAja utsAhathI putranuM nAma vrajanAbha rAkhyuM. vanAbha kamazaH vadhavA lAgyA. umaranI vRddhi thatAM teNe kalAcAryanI pAsethI saghaLI kaLAono abhyAsa paNa karI lIdhA. jyAre te yuvAvasthAe pahoMcyA tyAre pitAe tene tarUNa jAIne aneka rAjakanyAenI sAthe tene vivAha saMbaMdha paNa karI dIdhu vajanAbhakumAra jyAre rAja kAryane saMbhALavAmAM gya banI gayA tyAre pitAe rAjyane bhAra tene suprada karI dIkSA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 839 rAjyaM kRtvA viraktimApanno rAjye svasutaM cakrAyudhaM saMsthApya svayaM kSemaGkara nAmna AcAryasya samIpe prabajitavAn / gRhItadIkSaH sa vajranAbhamunistotraM tapastapan parISahAn sahamAnaH krameNAkAzagamanAdikAH labdhIrAptavAn / athAnyadA gurorajJayA ekAkI viharan sa vajranAbhaRpirAkAzamArgega sukacchavijaye'gacchat / anyedhuH sa viharan bhImakAntAramadhyaga jvalana gariM gataH, tAvAsaryo'pyastAcale karalI / vajranAbha kumArane nyAyanIti ke anusAra rAjyakA saMcAlana karate hae prajAjanoM ko khUba saMtuSTa rkhaa| isa taraha rAjya karate 2 jaba apano AyukA adhika samaya vyatIta ho cukA, taba vajanAma rAjAne bhI cakrAyudha putra ko rAjya saMcAlana ke yogya dekhakara usa para rAjya kA bhAra sthApita kara kSemaMkara nAma ke AcArya ke pAsa munidIkSA dhAraNa karalI / dIkSita hote hI vajranAbha munirAjane tIvratapoM kA tapanA evaM parISahoM kA zAMtibhAva se sahana karanA, isa ora hI apanA samasta samaya vyatIta karanA prAraMbha kara diyaa| isa taraha unako kramazaH AkAza gamanAdika aneka labdhiyAM prApta ho gii| eka dina bajranAbha munirAjane apane gurudeva se ekAkI vihAra karane kI AjJA prApta karalI-so ve ekAkI vihAra karate hue AkAzamArga se sukacchavijaya meM A phuNce| vahAM Akara kisI eka samaya ve vihAra karate 2 bhayaMkara jaMgala ke bIca meM sthita jvalanagiri parvata para aaye| jisa samaya ye munirAja isa parvata para Aye the usa samaya sUrya astaadhAraNa karI lIdhI. vajanAbhakumAre nyAyanAti anusAra rAjayanuM saMcAlana karIne prajAne khUbaja saMtoSa Ape. A pramANe rAjya karatAM karatAM jayAre temanI Ayune ghaNe samaya vyatIta thaI cUkyo tyAre vajAnAbha rAjAe paNa potAnA cakra yudha nAmanA putrane rAjya saMcAlana karavA mAM yogya jANIne tene rAjyagAdI prada karo kSe makara nA manA AcAryanI pAse temaNe munidIkSA dhA rahyA karI lIdhI dIkSita thatAja vanAbha munirAje atyaMta kaThaNuM evA tIvratApe tapavAno prAraMbha karI dIdhA ane parISahene zAMtibhA vathI sahana karavA e tarapha ja potAno saghaLo samaya vyatIta karavAno prAraMbha karI de che. A prakAre temane kramazaH AkAza gamana Adi aneka labdhi prApta thaI gaI. eka divasa vajInAbha munirAje potAnA gurUdeva pAsethI ekAkI vihAra karavAnI AjJA prApta karI lIdhI. A pachI teo ekAkI vihAra karatA AkAza mArgathI sukacha vijayamAM pahoMcyA. tyAM pahoMcIne vihAra karatAM karatAM teo bhayaMkara jaMgalanI aMdaranA javalanagiri parvata upara pahoMcyA. je samaye munirAja A parvata upara pahoMcyA e samaye sUrya astAcaLa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre gtH| tataH sattvazAlI sa mahAmunistasya parvatasya kasmiMzcid gahare nisargeNa kAyotsargeNa sthitavAn / atha prAtaH kAle samudite sUrye jIvarakSAparAyaNaH sa munirgaharA nirgatya vihAraM kRtavAn / tasminneva samaye kuraGgakanAmA eko bhillo'pi mRgayArtha nirgtH| sa bhillaH kRtAnekabhavabhramaNo narakanirgataH sarpajIva AsIt / pApAtmA sa mRgayArtha pracalitaH prathamameva taM muni dRSTavAn / taM muniM dRSTvA'sAvamaGgalamiti matvA pUrvamavaratazca sa kuraGgakabhillo dhanurAkarNamAkRSya nizitena bANena tasya munehRdi prAharat / cala kI aura prasthita ho rahA thaa| ataH sattvazAlI ve munirAja usI parvata ke kisI eka guphA meM kAyotsarga kara Thahara gye| jaba prAtaHkAla kA samaya huA aura sUrya udita ho cukA taSajIvoM kI rakSA meM parAyaNa munirAjane vahAM se nikalakara vihAra kara diyaa| isI samaya eka kuraGgaka nAma kA eka bhIla bhI zikAra ke liye apanI pallI se nikalakara idhara udhara bhaTaka rahA thaa| yaha bhIla kA jIva aura koI nahIM thA naraka se nikalA humA sarpakA jIva thA jo aneka paryAyoM meM bhramaNa karatA huA isa bhilla kI paryAya se paidA ho gayA thaa| jaba vaha zikAra ke liye apane sthAna se calA to sarva prathama usakI dRSTi inhIM munirAja para pddii| unako dekhate hI pUrvabhava ke vaira se isakA svabhAva garama ho gyaa| usane vicAra kiyA ki dekho to sahI yaha ghara se nikalate hI mujhe amaMgala huA hai| ataH usane dhanuSa para tIkSNa vANa Aropita kara munirAja ke hRdaya para maaraa| tarapha jaI rahela hatA. AthI satvazALI e munIrAja e parvatanI eka guphAmAM kAryotsarga karIne rokAI gayA. - jyAre prAtaHkALano samaya thayo tyAre ane sUrya udaya thayo tyAre banI rakSAmAM parAyaNa evA munirAje tyAMthI nIkaLIne vihAra karI dIdhuM. A samaye eka pharagaThaka nAmane bhIla paNa potAnA sthAnamAMthI zikAra karavA mATe nikaLI paDela hatuM. A bhIlane jIva te bIje kaI nahIM paraMtu narakamAMthI nIkaLela sarSane jIva hatuM. je aneka paryAyamAM bhramaNa karIne A bhIlanI paryAyamAM utpanna thayela hate jayAre te zikAra mATe nIkaLyo tyAre tenI dRSTi sathI prathama munirAja upara paDI. emane jotAM ja pUrvabhavanA veranA kAraNe tene svabhAva garama thaI gaye. teNe vicAra karyo ke, gheratha nIkaLatAMja mane A apazukana thayela che. AthI teNe dhanuSa upara tIkSaNa bANa caDAvIne munirAjanA hRdaya upara mAryuM. tenAthI vIMdhAIne uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 841 tataH prahAravyathitaH sa muniH, 'namo arihaMtANaM' ityuccArya bhuvi samupavizya kRtvA'khilAn jIvAn kSAmayitvA zubhadhyAnapUrvakaM prANAna bhaktapratyAkhyAnaM parityaktavAna / tataH sa madhyagraiveyake lalitAGganAmaka devatvena samutpannaH / nisargaduSTaH sa bhillastu kAlAntare mRtvA raurave nAmni saptamapRthivyAM nArako jAtaH // // iti saptamo bhavaH || (athASTamaH suvarNavAbhavaH) // iti SaSTho bhavaH || ( atha lalitAGgadeva bhavaH saptamaH) AsIdatra jambUdvIpe pUrvamahAvidehe tatkSetravibhUSaNamitra dhanadhAnyahiraNyausa se viddha hokara munirAjane " namo arihaMtANaM" kahate hue jamIna para baiTha kara aura bhakta pratyAkhyAna karake tathA samasta jIvoM kA kSamA karake aura unase apane doSoM kI kSamA karAkara zubha dhyAnapUrvaka prANoM kA parityAga kara diyA / yaha chaThA bhava hai sAtavA~ lalitAMgadevakA bhava ye munirAja isa prakAra marakara madhyama graiveyaka meM lalitAganAmaka deva hue| tathA svabhAvataH duSTa vaha bhilla marakara raurava nAmaka saptama pRthivI meM nAraka huA / 106 yaha sAtavA bhava hai AThavA~ suvarNabAhukA bhava vajranAbha kA jIva madhyama graiveyaka kI sthiti bhogate 2 jaba samApta munirAja "nameA arihaMtANu" kahetAM kahetAM jamIna upara besI gayA, ane bhakta pratyAkhyAna karIne temaja saghaLAM jIvane kSamA ApIne ane temanI pAsethI peAtAnA doSAnI kSamA mAgIne zubhadhyAna pUrvaka prANeAtA parityAga karI dIdhA. A chaThTho bhava thayo. sAtame lalitAMga devanA bhavaH-- e munirAja A prakAre marIne madhyama jaiveyakamAM lalitAMga nAmanA deva thayA. tathA svabhAvata: duSTa evA e bhIllA marIne raurava nAmanA sAtamA narakamAM nArakI thaye uttarAdhyayana sUtra : 3 A sAtame bhava thayeA AThamA suvaNu khADuneA bhava A prakAranA che-- vajranAbhatA jIva madhyama traiveyakanI sthiti bhAgavatAM bhAgavatAM e Ayune Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 842 uttarAdhyayanasatre suvarNamANikyAdipracura purANapuraM nAma puram / tatra kulizavAhunAmA mahAbalA bhUpa AsIt / tasyAsIt sudarzanA nAma priyadarzanA piyaa| sA hi ekadA caturdaza mahAsvamAn dRssttrtii| atha vajranAbhajIvo madhyagreveyakAdAyuHsthitibhavakSayeNa paricyutastasyA garbhe samutpannaH / bahupratipUrNeSu navasu mAsemu sA sudarzanA rAjJI sakalajanamanonayanAnandanaM nandanaM jnitvtii| tato mAtApitRbhyAM mahatA mahotsavena suvarNabAhuriti tasya nAma kRtm| dhAtrIbhiraGkAdakaM nIyamAno lAlyamAnaH krameNa pravarddhamAnaH sa suvarNavAhukumAraH kalAcAryAtsakalAH kalAH samadhigatyu tAruNyaM prAptavAn / tataH kulizabAhubhUpo rUpazIlaudAryAdiguNayuktAbhikara cukA taba vaha jambUdvIpa ke pUrvamahAvideha meM vartamAna usa kSetra ke vibhUSaNa svarUpa tathA dhanadhAnya, hiraNya, suvarNa evaM mANikya Adi se bharapUra purANapura meM mahAbaliSTha kuzilabAhu nAmaka rAjA ke yahAM sudarzanA priyA kI kukSi meM avatarita huaa| yaha sudarzanA rAnI priyadarzanavAlI thii| jaba yaha usakI kukSi meM avatarita huA taba sudarzanA rAnIne rAtri meM caudaha mahAsvamoM ko dekhA thaa| garbhakAla ke nau mAsa sADhe sAta rAtri ke pUrNa hone para sudarzanAne sakalajana ke mana aura nayanoM ko Ananda karane vAlA putra ko janma diyaa| mAtApitA ko isa putra kI prApti se harSa kA pAra nahIM rhaa| mAtApitAne baDe ThATabATa ke sAtha isa kA nAma suvarNabAhu rkhaa| isake lAlana pAlana kI vyavasthA dhAyamAtAoM dvArA hAtI thii| unhoMne isako prema se pAlita poSita kiyaa| suvarNayAhu kramazaH vRddhiMgata hone lgaa| sAtha 2 meM usane kalAcArya ke pAsa sakalakalAoM kA abhyAsa bhI kara liyaa| isa samApta karI tyAMthI cavIne jambudvIpamAM pUrva mahAvidehamAM Avela e kSetranA vibhUSaNa svarUpa tathA dhana dhAnya hiraNya, suvarNa ane mANikya AdithI bharapUra purANapuramAM mahAbaliSTa kulizabAhU nAmanA rAjAne tyAM temanI sudarzana nAmanI rANInI kUkhethI avataryo. e sudarzanA rANI ghaNI ja suMdara hatI. rANI sudarzanAnA garbhamAM jyAre te praviSTa thayA tyAre rANIe nidrAmAM cauda svapnane joyAM hatAM. garbhakALa nava mahinA ane sADAsAta rAtrI pUro thavAthI sudarzanAe saghaLA lokenA manane AnaMda pamADe tevA eka suMdara putrane janma Apyo. mAtA pitAne A putranI prAptithI harSane pAra na rahyo. mAtApitAe ghaNAja ThAThamATha sAthe tenuM nAma suvarNabAha rAkhyuM. tenA lAlana pAlananI vyavasthA thAI mAtAo dvArA thatI hatI. emaNe ghaNAja premathI kumAranuM lAlana pAlana karyuM. suvarNa bahu dhIre dhIre vadhavA lAgyA. sAthe sAthe teNe kaLAcAryonI pAsethI saghaLI kaLAone abhyAsa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam ranekAbhI rAjakanyAbhiH saha suvarNavAho vivAhamakArayat tadanu taM rAjyabharodvahanAya rAjapade saMsthApya svayaM pravrajyAmagrahIt / gRhItarAjyabhAra: suvarNabAhurnItipurassaraM prajAH pAlayati sma / athAnyadA'zvavAkrIDAM karttuM sainikaiH saha azvAn vAn rAjA suvarNabAhuH svanagarAnnirgataH / tadA sa vakrazikSitenAzvanApahRto hariNazaraNye'raNye nItaH / tatraikaM sarovaraM dRSTvA tRSArtto'zvaH svayameva tasthau / tato rAjA'zvAdavatIrya taM sarasi nItvA jalAnyapAyayat / svayamapi jalaM pItvA sarastIre prakAra jaba baDhate 2 vaha yuvAvasthA saMpanna huA, taba kulizabAhu rAjAne rUpa, zIla evaM audArya Adi guNoM se yukta aneka rAjakanyAoM ke sAtha usakA vivAha kara diyaa| pazcAt rAjAne rAjyabhAra ko udvahana karane ke lAyaka usako dekhakara apane samasta rAjya kA bhAra usako soMpa diyA aura svayaM muni dIkSA se dIkSita ho gyaa| rAjyapada para pratiSThita hokara suvarNavAhane nItipurassara prajA kA paripAlana acchI taraha se kiyaa| eka dina ko bAta hai ki suvarNabAhu rAjA abhvakrIDA karane ke liye sainikoM ke sAtha ghoDe ko kUdAtA huA nagara se bAhira niklaa| una meM eka ghoDA aisA thA jo vakrazikSita thA so usane isako haraNa kara eka jaMgala meM lAkara rakha diyA / jaMgala meM mRgoM kA jhuNDa kA jhuNDa phira rahA thA / ghoDA calate 2 thaka gayA thA tathA tRSA se bhI vyAkula ho cukA thA ataH usa jaMgala meM Ate hI jyoM hI eka sarovara dekhA to vaha vahAM ruka gayA / ghoDA ke rukate hI rAjA usa para se nIce utara gayA / aura usa ghoDA ko sarovara para le jAkara pAnI paNa karI lIdhA. A prakAre vadhatAM vadhatAM te jyAre yuvAvasthAe pahAcyA tyAre kulizabAhu rAjAe tene rUpaguNathI sapanna evI ghaNI rAjakanyAe vivAha karI dodhA. A pachI rAjya kAreAkhAra sabhALavAmAM kuzaLa jANIne rAjAe tene rAjyagAdI suprada karIne pote muni dakSA dhAraNa karI lIdhI. rAjyapurA potAnA hastaka AvatAM suvarNa'bAhue nyAya nIti anusAraja prAtuM sArI rIte pAlana karyuM. eka divasanI vAta che ke, suvaNa khaDu rAjA adhakrIDA karavA mATe sainikAnI sAthe gheADA upara besI nagaranI bahAra nIkaLyA. AmA eka gheADA vakrazikSita hatA tenA upara svAra thaI tene pheravavA lAgatAM gheADe tene avaLI dizA tarapha eka ghAra lai gayA. e jaMgalamAM mRgeAnAM jhuMDanAMjhuDa krUratAM hatA. ghoDo cAlatAM cAlatAM thAkI gayA hatA ane tarasathI paNa vyAkULa banI gayelA hatA. ja galemAM cAlatAM cAlatAM teNe eka sareAvara bhALyuM jethI te tyAM ubheA rahI gayA. gheADA ubhe rahetAM ja rAjA tenA uparathI nIce utarI gayo ane tene sarAvara pAse sAthe jaMgalamAM uttarAdhyayana sUtra : 3 843 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ____ uttarAdhyayanasUtre kSaNaM vizramya hayaM gRhItvA yAvadane gacchati, tAvadekaM tApasAzramamazyat / tatra pravizato rAjJo dakSiNaM netraM parisphurati sm| tato rAjJA cintitamavazyameva mamAtra zreyo bhaviSyati? iti vicintayana yAvatso'gre gacchati, tAvatsakhyA saha vRkSamUle jalaM siJcantImekAM tApasakanyAmapazyat / tAvadrAjJo'nucarA api smaagtaaH| tato'nucaraiH saha rAjA aAzrame prvissttH| sAnucaraM rAjAnaM dRSTvA te ubhe tApasakanye sambhrAnte jAte / rAjA ca sakhoM pRSTavAnasyAzramasya kaH kulapatiH ? kA bhavatI ? iyaM bhavatsavI ca kA ? tataH sA pilaayaa| tathA svayaM bhI jala piyaa| isake bAda usa sarovara ke taTa para kucha kSaNa taka vizrAma kara jyoM hI rAjA ghoDe ko lekara Age baDhA ki itane meM usako eka tApasAzrama dikhalAI pddaa| vahAM jAkara jyoM hI yaha usa meM praviSTa hone vAlA thA, ki isI samaya isakA dAhinA netra phar3akane lgaa| netra ke phaDakate hI rAjAne vicAra kiyA ki niyamataH yahAM mujhe zreya kI prApti honevAlI hai| isa prakAra vicAra karate 2 jaise hI vaha Age bar3ha rahA thA ki itane meM usako sakhIyoM ke sAtha vRkSoMkI kyArioM meM jala sIMcatI huI eka tApasa kanyA dikhalAI dii| isI samaya vahAM rAjA ke anucara bhI A phuNce| anucaroM ke sAtha rAjA usa Azrama meM praviSTa huaa| anucaroM sahita rAjA ko dekhakara ve donoM tApasa kumAriyAM saMbhrAnta jaisI ho gii| rAjAne dhairya baMdhAte hue usakI sakhI se pUchA-isa Azrama kA kulapati kauna hai ? tathA Apa loga kauna hai ? yadi gopanIya jaisI bAta na ho to yaha batalAveM ki yaha laI jaIne pANI pAyuM. ane pote paNa pIdhuM. A pachI e sarovarane kAMTha thoDA samaya sudhI vizrAma karyo. A pachI rAjA ghaDAne laIne AgaLa vadhyA tyAre temanI daSTie tApasane eka Azrama paDayo tyAM pahoMcIne jyAre eNe AzramamAM praveza karavA paga upADayo e samaye tenu DAbuM netra phaDakavA lAgyuM. netra phaDakatAM ja rAjAe vicAra karyo ke, ahIM mane zreyanI prApti jarUra thanAra che. A prakAranA vicAra karatAM karatAM te AgaLa vadhI rahela hate e samaye pitAnI sakhIonI sAthe puSpavRkSonI yArIyone jaLa sIMcI rahela eka tApasa kanyA najare paDI. A samaye rAjAnA sainike paNa tyAM AvI pahecyAM. anucaronI sAthe rAjAe AzramamAM praveza karyo. anucara sahita rAjAne joIne e banne tApasa kumArikAene gabharAmaNa thaI rAjAe temane dhaya baMdhAvatAM enI sakhIne pUchyuM ke, A AzramanA kuLapati koNa che tathA Apa loka keNa che ? je kahevAmAM kAMI harakata utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam prAha ahamasmi AzramavAsinastApasasya kanyA nandA nAma iyaM mama sakhI padmapurAdhIzvarasya vidyAdharezvarasya sutA ratnAvalI kukSijAtA padmA nAma / utpannAyAmasyAM pitA mRtH| bhrAtarazca rAjyArtha mitho'yudhyanta / mahad yuddhaM jAtam / tato'syo mAtA ratnAvalI devI imAmAdAyAsmin Azrame svataH kulapatergAlavasya samIpa smaayaataa| tApasAlyamAnA'sau krameNa bAlyAvasthAmapanIya yuvatI jaataa| ata eveyaM tApasakanyocitaM karmakurute / yujyate caitat , yato yAdRzaH saMvAso bhavati, tAdRza evAbhyAso'pi bhvti| atra hi kazcinnaimittikaH mamAgataH / naimittikaM gAlavaH pRSTavAna-mattika ! asyAH padmAyAH patiH ko bhaviSyati ? tato naimittikaH prAha:-vajrabAhusutaH suvarNavAhu hayenApahRto'trAzrame samAgamiSyati, ApakI sakhI kauna hai ? / rAjA kA prazna sunakara usane kahA ki meM AzramavAsI tApasa kI kanyA huuN| merA nAma naMdA hai| tathA mere sAtha jo yaha merI sakhI hai isakA nAma padmA haiM / yaha vidyAdharAdhipati padmapura ke rAjA kI rAnI ratnAvalI kI kukSi se utpanna huI hai| isa ke utpanna hote hI isakA pitA mara gayA / bhAiyoM meM rAjya ke nimitta parampara khaya yuddha hone lgaa| taba isakI mAtA ratnAvalIrAnI isa kanyA kA rakSaNa nimitta isako lekara apane bhAI gAlavapati ke pAsa AI hai / yaha tapasviyoM dvArA pAlita poSita hokara kramazaH yahIM para yauvana avasthA ko prApta huI hai, isa liye yaha tApasa kanyAoM ke ucita jalasIMcanAdi yaha kArya karatI hai| jaisI saMgati milatI hai, manuSya vaisA hI bana jAyA karatA hai| yahAM kuchadina pahile eka naimittika AyA thaa| gAlavane usase aisA pUchA thA ki he namattika kaho to sahI isa vidyAdhara.kanyA kA pati kauna hogA ? jevuM na hoya te e paNa batAve ke, A ApanI sakhI keNa che? rAjAne prazna sAMbhaLIne teNe kahyuM ke, huM AzramavAsI tApasanI kanyA chuM mAruM nAma naMdA che tathA mArI sAthe je sakhI che enuM nAma paDyA che. e vidyAdharAdhipati padmapuranA rAjAnI rANI ratnAvalInI kukhethI utpanna thayela che. ane janma thatAMja AnA pitAM marI gayA. bhAIomAM rAjayanA kAraNe parasparamAM yuddha thayuM. tyAre A ThanyAnA rakSaNa mATe enI mAtA ratnAvalI rANI Ane laine potAnA bhAI gAlava kuLapatinI pAse Avela che. Ane tapasvIthI pALI piSine meTI karavAmAM Avela che. AthI e tApasa kanyAone ucita evAM jaLasiMcana Adi kArya kare che. jevI saMgata maLe che te manuSya banI jAya che. ahIM DA divaso upara eka jotiSI Avela hatA. gAlave emane evuM pUchayuM ke, he jatiSI kaho to khara A vidyAdhara uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre sa evAsyAH patirbhaviSyati / itthaM tApasakanyakAyA nandAyA vacanaM nizamya suvarNabAhunRpaH paramAnandaM prApto manasyeva macintayat-aho ! upakRtamanena vaajinaa| yadahamanenApahRto'tra tApasAzrame samAgato'gmi / evaM vicintya rAjA tAM paryapRcchat-kulapatiH vA'ste ? cakravAko bhAskaramivAhaM taM draSTumutsuko'smi / sA pAha-kulapatiradhunA kAryAntareNa vA'pi gtH| zIghrameva samAgamiSyati / tataH sA rAjAnamapRcchat mahAbhAga ! sphuTarAjyalakSmadhArI bhavAn kaH ? tato rAjJo'nucarAstAmabruvan-ayameva mahArAjaH suvarNabAhuH / tataH taba naimittikane kahA thA ki vajrabAhu kA suta suvarNabAhu isakA pati hogA aura vaha yahAM azva dvArA apahRta hokara aavegaa| isa prakAra usa tApasa kanyA naMdA ke mukha se samAcAra sunakara suvarNabAhu rAjAko apAra harSa huaa| usane mana meM vicAra kiyA ki ghoDene haraNa kara merA baDA upakAra kiyA hai, kyoM ki agara yaha mujhe nahIM haraNa karatA to maiM isa Azrama meM kaise A sakatA? isa prakAra vicAra kara rAjAne usase pUchA-isa samaya kulapatijI kahA~ hai| sUryake liye cakravAka kI taraha maiM unake darzana ke liye utkaMThita ho rahA huuN| maMdAne pratyuttara meM rAjA se kahA-mahArAja ! kulapati to isa samaya kAryAntara se kahIM gaye hue hai| ve zIghra hI AnevAle haiN| isa prakAra naMdAne kaha kara rAjA se bhI yaha pUcha liyA ki he mahAbhAga ! prakaTa rUpa meM rAjya cihnoM ko dhAraNa karanevAle Apa kauna haiM ? isa prazna kA rAjAne kucha bhI naMdA ko uttara nahIM diyA paraMtu rAjA ke anucaroMne uttara dete hue kanyAno pati ke zuM thaze? tyAre jatiSIe kahyuM ke, vajIbAha Ane patI thaze ane te azvathI apahRta thaIne ahIM Avaze. A prakAranI e tApasa kanyAnI vAtane sAMbhaLIne suvaNubAhu rAjAne ghaNA ja harSa thaye. eNe manamAM vicAra karyo ke, je A zeDo mane upADIne ahIM laI Avyo na heta te A AzramamAM huM kaI rIte AvI zakata. A prakArano vicAra karIne sajAe pharIthI e tApasa kanyAne pUchyuM ke, A samaye kuLapatijI kayAM che? sUryanA mATe cakravAkanI mAphaka huM emanA darzanane mATe utkaMThita thaI rahyo chuM. naMdAe pratyuttaramAM rAjAne kahyuM - mahArAja ! kuLapatijI te A samaye kaI kAmanA mATe kayAMka gayA che. ane turatamAMja AvI janAra che. A pramANe kahyA pachI naMdAe zajAne pUchayuM ke, huM mahAbhAga! pragaTarUpamAM rAjyacihene dhAraNa karavAvALA Apa koNa che ? e praznane rAjAe naMdAne kAMI uttara na Ape paraMtu rAjAnA anucaroe uttara ApatAM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam kulapaterAgamane vilamba sambhAvya nandA nAma sA sakhI suvarNavAhumekasyAM parNakuTa yAM saMsthApya svayaM tadAgamanavRttAntaM ratnAvalyai nivedayituM padmayA saha gtaa| tasminneva samaye gAlavo'ri smaagtH| nandA ca suvarNabAhu samAgamanavRttAntaM gAlavAya ratnAvalyai ca nyavedayat / atha hRSTo gAlavaH ratnAvalI padmAM nandAM ca sahAdAya suvarNabAhunRpasyAnti ke smaayaatH| tamAgataM dRSTrA suvarNabAhurabhyutthAnena taM tApasaM satkRtavAn / gAlavastaM samabhinandyaivamuvAca -rAjan ! iyaM mama bhAgineyI pdmaa| imAM bhAryAtvena sviikrotu| iyaM taba bhAryA bhaviSyatIti naimittikena sandiSTam / itthaM gAlavavacana zrutvA dRSHsumbana kahA-yahI mahArAja suvarNabAhu haiN| munakara naMdA kA hRdaya atyanta harSita ho gyaa| vaha kulapati ke Ane kI pratIkSA karane lagA-paraMtu jaba unake Ane meM usako vilamba dikhalAI diyA, to vaha suvarNabAhu rAjA ko eka parNakuTI meM ThaharAkara svayaM unake AnekI khabara dene ke liye ratnAvalI ke pAsa panAko lekara calI gii| isI samaya kulapati gAlava bhI A gye| naMdAne suvarNabAhu ke Ane ke samAcAra ina donoM ko munA diye / kulapati prasanna hokara ratnAvalI rAnI, padmA evaM naMdA ko sAtha lekara suvarNabAhu rAjAke pAsa cale aaye| jaba rAjAne kulapati koM Ate hue dekhA to vaha unake satkAra ke nimitta uThakara unako apane pAsa le AyA, satkRta hokara kulapatine bhI rAjAkA abhinaMdana karate hue kahA-rAjan ! yaha padmA meri bhAnajI hai| ataH Apa isako apanI bhAryA banAne ke liye svIkAra kreN| yaha ApakI bhAryA hogiikahyuM ke, Aja mahArAja suvarNabAhu che. sAMbhaLIne naMdAnuM hRdaya atyaMta harSita banI gayuM. rAjA kuLapatinA AvavAnI pratIkSA karavA lAgyA. paraMtu jyAre emanA AvavAmAM ene vilaMba jaNAyo tyAre naMdAe suvarNabAhu rAjAne eka parNakuTImAM besADIne te tenA AvavAnI khabara ApavA mATe padmAne pitAnI sAthe laIne ratnAvalInI pAse pahoMcI gaI. A samaye kuLapati gAlava paNa AvI pahoMcyA. naMdAe suvarNa bAhunA AvavAnA samAcAra e bannene ApyA. kuLapati AthI prasanna banyA ane ratnAvalI rANI, pannA ane naMdAne sAthe laIne suvarNa bAhu rAjAnI pAse pahoMcyA. jyAre rAjAe kuLapatine AvatAM joyA te te temane satkAra karavA ubhA thaIne sAme AvyA. rAjAe kuLa patine vaMdana karyuM. A pachI parNakuTImAM AvI kuzaLa vartamAna pUchayA pachI kuLapatie kahyuM ke rAjana! A padmA mArI bhANeja che. Apane huM te soMpuM chuM te Apa ene patnI tarIke svIkAra kare. A ApanI patnI thaze e thoDA divasa upara eka jyotiSIe pUchavAthI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 848 uttaradhyAyana sUtra iva paramapramudito rAjA gAndharveNa vidhinA tayA saha vivAhaM kRtavAn / padmAyA traimAtreyo bhrAtA padmottaraH saparivAro vimAnairAkAzAdavAtarat / tato ratnAvalyA sakAzAd jJAtasakalavRttAnto hRSTatuSTaH sa suvarNabAhu nRpa samIpe samAgatya sAJjalyevamabravIt - deva ! mama bhaginyAH padmAyA bhavAn patiriti vijJAya bhavatvAyai samupasthito'smi / ato bhavAn svacaraNarajasA vaitADhyazikharasaMsthitaM ratnapuraM nAma mama puraM punAtu / tataH kulapatiM ratnAvalIM ca pRSTvA padmayA saha sAnucaro rAjA vimAnamAruhya padmapuraM samAgataH / tataH padmottarastasmai nivAsArthaM yaha bAta hamako eka naimittika se pUchane para jJAta huI hai / isa prakAra gAlava kulapati ke vacana sunakara rAjA usa samaya itanA adhika prasanna huA ki jaise acchA svapna dekhanevAlA vyakti prasanna hotA hai / rAjAne vahIM para padmA ke sAtha gAMdharva vidhi se vivAha kara liyA padmA kA eka padmAttara nAma kA dUsarI mAtA kA bhAI aura thA / sA vaha saparivAra vimAnoM dvArA ina donoM ke vivAha kI vArtA sunakara vahAM para A gayA / usane Ate hI baDI prasannatA ke sAtha rAjA se hAtha joDa kara prArthanA kI- deva ! Apa merI bahina padmA ke pati hai isa bAtako jAnakara maiM Apa kI sevA meM upasthita huA hUM-Apa se aba merI yaha prArthanA hai ki Apa apane caraNoM kI dhUli se vaitADhya zikhara para saMsthita mere ratnapura nagara ko pavitra kareM / padmottara kI prArthanA svIkRta kara suvarNabAhu rAjA vahAM se kulapati evaM ratnAvalI rAnI kI saMmati lekara vimAno dvArA padmapura A gye| sAtha meM navavadhU padmA evaM anucaroM ko bhI lete Aye / padmottara narezane inake nivAsa ke liye apanA amane kahela che. gAlava kuLapatinAM A prakAranAM vacana sAMbhaLIne rAjA e samaye khUbaja prasanna thayA je rIte svapna jonAra vyakti prasanna thAya che. rAjAe A pachI eja sthaLe gAMdhava vidhi anusAra padmAnI sAthe vivAha karyA. padmAne padmottara nAmanA eka khIjI mAtAnA bhAI hatA. teNe A vivAhanI vAta jANatAM te saparivAra vimAnamAM tyAM AvI pahoMcyo. teNe AvatAMja ghaNI prasannatAthI rAjAne hAtha joDIne prAthaeNnA karI ke, deva ! Apa mArI bahena padmAnA pati che. A vAtane jANIne huM ApanI sevAmAM upasthita thayA chuM. Apane have mArI e prAnA che ke, Apa ApanA caraNeAnI pavitra dhULathI vaitADhayagiri upara AvelA mArA ratnapura nagarane pAvana karo. padmottaranI prArthInA svIkArI suva`bAhu rAnna kuLapati ane ratnAvalI rANInI AjJA laIne ratnapura javA vimAnAmAM ravAnA thayA. tenI sAthe peAtAnA anucaro ane navavadhU padmA paNa hatAM. padmottare rAjAnA nivAsane uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam divyaM ratnaprAsAI dattvA svayaM tasya samucitAM zuzrUSAM kRtvaan| tatra suvarNabAhuH svabhujabalena vaitAbyagiradakSiNottara zreNidvayasya rAjyaM prAptavAn / tatra ca tena suvarNavAhunA'nekAvidyAdharakanyAH pariNItAH / athAnyadA padmAdyAbhistAbhI rAjIbhiH saha vaitADhayaparvatazreNItaH purANapuranAma ke svapure mamAgataH / tato gatavati kiti kAle samutpannacakrAdiratnaH suvarNabAhu pAlaH SaT vaNDaM kSatimaNDalaM prasAdhya bhuvaM viramanuzApitavAn / athekadA prAsAdoparibhAge'ntaHpurakAmiH saha krIDAmu vamanu bhavan cakrAI suvarNavAhurgagane vimAnairgamanAgamanaM kuveto devAnapazyat / tataH svapure jagannAthanAmaka tIrthaGkarAgamanaM jJAtvA saparivAraH suvarNabAhucakravartI tadanti ke gatvA tatra taM praNamya tadattA mohamalApahAM divya ratnoM kA mahala diyA aura svayaM unakI ucita sevA karane meM laga gyaa| suvarNayAine bhI rahate 2 vahAM donoM zreNiyoM meM apanA rAjya sthApita kara liyaa| tathA aneka vidyAdhara kanyAoM ke sAtha vaivAhika saMbaMdha bhI kara liyaa| rahate 2 inako jaba apane purANapura nagara kI yAda AI to ye saba striyoM ko sAtha lekara usa vaitATya parvata kI zreNI se calakara apane nagara meM vApisa A gye| samaya nikalate 2 inake zastrAgAra meM cakravartI padakA sUcaka cakraratna utpanna huaa| usa se unhoMne chaha khaMDa pRthivI ko sAdhakara cirakAla taka rAjya kiyaa| eka dina jaba ye apane prAsAda ke uparitana bhAga meM annaHpura kI striyo ke sAtha vividha prakAra kI rAgakoDAoM kA sukhAnubhavana kara rahe the, taba unhoMne AkAza meM vimAno dvArA gamanAgamana karate hue devoM ko dekhaa| usa se apane nagara meM jagannAtha nAmake mATe pitAne divya ratnothI suzobhita mahela kADhI Ape ane pite temanI sevAnA kAmamAM lAgI gayo. suvabAhue paNa tyAM rahetAM rahetAM ane zreNImAM pitAnuM rAjya sthApita karI dIdhuM. tathA aneka vidyAdhara kanyAo sAthe vaivAhika saMbaMdha paNa karI lIdhuM. rahetAM rahetAM tene jyAre potAnA purANapura nagaranI yAda AvI tyAre te tyAMthI pitAnI saghaLI strione sAthe laIne te vitAya parvatanI zreNathI pitAnA nagaramAM pahoMcI gayA. samayanA vahetAM vahetAM tenA zastrAgAramAM cakravatI padanuM sUcaka carana utpanna thayuM. AnAthI teNe cha khaMDa pRthvI upara pitAnuM Adhipatya jamAvyuM ane ghaNA samaya sudhI rAjya karyuM. eka divasa jyAre te potAnA mahelanA uparanA bhAgamAM aMtaHpuranI stri sAthe vividha prakArane AnaMda anubhavI rahela hatA tyAre teNe AkAzamAM vimAno dvArA gamana-Agamana karatA dene joyA. AthI temaNe nagarama jagannAtha nAmanA tIrtha 807 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre dharmadezanAM zrutavAn / atha sa cakrI taM dharmacakriNaM natvA svabhavanaM gtH| bhagavA~stIrthaGkaro'pi bhavyAn prabodhya tato'nyatra vihAraM kRtavAn / sa cakravartI muvarNabAhustIrthakarAnti ke dharmadezanAzravaNArthamAgatAnAM surANAM viSaye evamanvacintayat-evaMvidhA sadevamAnuSApariSad mayA kA'pi dRSTA, ityevaM vicintayatastasya jAtismRtirutpannA / tataH sa sarvAn nijAn prAgbhavAn dRSTavAna , mahAnandamahIru. habIjaM vairAgyaM cAptavAn / atha kiyatkAlAnantaraM dIkSAmAdAtumicchuH suvarNavAhuzcakravartI rAjyabhAraM putra saMsthApya svayaM dIkSAgrahaNAyodyato'bhUt / tasmin samaye tIrthakara kA Agamana jAnakara suvarNabAhu cakravartI vaMdanA ke nimitta saparivAra unake pAsa jA phuNce| vaMdanA kara ve sabhA meM baiTha gye| prabhune mohamala ko dUra karanevAlI dharmadezanA dii| dezanA sunakara cakravartI dharmacakrI ko namana kara vApisa apane mahala meM A gye| bhagavAn tIrthakarane bhi vahAM se vihAra kara bhavyoM ko pratibodha dekara anyatra vihAra kiyaa| ghara Akara cakravartI suvarNavAhune tIrthakara ke pAsa meM dharmadezanA zravaNa karane ke liye Aye hue devatAoM ke viSaya meM aisA vicAra kiyA ki isa prakAra kI deva manuSyoM kI sabhA maiMne kahIM para dekhI hai| isa prakAra vicAra karate 2 cakravartI ko jAtismaraNa nAmakA jJAna utpanna ho gayA, isa se unhoMne apane samasta pUrvabhava jAna liye| unake jAnane se unako mahAnandarUpa vRkSa kA bIja svarUpa vairAgya utpanna ho gyaa| kucha kAla vyatIta hone ke bAda dIkSA dhAraNa karane kI abhilASA saMpanna banakara suvarNabAhu cakravartI rAjya karanuM Agamana jANIne pitAnA parivAra sAthe vaMdanA mATe temanI pAse jaI pahoMcyAM. vaMdanA karIne sabhAmAM beThA. prabhue mehamaLane dUra karavAvALI dezanA ApI dezanAM sAMbhaLIne cakravatI dharma cakIne namana karI potAnA mahelamAM pAchA pharyA. bhagavAna tIrthakare paNa bhavyone pratibaMdha karIne tyAMthI anyatra vihAra karyo. tIrthakara bhagavAnane vaMdanA karI pAchA pharyA pachI cakravatI suvarNa bAhue tIrtha". karanI pAse dharmadezanA sAMbhaLavA AvelA devanA viSayamAM e vicAra karyo ke, A prakAranI deva-manuSyonI sabhA meM kayAMka joI che. A prakArano vicAra karatAM karatAM cakravatIne jAtImaraNa jJAna utpanna thaI gayuM. AthI teoe pitAnA saghaLA pUrvabhavenuM vRttAMta jANI lIdhuM. A jANI letAM temane mahA AnaMdarUpa vRkSanA bIja svarUpa vairAgyanI utpatti thaI AvI. keTalAka kALavyatIta thayA pachI dakSA dhAraNa karavAnI abhilASAvALA banIne suvarNa bahu cakravatIe rAjyane bhAra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam jagannAtha jinaH kevalajJAnena pravrajyAgrahaNAyodyataM suvarNavAhucakriNaM vijJAya grAmAnugrAma viharamANaH purANapure samavasRtaH / tIrthakRtaHsama pasaraNasamAcAraM zrutvA suvarNavAhumtadantike samAgatya taM praNamyaivamabravIt-bhadanta ! janmajarAmaraNa bhayodvignacittA'haM saMsArasAgaraM tarItukAmo bhavatAM mavidhe dIkSA grahItumicchAmi / ano mAM dIkSitvA karotu mama jIvanaM saphalam / tatastena bhagavatA tIthaGkareNAbhyanujJAto'sau tatsavidhe dIkSAM gRhItavAn / tataH vizati sthAnakAni samArAdhayan , sa krameNa gItArthaH san suduzcaraM tapastaptvA tIrthaGkaranAmagotrakarma samupArjitavAn / kA bhAra apane putra para sthApita kara saMyama dhAraNa karane ko udyata hue / suvarNabAhu kI dIkSA dhAraNa karane kI yaha paryAya bhagavAna jagannAtha tIrthakara ke jJAna meM jhalakI so ve grAmAnugrAma vihAra karate hue puraNapura meM padhAre / tIrthakara ke samavasaraNa kA vRttAnta sunakara suvarNabAhu cakravartI unake pAsa gaye, aura unako vandanA karake kahane lage ki he bhadanta / maiM janmajarA evaM maraNa ke bhaya se udvignacitta bana rahA hUM aura isa saMsArasAgara se pAra hone kI icchA kara rahA hUM, isIliye Apake pAsa dIkSA dhAraNa karane kA abhilASI ho kara AyA huuN| ataH Apa mujhe dIkSA pradAna kara mere jIvana ko saphala banAne kI kRpA kreN| cakravartI ke isa prakAra nivedana ko sunakara jagannAtha tIrthakarane unako dIkSita hone kI svIkRti pradAna kara dii| cakravartIne usI samaya unake pAsa dIkSA dhAraNa karalI / muni hokara vIsasthAno kI unhone ArAdhanA kI, isa se kramazaH gItArtha banakara ve suduzcara tapa tapane lge| tapasyA ke prabhAva se unako tIrthakara nAmakarmakA baMdha ho gyaa| pitAnA putrane soMpI dIdhuM ane saMyama dhAraNa karavAmAM utsAhita banyA. suvarNa bAhunI dIkSA dhAraNa karavAnI A paryAya bhagavAna jagannAtha tIrthakaranA jJAnamAM jhaLakI. AthI teo grAmAnugrAma vihAra karatAM karatAM purANapuramAM padhAryA tIrthakaranA samavasaraNane vRttAMta sAMbhaLIne suvarNa bAhu cakravatI temanI samakSa gayA ane temane vaMdanA karI kahevA lAgyA ke, he bhadanta ! huM janma, jarA, ane maraNanA bhayathI vyAkuLa cittavALa banI rahela che. AthI Apa mane dIkSA Ape. cakravartInAM A prakAranA nivedanane sAMbhaLIne jagannAtha tIrtha kare temane dIkSita karavAnuM svIkAryuM ane dIkSA ApI. muni thaIne vIsa sthAnonI temaNe ArAdhanA karI. ethI kramazaH teo gItArtha banI gayA ane ati duSkara evu tapa tapavA mAMDayA tapasyAnA prabhAvathI temane tIrthaMkara nAma dharmane baMdha thaI gayA. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre sa cAnyadA gurorAjJayA ekAkI apatibandhavihAreNa bhUmau viharan kSIravaNATavyAM kSIramahAgirisamIpe samAgataH / tatra girau bhAnorabhimukha kAyotsargeNa sa zuddhadhIH saMsthitaH / / ___ atha kuraGgakabhillajIvo'pi narakAdudvRttastarimanneva bane siMho bhUtvA samu. tpannaH / sa paribhraman akasmAtkAyotsargeNa saMsthitaM taM muni dRSTavAn / taM dRSTaiva sa siMhaH pUrvabhavavairAnubandhAttasmin munI samutpannavairabhAvaH koparazAdAraktanayano rAkSasa iva taM muni pratyadhAvat / atha sa munirAjaH suvarNavAhurantakamivApatantaM ta siMhaM dRSTvA'nazanamakarot / siMhaH samutplatya prahAreNaikena tasya muneH zarIrA nmAMsAni samAkRSTavAn / prakSaraTudhiraH sa munirAjaH zubhadhyAnaM kurvan vinazvaraM zarIraM tyaktavAn / / || ityaSTamaH suvarNabAhubhavaH / / eka dina jaba ve gurukI AjJA lekara ekAkI apratibaddhavihAra se vihAra karate hue kSIravaNA nAmako aTavI meM kSIramahAgiri ke samIpa A pahu~ce aura vahIM para sUrya ke sAmane dhyAna lagAkara kAyotsarga se khaDe hue taba usI samaya kuraGgaka bhillakA jIva bhI jo naraka se nikala usI vana meM siMhakI paryAya se utpanna havA thA, vaha cUmatA ghAmatA akasmAt vahIM para A phuNcaa| Ate hI usakI dRSTi sarva prathama kAyotsarga meM sthita una munirAja para pddii| dRSTi paDate hI pUrvabhava ke vaira ke anubaMdha se usa siMhane una muni para AghAta karanekA vicAra kiyaa| vicAra Ate hI vaha kopAtura hokara rAkSasa kI taraha unakI tarapha dauddaa| munirAjane yamarAja ke samAna Ate hue usa siMha ko dekhA to unhoMne usI samaya cAra prakAra ke AhAra kA parityAga kara anazana kara liyaa| eka divasa jyAre teo gurUnI AjJA laIne ekAkI apratibaddha vihArathI vihAra karatAM karatAM kSIravaNA nAmanI aTavImAM kSIra mahAgirinI samIpamAM pahoMcyAM. ane tyAM sUryanI sAme dhyAna lagAvIne kAyotsargathI ubhA rahyA hatA tyAre kura, bhIlane jIva je narakamAM nIkaLIne eja vanamAM siMhanI paryAyathI utpanna thayela hate. te rakhaDate rakhaDate e samaye tyAM AvI pahoMcyo. ane tenI dRSTi kAryotsargamAM sthita evA munirAja upara paDI. daSTi paDatAM ja pUrvabhavanA veranA saMbaMdhane laI munirAja upara AkramaNa karavAne teNe vicAra karyo. ane vicAra AvatAM ja tenAmAM krodhanAM aMkuro upasI AvyAM ane ekadama dhAtura banIne rAkSasanI jema munirAjanI tarapha doTa dIdhI. munirAje yamarAjanI jema AvatA e siMhane je. eTale e samaye temaNe cAre prakAranAM AhArane parityAga karI anazana karI lIdhuM. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 853 % D priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam (atha navamo devabhavaH) tataH sa dazame prANate svarge mahAmabhabimAne viMzatisAgaropamAyuSkodevo bhUtvA smutpnnH| sa siMhaH kAlAntare mRtazcaturthanarake dazasAgaropamAghuSko nArako bhUtvA'tyantAsahyayAtanAmanubhUtavAn / tata udvRttastiryagyoniSu bhUrizo bhraman kApi grAme dvijaputratvena samutpannaH / tasya janmAnantaraM tanmAtApitrAdyAH sarve'pi svajanA mRtaaH| tatastad grAmavAsino lokAH kRpayA'nnAdidAnastaM jIvayasiMhane uchalakara una para prahAra kiyaa| unake zarIra se usane mAMsa noMca liyA ataH unakA samasta zarIra khUna se lathapatha ho gayA / aisI avasthA meM bhI munirAjane apanA zubha dhyAna nahIM choDA ora vinazvara isa zarIra kA parityAga kiyaa| // yaha AThavAM bhava hai| navavAM devabhava vaha suvarNabAhu munirAja kA jIva dazaveM svarga meM mahAprabhavimAna meM vIsasAgara kI AyuvAle deva kI paryAya meM utpanna huvaa| tathA vaha siMha bhI kAlAntara meM marakara cauthe naraka meM dasasAgara kI AyukA dhAraka nArako huaa| vahAM vaha naraka kI asahya yAtanAoM kA bhogatA rahA / jaba isakI vahA~kI Ayu samApta ho cukI taba vaha vahAM se nikalakara tiryaca yoni meM bAra 2 janma maraNa karatA huA anta meM kisI grAma meM brAhmaNa ke putrapane utpanna huaa| isake utpanna hote hI mAtApitA Adi samasta svajana mara gaye / pAlaka ke abhAva meM grAmavAsiyoMne annAdika dekara siMhe uchaLIne temanA upara prahAra karyo. ane temanA zarIramAMnA mAMsane lacI lIdhuM. AthI temanuM saghaLuM zarIra lohIthI lathabatha thaI gayuM. AvI avasthAmAM paNa munirAje pitAnuM zubhadhyAna cheDayuM nahIM. ane vinazvara evA zarIrane parityAga karI dIdhe. A AThame bhava thaye navame devabhava A prakArano che- e suvarNabAhu munirAjane jIva dasamA svargamAM mahAprabha vimAnamAM vIsa sAgaranI AyuvALA devanI paryAyamAM utpanna thaye. tathA e siMha paNa kALAntaramAM marIne cothA narakamAM dasa sAgaranI Ayu dhAraka nArakI banyuM. ane tyAM te narakanI asahya yAtanAo bhagavate rahyo jyAre tenI Ayu samApta thaI cUkI tyAre te tyAMthI nIkaLIne tIrthaM ca yonImAM vAraMvAra janma maraNa karatAM karatAM aMtamAM kaI gAmamAM eka brAhmaNane tyAM putrarUpe utpana thaye. enA utpanna thatAMnI sAthe jamAtA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 854 ntastasya kamaTha iti nAma kRtavantaH / evaM parakRpAnirbharajIvano'sau kamaThaH krameNa bAlyamullaGghya tAruNyaM vayaH prAptavAn / tadA'tyantadaridro lokairnindyamAnaH sa svodarapUrttaye'pi samartho na jAtaH / sa hi dvitri divasavyavadhAnataH kaSTena bhojanaM labhate sma / ma dAna bhogaprayuktArthAn kRtArthAn dhanino lokAn dRSTvA manasyevamacintayat-etaiH purA janmani prabhUtaM tapastaptam / ata evaite zrImantaH santi / yathA bIjaM vinA kRSi rna sambhavati, tathaiva tapo vinA zriyaH prApteH saMbhAvanA nAsti / ato'haM tapasi tathA yatiSye yathA vANijo vANijye yatate / itthaM vicintya isako jilAyA / yaha pAlita pASita hokara baDA huA / sabane isakA kamaTha nAma rakha diyA / kamaTha kramazaH bAlya avasthAkA ullaMghana kara yuvAvasthA ko prApta huA / atyaMta daridra hone se loka usakI haMsI majAka tathA niMdA karate rahate the / isa meM itanI zakti nahIM thI ki vaha apanI udara kI bhI pUrti kara sake / bicArA do tIna dina bAda so bhI baDI muzkila se bhojana pAtA thA, itanA to yaha abhAgA thaa| vaha jaba dAna evaM bhoga meM apane artha ko pratyukta karane vAle dhanavAnoM ko dekhatA thA to mana meM aisA vicAra karane lagatA ki ina logoMne pUrvajanma meM prabhUta tapa tapA hai isI kAraNa ye pracura dhanazAlI hue haiN| jisa prakAra bIjakI puSTi ke vinA kRSI nahIM hotI usI prakAra tapa ke vinA lakSmIkI bhI prAptI jIvoM ko nahIM hotI hai isaliye maiM tapakI ArAdhanA meM isa prakAra prayatna karUM ki jisa prakAra vyApArIloga vyApAra meM prayatna karate haiM / isa prakAra soca samajhakara vaha pitA temaja bIjA svajanA paNa mRtyu pAmyAM, te bALakane pALakanA abhAva hAvAthI gAma leAkAe ene pALI peAzIne jIvADayA. gAma leAkAnA pAlana peSaNathI te meATA thayA ane leAkAe tenu kamaTha evuM nAma rAkhyuM. kamaThe kramaza: bAlyavaya vaTAvIne yuvAvasthAe pahoMcyo. ati daridrI hovAnA kAraNe leAkeA tenI hAMsI majAka karIne ni'dA karatA hatA. enAmAM peAtAne udara nirvAhuM karavAnI paNa zakti na hatI. khIcArAne abbe traNa traNa divase mahAmusIbate khAvAnu maLatu eTale te e abhAgI hatA. jyAre te sArU evu azvaya bhAgavatA ane dAnapuNya karatA dhanavAnAne jotA tyAre manamAMne manamAMja vicAra karavA lAgatA ke A lAkae pU janmamAM ghaNuM evuM tapa karyuM haze ane eja kAraNe te A janmamAM pracura dhanavAna anelA che. je pramANe bIjanI puSTInA vagara khetI thatI nathI eja pramANe tapanA vagara lakSmInI prApti paNa jIvAne thatI nathI. A mATe huM paNa tapanI ArAdhanAmAM A prakAranA prayatna karUM. ane e rIte ke jema vepArIe uttarAdhyayanasa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinA TIkA a. 2zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam jAtasaMvegaH sa kamaThaH kandAdi bhuJjAnaH pazcAgnyAdi kRcchU tapaH kurvan tApaso jaatH|| atha dazamo bhava ucyate___ AsIdatra bharatakSetre vArANasI nAma ngrii| yasyAH sannidhau gaGgA nadI vahati / yatpurI parito manoramANyudhAnAni nandanavanamiva janAnAM manAMsi mukhayanti / yasyAH pracuramaNimANikyamayakapizIrSakasuzobhitaH prAkAro'tiramaNIya AsIt / yatra prAsAdAnAM sauvarNakalazeSu maNimayabhittiSu ca prati bimbitaH mUryaH sahasradhA pratibhAsate sma / yasyAM dhaninAM mahArhANi ramyANi hANi puNyA'bhyudayalabhyAni svargiNAM vimAnAnIva zobhante sm| yasyAmagaNyapaNyai kamaTha kandamUla Adi kA AhAra karatA huA paMcAgnitapasyA Adi meM apane ko lagAkara tApasa bana gayA / dasavA~ bhava zrIpAcaprabhukA isI bharatakSetra meM vArANasI nAmakI nagarI thii| isake bilakula pAsa gaMgA nadI bahatI thii| isa purI ke cAroM ora naMdanavana jaise manorama upavana the jo janoM ke mano ko praphullita karate the| isake cAroM tarapha eka atiramaNIya prAkAra thA jo pracura maNi, mANikya nirmita kapizIrSakoM-kaMgUroM se suzobhita thaa| jahAM ke prAsAdoM ke suvarNa kalazoM meM tathA maNimayabhittiyoM meM pratibimbita sUrya hajAroM prakAra se pratibhAsita hotA thaa| jahAM dhanikajanoM ke makAna jo ki mahAmUlya evaM suramya the| tathA dekhane vAloM ko jo apanI mUkabhASA se mAnoM yahI kahate the ki yadi tuma aise makAnoM ko cAhate ho to vyApAramAM prayatnazIla bane che. A prakArane pitAnA mana sAthe nizcaya karI kamaTha kaMdamULa Adine AhAra karate rahIne paMcAgni tapasyA AdimAM pitAnA cittane sthira karIne tApasa banI gayo. zrI pArzvaprabhune dasamabhava A pramANe che- A bharata kSetramAM vArANasI nAmanI nagarI hatI. enI tadana najIkamAM gaMgA nadI vahetI hatI. A nagarInI cAre tarapha naMdanavana jevAM upavana hatAM. je lekenA dilane praphullita karatAM hatA enI cAre bAju ati ramaNIya prAkAra (mahele) hatAM. je maNi-mANijya AdithI caLakatA temaja jenA kAMgarAo vi khUbaja zobhAyamAna hatA jenA uparanA suvarNa kaLaze temaja maNi-mANikyamaya bhIM tenuM pratibiMba sUryanA hajAro kiraNonI mAphaka prakAzamAna thatuM hatuM. tyAnA dhanika lokonAM makAne paNa khUbaja zubhita ane suramyA hatAM. Ane jonArane mane manaja e vicAra uThate ke je AvA aizvaryAnI cAhanA hoya te puNya kArya karavuM joIe. A utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 856 uttarAdhyayanasUtre rApaNAvalI kutrikApaNarAjIva rAjate sma / yasyA vizvAtizAyinI pratyakSAM lakSmI nirIkSya nipuNA janArohaNAcalaM pASANazeSaM payonidhiM ca jalazeSameva manyante / evaM vidhAyAmasyAM vArANasyAM sakalaguNagaNAlaGkataH prajAnAM paripAlane dattAvadhAnodizvajanIno'zvaseno nAma narapatirAsIt / yo hi vikrameNa viSvaksena (vAsudeva) iva devopamajanasevitasvAdindra iva rAjate sma / yasya pratApAdarayaH palAyitA ara. NyazaraNaM prpedire| yasmin pArthive pRthivIM zAsati prajA iti bhItirahitAH prasannAstiSThanti / AsIt tasya rAjJaH zIlaudAryAdiguNAbhirAmA manoramA vAmA nAmnI paTTarAjJI / ekasyAM rAtrau sukomalazayyAyAM zayAnA vAmAdevI hastyAdIna puNyakarma kro| devoM ke vimAnoM jaise bhale mAlUma paDate the| jahAM para vaNika vIthI se suzobhita dukAneM kutrikApaNa kI zreNike samAna araNyapaNyoM se sadA bharI rahatI thiiN| jisakI saMsAra meM Azcaryajanaka pratyakSa lakSmI ko dekhakara nipuNajana rohaNAcala ko pASANazeSa evaM payonidhi ko jalazeSa hI mAnate the| isa pracura saubhAgyazAlinI nagarI kA zAsaka sakalaguNagaNoM se alaMkRta tathA prajA ke paripAlana karane meM sAvadhAna azvasena nAmake rAjA the| ye vizvajanoM kA hita vidhAyaka the| parAkrama meM vAsudeva ke samAna tathA devoM ke samAna manuSyoM dvArA sevita hone se indra ke jaise zobhita hote the| inake pratApa se bhagakara zatruoMne kevala araNya kI hI zaraNa svIkRta kI thii| inake zAsanakAla meM Iti bhIti se rahita hokara prajAjana prasannacitta banakara sukha aura AnaMdapUrvaka rahate the| ina rAjA kI paTTarAnI kA nAma vAmAdevI thaa| nagarImAM vepAra-vANijya karanArAonI dukAne paNa aneka prakAranA dravyothI bharelI rahetI temaja kharIdanArAonI hAra katArothI bajAre bhAyamAna pravRttimaya dekhAtI hatI. ekaMdare sArAye bharatakSetramAM A vArANasI nagarI khUbaja dedipyamAna temaja saghaLI siriyAthI bharelI evI nagarI hatI. A pracura saubhAgyazALI nagarInA zAsaka saghaLA guNothI alaMkRta evA prajAnuM paripAlana karavAmAM sAvadhAna azvasena nAmanA rAjA hatA. teo vizvajanonA hitavidhAyaka hatA. parAkramamAM vAsudevanA jevA tathA manuSyamAM devanI jema pUjAtA hatA. AthI Indra jevA zobhAyamAna lAgatA hatA. enA pratApathI bhalabhalA zatruo kaMpAyamAna banyA hatA ane pitAnA sthA nene cheDIne araNyanuM zaraNa svIkArela hatuM. emanA zAsananA samayamAM prajAjanone koI paNa prakAranI bhIti na hatI koI paNa prakAranA Dara rahita sALA prasannacitta banIne sukhapUrvaka rahetA hatA. e rAjAnI paTarANInuM nAma vAmAdevI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam caturdazamahAsvapnAn dRSTavatI / prAtaH zayanotthitA rAjI svapnattAntaM rAje nive ditavatI / tato rAjA rAyai yavedayata-miH svapnaiH mucya te. tava putrA jagatpati bhaviSyati / svamaphalaM zrutvA vAmAdevI paraM prmodmaapnnaa| ta caitra kRSNa caturthI rAtrI vAmA devyAH kukSau prANatakalpAcyuto jJAnatraya yuktaH suva. bAhujIyaH smvto| sAImatarAvAdhikeSu navasu mAsaSu vyatIteSu vAmA devI nIlA timahidhvaja putra pramUtavatI / tadA svasvAsanakampa prabhAjanmaparijJAyaSaTpazcA zadikamAyaH samAgatya tikarmANi kRtavatyaH / devendrA apyavadhijJAnena prabhojanma ye strIjanocita zIla, audArya Adi sadaguNoM se abhirAma evaM baDI hI manohara thii| ekadina komalazayyA para soI huI rAnIne rAtri meM caudaha mahAsvapnoM ko dekhaa| jaba prAtaHkAla kA samaya huA to vaha zayyA se uThakara una sapanoM ko rAjA se kahane ke liye unake pAsa phuNcii| vahAM jAkara rAnIne una caudaha mahAsvapnoM ko rAjA se khaa| mahAsvanoM ko sunakara rAjAne rAnI se kahA-he devo ! ina svapnoM ke dekhane se to yaha mUcita hotA hai ki tumhAre yahAM jagatpati putra hogaa| isa prakAra svapna ke phala ko sunakara vAmAdevI atyaMta prasanna hii| caitrakRSNa caturthI kI rAtri meM vAmAdevI kI kukSi meM dasavAM prANata kalpa se cyava kara suvarNabAhu kA jIva tIna jJAna yukta avatIrNa huaa| jaba nau mAsa sAThe sAta dina vyatIta ho cuke taba vAmAdevI ne pAcaprabhu ko janma diyaa| bhagavAna kI kAMti nIlI thI tathA sarpa ke cihna se ye yukta the| prabhu ke janma lete hI apane 2 Asana ke kaMpana se prabhu kA janma honA jAnakara chappana dizAkumAriyoM ne Akara prasUti kriyA kii| devendroM ne bhI hatuM. e strIjanomAM uttama evA zIla, audArya Adi sadaguNothI yukata ane khUbaja manahara hatI e vAmAdevIe eka divasa rAtrinA samaye cauda mahAsvapna joyAM. prAtaHkALe zayAmAMthI uThIne rAtre joyela svapnAnI vAta rAjAne kahevA mATe temanI pAse gaI. rAjA pAse jaIne cauda svapanAnI vAta teNe rAjAne kahI, rANInA mukhethI cAMda mahAsvapnanI vAta sAMbhaLIne rAjAe kahyuM devI! A svapane jovAthI evuM jANI zakAya che ke, tamArA udarathI jagatpati e putra avataraze. A prakAranA svapnanA phaLane jANIne vAmAdevI atyaMta prasanna thaI cautra mahinAnI kRSNa catuthInI rAtre varamAdevInI kukhethI dasamA prANutakalpathI AvIne mubAhune jIva lakatrayamAM aprAya evA traNa jJAna sAthe avatarIta thaye. navamAsa ane sADA sAta divasa garbhanA pUrA thayA tyAre vAmadevaei prArvaprabhune janma Ape. bhagavAnanI kAntI nIlA raMganI hatI tathA sapanA cihnathI teo cukata hatA. prabhune janma thatAM ja pitAnAM Asana kaMpAyamAna banatAM prabhune janma thayAnuM jANIne chapana 108 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 858 uttarAdhyayana sUtra vijJAyASTAhnikaM mahotsavaM kRtavantaH / azvasenanRpo'pyAnandAtirekAt kArAgAravAsadaNDaprAptAn muktavAn / garbhasthe bhagavati tanmAtA kRSNarAtrAvapi svapArzvataH sarpanta sarpa dRSTavatI / sA taM vRttAntaM bhartre niveditavatI / tadA rAjA tAM proktavAntatra garbhasyAyaM prabhAvo yadandhakAre'pisarpana sarpastvayA pArzve dRSTa iti / tasyAmuM prabhAvaM saMsmRtya mAtApitRbhyAM pArzva iti tannAma kRtam / paJcabhirdhAtrIbhilalyamAnaH, aGgaSThe zakreNa nihitAM sudhAM nityamApivana jagajjaladhicandramAH sa jagatprabhuH krameNa 9 avadhijJAna se prabhu kA janma jAnakara ASTAhika mahotsava kiyA / azvasena rAjA ko usa samaya meM apAra AnaMda huaa| unhoMne kArAgAra meM se Ajanma kaida hue kaidiyoM taka ko bhI mukta kara diyaa| jisa samaya prabhu mAtA ke garbha meM Aye the usa samaya kRSNarAtri meM bhI mAtA vAmAdevI ne apane pAsa se jAte hue sarpa ko dekhA thA / jaba yaha bAtavAmA devI ne apane pati se kahI to unhoMne kahA ki he devI! yaha tumhAre garbhastha bAlaka kA prabhAva hai jo aMdhakAra meM bhI apane pAsa se jAtA huA sarva dikhalAI paDA / garbhastha bAlaka ke isa prakAra kA prabhAva ko jAnakara ho mAtA pitA ne unakA nAma pArzva rakha liyA / pitAne pArzva kumAra ke lAlana pAlana ke liye pAMca dhAiyAM niyukta kI thIM / unhoMne inako baDe prema sAtha pAlana poSaNa kiyA / indra ne bhagavAn ke aMgUThe meM amRta rakhA so ve usakA hI nitya pAna kiyA karate the| isa prakAra jagatarUpa jaladhi ke candramA svarUpa ve bhagavAn mirIoe AvIne prasUti kriyA karI. devAe paNa avadhijJAnathI prabhune janma thayAnuM jANIne ASTAddika mahAtsava karyo, azvasena rAjAne A samaye apAra AnaMda thayeA. temaNe A AnaMdanA prasaMge kArAgAramAM Ajanma mahAna bhayaMkara rIte keda bhAgavatA kedIone paNa cheDI dIdhA. je samaye prabhu mAtAnA garbhAmAM AvyA hatA e kRSNa rAtrInA samaye mAtA vAmAdevIe eka phaNIdhara bhayaMkara sapa'ne petAnI parsithI jatA joyela hatA. jyAre A vAta vAmAdevIe peAtAnA patine kahI tyAre temaNe kahyuM ke, he devI! A tamArA garbhamAMnA khALakanA ja mahAn prabhAva che ane eja kAraNe aMdhakAramAM paNa tamArI pAsethI jaI rahelA sa`ne tame joi zakayAM gastha bALakanA A prakAranA prabhAvane jANIne mAtApitAe temanuM nAma pAkumAra rAkhyu pitAe pAkumAranA lAlana pAlana mATe pAMca dhAi niyukata karI jemaNe ghaNA ja prema pUrvaka temanu' lAlana pAlana karyu. indre bhagavAnanA aMgUThAmAM amRta rAkhyu. jethI teo nitya enuM pAna karyA karatA hatA. A pramAMNe jagatarUpI samudranAM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 859 barddhamAnA yAnAvasthAM prAptaH / navahastabhamAga zarIraH savAGgasundaraH sa prabhuH zAveja rUpeNa zIlaudAryAdiguNena sadAcAreNa ca jagajjanamanAsi modayAta sma / anyedyuH siMhAsana sthitamazvasenanarapati dvArapAlaH samAgatya nipAta purassara sAyamidamuvAca deva ! kazvitpurupa bhavantaM kimapyavedayitumicchana dvAre pratIkSate / tatA rAjJA'nujJAtena tena dvArapAlena pravezitaH sa puruSa evamUce"deva ! astyatra bharate kuzasthalapuraM nAmapuram / tatrAsti sukIrtibhUmiH prasenajinanAma rAjA / tasyAsti saundaryasAramapakRSyeva racitA prabhAvatI nAma duhitA / tasyAH saundaryaM trilokyAmanupameyayeva / tAdRzIM tAM vilokya yogyakramazaH vRddhiMgata hote hue yuvAvasthA ko prApta hue / inake zarIra kA mAna nau hAtha kA thA / inakA samasta sarvAGga sundara thA / zaurya aura rUpa se tathA zIla sadAcaraNa evaM audArya Adi guNoM se janatA ke mana ko prabhu vizeSarUpa se harSita karate the kisI eka dinakI bAta hai ki jaba azvasena rAjA rAjyasiMhAsana para virAjamAna the| taba unako dvArapAla ne Akara namaskAra karake baDe vinaya ke sAtha yaha kahA ki he nAtha ! koI eka puruSa Apase kucha kahane ke liye dvAra para khaDA huA hai, AjJA ho to bhItara le AU~ ? rAjAne sunakara usako usa ke Ane kI saMmati dI / dvArapAla ne usa ko rAjAke pAsa pahu~cA diyA / usane rAjAse kahA - he deva ! isa bharata kSetra meM kuzasthala pura nAmakA eka nagara hai| usake rAjAkA nAma prasenajita hai / prasenajita sukIrti kA sthAna hai / inake eka prabhAvatI nAma kI putrI hai| jo tribhuvana ke sauMdarya sArako lekara ke hI mAno caMdramA svarUpa e bhagavAna pAkumAra kramaza: vadhatAM vadhatAM yuvAvasthAe pahoMcyA. emanA zarIranI uMcAi nava hAthanI hatI. ane saghaLuM zarIra sarvAMga suMdara hatu... zau` ane rUpathI tathA. satya zIla sadAcaraNu ane audAya Adi guNAthI janatAnA manane prabhu vizeSarUpathI harSita karatA hatA. koi eka divasanA vAta che ke jyAre azvasena rAjA rAjyAsana upara birAjamAna hatA tyAre dvArapALe AvIne namana karI ghaNA ja vinayanI sAthe kahyuM ke, he nAtha ! kAI eka purUSa Apane kAMika kahevA mATe Avela che ane dvAra upara ubhela che. jo ApanI AjJA hoya te aMdara laI lAvu. rAjAe dvArapAlanI vAta sAMbhaLIne te purUSane aMdara lai AvavAnu kahyu. Atho namana karI dvArapAla jaine te purUSane aMdara laI AvyA. e purUSe AvatAM ja rAjAne namratApUrvaka kahyuM he deva ! A bhAratakSetramAM kuzasthaLapura nAmanuM eka nagara che. tyAMnA rAjAnuM nAma prasenajIta che. prasenajIta rAjAe sArI sukIti meLavI che. ene eka prabhAvatI nAmanI putrI che. je rUpaguNune uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 uttarAdhyayanasUtre jAmAtRprAptaye pitA bahUn rAjakumArAnavalokitavAn / parantu na ko'pi tadyogyo varo militH| tato rAjA cintito jAtaH / athAnyadA sakhIbhiH sahodyAnaM gatA prabhAvatI kinnarIbhirgIyamAnaM sphItamado gItamazrRNot tadyathA-suto'zvasena bhUbha: zrIpArtho jayatAciram / rUpalAvaNyatejobhirnijayanirjarAnapi / / iti / idaM gotaM nizamya prabhAvatI pArzvakumAre saMjAtAnurAgA krIDAM brIDAM ca santyajya muhurbhuhurgItazravaNe'bhilASayuktA kinnarIgaNAbhimukhI sthitA / banAI gaI hai| isIliye usakA saundarya tIna loka meM anupama mAnA jAtA hai| unake pitA najita rAjAne jaba apanI putrI ko isa anupama rUpa saundarya rAzi kA bhaMDAra dekhA taba dekhakara unhoM ne anurUpa jAmAtA kI talAza ke liye aneka rAjakumAroM ko dekhA paraMtu usake yogya vara koI bhI unakI dRSTi meM nahIM jacA ! vara kI amApti se rAjA ke citta meM bar3I ciMtA lagI hai| eka dina kI bAta hai ki prabhAvatI sakhiyoM ke sAtha udyAna meM gaI thIM so vahAM usane kinnariyoM dvArA gAye gaye gIta meM aisA sunA ki "azvasena bhUpati kA putra zrI pArzvakumAra cirakAlataka jayavaMtA vartA jo apane rUpa, lAvaNya evaM teja se devatAoM ko bhI jItatA hai"| isa gIta ko sunakara prabhAvatI kA AkarSaNa pArzvakumAra kI aura ho gyaa| usa ne krIDA evaM brIDA (lajjA) kA parityAga kara usagIta ke zravaNa karane meM bAra bAra apane mana kA upayoga lagAyA aura isIliye vaha kinnariyoM ke sanmukha baiTha gii| jaba gIta gAkara ve saba avatAra che. traNa bhuvanamAM enA jevI bIjI kaI rUpasuMdarI nathI. rAjA prasenajIte potAnI e uttama guNazIlavALI putrIne mATe egya varanI khUba zeAdha karI paraMtu te prabhAvatI kuMvarInA egya ke rAjakumAra tene maLela nathI. pitAnI vivAha yogya putrI mATe yogya vara na maLavAnA kAraNe rAjAnA manamAM bhAre ciMtA vasI rahI che eka divasanI vAta che ke kumArI prabhAvatI pitAnI sakhInI sAthe udhAnamAM gaI hatI. e samaye tyAM teNe kinnarIyA dvArA gAvAmAM Avela gItane sAMbhaLyuM. e gItamAM teNe evuM sAMbhaLyuM ke, azvasena bhUpatino putra zrI pArzvakumAra cirakALI sudhI jayavaMtA vArtA je potAnA rU5 lAvaNya ane tejathI devatAone paNa jIte che A gItane sAMbhaLIne prabhAvatInuM AkarSaNa pAkumAranI tarapha thaI gayuM. jethI teNe krIDA temaja lajajAno tyAga karI e gItane sAbhaLavAmAM ja vAraMvAra pitAnA manane upayogamAM lagADayuM ane enA mATe te kinnarionI sAme besI gaI. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 861 gatAsu kinnarISu tanmArgadattadRSTiH prabhAvatI vimanaskA jAtA / pArzvakumAre samanurakteyamiti sakhIbhirAlakSitam / tataH sakhIbhigRhamAnIteyaM pArzvakumAragatahRdayA na kimapi jAnAti kA kA'haM kA imA iti / tatastasyA mAtApitarau tatsakhImukhAtpArzvakumArAnurakteyamiti zratvA paraM pramodamApannau / tatastAvevaM proktavantau - imAM prANasamAM sutAM pAzvana pariNAyya drutamAnandayiSyAvaH / tataH kuzastha - lapure prasiddha prabhAvatI pArzvakumAre'nurakteti / kI saba calI gaI to prabhAvatI jisa ora ve gaI huI thIM usI ora nihAratI rhii| jaba ve adRzya ho gaI to vaha vimanaska bana gaI / sakhiyoM ne usakI isa paristhiti se yaha jAna liyA ki yaha pArzvakumAra meM acchI taraha anurakta ho gaI hai / bAda meM sakhiyAM jaba usako ghara para le AI tau bhI pArzvakumAra meM anurakta hRdayavAlI hone se usako yaha bhAna nahIM rahA ki maiM kahAM para hUM aura kauna hUM tathA ye kauna haiM / jaba mAtA pitA ne usakI isa taraha kI hAlata dekhI to unhoMne sakhiyoM se isakA kAraNa pUchA, jaba unako yaha patA sakhiyoM dvArA paDa gayA kI yaha pArzvakumAra meM anurakta huI hai to ve baDe prasanna hue, aura kahane lage ki prANoM se bhI adhika priya isa putrI ko pArzvakumAra ke sAtha paraNA kara hamaloga aba zIghra hI nizcinta ho jAveMge / kuzasthalapura meM bhI yaha bAta prasiddha ho gaI ki prabhAvatI pArzvakumAra meM anurakta ho gaI hai| jyAre gIta gAine e saghaLI cAlatI thai tyAre prabhAvatI, e je tarapha jai rahI hatI e tarapha jotI ja rahI.jyAre te dekhAtI adha thaI tyAre te sAva sunnamunna jevI banI gai. sakhIoe A uparathI e jANI lIdhu ke, e mhena pArzva kumAramAM saMpUrNa paNe anurakta khanI gaI che. A pachI jyAre sakhIe tene rAjabhavanamAM laI AvI tyAre paNa te pAkumAramAM anurakta hRdaya vALI hAvAthI ane e paNa bhAna na rahyu ke, huM karyA chuM, ane kANu chu. tathA mArI pAse krANu kANu che. jyAre mAtA pitAe tenI A hAlata joi tyAre temaNe sakhIone kAraNa pUchyuM. tyAre sakhIyA taraphathI samagra vAta temane kahevAmAM AvI tyAre temane sAMtavana maLyu ane pArzva kumAranA guNAmAM anurakata banyAnI vAte mAtA pitA ghaNAM ja prasanna khanyAM ane kahevA lAgyAM ke, prANAthI paNa adhika pyArI evI A putrIne pArzva kumAranI sAthe paraNAvIne ame kharekhara eka prakAranI mahAna ciMtAthI mukata khanI jaizuM. kuzasthalapuramAM paNa A vAta jAhera thai cUkela che ke prabhAvatI pArzva kumAramAM anurakata thai gai che. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 862 uttarAdhyayanasatre stra data vAdidaM vRttaM nizamyAnekadezAdhIzo mahAbalI ya nanRpaH svasabhAyAmetramabravIt-mayi vidyamAne ko'paro'hati prabhAvatI pariNetum / mAM parityajya kathaM pAvakumArAya dadAti prabhAvatI prasenajid bhUpa ityahamapi drakSyAmi / yadi sa prabhAvatI svayameva mahya na pradAsyati, tarhi balAdapi tAM pariNeSyAmi / evaM nizcitya prabhutabalaptamanvitaH sa yavanabhUpaH kuzasthalapuraM rurodh| tatpabhRti tannagarapravezanigamo na ko'pi ka, zanoti / puruSottamanAmA prasenajidbhapasya dRto'haM tena preSito rAtrau kuzasthalapurAta suraGgAmArgeNa nirgatya bhaMvatsamIpe smaagto'gmi| he nAtha ! yadataH paraM bhavAn apane dUta ke mukha se isa pArzvakumAra aura prabhAvatI ke bhAvI pariNayana ke samAcAra sunakara anekadezo ke adhipati mahAparAkrama zAlI yavana rAjAne apane darabAra meM aisA kahA-he darabAriyoM !suno-mere vidyamAna rahane para kauna aura dUsarA aisA hai jo prabhAvatI ko paraNa sake / dekhU prasenajita mujhe choDakara prabhAvatI ko pAvakumAra ko kaise detA hai| saba se uttama bAtato yahI hai ki prasanajit sIdhe sAdherUpa se prabhAvatI hamako de deve| nahIM to balAtkAra se hama usake sAtha vivAha kara legeN| isa prakAra nizcita kara yavanarAjA ne sainya ko sAtha lekara kuzasthala pura para Akara dherA DAla diyA hai| usa dina se lekara he mahArAja ! na to koI nagara meM jA sakatA hai aura na koI vahAM se bAhira hI nikala sakatA hai| mai prasenajit kA dUta huuN| merA nAma puruSottama hai| rAtri meM kuzasthalapura se suraMgamArga dvArA nikala kara Apake pAsa AyA huuN| aneka dezanA adhipatI ane mahA parAkamazALI evA yavana rAjAe pitAnA dUtanA mukhethI prabhAvatInuM pAvakumAramAM anurakta thavAnuM ane emanA vivAha aMgenI mAtA pitAnI anumatI maLI gayAnuM jANyuM tyAre te yavana rAjAe potAnA darabAramAM evuM kahyuM ke, he bahAdura darabArIo ! sAMbhaLe huM vidyamAna hovA chatAM bIjo e ka vIraputra che ke, je prabhAvatIne paraNI zake jouM te khare ke, prasenajIta mane cheDIne pArzvakumAranI sAthe prabhAvatIne kaI rIte paraNAve che. sarala vAta te e che ke, prasenajIta prabhAvatIne lAvI mane seMpI de nahIMtara baLAtkArathI huM tenI sAthe mAre vivAha karIza. A prakArane daDha nizcaya karIne yavanarAjA pitAnA vIra sainyane sAthe laIne kuzasthalapura upara caDI Avela che. ane cAretarapha ghero ghAlela che. e divasathI he mahArAja! na te kaI nagaramAM jaI zake ke, na to koI nagaranI bahAra nIkaLI zake che, huM prasenajItane dUta chuM. mAruM nAma purUSottama che. rAtre suraMganA mArgethI kuzasthalapurathI nIkaLIne ApanI pAse Avyo chuM. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam svakattavyaM manyate, tatkarotu / yavanAvaruddhanagarasthitaH prasenajit tatrastha eva bhavataH zaraNaM smupaagtH| ato he zaraNAgatavatsala ! arhati bhavAn zaraNAgataM paritrAtum / evaM dutamukhAtkuzasthalapuranirodhaM zrudhA vArANasIpatirazvasenabhUpaH kopAruNekSaNo yavanaM prAta yAtrAM katuM raNabherImavAdayat / bherAravamAkarNya kimetaditi cintayan zrIpArzvakumAraH pituH pArthe samAgatya savinayamevamuktavAn / he tAta ! deveSvasureSu vA ka evaM bAlizo yastAtamaparAdhyati / yenedaM sainyaM sajjIkriyate ? tatastAtamukhAta saMkSepataH sarva samAnAramupazrutyaM yadanaM prati prasthAhe nAtha ! maiMne jo kucha kahanA thA Apa se kaha diyA hai, aba ApakI jo kucha icchA ho so kreN| itanA to Apa avazya hI samajhe ki yavana rAjA se avarudva nagara meM sthita hone para bhI prasenajita Apa kI hI zaraNa meM AyA huA hai| ataH he zaraNAgatavatsala ! Apa kA yaha kartavya hai ki Apa zaraNa meM Aye hue kI rakSA kreN| isa prakAra dUta ke mukha se kuzasthalapura kA avarodha sunakara bANArasI pati azvasena ne krodha se AviSTa ho kara yavana rAjA ke sanamukha jAne ke liye raNabheI bajayA dii| merA ke zabdayo sunakara "yaha kyA hai| isa prakAra vicAra karate hue pArzvakumAra ne pitA ke samIpa A kara baDe vinaya ke sAtha isa prakAra kahA-he tAta! devoM meM athavA asuroM meM aisA mRkha kauna hai jo ApakA aparAdha kara ske| phira bhI Apa ne sainya ko sajita kyoM kiyA hai, kyA bAta hai? / pAvakumAra ke mukha se isa taraha sunakara azvasena ne sainya sajjita karane he nAtha! mAre je kaMI kahevAnuM hatuM e Apane vidita karela che. have ApanI IcachA hoya te kare. Apa eTaluM cokakasa mAne ke, yavanarAjAthI gherAyela ane ApattimAM mukAyela evA prasenajIta rAjA pite ja ApanA zaraNamAM Avela che AthI he zaraNAgata vatsala ApanuM e kartavya che ke, Apa zaraNamAM AvelAnI rakSA kare. A prakAranAM dUtanA mukhethI vacana sAMbhaLIne temaja yavanarAjAe kuzasthalapurane gherI lIdhAnI vAta sAMbhaLIne ekadama vArANasInA adhipati azvasena mahArAjA krodhamAM AvI gayA ane yavanarAjAnI sAme javA mATe raNabherI bajAvI dIdhI, bherIne avAja sAMbhaLIne " A zuM che ?" AvA prakArano vicAra karatAM zrI pAkumAra pitAjInI pAse AvI pahoMcyA ane ghaNA ja vinaya pUrvaka kahevA lAgyA ke, he, tAta! devAmAM athavA asaramAM e kaNa mUkha che ke je Apano aparAdha karI zake ? chatAM paNa Ape tainyane sajajIta zA mATe karela che? zuM vAta che ? pArdhakumAranA mukhethI A vAtane sAMbhaLIne azvasene sinyane susajaja karavAnI vAta utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 uttarAdhyayana sUtre tumudyataM pitaraM prati pAzvakumAra: sAJjalirevamuvAca - tAta ! tRNatulye tasmina yavanarAje surAsuravijayinAmAryANAmudyamo'nAvazyakaH / bhavadAjJAnusAreNa tanniartNaM bhaviSyati / tato vizvatrayAdhikabalasya tasya pArzvaprabhoH parAkramaM jAnAno rAjA'zvasenastadvacanaM svIkRtya yavanaM pratyabhigantuM sainyaiH saha taM samAdideza / pitrA samAdiSTo bhagavAn pArzvanAtha yavanaM pratyabhigantuM yAvadudyato bhavati, tAvat zakrasArathiH sarathaH samAgatya rathAdavatIrya bhagavantaM praNamya bravIti - bhagavan ! kA kAraNa unako samajhA diyaa| tAta ke mukha se saMkSepa se saba samAcAra sunakara tathA yavanarAjA ke prati prasthita hone meM udyata apane pitA ko dekhakara pArzvakumAra ne vinaya ke sAtha pitA se kahA- he tAta ! tRNatulya usa yavana rAjA ke Upara caDhAI karane kA udyama Apa jaise surAsura vijayI zUravIroM ke liye anAvazyaka hai| Apa kI AjJAnusAra usakA nivAraNa ho jAyagA / ataH Apa mujhe AjJA dijiye / pArzvakumAra ke isa prakAra vacana sunakara "vizvatraya ke prANiyoM se bhI adhika balazAlI ye pArzvakumAra haiM ataH isake bala parAkrama kI bAta hI kyA kahanI hai" aisA vicAra kara azvasena ne sainya ke sAtha unako yavanarAja ke sAmhane jAne kI AjJA de dI / pitAkI AjJA pAte hI pArzvakumAra jaise hI yavana rAja ke sanmukha jAne ko taiyAra hue ki vaise hI zakendra kA sArathi ratha lekara unake pAsa A pahuMcA aura ratha se utara kara namaskAra karake unase kahane lagA bhagavan ! krIDArUpa se tene samajAvI. pitAnA mukhethI sakSepamAM saghaLI vAta sAMbhaLIne tathA yavanarAjAnI sAme laDavA javA tatpara banelA peAtAnA pitAne joIne pAzvakumAre vinayanI sAthe kahyuM ke, huM tAta! tRNutulya e yavanarAjAnI upara caDAi karavA udyama ApanA jevA surAsura vijayI zUravIra mATe kharAkhara nathI ApanI anusAra enuM nivAraNa thaI jaze. AthI Apa mane AjJA ApeA. pArzva kumAranAM A prakAranAM vacana sAMbhaLIne " vizvatrayanA prANIothI paNa adhika baLavALA A pArzva kumAra che, AthI emanA baLa parAkramanI vAta ja zuM karavI " evA vicAra karIne azvasena mahArAjA e yavanarAjAnI sAme sainyanI sAthe laDavA javAnI temane AjJA ApI. pitAnI AjJA maLatAM ja pAkumArI yavanarAjAnI sAme laDavA javA taiyAra thayA, te samaye zakendrane sArathI ratha laIne temanI pAse AvI paheAMcyA. ane rathathI utarIne namaskAra karIne temane kahevA lAgyA ke, bhagavAna ! Apa yavana AjJA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam zakro bhavantaM krIDayA'pi raNodyataM jJAtvA bhaktivazAt saratha mAM bhavatsevAyAM preSitavAn / ato bhavAn nAnAvidhazastrAstrasamanvitamaspRSTabhUpRSThamamuM rathamadhirohatu / tato bhagavAMstejasAmAspadaM taM rathamAruhya nabhasA kuzasthalaM prati prclitH| sainikAstu yathAyogyaM bhUmimArgeNa prclitaaH| tato vaiH svavaikriyazaktiprabhAveNa kuzasthalapurasamIpe sodyAna: prAsAdo nirmitaH / sainikAnanugRhNan bhagavAn tadgatyanusAreNeva zakrasArathinA rathaM cAlayana sainikaiH sahaiva tatra samAgataH / devanirmite udyAne prAsAde ca bhagavAn yathAyogyaM sarvAn saMvAsitavAn / tato hI raNa meM udyata Apa ko jaba indra ne jAnA to bhaktivaza unhoMne mujhe ratha lekara Apa kI sevA meM bhejA hai ataH Apa zastra evaM astroM se susajjita isa ratha meM savAra ho jaaiye| yaha ratha jamIna para nahIM calatA hai| indra ke sArathI kI isa bAtako sunakara prabhu apUrvateja ke dhAma usa ratha para savAra ho gye| aura AkAza mArga se hokara kuzasthalapura kI tarapha ravAnA hue| sAtha ke sainika loka bhami mArga se cle| vahAM kuzamthalapura ke samIpa Aye, itane meM devoM ne apanI vakriyazakti se udyAnasahita prAsAda banA diyaa| bhagavAnne sArathi ko yaha Adeza de diyA thA ki jaise 2 ye sainika cale vaise 2tuma stha calAnA so vaha sArathI isI prakAra se ratha calAtA thA ataH prabhu apane sainya ke sAtha 2 hI kuzasthalapura ke samIpa A phuNce| Ate hI prabhu devanirmita usa udyAnavAle prAsAda meM Thahara gaye, aura sainyajanoM ko bhI rAjAnI sAme lavA jaI rahyA che evuM jyAre Indra jANyuM eTale bhakitavaza temaNe ratha laine ane ApanI sevAmAM me kulela che AthI Apa zastra ane astrothI susajajIta A ratha upara sva.ra thaI jAva ratha jamIna upara cAlate nathI. IndranA sArathInI A vAta sAMbhaLIne pArvaprabhu apUrva tejanA dhAma evA e ratha upara svAra thaI gayA ne AkAza mA kazasthalapuranI tarapha ravAnA thayA. emanA sainike bhUmi mArgethI cAlavA lAgyA. teo kuzasthalapuranI pAse AvyA eTalAmAM dee pitAnI vaikiya zaktithI udyAna sAthe eka mahela taiyAra karI dIdhA. bhagavAne sArathIne e Adeza Apela hatuM ke, jema jema mArA A siniko cAle tema tema tamAre A rathane calAvavo. AthI e sArathI e pramANe rathane calAvatuM hatuM. A rIte prabhu pitAnA sinyanI sAthe ja kuzasthalapuranI pAse AvI pahoMcyA tyAM pahoMcatAM ja prabhu pArzvanAtha dee taiyAra karelA e divya prAsAdamAM rokAyA. ane sainikane paNa tyAM yathAyogya sthAne utAryA jyAre saghaLA 109 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttaradhyAyana bhagavAn manasyevamacintayana-prathamaM dUtamuvAda, sandizAmi pratinivartayitum / yadyasau na nivatiSyate, tadaivAnyopAyAlambanaM kariSyAmi / evaM vicintya sa bhagavAn tatsamIpe dUtaM preSitavAn / dUto'pi yavanarAT samIpe gatvA durmadaM taM yavanarAjamevamabravIt-rAjan ! zrI pArzvanAtho mama mukhAd bhavantamevamAdizati'ayaM prasenajidrAjA mama tAtacaraNAnAM shrnnaagtH| atastvayA kuzasthalapurAvarodhanaM parityajya svarAjyaM prati prasthAtavyaM, yadi vAJchasi klyaannm| vAM pratyabhyudyataM tAtaM vinayAdinA sAntvayitvA'haM tvAM rakSitumanAH svayamAgataH / ato bhUyobhUyastvAM zikSayAmi-yadi vAJchasi kalyANaM, tarhi mama sandezazravaNayathAyogya sthAna meM vahAM para ThaharA diyaa| jaba saba vyavasthitarUpa se Thahara gaye taba prabhu ne manameM aisA vicAra kiyA ki sarvaprathama data bhejakara yavanarAja ko yaha saMdeza bhijavAnA cAhiya ki tuma yahAM se vApisa apane ghara para lauTa jaao| jaba vaha yaha nahIM mAnegA taba anya upAya kA mujhe avalambana karanA yogya hogaa| aisA vicAra kara prabhu ne usake pAsa apanA eka dUta bhejaa| itane jAkara usa durmada yavanarAja se kahA-he rAjan zrI pArzvanAtha ne mere mukha dvArA Apako yaha saMdeza diyA hai-ki rAha prasenajita rAjA mere pitA kI zaraNa meM AyA huA hai-ataH tuma kuzasthalapura ko chor3akara apane rAjya meM vApisa lauTa jAo isI meM tumhArA bhalA hai / pitAjI svayaM tumhArA sAmhanA karane ke liye Arahe the, paraMtu maiM ne anunaya-vinaya karake unako zAMta kara diyA hai aura tumhArI rakSA karane ke abhiprAya se maiM svayaM AyA huuN| maiM bAra 2 tuma ko samajhAtA hUM ki yadi apanI bhalAI cAhate ho to mere vyavasthita rUpathI goThavAI gayA tyAre prabhue manamAM e vicAra karyo ke, sahA pahelAM dUtane mokalIne yavanarAjAne e saMdeza mokale ke, tame ahIMthI tamArA sthAna upara pAchA cAlyA jAva je e ArIte na mAne to mAre bIjA upAyanuM avalaMbana karavuM joIe. A vicAra karIne prabhue yavanarAjanI pAse pitAnA eka dUtane mokalyA. dUte jaIne e madamAM chekelA evA yavanarAjane kahyuM ke, he rAjana! zrI pArzvakumAre mArI sAthe evuM kahevaDAvyuM che ke, A prasenajIta rAjA mArA pitAnA zaraNe Avela che AthI tamAre kuzasthalapura ghere uThAvIne pitAnA sthAne pAchA cAlyA javuM joIe emAM ja tamArU bhaluM che rAjA pite ja tamAre sAmane karavA AvI rahela hatA paraMtu meM ghaNuM ja vinayanI sAthe temane zAMta karI dIdhA che. ane tamAruM rakSaNa karavAnA abhiprAye huM Avyo chuM ane tamane evI samajaNa ApuM chuM ke je tame tamArI bhalAI cAhatA ho te mArA A utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 867 9 samakAlameva sasainyena tvayA prasthAtavyamiti / " imaM sandezaM zrutvA kruddho yavanarADevamabravIt-re dUta ! yattvamevaM bravISi tadasamIcInameva / mama purato'zvaseno vA pArzvanAtha vAkiyanmAtram / ahameva tatra mukhena tava svAminaM sandizAmi / gaccha tvaM sandiza svsvaaminm| yadi jIvitukAmo'si, tarhi prayAhi svaritam / no cetsasainyo vinAzaM prApsyasi / tadvacanaM zrutvA dRtaH punarapyavocat - rAjan ! mama svAmI prasenajitamitra tvAmapi rakSitumicchati / ata eva tvAM bodhayituM mAM preSayat / zakairapyavijeyasya mama svA (manaH parAkramaM budhddhA tvaritamito'isa saMdeza ko sunate hI tuma apanI senA ko lekara vApisa lauTa jaao| dUta ke mukha se isa saMdeza ko sunakara yavanarAja ne kruddha hokara usase kahA re dUta ! jo tU aisA kaha rahA hai so terA vaha kathana sarvathA anucita hI hai| mere samakSa azvasena tathA pArzvanAtha kI kyA ginatI hai / jA aura tU unase aisA merI tarpha se kahade ki yahAM aba tumako jyAdA dera taka Thaharane kI AvazyakatA nahIM hai / yadi aba aura adhika samaya taka yahAM Thahare rahoge to yAda rakho tumhAre jIvana kI kuzalatA nahIM hai / ataH yaTi jIvita rahane kI abhilASA ho zIghra hI yahA~ se vApisa apane sthAna para bhAga jAo nahIM to yahIM para sasainya naSTa kara diye jaaoge| isa prakAra yavana rAja ke asabhyavacana sunakara dUta ne punaH usase kahA, he rAjan ! mere svAmI to itane bhale hai ki ve yahAM kA rAjA prasenajita kI taraha Apa kI bhI rakSA karanA cAhate haiM isI liye unhoMne mujhe Apa ko samajhAne ke liye bhejA hai| Apa ko yaha apane hRdaya meM acchI taraha samajha lenA cAhiye ki mere svAmI saMdezAne sa bhaLatAM ja tamArI senA sAthe pAchA cAlyA jAva. dUtanA mukhethI A sa MdezA sAMbhaLIne yavanarAjAe krodhita banIne tene kahyu, are dUta tuM je kahI rahela che. e tArU' kahevAnuM saghaLuM nira ka che. mArI sAme azvasena tathA pArzva kumAranI zu' gaNatrI che. jA ane mArA taraphathI tuM temane kahI de ke, ahIMyAM temane vadhu samaya rAkAvu' nahIM. jo te mArA kahevA pachI vadhu samaya rokAze te yAda rAkhajo ke, tamArA jIvananIkuzaLatA nathI. AthI jo jIvatA rahevAnI abhilASA heya tA jaladIthI ahI thI bhAgI jAva nahItara sasainya ahIM ja tamArA nAza karavAmAM Avaze. yavanarAjAnAM A prakAranAM asabhya vacana sAMbhaLIne te pharIthI temane kahyu ke, he rAjana ! mArA svAmI te eTalA bhalA che ke tee ahInA rAjA prasenajIta mA ApanuM paNa rakSaNa karavA cAhe che. A kAraNe teoe Apane samajAvavA mATe mane mAkalela che. Ape ApanA hRdayamAM e sArI rIte samajI levu joie uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 868 uttarAdhyayana sUtra pasara | novedavinayasya phalaM prApsyasi / yathA hariNaH sihena, timiraM bhAskareNa zalabhAnA, pipIlikA samudreNa, nAgo garuDena, parvataH pavinA, meSaH kuJjareNa cayaM drumasamarthastathaiva mari pArzvena saha yoddhusamartho'si / ato hitabuddhayA tvAmupadizAmi virama yuddhavyavasAyAt / gaccha gRham evaM bruvantaM taM dUtaM yavanarAjAnucarA hantumudyatAH / tadA tasya nItikuzalo mantrau tAnetraM prAha- are mUDhAH ! pArzvamabhotaM hantumudyatA yUyam manye svaprabhuM kaNThe dhRtvA'narthakRpe prakSipatha / 2 " indroM se bhI ajeya haiM ataH ApakI ina thothI bAtoM meM kucha bhI sAra nahIM hai| isa taraha tuma unake parAkrama ko jAnakara nija kI bhalAI ke liye yahAM se vApisa ho jAo, nahIM to apane kiye kA phala pAoge ? dekho - jaise- siMha ke sAtha hariNa, sUrya ke sAtha aMdhakAra agni ke sAtha pataMga, samudra ke sAtha pipIlikA (kIDI), garuDa ke sAtha nAga, vajra ke sAtha parvata, hAthI ke sAtha meSa, yuddha karane meM asamartha haiM vaise tuma bhI pArzvaprabhu ke sAtha yuddha karane meM asamartha ho, isaliye maiM hita buddhi se tumako samajhAtA hUM ki tuma isa vyartha ke yuddha vyava sAya se dUra raho aura jaise ghara se Aye ho vaise hI cale jAo / isa prakAra dUta jaba yavanarAja se kaha rahA thA ki itane meM hI usake anucara usako mArane ko taiyAra ho gaye / anucaroM ko mArane ke liye udyata hue dekhakara yavanarAja ke nItikuzala maMtrI ne unase kahA are ! mUrkho ! tumhArA yaha vyavasAya yogya nahIM hai jo tuma isa taraha se pArzvaprabhu ke, mArA svAmI. indrothI paNa ajeya che. AthI ApanI A khaDAi vALI vAtAmAM kAMi sa ra nathI. A prakAre tame temanA parAkramane jANIne tamArI peAtAnI bhalAI mATe ahIM thI pAchA pharI jAva nahItara tamAre tamArA karelA kRtyAnuM phaLa avazya bhAgavavuM paDaze. jema sihanI sAme haraNu, sUryanI sAme aMdhakAra, agninI sAme pataMga, samudranI sAme kIDI, garUDanI sAme nAga, vajranI sAme pava'ta, hAthInI sAme bheMsa yuddha karavAmA asamarthAM che. tevI ja rIte tameA paNa pAva'kumAranI sAme yuddha karavAmAM asamartha che. A kAraNe huM tamArA ja hitane mATe samajAvu chuM ke, tamA A nakAmA yuddhanA vyavasAyathI zAMta raheA ane je rIte AvyA che e ja rIte peAtAnA sthaLe pAchA cAlyA jAva A pramANe dUta jyAre yavanarAjane kahI rahyA hatA e vakhate tenA anucara tene mAravA mATe taiyAra thai gayA. anucarezane A rIte taiyAra thayelA joine yavanarAjAnA nItikuzaLa maMtrIe temane aTakAvatAM kahyuMM ke, are mUrkhAo ! tamArA A vyavasAya caigya nathI. kemake sadeze! uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 869 yasyAjJAM zakrAdayaH sarve indrA api zirasA mukuTamivasamudvahanti, tasya pArzvaprabho tasya hananaM dUre'stu tadapamAno'pi sakalApadAM padam / tasmAdyUyaM nivattadhvamasmAdarthavyavasAyat / evaM svabhaTAna nivArya mantrI pArzvaprabhudbhUtaM sAmanItyedamabravIt - mahAbhAga ! eSAmavicAryakAriNAmimamaparAdhaM kSamasva / tvayi yo'sadvyavahAra ebhiH kRtaH sa tvayA na kathamapi pArzvaprabhave nivedanIyaH / vayamadhunaiva pArzvamabhuM praNantuM samAgacchAmaH / itthaM sAmavacanaiH sAntvayitvA taM dUtaM visasarja / tataH sa mantrI svamabhuM yavanarAjamevamabravIt - svAmin! siMhasaTAkarSaNavad durantaM ke dUtaka ko mArane ke liye udyata ho rahe ho| tumhArI yaha avicArita kriyA apane prabhu ko kaMTha pakaDakara kUpa meM paTakane jaisI hai| jisa prabhu kI AjJA zakrAdika deva bhI mukuTa kI taraha zira para dhAraNa karate haiM bhalA unake dUtako mAranA to bahuta dUra kI bAta hai, unakA apamAna karanA bhI sakala ApattiyoM ko Amantrita karanA haiM / ataH bhalAI Apa logoM kI isI meM hai ki Apa loga Isa anarthakArI vyavasAya se nivRtta ho jAveM / isa prakAra apane bhaToM ko haTA kara maMtrI ne pArzvamabhu ke dUta se sAmanIti kA Azraya karake isa prakAra kahA - he mahAbhAga ! Apa ina vinA vicAre kAma karane vAle bhaToM ke isa aparAdha ko kSamA kreN| ina logoM ne jo Apa ke sAtha asadvyavahAra kiyA hai vaha Apa loga pArzvaprabhu se prakaTa na kreN| hama loga abhI pArzvaprabhu ko namana karane ke liye Ate haiM / isa prakAra sAma vacanoM se dUta ko zAMta karake maMtrI ne usako visarjita kiyaa| bAda meM yavanarAja ke pAsa pahu~ca kara unase isa prakAra kahA - he svAmin! siMha kI saTA ke AkarSaNa kI taraha Apane laine AvelA dUtane mAravA e nIti virUddhanuM che. tamArI A avicArI na zuM ka peAtAnA prabhune gaLethI pakaDIne kuvAmAM nAkhI devA jevI che. je prabhunI AjJA IndrAdika devA paNa zIrAdhA mAne che bhalA enA tane mAravA e tA ghaNI dUranI vAta che. para tu enuM apamAna karavuM e paNa saghaLI ApattIyAne AmaMtraNa ApavA kharAkhara che. Apa leAkeAnI bhalAI te emA che ke, Apa DhAkA A anatha kArI vyavasAyathI alaga aneA. A prakAre peAtAnA anucarAne dUra haTAvIne pachIthI ma`trIe prArzvakumAranA dUtane sAmanItinA Azraya laine kahevA mAMDyu. huM mahAbhAga! amArA avicArI kAma karavA vALA anucarAnA aparAdhane Apa kSamA kara. e leAkAe ApanA tarapha je prakAranA vyavahAranuM AcaraNa karyuM che tene Apa pArzvaprabhunI AgaLa pragaTa na karatA. ame paNa pArzvaprabhune namana karavA mATe AvIe chIe A prakAranAM sAma vacanAthI tane zAMta karI ma`trIe tene ravAnA karyo. pachI yavanarAjAnI pAse jaIne matrIe tene kahyu . huM svAmIna ! siMhanI saTA (kezavALI) kheMcavA jevA duranta akatanya kArya ne karavAnA Ape A prAraMbha karela che. jemanI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre svayA kathamidamavicAritakRtyaM kRtam ? yasya senAyAM svayamindrAdyA devAH sainikA bhUtvA samupasthitAstena pArzvaprabhruNA saha tatra saGkAmastRNAgnisAmasamaH / paramadyApi no kimapi gatam ! kaNThe kuThAraM nyasya pArzvabhumAzraya, svAparAdhaM kSamaya, tadAjJAvazavarttI bhava / yadi svamaihikAmuSmika kuzalaM vAJchasi, tadA mama vacanamaGgI kuru / itthaM mantriNo vacana nizamya yavanaH mAha - mantrin ! bhavatA'haM suSThu bodhitaH / yathA bhavatocyate, tathaivAhaM kariSyAmi / evamuktvA sa yavanarAjaH svagrIvAyAM kuThAraM baddhA mantriNA saha pArzvaprabhorantike samupAgataH / dvArapAlena nirdiSTamArgaH sa sabhAmadhye gatvA prabhozcaraNayorupari svamastakaM 870 1 yaha kyA duranta akartavya kArya vinA vicAre karanA praraMbha kiyA hai ? jinakI sevA meM svayaM indrAdika deva sainika hokara upasthita hue haiM, una prArzvamabhu ke sAtha ApakA saMgrAma karanA tRNAgnisaMgrAma ke samAna hai parantu aba bhI kucha nahIM bigaDA hai / kaMTha meM kuThAra ko dhAraNa kara Apa pArzvaprabhukI zaraNa meM jAo, aura apane aparAdha kI unase kSamA maaNgo| unakI AjJA ke vazavartI ho kara raho, yadi Apa isa loka para loka sabaMdhI kuzala cAhate hoo to / maiM Apase sarvathA satya kahatA hUM / mere ina vacanoM ko Apa aMgIkAra kareM isI meM Apako bhalAI hai| isa prakAra maMtrI - ke vacana sunakara yavanarAjane kahA- he maMtrin ! Apane hameM acchA smjhaayaa| ApakI jaisI salAha hai hama vaisA hI karane ko taiyAra haiN| isa taraha kaha kara yavanarAja apanI grIva meM kuThAra dhAraNa kara ke maMtrI ke sAtha pArzvaprabhu ke pAsa pahuMcA / dvArapAlane usako prabhu ke samIpa jAne kA mArga sevAmAM IndrAdika deva peAte ja sanika banIne upasthita thayA che evA pAzrva prabhunI sAme saMgrAma karavA Apane mATe tRNu ane agninA sa`grAma jevu' che chatAM hajI kAMi bagaDayuM nathI. Apa peAtAnA gaLAmAM kuhADAne dhAraNa karIne pAprabhunI zaraNamAM jAva ane peAtAnA aparadhanI mAphI mAgeA. emanI AjJA pramANe vanAra ane. jo Apa A leka ane paraleAka sabadhI kuzaLatA cAhatA hai| teA satvara tamArA akartavyane tajI do. huM Apane saMpUrNa satya kahuM chuM. mArA A vacanAne Apa aMgIkAra karA, emAM ja ApanI bhalAi che. A prakAre maMtrInAM vacana sAMbhaLIne yavanarAje kahyu` ma`tram ! Ape mane ghaNuM ja uttama mA samajAvela che. ApanI jevI salAha che e pramANe huM karavA taiyAra chuM. A pramANe kahIne cavanarAje peAtAnA gaLAmAM kuhADA dhAraNa karI maMtrInI sAthe dvArapALe prabhunI pAse javAnA rastA batAvyA. e pArzva prabhunI pAse paheAMcyA mA`thI jaine sabhAmAM beThelA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam dhRtvaan| tato bhagavadAjJayA svakaNThAtkuThAramunmucya bhUyaH praNamyaivamabravIthe nAtha! bhavAn sarvesaho'si, ato mamAparAdhaH kSamyatAm , dIyatAmabhayam / mama samagrAM zriyaM gRhNAtu, prasIdatu bhvaan| tadvacanaM zrutvA pArzvaprabhurAha-rAjan ! tava kalyANaM bhavatu / tvaM nija rAjya bhukSva / paramanyadA tvayA evaM na kartavyam / saparivAro nirbhayaM gaccha svanagarama / evaM prabhuNA''diSTaH sa mvanagaraM prati prsthitH| tataH prabhorAjJayA puraSonamanAmA dUtaH prasenajitsamIpe gatvA sarva vRttaM nyavedayat / tacchrutvA'tIva prasannaH sa rAjA prasenajidupAyanamiva svaputrIM prabhAvatIM batalAyA so usI mArga se jAkara usane sabhA ke bIca meM baiThe hue pAzvaprabhu ke caraNoM para mastaka rakha diyaa| pazcAt pArzvaprabhu kI AjJA se phira apane kaMTha se kuThAra utAra kara aura punaH unhe namana kara isa prakAra kahA-he nAtha ! Apa sarvasaha hai isaliye mere aparAdha ko kSamA kareM aura mujhe abhaya pradAna kreN| Apa prasanna hoM aura merI isa samagra lakSmI ko sviikaareN| isa rUpase yavanarAja ke vacanoM ko sunakara prabhune usase kahA-he rAjan ! tumhArA kalyANa ho tuma apane rAjya ko AnaMda ke sAtha bhogoN| paraMtu aba Age aisA nahIM krnaa| nirbhaya hokara tuma yahAM se saparivAra khuzI se apane nagara ko jaao| isa prakara prabhu dvArA AdiSTa hokara yavanarAja apane nagara ko calA gyaa| isake bAda prabhu kI AjJA se puruSottama dUtane prasenajit ke pAsa jAkara samasta vRttAnta kaha diyaa| dUta ke mukha se saba bAteM sunakara prasenajit atIva prasanna huA aura bheTa-yAnenajarAne ke rUpa meM apanI prabhAvatI pArvaprabhunA caraNe upara pitAnuM mastaka yavanarAje namAvyuM. pachI pArvaprabhunI AjJAthI pote gaLAmAM dhAraNa karela kuhADo kADhI nAkhIne pharIthI namana karyuM ane kahyuM ke, he nAtha ! Apa sarvajJa che. A kAraNe mArA aparAdhanI kSamA kare ane mane abhayapradAna kare. Apa prasanna thAva ane mArI A saghaLI lakSmIne svIkAra kare. A pramANenA vinayayukta yavanarAjanAM vathanene sAMbhaLIne prabhue temane kahyuM he rAjana! tamArU kalyANa thAva. tame tamArA rAjyane AnaMdathI bhoga. paraMtu have pachI AvuM kartavya kadI paNa na karatA. nibhaya banIne tame ahIMthI saparivAra khuzIthI potAnA nagaramAM jAo. A prakArane prabhune adeza meLavIne yavanarAja pitAnA sainya sAthe potAnA nagara tarapha cAlI gaye. A pachI prabhunI AjJAthI purUSettama te prasenajItanI pAse jaIne saghaLe vRttAMta tene kahI saMbhaLAvyo dUtanA mukhethI saghaLI vAta sAMbhaLIne prasenajIta khUba prasanna , ane bheTayAne najarANAnA rUpamAM pitAnI putrI prabhAvatIne sAthe laIne pAprabhunI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 872 uttarAdhyayanasUtre sahAdAya pArzvaprabhoH samIpe gatvA namaskArapUrvakamidamabravIt-prabho ! bhavAn svayamihAgatya mayyanugrahamakarot / icchAmyahaM yad bhavAn imAM mamaputrIM svIkarosviti / prasenajito vacanaM nizamya bhagavAnAha-rAjan ! piturAjJayA bhavantaM paritrAtumahamihAgato, na tu bhavatsutAM pariNetum / itthaM prabhorvacanaM zrutvA prasenajinmanasyacintayat -nAyaM mama vacanAtsvIkariSyati / ato'sya piturvacanAt svIkArayiSyAmi / itthaM vicintya sa pArzvaprabhumevamuktavAna-svAmin ! bhavapitrA upakRto'smi, ato'haM saparivAro bhavatA saha taM praNantuM gamiSyAmi / tataH pArzvaprabhuNA putrI ko sAtha lekara pArzvaprabhu ke samIpa Akara namaskAra pUrvaka isa prakAra kahane lagA-prabho! Apane mere Upara baDI bhArI kRpA kI jo svayaM pdhaare| maiM cAhatA hUM ki Apa merI isa putrI ko svIkAra kara mujhe anugRhIta kreN| prasenajit ke isa prakAra vacana sunakara prabhune unase kahA-he rAjan ! pitAkI AjJA se Apa kI rakSA karane ke liye hI maiM yahAM AyA hUM, ApakI putrI ko vivAhane ke liye nahIM AyA huuN| pAvakumAra ke aise vacana sunakara prasenajit ne mana meM aisA vicAra kiyA ki ye kumAra mere kahane se merI putrI ko svIkAra nahIM kareMge-ataH inake pitA se isa viSa meM kahanA cAhiye tabhI merI putrI ko svIkAra kara skeNge| isa prakAra soca samajha kA prasenajit ne pArzvara kumAra se kahAhe svAmin Apa ke pitA ne mega bahuta upakAra kiyA hai, isaliye maiM unake darzana ke liye parivAra mahita Apa ke sAtha calanA cAhatA huuN| prasenajit kA aisA Agraha dekha kara pAvarakumAra ne unako apane sAtha pAse pahoMcI namaskAra pUrvaka kahevA lagya prabhu! Apa mArA upara ghaNI ja kRpA karIne svayaM atre padhAryA che. huM ca huM chuM ke, Apa mArI A putrIno svIkAra karI mane anugrahIta karo. prasenajItanAM A prakAranAM vacanane sAMbhaLIne prabhue temane kahyuM he rAjana ! pitAnI AjJAthI ApanI rakSA karavA mATe ja huM ahI Avela chuM ApanI putrInI sAthe vivAha karavA mATe A vela nathI. pArzva kumAranA AvAM vacana sAMbhaLIne prasenajIte manamAM e vicAra karyo ke, A kumAra mArA kahevAthI mArI putrIne svIkAra karaze nahIM. AthI enA pitAne A viSayamAM kahevuM joIe. Ama thavAthI teo mArI putrIne svIkAra karI zakaze A pramANe vicAra karIne prasenajIte pAkumArane kahyuM he svAmIna! ApanA pitAe mArA upara bhAre upakAra karyo che. e kAraNe huM emanA darzana mATe saparivAra ApanI sAthe AvavA cAhuM chuM. prasenajItanA A prakAranA AgrahathI prArdha kumAre temane potAnI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 873 samanujJAtaH prasenajitsvaputrIM prabhAvatIM sahAdAya tena saha vArANasIM purIM gataH / tatra gatvA bhagavAna pArzvanAthaH pitaraM praNasya svabhavanaM gataH / svaputryA prabhAvatyA sahito rAjA prasenajadapi rAjJo'zvasenasya samIpe gatvA taM praNatavAn / azvaseno'pyAsanAtsamutthAya taM sAdaraM samAliGgya svAsane samupavezya kuzalamAgamanakAraNaM ca pRSTavAn / tataH prasenajidAha - rAjan / yasya bhavAn rakSako'sti, tasya sarva kuzalameva ! tathApi bhavatsamIpe samAgato'smi kimapi kAraNamuddizya ! iyaM mama putrI prabhAvatI pArzvakumAre'nuraktA'sti ? ato bhavAnimAM kanyAM pArzvakumArAya gRhNAtu / rAjJaH prasenajito vacanaM nizamya rAjA'zva senastamevamabravIt - rAjan ! calane kI AjJA dI / prabhu se AjJA pAkara prasenajit sAtha meM apanI putrI prabhAvatI ko lekara unake sAtha banArasa gye| prabhu pitA ko praNAma kara apane bhavana para cale gaye aura rAjA prasenajit azvasena rAjA ke pAsa jAkara una se mile| aura namaskAra kiyA / azvasena gajA ne bhI apane Asana se uThakara unase bheTa kI evaM Adhe siMhAsana para baiThA kara kuzala samAcAra pUchate hue Ane kA kAraNa puuchaa| prasenajit ne kuzala samAcAra ke viSaya meM nivedana karate hue kahA ki mahArAja ! jisake Apa jaise sAmarthyazAlI rAjA rakSaka haiM, bhalA usameM akuzalatA kaise ho sakatI hai ? ApakI kRpA se sarvaprakAra se sarvakuzalatA hai paraMtu ApakI sevA meM Ane kA kAraNa nija kA kucha uddezya hai, aura vaha yaha hai - yaha merI prabhAvatI putrI pArzvakumAra meM anurakta ho rahI hai so Apa isa putrI ko pArzvakumAra ke nimitta svIkAra kreN| prasenajit ke isa prakAra vacana sunakara azvasena rAjA ne unase aisA kahA hai sAthe cAlavAnI AjJA ApI. prazrunI AjJA maLatAM prasenajIta peAtAnI putrI vagerene sAthe laI temanI sAthe vArANasI paheAMcyA. prabhu pitAne praNAma karI potAnA sthAne cAlyA gayA. A pachI rAjA prasenajIta azvasena rAjAne jaI ne maLyA. ane namaskAra karyAM. azvasena rAjA paNa ubhA thaIne temane bheTayA, ane potAnA aradhA Asana upara besADIne kuzaLa samAcAra pUchayA ane pachIthI AvavAnuM kAraNu pUchyu prasenajIte kuzaLasamAcAra jaNAvatAM kahyuM ke, mahArAja ! jenA Apa jevA sAya zakitazALI rAjA rakSaka che tenI akuzaLatA kai rIte hoi zake ? ApanI kRpAthI sa` prakAranI kuzaLatA che. paraMtu ApanI sevAmAM AvavAnuM kAraNa mArA potAnA emAM eka agatyanA svA che ane te e che ke, Apa mArI putrI prabhAvatI pArzvanAtha kumAramAM anurakata thaI rahI che. te Apa mArI A putrIneA pArzvanAtha kumAranA mATe svIkAra kare, prasenajItanAM a prakAranAM vacana sAMbhaLIne azvasena rAjAe 110 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 uttarAdhyayanasUtre kumAro'yaM saMsArAtsarvadava viraktastiSThati / tathA'pyahaM tava tuSTaye taM pariNAyayiSyAmi / ityuktavA'zvasenanRpaH pArzvakumAraM samAhUyedamabravot-vatsa ! asya rAjJaH sutAM prinny| yadyapi tvaM bAlyAdeva bhavavAsAd virakto'si, tathA'pyetanmama vacanaM dAkSiNyavatA tvayA mAnya me itthe pitrA sAgrahaM proktaH pArzvaprabhumaunamavalambya sthitH| tataH prabhAvatyA saha bhagavato vivAhaH saMjAtaH / ___athaikadA gavAkSasthito bhagavAn pAzvanAthaH puSyahastAn nagarAd bahigacchato bahUn janAnapazyat / tataH sa pArthasthitAnanucarAn pRSTavAn-kimadya rAjan ! dekho yaha pArzvakumAra saMsAra se sarvadA virakta banA rahatA hai, parantu phira bhI maiM Apa ke saMtoSa ke liye usako prnnaauuNgaa| aisA kaha azvasena rAjA ne usI samaya apane pAsa pArzvakumAra ko bulAkara aisA kahA-he vatsa ! isa rAjA kI putrI ke sAtha tuma vivAha kro| yadyapi tuma bAlyakAla se hI isa gRhAvAsa se virakta bane hue ho to bhI mere ina vacanoM ko tuma jaise vivekI ko mAnanA hI cAhiye / isa prakAra pitA ke dvArA Agraha pUrvaka kahe jAne para pArzvakumAra unake samakSa kucha bhI nahIM bole ataH prabhu kI saMmati jAna kara pitAne prabhAvatI ke sAtha unakA vivAha kara diyaa| eka dinakI bAta hai ki bhagavAn ne jo usa samaya apane mahala kI khiDakI meM baiThe huethe puSpoM ko hAthoM meM lekara nagara se bAhira jAte hue aneka manuSyoM ko dekhaa| dekhate hI prabhu ne apane pAsa meM khaDe hue temane evuM kahyuM ke, he rAjana sAMbhaLe pArzvakumAra saMsArathI sarvadA virakatA banIne rahe che. chatAM paNa ApanA saMteSane mATe ApanI putrInI sAthe tene paraNAvIrA. AvuM kahIne azvasena rAjAe parva kumArane potAnI pAse bolAvIne evuM kahyuM ke, he vatsa! A rAjAnI putrI sAthe tame vivAha karo. je ke tame bAlyakALathI ja saMsArika vyavahArathI alipta rahyA che. to paNa mArAM A vacanene tamArA jevA vivekIe mAnavA ja joIe. A prakAre pitA taraphathI Agraha pUrvaka kahevAmAM AvavAthI pAkumAra temanI sAme kAMI paNa nA bolyA AthI prabhunI saMmati jANIne prabhAvatIne pAzvaprabhunI sAthe vivAha karI dIdhA. eka divasanI vAta che ke, bhagavAna potAnA mahelanA jharUkhAmAM beThela hatA. tyAre temaNe hAthamAM phUlene laIne nagaranI bahAra jatA ghaNA manuSyane joyA e jotA ja prabhue potAnI pAse ubhelA anucarane pUchyuM zuM Aja keI mahatsava che utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 875 priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam kazcinmahotsavo'sti, vizAlajanasamUhaH sapuSpApaNinagarAd bahirgacchati ? evaM pRcchantaM bhagavantaM kazcidanucaraH prAha-svAmin / nAsti kazcidutsavaH ! kintu vahirudyAne kamaTho nAma tApasAgraNIH smaagto'sti| sadarcanAyaite lokA gacchanti / itthaM tadvacanamAkarNya tatkautukaM draSTukAmo bhagavAn pArzvanAtho'pi jananyA saha saparijanastatra gataH / tatra pazcAgnisAdhakaM taM kamaLaM pazyannavadhijJAnena vahnikuNDa kSiptakASThe dahyamAnaM nAganAginIyugalamapazyat / tat prekSya kapAtaraGgasamudvellitasvAnto bhagavAn pArzvaprabhurevamabravIt-'aho ! tapasyAM kurvato'pyasya jJAnaM na nAtaM, yato'sya dayAguNo nAsti ! cakSurvinA yathA mukhaM na zobhate, tathaiva anucaroM se pUchA kyA Aja koI mahotsava hai, jo manuSyoM ke yaha vizAla samUha ke samUha hAthoM meM puSpoM ko lekara nagara bAhara jA rahA hai| bhagavAn ke isa prakAra pUchane para anucara ne kahA-svAmin ! utsava to koI nahIM hai kintu nagara ke bAhara udyAna meM kamaTha nAma kA baDA tApasa AyA huA hai| ataH unake darzana ke nimitta ye saba loga jA rahe haiN| isa prakAra anucara ke vacana sunakara pArzvakumAra isa ko dekhane ke liye mAtA evaM parijanoM ke sAtha vahAM gye| usa samaya kamaTha vahAM paMcAgni tapasyA kara rahA thaa| usameM baDe 2 kASTa jala rahe the| avadhijJAna se eka kASTa ke bhItara jo agnikuNDa meM rakhA haA jala rahA thA nAganAginI yugala ko jalatA huA dekha kara prabhukA hRdaya karuNA se bhara aayaa| unhoM ne usI samaya aisA kahA-dekho yaha kitane Azcarya kI bAta hai, jo tapasyA karate hue bhI yaha jJAna se vihIna banA hamA haiN| isa kA kAraNa isameM dayAguNa kA abhAva hai| jaise cakSa ke vinA ke, jethI nagarajano hAthamAM phulone laIne nagaranI bahAra jaI rahyAM che. bhagavAnanA A pramANe pUchavAthI anucare kahyuM svAmin ! utsava te kaI nathI paraMtu nagaranI bahAra udyAnamAM kamaTha nAmanA eka moTA tapasvI Avela che. AthI tenA darzana mATe A saghaLA lake jaI rahyA che. A prakAranAM anucaranAM vacana sAMbhaLIne pArzvakumAra potAnAM mAtA ane parivAranA bIjA mANaso sAthe tyAM gayA A samaye kamaTha tyAM paMcAgni tapasyA karI rahela hatA. tyAM meTAM moTAM lAkaDAM baLI rahyAM hatAM, avadhijJAnathI baLI rahelA e lAkaDAmAM nAga ane nAgaNInuM eka je DuM hovAnuM pArvaprabhue jANyuM AthI prabhunuM hadaya karUNAthI bharAI AvyuM. ane AthI temaNe e samaye evuM kahyuM ke, juo! A keTalA AzcaryanI vAta che ke, tapasyA karavA chatA paNa A tApasa jJAnathI vihIna banI rahela che. tenuM kAraNa tenAmAM dayA guNane abhAva che, je rIte AMkhe vagara uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 876 uttarAdhyayana sUtre dayAM vinA dharmo'pi na zobhate / dayArahito dharmastu dharmAbhAsa eva / niSkRpasyAsya kAyaklezaH pazoriva viphalaH / pArzvaprabhorvacanamAkarNya kamaThatApasa evamabravIt - rAjaputra ! bhavAdRzA janA gajazikSAdau dRkSAH syuH, dharme tu vayaM munaya eva dakSAH vayaM hi sarvajJAH smaH / tataH pArzvaprabhuragnikuNDe prajvalatkASThaM pradarzya taM pRSTavAn kimastyasmin kASThe ? sa prAha--nAsti kimapIti ! tataH pArzvaprabhuragnikuDAttatkASThaM sevake niSkAsya yatnenAbhedayat / tasmAjjvalanajvAlA samAkulaM mriyamANaM nAganAginI yugalaM nirgatam / tadA bhagavAn namaskAramantrasya zaraNaM tasmai dattavAn / tathA pratyAkhyAnAdikaM cApi paralokaprasthitAya mukha kI zobhA nahIM hotI hai usI prakAra dayA ke vinA dharma kI bhI zobhA nahIM hotI hai / aisA dharma vAstavika dharma nahIM hai kintu vaha to dharmAbhAsa hai| pazu kI taraha dayA rahita kA thothA yaha kAyakleza bilkula niSphala hai / isa tarahU prabhu kA kathana sunakara kamala tApasa ne unase kahA - rAjaputra ! Apa jaise manuSya to gaja kI zikSA Adi meM hI nipuNa ho sakate haiM dharma meM nahIM / dharma meM to hama munijana hI dakSa huA karate haiN| kyoM ki hama sarvajJa haiM / isa prakAra kamaTha tApasa ke vacanoM ko sunakara prabhu agnikuNDa se prajvalatkASTha ko use dikhalAkara kahane lage- bolo isameM kyA hai? tApasa ne kahA isameM kucha bhI nahIM hai / pazcAta pArzvaprabhu ne agni kuNDa se usa kASTha ko sevakoM dvArA nikalavA kara usako baDI sAvadhAnI se cirvaayaa| ciravAte hI usa meM agni kI jvAlA se maratA huA nAganAginI yugala niklaa| prabhune una donoM ko paMca namaskAra maMtra sunAyA / tathA paraloka meM prasthAna karane vAle mADhAnI zAlA nathI hAtI te pramANe dayA vagara dharmanI zAbhA heAtI nathI. evA dhama vAstavika dhama nathI paratu mAtra dharmAbhAsa che. pazunI mAphaka dayA rahita evA A kAyAne kaleza bilakula niSphaLa che. A pramANe prabhunuM kathana sAMbhaLIne kamaTha tApase temane kahyuM rAjaputra! Apa jevA manuSya te hAthIne zikSaNa ApavA vi. kAmamAM ja nipuNa hAya che, dhama mAM nahI. dhama'mAM te ame munijane ja jANatA hAie chIye. kemake ame sadhaLu jANanArA hAIe chIye A prakAranAM kamaTha tApasanAM vacanAne sAMbhaLIne e agnikuMDamAM maLI rahelA lAkaDAne tene batAvIne udhu--uDo khAbhAMzu che ? tApase uchu hai, bhAMDa yA nathI. pachIthI pAva kumAre sevaka pAse agnikuMDamAM maLI rahela lAkaDAne bahAra kaDhAvI ghaNI ja sAvadhAnIthI tene DAbuM phaDAvatAM ja agnithI mRtyunA Are ubhela evu nAga nAgaNInuM yugala nIkaLyu' prabhue e bannene namaskAra maMtra saMbhaLAvyA tathA paraleAkamAM prasthAna karI rahelA emane mATe bhAtA svarUpa pratyAghAna Aphrika paNa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam tasmai nAganAginIyugalAya sambalarUpeNa dattavAn / bhagavadvacanaM zraddadhAnaH sa nAgo mRtvA nAgakumAradeveSu dharaNAbhidho nAgendro jAtaH / nAginI ca tasya dharaNendrasya paTTamahiSItvena padmAvatI nAma devI jaataa| tadanu "aho ! asya kumArasya vijJAnam' iti vAdibhiH sakalalokaiH stUyamAno bhagavAn svAnuvaraiH saha svabhavanaM smaagtH| tato'tyantalajito'ntaHzaThaH sa kamaThaH prabhUtaM bAlatapaH kRtvaan| itthaM bAlatapaH kurvan mithyAtvamohitaH sa mRtvA bhavanapatiSu mevamAlIti nAmako devo jAtaH / ___ athAnyadA bhagavAna pArzvanAtha udyAna gtH| tatrakAnte sthitasya tasya bhagavataH smRtipathe bhagavato neminAthasya caritaM samAgatam / tadAsa evamaci. unake liye kalevA (bhAtA) svarUpa pratyAkhyAna Adika bhI diyaa| bhagavAn ke vacanoM para vizvAsa karanevAle una donoM meM se nAga kA jIva to mara kara nAgakumAra devoM meM dharaNendra nAmakA indra huaa| tathA nAginI bhI mara kara isa nAga pradhAna kumAra kI padmAvatI devI huii| isake bAda "dekho isa kumAra kA vijJAna kitanA AzcaryakArI hai" aimAvahAM para upasthita hue logoM ne kahanA praraMbha kinn| prabhu bhI vahA~ se apane anu. caroM ko sAtha lekara makAnapara aagye| kamaTha tApama vizeSalajita haa| to bhI usane bAlatapa tapanA nahIM choDA pratyuta pahile kI apekSA bhI vaha adhika tapa tapane lgaa| isa bAlatapa ko tapatA huA mithyAtva mohita vaha kamaTha tApasa bAlatapa karate 2 mara gyaa| aura mara kara bhavanapatiyoM meM jAkara asurakumAra jAti kA deva huvaa| vahAM usakA nAma meghamAlI pddaa| eka samaya kI bAta hai ki bhagavAna pArzvanAtha apane udyAna meM gaye ApyuM. bhagavAnanA vacanomAM paNa vizvAsa karavA vALA e baMnemAMthI nAgane jIva marIne nAgakumAra devone jAtImAM dharaNendra nAmano Indra tha tathA nAgaNa paNa marIne e nAgakumAra i-nI pradhAna devI padmAvatI thaI. A pachI juo ! "A kumAranuM vijJAna keTaluM AzcaryakAraka che" evuM tyAM upasthita thayelA lokee kahevA mAMDayuM. prabhu paNa pitAnA anucaronI sAthe tyAMthI nIkaLI potAnA nivAsa sthAne pahoMcI gayA. kamaTha tApasa AthI khUba zaramAye. to paNa teNe bALatapa tapavAnuM choDayuM nahIM ane prathamathI paNa vadhu kaDaka evuM tapa e tapavA mAMDayo. A bAbatane tapa mithyAtvamehi e kamaTha bALatapa karatAM karatAM mRtyu pAmyA, ane marIne bhavanapatiomAM jaIne asurakumAra jAtino deva che. tyAM tenuM nAma meghamAlI paDayuM. eka samayanI vAta che ke, bhagavAna pArzvanAtha pitAnA udhAnamAM gayA hatA tyAM ekAntamAM besIne teo neminAtha bhagavAnanA cAritrane vicAra karavA lAgyA. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 uttarAdhyayanasUtre ntayat-dhanyo'hannariSTanemiyoM gADhAnuraktAmapi rAjImatI parihAya kaumArya eva vratamagrahIt / tasmAnmamApyucitaM yadahaM niHsaGgo bhvaami| itthaM vicintayato bhagavato'ntike lokAntikA devAH samAgatya praNamya tIrthapravartanAya bhgvntmbhythitssntH| tato bhagavAn dhanadapUritairdhanairvArSika dAnaM datvA vratagrahaNAya mAtApitrorAjJAM gRhItavAn / tato'zva senAdibhirnarendraH zakrAdika devendraizca zrIpArzva prabhordIkSA'bhiSeko mahatA mahotsavena kRtH| atha bhagavAn davairuhya mAnAM zibikAmAruhya AzramapadanAmakodyAnAbhimukha prasthitaH / tadA davairdevadundubhinAdai dyAvApRthivyApUrite ! bhagavAnapi tadudyAnaM gatvA zivikAyAstathA'vatarat , yathA hue the| vahAM ekAnta meM baiTha kara ve neminAtha bhagavAna ke cAritra kA vicAra karane lage-prabhune vicArA dhanya hai, una ariSTaneminAtha ko jinhoM ne kumAra avasthA meM hI apane gADhAnurakta rAjImatI kA parityAga kara vrata grahaNa kiyaa| maiM bhI isI taraha ni:saMga hotA hUM prabhu ke usa prakAra ke vicAra karate hI usI samaya unake samIpa lokAntika devoM ne Akara unako praNAma kiyA aura tIrthapravartana ke liye unase prArthanA kii| prabhu ne kubera dvArA bhare gaye bhaMDAra se bArSika dAna dekAra mAtA pitA se vrata grahaNa karane kI AjJA maaNgii| unakI AjJA prApta kara bhagavAna ne sarva virati ko dhAraNa kiyaa| isa samaya azvasena Adi narendroM ne tathA zakra Adi devendroMne pArzvaprabhu kI dIkSA kA mahotsava khUba ThATa bATa se mnaayaa| prabhu kI zibikA ko sarva prathama devoMne kaMdho para utthaayaa| aura usakoM ve Azramapada nAmaka udyAna ke sanmukha le gye| devoM ne usa samaya dundubhi ke nAdoM se. AkAza aura bhUmi ko guMjita kara prabhue vicAryuM ke dhanya che e ariSTa neminAthane ke, jeo e kumAra avasthAmAM ja potAnAmAM gaDha anurakata evI rAjumatIno parityAga karIne vrata grahaNa karyuM. huM paNa AvI ja rIte niHsaMga banI zakuM chuM. prabhu e A prakArane vicAra karatAM ja te samaye temanI sAme lokAtika devee AvIne temane praNAma karyA ane tIrtha pravartana mATe temane prArthanA karI. prabhue kubera dvArA bharAyelA bhaMDArathI vArSika dAna daIne mAtA pitA pAse vrata grahaNa karavAnI AjJA mAgI. mAtA pita nI AjJA meLavIne bhagavAne sarva viratIne dhAraNa karI. A samaye azvasena Adi narendro tathA zake Adi devendroe pArvaprabhunI dIkSA mahotsava khUba ThAThamAThathI manAvyo. prabhunI pAlakhIne sahuthI prathama dee potAnA khaMbhA upara upADI ane tene Azramapada udyAnanI pAse laI gayA. devoe e samaye durdazInA nAdothI AkAza ane pRthvIne guMjIta banAvI dIdhAM. bhagavAna jyAre udyAnamAM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacarita nirUpaNam 879 mamatvAttanmano'vatIrNam / tatra triMzadvarSavayasko bhagavAn bhUSaNAdikamuttArya locaM kRtvA zakreNa dattaM devadRSyaM dadhAno nRNAM tribhiH zataiH saha kRtASTamatapAH sarvavirati pratipannaH / tasmin samaye jino mana:paryayanAmakaM caturthajJAnaM prAptatrAn / dIkSAM gRhItvA bhagavAn bhAraNDapakSIvApramatto bhuvi viharati sma / athAnyadA bhagavAn viharan nagarasamIpe dezasthaM tApasAzramaM samAgataH / tasminneva kAle sUryo'pyastAcalamupasaMkrAntaH / tato bhagavAn kasyacid garlasya taTastha vaTavRkSacchAyAyAM niSaNNaH / tatra bhagavAn nAsAgranyastanetraH pratimayA sthitaH diyA / bhagavAn jaba udyAna meM pahuMce to ve zivikA se aise uttareka jaise unakA mana mamatva se utarA thA bhagavAn kI avasthA isa samaya sirpha tIsa varSa kI thI / isa avasthA meM bhI prabhune apane zarIra se samasta AbhUSaNoM ko utAra diye aura kezoM kA apane hAthoM se paMcamuSTi loca karake zakrendra dvArA pradatta devadRSya vastra ko dhAraNa kiyA / bhagavAn ke sAtha tInasau rAjAoM ne dIkSA aMgIkAra kI / dIkSA dhAraNa karate hI prabhu ko caturtha mana:paryayajJAna kI prApti ho gii| dIkSA grahaNa karake bhagavAn bhAraNDapakSI kI taraha apramatta hokara pRthvImaMDalapara vihAra karane lage / eka samaya prabhu bihAra karate 2 nagara ke samIpa meM rahe hue tApasAM ke Azrama meM Aye / isa samaya sAyaMkAla kA samaya thA / prabhu vahAM padhAra kara eka khaDe para khaDe hue vaTavRkSa ke nIce pratimA pratipanna hokara khar3e rahe / pahoMcyA tyAre te pAlakhImAMtho evI rIte utaryA ke, temanuM mana mamatvathI je rIte utaryuM hatuM. bhagavAnanI avasthA A samaye phakata trIsa varSanI hatI. A avasthAmAM paguM prabhue potAnA zarIra uparanAM sadhaLAM AbhUSaNAne utArI nAkhyA ane kezane potAnA ja hAthathI paMcamuSTI leAMcana karIne zakendre Apela devadulabha vasrane dhAraNa karyo. bhagravAnanI sAthe traNase rAkhaee dIkSA dhAraNa karI dIkSA ghAraNa karatAM ja prabhune ceAthA mana:paryaM yajJAnanI prApti thaI gaI. dIkSA grahaNa karIne bhagavAna bhAraDa pakSInI mAphaka apramatta banIne pRthvI maMDaLa upara vihAra karavA lAgyA. eka samaya prabhu vihAra karatAM karatAM nagaranI najIkamAM AvelA evA eka tApasenA AzramamAM pahecyiA. A vakhate sAyaMkALanA samaya hatA prabhu tyAM pahe cIte eka TekarA uparanA vaTa vRkSanI nIce pratimAnI mAphaka nizceSTapaNe ubhA rahI gayA. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 uttarAdhyayanama tena yaduktaM taducyate-- mUlam-rahanenI ahaM bhada ! surUve ! cAru bhAsiNi / mamaM bhayAhi sutaNU !, na te pIlA bhavissai // 37 // chAyA-rathanemirahaM bhadre ! murUpe cArubhASiNi / mAM bhajasva sutanu !, na te pIDA bhaviSyati / / 37 / / TIkA--'rahanemi' ityaadi| he bhadre ! ahaM rathanemiH=rathaneminAmA'smi / he murUpe-mundari, he cArubhApiNi-madhura vacane ! mAM bhajasva-bhartRtvenAGgIkuru yena he sutanu-zobhanAGgi ! te-taba pIDA-jIvananirvAzkaSTaM na bhaviSyati // 37 // mUlam-ehi to bhujimo bhoeM, mANussaM khaM sudullahaM / bhuttabhogI tao pacchA, jiNamaiggaM carissaimo // 38 // chAyA-ehi tAvad. bhuJjIvahi bhogAn , mAnuSyaM khalu sudurlabham / bhuktabhoginau tataH pazcA,-jinamArga cariSyAvaH / 38 // TIkA-.'ehi tA' ityaadi| he mundari ! ehi Agaccha mama samope / AvAM tAvat-prathamaM bhogAn= zabdAdi kAmabhogAn bhuJjIvahi anubhaveva / khalu yato mAnuSyaM manuSyajanma 'rahanemi' ityaadi| anvayArtha--(bhadde-bhadre) he bhadre ! (ahaM rahanemo-maiM rathanemi haiN| (surUve cArubhAsiNi-surUpe cArubhASiNi) he sundara rUpavAlI evaM madhura bolanevAlI (mamaM bhayasva-mAM bhajasva) mujhe aba tuma apanA patisvarUpa samajhakara aMgIkAra kro| jisase (sutaNU-sutanu !) he zobhanAGgI ! (te-te) tujhe (pIlA-pIDA) jIvana nirvAha sambandhI kisI prakAra kA kaSTa (na bhavissai-na bhaviSyati) nahIM hogA // 37 // rahane mityaadi| manvayArtha --bhadde-bhadre u bhane ! ahaM rahanemI-ahaM rathanemI thane bhI chu surUve cArubhAsiNi-murUpe cArUbhASiNi he su2 35vAjI bhane madhu2 mAlavA pANI mamaM bhayasva-mAM bhajasva bhane havetame pati 2135 samalane 241112 421. 2thA sutaNU-sutan zAsanAMgI te-te tabhane pIlA-pIDA na nils AdhI | Rnu 408 na bhavissai-na bhaviSyati ye nahI. // 37 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 881 yamabAhudaNDavacaNDAnane kAn netraviSAn sarpAna, utkaTakaNTakitAn zvikAn , bhallUkAn zUkarAdIvAnekAn zvApadAn , jyAlAmAlAbhoSaNamukhAn muNDamAlA''kIrNakandharAn bhayaGkarAna bhUtAn pretAzca vikurvitavAn / te sarve'pi pahuM dhyAnAd vicAlayituM na samarthA babhUvuH, yathA kITamatkuNAdayaH kSudrajIvA vajraM bhettuM na samarthA bhvnti| tato'titarAM kruddhaH sa meghamAlI vyomni vidyudvyAptadigantarAM bhISaNAM meghamAlAM vikurvitvA manasyevamacintayat-ahamadya pUrvabhavaparabhavaparamazatrumenam agAdhe salile nimagnaM kRtvA mArayiSyAmi / itthaM vicintya sa muSTimuzaphala huA to usakA ekadama krodha aayaa| kruddha hokara usane aise aneka soM ko vikurvita kiyA ki jinakI dRSTi meM viSa bharA thaa| jo phUtkAra ko kara rahe the| jo yamake bAhu daNDa samAna laMbe evaM pracaMDa the| aise vRzcikoM ko vikurvita kiyA jo utkaTa kAMTo se yukta the| isI taraha bhallUka zakara Adi jAnavaroko, jvAlAmAlA se bhISaNa mukhavAle muNDoM kI mAlAko gale meM dhAraNa karane vAle bhayaGkara bhUtoM ko, pretoM ko bhI usane vikurvita kiyaa| paraMtu ye saba bhI prabhu ko dhyAna se calAyamAna karane ke liye samartha nahIM hue| jaise macchara vajra ko bhedane meM asasartha hotA hai usI taraha ye sabhI bhagavAna ko calAyamAna karane meM asamartha hue| anta meM hara taraha parAjita hokara kamaTha ke jIva isa asura ne meghamAlA ko vikurvita kiyaa| vijalIyoM ko usameM cmkaayaa| unakI camaka se samasta dizAe~ prakAzita ho uThI thiiN| sAtha 2 meM isa asura ne aisA bhI vicAra kiyA ki maiM Aja isa pUrvabhava ke parama zatru ko agAdha jala krodhanA AvezamAM AvIne mahA viSilA evA sarpone utpanna karyA ke jemanI daSTimAM viSa bharyuM hatuM. je bhayaMkara evA kutkAra karI rahyA hatA je yamanA bAha daMDanA jevA lAMbA ane pracaMDa hatA. uparAMta khUba ja jherIlA evA vIchIMnne paNa teNe pitAnI vaikiya zaktithI utpanna karyA. Aja pramANe bhuMDa, Dukkara Adi jAnavarone, temaja bhayaMkara evA muDamALAne grahaNa karela evA bhUtane, pretene paNa teNe utpanna karyA chatAM A saghaLA prabhune dhyAnamAMthI calita karavAmAM saphaLa na banyA. jema macchara vajane bhedavAmAM asamartha hoya che e ja rIte e saghaLA bhagavAnane calAyamAna karavAmAM asamartha thayA. aMte dareka prakAre parAjIta banIne kamaThanA jIva e asure meghane utpanna karyA, vijaLIne camakAvI, ke jenAthI saghaLI dizAo prakAzita thaI jatI hatI. sAthe sAthe e asure e paNa vicAra karyo ke, mArA pUrvabhavanA A zatrune agAdha jaLamAM DUbADIne mArI nAkhuM. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 uttarAdhyayanasUtre lastambhAkArAbhirdhArAbhivRSTiM kurvan vasundharAmekArNavAmivAkarot / tadA dRSTijalaM pArzvaprabhorAkaNThamabhUt / tasmin samaye tanmukhaM padmahUde padmAmeva zuzubhe / tadA nAgezasya dharaNendrasyAsanaM prakampitam / so'vadhijJAnena pArzvabhottAntaM vijJAya padmAvatyAdibhiH svadevIbhiH saha tvaritaM tatrAgatya prabhuM praNatavAn / tataH sa vaikriyazaktyA unnAlaM kamalaM pArzvaprabhozcaraNatale nidhAya svayaM tatpRSThataH sthitvA tanmastakopari saptabhiH phaNaizchatramakarot / dhyAnamagnamanAH prabhurapi tatra sukhena saMsthitaH / tasmina samaye veNuvINAmRdaGgAdidhvanibhidigantaraM vyAptam / samatonidhiH pAcaprabhustu bhakte nAgakumAre dveSiNi tasmin kamaThAsure ca sama eva sthitaH / meM Dubokara mAra ddaaluuN| isa prakAra ke duSTa vicAra se otaprota hokara usane musaladhAra pAnI brsaayaa| isa dRSTi se pRthvI samudramaya ho gii| pAzvaprabhu usameM AkaMTha DUba gye| padmahRda meM jisa prakAra kamala zobhAyamAna hotA hai usI prakAra usa samaya prabhu kA mukha usa jala meM DUbA huA mAlUma detA thaa| isa sthiti se nAgarAja dharaNendra kA Asana kampAyamAna huaa| vaha zIghrahI avadhijJAna dvArA pAzvaprabhu kA samasta vRttAnta jAnakara padmAvatI Adi apanI deviyoM ke sAtha vahAM AyA aura Akara unako namana karate hae usane prabhu ke pIche khaDe hokara unake mastaka Upara apane sAta phaNAoM ko chatra ke rUpa meM vistArita kara diyA tathA apanI vaikriyika zakti dvArA laMbI nAla vAle kamala kI racanA kara usako unake caraNatala meM siMhAsana ke samAna rakha diyaa| isake upalakSya meM devatAoM ne vINAmRdaGga Adi dhvanijoM se samasna digantarAloM ko vyApta kara diyaa| aisI sthiti meM bhI samatAnidhi ve prabhu rAga dveSa se rahIta hI A prakAranA duSTa vicArathI otapreta banIne teNe musaLadhAra pANI varasAvyuM A varasAdathI pRthavI samudramaya banI gaI. pArvaprabhu e pANImAM DUbI gayA. padma hadamAM je rIte kamaLa zAbhe che. e ja rIte e samaye prabhunuM sukha e pANImAM DUbeluM dekhAtuM hatuM. A sthitimAM nAgarAja dharaNendranuM Asana kaMpAyamAna thayuM eNe e ja vakhate avadhijJAnathI prArthaprabhunI saghaLI hakIkata jANIne padmAvatI ane bIjI pitAnI devI sAthe tyAM AvyuM ane AvIne temane namana karIne teNe prabhunI pAchaLa ubhA rahIne temanAM mastaka upara pitAnI sAta pheNone chatra rUpa dharI dIdhI tathA pitAnI vikraya zakita dvArA lAMbI DAMDIvALA kamaLanI racanA karI tene prabhunA caraNa nIce siMhAsana rUpe rAkhI dIdhuM. AthI devatAoe vINA mRdaMga Adi vAjIMtranI vanIthI digaMtane vyApta karI dIdhI. AvI sthitimAM samatAnA bhaMDAra evA e prabhu rAgadveSathI rahita ja rahyA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam I tathAsyamarSeNa saha varSantaM taM vIkSya jAtakoSaH sa nAgarAjaH sAkSepamidamatra:re duSTa ! tvayA kathamidamakArya kriyate ? ahamasya dayAlo: prabhodaso'smi / nAmataH paraM sahiSye / are mUrkha ! tvAM pApAnniSeddhamamunA svAminA jalanmahorego darzitaH, na tu dveSadhiyA ! zrato'nena svadapakAro na kRtaH, pratyuta pApanivAraNarUpa upakAra eva kRtaH / tathApi niSkAraNajaganmitramenamulUkaH sUryamitra niSkAraNaM rahe / unako na to kamaTha para dveSa huA aura na dharaNendra para rAga / parantu amarSa ke sAtha musaladhAra pAnI barasAne vAle usa asura ko dekhakara dharaNendra ko usapara krodha huA / isI Aveza meM usane usase kahA - re duSTa ! kyoM tU isa prakAra akArya karane ke liye utArU ho rahA haidekha maiM isa dayAsAgara prabhukA eka dAsa huuN| bhale hI ye prabhu tere isa akArya ko sahana kara leM parantu maiM nahIM sahana kara sakUMgA / are mUrkha ! prabhu ne kyA burA kiyA jo tujhe tere paMcAgni meM tapasyA karate samaya jalAye hue kASTha meM jalatA nAganAginI kA yugala dikhlaayaa| prabhu ne yaha kAma tujhe pApa se bacAne ke liye hI kevala karuNAbuddhi se kiyA thA dveSabuddhi se nahIM phira bhI dekha tU kitanA kRtaghna hai jo apane upakArA para bhI itanA apakAra karane vAlA bana rahA hai / dhikkAra hai isa terI buddhi ko jo tujhe pApa se nivAraNarUpa upakAra karane vAle para bhI isa prakAra apakAra karane kI sUjhI hai / prabhu ne to terA koI apakAra kiyA hI nahIM hai kevala pApa nivAraNarUpa upakAra hI kiyA hai| saca hai ullU jisa prakAra jgemane na tA kamaTha upara krodha thayo ke, na to dharaNendra tarapha rAga utpanna thayA. para tu ahaMkAranI sAthe musaLadhAra pANIne varasa vavA vALA e asurane joine dharaNendrane krodha Avyo ane dhanA e AvezamAM teNe tene kahyu ke, he duSTa ! zA mATe tuM A prakAranuM akAya karavA mATe tatpara banI rahyo ! je huM A dayAsAgara prabhune eka dAsa chuM. bhale prabhu tArA A akAne sahana karI le, para Mtu hu sahana karIza nahIM'. are mUkha' ! prabhue kRpAnA bhaMDAra evA A tArU zuM bagADyu che. tuM jyAre pa`cAgni tapa karI rahyo hatA. tyAre eka lAkaDAmAM baLatuM nAga nAgaNInuM eka yugala tane batAvyuM e kAma prabhue tane pApathI bacAvavA mATe phakata karUNA buddhithIja karela hatu, dveSa buddhithI nahIM. chatAM paNa jo tu' keTalA kRtaghnI che ke, peAtAnA upakAra karavAvALA upara paNa ATalA apakAra karI rahyo che. dhikakAra che tArI A buddhine ke, je tane tArA upara upakAra karanAra upara paNa apakAra karavAnuM sujAre che. prabhue teA tArA koi apakAra karela nathI. kevaLa pApanA nivAraNu rUpa upakAra ja karela che. sAcu che ke ghuvaDa je pramANe jagatane prakAza ApanAra evA sUryanA uttarAdhyayana sUtra : 3 883 Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 884 uttarAdhyayanasUtre dviSannaya na bhaviSyasi ! ato nivartasvAsmAtpApAvyavasAyAt / nAgarAjasyetthaM vacanaM nizamya asAvasuraH svadRSTimadho nyadhAt / tadA sa nAgarAjasevitaM bhagavantaM pArzvanAthamapazyat / tataH so'tIvAzcaryayukto'cintayan mama tu etAvatyeva zaktirasti / sA tu zaile zazakasyeva bhagavati pArzve niSphalA jAtA / apicAyaM bhagavAn stramuSTyA vajramapi peSTuM samarthastathApi kSamayA sarva kSamate / parantvayaM nAgadevastu na kSamiSyate / asmAta me bhayamastyeva / saMsAre'smin karuNA sAgarAdasmAd vinA na ko'pyaprakAzaka sUrya ke sAtha dveSa karatA hai vaisAhI isa samaya terI yaha hAlata ho rahI hai / ataH yAda rakha yadi aba isa jagat ke niSkAraNamitra prabhupara jo tUne dveSa kiyA to terI kisI prakAra se bhI rakSA nahIM ho skegii| isIliye aba tujhe yahI ucita hai ki tU zIghra isa pApAdhyavasAya se haTa jA / dharaNendra ke isa prakAra vacana sunakara isa asura ne jyoM hI apanI dRSTi nIce kI ki usako dharaNendra se sevita prabhu dikhalAI diye / dharaNendra se sevita prabhu ko dekhate hI usako mahAn Azcarya huaa| vaha vicArane lagA - merI to itanI hI zakti thI aba maiM kyA kruuN| merI vaha zakti to isa samaya parvata ke sAtha kharagoza kI taraha ina pAzvapra ke sAtha niSphala bana gaI hai| dUsare yaha prabhu to apano muTThi se vajra ko bho cUra-cUra karane kI zakti dhAraNa karate haiM / phira bhI kSamA se sabako kSamApradAna hI karate haiM parantu mere jaise duSTa ko to ye nAgadeva kSamA karane vAle nahIM haiN| mujhe to inase bhaya hai hI / tathA dusarA dveSa kare che e ja prakAranI A samaye tArI hAlata banI rahI che. AthI yAda rAkha ke, jo tu have A jagatanA upakAraka evA prabhu upara niSkAraNu dveSa karIza teA tArI kAi paNa rIte rakSA thaI zakavAnI nathI. AthI tArA mATe eja ucita che ke, tuM turata ja A tArA pApanA adhyavasAyane cheDI de. dharaNendranAM A prakA 2nAM vacana sAMbhaLIne e asure yAM potAnI najara nice karI ke, tene dharaNendrathI sevAya rahelA prabhu upara tenI dRSTi gai. A prakAra joIne tene mahAna Azcaya thayuM. ane te manamAM vicAravA lAgyA ke, mArI teA ATalI ja zakita hatI have huM zu karU. mArI e zita A samaye zailanI sAme kharagezanI mAphaka A pArzvaprabhunI sAme niSphaLa banI gaI che. bIjuM A prabhu tA peAtAnI eka ja muThInA prahArathI bhAremAM bhAre vajrane paNa cUrA karI nAkhavAnI zakitavALA che. chatAM paNa kSamAnA dhAraka evA prabhu darekanA upara kSamA dRSTivALA che paraMtu mArA jevA duSTane te A nAgadeva kSamA karanAra nathI. mane te ene bhaya lAgI rahyo che paraMtu A kaDDAnA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam styaparo yo mAM rakSituM samarthaH / ato'hamenameva karuNAsAgaraM zaraNIkuryAm / itthaM vicintya kamaThAsuro meghaM saMhRtya pArzvapramozcaraNayoH prapatitaH san vadati-- he bhagavan ! mamAmumaparAdha kSamasve' tyuktavA svakIyaM sthAnaM gtH| nAgendro'pi bhagavantamupasargarahitaM jJAtvA taM praNamya svasthAnaM gtH| prAtaHkAle bhagavAnapi tatA vihAraM kRtavAn / itthaM viharamANo bhagavAn saptAzIti 87 tame divase punarvArANasInagarIsamIpasthabahirudhAne smaagtH| tatrASTAzItitame 88 divase dhyAnasthitasya bhagavataH mUryodgamanakAle kevalajJAnaM saMjAtam / tadA sarveSAmindrANAmAsanAni calitAni / tato'vadhijJAnena sarva devendrAH prabhoH kevalajJAnaprApti vijJAya svasvAnucaraiH saha tatra samAgatAH / tatra te samavasaraNaM kRtavantaH / tatra aba isa saMsAra meM karuNA ke sAgara ina prabhu ke atirikta aisA hai bhI nahIM jo merI rakSA karane meM samartha ho / ataH merI bhalAi isI meM hai ki maiM inakI hI zaraNa aMgIkAra kruuN| isa prakAra vicAra kara usa asura ne vikurvita una meghoM ko saMhRta kara liyA aura pArzva prabhu ke caraNoM meM jAkara paDa gyaa| prabhu ke caraNoM meM paDa kara usane unase isa aparAdha kI kSama yAcanA kI pazcAt vaha vahAM se apane sthAna para calA gyaa| prAtaHkAla jaba huA taba prabhu bhI vahA~ se vihAra kara gye| vicarate 2 bhagavAn sattAsI 87 veM dina punaH vANArasI nagarI ke samIpa bAhira udyAna meM Akara viraaje| aThAsI 88 veM dina unako dhyAnAvasthA meM baiThe hue sUryodaya ke samaya meM kevalajJAna prApta huaa| usa samaya samasta indro ke Asana kaMpAyamAna hue isase unhoM ne avadhijJAna dvArA prabhuko kevala jJAna utpanna huA jAnakara baDA AnaMda mnaayaa| tathA sAgara prabhunA aparAdhathI mane bacAvI zake tevuM A jagatamAM bIjuM koI paNa nathI. AthI mAruM bhaluM te emAMja che ke, huM emanA zaraNe jAuM. A prakArano vicAra karIne e asure meghone potapotAnA sthAne mokalI dIdhA. ane pArzvanAtha prabhunA caraNamAM jaIne paDI gaye. prabhunA caraNamAM paDIne te asure potAnA aparAdhanI kSamA mAgI. ane pachI te tyAMthI potAnA sthAne cAlyA gaye. savAra thayuM eTale prabhu paNa tyAMthI vihAra karI gayA. vicaratAM vicaratAM bhagavAna satyAsImA 87 divase vArANasI nagarInI pAse bahAranA udyAnamAM pahoMcyA. aThayAzImAM 88 divase dhyAnAvasthAmAM beThelA e prabhu pArzvanAthane sUryodayanA samaye kevaLajJAna prApta thayuM. A samaye saghaLA indronAM sthAna kaMpAyamAna banyAM AthI temaNe avadhijJAna dvArA prabhune kevaLajJAna utpanna thayAnuM jANIne ghaNe ja AnaMda utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasutre samavasaraNe svAtizayAjAte siMhAsane prabhuH samupaviSTaH / tataH surAsuranareSu yathAsthAnaM niSaNNeSu bhagavAn yojanagAminyAH girA dezanAM dAtuM pravRttaH / tata udyAnapAlakamukhAt pArzvaprabhorjJAnodayaM jJAtvA tad darzanotsukamanAH pramuditAntahRdayaH zrImadazvasenanRpo vAmAdevyA saha tatra gatvA bhagavantaM stutvA natvA ca dharma zrotuM smupvissttH| bhagavadattAM dezanAM zrutvA bodhi prAptA bahavo narA nAryazca dIkSA gRhItavantaH, bahavazca zrAvakadharma pratyapadyanta / pratrajiteSu teSu AryadattAdayo daza gaNadharA jaataaH| te bhagavatpradatta yA tripadyA sadya eva dvAdazAGgIM kR vintaH usI samaya ve saba devendra apane 2 anucaroM ko sAtha lekara vahAM aaye| Akara unhoM ne vahAM prabhu ke samavasaraNa kI racanA kii| apane atizaya se saMjAta Asana para samavasaraNa meM prabhu virAjita hue| vahAM virAjamAna hokara prabhune surAsura ke baiTha jAne para yojanagAminI vANI dvArA dezanA denA prAraMbha kiyo| udyAna pAlaka ke mukha se pAcaprabhu ko kevalajJAna kI utpatti jAnakara unake darzanoM kI utkaMThA se harSita citta bane hue azvasena rAjA vAmAdevI ko sAtha lekara vahAM bhagavAna ke pAsa Aye aura unako stutipUrvaka namana karake dharmazravaNa karane kI bhAvanA se baiTha gye| bhagavAn ne jo usa samaya dharma dezanA dI usako sunakara vahAM baiThe hue aneka puruSoM ne tathA striyoM ne pratibodhita hokara dIkSA dhAraNa kI-kitaneka strI puruSoM ne zrAvaka dharma svIkAra kiyaa| jitane usa samaya pratrajita huve the unameM se Aryadatta Adi daza muni bhagavAn ke gaNadhara hue| ina gaNadharoM ne prabhu kI dI huI tripadi dvArA dvAdazAMga kI manAvyuM ane eja samaye e saghaLA devendra pitapotAnA anucarone sAthe laIne tyAM prabhunI pAse pahoMcyA AvIne temaNe tyAM prabhunA samavasaraNanI racanA karI. pitAnA atizaya se saMbhAta Asana upara samavasaraNamAM prabhu birAjamAna thayA A prakAre birAjamAna thaIne prabhue sura asuranA besI gayA pachI jana sudhI jene paDaze paDe evI vANI dvArA dezanA devAne prAraMbha karyo. udyAna pAlakanA mukhethI prabhune kevaLajJAna prApta thayela che tevI jANa thatAM emanA darzana mATe utkaMThita banelA azvasena rAjA vAmAdevIne sAthe laIne tyAM bhagavAnanI pAse AvyA ane temane stuti pUrvaka namana karIne dharmazravaNa karavAnI bhAvanAthI besI gayA bhagavAne e samaye je dharmadezanA ApI. ene sAMbhaLIne tyAM beThelA aneka strI purUSoe pratibadhita banIne dIkSA dhAraNa karI lIdhI. keTalAka strI purUe zrAvaka dharmane svIkAra karyo. e samaye jeTalAe dIkSA lIdhela hatI. emAMthI Aryadatta Adi dasamuni bhagavAnanA gaNadhara banyA. A gaNadharoe prabhue kahela tripadi dvArA dvAdazAMganI racanA karI. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam azvasenabhUpo'pi hasti senanAmakaM dvitIyaM putraM rAjye nyasya svayaM patnyA vAmAdevyA putravadhvA prabhAvatyA ca saha pAcaprabhorantike pravrajyAM gRhItavAn / tataH prabhRti bhagavAn pAzvanAtho dharaNendra padmAvatI-pAcayakSaiH satataM saMrakSitapArthoM dharaNyAM vyaharat / pAzvaprabhoH samagraguNazAlinaH SoDazasahasra munayo'STAtrizatsahasrasaMkhyakA: sAdhvyaH, catuSSaSTisahasrAdhikaikalakSasaMkhyakAH zrAvakAH saptaviMzatasahasrAdhika trilakSasaMkhyakAH zrAvikAzcAsan / itthaM bhagavAn caturazItidinonAni saptativarSANi vihRtya caturvidhasaMgha saMsthApitavAn / ante ca bhagavAn girizikhare gatvA trayastriMzanmunivaraiH sahAnazanaM vidhAya kAyotsargeNa sNsthitH| evaM bhagavAn varSazatamAyuH paripAlya taistrayastriMzanmunibhiH saha mAsikamanazanaM kRtvA bhavopagrAhikarmakSayAt siddhipradaM prAptavAn / tasminsamaye zakrAdibhiH surairbhagavato nirvANamahotsavaH kRtH| racanA kI, azvasena bhUpati ne bhI hastisena nAmaka apane dvitIya putrako rAjya meM sthApita karake svayaM vAmAdevI ke sAtha tathA prabhAvatI putravadhU ke sAtha pAcaprabhu ke samIpa dIkSA aMgIkAra kii| jinakI rakSA karane meM dharaNandra aura padmAvatI sadA sAvadhAna rahA karate the ve bhagavAn pArzvanAtha isa prathvI maMDala para vicarane lge| bhagavAn ke saMgha meM solaha hajAra mani the| ye munirAja samagra guNoM se suzobhita the| aDatIsa 38 hajAra sAdhviyA~ thiiN| eka lAkha causaTha hajAra zrAvaka the tathA tIna lAkha sattAIsa hajAra zrAvikAe~ thiiN| bhagavAn ne caurAsI 84 dina kama sattAIsa varSataka vihAra karake caturvidha saMgha kI sthApanA kii| aMta meM bhagavAn ne girizikhara jAkara tetIsa munivaroM ke sAtha anazana karake kAyotsarga dhAraNa kiyA aura ekamAsa ke anazana se inhIM maniyoM ke sAtha 2 bhanopagrAhi karmoM ke kSaNa ho jAne se siddhipada ko prApta kiyaa| bhagavAn azvasena bhUpatie paNa hastisena nAmanA potAnA bIjA putrane rAjyagAdIe besADI pite vAmadevI ane putravadhu prabhAvatInI sAthe pArvaprabhunI pAsethI dIkSA aMgIkAra karI. jemanI rakSA karavAmAM dharaNendra ane padmAvati sadA sAvadhAna rahetAM hatAM evA e pIdhuM nAtha e pRthvI maMDaLa upara vicAravA lAgyA. bhagavAnanA saMghamAM seLahajAra muni hatA. munirAja saghaLA guNothI suzobhita hatA. ADatrIsa hajAra sAdhvIo hatI. eka lAkha cesaDa hajAra zrAvaka hatA. ane traNa lAkha sattAvIsa hajAra zrAvikAo hatI. bhagavAne 27 sattAvIsa varSamAM ceryAsI divasa eAchA vihAra karIne caturvidha saMghanI sthApanA karI aMtamAM bhagavAna girI zikhara upara jaIne tetrIsa munivaronI sAthe anazana karIne kAyotsarga dhAraNa karyo ane eka mahInAnA anazanathI te muninI sAthe sAthe bhavepagrAhI karmone kSaya thavAthI siddhipadane prApta karyuM utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 888 uttaradhyAyanasUtre triMzad varSANi gArhasthye, saptAzIti 87 dinAni chAjhasthye, etAvadinonAni saptativarSANi kevalitve, itthaM zatavarSANi bhagavataH sarvamAyurabhUt / / // iti bhagavatpAvanAthaprabhucaritam // itthaM prasaGgataH pArzvaprabhucaritamabhidhAya sampati prastutamUtravyAkhyA prArabhyatemUlam--tassa logappaIvassa, oNsi sI se mahA~jase / kesI kumArasamaNe, vijAcaraNapArage // 2 // chAyA-tasya lokapradIpasya, AsIt ziSyo mahAyazAH / kezI kumArazramaNo, vidyAcaraNapAragaH / 3 / / TIkA-'tassa' ityAdi / lokapradIpasya-loke tadgatasamastavastuprakAzatayA pradIpa ica lokapradIpastasya tathAbhUtasya tasya bhagavataH pArzvanAthasya vidyAcaraNapAragaH-vidyA=jJAna caraNaM tayoH ke nirvANa kalyANa ko isa samaya indroM ne devoM ke sAtha baDA utsava mnaayaa| bhagavAn kI sau varSa kI Ayu meM se tIsa varSataka kI to unakI Ayu gRhasthAvasthA meM vyatIta huI, sattAsI 87 dina chadmasthAvasthA meM nikale / tathA sattAsI 87dina kama sIttara 70 varSa kevalIparyAya meM vyatIta hue| isa prakAra sau varSa kI Ayu kA hisAba hai| isa prakAra prasaMgataH pArthaprabhu kA caritra prakAzita kara aba prastuta sUtrakI vyAkhyA kI jAtI hai-'tassa' ityaadi| anvayArtha-(logappaivassa-loka pradIpasya tasya) lokAntargata loka ke andarakI samasta vastuoM ko prakAzita karane vAle hone se pradIpa ke samAna una pAzvanAtha prabhu ke (vijAcaraNapArage-vidyAcaraNapAragaH) samyagjJAna evaM cAritra se saMpanna ata eva (mahAjase-mahAyazAH) diganta. bhagavAnanA nirvANa kalyANanA A samaye Indroe, devanI sAthe mATe utsava manAvyuM. bhagavAnanI so varSanI AyumAM trIsa varSanI Ayu te gRhasthAvasthAmAM vyatIta thaI. sityAsI divasa chadmasthAvasthAmAM rahyA, ane sIttera varSamAM sityAsI dIvasa ochA kevaLI paryAyamAM vyatIta thayA. A pramANe prabhunI so varasanI Ayu A hisAba che. 1aaaa A pramANe prasaMgataH prAprabhunuM caritra prakAzita karIne have prastuta sUtranI vyAcyA 42vAmAM Ave cha-"tassa" chatyA ___ manvayArtha-logappaIvassa tassa-lokapradIpassa tasya khosianta saghan vastuone prakAzita karavA vALA hovAthI divAnI mAphaka te pArzvanAtha prabhunA vijJAnarnnpaarge-vidyaacrnnpaargH sanyajJAna ane yAtriyI sapanna bhane mahAjase uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 889 pAragaH-jJAnacAritrasaMpanna ityarthaH, ata eva mahAyazAH digantavizrutakIrtiH kazI='kezI' iti nAmnA prasiddhaH, kumArazramaNaH-kumAro'pariNItatayA, zramaNazca tapasvitayA, bAlabrahmacArI ,atyugratapasvI cetyarthaH, ziSyA pArzvanAthasantAnIyatayA prasiddhaH, AsIt / / 2 / / atha tadvaktavyatAmAhamUlam-ohinANasue buddhe, sIsasaMghasamAule / gAmANugAmaM rIyaMte, sArvatthiM purimArgae // 3 // chAyA-avadhijJAnazruto buddhaH, ziSyasaGghasamAkulaH / grAmAnugrAmaM rIyamANa:, zrAvasti purImAgataH // 3 // TIkA-'ohinANasue' ityAdi / avadhijJAnazrutaH-avadhijJAnaM, zrRMta-zrutajJAna, zrutajJAnasya matijJAnasahacaritasvAnmatijJAnaM ca yasya sa tathA, matizrutAvadhijJAnatrayasaMpanna ityarthaH, buddhaH jJAtatatvaH, sa kezIkumArazramaNaH ziSyasaGghasamAkula:-ziSyasamudAyaparivRtaH san grAmAnugrAma rIyamANaH-viharan zrAvastI nAma purIm AgataH / 3 / / vyApI yazavAle (kesI-kezI) kezI nAmake (kumArasamaNe-kumArazravaNaH) kumArazramaNa-apariNIta avasthA meM hI muni bana jAne ke kAraNa bAla brahmacArI- (sIse Asi-ziSyaH AsIt) ziSya the // 2 // aba kezizramaNa ke viSaya meM kahate haiM-'ohinANasue' ityaadi| anvayArtha-(ohinANasue-avadhijJAnazrutaH) isa samaya matijJAna, zrutajJAna evaM avadhijJAna se yukta tathA (sIsasaMghasamAule-ziSyasaMghasamAkulaH) ziSyasamUha se saMpanna eva (baddha-buddhaH) tattvajJa ve kezIkumAra zramaNa (gAmANugAmaM rIyaMte-grAmAnugrAmaM rIyamANaH) grAmAnugrAma vihAra karate hue (sAvatthiM purimAgae-zrAvastI purom AgataH) zrAvastI nagarI meM Aye // 3 // mahAyazA: 60yAcI yazava kesI-kezI sI nAmanA kumArasamaNe-kumArazramaNaH bhAra zravaNa maparikSIta avasthAmA bhuni manI savAnA 12 mA brahmacArI sIse-AsI-ziSyaH AmIta ziSya tA // 2 // ve zIzramAnA viSayamA 49 cha "ohinANasue" tyA ! sanyAya----ohinANasae-avadhijJAnazrutaH bhatijJAna zrutajJAna ane avadhi jJAnathI yuta tathA sIsasaMghasamAule ziSyasaMghasamAkula: ziSya samUthI sapanna mane buddhe-buddhaH tatva mevA tazImA ava gAmANugAmaM rIyaMte-grAmAnugrAmaM rIyamANaH 112 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 890 uttaradhyAyanasUtre tataHmUlam-tiduyaM nAma ujANaM, tammiM nayaramaMDale / phAsuMe sijjasaMthAre, tatthaM samuvAgae // 4 // chAyA-tindukaM nAma udyAnaM, tasyA nagaramaNDale / mAsukazayyAsaMstAre, tara vAsamurAgataH // 4 // TIkA--'tiMduyaM' ityAdi / tasyAH zrAvastyA nagaryA nagaramaNDale-puraparisare nagarasamIpe ityarthaH, tindukaM nAma udyAnam AsIt / tatra-une udyAnatini ityarthaH / prAmuke eSaNIye, zayyAsaMstArake-zayyA vazatiH saMratArakaH zilApaTTakAdiH anayoH samAhAraH zayyAsaMstAraka, tasmin sa kezIkumArazramaNaH ziSyaparivArasahitaH vAsam= avasthAnam upAgataH prAptaH kRtavAnityarthaH / 'tammi' ityatra SaSThayarthe saptamI // 4 // tato yadabhUttaducyate-- mUlam--ahaM teNeve kaoNleNaM, dhammatitthayare jiNe / bhagavaM vaddhamANitti, sabalogammi vissue // 5 // chAyA-atha tasminneva kAle, dharmatIrthakaro jinaH / ___ bhagavAn varddhamAna iti, sarvaloke vizrutaH // 5 // 'tiduyaM' ityaadi| anvayArtha-(tammi nayaramaMDale-tasyA nagaramaMDale) usa nagarI ke samIpa (tiMduyaM nAma ujjANaM-tindukaM nAma udyAnam) tinduka nAmakA eka udyAna thaa| (tatya-tatra) usa udyAna meM phAsue sijasaMthAre-prAsukazayyAsaMstAre) eSaNIya vasati evaM saMstAraka-zilApaTTaka Adi ke Upara ve kezikumAra zramaNa (vAsamuvAgae-vAsam upAgataH) Akara rahe // 4 // 2. mathI mAre gAma (482 420i 42tA sAvatthi purimAgae-zrAvasti purimAgataH zrAvastI nagarImAM AvyA. eka "tiduyaM" tyA ! bhanyA-tammi nayaramaMDale-tasyAH nagaramaMDale te nAnI pAse tiduya nAma ujANaM-tindukaM nAma udyAnam ti nAmanu me dhAna tu tattha-tatra te SdhAnamA phAsue sijjasaMthAre-prAsuke zayyAsaMstAre apakSIya vasatI mane sastA24 zikSA544 mAhinA 52 te zIzumAra zra14 vAsamuvAgae-vAsamupAgata: yAvIna rahA // 4 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam __ 891 TIkA--'aha' ityaadi| 'atha' iti vaktavyAntaropanyAse / tasminnevakAle dharmatIrthakaraH=dharma eva bhavAbdhitaraNahetutvAt tIrtha, tasya kara:-kArakaH pravartakaH jina:-ahen , bhagavAna sakalaizvaryayuktaH, varddhamAna iti nAmnA sarvaloke-lokatraye vizrutaH vikhyAtaH, AsIt // 5 // mUlam-tassa logapaIvasta, AMsi sIse mahAyase / bhayevaM goyame nAma, vijjAcaraNapArage // 6 // chAyA * tasya lokapadIpasya, AsIt ziSyo mahAyazAH / bhagavAna gautamo nAma, vidyAcaraNapAragaH // 6 // TIkA--'tassa' ityAdi / lokapadIpasya tasya bhagavato mahAvIrasya vidyAcaraNapAragaH jJAnacAritrasampanno mahAyazAH digdigantavyAptakIrtiH, bhagavAn matizrutAvadhimanaHparya: yeti caturmAnadharo gautamo nAma ziSyaAsIt // 6 // phira kyA huA ? so kahate haiM-- aha' ityaadi| anvayArtha-(aha-atha) isake bAda (teNeva kAleNaM-tasmin eva kAle) usI kAlameM (savvalogammi vissue-sarvaloke vizrutaH) tIna loka meM prasiddha dhammatitthayare jiNe bhagavaM vaddhamANitti-dharmatIrthakaraH jinaH bhagavAn varddhamAna ) dharmarUpI tirtha ke kartA ahaMta bhagavAn varddhamAna svAmI the||5|| 'tassa' ityaadi| anvayArtha (logapaIvassa tassa sIse vijAcaraNapArage mahAyase bhayavaM gAyame nAmaM Asi-lokapradIpasya tasya ziSyaH vidyAcaraNapAragaH mahAyazA bhagavAn gautamaH nAma AsIt ) loka ke pradIpa svarUpa una varddhamAna svAmI ke samyakajJAna evaM samyaka cAritra zAlI bhagavAn gautama nAmake ___ pachI zu thayu? tara 4 cha. "a" tyAha! anvayArtha-aha-atha mAnA pachI teNeva kAleNaM-tasmin eva kAle se 47mA sabalogammi vissue-sarvaloke vizrutaH aaswi prasiddha mevA dhammatitthayare jiNe bhagavaM vaddhamANitti-dharmatIrthakaraH jinaH bhagavAn barddhamAna iti dharmarUpI tIrthanAkartA ahaMta bhagavAna vardhamAna svAmI hatA pApA "tassa" chatyAdi ! anyAya-logapaivassa tassa sIse vijAcaraNapArage mahAjase bhayavaM goyame nAmaM Asi-lokapradIpasya tasya ziSyaH vidyAcaraNapAragaH mahAyazAH bhagavAn gautamaH nAma AsIt the bhagavAna mAna svAmInA gautama nAmana uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana 892 mUlam-bArasaMgaviU buddhe, siissNghsmaaule| gAmANugAmaM rIyaMte, se vi sA~vatthimArgae // 7 // chAyA--dvAdazAGgavid buddhaH, ziSyasaMghasamAkulaH / grAmanugrAma rIyamANaH, so'pi zrAvastImAgataH // 7 // TIkA--'bArasaMgaviU' ityAdi / dvAdazAGgavit-AcArAGgAdidvAdazAGgajJAnasampanno buddho-jIvAjIvasakalapadArthajJaH sa gautamo'pi grAmAnugrAma rIyamANo viharan zrAvastI nagarImAgataH / / 7 / / mUlam-kuTuMgaM nAma ujANaM, tammi ngrmNddle| phAsue sijasaMthAre, tatthaM vA~samuvAgaMe // 8 // chAyA--koSTakaM nAma udyAna, tasyA nagaramaNDale / pAsukazayyAsaMstAre, tatra vAsamupAgataH // 8 TIkA--'kuTugaM' ityaadi| caturthagAthAvadasyA vyAkhyA bodhyA // 8 // ziSya the jo mahAyazasvI the // 3 // 'bArasaMgaviU' ityaadi| anvayArtha-ye gautama svAmI (bArasaMgaviU-dvAdazAGgavit) dvAdazAMgI ke vettA evaM (buddha-buddhaH) jIva ajIva Adi sarva padArtho ke jJAtA the| (gAmANugAmaM rIyaMte-grAmAnugrAmaM rIyamANaH-grAmAnugrAma vihAra karate hue (se-saH) ye gautama svAmI bhI apanI (sIsasaMghasamAule-ziSyasaMghasamAkula:)-ziSyamaMDalI sahita usI (sAvatthimAgae-zrAvastI mAgataH-zrAvastI nagarI me Aye) // 7 // mahAna yasasvI ane lokone aMdhArAmAMthI ujAsamAM laI janAra evA mahAkAtivata mevA ziSya tA. // 6 // "bArasaMgaviU" chatyAha! ___ yA - gautama svAmI vArasaMgaviU-dvArazAGgavit 4innA vetta! bhane buddha-buddhaH 73 4992 mA saghA pahAyAnA jJAta hatA. gAmANugAmaMrIyaMtegrAMmAnugrAmaM rIyamANaH prAmAnugrAma viDAra 42tA 42ai se-saH 22 gautamasvAmI 55 sIsasaMghasamAule-ziSyasaMghasamAkulaH cAtAnI ziSya bhI sAthe sAvasthimAgae-zrAvastImAgataH se zrAvastI nArImA gAvI 5i-yA // 7 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam tato yadabhUttaducyate-- mUlam- kesIkumArasamaNe, goyame ye mhaayse| ubhaMo vi tatthaM viharisu, allINA susamAhiyA // 9 // chAyA--kezikumArazramaNo, gautamazca mahAyazAH / / ubhAvapi tatra vyahArTAm , AlInau susamAhitau // 9 // TIkA--'kesIkumArasamaNe' ityaadi| mahAyazAH kezikumArazramaNo mahAyazA gautamazca ubhAvapi AlInau= manovAkAyarUpaguptitrayayuktau susamAhitau suSThu samAdhimantau santau tatra zrAvastyAM nagayI vyahArTAm-saMyamena tapasA''tmAnaM bhAvayantau viharataH sma / 'mahAyase' iti AvRttyA ubhayorapi vizeSaNam / / 9 / / 'kuTTagaM' ityaadi| anvayArtha-(tammi nagaramaMDale kuTTagaM nAma ujjANaM tattha phAsue sijasaMthAre vAsamuvAgae-tasyA nagaramaMDale koSThakaM nAma udyAnaM tatra prAsukazayyAsaMstAre vAsamupAgataH) usa zrAvastI nagarI ke bAhara koSThaka nAmakA udyAna thaa| vahAM munijanoM ke yogya zayyA saMstAraka ko grahaNa karake gautama svAmI vahAM virAje // 8 // phira kyA huvA? so kahate haiM- kesI ityaadi|| anvayArtha-(mahAyase kesIkumArasamaNe goyame ya ubhao vi alliNA susamAhiyA tattha viharisu-mahAyazAH kezikumArazramaNo gautamazca ubhau api AlInau susamAhitau tatra vyahArTAm ) mahAyazasvI kezikumArazramaNa tathAgautama ye donoM mana, vacana evaM kAya kI gupti se "kuTugaM" tyAha! anvayArtha:-tammi nagaramaMDale kuTTagaM nAma ujANaM tattha phAsue sijja saMthAre vAsamuvAgae-tasyAH nagaramaMDale koSTakaM nAma udyAnaM tatra mAsukazayyAsaMsthAre vAsamupAgataH sa zrAvastI nagazanI mahAra tSTa nAmanu dhAna ra tyo munijanone zayA saMsmArakane grahaNa karIne gautamasvAmI paNa e sthaLe birAjamAna thayA. 18 pachI zu thayu ? tena 49 cha- "kesI" tyaadi| manvayAtha-mahAyase kosIkumArasamaNe goyame ya ubhayo vi alliNA susamAhiyA tattha viharisu-mahAyazAH kezikumArazramaNo gautamazca ubhau api AlInau susamAhitau tatra vyahArTAm mahAyazavI azIbhAra zrama tathA gautama utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - uttarAdhyayanasUtre mUlam--ubheo sIsa~saghANaM saMjayAMNaM tavastiNaM / tatthaM ciMtA samuppannA, guNavaMtAMNaM tAiNaM // 10 // chAyA-ubhayoH ziSyasaMghAnAM, saMyatAnAM tapasvinAm / tatra cintA samutpannA, guNavatAM trAyiNAm // 10 // TIkA-'ubhao' ityAdi / tatra-zrAvastyAm ubhayoH kezikumArazramaNagautamayoH guNavatAM=jJAnadazanacAritratratAM trAyiNAm paGkAyajIvarakSakANAM saMyatAnAM saMyamavatAM tapasvinAM= taponiSThAnAM bhikSAcaryAdau gamanAgamanaM kurvatAM ziSyasaMghAnAM parasparAvalokanAt cintA samutpannA-vicAraH samutpannaH // 10 // cintAsvarUpamAha-- mUlam--keriso vo imo' dhammo, imoM dhammoM vaM kerisoM / __ AyAradhammaipaNihI, imAM vA sau veM keri sI // 11 // gupta tathA susamAhita-suSTu rIti se samAdhisaMpanna the| ye donoM zrAvastI nagarI meM saMyama evaM tapase AtmAko bhAvita karate hue vicarane lage // 9 // 'ubhao sIsasaMghANaM' ityaadi| anvayArtha -(tattha-tatra) usa zrAvastI meM (ubhao-ubhayoH) una kezI kumAra tathA gautama ke (guNavaMtoNaM-guNavatAm ) jJAna, darzana evaM cAritrazAlI tathA (tAiNaM-trAyiNAm ) SaTrAyajIvoM ke rakSaka tathA (saMjayANa-saMyatAnAm) saMyamazAlI(tavassiNaM-tapasvinAm) taponiSTha (sIsasaMdhANaM-ziSyasaMghAnAm ) ziSyavRnda kA bhikSA caryA Adi meM gamanAgamana karate samaya paraspara dekhane se (ciMtA samuppannA-cintA samutpannA) vicAra utpanna, huA // 10 // svAmI e bane mana, vacana ane kAyanI guptithI gupta tathA susamAhitasuhurItIthI samAdhI saMpanna hatA. e bane zrAvastI nagarImAM saMyama ane tapathI AtmAne bhAvita karatAM karatAM vicAravA lAgyA. pelA "ubhI sIsasaMghANaM" tyAha! anvayArtha-tattha-tatra me zrAvastImA ubhao-ubhayoH se zIzumAra tathA gautamanA guNavaMtANaM-guNavatAna jJAna, 4zana bhane cAritrANI tathA tAiNaM-trAyiNAma padaya vonA 2kSa tathA saMjayANaM-saMyatAnAm sayabhAjI tavassiNaM-tapasvinAm tapani0 sIsasaMghANaM-ziSyasaMghAnAm ziSyavRhane lakSAyaryA mAhima mAnA samAna samaye 52252 nevAthI ciMtA samuppannA-cintA samutpannAviyA 5-naye.. // 10 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 895 chAyA - kIdRzo vA ayaM dharmaH, ayaM dharmo vA kIdRzaH / AcAradharmaprANidhiH, ayaM vA sa vA kIdRzaH // 11 // TIkA -- 'keriso vA' ityAdi / ayam=asmatsambandhI vA dharmo = mahAvratarUpaH kIdRza: ? ayaM = tatsambandhI vA dharmo = mahAvratarUpaH kIdRza: ? ayam = asmatsambandhI vA, sa= tatsambandhI pA AcAradharmapraNidhiH=AcAraH = veSadhAraNAdiko bAhya kriyAkalApaH sa eva dharmo dharmahetutvAt tasya praNidhiH vyavasthA kIdRza: ? pArzvamahAvIrayorubhayorapi sarvezatvaM nirvivAdam / tarhi tatmaNItadharmayordharmasAdhanAnAM ca kathaM bhedaH ? iti bodhumicchAmo vayamiti bhAvaH / 'imA vA sA va kerisI' iti SatvAt strItvena nirdiSTam | 'vA' zabdau vitarke || 11|| , vicArakA svarUpa kahate haiM - 'keriso' ityAdi / anvayArtha - ( imo dhammo keriso-ayaM dharmaH kIdRza:) hamAre dvArA pAlita yaha mahAvrata rUpa dharma kaisA hai ? tathA (imo vA dhammo ke riso-ayaM dharmaH kIdRzaH ) ina ke dvArA pAlita mahAvrata rUpa dharma kaisA hai / (imo AyAradhammapaNahI sA vA kerisI-ayaM AcAra dharmapraNidhiH savA kIdRzaH) tathA hama loga jisa bAhya kriyAkalAparUpa dharma ko dhAraNa karate haiM usakI vyavasthA tathA ye loga jisa bAhya kriyAkalAparUpa dharma ko dhAraNa karate haiM usakI vyavasthA kaisI hai / yadyapi pArzvaprabhu evaM mahAvIra ye donoM hI sarvajJa haiN| to bhI tatpraNIta dharmoM meM tathA dharma ke sAdhanoM meM yaha bheda kaise huA / isa bAta ko hama jAnanA cAhate haiM // 11 // vicAratA svazyate Ahe che - " ke riso" ityAdi ! anvayArtha - imo dhammo ke riso-ayaM dharmaH kIdRzaH sabhArA tarI pANavAbhAM AvatI A bhahnAvrata35 bha ve che tathA imo vA dhammo keriso-ayaM vA dharmaH kIdRzaH ma memanA dvArA bhANavAmAM bhAvato dharma va che tathA imA AyAra paNa sA vA kerisI - ayaM AcAradharmapraNidhiH sa vA kIdRzaH abhI le bAghakiyA kalAparUpa dharmane dhAraNa karIe chIe tenI vyavasthA tathA A leke je bAhyakriyA kalAparUpa dharmane dhAraNa kare che tenI vyavasthA kevI che, jo ke, pArzvaprabhu ane mahAvIra e banne sajJa che te paNa teoe prarUpela dharmamAM tathA dhamanAM sAdhanAmAM A bheda kai rIte thayA A vAtane ame jANavA cAhIe chIe. 115 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre uktAmeva cintAM prakaTayitumAha---- mUlam-cAujAmo ye jo' dhammo, jo imoM paMcasiMkkhio / desio varddhamANeNaM, pAseNaM ya mahAmuNI // 12 // chAyA--cAturyAmazca yo dharmo, yo'yaM pnycshikssitH| dezito barddhamAnena, pArzvana ca mahAmuninA / / 12 / / TIkA--'cAujjAmo ya' ityaadi| yazca cAturyAmo-yamA eva yAmAH, catvAro yAmAzcaturyAmam , tadastyasyeti caturyAmaH, sa eva cAturyAmaH-maithunaviramaNasya parigrahaviramaNe'ntarbhAvAta prANAtipAtaviramaNamRSAvAdaviramaNAdattAdAnaviramaNaparigrahaviramaNAtmako mahAvratacatuSko dharmoM mahAmuninA tIrthakareNa pArzvana dezitaH upadiSTaH / yazcAyaM pazcazikSitaHpaJca ca tAH zikSAH paJcazikSAstAH saMjAtA asyeti paJcazikSitaH-prANAtipAtaviramaNamRSAvAdaviramaNAdattAdAnaviramaNamaithunaviramaNaparigrahaviramaNasvarUpapazcazikSAyukto dharmoM mahAmuninA tIrthaGkareNa varddhamAnena dezitaH-upadiSTaH / anayodharmayo vizeSe kiM nu kAraNam ? ityuttareNa smbndhH| anena dharmaviSayaH saMzayaH prakaTIkRtaH / 'mahAmuNI' ityatra tRtIyArthe prathamA / asya AvRtyA pArzvana varddhamAnena cobhayatredaM sambadhyate // 12 // phira usI bAta ko kahate haiM-'cAujAmo' ityaadi| anvayAthe-(pAseNa ya mahAmuNI-pAzcana mahAmuninA) pArzvanAtha mahAmuni-tIrthakara ne (jo ya cAujjAmo dhammo desiyo-yo'yaM cAturyAmaHdharmaH dezitaH) jo yaha cAturyAma-prANAtipAtaviramaNa, mRSAvAda viramaNa, adattAdAna viramaNa tathA maithuna viramaNa ko parigrahaviramaNa meM antarbhUta hoMne se parigrahaviramaNa yaha cAra prakAra kA munidharma kahA hai-tathA (vaddha mANeNaM mahAmuNI-barddhamAnena mahAmuninA) varddhamAna tIrthakara ne prANAtipAtaviramaNa, mRSAvAda viramaNa, adattAdAnaviramaNa, maithunaviramaNa evaM pachIthA me 4 vAtane 4 -"cAujjAmo" tyA ! bhanyAya-pAseNa ya mahAmuNI-pAzcana mahAmuninA pAzvanAtha mahAmuni tIya 42 jo ya cAujjAmo dhammo desio-yo'yaM cAturyAmaH dharmaH dezitaH 7 24 yAturyAma -prANAtipAta viramaNa, mRSAvAda viramaNa, adattAdAna viramaNa, tathA mayuna viramaNa ne parigraha viramaNamAM aMtarbhata hovAnA kAraNe parigraha viramaNa A cAra prakArane bhuniyama 4 cha. tathA vaddhamANeNaM mahAmuNI-vardhamAnena mahAmuninA mAnatA 42 prANAtipAta viramaNa, mRSAvAda viramaNa, adattAdAna viramaNa, mithuna viramaNa ane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam athAcAramANidhiviSayaM saMzayaM spaSTapatimUlam-acelaMgo ye jo dhammoM, jo imoM' sNtruttro| egakajjapavannANaM, vise se kiM nu kAraNaM ? // 13 // chAyA--acelakazca yo dharmo, yo'yaM sAntarottaraH / ekakAryaprapannayoH, vizeSe kiM nu kAraNaM ? // 13 // TIkA--'acelago ya' ityAdi / / yazcAyam avelakaH-acelaM mAnopetaM zvetaM jIrNaprAyamalpamUlyaM vastram ,arthAtaptadiva celaM, tadasyAstIti-acelaH, sa evAcelakaH-parimitajIrNapAyAlpamUlyazvetavastraparidhAnalakSaNo dharmo bhagavatA vardhamAnena dezitaH / yazcAyaM sAntarottaraHsAntarANi-mAnato varNatazca viziSTAni, uttarANi bahumUlyAni ca sAntarottarANi tAni santyasminniti sAntarottaraH-aneka varNa bahumUlya vastraparidhAnalakSaNo dharmoM bhagavatA pArzvanAthena deshitH| ekakAryaprayannayoH-ekakArya-muktirUpaphalaM, tadartha parigraha viramaNa isa prakAra se pAMca prakArarUpa munidharma kahA hai so isakA kyA kAraNa hai| isa prakAra kA una donoM tIrthaMkaroM ke ziSyoM ko saMdeha huaa||12|| aba mUtrakAra AcArapraNidhi viSayaka saMdeha ko pragaTa karate haiM'acelago' ityaadi| ___ anvayArtha-(jo acelago ya dhammo-yaH acelakaH dharmaH) prabhu zrIvarddhamAna svAmI ne jo yaha acelaka-parimita, jIrNaprAya tathA alpamUlyavAle zvetavastroM kA paridhAna karanArUpa munidharma batalAyA hai tathA (jo saMtaruttaro-yaH ayaM sAntarottaraH) pArzvanAtha svAmI ne jo apane ziSyoM ko pramANa se evaM varNa se viziSTa tathA uttara- bahamUlya vastroM kA paridhAna karanArUpa munidharma kahA hai so (ekaka japavannANaM visese kiMnu parigraha viramaNa A pramANe pAMca prakArano munidharma kahela che. to tenuM zuM kAraNa che? A prakArane e bane tIrthakaronA ziSyone saMdeha thaye. 1rA ve sUtra42 mAyA2 pravidhi viSaya saDane pragaTa 42 the- "acelago" tyAdi ! anvayArtha:--jo acelago ya dhammo-yaH acelakaH dhamaH prabhu zrImAna svAmIe je A acalaka-parimita jIrNaprAya tathA a5 mUlyavALA sapheda vastrone 52thAna 421 // 35 muniyama yAda cha. tathA jo saMtaruttaro-yaH ayaM sAntarottaraH pArzvanAtha svAmIe pitAnA ziSyone pramANathI ane varNathI viziSTa ane bahumUlya pasIne paridhAna 421135 muniyama tAveda cha. te ekakajjapavannANaM visese 112 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 uttarAdhyayana sUtre panayattayorbhagavatoH pArzvavarddhamAnayoH vizeSedhasyAcaraNavyavasthAyAzca bhede kiMtu kAraNam ! ko heturityarthaH, 'nu' zabdo vitrke| kAraNabhedena kAryabhedaH / mokSarUpaM kArya tUbhayorekameva / kathaM tarhi kAraNabhedaH ? iti teSAM cintAkAraNam || 13|| evaM ziSyantiotpattau kezigautamau yaskRtavantau taducyatemUlam - ahe te tatthaM sIsANaM, viSNAya paviryakkiyaM / 7 chAyA samAgame karyamaI, ubhaMo ke sigoryamA // 14 // -- atha tau tatra ziSyANAM vijJAya pavitarkitam / samAgame kRtamatI, ubhau ke zigautamau // 14 // TIkA --- 'aha te' ityAdi / atha=anantaraM tatra=zrAvastyAM ziSyANAM pravitarkitaM saMzayaM vijJAya ubhau kAraNam - ekakAryaprapannayoH vizeSe kiM nu kAraNam ) muktirUpa eka kArya meM pravRtta ina donoM tIrthakaroM ko dharmAcaraNa kI vyavasthA meM aise bhedakA kyA kAraNa hai| jaba kAraNa meM bheda hotA hai taba kArya meM bhI bheda ho jAtA hai / paraMtu yahAM to aisA nahIM hai / kAraNa ki muktirUpa kArya meM kisI bhI tIrthakara ko bheda iSTa nahIM hai / phira kAraNa meM bheda kyoM ? // 13 // isa prakAra apane 2 ziSyoM ko jaba isa kA saMdeha utpanna ho gayAtaba kezikumAra evaM gautamane isa viSaya meM kyA kiyA yaha aba yahAM se prakaTa kiyA jAtA hai - 'aha te ityAdi / arthabhAM pravRtta anvayArtha - ( aha - atha) apane2 ziSyoM ke saMdeha utpanna hone para ( tattha - tatra ) vahIM para zrAvastI meM (ubhao kesi goyamA - tau ubhau kiMtu kAraNam - ekakAryaprapannayo: vizeSe kiM tu kAraNam bhusti35 e banne tAkaronI dharmAcaraNanI vyavasthAmAM AvA bhedanu zuM kAraNa che. jyAre karaNamA bheda che te kAya mAM paNa bheda thAya che. paraMtu ahIM teA evuM che nahIM. kAraNa ke, mukita rUpI kAryoMmAM koi paNa tItha karane bheda iSTa rUpa nathI teA pachI kAraNamAM bheda kema ? 513!! A prakAre pota potAnA ziSyAne jyAre AvA saMdeha utpanna thaI gayA tyAre kaeNzikumAra ane gautame A viSaya mAM zu karyu e have ahithI pragaTa 12vAmAM Ave che.- " aha te " dhatyAhI ! manvayArtha - aha - atha poteyotAnA ziSyAMnA manamAM saheDa utpanna thavAthI tattha - tatra tyAM zrAvastIbhAM ubhao kesigoyamA tau ubhau kezigautamau me manne - uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam tau kezigautamau ziSyazaGkAnivAraNArtha samAgame sammilananimittaM kRtamatI kRtanizcayo jAtau // 14 // tatazca kaH kasya sthAne gacchatItyAha-- mUlam-goyamo paDirUMvaNNU, sIsasaMghasamAule / jihra kulamavikkhaMto, tiDhuMaM varNamArgao // 15 // chAyA--gautamaH pratirUpajJaH, ziSyasaMghasamAkulaH / jyeSThaM kulamapekSamANaH, tindukaM vanamAgataH / / 15 / / TIkA--'goyamo' ityAdi / pratirUpajJaH-pratirUpaM yathocitaM zAstroktavinayaM jAnAtIti tathA, sa bhagavAn gautamo bhagavataH pArzvasya santAnam jyeSThaM prAgbhAvitvena jyeSThaM kulaM apekSamANaH= mnymaanH-sNmaanynnityrthH| ziSyasaMghasamAkulA-ziSyasamudAyaparitaH san tindukaM vanam-tindukamudyAnam AgataH prAptaH / / 15 / / kezigautamau) una donoM kezikumAra aura gautamane (sIsANaM paviyakiyaM vinnAya-ziSyANAM pravitarvitaM vijJAya) ziSyoM ke isa pUkti saMdeha ko jAnakara (samAgame kayamaI-samAgame kRtamatI) paraspara meM milane kA vicAra nizcita kiyA // 14 // kauna kisa ke sthAnapara jAve so kahate hai--'goyamo' ityAdi / anvayArtha-(paDirUvaNNU goyamo-pratirUpajJaH gautamaH) yathocita zAstrokta vinaya ke jJAtA gautama svAmI (jilai kulamavikavato-jyeSThaM kulaM apekSamANaH) kezikumAra ko jyeSTha kulavAle mAnakara (sIsasaMghasamA. ulo-ziSyasaMghasamAkulaH) ziSyasamUha ko sAtha lekara (tiMduaM vaNamAgao-tindukaM vanaM AgataH) tinduka vanameM Aye // 15 // zibhAra bhane gautamai sisANaM paviyakkiyaM viNNAya-ziSyANAM pravimtiM vijJAya zilyAnA 20 pUrvAta mahene yAne samAgame kayamaI-samAgame kRtavatI 52252mAM maLavAne vicAra karyo. 14 __o jAnA sthAna 520ya te ge he cha-"goyamotyA ! manvayAtha-paDirUvaNNU goyamo-pratirUpajJaH gautamaH 5thAyita zAlonA vinayanA zAtA gautama svAmI jiThaM kulamavikrakhaMto-jyeSTaM kulamapekSamANaH zobhA2ne moTA vANA bhAnIne sIsasaMghasamAule-ziSyasaMghasamAkulaH ziSyasamUha ne sAthe laIne tinduvanamAM AvyA. 15 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre mUlam--kesi kumArasamaNe, goyamaM disamAgayaM / paDirUvaM paDivatti, sa~mmaM saMpaDijai // 16 // chAyA--ke zikumAra zramaNo, gautamaM dRSTvA''gatam / pratirUpAM pratipatti, samyak sampratipadyate // 16 / / TIkA--'kesikumArasamaNe' ityAdi / kezikumArazramaNo gautamam samAgataM dRSTvA pratirUpAma=ucitAM pratipattim= AgantukaM pratikartavyarUpAM samyak sampratipadyate samyakaprakAreNa karoti // 16 // pratipattimevAha-- mUlam-palAlaM phAMsuyaM tattha, paMcamaM kusataNANi yaM / goyamessa nisaMjjAe, khippaM saMpaNAmae // 17 // chAyA--palAlaM prAsakaM tatra, pazcamAni kuzatRNAni ca / gautamasya niSadyAya, kSipraM samarpayati // 17 // TIkA--'palAlaM' ityAdi / tatra-tindukodyAne kezikumArazramaNo gautamasya niSadyAyai-upavezanArtha 'kesikumArasamaNe' ityaadi| anvayArtha - (kesikumArasamaNe-kezikumArazramaNaH) kezikumAra zramaNane (goyamaM AgayaM dissa-gautamaM AgataM dRSTvA) gautama svAmI ko Aye hue dekhakara (paDirUvaM paDivIti-pratirUpAM pratipattim ) unake yogya satkAra sammAnarUpa pratipatti (sammaM saMpaDivajjai-samyaka sampratipadyate) acchI taraha se kI // 16 // aba usI pratipattiko kahate haiM-'palAlaM' ityAdi / anvayArtha- (tattha-tatra) usa tinduka nAmake udyAna meM zrI kezikumAra "kesikumArasamaNe" tyA ! mankyA-kesikumArasamaNe-kezikumArazramaNaH zimA2zrama goyamaM AgayaM dissa-gautamaM AgataM dRSTvA gautama svAmIne pAvasAna paDirUpaM paDivatti -pratirUpAM patipattim tebhane yogya sA2 sa-bhAna35 pratipatti sammaM saMpaDivajjaisamyaka sampatipadyate sArI rAta 43. // 16 // ve the pratipattine 4 che. "palAlaM. tyA ! a.kyAtha-tattha-tatra se tinhu nAmanA GdhAnamA uzizumAra zrama goyamassa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 901 priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam svaziSyaiH prAmukam acitta-zuSkaM kaNavarjitameSaNIyaM pAlAlaM-zAli brIhi kodrarAlakapalAlacatuSTayaM ca=punaH paJcamAni-palAlacatuSkApekSayA pazcamAni kuzataNAni-mAsukAn dozca kSipraM-zIghraM samAgamanakAlaeva samaparyati / uktaM ca-- ___ "tiNapaNagaM puNa bhaNiyaM, jiNehi kammaTTagaMThimahaNehi / sAlI bIhI kodava rAlaya,-raNNetaNAiM ca // " chAyA--tRNapaJcakaM punarbhaNitaM, jinaiH karmASTagranthimathanaiH / zAlirjIhiH kodravo rAlako'raNyatRNAni ca / / iti // (karmagranthimathanaijinaH, zAlInAm-mArgazIrSamAse paripakadhAnyAnAM, brIhINAM'sAThI' iti prasiddhadhAnyAnAM,-kodravANAM- 'kodo' iti prasiddhadhAnyAnAM, rAlakAnAMzramaNane (goyamassa nisajjAe-gautamasya niSadyAyai) gautamasvAmI ke baiThane ke liye (phAsuyaM palAlaM-mAsukaM palAlam ) apane ziSyoM se prAsukaacitta-zuSka-kaNavarjita-eSaNIya-zAli, brIhi, kodrava tathA cauthe rAlaka ke palAla ko tathA pAMcaveM prAsuka-darbha-DAbha ke tRNoMko (khippaM saMpaNAmaye-kSipraM samarpayati) zIghra bichvaayaa| kahA bhI hai tiNapaNagaM puNa bhaNiyaM jiNehi kmmttttgNtthimhnnehi| sAlI vIhI koddava rAlaya raNe taNAiMca // chAyA--tRNapaMcakaM punarbhaNitaM jinaiH krmaassttgrnthimthnaiH| zAli/hiH kodravo rAlako 'raNyatRNAni ca // karmoM kI gAMThoM ko phoDa dene vAle tIrthaMkaroM ne ye pAMca prakAra ke palAla isa prakAra kahe haiM--sAThI kA palAla, kodoM kA palAla, dhAnya nisajAe-gautamasya niSadhAyai gautama svAmIna mesapA mATe phAsuyaM palAlaM-mAsarpha palAlama potAnA ziSyothI prAsu-mathitta-zu- ta-meSaNIya, zAlI, nAhI kadrava tathA cothA rAlakanA pAlAlane tathA pAMcamA prAka-darbha-DAbhanA tRNone vippaM saMpaNAmaye-kSipraM samarpayati distles AWI0yaI. 4 pa che. tiNapaNagaM puNa bhaNiyaM jiNehiM kammaTTagaMThimahaNehiM / sAlI bIhIkoddavarAlaya raNNe taNAiM ca // . chAyA-tRNa paMcakaM punarbhiNitaM jinaiH karmASTapranthimayanaiH / zAlIbrIhiH kodravo rAlako'raNyatRNAni ca // karmonI gAMThane phADI nAkhanArA tIrthakaroe pAMca prakAranA parAla A prakAranA matA cha --sahAnu parAsa, rAnu parAsa, dhAnyanu parAsa, rAkSa-zunu parAsa, utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 902 uttarAdhyayanasUtra 'kaGga' iti prasiddhadhAnyAnAM ca palAlAzcatvArastRNabhedAH, paJcamo darbhaH, iti tRNapaJcakaM proktam / ) 'paMcama' ityatrApatvAd bahuvacanasthAne ekavacanam / / 17 / / tatrAsane samupaviSTau tau yathA zobhamAnaustastathAha--- mUlam- kesikumArasamaNe, goyame ye mahAyase / ubhao nisaMnnA sahiMti, caMdasUrasamappahA // 18 // chAyA-kezikumArazramaNo, gautamazca mahAyazAH / ubhau niSaNNau zobhete, candramaryasamaprabhau / 18 // TIkA--'kesikumAra' ityaadi| mahAyazAH kezikumArazramaNo mahAyazA gautamazca ubhAvapi nipaNNau samupaviSTau candrasUryasamaprabhau candramUryasamAnakAntimantau zobhete sma / / 18 / / zrAvastyAmubhayoH samAgamavRttAnte prasate yadabhUttaducyate-- mUlam--samAgaMyA bahU tattha, pAsaMDaoN kouMgA miyA~ / gihatthAnAmaNegAo, sAhassIo samA~gayA // 19 // kA palAla, rAlaka-kaMgU kA plaal| saba dhAnya mArga zIrSa mAsa meM paripakva hokara tayAra ho jAte haiN| pAMcamA palAla darbha-DAbha mAnA hai // 17 // ____ Asana para baiThe hue kezizramaNa aura gautama svAmI kisa prakAra sobhate the ? so kahate haiM--'kesi kumArasamaNe' ityAdi / __anvayArtha--(mahAyase-mahAyazAH) mahAyazasvI (kesikumArasamaNe goyame ya-kezikumAra zramaNaH gautamazca) kezikumAra zramaNa tathA gautama (ubhao nisaNNA-ubhau niSaNNau) ye donoM baiThe hue (caMdasUrasamappahA sohaMti-candrasUryasamaprabhau zobhete) candra sUrya ke samAna zobhita hone lage 18 A badhA dhAnya mAgazara mAsamAM paripakava thaIne taiyAra thaI jAya che. pAMcamuM parAla da-dAbha manAyela che 1LA Asana upara beThelA kazizramaNa ane gautama svAmI kevA zobhatA hatA ? tene cha-"kesikamArasamaNe" tyaadi| manvayAtha-mahAyase-mahAyazAH bhaDAyazasvI kesikumArasamaNe goyame ya -kezikumAra zramaNa: gautamazca zI bhAra zrama taya gautamasvAmI ubhao nisannAubhau niSaNNau se manne merI caMdasarasamappahA sohaMti-candrasUryasamaprabhau zobhete caMdrasUryanA samAna zobhatA hatA 18 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 903 - priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam chAyA--samAgatA bahavastatra, pASaNDA: kautukAnmRgAH / gRhasthAnAmanekAH, sAhasyaH samAgatAH // 19 // TIkA--'samAgayA' ityAdi / tatra-tindukodyAne kautukAt-kotUhalAt mRgAH mRgA iva mRgAH-ajJAnino bahavaH-aneke pASaNDAH anyatIthikAH parivrAjakAdayaH smaagtaaH| tathAgRhasthAnAm anekAH sAhasa yaH anekasahasrasakhyakA gRhasthA api smaagtaaH||19|| kica-- mUlam--devadANavagaMdhavvA, jakkharakkhesakinnarA / adisauNa yaM bhRyANaM, A~si tattha samAgamo // 20 // chAyA-devadAnavagandharvA, yakSarAkSasakinnarAH / ___ adRzyAnAM ca bhUtAnAm , AsIttatra samAgamaH // 20 // TIkA-'devadANava' ityaadi| tatra tindukodyAne devadAnaggandharvAH, tatra-devAH vaimAnikAH, dAnavAHbhavanapatayaH, gandharvAH vyantaradevavizeSAH, samAgatAH, ca-punaH yakSarAkSasa zrAvastI meM donoM ke samAgama kA vRttAnta phailane para jo huvA so kahate haiM--samAgayA' ityaadi| __ anvayArtha--(tattha-tatra) usa tinduka udyAna meM (kougA-kautukAt ) kautRhala se (mayA-mRgAH) aneka ajJAnI jana (bahU-bahavaH) aneka(pAsaMDA -pASaNDAH) anyatIrthika parivrAjaka jana (samAgayA-samAgatAH) aaye| tathA (gihatthANa maNegAo sAhassIo samAgayA-gRhasthAnAm anekAH sAhamrayaH samAgatAH) hajAroM gRhasthajana bhI Akara ekatrita ho gaye // 19 // phira bhI--'devadANava'0 ityAdi / anvayArtha--(tattha-tatra) usa tinduka udyAna meM (devadAnava gaMdhavAdevadAnavagaMdharvA,) deva-vaimAnika deva dAnava-bhavanapati deva gandharva zrAvastImAM bannenA samAgamane vRttAMta phelAI jatAM je banyuM tene kahe che. --"samAgayA" tyAdi ! makyAtha tattha-tatraye tindu dhAnamA kougA-kautukAt tulasI bhane majJAnI na bahU-bahavaH mane pAsaMDA-pApaNDAH bhI dhamanA parivAra na samAgayA-samAgatAH pApI pAMcyA tathA 7012 / sthAna 5 mAvAna ekatrita thaI gayA. 19 pachI 5-"devadAnava" tyA ! ___ anvayArtha -tattha-tatra se tin dhAnamA devadAnavagaMdhavvA-devadAnavagaMdharvAH 5-vaimAni heva, hAna-manapati heva, ga, vyanta21 vagere mAvyA uttarAdhyayana sUtra: 3 Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 904 uttarAdhyayanasUtre kinnarAH samAgatAH / yakSAdayastrayo'pi vyantaradeva vizeSAH / tathA tatra udyAne adRzyAnAM-cakSuSo'viSayANAM bhUtAnAM vyantaravizeSANAM ca samAgama AsIt / / 20 / / sampati tayoH parasparasaMbhASaNamAha-- mUlam-pucchAmi te mahAbhAga !, kesI goyamamabaMvI / ta~o ke siM buvaMtaM tu, goyamo iNamabbaMdhI // 21 // chAyA--pRcchAmi te mahAbhAga !, kezI gautamamabravIt / tataH kezinaM bruvantaM tu, gautama idamabravIt // 21 // TIkA--'pucchAmi' ityAdi / . 'he mahAbhAga ! gautama ! te tvAM pRcchAmi' itthaM kezImunirautamaM gaNadharamabravIt / tataH itthaM bruvantaM-pRcchantaM kezinaM tu gautama idaM vkssymaannmbrviit||21|| gautamo yathAha-taducyate-- mUlam-puche bhaMte ! jahecchaM te, kesi goymmbbvii| tao ke sI aNuNNAe, goyama iNamabbavI // 22 // vyantaradevavizeSa Aye tathA (jakkharakakhasakinnarA-yakSarAkSasakinnarAH) yakSa, rAkSasa, kinnara tathA (adissANa ya-adrazyAnAM ca) adRzya aura bhI vyantara deva ke bhedarUpa bhUta devakA (samAgamo AsI-samAgamaH AsIt) samAgama huvA // 20 // aba ina donoM kA saMbhASaNa kahate hai 'pucchAmi' ityAdi / anvayArtha--(mahAbhAga-mahAbhAga) he mahAbhAga gautama ! maiM (te pucchAmi-te-pRcchAmi) Apa se pUchatA hUM" jaba isa prakAra (kezI goyamamabbavI kezI gautamamabravIt) kezIzramaNa ne gautama se kahA (tao buvaMtaM kesiM goyamo iNamavvavI-tataH bruvaMtaM kezinaM gautama idamabravIt ) taba gautamasvAmI ne kezizramaNase isa prakAra kahA // 21 // tathA jakkharakkhasakinnarA-yakSarAkSasakinnarAH yakSa, rAkSasa, ni2 tathA adi. msANa ya-adRzyAnAM ca azya mI paNa vyanta23vanA se:35 vne| samAgao Asi-samAgamaH AsIt samAgama thayo. // 20 // ___ ve the mannenA samApane 4 cha-"pucchAmi" chatyAhi ! sankyAtha---mahAbhAga-mahAbhAga " mahAtmA gautama ! hu te pucchAmi-te pRcchAmi Apane chuchu" yAre 2 re kesI goyamamabbavI-ke zI gautamamabravIt haizI zramaNe gautamane 4aa. tao buvaMtaM kesiM goyamo iNamavyavI-tataH bruvaMta kezinaM gautama idamabravIt tyAre gAta azI avazune 2mA 4Are ayu. // 21 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam chAyA - pRccha bhadanta ! yathecchaM te, kezinaM gautamo'bravIt / tataH kezI anujJAtaH, gautamam idamabravot // 22 // TIkA - 'puccha' ityAdi / 205 'he bhadanta ! te = tatra yatpRSTavyaM bhavet, tat yathecchaM mAM pRccha' itthaM bhagavAn gautamaH kezinaM munima abravIt / tataitthaM gautamenAnujJAtaH = anumoditaH kezI bhagavantaM gautamam idaM vakSyamANamabravIt = pRSTavAn / dvitIyacaraNe 'goyamaM' ityatrArSatvAt prathamAsthAne dvitIyA 22 || 4 samprati kezImunigaitamaM yat pRSTavAMstaducyate- mUlam - cAuMjAmo yaM jo' dhammo, jo imo paMcasikkhio / desio vaddhamaNeNaM, pAseNa ye mahAmunI // 23 // chAyA - cAturyAmazca yo dharmo, yo'yaM paJcazikSitaH / dezito varddhamAnena, pArzvena ca mahAmuninA || 23 | TIkA--'cAujjAmo' ityAdi / he gautama ! asyA vyAkhyA dvAdazagAthAvad bodhyA ||23|| mUlam - - egakajjappavannANa, visese kiM nuM kAraNaM / dhamme duvihe mehAvI ! kahaM vippeccao ne te ? // 24 // gautamasvAmIne jo kahA so kahate hai- 'puccha bhaMte' ityAdi / anvayArtha - - gautamasvAmI kahate haiM ki - (bhaMte - bhadanta ) he bhadanta ! kezI zramaNa ! (te jahecchaM puccha te yathecchaM pRccha ) jo Apako pUchanA ho vaha Apa yatheccha puucheN| isa prakAra (goyamaM kesi abbavI-gautamo kezinaM abravIt ) jaba gautamasvAmI ne kezizramaNa se kahA (tatra kesI aNuSNAetataH kezI anujJAtaH) taba ke zizramaNa ne gautama svAmI se anumodita - prerita hotA huvA (goyamaM iNamabbavI - gautamam ida mabravIt ) gautama svAmI ko isa prakAra kahA -- // 22 // gautama svAbhIyo ne ihyu N tene he che. "puccha bhaMte " dhatyAhi ! anvayArtha -- gautamasvAbhI, bhaMte - bhadanta he lahanta ! zIzramaza te jahecchaM puccha te yathecchaM pRccha ? pUchavAnI cchA hoya te khuzIthI pUcho. mAre goyamaM kesi anvavI-gautamo kezinaM abravIt gautamasvAbhIme kyAre aizI zrabhANune uddhuM tao kesI aNuSNAe - tataH kezI anujJAtaH tyAre dezI zrama gautabhasvAbhIthI anubheohita bhane prerita thane goyamaM iNamabbavI - gautamaM idaM anrIt gautamasvAmIne A prakAre pUchyuM rA 114 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre chAyA-- era kAryaprapannayoH, vizeSe kiM nu kAraNam / dharma dvividhe medhAvin ! kathaM vipratyayo na te ? // 24 // TokA--'egakanja' ityAdi / he gautana ! ekakAryaprapannayo:-ekakAyamokSaphalarUpasamAnakArya tatra prapannayoHpravRttayoH pArzvavaddhamAnayoH vizeSe-dharmasyAcaraNavyavasthAyAzca bhede ki nu kAraNam ko hetuH? he medhAvin ! he viziSTadhAraNAzaktisamanvita! mahAbhAga ! asmin dvividhe dharmecAturyAmapaJcayAmalakSaNe dviprakArake dharme te tava vipratyayaH= saMzayaH kathaM na bhavati ? tulye sarvajJatve ki kRto'sau bhedaH ? ityabhiprAyaH // 24 // kezIzramaNa ne gautamasvAmI se jo pUchA so kahate haiM--'cAujAmo' ityaadi| anvayArtha--isa gAthA kI vyAkhyA bArahavIM gAthA kI taraha samajha leveM arthAt (jo dhammo cAujAmo-yodharmo cAturyAmazca) cAramahAvratarUpa munidharma (vaddhamANeNaM pAseNa ya-vardhamAnena pArzvana ca) zrI pArzvanAthasvAmI ne (desio-dezitaH) kahA aura pAMca mahAvratarUpa muni dharma zrI vardhamAna svAmI ne kahA hai so ina donoM ke bheda meM kyA kAraNa hai // 23 // 'egakajappavannANaM' ityaadi| anvayArtha-kezikumArazramaNa ne gautama se yaha bhI pUchA ki mahAvIra prabhu tathA pArzvaprabhu kA (ekakajapparannANaM-ekakAryaprapannayoH) ekarUpa mokSakArya meM samAnarUpa se pravRtta haiM to phira (visese kiM nu kAraNam-vizeSe kiM nu kAraNam) dharma ke AcaraNa karane kI vyavasthA meM isa bheda kA kyA kAraNa hai? (mehAvI-medhAvin ) he zreSThabudvimAn (duvihe dhamme te vippaccao kahaM navividhe dharme te vipratyayo kathaM na ?) kyA Apa ko isa cAturyAma tathA paMcayAzI zrabhare gautama svabhIno pUchyu nene 4hecha-"cAujjAmo" tyAha! anvayArtha- gAthAnI vyAkhyA bAramI gAthAnI mAphaka samajI levI arthAta jo dhammo cAujjAmo-yo dharmazcAturyAmazca yAra bhAbata35 muniyama vaddhamANeNaM pAseNa ya-varddhamAnena pAzvana ca zrI pAzvanAtha svAmI desio-dezitaH cha ane pAMca mahAvratarUpI munidharma zrI vardhamAna svAmIe kahyA che te A bannenA kahevAnA bhedanuM kAraNa zuM che riyA "egAjapavannANaM" ityAdi ! anvayArtha--kezIkumAra zramaNe gautamasvAmIne e paNa pUchayuM ke, jyAre maDAvIra prabhu tathA 5 // prabhu ekakajappacannANaM-ekakAryaprapannayo; bhAkSa35 4ya mAM samAna35thI pravRtta cha t| 57 vise se kiM nu kAraNam vizeSe kina kAraNam manu mAya26 42vAnI vyavasthAmA mAvA lenu shu|295 cha ? mehAvI-medhAvina zreSTha muddhibhAna duvihe dhamme te vippaJcayo kahaM na-dvividhe dharme te vipratyayo kathaM na ? zu mApane uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 207 priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam evaM kezinA prokte gautamaH prAhamUlam--taMo ke siM buvaitaM tuM, goyamo iNamabbavI / paNNA samikkhae dhamma, tattaM tattaviNicchayaM // 25 // chAyA--tataH kezinaM bruvantaM tu, gautama idamabravIt / prajJA samIkSate dharma,-tattvaM tattva vinizcayam // 25 // TIkA--'tao' ityaadi| tataH tadanantaraM gautamasvAmI pUrvarItyA bruvantaM pRcchantaM ke zinaM ke zisvAminam , idaM vakSyamANamuttaram abravIt uktavAn / gautamo yadunaraM dattavA~staducyate 'paNNA' ityAdinA-he bhadanta ! tattvavinizcayaM-tattvAnAM jIvAdInAM vInizcayo= nirNayo yasmAttattayAbhUtaM, dharmatattvaM prajJA=buddhiH samIkSate-pazyati / ayaM bhAvaHna vAkyazravaNAdevArthanirNayo bhavati, kintu prajJAvazAdeva bhavatIti / 25 // marUpa do prakAra ke dharma meM saMzaya nahIM hotA hai ? / jaba donoM kI sarvajJatA meM koI bheda nahIM hai to phira isa prakAra se munijana ke cAritra rUpa dharma meM bheda kA kyA kAraNa hai ? // 24 // ___ isa prakAra kezizramaNa ke kahane para gautamasvAmI kahate hai'tao' ityaadi| ___anvayArtha-(tao-tataH) isake bAda (goyamo-gautamaH) gautama svAmI ne (buvaMtaM kesiM-bruvantaM kezina) pUchate hue kezizramaNa kumAra se (igamabbavI-idamabravIt ) isa prakAra kahA-he bhadanta ! (tattaviNicchayaM-tattva vinizcayam ) tattvoM ke vinizcAyaka (tattaM-tatva) dharmatattva ko (paNNA sAmi kkhae- prajJA samIkSate) buddhi dekhatI hai-arthAt vAkyazravaNa se artha nirNaya nahIM hotA hai kintu prajJAvaza se hI hotA hai // 26 // A cAturyAma tathA paMcayAmarUpa be prakAranA dharmamAM saMzaya nathI Ava? jyAre bannenI sarvajJatAmAM koI bheda nathI to pachI A prakArathI munijananA cAritra rUpa dharmamAM bhedanuM kayuM kAraNa che? rajA 2mA prAranA zIzramAnA 4AthI gautamasvAmI 43 cha--"taoM" tyAha! manvayArtha --tao-tataH mAnA pachI goyamo-gautamaH gotamAmI buvaMta kesi-bravantaM kezinama pachatAM zobhA2 zramAne iNamabbavI-idamabravIta mA pramANe 4yu, mahanta ! tattaviNicchayaM--tatvavinizcayam tatvAnA vinizvAya tatta-tatvaM yatavana paNNA samikkhae-prajJA samIkSate muddhi se che. arthAta vAya zravaNathI artha nirNaya thatuM nathI paraMtu prajJA vazathI ja thAya che. rapA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 uttarAdhyayanasUtre munidhanya dvaividhye kAraNamAha-- mUlam-'purimA ujI jaDA u, varkajaDA ye pacchimA / majjhimA ujuMpannA I, teNa dhamme" duhIM kae~ // 22 // chAyA--paurastyA RjujaDAstu, vakrajaDAzca pazcimAH / . madhyamA jumajJAstu, tena dharmoM dvidhA kRtaH // 26 // TIkA--'purimA' ityaadi| he bhadanta ! paurasyAH prathamajinezvaraziSyAstu RjujaDA Asan / Rjavazca te jaDAzceti RjujaDAH / AcAryoM yathA zikSAM dadyAt, tathaiva grahItumanasaH ni.pyAH saralabhAvasampannatayA RjavaH / dupyatayA jaDA iti bhAvaH / ca= punaH pazcimA antimatIrthakaraziSyAH vakrajaDAH santi / vakrAzca te jaDAzca / viruddhArthagrAhitvAt vakrAH, svakIyAnekakutarkavazena vivakSitAthajJAtumasamarthatvAjaDA iti bhAvaH / madhyamAH madhyavartinAM dvAviMzatestIrthakarANAM ziSyAstu RjuprajJA Asan / Rjavazvate prajJAzceti / RjavaH saralabhAvasampannatvAt / prajJA: sukhena zikSA grAhakatvAt iti bhAvaH / tena hetunA ekakAryapratipannatve'pi dharmoM dvidhA kRtaH cAturyAma-paJcayAmabhedena dvividha upadiSTa ityarthaH / / 26 / / munidharma ke do prakAra se kahane meM kAraNa kahate haiM-'purimA' ityAdi / anvayArtha--he bhadanta (purimA-paurasayA) prathama jinezvara ke ziSya (ujjanaDA u-RjhajaDAstu) Rju aura jar3a the| AcArya unako jaisI zikSA dete the vaisI hI ve sarala svabhAvAle hone se mAna lete the| parantu samajAnA unako baDA muzkila thaa| (pacchimA vakkajaDA ya-pazcimAH vakrajaDAzca) antima-tIrthakara ke ziSya vakrajaDa haiN| (majjhimA-madhyamA) tathA bIca ke bAIsa tIrthakaroM ke ziSya (ujjupannA u-RjuprajJAstu) Rju prajJa hai| saralasvabhAva saMpanna hone se Rju hai tathA sukha se zikSA grAhaka bhuni yamana meM prAthI 4Anu 41294 4 cha - "purimA" tyA ! anvayArtha-3 mahanta! purimA-paurastyA prathama varanA ziSya ujju. jaDAu-RjujaDAstu tumane tA, yAyAya memana ne zIkSA mApatA hatA tevuM teo saralasvabhAvavALA hovAthI mAnI letA hatA. paraMtu temane samAvadha bhu130 tu. pacchimA bakkajaDA ya-pazcimAH vakrajaDAzca matima tIya 42nA ziSya 1344 cha tathA majjhimA-madhyamAH 12yenA mAvIsa tIya nA zaSya unnannA u-RjupajJAstu *prajJa che. svabhAva saMpanna pAdhI che tathA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam uktamevArtha spaSTayati-- mUlam-purimANaM duvisojho hu~, carimANaM durnnupaalo| kaippo majjhima~gANaM tuM, suvisojho supa lao // 27 // chAyA--paurastyAnAM durvizodhyastu, caramANAM duranupAlakaH / kalpo madhyamakAnAM tu, muvizodhyaH supAlakaH // 27 // TIkA--'purimANaM' ityAdi / paurastyAnAMprathamatIrthaGkaraziSyANAM kalpaH sAdhvAcAraH durvizodhyaH duHkhena nirmalatAM netuM shkyH| te hi RjujaDatvena guruNA'nuziSyamANA api tavAkyaM samyag jJAtuM na samarthoM bhvntiitibhaavH| caramANAm antimatIrthaGkaraziSyANAM kalpaH sAdhyAcAraH duranupAlakaH-duHkhenAnupAlyate, duranupAlaH sa eva durnupaalk:duHkhenaanupaalniiyH| bhagavato varddhamAnasya sAdhavo guruvAkyaM kathaMcijjAnanto'pi hone ke kAraNa prajJa haiM (teNa dhamme duhA kae-tena dharmoM dvidhA kRtaH) isa kAraNa eka kArya mAnane para bhI dharma ko dvividharUpa se kahA hai // 26 // ukta artha ko spaSTa karate hai--'purimANaM' ityaadi| anvayArtha--(purimANaM-paurastyAnAm ) prathama tIrthakara ke ziSyoM kA (kappo-kalpaH) sAdhvAcAra (dunvisojjho-durvizodhyaH) durvizodhya thA baDI kaThinatA se nirmala kiyA jAtA thaa| kyoM ki ve majujaDa the-isaliye guru mahArAja dvArA sikhalAye jAne para bhI una ke vAkya ko samyaka rIti se samajha sakane meM asamartha the| tathA (carimANaM-caramANAma) antima-tIrthakara zrI mahovIra ke ziSyoM kA sAdhvAcAra (duraNupAlao-duranupAlakaH) duranupAlya hai| kyoM ki inake ziSya guru ke vAkya ko kathaMcit jAnate hue sumayI zikSA 9 422 / pAna 42 prAjJa cha. teNa dhamme-duhA kaDe-tena dharmoM dvidhA kataH mA hArako sajAya bhAnavA chata para dhamavividha35thI isa ch.||26|| se mana spaSTa 42 cha-"purimANaM" tyAlA manvayAya--purimANaM-paurastyAnAM prathama tI 42nA ziSyAno kappo-kalpaH sApAyA2 ducisojho-durvizodhyaH huvizAdhya to bhU 4 laail nibhA banAvavAmAM AvatuM hatuM. kema ke, teo ju jaDa hatA. A kAraNe gurU mahArAja taraphathI sIkhavADavA chatAM paNa emanA vAkayane samyakarItithI samajI zakavAmAM tamA sasamaya tA. tathA carimANa-caramANam matima tItha 42 zrI mahAvIranA ziSyAno savAyAra duraNupAlao-duranupAlakaH ranupAtya cha. ma memanA ziSya gurUnA vAkyane je ke, jANatA hovA chatAM paNa vakajaDa hovAnA kAraNe sAdhvAcArane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre vakrajaDatvena na yathAvadanuSThAtuM zakruvantItibhAvaH / madhyamakAnAM = madhyavartti dvAtriMzatitIrthakara ziSyANAM kalpaH = sAdhvAcAraH, suvizodhyaH = sukhena nirmalIkaraNIyaH, supAlaka: = sukhena pAlanIyazca bhavati / ete hi RjuprajJatvena sAdhukriyAkalApaM sukhenaiva yathAvajjAnanti pAlayanti ca / ata ete madhyamatIrthakarANAM ziSyA upadiSTe cAturyAmadharme maithunaviramaNamapi yathAvajjJAtuM pAlayituM ca zaknuvanti / ato bhagavatA pArzvena cAturyAmo dharmaH proktaH / prathamAntimajinaziSyAstu na tathA / ataH prathamAntimatIrthaGkarAbhyAM zrI RSabha - zrIvIrasvAmibhyAM paJcamahAvratarUpo dharmaH uktaH / tadevaM vicitramajJavineyAnugrahAya dharmasya dvaividhyaM, na tu tAttvikaM dvavidhyam ||27|| bhI vakrajaDa hone ke kAraNa se sAdhvAcAra ko yathAvat anuSThita karane ke liye zaktizAlI nahIM hote haiM / tathA ( majjhimagANaM tu kappomadhyamakAnAM tu kalpaH) madhyavartI bAIsa tIthakaroM ke ziSyoM kA sAdhvAcAra (suvisojho supAlao-suvizodhyaH supAlakaH) suvizodhya evaM supAlya kahA hai / kAraNa ki ina ke ziSyajana RjupajJa hone ke kAraNa sAdhu saMbaMdhI kriyAkalApa ko acchI taraha to jAnate haiM aura use acchI taraha se pAlate haiM / isaliye madhyama tIrthakaroM ke ziSyajana upadiSTa cAturyAmarUpa dharma meM maithuna viramaNa vrata ko bhI acchI taraha jAna lete haiM aura acchI taraha usako pAlate bhI haiM / isIliye bhagavAn pArzvanAtha ne 'cAtuyama dharma kahA hai| tathA prathama evaM antima tIrthakaroM ke ziSya ese to hote nahIM haiM ataH unake liye paMcamahAtratarUpa dharma kahA / isa taraha vicitraprajJa vineyajanoM ke anugraha ke liye dharma kI bhinnatA jAnanI cAhiye / vAstava meM dharma kI bhinnatA nahIM hai ||27|| 910 yathAvat pANavAmA zaktizANI manatA nathI tathA majjhimANaM tu kappo - madhyamakAnAM tu kalpaH varanA mAvIsa tIrtha ronA ziSyAMnA sAdhdhAyAra suvisojjo supAlao - suvizodhyaH supAlakaH suvizodhya mane sudhAsya atAvavAmAM Ave che. araNa emanA ziSyajana RRRprajJa hovAnA kAraNe sAdhu saMbaMdhI kriyAkalApane sArI rIte jANe che ane enuM sArI rIte pAlana paNa 52 che. A mATe vaccenA tIrthaMkaranA ziSyajana upadezavAmAM Avela cAturyamarUpa dharmAMmAM maithuna viramaNa vratane paNa sArI rIte jANI le che ane sArI rIte tene pALe paNa che AthI bhagavAna pArzvanAthe cAtuma dhama kahela che. tathA prathama ane chellA tIrthaMkarAnA ziSya evA hatA nathI. AthI emanA mATe pacamahAvratarUpa dharma kahyo. A pramANe vicitra prajJa vineya janeAnA anugrahane mATe dharmanI bhinnatA jANavI joI e. vAstavamAM dhamamAM bhinnatA che ja nahIM. mArA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam itthaM gautamenokte kezI prAha da mUlam - sAhu goyaMma ! paNNA te, chinno meM saMsayo imoM / _________ 911 50 anno vi" saMsao maijjhaM, taM' me" kahaMsu goya~mA ! // 28 // chAyA - sAdhugAtama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / anyo'pi saMzayo mama, taM me kathaya gautama ! // 28 // TIkA - 'sAhu' ityAdi / he gautama! te tava prajJA = buddhiH sAdhuH -zobhanA'sti / me mama ayaM saMzayastvayA chinnaH / anyo'pi mama saMzayo'sti / he gautama / taM me kathaya = tasyottaraM mahyaM dehi / kezina iyamuktiH ziSyApekSayA vijJeyA / asmin samaye jJAnatrayAnvitasya tasyedRzasaMzayAsambhavAt ||28|| mUlam - acalago ye jo' dhammo, jo imo saMtaruttaro / desi vaddhamANeNaM, pAseNaM ye mahAjasA // 29 // isa prakAra jaba gautamasvAmI ne kahA taba kezIkumAra zramaNa ne unase kahA--'sAhu' ityAdi / anvayAtha -- (goyama - gautama) he gautama ! (te paNNA - te prajJA :) ApakI buddhi bahuta hI (sAhu-sAdhu) acchI hai / (me imo saMzayo chinno me ayam saMzayo chinno) Apane mere saMzaya ko dUra kara diyA hai / (majjhaM anno vi saMsaomama anyo'pi saMzayo) mujhe aura bhI saMzaya hai / (taM me kahasu goyamAtaM me kathaya gautama) ataH Apa usako bhI dUra kreN| isa prakAra kA yaha kezI zramaNa kA kathana ziSyoM kI apekSA jAnanA caahiye| kAraNa ki kezI zramaNa svamaM jJAnatraya se yukta the ataH unako aise saMzayoM kA honA asaMbhava hai // 28 // uttarAdhyayana sUtra : 3 A pramANe jyAre gautamasvAmIe kahyu tyAre kezIkumAra zramaNe temane uchu - "sAhu" ityAdi ! anvayArtha -- goyama - gautama he gautama! te paNNA - te prajJA: ApanI buddhi dhIra sAhu - sAdhu sArI cha me imo saMsayo chinno me ayam saMzayo chinno Ape bhArA mA sazayane dUra urI hIghe che majjhaM annovi saMsao-mama anyo'pi saMzayo jIle pazu sa Mzaya che. AthI taM kahaMsu goyamA-tam kathaya gautama Apa ene dU karI. A prakAranuM kezI zramanu kathana zaSyAnI apekSAe jANavu joie. kAra kezI zramaNa pAte jJAnamayathI yukata hatA. AthI temane eve saMzaya thavA asabhava che. rA Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % 3D 912 uttaradhyAyanasatre egakajjaippavannANaM, visese" kiM nu kAraNa ! / liMge duvihe mehAvI!, kehaM vippacao ne te"?||30|| chAyA--acelakazca yo dharmoM. yo'yaM sAntarottaraH / dezito vartamAnena, pAcana ca mahAyazasA // 29 // ekakAryamapannayoH, vizeSe kiM nu kAraNam ? / liGge dvividhe medhAvin !, kathaM vipratyayo na te // 30 // TIkA--'acelago ya' ityaadi| mahAyazasA loktryvyaaptkiirtinaa| dvividhaliGge acelakatayA vividhavastradhAritayA ca dvibhede sAdhuveSe / te-bhavataH vipratyayaH-saMzayaH kathaM na ? / idaM gAthAdvayaM vyAkhyAtaprAyam // 29 // 30 // 'acelago' ityAdi, 'egakajappavannANaM' ityaadi| anvayArtha--(jo acelago dhammo-yaH acelakaH dharmaH) mahAyazasvI prabhuvardhamAna svAmI ne jo vaha acelaka-parimita, jIrNapAya tathA alpamUlya vAle zvetavastroM kA paridhAna karanA rUpa munidharma kahA hai, tathA (jo imo saMtaruttaro-yaH ayaM sAntarottaraH) mahAyazasvI pArzvanAtha svAmI ne jo pramANa se evaM varNa se viziSTa tathA uttara-bahumUlya vastroM kA paridhAna karanArUpa munidharma kahA hai| so (egakajappavannANa visese kiM nu kAraNaM-ekakAryapapannayoH vizeSe kiM nu kAraNam:) muktirUpa eka kAryameM pratta ina donoM tIrthaMkaroM ko dharmAcaraNa kI vyavasthA meM aise bheda kA kyA kAraNa hai ? jaba kAraNa meM bheda hotA hai taba kArya meM bhI bheda ho jAtA hai paraMtu yahAM to aisA hai nahIM kAraNakI muktirUpa kArya meM kisI "acelago" yA! "ekakajappabannANe" tyAdi ! sanyA---jo acelagodhammo-yaH acelakaH dharmaH mahAyazasvI prabhu 1 bhAna svAmIe je e aMcelaka-parimita, jaNAya tathA alpa mUlyavALA zvetavastrane paridhAna 421 // 35 muniyama mA che tathA jo imo saMtaruttaro-yaH ayaM sAntarottaraH mahAyazavI pArzvanAtha svAmIe je pramANathI ane varNathI viziSTa tathA uttarambhuusy sona paridhAna 421635 muniyama matAve che. te pachI ekakajjapavannANaM vise se kinu kAraNaM-egakAryaprapannayoH vizeSe kinu kAraNam bhuti35 meM kAryamAM pravRtta A bane tIrthakaronA dharmAcaraNanI vyavasthAmAM AvA bhedanuM kAraNa zuM che? jayAre kAraNamAM bheda hoya che tyAre kAryamAM paNa bheda banI jAya che. paraMtu AmAM te evuM kAMI nahIM. kAraNa ke, mukitarUpa kAryamAM kaI paNa tIrthakarane utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam evaM ke zinA pRSTe gautamo yaduktabA~staducyate-- mUlam ke simeve buvANaM tu, goyamo iNamabbavI ! vinnANeNa samAgamma, dhamma sAhaNamicchiyaM // 31 // chAyA---kezinamevaM bruvANaM tu, gautama idamabravIt / vijJAnena samAgamya, dharmasAdhanamiSTam // 31 // TIkA--'kesimeva' ityaadi| evaM pUrvoktarItyA bruvANa-pRcchantaM kezinaM tu gautama idaM vakSyamAnamuttaram abravIt uktazan / yaduktavAstaducyate-'vinnANeNa' ityAdinA-he. bhadanta ! vijJAnena=kevalajJAnena samAgamyamyasya yaducitaM tathaiva jJAtvA dharmasAdhanam dharmopakaraNaM varSAkalpAdikaM pArzvanAthavarddhamAnasvAmibhyAm iSTam anumatam-anubhI tIrthakara ko bheda iSTa nahIM hai phira kAraNa meM bheda kyoM ? (mehAvAmedhAvI) he medhAvin (duvihe liGge-dvividhe liGge) acelaka rUpa tathA vividhavarNa bahumUlya vastrarUpa, ina do liGgo meM (te vippaccao kahaM na-te vipratyayaH kathaM na) Apako saMdeha kyoM nahIM hotA hai // 29 // 30 // kezI zramaNa ke pUchane para gautama svAmI ne kyA kahA? so kahate haiM.---'kesimevaM' ityaadi| anvayArtha--(evaM-evam ) isa pUrvokta rUpa se (buvANaM-bruvANam) (kesiM-kezinam ) kezI zramaNakumAra se (goyamo iNamabbavo-gautama idam abravItaH) gautama svAmI ne isa prakAra kahA-he bhadanta ! (vinnANeNa samAgamma-vijJAnena samAgamya) vijJAna-kevalajJAna se jisa ko jo ucita thA usa ko usI rUpa se jAnakara (dhammasAhaNam-dharmasAdhanam ) vaha dharmasAdhana leha sAya nathI to 425 mA le zA bhATe 1 mehAvI-medhAvI bhedhAvin ! dubihe liGga-dvividhe liGge gye|435 tathA-vividha 19 bhUkSya 12735 20 me ligAmA te vippaccayo kahana-te vipratyayaH kathaM na mApane saDa bhATa nathI yatA ? // 26 // 30 // zI zramAnA pUchapAthI gautama svAbhIse zudhu ? tene 4.--"kesImeva" chatyAhI ___ manyAya --evaM-evam / pUrvarita35thI buvANaM-bruvANam pUchAvaNa ke siMkezinam zobhA2 zramAne goyamo iNamabbavI-gautamaH idamabravIt gotamAmIle An E2 4yu-3 mahanta vinnANeNa samAgamma-vijJAnena samAgamya vijJAna jJAnayI ne re ayita tu mene me4 35thI navIna dhammasAhaNam-dharma 115 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 814 uttarAdhyayana sUtre jJAtam / ayaM bhAvaH - pUrvAntimatIrthakara ziSyA RjujaDA vakrajaDAzca bhavanti / tebhyo raktakhAdInAmanujJA yadi dIyate, tadA te RjujaDatvena vakrajaDatvena ca vastraraJjanAdAvara prati kuryutaH prathamAntimatIrthaGkarAbhyAM tebhyo raktavastrAdInAmanujJA na dattA / madhyavarttitIrthakarANAM ziSyAstu na tathA, kiM tu RjuprajJA bhavanti / atasteSAM raktAdivatramapyanujJAtam ||31|| kica- mUlam - paJcaitthayaM caM logaMssa, nANA vivikappaNaM / jattatthaM gahaNatthaM ca, loge liMgapaMoyaNaM // 3 // chAyA -- pratyayArthaM ca lokasya nAnAvidhavikalpanam / yAtrArthaM grahaNArthaM ca loke liGgaprayojanam ||32|| TIkA--' paJcatthayaM' ityAdi / he bhadanta ! lokasya pratyayArtham = ete jainasAdhavaH santItijanAnAM jJAnArtha (icchiyaM - iSTam, pArzvanAtha evaM kamAna prabhune kahA hai / isakA tAtparya - isa prakAra hai pUrva evaM antima tIrthakara ke ziSya RjujaDa eva vakrajaDa hote haiN| yadi unake liye rakta vastra Adi ke dhAraNa karane kI AjJA de dI jAtI to ve RjujaDa evaM vakrajaDa hone kI vajaha se vastroM ko raMgane laga jaate| isaliye prathama tathA antima tIrthakaroM ne raktavastra Adi dhAraNa karane kI AjJA pradAna nahIM kI hai| madhyavarti tIrthakaroM ke ziSya aise nahIM haiM kintu Rju prajJa haiM / isaliye unhoM ne unako pAMcavarNa ke vastra Adi dhAraNa karane kI AjJA dI hai // 31 // aura -- ' paccatthayaM' ityAdi / anvayArtha - - he bhadanta ! (logassa paJcasthayaM - lokasya pratyayArthama) nuja De sAdhanam me dharma sAdhana icchiyaM iSTam pAzrvanAtha sane vardhamAna pramukhe tAvesa che. menuM tAtparya yA prArathI che. -> -prathama ane chellA tIrthaMkaranA ziSya ( sa sa chatAM mANusamanu) bhane baDabaDavADI mane (Azusamana) he yache, le obhane bhaTe lAla vastranAM dhAraNa karavAnI AjJA ApI devAmAM Avata te juDavarkejaDa hAvAnA kAraNe vastrone raMgavA AdimAM paNa pravRtti karavA lAgI jAta Aja kAraNe prathama tathA chellA tItha karee lAla vastra AdinA dhAraNa karavAnI AjJA Apela nathI. vaccenA tIrthaMkarAnA ziSya evAnathI. kiMtu Rju praNa che A kAraNe emaNe temane pAMcavA nA vastra Adi dhAraNa karavAnI AjJA Apela che. 5315 vaNI -- " paccatthayaM" ityAhi ! anvayArtha --he lahanta ! logassa paccatthayaM - lokasya pratyayArtham " yA naina uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 915 nAnAvidhavikalpanam = nAnAprakAroskaraNavidhAnaM tArthaMkaraiH kRtam / ayaM bhAvaH -' jainasAdhavaH santIti pratIti lokA jhaTiti samAyAntu' iti hetoH sadoraka - ' ete vastrakAra joharaNAdikaM nAnAvidharakaraNaM sAdhUnAM kRte nirdiSTam / etAnyupakaraNAni yatiSveva pratiniyatAni nAnyeSu / yadi sAdhUnAM liGgamaniyataM bhavet, tadA dhUrttA api AtmAnaM sAdhavo vadeyuH / tatazra sAdhuSvapi lokAnAM vizvAso na syAt / ata eva bhagavatA sadoraka mukhavastrikA rajoharaNAdikam upakaraNaM sAdhUnAM kRne nirdiSTamiti / tathA yAtrArtham - yAtrA = saMyama nirvAhastadartha - upakaraNaM vinA varSAdau saMyamavAdhaiva syAt, grahaNArtham - grahaNaM = svasya jJAnaM tadarthaM kathaMcicci taviplavotpattAvapi munirahamasmIti jJAnArthaM loke liGgasya sAdhuvepasya prayojanamasti ||32|| 'ye jaina sAdhu hai' isa prakAra se laukikajanoM ko samajAne ke liye (nANAviha vikaSparNa - nAnAvidhavikalpanam) nAnA prakAra ke upakaraNoM kA vidhAna tIrthakaroM ne kiyA hai / 'ye jainasAdhu hai' isa bAta ko loka jaldI samajha jAveM isaliye sadorakamukhavastrikA, rajoharaNa Adi nAnA prakAra ke upakaraNa sAdhuoM ke liye nirdiSTa kiye gaye haiM / ye saba upakaraNa yatijanoM meM hI pratiniyata haiM anya meM nhiiN| yadi sAdhujanoM kA cihna aniyata hotA to dhUrtajana bhI apane ko sAdhu kahane laga jAte to isa taraha logoM kA vizvAsa yatijanoM meM nahIM hotA, isIliye bhagavAn ne yaha pUrvokta yaticihna niyamita kiyA hai / tathA (jattatthaM gahaNatthaM ca loge liMga paoyaNaM - yAtrArtha grahaNArthaM ca loke liGgaprayojanam ) yAtrA ke liye - saMyama nirvAha ke liye evaM kathaMcit cittameM viplava utpanna hone para bhI 'maiM muni hUM' isa prakAra apane jJAna ke liye isa loka meM sAdhucihna ko prayojana hai // 32 // sAdhu che" yA prArathI dauDie none samanvAne bhATe nANAvihavikappaNanAnAvidhavikalpanam bhane prAnAM paronu vidhAna tIrtha puro rela he "mA jainasAdhu che" A vAtane leke jaladIthI samajI jAya A mATe saderakamukhavastikA, rajoharaNa, Adi nAnA prakAranA upakaraNa sAdhuone mATe nirdiSTa karavAmAM Avela che. A saghaLA upakaraNa yatijanAmAM paNa pratiniyata che. anyamAM nahI jo sAdhujanAnu cinha ayita hAta tA dhRta mANaseA paNa pAtAnI jAtane sAdhu kahevA lAgI jAta. AthI leAkeAnA vizvAsa yatijanemAM na raheta A kAraNe bhagavAne A pUrvoti yatithinhu niyamita uresa che tathA jattatthaM gahaNatthaM ca loge liMgapaoyaNaMyAtrArtha grahaNArthaM loke liGgaprayojanam yAtrAnA bhATe saMyamanirvAhanA bhATe bhane kadAcita cittamAM viplava utpanna thavA chatA paNa huM muni chu" A prakAre peAtAnA jJAnanA mATe A leAkamAM sAdhucinhanu' prayeAjana che. AkarA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- - uttarAdhyayanasUtre kiM ca-- pUlam--ahaM bhave" paiNNA u, mokkhasambhUyasAhaNe / nANaM ca daMsaNaM ceva, caritaM caiva nicchaye // 33 // chAyA--atha bhavati pratijJA tu, mokSasadbhUtasAdhanam / jJAnaM ca darzana caiva, cAritraM caiva nizcaye // 33 // TIkA-'aha' ityAdi / 'atha' zabdo vizeSArthadyotakaH / taM vizeSArthamevAha-he bhadanta ! nizcaye=3 nizcayanaye jJAnaM ca, darzana caiva, cAritra caitra-jJAnadarzanacAritrANi mokSasadbhUta. sAdhanam-mokSasya sadbhUtaM cAratavikaM sAdhanaM kAraNam , asti. iti pratijJApratijJAna pratijJA-abhyupagamaH siddhAnta iti yAvad bhavati tu bhavatyeva-astyeva paacvrddhmaantiirthngkryoH| ayaM bhAvaH-nizcayanaye tu jJAnadarzanacAritrANyeva mokSasAdhanam / tatra nAsti liGga prtyaadrH| zrayate hi-bharatAdInAM liGgaM vinA'pi kevalotpattiriti / ato'tranaye liGgamakiMcitkarameveti bhagavatoH pArzvavarddhamAna phira bhI--'ahaM' ityAdi / anvayArtha--he bhadanta ! (nicchaye-nizcaye) nizcayanaya kI apekSA se (nANaM ca daMsaNaM ceva carittaM ceva-jJAnaM ca darzanaM caiva cAritraM caiva) jJAna, darzana evaM cAritra yahI (mokkha sabbhUya sAhaNe-mokSasadbhUtasAdhanam) mokSa kA vAstavika sAdhana hai| isa prakAra kA (paiNNA bhave-pratijJA bhavati) siddhAnta donoM tIrthaMkaroM kA hai| tAtparya isa kA yaha hai ki nizcayanaya ke anusAra jaba mokSa ke vAstavika sAdhana kA vicAra kiyA jAtA hai to samyagdarzana, samyagjJAna evaM samyakcAritra kI ekatA hI mokSa kI eka vAstavika abAdha hetu hai| isameM liGga ke prati A ha nahIM hai| kyoM ki zAstroM meM aisI kaI kathAe~ haiM-jaise bharatacakravartI ko muniliGga chatai vey--"aha" tyA ! 3 mahanta ! nicchaye-nizcaye nizcaya nayanI apekSAthI nANaM ca daMsaNaM ceva cAritraM ceva-jJAnaM ca darzanaM caiva cAritraM caiva zAna na mane yAtri the 24 mokkhasabbhUyasAhaNe-mokSasadbhUtasAdhanam mokSanu vAstA sAdhana cha. 25 52ne| paiNNA bhave-pratijJA bhavati siddhAMta panne tItha ne che. tAtyaya bhAnu e che ke, nizcayanayanA anusAra jyAre mokSanA vAstivika sAdhanano vicAra karavAmAM Ave che te samyagadarzana, samyagUjJAna ane samyapha cAritranI ekatAja mekSanuM eka utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 917 yorastyevaikamatyam / vyavahAranaye tu liGgasyApi mokSasAdhanatedhyate eva / ato vyavahArarye mokSasAdhanabhUtasya liGgasya bhede'pi nizcayanaye jJAnadarzanacAritrarUpa mokSasadabhUta sAdhanasyAbhedena na liGgabhedo viduSAM vipratyayaheturiti // 33 // gautamasyottaraM tvA kezImuniH prAha- mUlam - sAhu~ goyaMma ! paNNA te!, chiNNo meM saMsao imo / anno vi" saMsao bhejjhaM, taM me " kahaMsu goya~mA ! ||34|| 10 chAyA - sAdhu gautama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / anyo'pi saMzayo mama, taM me kathaya gautama ! // 34 // | TIkA--'sAha goyama' ityAdi / he gautama ! te= tava prajJAH = buddhiH sAdhuH = zobhanA asti | me= mama saMzaya: = ke binA bhI kevalajJAna kI utpatti huI kahI gaI hai| isaliye isa nayakI dRSTi meM liGga akiMcitkara hai| isa viSaya meM na to zrI bhagavAn pArzvanAtha prabhu ko koI vivAda hai aura na prabhu mahAvIra svAmI ko hI / jaba vyavahAranaya kI dRSTi se vicAra kiyA jAtA hai, to liGga meM bhI mokSasAdhanatA mAnI gaI hai / isIliye vyavahAra kI apekSA mokSa kA sAdhanabhUta liGga bhinna hone para bhI nizcaya kI apekSA se usameM koI bheda nahIM hai | ataH apekSA liGga bheda vipratyaya-sandeha kA kAraNabhUta vidvAnoM kI dRSTi meM nahIM ho sakatA hai ||33|| taarat ke uttara ko sunakara kezI zramaNa kahate haiM-- 'sAhu' ityAdi / anvayArtha -- ( goyama - gautama) he gautama! (te-te) ApakI (pnnnnaavAstavika akhAdha hetu che. AmA liMganA tarapha Agraha nathI. kemake zAstromAM evI keTalIe kathAe che --jema bharata-cakravartI ne munili`ganA vagara paNa kevaLajJAnanI utpatti thayela hAvAnuM khatAvAyela che. AthI A nayanI dRSTImAM liMga akicikara che. A viSayamAM na te bhagavAna pArzvanAthane kAi vivAda che ane na tA prabhu mahAvIranA paNa jyAre vyavahAra nayanI dRSTIthI vicAra karavAmAM Ave che teliMgamAM paNa meAkSa sAdhanA mAnavAmAM AvI che. A kAraNe vyavahAranI apekSA meAkSanA sAdhanabhUta liMga bhinna hAvA chatAM paNa nizcayanA apekSAthI enAmAM keAi bheda nathI. AthI e apekSA li'gabhedya vipratyaya-sa dehanu kAraNabhUta vidvAneAnI dRSTImAM thaI zakatuM nathI. 533aa gautama svAmInA uttarane sAMlajIne zIzramale adhu tene uhe che -- "sAhu" ityAhi ! anvayArtha - - goyama - gautama De gautama! te-te vyApanI paNNA-majJA yuddhi uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -:: - - 918 uttarAdhyayanasUtre liGgaviSayaH sandehaH chinnaH aagtH| athA'nyo'pi mama saMzayo'sti / he mahAbhAga gautama ! taM me kathaya-tasya saMzayasya uttaraM mahya dehi // 34 // athAnyadapi vastutattvaM svayaM jAnannApa kezimuniH ziSyasaMzayApanodanAya gautamaM yathA pRSTavA~stathocyatemUlam--aNegANa sahassANaM, majjhe ciTThasi goymaa!| te ya te abhigacchaMti, kehaM te nijiyA tume // 35 // chAyA--anekeSAM sahasrANAM, madhye tiSThasi gautama ! / te ca tvAmabhigacchanti, kathaM te nirjitAstvayA / 35 // TIkA--'aNegANa' ityaadi| he gautama ! tvam anekeSAmbahUnAM sahasrANAm-bahusahasrasaMkhyakAnAM prakramAt-zatrUNAMmadhye tiSTasi / te bahusahasrasaMkhyakAH zatravazca tvAm abhigacchaMti= prajJA) buddhi (sAhu-sAdhu) bahuta acchI hai jo (me-me) merA (imo-saMsaochiNNoayaM saMzayaH chinnaH) yaha liGgaviSaka saMzaya Apane dUra kara diyA hai / (majjhaM anno vi saMsao-mama anyo'pi saMzayaH) mujhe kucha aura bhI saMdeha hai so (goyamA-gautama)he gautama! Apa (taMkahasu-taM kathaya) usako bhI kahiye // 34 // phira vastu tattvako svayaM jAnate hue bhI kezI zramaNa ziSyoM ke saMzaya ko dUra karane ke liye gautamasvAmI se pUchA so kahate haiM-'aNegANa' ityaadi| anvayArtha--(goyama-gautama) he gautama! Apa (aNegANasahassANaM majjhe ciTThasi-anekeSAM sahasrANAM madhye tiSThasi) aneka hajAroM zatruoM ke bIca meM Thahare hae ho (te ya te abhigacchati-te ca tvAM abhigacchaMti) ve saba zatru Apa para AkramaNa karate hai| ataH maiM Apa se yaha pUcha rahA sAhu-sAdhu lA 4 uttama cha. mApe me-me bhaa2| 2 / imo saMsao chiNNo-ayaM saMzayaH chinnaH lA viSaya saMzaya (24 sIdhA che. majjhaM anno visaMsao mama anyo'pi saMzayaH bhA2bhanamA 4 jIne para saha cha to goyamA-gautama gautama ! mAya taM kahasu-taM kathaya menu 54 nivA265 42 // // 34 // pachI vastu tatvane pite jANatA hovA chatAM paNa kezI zramaNe ziSyanA saMzayne 2 421 // bhATa gautama svAmIna pUchayu tere 4 cha.- "aNegANa" tyA ! manyA---goyama-gautama gautama! aNegANasahassANaM-majye ciTThasi -anekeSAM sahasrANAM madhye tiSThasi mane // zatrumAnI 1yamA 29sA ch|. te ya te abhigacchaMnti-te ca tvAM abhigacchaMti sanA zatru mApana 352 ma utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadazinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam tavAbhimukhaM dhAvanti / tvAM praabhvitumicchyaa| he mahAbhAga ! te zatravastvayA kathaM nirjitAH ? ayaM bhAvaH-he gautama ! tava kevalajJAnAnutpAdAt kaSAyAdayo'nekasahasrasaMkhyakAH zatravastvAM jetuM tvadabhimukhaM dhAvanti / te durjayAH zatravastvayA praajitaaH| dRzyate ca tatparAjayaphalaM tava prazamAdikam / ato he gautama ! tvAM pRcchAmi, ete zatravastvayA kathaM nirjitAH ? iti| tRtIyacaraNe yadvitIyaM 'te' iti padaM, tatra dvitIyArthe SaSThI bodhyA // 35 // gautamaH prAha-- mUlam--eMge jie jiyA paMca, paMceM jie jiyA dasa / dasa~hA u jiNi ttA , savvasattU jiMNAmihaM // 36 // chAyA--ekasmin jite jitAH paJca, paJcasu jiteSu jitA dsh| dazadhA tU jitvA khalu, savezatrUn jayAmyaham // 36 // TIkA-'ege jie' ityAdi / ekasmin sakalabhAvazatrupradhAne Atmani jite sati pazcajitAH / ihAtmazabdena hUM ki (tu me-tvayA) Apane (te-te) una saba ko (kahaM nijjiyA-kathaMnijitAH) kaise jiitliyaa| bhAvArtha--kevalajJAna utpanna nahIM hone se abhItaka Antarika zatra parAsta nahIM ho sake haiM, isIliye kezI zramaNa gautama se yaha pUcha rahA haiM ki isa avasthA meM Apa ke Upara hajAro zatru AkramaNa karane ke liye khaDe haiM phira bhI Apa parAjaya janya phala prazamAdika dekhane meM jo A rahe haiM usase patA paDatA hai ki una zatruoM para Apane vijaya pAlI hai-ataH Apane veza, jisa prakAra jIta liye haiM yaha maiM Apase jAnanA cAhatA hUM // 35 // 73 . mAthI hu mApane ye pUchI rahyo , tume-svayA Aye te-te the sapaNAne kaha nijjiyA-kathaM nirjitAH 44 zate tI sAdhA. bhAvArtha -kevaLajJAna utpanna thayela na hovAthI haju sudhI AMtarika zatrune parAstA karI zakAyA nathI. A kAraNe kezI zramaNa tamane e pUchI rahyA che ke, A avasthAmAM ApanA upara hajAre zatruo AkramaNa karavA mATe ubhA che. chatAM paNa Apane e leke parAjya karI zakyA nathI AthI evuM jANavAmAM Ave che ke e zatruo upara Ape vijaya meLavI lIdho che. AthI Ape e zatruone kayA prakArathI jItI lIdhA che e huM ApanI pAsethI jANavA mAguM chuM. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 920 ___ uttarAdhyayanasUtre jIvo manogRhyate / eka AtmA, catvAraH kaSAyA ityete paJcazatrayo mayA jitA ityrthH| jIvasya kaSAyarUpAH zatravo dvizatAdhikapazcasahasrasaMkhyakAH 5200 santi / bhedopabhedasahitAH krodhAdayazcatvAraH kaSAyAH AtmAcetipaJca jitA itibhAvaH / tathA-pazcasu zatruSu jiteSu daza-dazasaMkhyakAH zatravo jitaaH| pUrvoktAH paJca, paJcendriyANi ceti daza zatravo mayA jitA ityarthaH / tu=puna:, dazadhA dazaprakArAn zatrun jitvA, ahaM sarvazatrUn pUrvoktAn dazavidhAn nokaSAyAdIMzca, khalu= nizcayena jayAmi / "aNegANasahassANaM, majjhe ciTThasi goyamA !" iti kezisvAmikRta praznasyottarapradAnArtha pravRttasya gautamamahAmuneH 'dasahA u jiNittANaM, savyasana pratyuttara meM gautamasvAmI ne isa prakAra kahA--'ege' ityAdi / anvayArtha-- (ege-ekasmin) samastabhAva zatruoM meM pradhAnabhUta AtmA ke (jie-jite) jIta lene para (paMca jie-paJca jitAH) maiMne eka AtmA aura cAra kaSAya ye pAMca zatru jIta liye haiN| jIva ke kaSAyarUpa zatra pAMcahajAra do sau 5200 haiN| bheda prabheda sahita krodhAdika cAra kapAyoM ko tathA eka AtmA ko isa prakAra ina pAMca ko jIta liyA hai (paMca jie dasa jiyA-paJcasu jiteSu daza jitAH) tathA ina pAMcoM ke jIta lene para daza zatru vijita ho jAte haiM-arthAta pAMca ye pUrvokta tathA pAMca idriyAM ye dasa zatru jIta liye jAte haiN| (dasahA u jiNittA savyasattU ahaM jiNAmi-dazadhA tu jitvA sarva zatrun - ahaM jitAmi) ina dasa zatruoM ko jIta lene para hI maiM ne samasta zatraoM ko nizcaya se jIta liyA hai| pratyuttaramA gautamasvAmI 2mA prazAre 4yu.-"ege" chatyAha! 2sanvayArtha---ege-ekasmin sAbhAvazAmA pradhAnabhUta mAmAne jiyejite-tI devAthI paMcajie-paJcajitA: meM se mAtmA mane yA2 4pAya sAma pAMca zatruone jItI lIdhA che. jIvanA kaSAyarUpa zatru pAMcahajArane base (pa200 che. bheda prabheda sahita krodhAdika cAra kaSAyone tathA eka AtmAne A pramANe pAyana tI sIla che. paMcajie dasajiyA-paJcasu jitesu daza jitAH tathA mA pAMcane jItI levAthI daza zatru jItAI jAya che. arthAta e pUrvokta pAMca tathA pAMca IndrIya mAma 41 shtrume| satI sevAya cha. dasahA u jiNittA savvasatta ahaM jiNAmidazadhA tu jitvA sarvazatrUn ahaM jitAmi 42 zatrumAne tIna meM se sapaNA zatru mAne nizcayathI jItI lIdhA che. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam jiNAmihaM' iti kathanaM bhedopabhedasahitAH kaSAyAdayo nitA iti tadAzayaM bodhti| anyathA dazasaMkhyakazatruvijaye'nekasAsrazatruvijayaH kathaM saMpadyeta ? / zatravo'nekAni sahasrANi yathA santi tathA pradazyante tatra kaSAyANAM dvizatAdhikapaJcasahasrANi bhedAH santi / krodha-mAna-mAyAlobhAzcatvAraH kpaayaaH| (1) eSAM pratyekamanantAnubandhyAdi bhedAcatvAro bhedaaH| tatra caturvidhasya krodhasyaikasaMkhyakasamuccayajIvena caturvizatyA daNDakaizca militvA paJcaviMzatyA jaba kezizramaNa kumAra ne gautama mahAmuni se isase pUrva kI gAthA meM aisA pUchA thA ki "aNegANasahassANaM majhe ciTThasi goyamA" taba unake isa prazna kA uttara jo gautama svAmI ne aisA diyA hai ki 'dasahA u vijittA NaM savvasana jiNAmiha" so isa se unakA aisA Azaya jJAta hotA hai ki unhoM ne me prabheda sahita kaSAyoM kA jItanA hI prakaTa kiyA hai| anyathA- jo aisA unakA abhiprAya yahIM hotA to "daza zatruoM ko maiMne jIta liyA hai" yaha kathana una kA kaise saMgata mAnA jA sktaa| zatru aneka hajAra jisa prakAra se haiM vaha prakAratA isa prakAra hai - (1) mUla meM krodha, mAna, mAyA evaM lobha ye cAra kaSAya hai-ina krodhAdika cAra kaSAyoM kA sAmAnya jIva sahita cauvIsa daNDakoM ke sAtha arthAt ina paccIsa ke sAtha guNA karane para 100--100 sau sau bheda ho jAte hai / arthA / ye krodhAdika cAra kaSAya pratyeka anaMtAnubaMdhI apratyAkhyAna pratyA yAna tathA saMjvalana ke bheda se 4-4-4-4 rUpa haiM-anaMtAnubaMdhI krodha, ' jayAre kezI zramaNa kumAre gAma mahAmunIne AnAthI pahelAnI gAthAmAM e prA2nu puuche| tu, "aNegAe sahassANaM majhe ciTTasi goyamA" tyAre semanA se prazna uttara gotamasvAmINa sevamApasa cha hai, "dasahA u vijittANaM sabasattU jiNAmiha" mAnAtho memanI sev| mAzaya mI zaya cha 3. sabhaNe bheda prabheda sahita kaSAye ne jItavAnuM ja pragaTa karela che. anyathA-je emane e abhiprAya na thAta te "dasa zatruone jItI levAthI saghaLA zatruone meM jItI lIdhA che A prakAranuM kahevu temanuM kaI rIte saMgata mAnI zakAya. zatru aneka hajAra jeprakAranA che. tenI prakAranA A pramANe che.--- (1) mULamAM krodha, mAna, mAyAne lebha A cAra kaSAya che. A krodhAdika cAra kaSAyenuM sAmAnya jIva sahita covIsa daMDanI sAthe arthAt A pacIsanI sAthe guNAkAra karavAthI 100-100 bheda thaI jAya che. arthAt A kodhAdika cAra kaSAca pratye: manatAnu dhI pratyAbhyAna, pratyAdhyAna,tathA sasananA nehathI 4-4-4-4 116. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 922 uttarAdhyayanasUtre guNitena zataM bhedA bhavanti / evaM mAnAdInAM trayANAmapi pratyekaM zataM bhedAH / tatazca kaSAyANAM catvAri zatAni 400 bhedA bhavanti / (2) anya prakAreNApi krodhAdInAM caturNA kaSAyANAM pratyekaM catvAro bhedA bhavanti / tad yathA-AbhoganivartitaH 1. anAbhoganivartitaH 2, upazAntaH (anudayAvasthaH) 3, anupazAntaH (udayAvalikApraviSTaH) 4 / AbhoganirvatitAdi bhedAccatudhisya krodhasya ekasaMkhyakasamuccayajIvena, caturvizatyA daNDakaizca militvA paJcaviMzatyA guNitena zataM bhedA bhavanti / evaM mAnAdInAmapi zataM zataM bhedA bhavanti / tatazca kapAyANAM catvAri zatAni 400 bhedAH bhavanti / apratyAkhyAna krodha, pratyAkhyAna krodha, saMjvalana krodha isa prakAra ye cAra krodha ho jAte haiN| isI prakAra mAna, mAyA, lobha bhI 4-4 cAra 2 jAnanA caahiye| ina 4-4 kA pUrvokta paccIsa ke sAtha guNA karane se 100, 100, 100, 100 isa prakAra 400 bheda krodhAdikoM ke ho jAte haiN| (2) anya prakAra se bhI ina krodhAdika cAra kaSAyoM ke pratyeka ke cAra cAra bheda hote hai-ve ye haiM-1 Abhoganivartita, anAbhoganivartita, upazAnta (anudayAvastha) anupazAMta (udyaavlikaaprvisstt)| ina abhoganivartita Adi ke bheda se caturvidha krodha kA sAmAnya jIva sahita cauvIsa daMDakoM ke sAtha arthAt ina paccIsa ke sAtha guNA karane se isa krodha kA sau 100 bheda ho jAte haiM / usI taraha mAnAdika kaSAyoM ke bhI sau-sau-100-100 bheda jAnanA caahiye| isa taraha isa dvitIya prakAra se bhI ina krodhAdikoM ke cAra sau 400 bheda ho jAte haiN| rUpa che. anaMtAnubaMdhI kodha, apratyAkhyAnakrodha, pratyAkhyAnakrodha, saMjavalanodha. A prakAre e cAra krodha thaI jAya che. A ja prakAre mAna, mAyA, lobha paNa cAra cAra jANavuM joIe A cAra cAranuM poMkata paccIsanI sAthe guNavAthI 100, 100, 100, 100 A prakAranA 400, cAra bheda ke dhAdikanA thai jAya che. (2) anya prakArathI paNa A kedhAdika cAra kaSAyonA pratyekanA cAra cAra bheda hoya che.-te A pramANe che 1 Abheganivartita anAganivartita, upazAMta, anuzAMta A Aga nivartita AdinA bhedathI caturvidha kSedhanA sAmAnya jIva sahita vIsa daMDakanI sAthe arthAt A pacIsanI sAthe guNAkAra karavAthI A krodhanA 100, bheda thaI jAya che. A ja prakAre mAnAdika kaSAyenA paNa so-so 100, 100, bheda jANavA joIe. AvI rIte A bIjA prakArathI paNa A krodhAdikanA cAraso bheda thaI jAya che. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNama 923 (3) puna nyamakAreNApi kaSAyANAM cahAro bhedAH / tad yathA-Atma patiSThitaH- svanimittam ) 1, paramatiSThitaH-(paranimittam ) 2, tadubhayapratiSThitaH(svaparanimittam) 3, apratiSThitaH-(nirarthakam ) 4 / tatrAtmapratiSThitAdibhedAca. turvidhasya krodhasya pUrvoktarItyA paJcaviMzatyAguNitena zataM bhedA bhavanti / evameva mAnAdInAM trayANAmapi / sarvasaMkalanayA catvArizatAni bhedAH kapAyANAM bhavanti / [4) punaranyaprakAreNa kaSAyANAM catvAro bhedAH tad yathA kSetram, vAtu, zarIram, upadhizca / tatra kSetrAdibhedAccatuvidhasya krodhasya pUrvavat zataM bhedaaH| evaM mAnAdInAmapi / sarvasakalana yA catvAri zatAni bhedA bhavanti / itthaM SoDaza zatAni bhedA bhavanti / (5) kArye kAraNopacArAt kaSAyANAM SaDbhedA anye'pi bhavanti / tad (3) tIsare prakAra se bhI krodhAdika kaSAyoM ke cAra bheda isa taraha se hote haiM--(1) AtmapratiSThita (svanimitta) 2 parapratiSThita (para nimitta) tadubhaya pratiSThita (sapA nimitta) 4 apratiSThita (nirarthaka) isa cAra prakAra ke krodhakA pUrvokta paccIsa ke sAtha guNA karane se krodha sau 100 prakAra kA ho jAtA hai| isI taraha mAnAdikoM ke bhI bheda jAnanA caahiye| . (4) cauthA prakAra yaha hai-kSetra, vAstu, zarIra, upadhi ! kSetrAdika ke bheda se cAra prakAra ke krodha kA pUrvokta paccIsa ke sAtha guNA karane para krodha ke sau 100 bheda jAnane cAhiye / isI taraha mAnAdika kaSAyoM ke bhii| isa prakAra isa cAroM prakAroM ke cArasau cArasau 400-400 bhedoM ko joDa dene para kaSAyoM ke solasau 1600 bheda ho jAte haiN| (5) kArya meM kAraNa ke upacAra se kaSAyoM ke chaha bheda aura bhI (3) aln t2thI pay still pAyAnA yA2 26 mA zata thAya che.1 AtmapratiSThita 2 parapratiSThita 3 tadubhayaprAMtaSThita, 4 apratiSThita, A cAra prakAranA krodhane pUrvokata pacIsanI sAthe guNAkAra karavAthI dha 100 prakAranA thaI jAya che. Aja pramANe mAnAdikanA bhedane paNa jANavA joIe. (4) yAthA // 2 mA pramANe -kSetra, pAstu, zarI2, 5dhi kSetrAhinA thI cAra prakAranA krodhanA AgalA pacIsanI sAthe guNAkAra karavAthI krodhanA so bheda jANavA joIe. AvI rIte mAnAdika kaSAyane paNa jANavA joIe. A pramANe e cAre prakAranA cAra bhedane joDI devAthI kaSAyana 1600 soLaso bheda thaI jAya che. (5) karyAmAM kAraNanA upacArathI kapAnA bIjA paNa cha bheda thAya che. te uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 924 uttarAdhyayanasUtre yathA-cayaH 1, upacayaH 2, bandhanam 3, vedanA 4, udIraNA 5, nirjarA 6, ceti / teSAM paNNAM bhUtabhaviSyadvartamAnakAlatrayabhedena aSTAdazabhaMdA bhavanti / teSAmaSTAdazAnAmapi dvau bhedau staH, ekajIvApekSayA. anekajIvApekSayA ca / itthaM TtriMzatprakArakasya krodhasya pUrvokta paJcaviMzatyA guNitena navazatAni bhedA bhavanti / evaM mAnAdInAM tryaannaampi| evaM caturNA kapAyANAM paTtriMzat zatAni 3600 bhedA bhavanti / pUrvokta poDaSazatasaMkhyakabhedaiH saha yojanayA 5200 dvizatAdhika paJcasahasrANi bhedAH kaSAyANAM bhavanti / tathA paJcAnAmindriyANAM viSayAstrayo. viMzatisaMkhyakAH, tathA vikArAzcatvAriMzadadhikaM zatadvayam / tathAhihote haiM-ve ye haiM- (1) caya (2) upacaya (3) bandhana, (4) vedanA, (5) udIraNA, (6) nirjraa| ina chaha bhedoM ko bhUta bhaviSyat tathA vartamAna kAla ke sAtha arthAt ina tIna kAla ke sAtha guNA karane para aThAraha 18 bheda ho jAte haiN| ina aThAraha bhedoM ke eka jIva aura aneka jIvoM kI apekSA do ke sAtha guNA karane se chattIsa 36 bheda hote haiN| isa taraha ina chattIsa 36 prakAra ke krodha ke pUrvokta paccIsa 25 ke sAtha guNA karane para nau sau 900 bheda ho jAte haiN| isI taraha mAnAdika kaSAyoM ke bhI 900-900 nau sau-nau sau bheda kara lenA caahiye| cAro kaSAyoM ke ye nau sau-nau sau 900-200 bheda joDane para chattIsa sau 3600 bheda bana jAte haiN| ina tIna hajAra chaha sau meM pUrvokta 1600 bhedoM ko aura milAne para ina kapAyoM ke kucha bheda pAMca hajAra do sau 5200 ho jAte haiN| phira bhI pAMca indriyoM ke viSaya teIsa 23 prakAra ke tathA vikAra A che-1 caya, 2 upacava, 3 baMdhana. 4 vedanA, 5 udIraNa 6 nirjarA A che bhedane bhUta, bhaviSya ane vartamAnanI sAthe arthAt A traNa kALanI sAthe guNAkAra karava thI aDhAra 18 bhedenA eka jIva ane aneka jInI apekSA benI sAthe guNAkAra karavAthI chatrI ja bheda thaI jAya che. AvI rIte A chatrIsa prakAranA chevane pUrvokata pacIsanI sAthe guNAkAra karavAthI navaso 900 bheda thaI jAya che. Aja pramANe mAnArika kaSAyenA paNa navase 900-900 sabheda karI levA joIe. cAre kaSAyenA 900 900, bheda joDavAthI chatrIsa 3600 bheda banI jAya che. A traNa hajAra chasamAM agAunA 1600 bhede vadhu meLavavAthI A kaSAyonA kula pAMca hajAra base 5200 bheda thaI jAya che. chatAM paNa pAMca indriyonA viSaya tevIsa prakAranA tathA vikAra basa cALIsa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 925 priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam (1) zrotrendriyasya viSayastrividhastad yathA-jIvazabdaH ajIvazabdaH, mizrazabdazcati / vikArAstu zrotrendriyasya dvAdazasaMkhyakA bhavanti / zubhAzubhabhedadvayena trayANAM viSayANAM SaDbhedA bhavantiH teSAM paNNAM rAgadveSabhedAd dvaividhye 12 dvAdazabhedA bhavanti / (2) cakSurindriyasya viSayaH paJcavidho vrnnH| teSAM paJcAnAM sacittAci. tamizrabhedAt traividhye paJcadazavikArAsteSAM punaH zubhAzubhabhedena dvaividhye triMzad bhedAH bhavanti / teSAM triMzatsaMkhyakAnAM vikArANAM rAgadvaSabhedAd dvaividhye SaSTi 60 saMkhyakA vikArAcakSurindriyasya bhavanti / dosau cAlIsa 240 hai| ve isa prakAra se haiM zrotrendriya kA viSaya jozabda hai, vaha jIvazabda, ajIvazabda tathA mizrazabda ke bheda se tIna prakAra hai| tathA isa indriya kA vikAra bAraha 12 prakAra hai / ina tInoM ke zubha aura azubha ke bheda se chaha 6 bheda ho jAte haiN| ina chahoM ke sAtha rAga aura dveSa ina do ko guNita karane se bAraha 12 bheda ho jAte haiM / / 1 / cakSu indriya kA viSaya varNa hai vaha pAMca prakAra kA hai| tathA isa indriya ke viSaya kA vikAra sATha 60 prakAra kA hai| cakSu indriya kA viSaya jo pA~ca prakAra kA kahA gayA hai vaha sacitta, acitta evaM mizra ke bheda se tIna-tIna 3-3 bheda vAlA ho jAtA hai| isa taraha vikAra ke pandraha 15 bheda ho jAte haiN| aba pandraha 15 bhedoM ke zabha aura azubha ke sAtha guNita karane para 30 bheda aura ho jAte haiM ina tIsa bhedoM ko bhI rAga aura dveSa se guNita karane para cakSu indriya ke vikAra ke sATha bheda niSpanna hote haiM / 2 / 240 che. te mA prAranA cha. -- zravaNendriyane viSaya je zabda che tenA jIva zabda, ajIva gAbda tathA mizra zabdanA bhedathI traNa prakAra che. tathA A Indrane vikAra bAra prakArano che. A traNenA zubha ane azubhanA bhedathI cha cha bheda thaI jAya che. A chanI sAthe rAga ane dveSa e bannene guNavAthI bAra bheda thaI jAya che. 1 ca indriyane viSaya vaNuM che te pAMca prakArano che. tathA A IndriyanA viSayane vikAra sATha prakArano che. cakSu Indriyane viSaya je pAMca prakArane batAvavAmAM Avela che te sacitta acitta ane varNanA bhedathI traNa traNa bheda thaI jAya che. A prakAre vikAranA 15 paMdara bheda thaI jAya che. have e paMdara 15 bhede ne zubha ane azubhanI utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre (3) ghrANendriyasya triSayo dvividhaH surabhigandho durabhigandhazceti / tayoH sacittAdibhedena pratyekaM traividhye paTasaMkhyakA vikArAH, teSAM rAgadveSabhedAda dvaividhye dvAdazasaMkhyakA prANedriyasya vikArA bhavanti / 926 (4) rasanendriyasya viSayaH paJcavidhastiktAdirasarUpaH / paJcAnAM sacittAdibhedena pratyekaM traividhye paJcadaza 15 saMkhyA vikArA bhavanti / teSAM punaH zubhAzubhedena dvaividhye trizad bhedAH punasteSAM triMzatsaMkhyakAnAM rAgadveSabhedAd dvaividhye 60 SaSTi bhedA bhavanti / , (5) sparzanendriyasya viSayo'STavidhaH karkazAdi sparzarUpaH / teSAmaSTAnAM pratyekaM sacittAdibhedena traividhye caturviMzatisaMkhyakA vikArAH punasteSAM zubhAghrANendriya kA sugaMdha aura durgadha ke bheda se do prakAra kA viSaya hai| tathA inakA bikAra bAraha 12 prakAra kA hai| sugaMdha aura durgaMdha rUpa viSaya sacitta, acitta evaM mizra ke bheda se chaha 6 prakArakA hai / tathA ye chahoM hI prakAra rAga aura dveSa ke bheda se bAraha 12 prakAra ke ho jAte haiM | 3 | rasanA indriya kA viSaya rasa hai / yaha pAMca prakAra kA hai| tIkhA kaDuA Adi / ye isake bheda haiM / vikAra sATha 60 haiM / ye pAMcoM hI viSaya sacitta, acitta evaM mizra ke bheda se pandraha 15 bhedavAle ho jAte haiM / tathA zubha aura azubha ina tIsa bhedoM ko rAga aura dveSa se guNita karane para rasanendriya ke vikAra sATha 60 hote haiM | 4 | sparzana indriya kA viSaya ATha prakAra kA sparza hai / isa zIta Adi sAthe guNyAthI trIsa bheda khIjA paNa thaI jAya che. A trIsa bhedane paNa rAga ane dveSathI guNavAthI cakSundrinA vikAranA sATha bheda niSpanna thaI jAya che. rA ghrANendriyanA sugaMdha ane dugaMdha e e prakAranA viSaya che. tathA enA vikAra khAra 12 prakAranA che. sugaMdha ane duga dha rUpa viSaya sacitta, acitta ane mizranA bhedathI cha prakAranA che tathA e che e prakAra rAga ane dveSanA bhedathI khAra 12 prakAranA thai jAya che. zA rasanA indriyanA viSaya rasa che. e pAMca prakAranA che. tIkhA, kaDavA Adi! e enA bheda che. vikAra 60 sATha che. A pAMceya viSaya sacitta, acitta, ane mizranA bhedathI paMdara 15 bheda vALA thai jAya che tathA zubha ane azubhanA bhedathI e para 15 prakAra trIsa 30 bhedavALA thaI jAya che. ane A trIsa bhedAne rAga ane dveSanI sAthe jINuvAthI rasanendriyanA vikAra 60 sATha thaI spana Indriyane viSaya ATha prakAranA sparza che. e ThaMDI, uttarAdhyayana sUtra : 3 jAya che. jA Adi ATha Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 927 zunabhedena dvaividhye'STacatvAriMzadbhedA bhavanti / punaraSTacatvAriMzatsaMkhyakAnAM rAgadveSabhedAda dvaividhye paNanavati 96 saMkhyakA vikArA bhavanti / saMkalanayA sarve vikArAzcatvAriMzadadhikadvizatasaMkhyakA 240 bhavanti / tatazcendriyANi paJca, teSAM viSayAstrayoviMzatiH, vikArAzcatvAriMzadadhike dve zate, iti militvA'STaSaSTayadhike dve zate 268 ripavaH santi / tatrApi sarvapradhAnazatraNA manasA saha yojitA: ekonasaptatyadhikAni catuHpaJcAzat zatAni 5469 zatravo bhavanti / tathA-bhedasahitA nokaSAyAH saptaviMzatisaMkhyakAH bhvnti| ATha sparTI ke sacitta Adi bheda se cauIsa 24 tathA ina coIsa 24 ko zubha aura azubha se guNA karane para aDatAlIsa 48 / tathA ina aDatAlIsa 48 ko rAga aura dveSa se guNita karane para isa sparzana indriya ke vikAra chiyAnave 96 hote haiM / / isa taraha pAMca indriyoM ke saba vikAra dosau cAlIsa 240 ho jAte haiN| indriyoM ke viSaya teIsa 23 aura vikAra ye do sau cAlIsa 240 tathA indriyoM ke bheda pAMca 5, ina sabako paraspara joDa dene se do sau aDasaTha 268 bheda zatruoM ke ho jAte hai| inameM sarva pradhAna zatru mana ko bhI joDa lenA cAhiye, saba bheda paraspara joDane para pAMca hajAra cAraso unahattara 5469 bheda zatruoM ke hote hai| tathA hAsyAdika chaha (hAsya, ratI, aratI, zoka, bhaya, jugupsA) ke pratyeka ke cAra cAra bheda hone se ina saba ke coIsa 24 bheda ho jAte haiN| inameM tIna veda strI beda puM veda tathA napuMsaka veda milAne se no kaSAyoM ke ye sattAIsa 27 bheda hote haiN| ina sasAIsa ko pichale bhedoM meM milAne se pAMca hajAra cAra sparzInA sacitta Adi bhedathI vIsa 24 tathA e cAvIsane zubha ane azubhathI guNavAthI aDatAlIsa 48. tathA aDatAlIsane rAga ane dveSanI sAthe guNavAthI A spazana IndriyanA vikAra cha- 96 thaI jAya che. ApA A prakArathI pAMca IndrionA saghaLA vikAra bane cAlIsa thaI jAya che. pAMca IndriyonA viSaya tevIsa 23 ane tenA vikAra 240 thayA IndriyanA bheda pAMca 5 A saghaLAne parasparamAM joDI devAthI basane aDasaTha 268 bheda zatruonA thaI jAya che. AmAM sahuthI moTA zatru manane paNa joDI devuM joIe. saghaLA bheda paraspara joDavAthI pAMca hajAra cAra ogaNetara pa469 bheda zatruonA thaI jAya che. tathA hAsyAdika cha nA pratyekanA cAra cAra bheda hovAthI A saghaLAnA vIsa bheda thaI jAya che. emAM traNa veda strI veda, puMveda tathA napuMsaka veda meLavavAthI nokaSAyonA sattAvIsa bheda thAya che. A sattAvIsane pAchalA bhadamAM meLavavAthI pAMca hajAra utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 928 uttaradhyAyanasatre tatra hAsyAdInA papNAM pratyekaM cAturvidhye caturvizatiH, strI napuMsakavedaiH saha saptaviMza tibhedA no kaSAyANAM bhavanti / itthaM SaNNavatyadhikAni catuH paJcAzat zatAni zatravo bhavanti / anye'pi mithyAtvAdayaH zatravaH sarvazatruzabdena grAhyAH / yattu-"yadyapi catuNoM kaSAyANAmaivAntarabhedena SoDaza saMkhyA bhavanti / nokaSANAM navAnAM mIlanAt paJcaviMzatirbhedA bhavanti, tathApi sahasrasaMkhyA na bhavati, parantu teSAM durjayatvAt sahasrasaMkhyA bhoktA" iti TIkAntare vyAkhyAtam , tat prAmAdikaM pUrvoktarItyA'nekasaMhasrasakhyaka zatru sadbhAvAt // 36 // atha kezImuniH mAhamUlam-satUM iI ke vutte, ? kesI goymmbvii| taMo ke siM buvaMtaM tu, gomo iNamabavI // 37 // sau chiyAnave (5496) bheda zatruoM ke hote haiM / tathA sUtrastha sarva zatru zabda se anya bhI zatrusvarUpa jo mithyAtva Adi haiM ve bhI gRhIta kara lenA caahiye| kisI TIkA meM yahAM aisI vyAkhyA kI gaI hai ki-"yadyapi cAra kaSAyoM ka avAntara bhedoM kI apekSA solaha bheda hote hai tathA-nava no kaSAyoM ke saMmilana se paccIsa 25 bheda hote haiN| phira bhI sahasra bheda to hote nahIM hai, ataH " aNegANasahassANaM majjhe ciTThasi-goyamA" aisA jo kahA gayA hai usakA nirvAha isarUpa se kara lenA cAhiye-ki -ye kaSAya durjaya haiN| durjaya hone se inakI sahasrasaMkhyA kahI gaI hai|" yaha TIkAkAra kA kahanA asaMgata hai, kyoM ki pUrvAkta prakAra se aneka sahasra saMkhyA zatruoM kI ho jAtI hai| vaha saMkhyA upara batA cuke haiM // 36 // cArase cha-- 5496 bheda zatraonA thAya che. tathA sUtrastha sarvatra zabdathI bIjA paNa zatru svarUpa je mithyAtva Adi che ene paNa grahaNa karI levA joIe. koI TIkAmAM ahIM evI vyAkhyA karavAmAM AvI che ke "jeke cAra kaSAnA avAntara bhedanI apekSA soLa bheda thAya che tathA nava nokaSAyenA saMmilanathI 25 pacIsa bheda thAya che. pachI te sahastra bheda te thatA nathI. eTale AthI "aNegANa sahassANaM majjhe cisi goyamA" se uvAmAM Ave che. tenAnivaDa A rItathI karI levo joIe. ke, e kaSAya durjAya che. durjaya hevAthI tenI sahastra saMkhyA kahevAmAM Ave che. TIkAkAranuM A kahevuM asaMgata che kemake, pUrvokata prakArathI aneka sahastra saMkhyA zatruonI thaI jAya che. e saMkhyA upara batAvavAmAM Avela che. 36 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam ___ 929 chAyA-zatrudhati ka uktaH ?, kezA gautamamabravIt / tataH kezinaM avantaM tu, gautama idamabravIt // 37 / TIkA-'sanya' ityAdi / ____ gAtheyaM sugamA! navaram-zatruzceti-zatrurivazatru: AtmApakAritvAt , iti yaH pUrva proktaH-zatrutvenAbhihitaH sa ka ukta iti / ki kezIzramaNaH zatrUn na nAnAti yena 'satta ya ii ke vutte' iti pRcchati,-yadi zatrUnapi na jAnIyA "aNegANasahassANaM majjhe ciTThasi goyamA !" ityAdikaM kathamanena prAguktam ? ucyate-ajJajanavizeSapratibodhArtha sarvA api jJa pRcchA evaitAH, uktameva pUrva yat 'jJAnatrayAnvito'sau' iti, kathaM jJAnatrayavato'yai vidhavastvaparijJAnasaMbhava iti / zeSaM spaSTam / / 37 / / kezI zramaNa pUchate haiM-'sattU ya ii ke vutte' ityaadi| AtmA kA apakArI hone se zatru arthAt jo pahile zatruzabda se kahA gayA hai vaha zatru kauna hai| __ yahAM yaha zaMkA hotI hai ki kyA kezI zramaNa zatru ko nahIM jAnate the| yadi nahIM jAnate to pahale jo "aNegANasahassANaM" ityAdi kahA hai ki 'aneka hajAroM zatruoM ke bIca meM Apa rahate ho' so yaha kahanA kaise saMgata hove, arthAt kezI zramaNa zatru ko jAnate to the hI kintu jAnate hue jo phira prazna kiyA hai vaha alpajJaziSyoM ko vizeSa rUpase samajhAne ke liye kiyA hai, kezo zramaNa tina jJAna ke dhArI the yaha pahele kaha cuke haiM aura tIna jJAna ke dhArI ko isa zaMkA kA honA DI asaMbhava hai // 37 // haizI zravaNa pUche cha-" satta ya iha ke vutte " chatyAdi ! AtmAnA apakArI hovAthI zatrunA samAna zatru arthAt je pahelAM zatru zadathI kahevAmAM Avela che e zatru koNa che ? ahIM e zaMkA thAya che ke, zu kezI zramaNa zatruone jANatA na hatA te paDalA "aNegANasahassANaM" ityAdi Dasa cha, bhane / zAnI vacamAM Apa rahe che te temanuM A prakAranuM kahevuM kaI rIte susaMgata banI zake. arthAt kezI zramaNa zatruone jANatA te hatA ja paraMtu jANavA chatAM paNa je prazna temaNe karela che te apajJa ziSyone vizeSa rUpathI samajAvavA mATe ja karela che. kezI zramaNa traNa jJAnanA dhAraka hatA e pahelAM kehevAI gayela che. ane traNuM jJAnanA dhArakane AvI zaMkA utpanna thavI ja asaMbhavita che. e37 116 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 930 gautamo yaduktastaducyatemUlam - eMgappA ajieN sattU, kasayA iMdiyANi rya / te jiNi jahAMNAyaM, viharAmi ahaM muMNI // 38 // 12 uttarAdhyayana sUtre chAyA - eka AtmA ajitaH zatruH kaSAyA indriyANi ca / tAn jillA yathA nyAya, viharAmi ahaM mune ! ||38|| TIkA- 'egappA' ityAdi / hemune ! eka: AtmA-atati = gacchati tA~stAn bhAvAniti AtmA - jItraHAtmacittayorabhedopacArAcittaM vA ajitaH = avazItaH san zatruH =anekAnarthAvAptihetutvAt zatruri bhavati / tathA - kaSAyAH - krodha-mAna- mAyA lobhAH ajitAH santaH zatravo bhavanti / indriyANi = zrotrAdIni paJcendriyANi ajitAni zatravo bhavanti / cakArasyopalakSaNatvAt - nava nokaSAyAH kaSAyA- dhuttarottarabhedAzcA'pi ajitAH zatravo bhavanti / teSu zatruSu AtmAdi paJcendriyAntA jitAzceva nokapAyA api sarve zo jitA bhavanti / athopasaMhAramiSeNa teSAM jaye phalamAha'te jijittu' ityAdi, tAn uktarUpAna zatrun jitvA ahaM yathAnyAyaM bhagavadAjJA'nusAreNa, viharAmi = tanmadhye sthito'pyapratibaddha vihAritayA virAmi / 'e' iti SatvAt luptavibhaktiko nirdiSTaH ||38|| gautamasvAmI ne jo kahA so kahate haiM- 'egappA' ityAdi / anvayArtha - - ( egappA ajie sattU - eka ajita: AtmA zatruH) eka ajita nahIM jItA gayA AtmA athavA citta hI zatru hai tathA (kasAyA iMdriyANi ya - kaSAyA indriyANi ca ) krodha, mAna, mAyA, lobha ye ca kaSAya zatru haiN| ajita indriyAM zatru haiM / nava no kaSAya Adi zatru haiM / ina meM se AtmA aura indriya rUpa zatru jIta lene para nava no kaSAya zatru jIta lIye jAte haiN| (te jiNitu jahANAyaM, viharAmi ahaM muNI-tAn jitvA yathAnyAyaM mune ahaM viharAmi ) ina saba zatruoM ko jIta kara he mune ! gautama sva bhIgo ne utene 4 4. - " egappA" dhatyAhi ! anvayArtha - egappA ajie sanU - ekaH ajitaH AtmA zatruH tana tAsa AtmA athavA tti zatru che. tathA kasAyA iMdiyANi ya-kaSAyAH indriyANi ca dha, mAna, bhAyA, bola yA yAra upAya zatru che. yAta indriyo zatru che. nava ne kaSAya spAdi zatru che. AmAMthI AtmA kaSAya indriyarUpa zatruone jItI hovAthI nava noSAya yAhi zatru katI bevAya che. te jiNinu jahANAyaM viharAmi ahaM muNI- - tAn jitvA yathAnyAyaM ahaM mune viharAmi yA saNA zatrubhone katane uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam evaM gautamasya vacanaM zrutvA kezI mAha mUlam - sAhu goyaMma ! paNNA te, chinno meM saMsao imo / 99 94 anno" vi" saMsao maj, ta~ me" kaha~su goya~mA // 39 // chAyA -- sAdhurgautama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / anyA'pi saMzayo mama, taM me kathaya gautama ! // 39 // TIkA- 'sAhu' ityAdi / iyaM gAthA vyAkhyAtapUrvA // 39 // kezI yatproktavastaducyate--- mUlam - dIsaMti bahave loeM, pAsabaMddhA sarIriNI / mukapAso lahubbhUo, kahaM te viharasI muNe // 40 // chAyA - dRzyante bahavo loke, pAzabaddhAH zarIriNaH / muktapAzo laghubhUtaH, kathaM tvaM viharasi mune ! // 40 // TIkA- 'dIsaMti' ityAdi / he mune! he mahAbhAga gautama ! loke bahavaH = aneke zarIriNaH=prANinaH maiM bhagavAn kI AjJAnusAra apratibaddha vihArI banakara vicaratA hUM ||38|| kezIzramaNa kahate haiM 'sAha' ityAdi / anvayArtha - (goyama ! - gautama) he gautama! (te paNNA sAhu-te prajJA sAdhu) ApakI buddhi acchI hai kyoM ki Apane (me imo saMsao chinno me ayam saMzayaH chinnaH) mere saMzaya ko miTA diyA hai / (no vi saMsao majjha anyo'pi saMzayo mama) aura bhI merA saMzaya hai (taM me kahaya goyamA-taM me kathaya gautama) so Apa dUra kIjiye // 39 // kezI zramaNa ne jo kahA so kahate haiM-- 'dIsaMti' ityAdi / anvayArtha - (muNe - mune) he mune ! (loe bahave pAsabaddhA sarIriNo disaMti 931 he muni ! huM bhagavAnanI AjJA anusAra apratiSThaddha vihArI banIne vicarU chuM. 5385 IzI zramalu uDe che-"sAhu" dhatyAhi ! manvayArtha -- goyama - gautama he gautama! te paNNAsAhu-te prajJA sAdhu ApanI buddhi sArI che ra Aye me imo saMsao chinno me ayam saMzayaH chinnaH bhArA saMzayane bhiTAvI hIghI se annovi saMsao majjhaM-anyo'pi saMzayo mama bajI bhane jIne pazu saMzaya che taM me kahaya goyamA-taM me kathaya gautama tene Apa dUra karI. nAkanA dezI zramaNe ne uchu tene uDe - "dIsaMti" ityAdi ! anvayArtha - - muNe-mune he bhuni ! loe bahave pAsabaddhA saroriNo disaMti uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre pAzavadvAH pAzaH bandhana baddhAH niyantritAH dRzyante / etAdRze'smin loke he gautama ! tvaM muktapAza:bandhanarahitaH, ata eva laghubhUtaH-laghuH vAyuH, sa iva sarvatrApratibaddhagatitvAt , vAyuvadityarthaH, kathaM viharasi ? // 40 // inthaM kezinokte gautamaH prAhamUlam-te pAse sarvaso chittA, nihaMtUMNa uvaayo| mukkapAso lahubbhUo, viharAmi ahaM muMNI ! // 41 // chAyA--tAn pAzAn sarvAn chittvA, nihatya upAyataH / muktapAzo laghubhUto, viharAmi ahaM mune // 41 / / TIkA- 'te pAse' ityAdi / he mune ! he bhadanta ! ahaM tAna-lokabandhakAna sarvAn pAzAn chittvA. punastAn pAzAn upAyatA=niHsaGgatvAdyabhyAsarUpopAyAna nihatya punarbandhAbhAvena vinAzya muktapAzA pAzarahitaH, ata eva-laghubhUtaH vAyurivApratibaddhagatiH san loke bahavo pAzabaddhAH zarIriNaH dRzyante) isa saMsAra meM aneka prANIjaba ki pAgose-baMdhano se niyaMtrita baMdhe hue) dikhalAI par3ate haiM taba Apa (mukkapAso-muktapAzaH)baMdhana rahinaho kara (lahunbhUo-laghubhUtaH) vAyu kI taraha apratibaddha vihArI bana kara (kahaM viharasi-kathaM viharasi) kaise vihAra karate ho| 40 // __ gautamasvAmI kahate haiM-te pAse' ityaadi|| anvayArtha-(muNI-mune) he mhaamune| (ahaM-aham ) meM (te-tAn) una loka baMdhaka (savvaso pAse-sarvAn pAzAn ) samasta pAzoM ko (chittA-chitvA) tyAga karake tathA (ubAyao-upAyataH) niHsaMgatvAdika ke abhyAsa rUpa upAya se (nihaMtUNa-nihatya) punaH unakA baMdha na ho sake isa rUpa se unako toDakara (mukkapAso-muktapAzaH) pAzarahita ho gayA -loke bahavaH pAzavadvAH zarIriNaH dRzyante 20 sasAramA bhane prAjI pAre 5zAnA banayI niyatrita pAya cha tyAre 2 / 5 mukkapAso-muktapAza: dhana Dita manI lahabbhUtro-laghubhUtaH vAyunI mA34 25 pratima viDA manIna kaha viharasi-kathaM viharasi 4 rIte viDA2 42 / ch|. // 40 // gau14 22||bhii cha--"te pAse" tyAha! makyA --muNI-mune 8 mahAmuni! hu te-tAn ma sone dhn4|24 sevA saJcaso pAse-sarvAn pAzAn saghaNA mayanAna chittA-chittvA cIna tathA uvAyo-upAyataH ni:11hinA mayAsa35 pAyathI zathI nihaMtaNanihatya tenA pacanamA na 1430 15 rIte tena tIna mukpAso-muktapAzaH uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacarita nirUpaNam 933 asmin loke virAmi vicarAmi / 'sandhaso' ityatrArthatvAd dvitIyAtha 'zas' pratyayo bodhyaH // 41 // tataH mUlam -- pAsA yaM iMi ke kuttA ?, kesI goya~mamabbavI / tao ke "siM buvataM tu, gomo INamabvaivI // 42 // chAyA -- pAzAzva iti ke uktAH ?, kezI gautamamabravIt / tataH kezinaM bruvantaM tu, gautama idamabravIt // 42 // TIkA - - ' pAsA ya' ityAdi / iyaM gAthA vyAkhyAtamAyA ||42 || tataH mUlam - - rAgedosAio te chAyA - - rAgadveSAdayastItrAH, snehapAzA bhayaGkarAH / tAna chittvA athAnyAyaM, viharAmi yathAkramam TIkA--'rAgado sAio' ityAdi / he bhadanta ! rAgadveSAdayaH = rAgadveSa mohamabhRtayaH, tathA tIvrAH = atigADhA huuN| isa liye ( lahubbhUo - laghubhUtaH) vAyu kI taraha apratibaddha bihArI hokara (viharAmi - viharAmi ) isa loka meM vicaratA hUM // 41 // 'pAsA' ityAdi / 've pAza kyA hai ?" isa prakAra kezI zramaNa ke pUchane para gautamasvAmI ne unako aisA kahA - // 42 // 'rAgadosAio' ityAdi / anvayArtha - he bhadanta ! ( rAgaddosAio - rAgadveSAdikaH) rAgadveSa dhana rahita manI gayesa chu mA arakhe lahunbhUo - laghubhUtaH vAyunI AiDa apratimaddhavihArI manone viharAmi - viharAmiyA sombhAM viya3 chuH // 41 // " pAsAya" ityAhi ! tivvA, ne pAsA bhayaMkarA / chirdittu jahAnAyaM, viharAmi jakkamaM // 43 // "te khaMdhana karyuM che.' A pramANe dezI zramaNanA pUchavAthI gautama svAmIe temane A pramANe kahyuM "jarA " rAgadosAio " tyAhi ! anvayArtha --he mahanta ! rAgaddosAio - rAgadveSAdayaH rAga dveSa yAhi tathA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 934 uttarAdhyayanasUtre bhayaGkarAH anarthahetutayA trAsotpAdakAH snehapAzAH-putrAmitrAdi sambandhisneharUpAH pAzAH santi / tAn rAgadveSAdIn , snehapAzAMzca, yathAnyAyaM sarvajJakathitamaryAdAmanuzritya, chittvA yathAkramam-tIrthakaraparamparAnusAreNa viharAmi-grAmanagarAdiSu apratibaddhavihAritayA vicarAmi / snehasya rAgAntargatatve'pi atigADha. svAt sa bhinnatayA nirdiSTaH // 43 // punaH kezI gautamaM prazaMsan pRcchati-- mUlam-sAhu goyama ! pannA te chinno meM saMsao iMmo ! annoM vi saMsao maijjhaM, taM me" kahasu goymaa!||44|| chAyA--sAdhuautama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / anyo'pi saMzayo mama, taM me kathaya gautama ! / 44 // Adi tathA (tivvA-totrAH) atigADha evaM (bhayaMkarA-bhayaMGkarAH) trAsotpAdaka putrAdika saMbaMdhI (neha-snehaH) sneha ye saba (pAsA-pAzAH) pAza haiN| (te-tAn) inako (jahAnAyaM-yathAnyAyaM) sarvajJakathita maryAdA ke sahAre se (chiMditu-chitvA) naSTa kara (jahakkama-yathAkramam ) tIrthakaroM kI paramparA ke anusAra maiM apratibaddha banakara grAma nagarAdikoM meM (viharAmi-viharAmi) vihAra karatA huuN| isa gAthA meM yadyapi sneha rAga ke antargata hone se alaga nahIM kahanA cAhiye thA phira bhI svataMtrarUpa se jo usakA ullekha kiyA gayA hai vaha usameM atyaMta gADhatA batalAne ke liye hI kiyA gayA hai // 43 // 'sAhu' ityaadi| anvayArtha-(goyama-gautama) hai gautama (te-te) tumhArI (pannAtivyA-tIvrAH ati sADha bhayaMkarA-bhayaMGkarAH mane vAsanA utpanna 42nAra putra sadhI neha-snehaH sneha mA saghanA pAsA-pAzAH dhana cha memane jahAnAyaMyathAnyAyaM sarvajJa dvaa2| vAmAM AvedI bharyAhAnA sArathI chidittu-chitvA naSTa 4 jahakkama-yathAkramam tI renI 5252rAnA anusAra I. mapratipAddha manAne zrAma nagara mAhimA viharAmi-viharAmi vihA2 43 chu mA yAmA , neharAganuM aMtargata hovAthI alaga rIte kahevAnI jarUrata na hatI. chatAM paNa svataMtrarUpathI je tene ulekha karavAmAM Avela che te temAM atyaMta gADhatA batAvavA mATe ja kahela che. 43 "sAha" ityaadi| manvayA-goyamA-gautama gautama te-te tabhA pannA-prajJA muddhi utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam TIkA--'sAhu' ityaadi| ___ asyA vyAkhyA pUrvavat // 44 // saMzayasvarUpamAha-- mUlam-aMto hiyaya saMbhUyA, layA ciTTaI goyNmaa| phaleI visabhakkhINaM, sA u uddhariyA kaheM ? // 45 // chAyA--antarhRdayasambhUtA, latA tiSThati gautama ! / ___phalati viSabhakSyANi, sA tu uddhRtA katham ? // 45 // TIkA--'aMto hIyaya' ityAdi-- he gautama ! antahRdayasaMbhUtA-hRdayasyAntaH, antarhadayaM=manaH, tatra samubhRtA-samutpannA latA tiSThati / sA latA viSabhakSyANi-viSavad bhakSyante yAni tAni-viSopamAni phalAni phalati-prasUte / sA latA tu tvayA katham uddhRtA utghATitA // 45 // gautamaH mAhamUlam-taM layaM savvaso chittA, uddharittA smuuliyN| viharAmi jahA~nAyaM, muMkomi visabharkhaNA // 46 // prajJA buddhi (sAhu-sAdhu) uttama hai kesI zramaNa ne isa gAthA dvArA gautama kI prajJA kI prazaMsA kI hai| tathA (me-me) merA (imo-ayam) yaha (saMsao chinno-saMzayo chinno) saMzaya naSTa huA (majjhaM-mama) mujhe anno vi saMsao-anyo'pi saMzayaH) anya bhI saMzaya hai (taM me kahasu goyama-taM me kathaya gautama) usakA bhI Apa samAdhAna kareM yaha nivedana kiyA hai // 44 // saMzaya kA svarUpa kahate haiM-'aMto' ityaadi| he gautama ! hRdaya ke bhItara utpanna hue latA viSa ke samAna phaloM ko utpanna krtiihai| phira vaha Apane kaise ukhADI // 45 // sAhu-sAdhu uttama cha. zIzramaNe mA yA dvArA gautamanI ajJAnI prasaMzA resa cha. tathA bhane me-me bhaare| imo-ayam / saMsao chinno-saMzayo chinno saMzaya nAza paabhye| cha majjhaM annovi saMzao-mama anyo'pi saMzayaHvajI bhane bIna saya cha jethI Apa enuM nirAkaraNa kare. evuM nivedana karela che. 44 sazayanA 2135ne cha---"aMto" tyAha! he gautama! hadayanI aMdara utpanna thayelA latA viSanA jevA phaLane utpanna kare che te Ape ene kaI rIte ukheDI? 4pA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre chAyA--tAM latAM sarvazaH chittvA, uddhRtya samUlikAm / viharAmi yathAnyAya, mukto'smi viSabhakSaNAt // 46 // TIkA--'taM layaM' ityAdi he bhadanta ! ahaM tAM latAM sarvazaH sarvathA chittvA, punaH samUlikAMmUlasahitAM tAM latAm uddhRtya-utpATaya yathAnyAyaM zAstrAnusAreNa sAdhumArge viharAmi / ata evAhaM viSabhakSaNAt= viSaphalabhakSaNarUpAt kliSTakarmaNo mutto'smi // 46 // kezI pRcchati-- mUlam-layA ye iI kA vuttA ? kesI goyamamabbavI / ke"simevaM buvaMtaM tuM, goyamo iNamabbavI // 47 // chAyA--latA ca iti kA uktA, kezI gautamamabravIt / kezinamevaM bruvantaM tu, gautama idamabravIt // 47 // TIkA--'layA ya' ityAdi--vyakhyA spaSTA // 47 // gautama ne isa prazna kA uttara isa prakAra diyA-taM laya' ityAdi / anvayArtha-he bhadanta ! (taM layaM savyaso chittA-tAM latAM sarvazaH chitvA) meM usa latA ko sarvathA chinna-bhinna kara ke tathA (samUliyaM uddharittAsamUlikAm uddhatya) usa latA ko mUla ke sAtha ukhADa karake (visabha kkhaNA mukkomi-viSabhakSaNAt muktosmi) zAstramArga ke anusAra sAdhumArga meM vicaraNa karatA huuN| isIliye maiM viSaphala bhakSaNarUpa duSkarma se mukta huA // 46 // kezI ne punaH pUchA-'layA ya' ityaadi| anvayArtha-(layA ya ii kA buttA-latA ca (iti kA uktAH) vaha latA kaunasI hai jisako apane mUla se ukhADa diyA hai / (kesImevaM buvaM taM bhotame the prazna utta2 pramANe mAnyo--"taM layaM" tyA ! manvayArtha --3 6-1 ! taM laya sambayo chittA-tAM latAM sarvazaH chitvA hu~se satAna sapR 59 chinnabhinna 4rIne tathA samUliyaM uddharittA-samUlikAM uddhRtya ye batAne bhUtanI sA2 37na visabhakkhaNA mukkomi-viSabhakSaNAt muktosmi zA stramArga anusAra sAdhu mArgamAM vicaraNa karUM chuM. A kAraNe huM viSaphaLane khAvArUpa dukamathI mukata banela chuM. 465 zIzrama zathI pUcha- "layA ya" tyA!i sanvayArtha layAya ii kAvuttA-latA ca iti kA uktA 2 sattA. 46 cha / rene mAghe bhUmayI umeDI nAme che. kesImevaM buvaMtaM tu-kezImevaM bravaMtaM tu uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNama __ 937 gotamaH prAha-- mUlam-bhavataNhA la~yA vuttA, bhImA bhiimphlodyaa| tamuddhittu jahAnAyaM, viharAmi mahAmuNI // 48 // chAyA--bhavatRSNA latA uktA, bhImA bhiimklodyaa| . tAmunRtya yathAnyAya, viharAmi mahAmune ! // 48 // TIkA--"bhavataNhA' ityAdi-- he mahAmune ! bhavatRSNA bhave-saMsAre yA tRSNA lobhaH, sA, latA uttaa| eSA bhavatRSNArUpA latA bhImA-svarUpato bhayapradA, tathA-bhImaphalodayA-bhImaH= duHkhahetutvena bhayaGkaraH phalAnAM kliSTakamaNAmudayo-vipAko yasyAH sA tathA, narakanigodAdiduHkhahetubhUtA cAsti / evaMvidhAM tAM latAm udRtya utpATaya yathAnyAyaM zAstroktamArgAnusAreNAhaM viharAmi-apratibaddhavihAritayA vicarAmi / 48 / tu-kezImevaM bruvataM tu) kezI zramaNa ke isa prakAra pUchane para (goyamo iNamamabbatI-gautamo idamabravIt) gautamasvAmI isaprakAra kahate hai // 47 // gautamasvAmIne kyA kahA so kahate haiM-'bhavataNhA' ityaadi| anvayArtha-(mahAmuNI-mahAmune) he mahAmune! (bhavataNhA layA butA -bhavatRSNA latA uktA)vaha latA bhava tRSNA svarUpa hai-athAt saMsAra meM jo lobha hai vahI eka latA hai| yaha bhavatRSNA rUpa latA svarUpataH (bhImA bhImaphalodayA-bhImA bhImaphalodayA) bhaya ko dene vAlI hai, tathA duHkhoM ke hetu hone se bhayaMkara kliSTa karmoM kA udayarUpa hai jisase aisI hai| tathA narakanigodAdika duHkhoM kI hetubhUta hai| (tamuddhitu-tAmuddhatya) maiM ne usa latA ko ukhADa diyA hai| isI liye (viharAmi-viharAmi) zAstrAktamArga ke anusAra maiM apratibaddha hokara vihAra karatA hUM // 48 // zI zramAnA | RnA 57vAthI goyamo iNamabbavI-gautamo idamabravIt gautamasvAmI A pramANe kahe che kathA gautama svAmI zu4 te 4 cha-'bhavataNDA" tyA ! anvayArtha --mahAmuNI-mahAmune mahAmuni ! bhavataNhA layA vuttA-bhavatRSNA latA uktA se satAvatRSNA 2135 cha. arthAta-sasAramA homa te 4 satAcha meM bhavatRpayA35 satA bharIta to bhImA bhImaphalodayA-bhImA-bhImaphalodayA nayane mApanArI cha tathA sAnA tu35 pAthI laya 42 leza upajAvanAra karmanA udayarUpa che. tathA naraka nigodAdika duHkhonI hetubhUta che tamadvitta-tAmaddhatya meM te tAne meDI nAbhI . mA 4 // 20 zAsrota bhAga anusAra mapratima 2 viharAmi-viharAmi viDAra 43 chu.. // 48 // 118 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .5516 uttarAdhyayanalane punaH kezI pAha-- mUlam-sAha goyama ! paNNA te chinno meM saMsao imoM / aNNoM vi saMsaomajhaM, taM me kahasu gorymaa!||49|| ch|yaa--saadhu gautama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / anyo'pi saMzayo mama, taM me kathaya gautama ! // 19 // TIkA--'sAhu' ityAdi asyAH pUrvavad vyAkhyA bodhyA // 49 / / punarapi kezI pRcchati-- mUlam-saMpajeliyA ya ghorA, aMggI ciTThai goyamA ! / je Daha~ti sarIratthA, kahaM vijjhAviyA tume ? // 50 // chAyA-samprajvalitAzca ghArAH, agnayastiSThanti gautama ! / ye dahanti zarIrasthAH, kathaM vidhyApitAstvayA ? // 50 // TIkA-'saMpajjaliyA' ityAdi he gautama ! sammajvalitAH-saM-samantAt pra-prakarSaNa jvalitA;-jAjvalyamAnA ityarthaH, ata eva ghorAH bhayaMkarAH agnayastiSThanti santi / ye agnayaH zarIrasthA:-zarIrAntargatAH-santo jIvAn dahanti paritApayanti / te agnayastvayA kezI zramaNa kahate hai- 'sAhu' ityaadi| isa gAthA kA artha pahile jaisA hI jAnanA caahiye| isameM gautama svAmI kI prajJA kI prazaMsA kI gaI hai // 49 // kezI ne punaH gautama se pUchA-'saMpajja liyA' ityaadi| anvayArtha (goyama-gautama) he gautama ! (saMpajaliyA ya-saMprajvalitAzca) samantataH prakarSarUpa se jAjvalyapAna ataera (ghorA-ghorA) ghora aisI (aggI--agnayaH) agni hai| (ja sarIrasthA-ye zarIrasthAH ) yaha agni zarIra azI zramA 4-- "sAha" tyA ! A gAthAne artha pahelAMnI gAthAo pramANe ja jANuM joIe. AmAM autama svAmInI prajJAna prasa zA karavAmAM Avela che :49lA zIse zathI 577 - "saMpanja liyA" tyA ! manvayArtha - goyama-gautama De gautama ! saMpanna liyA ya-saMprajvalitAzca samantataH ! prsh35| 58yabhAna matameva ghorA-ghorA: / / 2-142 mevI mani cha je sarIratthA DahaMti-ye zarIrasthAH dahanti mA ni zarIranI 42 uttarAdhyayana sUtra: 3 Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadazinI TIkA a. 23 zrIpAzvanAthacaritanirUpaNama kathaM vidhyApatA:-nirvApitAH ? agnayo yadyapyAtmasthAratathApyAtma-zarIrayArabhedopacArAt zarIrasthA uktaaH| 'ciTaI' ityatrArSatvAd bahutve ekatvaM bodhyam // 50 // gautamaH prAhamUlam-mahAmehappasUyAo, gijjha vAri jaluttamaM / siMcA~mi sayayaM te u, sittA no"ye daha ti meM // 51 // chAyA-mahAmeghapamUtAd, gRhItvA vAri jalottamam / siJcAmi satataM tAMstu, siktA no ca dahanti mAm // 51 // TIkA--'mahAmehappamUyAo' ityAdi-- he bhadanta ! ahaM mahAmeghapamUtAta mahAmeghasamutpannAtmahataH pravAhAta, jalottamaM zeSajalApekSayA pradhAnaM vAri-jalaM gRhItvA-AdAya tAn agnIn satataM siJcAmi / itthaM siktAstu te agnayo mAM no ca dahanti naiva bhasmasAt kurvanti / / 51 / / ke antargata hokara jIvoM ko paritapta karatI rahatI hai| phira yaha to kahiye ki (tume kahaM vijjhAviyA-tvayA kathaM vidhyApitAH) opane isa agni ko kaise bujhAyA hai ? / yadyapi agni AtmA ke antargata hotI haiphira bhI yahAM jo usako zarIra ke antargata kahI gayI hai vaha AtmA aura zarIra meM abheda upacAra se hI kahA gayA hai // 50 // __ gautama ne isa kezI ke prazna kA uttara isa prakAra diyA-'mahAmehappasUyAo' ityaadi| - anvayArtha-he bhadanta ! (mahAmehappasyAo-mahAmedApamRtAt ) maiM mahAmegha se masUta tathA (jaluttamaM vAri gijjha-jalottamam vArI gRhItvA) jalottama aise pAnI ko lekara isa agni para (sayayaM siMcAmi-satataM siJcAmi) satata pravezAna vAna paritata 4aa re . pachI the to matA hai, tume kahaM vijjhA. viyA-svayA kathaM vidhyApitAH mApe 20 mAnine 44 te mulacyA cha ? ne 3, agni AtmAnI aMdaranA bhAgamAM hoya che. to paNa ahIM je tene zarIranI aMtigata batAvavAmAM Avela che. te AtmA ane zarIramAM abheda upacArathI ja batAvavAmAM Avela che. ApaNe gautame zInA me prazna uttara pramANe mAlyA. " mahAmeppahasUyAo" tyAha! sa-yAtha-3 mahanta ! mahAmehappasUyAo-mahAmeghaprastAva mAthI prasUta tathA jaluttamaM vAri gijjha-jalottamaM vAri gRhItvA Hi Sttama me pANI sAdhana utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtra kezI pRcchati-- mUlam--aMgI ye iI ke vutte, kesI goyamamabbavI / taMo ke siM buvaMtaM tuM, goyamo iNamabbavI // 52 // chAyA--agnayazceti ke uktAH, kezo gautamamabravIt / ka tataH kezinaM avantaM tu, gautama idamabravIt / / 52 / / TIkA--'aggI ya' ityAdi / asyA vyAkhyA pUrvavad bodhyA, navaram agniprazno'tra mahAmeghAdi praznopalakSaNam // 52 // mUlam kasAyA aggiNo vuttA, suryasIlatavo jalaM / suyArAbhihayA saMtA, bhinnA hu~ ne DahaM ti meM // 53 // chAyA--kaSAyA agnaya uktAH, zrutazIlatapo jalam / zrutadhArAbhihatAH santo, bhinnAH khalu na dahanti mAm / TIkA--'kasAyA' ityaadi|| he bhadanta ! kaSAyAH krodhAdayo dAhakatayA zoSakatayA ca agnaya uktAsIMcatA huuN| (sittA u me no dahaMti-siktAstu mAm na dahati) so isa prakAra siMcita hue yaha agni mujhe nahIM jalAtI hai // 51 // kezI zramaNa ne isa prakAra gautama svAmI ke kahane para unase punaH pUchA-'aggI ya' ityaadi| isa gAthA meM kezikumAra ne gautama se aisA pUchA hai ki hai gautama! agni kyA hai tathA jala kyA hai ? taba kezikumAra ke isa prazna kA samAdhAna gautamane isa prakAra kiyaa-||52|| ___ 'kasAyA' ityaadi| anvayArtha---he bhadanta ! (kasAyA aggiNo vuttA-kaSAyAH agnayaH) uttAH me maninA sayayaM siMcAmi-satataM siJcAmi 152 satata chAMTu chu . to the 412thI siMcavAmAM Avela agni mane jaNAvI zakatA nathI. pa1 zI zramaNe jona ma 25 bhAnA mA prA2nA uttarathI parIne 57yu "aggIya" tyAha! A gALAmAM kezIkumAre gautamane evuM pUchyuM ke, he gautama! agni zuM che jaLa zuM ? tyAre kezIkumAranA A praznananuM samAdhAna gautame A prakAre karyuM. parA 'sAyA" tyA ! bhanyAya-3 mahanta ! kasAyA agiNo vuttA-kaSAyAH agnayaH uktAH DopA 64 uttarAdhyayana sUtra: 3 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 941 stIrthaGkaraiH / tathA zrutazIla tapaH - zrutam = upacArAtkaSAyopazama hetavaH zrutAntargatA upadezAH, zIlam = mahAtratarUpaM tapaH = dvAdazavidhamanazanAdikam eSAM samAhArastat, jalam uktaM tIrthaGkaraiH / upalakSaNatvAt- mahAmeghatrijagadAnandadAyakatayA zeSamahAmeghAtizAyitvena ca bhagavA~stIrthaGkaraH, tadutpannaAgamazca mahApravAhaH / uktArthapasaMharannAha - 'sudhArA' ityAdi - te kaSAyarUpA agnayaH zrutadhArAbhihatAH= zrutasya zrutAdirUpasya jalasya yA dhArAstAbhirabhihatAH =abhiSiktAH santobhinnA:vidhyApitAH, mAM khalu = nizcayena na dahanti / 'me' iti dvitIyArthe SaSThI, yadvA = sambandhasAmAnye SaSThI bodhyA // 53 // - punaH kezI mAha mUlam -- sAhu goyaMma paNNAM te, chinno me saMsao ima / 10 anno vi" saMsao majjhaM, taM me" kaha~su goya~mA ! // 54 // chAyA -- sAdhu gautama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / anyo'pi saMzayo mama, taM me kathaya gautama ! // 54 // krodhAdika kaSAya dAhaka evaM zoSaka hone ke kAraNa agnisvarUpa tIrthakara mahAprabhu ne kahA haiM / (sugasIlatavo jalaM zrutazIlatapo jalam ) zrutakaSAyoM ke upazama ke hetubhUta jo zrutAntargata upadeza hai ve, tathA mahAvrata svarUpa zIla evaM anazanAdika - bAraha prakAra ke tapa ye saba jala svarUpa haiM / (suyadhArAbhihayA bhinnA zrutadhArAbhihatAH bhinnAH) bhagavAn tIrthakara mahAmegha tulya evaM inake dvArA pratipAdita Agama mahApravAha hai yaha saba kaSAya rUpa agnisamUha zrutAdirUpa jala kI dhArA se abhihata hokara mere meM bujha cukA hai / ( na DahaMti me mAm na dahanti) ataH yaha mujhe jalAtI nahIM hai // 53 // kaSAya dAhaka ane zeSaka hAvAnA kAraNe agni svarUpa che. evu' tItha"kara mahAprabhue tAvesa . suyasIlato jalaM zrutazIlatapo jalam upAyonA uparAbhanA hetubhUta je zrRtAntata upadeza che, tathA mahAvrata svarUpa zIla ane anazana Adi khAra prAranA tatha ke the saghaNA na sva35 . suyadhArAbhihatAH bhinnA - zrutadhArAbhihatAH bhinnAH bhagavAna tIrtha 52 mahAmegha tulya bhane memanA tarazthI pratipAdita Agama mahApravAha che. A saghaLA kaSAyarUpa agnisamUha latAdirUpe jaLanI dhArAthI alihata thAne bhArAbhAM A gayesa che. mAthI na DahaMti me - mAm na dahanti e mane khALI zakatAM nathI. ||pA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 942 uttarAdhyayanasa TIkA --- 'sAhu goyama !' ityAdi / asyA vyAkhyA pUrvavad bodhyA // 54 // kezI muniH pRcchati -- mUlam -- ayaM sAhasio bhImo, duIsso paridhAMvai / jaMsi goryamamArUDho, kathaM teNe ne hIre si // 55 // chAyA - ayaM sAhasiko bhImo, duSTAzvaH paridhAvati / yasmin gautama ! ArUH kathaM tena na hriyase ? // 55 // TIkA -- 'ayaM' ityAdi / sAhasikaH - sahasA = asamIkSya pravarttate iti sAhasikaH - unmArgagAmitvAt, bhImo = bhayaGkaraH, narakAdidurgatigartapAtakatvAt, ayaM = pratyakSo duSTAzvaH paridhAvati= pApate / yasmin duSTA tvamArUDho'si / he gautama! tvaM tena duSTAzvena kathaM na hriyase kathamunmArgaM na nIya se ? 'goyamamArUDho' ityatra makArAgama ArSatvAt // 55 // kezI zramaNa ne pUchA - 'sAhu' ityAdi / isa gAthA kI vyAkhyA pahile jaisI jAnanI cAhiye // 54 // kezI bhramaNa pUchate haiM-- 'ayaM' ityAdi / anvayArtha - ( sAhasio bhImo ayaM dRTThasso paridhAvai- sAhasiko bhImo ayaM dRSTAzvaH paridhAvati) unmArgagAmI hone se binA soce samajhe cAhe jahAM calA jAnevAlA tathA jIva ke naraka Adi durgatiyoM meM paDane kA hetu hone se bhayaMkara aisA yaha duSTa ghoDA doDatA haiN| (jaMsi goyama ? ArUDho tena kathaM na horasi - yasmin gautama ! ArUDhaH kathaM tena na hriyase) phira bhI isa para he gautama! Apa arUDha ho rahe haiM / so Apa isake dvArA unmArga kyoM nahIM pahuMcAye jAte haiM // 55 // dezI zramo irI pUchyu -- "sAhu " tyAddi ! A gAthAnI vyAkhyA agAunI jema samajI levI joie, 554nA dezI zrama pUche che -- " ayaM" ityAdi ! anvayArtha - sAhasio bhImo artha duhasso paridhAvai- sAhasiko bhImo ayaM duSTAzvaH pariSAtti unmAgI hAvAthI kAI paNa prakAranA vicAra karyA sivAya game tyAM cAlI janAra tathA jIvane naraka Adi durgItAmAM paDavAnA heturUpa hovAthI bhaya kara evA A duSTa gheADA doDe che. e gheADA upara sthira rUpathI svAra banelA evA naiti goyamA ArUDho tena kathaM na hIrasi - yasmin gautama ! ArUDhaH kathaM tena na dviyase huM gautama ! tame enA dvArA umAga upara kema nathI pahAMcADAtA ? !!pappA! uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ 143 priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam gautamaH pAha-- mUlam-pahAvaMtaM nigilAmi, suyaraissIsamAhiyaM / naM me gacchai ummaggaM, maggaM ca paDivaijai // 56 // chAyA--pradhAvantaM nigRhNAmi, zrutarazmisamAhitam / na me gacchati unmArga, mArga ca pratipadyate // 56 // TIkA--"pahAvaMta' ityAdi / / he bhadanta ! zrutarazmisamAhitaM zrutam-aAgamastad razmirivagraha (lagAma iti bhASA prasiddha iva-zrutarazmistena samAhitaH niyantritastaM tathAbhUtaM pradhAvantaM duSTAzvaM nigRhNAmi svAdhInaM karomi / ato me mamAsau duSTAva unmArga-viparItamArga na gacchati-na nytiityrthH| kiM tu mArga-satpathaM pratipadyate mArga mAruhya gacchatItyarthaH // 56 / / kezi pRcchatimUlam--AMse ye iI ke vutte?, kesI goymmbNdhii| taoM ke siM buvaMtaM tu, goyamo iNamabbavI // 57 // isake uttara rUpa meM gautamasvAmI ne kahA--'pahAvaMta' ityaadi| anvayArtha-he bhadanta ! jisa ghoDe para mai sabAra huvA hUM vaha ghoDA (muyarassI samAhiyaM pahAvaMte nigiNhAmi--zrutarazmi samAhitam pradhAvantaM nigRhNAmi) zrutarUpa lagAma se niyaMtrita hai, ataH jaba yaha dauDane lagatA hai tara meM isako usa lagAma ke dvArA roka letA huuN| isaliye (me ummaggaM na gacchai-me unmArga na gacchati) yaha unmArga para mujhe nahIM le jAtA hai| kintu sIdhe hI mArga para calatA rahatA hai|--gautm ke isa kathana ko sunakara punaH kezI ne unase puuchaa--||56|| mAnA utta2 2135mA gItamasvAmI-me ghu-pahAvaMta" chatyA ! he mahanta ! re ! 52 svA2 thye| chuye the| suyarassIsamAhiyaM pahAvaMtaM nigihnAmi-zrutarazmi samAhitam pradhAvaMtaM nigRhNAmi zruta35 8mayI niyati cha sAthI me ummagaM na gacchai-ye unmArga na gacchati gayA3 te ho| mAMDe che tyAre huM ene e lagAma dvArA rokI lauM chuM. A kAraNe e mane umA upara laI jaI zakato nathI. paraMtu sIdhA mArga upara ja cAle che. gautamanA A kathanane sAMbhaLIne pharIthI kezIe emane pUchayuM. ' padA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre chAyA--azvazva iti ka ukta; ?, kezi gautamamabravIt / tataH kezinaM bruvantaM tu, gautama idamabravIt / / 57|| TIkA--'Ase ya' ityAdi / asyA vyAkhyA pUrvavad bodhyA // 57 / / gautamaH prAha-- mUlam-maNoM sAhasio bhImo durdRsso paridhAMvai / taM sammaM nigihAmi, dhammasikkhAi kathaMgaM // 5 // chAyA--manaH sAhasiko bhImo, duSTAzvaH paridhAvati / taM samyak nigRhNAmi, dharmazikSayA kanthakam // 581 TIkA--'maNo' ityaadi| he bhadanta ! manaH manorUpaH sAhasikA asamIkSyakArI bhImaH bhayaGkaro duSTAzvaH avinItaturagaH paridhAvati itastataH paribhramati / taM manorUpaM duSTAzvaM dharmazikSayAdharmazikSArUpakaraNena kanthaka-kanthakamiva-jAtyAzcamiva samyaka nigR. hAmi vazIkaromi // 58 // kyA pUchA so kahate haiM- 'Ase ya' ityAdi / mahAbhAga ! jisa azvapara Apa arUDha ho rahe haiM vaha azva kaunasA hai| taba gautama ne unake prazna kA isa prakAra uttara dIyA // 17 // usI uttara ko kahate hai--'maNo' ityaadi| - anvayArtha-he bhadanta ! jisa ghoDe ka viSayameM maine Apase kahA hai vaha mana hai| yaha (maNo sAhasiyo bhImo dudRsso paridhAvai-manaH sAhasiko bhImo duSTAzvaH paridhAvati) manarUpI azva-ghoDA baDA hI adhika sAhasI hai, jaba yaha cAhatA hai tabhI idhara udhara dauDane laga jAtA hai (taM dhammasikkhAha kaMthagaM samma nigiNhAmi-taM dharma zikSayA kaMthakam samyak nigRhNAmi) isako maine dharma dezanA ke dvArA jAtyazva kI taraha acchI taraha apanA vaza mahAbhAga je azva upara A5 ArUDha thaI rahyA che e azva kare che ? gautame emanA e praznane uttara A pramANe Age. pachI samAna attarane --"maNo" tyA! he bhadana! je ghoDAnA viSayamAM meM Apane kahela che te ghoDe e mana che. A maNo sAhasiyo bhImo dudRsso paridhAvai-manaH sAhasiko bhImo duSTAzvaH paridhAvati manarUpI ava khUba ja sAhasika che. jyAre e cAhe che tyAre ahIMtahIM deDavA apil onya che. taM dhammasikkhAi kaMthagaM sammaM nigihnAmi-taM dharmazikSayA kaMthakaM samyaka nigRhAmiyane meM yama dezanA vA tya anI bhA34 sa zata bhaa2| utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzanI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpa ma punaH kazA mAha- 5 mUlam -- sAhu goyaMma ! paMNNA te, chinno' meM saMsao imoM / anno" vi" saMsao maMjjha, taM" me" kaha~su goya~mA ! // 59 // chAyA -- sAdhu gautama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / anyo'pi saMzayo mama, taM me kathaya gautama ! ||59 || TIkA -- 'sAhu goyama !" ityAdi / mUlam - kuppahA bahavo loeM, jehiM vyAkhyA pUrvavat // 59 // nAsa~ti jaMtuMNo / 945 addhI keha vahato, taM chAyA -- kupathA bahavo loke yairnazyanti jantavaH / adhvani kathaM varttamAnaH, tvaM na nazyasi gautama ? || 60|| TIkA - - ' kuppahA' ityAdi / he gautama ! loke = jagati bahavaH = aneke kupathAH = unmArgAH santi / yaiH kupathaiH jantavaH = prANinaH sanmArgAt nazyanti = bhraSTA bhavanti / he gautama! vartI banA liyA hai| ataH yaha mere dvArA calAye gaye mArga para hI calatA hai / kumArga para nahIM // 58 // phira kezI zramaNa kahate haiM- 'sAhu' ityAdi / uttarAdhyayana sUtra : 3 12 naM nassaisi goya~mA ! // 60 // gautama svAmI dvArA pratipAdita azva kA varNana sunakara kezI ne unakI buddhi kI bahuta hI adhika sarAhanA kI hai tathA aura bhI prazna pUchate haiN|| 59 // kezIzramaNa gautama se pUchate haiM-- 'kuppahA' ityAdi / anvayArtha - he mahAbhAga ! (loe kuppahA bahavo loke kupathA bahavaH) isa saMsAra meM aneka kupatha haiN| (jehiM jaMtuNo nAsaMti-yaiH jantavaH nazyaMti) vAvatI manAvI lIdhela che, AthI e mArA taraphathI je mAge calAvavAmAM Ave eja mArga upara cAle che. kumAga upara jatA nathI 558aaaa IrothI uzI zravaNa Ahe he -" sAhu " ityAhi ! gautamasvAmI taraphathI kahevAmAM Avela avanI tArIpha sAMbhaLIne kezI zramaNe emanI buddhinAM khUba ja vakhANa karyAM. tathA bIjo paNa prazna puchavAnI utkaMThA batAvI. pA " ityAhi ! kezI zramaNa gautamane pUche che. - kuppahA anvayArtha --he mahAbhAga ! loe kuppahA bahavo - loke - kupathA bahavaH mA sa MsAramA aneGa Gkupatha che, jehiM jaMtuNo nAsaMti-yaiH jantatraH nazyanti bhenA 119 Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre adhvani prastAvAt sanmArge vartamAnastvaM sanmArgAt kathaM na nazyasi=na prasvalito bhavasi ? // 60 // gautamaH prAhamUlam-je' ye maggeNa gacchaMti, je" yaM ummaggapaTTiyA / te savve viiyA majjhaM, to nanastAmiha muNnnii!||61|| chAyA-ye ca mArgeNa gacchanti, ye ca unmaargpsthitaaH| te sarve viditA mama, tato na nazyAmyahaM mune ! // 61 / / TokA--'je ya' ityAdi / __ he bhadanta ! ye ca jantavo mArgeNa-sanmArgeNa gacchanti / ye ca unmA. rgapasthitAH santi / te sarve mama viditA: jJAtAH santi / na ca mArgonmArgajJAnaM vinA'bhijJAtuM zakyante / tataH tasmAt kAraNAt he mune ! ahaM sanmArgAt na nazyAmina praskhalito bhavAmi // 61 // / jina para calane se saMsArI jana sanmArga se bhraSTa kara diyA jAtA haiN| ataH (addhANe vaTTato taM kahaM na narasasi-adhvani vartamAnaH tvaM kathaM na nazyasi) Apa sanmArga para aisI dazA meM ArUDha kaise bane hue haiM, Apa sanmArga se kyoM cyuta nahIM ho sake haiM ? // 60 // gautamasvAmI kahate haiM--'je ya' ityAdi / anvayArtha-he bhadanta ! (je ya maggeNa gacchaMti-ye ca mArgeNa gacchanti) jo prANI sanmArgapara calane vAle hai tathA (je ya ummaggapaTTiyA-yeca unmArga prasthitAH) jo unmArga para calane vAle haiM (te savve majjhaM viiyA-te sarve mahAM viditAH) ve saba merI dRSTi se bAhara nahIM haiN| maiM unako jAnatA huuN| tathA sanmArga kyA hai yA unmArga kyA hai ?' yaha bAta bhI mere dhyAna meM hai| (to upara cAlavAthI saMsArIjane sanmArgathI bhraSTa thaI jAya che. AthI zraddhAne vato taM kahaM na nassasi-adhvani vartamAnaH tvaM kathaM na nazyasi mA5 sanmANa 52 evI dazAmAM ArUDha kaI rIte thaI zakayA che. zu Apa sanmAgathI cuta thaI zayA nathI ? // 10 // gautama svAmI 4 cha -"je ya" tyA! manvayArtha:-he mahanta! je ya maggeNa gacchaMti-ye ca mArgeNa gacchanti re zrI sanmA 52 yAlA che tathA je ya ummaggapaTTiyA-ye ca unmArga masthitAH 2 G-bhAga 52 yAsAvA . te savve majjhaM viiyA-te sarve mahyaM viditAH e saghaLA mArI dRSTithI bahAra nathI. huM temane jANuM chuM. tathA sanmAga zuM che bhane 6bhAzucha 1 mA pAta 55bhArA pyAnamA cha. to muNIhaM na nassAmi uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzino TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam ___ 940 kezI pAhamUlam-magge' ye iMi ke vutte ?, kezI goymmbbvii| taoM ke siMbuvaMtaM tuM, goyamo iNamabbavI // 6 // chAyA--mArgazca iti ka uktaH ?, kezI gautamamabravIt / tataH kezinaM bruvantaM tu, gautama idamabravIt // 62 // TIkA--'magge ya' ityaadi| mArga =sanmArgaH, 'ca' zabdAdunmArgA api bodhyAH / vyAkhyA pUrvapat // 62 / / gautamaH prAhamUlam-kuppavayaNapAsaMDI, savve ummggptttthiyaa| sammaggaM tu jiNakkhAyaM, esa magge hi~ uttame // 63 // chAyA--kupravacanapASaNDinaH, sarve unmaargpsthitaaH|| sanmArgastu jinAkhyAtaH, eSa mAgoM hi uttamaH // 63 / / TIkA--'kuppavayaNapAsaMDI' ityaadi| ___ iha loke ye kupravacanapApaNDinaH kapilAdi darzanAnuyAyinaH santi / te sarve unmArgapasthitAH bahuvidhApAyayuktamArgeNa prasthitAH santi / anena kubhavamuNI haM na nassAmi-tato mune ahaM na nazyAmi) yahI kAraNa hai kI maiM saMmArga se skhalita nahIM ho sakA hUM // 61 // kezIzramaNa pUchate haiM--'magge ya' ityAdi / ve sanmArga yA unmArga kyA haiM ? taba gautamasvAmIne unako isa prakAra samajhAyA // 62 // 'kuppavayaNapAsaMDI' ityaadi| __ anvayArtha-isa loka meM (kuppavayaNapAsaMDI-kupravacanapASaNDinaH) kapila tato mune ahaM na nazyAmi mA 4 / 295 cha nAthI sanmAthI 2malita thas zakatuM nathI. 91 azI zrama pUche cha--"magge ya" tyAle ! e sanmArga ane unmAga zuM che? tyAre gautama svAmIe tene A prakA rathI samajAvyuM. chedarA "kuppavayaNapAsaMDI" tyA ! bha-kyA--mAmA kuppavayaNapAsaMDI-kupravacanapApaNDinaH pitA A6 zanonA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre canAni kupathA ityuktam / hi-yataH eSa jinokto mAgaH uttamaH-utkRSTatamaH= vinayamUlatvAdayaM jinokto mArgaH sarvamArgApekSayA zreSTha iti yAvat // 63 // punaH kezI muniH prAhamUlam-sAha goyaMma ! paNNA te, chinno meM saMsao imoM / anno vi saMsao majjhaM,taM" me" kahasu goyamA ! // 64 // chAyA--sAdhu gautama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / anyo'pi saMzayo mama, taM me kathaya gautama ! // 64 // TIkA--'sAhu' ityAdi / vyAkhyA pUrvavat // 64 // mUlam-mahAudagaMvegeNaM, vujjhamANANa pANiNaM / saraNaM gaI paiTa ya, dIva ke mannaMsI muMNI ! // 65 // Adi darzanoM ke anuyAyI jitane bhI haiM ve saba (ummaggapaTiyA-unmArga prasthitAH) unmArgagAmI haiN| kyo ki ye kapila Adi darzana saba kumArga haiM / tathA (tu jiNamakkhAyaM sammagaM-tu jinAkhyAtaH sanmArgaH) jinendradvArA pratipAdita mArga hI eka sanmArga hai, kyoM ki vinaya nUla hone se (esamagge uttame-eSa mArgo hi uttamaH) yahI saba mArgoM kI apekSA zreSTha mArga hai // 6 // gautama prabhu kI isa bAta ko sunakara kezI muni ne kahA-- 'sAhu' ityaadi| he gautama mere prazna kA uttara dene ke kAraNa ApakI prajJA bahuta hI acchI hai| mujhe aura bhI saMzaya hai ataH usakI bhI nivRtti Apa kareM // 64 // anuyAyI mA se sapA ummaggapaTTiyA-unmArgapasthitA: GbhAbhI cha. maI se pie mA na madhusumAga . tathA tu jiNamakkhAyaM sammaggaMtu jinAkhyAtaH sanmArgaH nendra dvArA pratipAhita bhAga se sanmA. ma hai, vinayabhUNa pAthI esa magge uttame-eSa mArgoM hi uttamaH mA4 sapA moMnI apekSA zreSTha mArga che. 63 dezI zrama pUche --" mahAudagavegeNaM" tyA ! he gautama mArA praznano uttara sArI rIte ApavAthI ApanI prajJA ghaNI ja uttama che. mane bIje paNa saMzaya che jethI Apa tene paNa dUra karo. 64 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam chAyA - mahodaka vegena vAhyamAnAnAM prANinAm / zaraNaM gatiM pratiSThAM ca dvIpaM kaM manyase mune ? || 65 || TIkA- 'mahA udagavegeNaM' ityAdi / hemune ! mahodaka vegena = mahat udakaM yatra tat mahodakaM = mahAsroto mahApravAha iti yAvat, tasya vegena vAhyamAnAnAM=nIyamAnAnAM prANinAM zaraNaM =rakSaNakSamaM gatim = AdhArabhUtam, pratiSThAM ca = sthirAvasthAna hetuM dvIpaM nirupadravasthAnaM kaM manyase ? || 65 // gautamaH pAhamUlam asthi ego mahadIvo, vArimaMjjhe mahAleo / mahAu~dagavegassa, gaI tatthaM naM vijeMi // 66 // 949 chAyA -- asti eko mahAdvIpo, vArimadhye mahAlayaH / modaka vegasya, gatistatra na vidyate // 66 // TIkA - - ' asthi' ityAdi / he bhadanta ! vArimadhye = jalamadhye mahAlaya :- mahAn uccaistvena vistIrNatvena ca vizAla: AlayaH sthAnaM yatra sa tathA, eko mahAdvIpo'sti / tatra = mahAdvIpe kezImaga pUchate haiM-- 'mahA udagavegeNaM' ityAdi / anvayArtha - (muNI - mune) he mune ! 'mahA udagavegegaM - mahA udakavegena ) mahApravAha ke vega se (vujjhamANANa pANiNaM-vAdyamAnAnAM prANinAm) bahAye ye ina prANiyoM kA ( saraNaM gaI pahaM yadIvaM kaM mannasI - zaraNaM gatiM pratiSThA~ cadvIpaM kaM manyase ) zaraNa evaM AdhArabhUta tathA unakI sthiti kA heturUpa atr seat mAnate haiM ? // 65 // isa kezI zramaNa ke prazna ko sunakara gautamane isa prakAra kahA 'asthi' ityAdi / anvayArtha - he bhadanta ! (vArimajjhe ego mahAdIvo asthi - vArimadhye eko mahAdvIpo asti) jala ke bIca meM vistAra vAlA eka mahAdvIpa hai / ( mahA anvayArtha - muNI -mune De bhuni ! mahApravAhanA vegathI me vegamAM bujjhamANANapANiNa - vAdyamAnAnAM prANinAm jeyAyela yA AzayAnu zaraNa saraNaM gaI pahuM yadI kaMmannasI - zaraNaM gati pratiSThAM ca dvIpaM kaM manyase bhane AdhArabhUta tathA emanI sthira sthitinA hetu rUpa dvIpa kene mAneA che ? 6pA kezI zramaNanA A praznane sAMbhaLIne gautame A prakArathI kahyuM--""arffer" ityAhi ! anvayArtha-De ladRnta ! vArimajjhe ego mahAdIvo asthi-vArimadhye eko mahAdvIpo asti bhajanI vayamAM vistAravANeo me mahAdvIpa che. mahAudagavegassa gaI tastha na vijjai -- mahAudakavegasya gatistatra na vidyate tyAM vegazAlI pravAhanI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 950 uttarAdhyayanasUtre mahodakavegasya kSubhitapAtAlakalazavAteritapravRddhajalamahAsroto vegasya gatiH= gamanaM na vidyate / mahodakapravAhastatra gantuM na zankAtIti nirupadravaH sa mahA. dvIpa iti bhAvaH // 66 // kezI pAha-- mUlam-dIve' ye iMi ke vutte kesI goymmbvii| tao ke siM buvaMtaM tuM, goyamo iNamabbakI // 67 // chAyA--dvIpazca iti ka uktaH ?, kezI gautamamabravIt / tataH kezinaM bruvanta tu, gautama idamabravIt // 67 // TIkA--'dIve ya' ityAdi / vyAkhyA pUrvavat // 67 // gautamaH prAha-- mUlam-jarAmaraNavegeNaM, vujjhamANANa paanninnN| dhammoM dIvoM paIhA ya, gaI saraNamuttamaM // 6 // chAyA--jarAmaraNavegena, vAhyamAnAnAM prANinAm / / dharmoM dvIpaH pratiSThA ca, gatiH zaraNamuttamam // 68 // TIkA-- 'jarAmaraNavegeNaM' ityAdi / he bhadanta ! jarAmaraNavegena-jarAmaraNarUpamahodakapavAheNa-bAhyamAnAnAMudagavegassa gaI tattha na vijai-mahAudakavegasya gatistatra na vidyate) vegazAlI pravAha kI gati vahAM nahIM hai| arthAt vaha mahAdvIparUpa sthAna bilakula nirupadrava hai // 66 // jaba gautamasvAmI ne isa prakAra kahA taba kezIzramaNa ke citta meM yaha bAta jagI ki aisA vaha dvIpa kyA hai ? ataH unhoMne pUchA-'dIve ya' ityAdi / he gautama ! vaha dvIpa aisA kaunasA hai ? ! taba gautamane khaa--||67|| kyA kahA so kahate hai--jarAmaraNavegeNaM' ityAdi / anvayArtha (jarAmaraNa vegeNaM ghujjhamANANa pANiNaM-jarAmaraNavegena vaahygatI nathI. athaoNt e mahAdvIparUpa sthAna bilakula upadrava rahita che. dAdA jyAre gautama svAmIe A pramANe kahyuM tyAre kezI zramaNanA cittamAM evI vAta bhI hai, meve se dIpa zucha 1 mAthI tabhaNe 57yu:- "dive ya" tyAhi ! he gautama! e dvIpa e karyo che? tyAre tame kahyuM--6LA 4 tene 4 the--"jarAmaraNavegeNaM" tyA! anyAya-jarAmaraNavegeNaM bujjhamANANapANiNaM-jarAmaraNavegena vAghamAnanAM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . " priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam caturgatilakSaNe saMsArasamudre nIyamAnAnAM prANinAM dharmaH zrutacAritralakSaNaH, dvIpaH-saMsAramahodadhiveSTito'pi muktipadakAraNatayA dharmoM na jarAmaraNa vegena pratihantuM zakyate / ataH sa dharmoM dvIpa iva asti / ata eva vivekinastamAzritya tiSThantIti toH sa dharmaH pratiSThA nizcalaM sthAnaM cAsti / jarAmaraNavegena saMsArajalodadhau vAhyamAnAnAM prANinAM sa dharmo gatiH AzrayasthAnam / tadbhinnasurakSitasthAnAbhAvAt sa dharmaH uttama-sarvotkRSTaM zaraNaM-rakSaNasthAnaM cAsti / / 68 / / punaH kezI pAha-- mUlamsAhu goryama! paMNNA te, chinno meM saMsa~o imoN| aNNo vi"saMsaomaMjhaM, taMmeM kahasu goymaa!||69|| chAyA--sAdhu gautama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / anyo'pi saMzayo mama, taM me kathaya gautama ! // 69 / / TIkA--asyA vyAkhyA pUrvavad bodhyA / 69 / / / mAnAnAM prANinAm ) jarA, maraNa rUpa mahAjala ke pravAha se caturgatirUpa isa saMsArasamudra meM bahAye gaye praNiyoM ke liye (uttama saraNaM-uttama zaraNam) uttama zaraNa svarUpa tathA (gaI-gatiH) gati rUpa (paihA ya-pratiSThA ca) Azraya sthAna rUpa evaM dhruvasthAna samAna eka (dhammo divo-dharmaH dvipaH) dharma hI uttama dvIpa hai / isa dharma ke sivAya aura dUsarA koI surakSita sthAna nahIM hai // 6 // kezIzramaNane kahA--'sAhu' ityaadi| he gautama ! ApakI buddhi acchI hai Apane mere saMzaya ko dUra kara diyA hai phira bhI mere saMzaya ko dUra kareM // 69 // pANinAm 0021, bha2535 mahAna prAthI yati35 2saMsArasamudramA paDatA prANIyAne bhATe uttamaM saraNaM-uttamaM zaraNam uttama 221 2135 tathA gaI-gatiH gati35 mAzrayaHthAna35 bhane avasthAna samAna me dhammo divodharmaH dvipaH ma uttama dvA5 cha. 2 yamanA paiTA ya--pratiSThA ca sivAya bIjuM kaI paNa surakSita sthAna nathI. 68 azI zramAye 4thu --"sAhu" tyA ! he gautama! ApanI buddhi sArI che, Ape mArA saMzayane dUra karI dIdho che. chatAM paNa eka bIjA saMzayane dUra kare. 6lA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 852 mUlam - aNNavaMsi mahAhaMsi, nAvA viparidhAvai / jaMsiM goyamamArUDho, kaha~ pAraM gamisseMsi ? // 70 // chAyA --- arNave mahaughe, naurviparidhAvati / yasyAM gautama ! zrArUDhaH, kathaM pAraM gamiSyasi ? // 70 // TIkA--'aNNavaMsi' ityAdi / mahaughe = mahAmavAhayukte arNave samudre nauH viparidhAvati itastataH paribhramati / he gautama ! yasyAM naukAyAM tvam ArUDho'si = sthito'si / tayA naukayA tvaM kathaM kena prakAreNa pAraM=paratIraM gamiSyasi = yAsyasi ? // 70 // gautamaH prAha - mUlam --jo uM assAviNI nAvA, na so pArassa gA~miNI / jI nirassAviNI nAMvA, so u pArassa gArmiNI // 71 // chAyA -- yA tu zrastrAviNI nauH, na sA pArasya gAminI / yA nirAsrAviNI nauH, sA tu pArasya gAminI // 71 // TIkA - - ' jA u' ityAdi / yA tu nauH AsrAviNI = sacchidratayA jalAgamasahitA bhavati, sA pArasya = usI saMzaya ko kahate haiM--'aNNavaMsi' ityAdi / anvayArtha - he gautama! (mahohaMsi aNNavaMsi-mahaughe arNave) mahApravAha se yukta samudra meM (nAvA viparidhAvati naurviparidhAvati) naukA DagamagAne lagatI hai| to Apa (jaMsi goyamamArUDho - yasyAM gautama ArUDhaH) jisa naukA para baiThe hue ho vaha (kahaM pAraM gamissasi kathaM pAraM gamiSyasi ) naukA Apako samudra ke pAra kaise pahu~cA sakatI hai ? || 70 // isa bAta ko sunakara gautama svAmI ne isa prakAra kahA - 'jA u' ityAdi / anvayArtha - he bhadanta ! (jAu assAviNI nAvA - yA tu asrAviNI nauH) saMzayache - " aNNavaMsi" ityAhi ! anvayArtha - he gautama! mahohaMsi aNNavaMsi - mehaughe arNave bhar3A pravAhathI yukta samudramAM nAvA viparidhAvati - naurviparidhAvati nauDA ugabhagavA sAge che. te Apa goyama jaMsi ArUDhI - gautama yasyAM ArUDhaH ne nauDA upara melA ch| te nA kahaM pAraM gamissasi kathaM pAraM gamiSyasi Apane samudrathI pAra devI rIte pahocADI zako ? AchA yA vAtane sAMlajIne gautama svAbhIye yA ahArathI 4dhu - "jA u" ityAdi ! anvayArtha--De lahanta! jA u assAviNI nAtrA-yAtu asrAviNI nauH uttarAdhyayana sUtre uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 953 paratIrasya gAminI na bhavati / sacchidratvenAbhyantare jalAgamanAd madhya eca sA baDatIti bhaavH| yA nauH nirAstrAviNI-nicchidrata yA jalAgamarahitA bhavati, sA tu pArasya gAminI bhavati / / 71 / / kezI pRcchati - mUlam-nAvA ya iI kA vuttA, kesI goymmbvii| tao ke siM buvataM tu,goyamo innmbbvii||72|| chAyA--nozceti kA uktA ?, kezI gautamamabravIt / tataH kezinaM bruvantaM tu, gotama idamabravIt / 72 / / TIkA--'nAvA ya' ityAdi / vyAkhyA pUrvavat // 72 / / jo naukA sacchidra havA karatI hai vaha jala bharaAne ke kAraNa (sA pArassa gAmiNI na-sA pArasya gAminIna) para tIra para nahIM pahu~ca sakatI hai| kintu bIca meM hI DUba jAtI hai| parantu (jA nAvA nissAviNIyA nauH nisrAviNI) jo naukA nizchidra hotI hai usameM jala nahIM bhara sakatA hai, ataH vaha bIca meM nahIM DUbatI hai aura (sA u pArassa gAmiNI -sAtu pArasya gAminI) vaha nirvighnarUpa se apara taTa para pahu~ca jAtI hai| isa gAthA se gautama ne kezI ko aisA samajhAyA hai ki hama jisa naukA para ArUDha ho rahe hai vaha sacchidra naukA ke samAna nahIM hai kintu nizchidra naukA ke samAna hai / ataH vaha DagamagA nahIM sakatI hai // 71 // aisA sunakara ke zIzramaNa ne pUchA--'nAvA ya' ityAdi / jisa naukA para Apa caDhe hue haiM vaha naukA kaunasI hai taba gautama ne isa prakAra khaa-||72|| 2 nau chidravANI hAya cha, tamAM pANI bharAI pAthI sA pArassa gAmiNI na -sA pArasya gAminI na sinAre sahisalAmata rIte pAMyI zatI nathI mane kyA mI naya che. paraMtu jA nAvA nissAviNI-yA nauH nisrAviNI 2 nomA chidra nathI hotuM temAM thoDuM paNa pANI bharAI zakatuM nathI, jethI te vacamAM DUbatI nathI bhane sAu pArassa gAmiNI-sA tu pArasya gAminI te nivi ne sAme he sahI. salAmata pahoMcI jAya che. A gAthAthI gautamasvAmIe kezA zramaNane evuM samajAvyuM ke, huM je naukA upara caDela chuM e naukA chidravALI nathI paraMtu chidra vagaranI naukA che. nmAyIte umagatI nathI. // 7 // ___aa sAmajAna zI zramANe 5 yu-"nAvA ya" tyA!i je naukA upara ApabeThelA cho e naukA kaI che? tyAre gatamasvAmIe A prakAre kahyuM. 72 120 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 954 uttarAdha gautamaH prAhamUlam-sarIramAhu nArvatti, jIvo vuccai naavio| saMsAro aNNavo vutto, 'jaM tara ti mhe"sinno||73|| chAyA--zarIramAhu nauriti, jIva ucyate nAvikaH / saMsAra: arNava ukto, yaM taranti maharSayaH // 73 // TIkA--'sarIramAha' ityaadi| he bhadanta ! tIrthakarAH zarIraM nauriti AhuH mAhuH / tathA jIvo nAvikaH= karNadhAra ucyate / saMsAra:-caturgatikaH saMsAraH arNavaH samudra uktaH / yaM saMsAraM maharSayaH mahAmunayaH taranti / ayaM bhAvaH-niruddhAsravadvAramidaM zarIraM ratnatrayArAdhana sAdhanatvena bhavAbdhitaraNasAdhanam , ato naurucyate / ratnatrayArAdhako jIvaH zarIrarUpanaukayA bhavAbdhi tarati, ataH ma nAvika ityucyate / saMsArasyaiva vastuto gautamasvAmI ne kyA kahA so kahate haiM--'sarIramAhu' ityAdi / anvayArtha--he bhadanta ! (sarIraM nAvitti Ahu-zarIraM nauriti AhuH) vaha naukA yaha zarIra hai, tathA (jIvo nAvio buccai-jIvaH nAvikaH ucyate) isakA khevaTiyA yaha jIva hai| (saMsAro agavo butto-saMsAraH arNavaH uktaH) caturgatirUpa saMsAra hai vaha samudra hai / (jaM mahesiNo taraMti -yaM maharSayaH taranti) isa samudrako pAra karane vAle mahARSi hI hote haiN| bhAvArtha isakA isa prakAra hai--yaha zarIra jaba karmAgamana ke kAraNarUpa dvAra se rahita ho jAtA hai, taba ratnatraya kI ArAdhanA kA sAdhana bhUta banatA huA saMsArasamudra se isa jIva ko pAra karAne meM sahAyaka bana jAtA hai| isaliye isa zarIra ko naukAkI upamA dIgaI hai / ratnatraya tama svAmI zuyu tene 46 cha-"sarIramAhu" tyAha! mahanta ! sarIraM nAvitti Aha-zarIraM nauriti AhuH sa na 4 // 2zarIra cha. tathA jIvo nAvio bucaDa-jIvaH nAvikaH ucyate the nAne sAnA nAvitra yA 17. saMsAro aNNavo vutA-sasAraH arNavaH uktaH yatugatI 35 the| 1 saMsAra meM samudra che. jaM mahesiNo taraMti-yaM maharSayaH taranti / samudrane pAra karavAvALA mahArUSi ja hoya che. - bhAvArtha eno A prakArano che-A zarIra jyAre karmAgamananA kAraNarUpa dvArathI rahita banI jAya che tyAre ratnatrayanI ArAdhanAnA sAdhanabhUta banela A saMsArasamudrathI A jIvane pAra karAvavAmAM sahAyaka banI rahe che jethI A zarIrane nakAnI upamA ApavAmAM AvI che. ratnatrayanA ArAdhaka jIva A zarIrarUpI maikA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 955 jIvaistaraNIyatvAdayaM saMsAraH samudra ityucyate / etatsaMsArarUpa samudrapAragamane tu maharSaya eva manarthA bhavantIti // 73 // | punaH kezI pRcchati- 18 * 14 15 mUlam - sAhu goyaMma ! paNNA te, chinno meM saMsao imo ! aNNo vi" saMsao majjhaM, "me" kaha~su goyama ! // 74 // chAyA -- sAdhurgautama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / anyo'pi saMzayoM mama, taM me kathaya gautama ! ||74|| TIkA- 'sAhu' ityAdi / asyA vyAkhyA pUrvavad bodhyA ||74 || mUlam -- aMdhayAre me ghore, citiM pANiNo bahu~ / aaris ujjo, savvaloyammi pauNiNaM // 75 // chAyA -- andhakAre tamasi ghore, tiSThanti prANino bahavaH / kaH kariSyati udyotaM, sarvaloke prANinAm // 75 // TIkA -- 'ayAre' ityAdi / he gautama ? ghore = bhayaMkare cakSuH pravRttinirodhakatvena andhaM karoti janakA ArAdhaka jIva isa zarIra rUpI naukA dvArA isa saMsArarUpa samudra ko pAra karatA hai isaliye usako nAvika kahA gayA hai| tathA jIvoM dvArA pAra karane yogya yaha saMsAra hI hai, isaliye isako samudra kA sthAnApanna mAnA gayA hai| isa saMsArasamudra ko pAra ve kara sakate haiM jo maharSI huA karate haiM // 73 // isa prakAra sunakara kezI ne gautama se kahA- 'sAhu' ityAdi / he gautama! ApakI prajJA bahuta hI acchI hai| kyoMki Apane merA saMzaya hUra ka diyA hai aura bhI kucha saMzaya haiM vaha bhI Apa dUra kareM || 74 // dvArA A sasArarUpI samudrane pAra kare che. A kAraNe tene nAvika kahevAmAM Avela che. tathA jIveA dvArA pAra karavA cegya A saMsAra ja che jethI tene samudranA sthAnA patnathI mAnavAmAM Avela che. A saMsArasamudrane eja pAra karI zake che ke je maharSi taiya che. !!gA yA pramANe sAMlajIne dezI zramale jaitama svAmIne adhu - " sAhu" dhatyAhi ! he gAtama ! ApanI buddhi ghaNI ja sArI che kAraNa ke, Ape mArA saMzayane dUra karI dIdhela che ane hajI paNa je thADe saMzaya che tene Apa dUra kare. chajA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanamUtre miti, andhakArastasmin tathA bhUte tamasi gADhAndhakAre bahavaH prANinaH tiSThanti= crtnte| evaMvidhAnAM prANinAM kRte sarva loke sarvasmin jagati ka uda dyotaM-prakAza kariSyati // 75 // gautamaH prAha-- mUlam--uggao vimalo bhAj , svvlogpphNkro| so karisai ujjoya, savvaloyammi pANiNaM // 76 // chAyA--udgato vimalo bhAnuH, sarvalokaprabhAkaraH / sa kariSyati udhotaM, sarvaloke prANinAm // 76 // TIkA-'uggao' ityaadi| he bhadanta ! sarvalokaprabhAkaraH sakalalokaprakAzakaro vimalo bhAnuH mUrya udgataH uditH| sa sarbaloke-samaste jagati prANinAm uddyotaM-prakAzaM kariSyati // 76 // usI saMzaya ko kahate haiM--'aMdhayAre' ityAdi / anvayArtha-he gautama ! cakSu kI pratti ke nirodhaka hone ke kAraNa aMdhA jaisA banA dene vAle (ghore aMdhayAre tame-ghore andhakAre tamasi) bhayaMkara gADha aMdhakAra meM bahu (pANiNo ciTThati-bahavaH prANinaH tiSThanti) aneka saMsArI jIva paDe huve haiM so (pANiNaM sabalogammi ko ujjoaM karissai-prANinAm sarvaloke kaH udyotaM kariSyati) inake liye saMsAra meM prakAza kauna karegA // 7 // kezI zramaNa ke isa prakAra prazna ko sunakara gautama svAmI ne kahA-- 'uggao' ityaadi| he bhadanta ! sarva loka ko apanI vimalaprabhA se prakAzita karane ta saMzayana "aMdhayAre" tyAhI ! anvayArtha-he gatama! AMkhanI pravRttinA nirodhaka hovAnA kAraNe AMdhaLA 2vA manAvI nAra ghore aMdhayAre tame-ghore andhakAre tamasi // 25 mAM bahu pANiNo ciTuMti-bahavaH prANinaH tiSThati bhane saMsArI 01 5 cha t| pANiNaM sabalogammi ko ujjoaM karissai-prANinAm sarvaloke kaH udhotaM kariSyAti temane bhATa sasAramA 4 42ze ? // 7 // kezI zramaNanA A prakAranA praznane sAMbhaLIne gautamasvAmIe kahyuM - " uggao" tyAha! he bhadana! saghaLA lekone pitAnI ujavaLa prabhAnA vimaLa prakAzathI ujavaLa karavA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam ___ 957 kezI pAhamUlam--bhANU ye iI ke vutte, keptI goymmbNdhii| taMo ke siMbuvaMtaM tu, goyamo iNamabbavI // 77 // chAyA--bhAnuzca iti ka uktaH, kezo gautamamabravIt / tataH kezinaM bruvantaM tu, gautama idamabravIn // 77 // TokA--'bhANU ya' ityAdi / asyA vyAkhyA pUrvavad bodhyA // 77 // gautamaH prAha-- mUlam--uggao khINasaMsAro, sabvaNNU jinnbhkkhro| so karissaMi ujjoyaM, savvaloyammi pANiNaM // 7 // chAyA- udgataH kSINasaMsAraH, sarvajJo jinbhaaskrH|| sa kariSyati udyotaM, sarvaloke prANinAm // 78 // TIkA---'uggao' ityAdi / kSINasaMsAra:-kSINaH-vinaSTho bhavabhramaNarUpa: saMsAro yasya sa tathA, apa. gatabhavabhramaNaH sarvajJaH sarvapadArthavettA jinabhAskara:-tIrthakararUpa sUrya udgataH= vAlA nirmala sUrya udita ho gayA hai| vahI isa samasta jagatavartI prANiyoM ko prakAza degA // 76 // gautamasvAmI ke isa kathana ko sunakara ke kezIzramagane unase pUchA--'bhANUya' ityaadi| he gautama ! jisako Apa sUrya kahate hai vaha sUrya kauna hai ? / isa prakAra kezI ke pUchane para gautamasvAmI bole // 7 // gautamasvAmI kyA bole so kahate haiM--'uggao' ityaadi| he bhadanta ! sarvajJa jinendra devahI eka sUrya svarUpa hai / inakA bhvvALA nirmaLa sUrya ugela che te A saghaLA jagatanA prANIne prakAza Apaze.76 gautama svAmInA A prakAranA kathanane sAMbhaLIne kezI zramaNe temane pUchayuM 'bhANU ya' ityAdi ! he gautama! jene Apa sUrya kahe che, e sUrya kaNa che? A pramANe kezI zramaNanA pUchavAthI gautamasvAmIe kahyuM. 77aa gautamasthAbhIme zu 4yuta 4 cha-" uggao" tyA ! he bhadanta ! sarvajJa jInendra devaja eka sUrya svarUpa che temane bhavabhramaNarUpa utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 958 uttaradhyAyanarane uditH| sa jinabhAskaraH sarvalokacaturdazara yAtmaka samaste jagAta prANinAm uddyota-prakAzaM kariSyati // 78 // kezImuniH pAha-- mUlam-sIha goyaMma paMNNA te', chinno me saMsaoimo / anno vi" saMsaomajhaM,taM me" kahesu goyamA! // 79 // chAyA--sAdhu gautama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / ___anyo'pi saMzayo mama, taM me kathaya gautama ! 79 / / TIkA--'sAhu goyama !' ityAdi--asyA vyAkhyA pUrvavad bodhyA // 79 // mUlam-sArIramANase dukkhe, bajjhamANANa pANiNaM / khema sivaimaNAbAha, ThANaM kiM mannasI munnii||8|| chAyA-zArIra mAnasaiduHkhaiH, vAdhyamAnAnAM prANinAm / kSemaM zivamanAbAdhaM, sthAnaM kiM manyase mune ? // 80 // TIkA--'sArIramANase' ityaadi| ___ he mune ! zArIramAnasaiH zarIrasambandhibhiH manaH sambandhibhitra duHkhaiH bhramaNarUpa saMsAra naSTa ho cukA hai| ye sUrya hI caudaha 14 rAjupramANa isa samasta lokavartI prANiyoM ke ajJAnAMdhakAra ko naSTa kara unako udyota pradAna karate haiM // 78 // __ gautamasvAmI ke isa kathana ko sunakara kezIzramaNa ne kahA 'sAhu' ityaadi| he gautama ! ApakI buddhi acchI hai| Apane merA saMzaya dUra kara diyA hai parantu aura bhI mere ko saMzaya hai usako Apa dUra kareM // 79 // kezIzramaNa apane saMzaya ko kahate haiM--'sArIramANase' ityAdi / anvayArtha-(muNI-mune) he munirAja ! (sArIramANase dukkhe vajjhamANA saMsAra nAza pAmela che. e surya ja cauDha rAju pramANa A saghaLA lekavatI prANI yonA ajJAna ane aMdhakArane nAza karI tamane ajavALuM Ape che. . 78 gautamasvAmInA mA prA2nA jayanane sAmajIna zI zramaNe 4dhu-" sAha" tyA ! he gautama! ApanI buddhi sArI che. Ape mArA saMzayane dUra karela che paraMtu haju paNa mArA manamAM eka saMzaya che tene paNa Apa dUra kare. 7lA azI zrama potAnA meM zayane 4 cha-" sArIramANase " tyA ! manvayArtha-muNI-mune muni sArIramANase dukkhe vajjhamANANa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam ba yanAnAnAM = pIDyamAnAnAM jIvAnAM kSemaM vyAdhyAdi rAhata, zivaM=sopadravarahitama anAvAdhaM = pIDAvarjitaM ca sthAnaM kiM manyase = avabudhyase ? 'sArIramANase dukkhe' ityatra tRtIyArthe prathamA ||80|| gautamaH prAha ------ mUla - atitha evaM dhuvaM ThANaM logaggaMmi durAruhaM / jatthe naMtthi jarAmaccU, vAhiNo veryeNA tehA // 81 // chAyA -- asti ekaM dhruvaM sthAnaM. lokAgra durAroham / yatra nasto jarAmRtyU, vyAdhayo vedanAstathA // 81 // ThIkA -- 'asthi' ityAdi / lokAgre=caturdazarajyAtmakasya lokasyAprabhAge ekam =advitI durArohaM= duHkhenAruhyate yat tat durlabhena samyagdarzanAdi rannatrayeNa AroDhuM zakya dhruvaM = Na pANiNaM - zArIramAnasairdukhaiH badhyamAnAnAM prANinAm) zArIrika evaM mAnasika duHkhoM se bAdhyamAna saMsArI jIvoM kA (khemaM sivamaNAvAhaM ThANaM kiM mannasI-kSemaM zivamanAbadhaM sthAnaM kiM manyase ) Adhi vyAdhi se rahita, sarva upadravoM se vihIna tathA duHkhavarjita sthAna kaunasA hai ||80|| kezI zramaNa ke isa prazna ko sunakara gautamasvAmI ne kahA-'asthi' ityAdi / anvayArtha - he bhadanta ! caudaha 14 rAju pramANa U~ce isa (logammi dura/rohaM dhutraM ThANaM asthi-lokoye durArohaM dhruvaM sthAnaM asti) loka ke agrabhAga meM eka durAroha sthAna hai| jo prANI samyagdarzana Adi ratnatraya se yukta ho jAte hai ve hI isako prApta kara sakate haiM anya nahIM, isI liye pANiNaM - zArIramAnasaidukhaiH vadhyamAnAnAM prANinAm zArIrika bhane mAnasika duHSa! dhI adhA rahesa sevA saMsArI vAne khemaM sitramaNAvAhaM ThANaM kiM mannasI-kSemaM franarari sthAnaM kiM manyase Adhi vyAdhiyI rahita kheSu sarva pedravodhI vihIna tathA duHkhavatta sthAnaApe kayuM mAnela che ? 5805 haizI zrabhaNunA yA praznane salagIne gautamasvAbhIye uchu - " asthi chatyAhi ! 959 + uttarAdhyayana sUtra : 3 " zmanvayArtha ----he lahanta ! logaggammi durArohaM dhuvaM ThANaM anthi-lokAgre durArohaM dhruvaM sthAnaM asti yo rAmu pramANu yA A sonA agrabhAgamA ra mahenatthI paheAMcAya tevu sthAna che. je prANI samyag darzana Adi ratnatrayathI yukata thaI jAya che eja Ane prapta karI zake che, khIjA kei prApta karI zakatA nathI. A kAraNathI Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanAsUtre nizcala sthAnamasti / yatra sthAne jarAmRtyu nastaH, tathA vyAdhayo-rogA vedanA:zArIramAnamavedanAzca na santi / / 81 / / kezI pRcchatimUlam-ThANe ye iI ke vule?, kesI goymmbvii| tao ke siM buMvaMta tu, goyamo iNamabbevI // 8 // chAyA--sthAnaM ca iti kim uktaM, kezI gotamamabravIt / tataH kezinaM buvaMtaM tu, gautama idamabravIt // 82 // TIkA--'ThANe ya' ityAdi / asyA vyAkhyA pUrvavad bodhyA // 8 // gautamaH prAhamUlam--nivvANaM ti abohaMti, siddhIlorgaggameva ya / NemaM sivamaNAbAhaM, jaM caraMti mahesiMNo // 3 // isako durAroha kahA gayA hai| yaha sthAna asAdhAraNa hai| kyoM ki isake jaisA aura koI dUsarA sthAna nahIM hai| jIva ko eka bAra prApta hone para phira isakA viyoga nahIM hotA hai ataH yaha dhruva hai / (jattha jarAmaca tahA vAhiNo veyaNAM nasthi-yatra jarAmRtyU vyAdhayaH tathA vedanA nAsti) isameM pahu~ce hue jIvoM ko jarA aura mRtyu kA sAmhanA kisI bhI samaya meM nahIM karanA paDatA hai| roga tathA vedanAoM kA isameM sarvathA abhAva rahatA hai // 81 // gautamasvAmI ke isa kathana ko sunakara kezIzramaNa ne unase pUchA-- 'ThANe ya' ityaadi| Apane jisa sthAna ko kahA hai aisA vaha sthAna kaunasA hai // 8 // ene mahA mahenatathI pahoMcI zakAya tevuM (durAha) sthAna kahevAmAM Avela che. e sthAna asAdhAraNa che. kAraNa ke, tenA jevuM bIjuM koI paNa sthAna nathI. jIvane e eka vakhata prApta thayA pachI pharIthI teno viyoga thato nathI jethI te prava che. jattha jarAmaJcU tahA vAhiNo veyaNA nasthi-yatra jarAmRtyU vyAdhayaH tathA vedanA nAti tenI aMdara pahecelA jIvane jarA ane mRtyune sAmane koI paNa samaye karavo paDato nathI. roga ane vedanAone temAM saMpUrNa paNe abhAva che. 8 gautamasvAmInA A prakAranA kathanane sAMbhaLIne kezI zramaNe temane pUchayuM -"ThANe ya" chatyA ! Ape je sthAnane kahela che evuM te sthAna kayuM che ? 82 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam chAyA--nirvANamiti abAdhamiti, siddhi lokAyamevaca / kSemaM zivamanAvAdhaM, yaJcaranti maharSayaH / / 8.3 / / TIkA--'nivvANaMti' ityaadi| he bhadanta ! nirvANamiti nirvAnti-karmAnalavidhyApanAt zItIbhavanti jantavo yasmistat-nirvANaM-nirvANamiti nAmnA prasiddham, abAdhamiti-nAsti bAdhA-zarIramana:-sambandhinI pIDA yatra tat abAdham, abAdhamiti nAmnA prasiddhama, siddhiH sidhyanti-niSThitArthA bhavanti jantavo' syAmiti siddhiH, siddhiriti nAmnA prasiddham, lokAgraM lokAgrasthAnasthitatvAt lokAgramiti nAmnA prasiddhama, ca-punaH kSemam-kSemasya-zAzvatasukhasya kArakalAt kSemamiti nAmnA prasiddham zivam-upadravAbhAvAt zivamiti nAmnA prasiddham anAbAdham=na vidyate AbAdhA-janmajarAmaraNakSutpipAsAdikA yatra tadanAbAdham-anAvAdhamiti nAmnA prasiddhaM ca yatsthAnamasti, yacca sthanaM maharSayo-mahAmunayaH caranti gacchanti / ekkAraH pUraNe cakAraH samuccaye, asyA agrimagAthayA saha sambandhaH // 83 // punastadeva sthAnaM viziSTi--- mUlam--taM ThoNaM sAsa~yaMvAsaM, logaMggammi durAruhaM / jaM saMpattA na soyati, bhavohaMtakarA muMNI // 4 // chAyA-~-tatsthAnaM zAzvatavAsaM, lokAgre durAroham / yat sanmAptA na zocanti, bhavaudhAntakarA munayaH // 84 // TIkA - 'taM ThANaM' ityaadi| lokAgre-caturdazarajvAtmakalokasyAgrabhAge sthitaM darArohaM daravApeNa samyagdarzanAdiratnatrayeNa AroDhuM zakyaM zAzvatavAsaM-zAzvato vAsaH sthitiyatra tattathAbhUtam kezIzramaNa ke isa kathana ko sunakara gautamasvAmI ne unase aisA kahA--'nivvANaMti' ityaadi| he bhadanta ! nirvANa, ayAdha, siddhi, lokAgra, kSema, ziva evaM anAbAdha ina samasta nAmoM se jo sthAna pramiddha haiN| tathA jisa sthAna ko mahAmunijana hI prApta karate haiM / / 83 // kezI zramaNanA A praznanane sAMbhaLIne gautamasvAmIe tene A pramANe kahyuM "nivvANaMti" tyA! he mahanta ! nirmANa, samAdha, siddhi 4 a. kSebha, ziva, bhane manAyA A saghaLA nAmethI e sthAnane mahAmuni jana ja prApta kare che 83 121 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ T " uttarAdhyayana sUtre apunarASTrattikamityarthaH etAdRzaM tatsthAnam asti / bhaughAntakarAH - bhavaughA:= janmaparamparA tasya antakarAH = ucchedakA munayo yat sthAnaM samprAptAH = samadhigatAH na zocanti = zokabhAjo na kadAcidapi bhavanti / 'sAsayaM' ityatra makAro ArSatvAt / kezinA hi dvAdaza praznAH kramAnusAreNa kRtAH / tathAhi dharmArthatvAtsa 962 phira usI sthAna ko kahate haiM-- 'taM ThANaM' ityAdi / anvayArtha - (taM ThANaM - taM sthAnaM) aise usa sthAna meM prApta hue jIva kA (sAsayaM vAsaM zAzvatavAsaM) vAsa zAzvata rahA kara | vaha sthAna (logaggami - lokAgre) loka ke agrabhAga meM hai / tathA (durAruhaMdurArohama) durAroha hai| samyagdarzana Adi ratnatraya dvArA hI jIvoM ko yaha prApta hotA hai / (bhavohaMtakarA muNI - bhavaughAntakarA munayaH) janma paramparA kA aMta karane vAle munijana (jaM saMpattA na soyaMti-yat saMmprAptA na zocanti ) isa sthAnapara Akara phira zoka se kabhI liptanahIM hote haiM / isa sthAna ko nirvANa Adi nAmoM se jo kahA gayA hai una nAmoM kA usa sthAna ke sAtha sambandha isa prakAra se jAnanA cAhiyeisa sthAna ko prApta kara prANI karmarUpa agni ke ikadama bujha jAne se bilakula zItIbhUta ho jAte haiM isaliye isako "nirvANa" isa nAma se saMbodhita kiyA gayA hai| zArIrika evaM mAnasika bAdhA jIvoM ko yahAM nahIM hotI hai kyoMki ina donoM kA yahAM sarvathA abhAva ho jAtA hai ataH isako "abAdha " esA bhI kaha diyA gayA hai| isa ko pAkara prANi irIthI me 4 sthAnane he che --"taM ThANaM" ityAhi ! anvayArtha - taM ThANaM-taM sthAnaM sevA sthAnane presa va sAsayaM vAsaMzAzvatavAsa vAsa zAzvata rahyA re che mA sthAna logaggammi- lokAgra soDInA yathabhAgabhAM che tathA durAruhaM - durAroham hurAroDa che. sabhyagU darzana Ahi ratnatraya dvArAna me lavIne Asa thAya che. bhavohaMtakarA muNI-bhatraughAntakarA munayaH 452 praane| ata azvASANA bhuninna jaM saMpattA na soyaMti-yat samprAptA na zocanti se sthAna upara pahoMcIne pachI zekamAM kadI paNa lipta thatA nathI. e sthAnane nirvANa Adi nAmethI je kahevAmAM Avela che. e nAmeAnA e sthAnanI sAthene saMbaMdha A prakArathI jANuvA joIe. "" e sthAnane prApta karIne prANI kamarUpI agni ekadama bujhAi javAthI khila kula zItIbhUta thaI jAya che. A kAraNe ene " nirvANu A nAmathI sauAdhita karavAmAM Ave che. zArIrika temaja mAnasika bAdhA jIvAne e sthAnamAM thatI na kemake e annanA tyAM saMpUrNa paNe abhAva thai jAya che. AthI ene "amAdha" evu uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam 963 kalAnuSThAnasya dharmasya ca zikSAvratarUpatvAdAMta, tadviSaye prathamaH prazna / sakalAnuSThAnAni liGgataH pAlyAnIti tato liMGgaviSaye dvitIyaH praznaH 2 / li. satyapyanirjiteSvAtmAdizatruSu na zakyante'nuSThAnAni sukhena pAlayitum, ataH zatrujayaviSaye tRtIyaH praznaH 3 / teSu zatruSvapi kaSAyA ekotkaTA stadAtmako ca gaNa kRta kRtya bana jAte haiM isase "siddhi" bhI isakA eka nAma hai| yaha sthAna ThIka loka ke agrabhAga meM sthita hai ataH 'lokona' bhI isakA eka nAma ho gayA hai| zAzvatasukha kA kAraNa hone se "kSema' upadravoM kA abhAva hone se "ziva", janma, jarA, maraNa, kSudhA evaM pipAsA Adi kI yahAM para jIvoM ko bAdhA nahIM hotI haiM isase isako "abAdha" kahA gayA hai| vahAM kA nivAsa nitya hone se "zAzvatavAsa" kahA gayA hai| kezI kumAra zramagane ye jo saba bAraha 12 prazna anukrama se kiye haiM unakA abhiprAya isa prakAra hai-jitane bhI anuSThAna hote haiM ve saba dharma ke liye hote haiM to dharma zikSAtratarUpa hai isa liye usake viSaya meM kezIzramaNa ne sarva prathama "cAujjAmo ya dhammo" ityAdi se dharma vizyaka prazna kiyA haiM / / sakala anuSThAnoM ko pAlana karane kA koI na koI liGga avazya huA karatA hai, isaliye isI apekSA se "acelago ya" ityAdi se liGga viSayaka dvitIya prazna kiyA hai / / liGga dhAraNa kara bhI liyA paraMtu yadi AtmAdika zatraoM para vijaya prApta na kI jAve to anuSThAnoM kA malina samyaka prakAra se nahIM ho sakatA paNa kahevAmAM Avela che. ene prApta karIne prANIgaNa kRta kRtya banI jAya che. AthI "siddhi paNa enuM eka nAma che. e sthAna ThIka lokanA agrabhAgamAM sthita che AthI "kAgra" paNa enuM eka nAma thai gayela che. zAzvata sukhanuM kAraNa hovAthI "kSema" upadrane abhAva hevAthI "ziva" janma, jarA, maraNa. bhUkha ane tarasa AdinI tyAM jene bAdhA thato nathI. AthI tene "abAdha" kahevAmAM Ave che. tyAM nivAsa nitya hovAthI "zAzvatavAsa" kahevAmAM Avela che. kezI kumAra pramANe A je saghaLA 12 bAra praznane anukramathI kahela che. tene abhiprAya A prakAre che--jeTalA paNa anuSThAna hoya che te saghaLAM dharmanA mATe ja hoya che tathA dharma zikSAvrata rUpa che. AthI tenA viSayamAMzI zrama sAthI paDasA "cAujAmA ya dhamme chatyAthI dhama viSayaka prata kahela che. 1 saghaLA anuSThAnone pAlana karavAmAM kaIne kaI liMga avazya DAya che. mA bhATe me apekSAthI "acelagA ya"tya hithI ni viSaya bIjo prazna karela che! riA liMga dhAraNa karI paNa lIdhuM paraMtu jo AtmAdika zatruo upara vijaya prApta karavAmAM na Ave to anuSThAne saMpUrNa samyaka prakArathI thaI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayanasUtre rAga dveSau, atastadrUpapAzacchedanaviSaye caturthaH praznaH 4 / tatrApi lobha eka, durantaH, ato lobharUpa latocchedanaviSaye paJcamaH praznaH 5 lobharUpalatocchedo'pi na kaSAyarUpAgninirvApaNaM vinA saMbhavati, ato'gninirvApaNa viSaye pAThaH praznaH 6 / tannirvApaNaM manasya nigRhIte na saMbhavati, ato duSTAzvanigrahaviSaye saptamaH pazcaH 7 / manorUpaduSTAzvanigrahe kRtve'pi samyaGmArgaparijJAnaM vinA na saMbhavati svAbhimatamokSarUpapada prAptiriti samyaGmArgaviSaye aSTamaH praznaH 8 / hai ataH tRtIya prazna 'aNegANasahassANaM' ityAdi se bhAva zatru jaya ke viSaya meM kiyA gayA hai| / 3 / zatruoM meM saba se prabala zatru isa AtmA ke liye utkaTa kaSAya tathA kapAyAtmaka rAgadveSa haiM, isaliye chedana ke viSaya meM 'dIsaMti' ityAdi se caturtha prazna huA hai / 4 / lobha kapAya duranta hai isaliye paMcama prazna meM isa lobharUpa kaSAya ko ukhADane kI bAta 'aMto hiyayasaMbhUyA' ityAdi se pUchI gaI hai / / lobha kaSAya kA uccheda bhI kaSAyarUpa agni ke nirvApaNa vinA saMbhAvita nahIM hotA hai isaliye SaSTha prazna meM agni ke rUpaka dvArA usake nirvApaNa ke viSaya meM "saMpaja liyA ya' ityAdi se prazna kiyA gayA hai| / 6 / agni kA nirbApaNa jaba taka mana nigRhIta nahIM hotA hai taba taka nahIM ho sakatA hai isaliye manarUpa duSTa azva ke nigRha ke viSaya meM "ayaM sAhasio' ityAdi se saptama prazna huA hai / 7 / jabataka bhale mArga kA parijJAna nahIM ho jAtA hai tabataka manarUpa duSTa azva kA nigraha hone para bhI jIvoM zatA nathI. sAthI zrI prala "aNegANasahassANaM" tyAhiyA mAra zatru yinI viSayamAM karAyela che. 3 zatruomAM sahuthI prabaLa zatruo AtmA mATe utkaTa pAya tathA 4AyAtma 2 / / 65 cha. mA 42||nne chenA viSayamA 'dIsaMti' tyA ! ce prazna thayela che. 4lebha kaSAya duranta che, A kAraNe pAMcamA praznamAM A soma 35 SAyane mevAnI vAta "aMto hiyayasaMbhrayA" tyAhithI pUchavAmA Avela che. 5 lebha kaSAyane ucheda paNa kaSAya rUpa agninA nirvANu vagara saMbhavita hote nathI AthI chaThA praznamAM agninA rUpaka dvArA tenA nirvANa paNunA viSayamA "saMpajaliyA ya" tyAhithI prazna 42vAmA pAsa cha / 6 / maninu nirvA5 jyAM sudhI mana nigrahita thatuM nathI tyAM sudhI thaI zakatuM nathI. A kAraNe mana 35 huTa bhavana nayanA viSayamA " ayaM sAhasio" tyAhiyA sAtamo prazna thayela che. jyAM sudhI sIdhA mArganuM parijJAna thaI jatuM nathI tyAM sudhI manarUpa duSTa avane nigraha thavA chatAM paNa ane svAbhimata mokSarUpanI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam samyaGmArgazca ninapraNItadharma eveti navamaH praznaH 9 / tasyaiva sanmArgatva khyApanAya mahodaka veganivAraNaviSaye tatraiva dharme dRDhatotpAdanAya saMsArarUpa samudrapAragamanaviSaye dazamaH prshnH| atha yadi jinapraNItadharmaeva samyaGmArgastarhi kimanye'pi na tathA badantItyAzaGkaya teSAmajJatvakhyApanArtha tamovighaTanaviSaye ekAdazaH praznaH 11 / evamapi kimanena samyaGmArgeNa mokSarUpa sthAnaprAptaH saMbhAvanA'sti? iti zaGkAnirAsAya sthAnaviSayedvAdazaH praznaH 12 / evaM dvAdazAnAM praznAnAM samanvayo bodhyaH // 84 // ko svAbhimata mokSarUpa pada kI prApti nahIM hA sakatI hai isaliye samyaka mArga ke viSaya meM "kuppahA" ityAdi se aSTamaprazna kiyA gayA hai // 8 // vaha samyaka mArga jina praNIta dharma ko hI ho sakatA hai anya nahIM isa viSaya spaSTa karane ke liye 'mahAudagavegeNaM' ityAdi se navama prazna kiyA gayA hai|9| jinapraNItadharma meM hI sanmArgatA hai yaha khyApana karane ke liye tathA usI meM mahodaka vega ko nivAraNa karane kI zakti hai isa bAta ko batAne ke liye tathA usI dharma meM dRDhatA dhAraNa karanI cAhiye-kyoM ki vahI saMsArarUpa samudra se pAra karAne meM zakta hai ina bAta ko puSTa karane ke liye yaha 'aNNavaMsi' ityAdi se dazamA prazna kiyA gayA hai|10| 'aMdhayAre' ityAdi se gyArahavAM prazna yaha spaSTa karatA hai ki-jina praNIta dharma hI eka samyaka mArga hai paraMtu anya tIrthika jana isa viSaya ko jo nahIM mAnate hai, so unakI yaha ajJAnatA hai| unakA yaha ajJAna rUpa tama isI mArga ke AzrayaNa karane se naSTa ho sakatA hai / 11 / prApti 54 4tI nathI. mAthI sabhya3 bhAganA viSayamA "kuppahA" tyAtithI AThamo prazna karela che. mATe te samyak mArga ane praNIta dhama ja hoI zake che. bhI nahI mA viSayane 2508 425 // mATe "mahA udagavegega" tyAthI nbh| prazna karela che. aA jIna praNIta dharmamAM ja sanmAtA che AnI saMpUrNa samajuti mATe tathA emAM ja mahAdaka veganuM nivAraNa karavAnI zakita che A vAtane batAvavA mATe eka ja dharmamAM daDhatA dhAraNa karavI joIe kemake, te saMsAra samudrathI pAra 42vAmA zatizANI che mA vAtane puSTa 421 / mATe ! "agNavaMsi" tyAhithI sabhI prazna 42vAmA mAvesa cha. // 10 // "aMdhayAre" tyAhithI mayAramA prazna e spaSTa kare kare che ke, jInapraNIta dharma je eka samyak mAge che. paraMtu anya tIthika jana jeo A viSayane mAnatA nathI te emanI ajJAnatA che. emanuM A ajJAna rUpa tama (aMdhArU) Aja mAgane Azraya karavAthI naSTa thaI zake che. 11 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 966 da evaM gautamanokte kezI muniH prAhamUlam - sAhu goma ! paNNA te, chinno meM saMsao imoM / namo " te " saMsayAIya!, savrvvasuttamahodahI ! // 85 // chAyA - sAdhugAtama ! prajJA te, chinno me saMzayo'yam / namaste saMzayAtIta !, sarvasUtramaho ! ||85|| TIkA- 'sAhu' ityAdi uttarAdhyayana sUtre he gautama ! te prajJA sAdhuH = zobhanA asti / me= mama ayaM saMzaya; chinnaH / he saMzayAtIta ! = he sandeharahita ! he sarvasUtramahodadhe ! = he sakalasiddhAntasamudra ! te= tubhyaM namaH =namaskAro'stu ! // 85 // tataH kezI muniryatkRtavAstadAha sUtrakAro gAthAdvayena - mUlam -- evaM tu saMsaMe chinne, kesI ghoraparaka | abhivaMdittA sirasA, goryamaM tu mahAyasaM // 86 // paMca mahavvayadhammaM, paDiveMjai bhAvao / purimaMssa pacchimammi, maeNgge tatthe suhA~vahe // 87 // chAyA -- evaM tu saMzaye chinne, kezI ghoraparAkramaH / abhivandya zirasA gautamaM tu mahAyazasam ||86 // , 'sArI mANase' ityAdi se bArahava prazna yaha batAtA hai ki isI mArga se mokSarUpa sthAna kI prApti hotI ha anya se nahIM | 12 | isa prakAra ina bAraha 12 praznoM kA samanvaya jAnanA cAhiye // 84 // kezI zramaNa kahate haiM - 'sAhu' ityAdi / he gautama! Apa kI prajJA bahuta hI acchI hai / merA saMzaya Apane dUra kiyA hai ataH he saMzayAtIta ! tathA sarvasUtramahodadhi svarUpa ! Apake liye merA namaskAra hai // 85 // " sArIra mANase" 4tyAhithI mAramA prazna me matAce he }, mAna bhAgathI bhokSa rUpa sthAnanI prApti thAya che. anya sthAnAnI nahI' (1 / A prakArathI e khAra 12 praznAnA samanvaya jANavA joie. 584aa dezI zramaNa he che- "sAhu" dhatyAhi ! huM gautama ApanI prajJA ghaNI ja sArI karela che. AthI huM saMzayAtIta ! tathA sasUtra namaskAra che. 585 uttarAdhyayana sUtra : 3 che. mArA saMzaya have Ape dUra maheAdA svarUpa ! Apane mArA Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam paJcamahAvratadharma, pratipadyate bhaavtH| pUrvasya pazcime, mArge tatra zubhAna he // 86 // TIkA-'evaM' ityAdi / / evam amunA prakAreNa tu-nizcayena saMzaye chinne sati ghoraparAkramaH kezI muniH mahAyazasaM digantavyAptakIrti gautamaM gaNadharaM zirasA abhivandha pUrvasya AditIrthakarasya abhimate pazcime antimatIrthakarasambandhini zubhAvahe kalyANamApake mArge bhAvataH pUrva cAturyAmo dharmaH pratipattavya itibhAva asIta. adhunA pazcayAmadharmaH pratipattavya iti bhAvo'bhUditi pazcayAmadharmapratipattyabhiprAyAt tatra-tindukodyAne paJcamahAvratadharma pratipadyate svIkaroti sma / dvitIyaH 'tu' zabdaH pUraNArthaH / / 86 / / 87 // - isake bAda kezIzramaNa ne jo kiyA sI kahate haiM evaM tu' ityAdi 'paMcamahatvayadhamma ityaadi| ___ anvayArtha-(evaM tu saMsae chinne-evaM tu saMzaye chinne) isa prakAra ke kathana se jaba kezIzramaNa kA saMzaya naSTa ho gayA taba (ghoraparakkame kesI-ghoraparAkramaH kezI) ghora parAkrasa zAlI una kezIkumAra ne (mahAyasasaM goyamaM sirasA abhivaMdittA-mahAyazasaMm gautamaM zirasA abhivandya) mahAyazasvI gautama gaNadhara ko mastaka jhukAkara namaskAra kiyA aura (purimassa pacchimammi magge tattha suhAvahe-pUrvasya pazcime zu bhAvahe tatra mArge) Adi tIrthakara se abhimata aMtima tIrthaMkara ke kalyANa prApaka mArga meM (bhAvao paMcamahabbayadhamma paDivajai-bhAvataH paJcamahAvratadharma pratipadyate) bhAva se paMcamahAvratarUpa dharma ko aMgIkAra kiyaa| arthAta kezIzramaNa kumAra gautamagaNadhara ke kathana ko sunakara yaha jAna gaye ki sAnA pachI uzI zrabhare jyu" tene 4 cha-"evaMtu" pratyAhi ! "paMcama hanvayadhamma" tyA ! anyAya-evaM tu saMzaye chinne-evaM tu saMzaye chinne mA prAranA vAyI vAre azI zramAna sazaya nAza pAbhI gayA tyA ghoraparakkame keso -ghoraparAkramaH kezI dhara parAmazAjI se zI bhAre mahAyasasaMgoyamaMsirasA abhivaMdittA-mahAyazasaM gautamaM zirasA abhivandha bhaDAyazasvI gautama gavarane bharata savIne namaH4.2 4aa mane mA purimassa pacchimammi suhAvahe tattha magge-pUrvasya pazcime zubhAvahe tatra mArga tI 42nA mAlamata matima tItha 42nA 48519 prA54 bhAgamA sAthI bhAvao paMcamahavyayadhamma paDivajai-bhAvataH paJcamahAvratadharma pratipadyate pAya mAnata35 ghane gii||2 yo. arthAt zrI zramaNa kumAra gautama gaNadharanA kathAnakane sAMbhaLIne e jANI gayA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 968 uttaradhyAyanapatre samprati adhyayanArthamupasaMharana mahApuruSasaMgamaphalamA-- mUlam- kesI goyamao NicaM, tammi Asi samA me| suyasIla samukariso, mahattha sthaviNicchao // 8 // chAyA--kezi gautamato nityaM, tasminnAsIt samAgame / zrutazIlasamutkarSoM, mahArthAtha vinizcayaH / / 88|| TIkA--'kesi goyamao' ityAdi / tasmin pure kezigautamayoH samAgame saMmelane kezi gautamataH kezi gautamAbhyAM tayo ra vasthAvadhi nityaM zrutazIla samutkarSaH-zrutaM-jJAnaM, zIlam= AcAraH tayoH samutkarSaH-samunnatiH-jJAnAcaraNamakarpaH, mahArthAthevinizcayaHmahArthAH-mukti sAdhakatvena mahAprayojanA ye arthAH zikSAtratAdayasteSAM vinizcayo nirNayazca AsIt abhUt, tayoH ziSyApekSayedaM bodhyam // 88 / / tathA-- mUlam-tosiyA parisA savvA, sammaggaM samuvaTiyA / saMthuyA te pasIyaM tu,bhayaMvaM kesI goyame-tti bemi // 89 // ||ii kesigoyamijaM ajjhayaNaM samattaM // 23 // pahele pArzvanAtha ke samaya meM cAturyAmarUpa dharma thA aura aba aMtima tIrthakara ke isa zAsana kAla meM paMcayAma rUpa dharma hai| ataH unhoM ne bhI isa paMcayAmarUpa dharma ko aMgIkAra kara liyA // 86987 / / aba adhyayana kA upasaMhAra karate hue kezIzramaNa aura gautama jaise mahApuruSoM ke samAgama kA phala kahate haiM--'kesigoyamao ityaadi| usa nagara meM kezigautama ke isa samAgama meM una donoM se zrutajJAna kI evaM zIlarUpa AcAra dharma kI khUba unnati huI tathA mokSa kA sAdhanabhUta zikSAvata AdirUpa artha kA acchI taraha nirNaya huA // 88 // ke pahelAM je pArzvanAthanA samayamAM cAturyAma rUpa dharmahatuM ane have aMtima tIrthakaranA A zAsanakALamAM pAMcayAma rUpa dharma che AthI emaNe paNa pAMcayAma rUpa dharma aMgIkAra karI lIdha, 8687 - have adhyayanane upasaMhAra karIne kezIzramaNa ane gautama jevA mahApuruSanA sabhAsamanA jane 4 cha-"kesigoyamao" tyaadi| A nagaramAM kezI gautamanA A samAgamamAM e bannethI latAjJAnanI tathA zilarUpa AcAra dharmanI khUba unnati thaI tathA mokSanA sAdhana bhUta zikSAvrata AdirUpa ane sArI rIte nirNaya thayo. 188 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 23 zrIpArzvanAthacaritanirUpaNam chAyA-topitA pariSatsA, sanmArga samupasthitA / saMstutau tau prasIdatAM, bhagavantau kezigautamAviti bravImi // 89 // TIkA-'tosiyA' ityAdi / ___ sadevAsuramAnuSA sarvA pariSat topitA-santuSTA jaataa| sA pariSat sanmana =muktimArga prati samupasthitA-udyatA-sAvadhAnA jAtA / itthaM taccaritavarNanadvArA tayoH stutimuktavA tatprasAdAkAGkSI mUtrakAra: prAha-'saMthuyA' ityAdinA-itthaM saMstutau-nuttaccaritavarNanataH kRtastutI to bhagavantau kezIgautamau asmAsu pasIdatAm=prasannau bhavatAm / 'itibravImi' ityasyArthaH pUrvavad bodhyaH / 'bhayavaM' ityatrArSatvAdekatvaM bodhyam / / 89|| itizrI-vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka-paJcadazabhASAkalitalalitakalApA lapaka-pravizuddhagadyapadhanaikagranthanirmApaka-bAdimAnamardaka-zAhUchatrapati-kolhA pura-rAjapradatta-'jainazAstrAcArya' padabhUSita-kolhApurarAja guru-bAlabrahmacAri-jainAcArya-jainadharmAdevAkara-pUjyazrI ghAsIlAlavrativiracitAyAmuttarAdhyayanamUtrasya priyadarzinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM ke zigautamIyaM nAma trayoviMzatitamamadhyayanaM sampUrNam / 23 / / tathA-'tosiyA' ityaadi| anvayArtha--isa prakAra deva asura evaM manuSyoM se bharI huI vaha (savvA parisA tosiyA-sarvA pariSat toSitA) samasta sabhA ghaDI hI saMtuSTa huii| unake upadeza zravaNa se saba ke saba (sammaggaM samuvaTTiyAsanmArga samupasthitAH) muktimArga kI aura calane ke liye sAvadhAna bana gye| isa taraha cAritra varNana dvArA (saMthuyA te kesI goyame pasIyaMtu ttivemi stutau tau kezIgautamau prasidatAM itibravImi) stuta hue ve tathA "tosiyA" tyA ! manvayAya--240 pramANe 41, masu2, bhane manuSyothA marekI ye savvA parisA tosiyA-sarvA pariSattoSitA samasta samA ghagI 4 saMtoSa pAbhI. memanA upadeza zraqthI saghaNA sammaggaM samuvaTTiyA-sanmArga samupasthitAH bhuti bhanI 125 cAlavA mATe sAvadhAna banI gayA. A pramANe caritra varNana dvArA saMpUrA te kesI goyame pasIyaMtu tibemi-saMstutau tau kezI gautamau prasIdatAM iti bravImi 122 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 970 uttarAdhyayanasUtre bhagavanta kezIzramaNa aura gautama gaNadhara hamAre Upara sadA prasanna rheN| "iti bravImi" sudharmAsvAmI jambUsvAmI se kahate hai ki-he jambU ! jaisA maiMne zrI mahAvIra prabhu se sunA huM vaisA hI kahatA hUM // 89 // yaha uttarAdhyayana sUtra ke teIsaveM adhyayana kA hindI bhASAnuvAda sampUrNa huA // 23 // stuta thayelA e bhagavanta kezI zramaNa ane gautama gaNadhara amArA upara sadA prasanna 29 "itibravImi" suSamA svAmIna 4 cha / yUro meM lApAna mahAvIra svAmInI pAsethI sAMbhaLela che evuM ja kahuM chuM 8 zrI uttarAdhyayana sUtranA tevIsamA adhyayanane gujarAtI bhASA anuvAda saMpUrNa ra35 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha caturviMzatitamamadhyayanam prArabhyateuktaM trayoviMzatitamamadhyayanam / samprati pravacanamAtRnAmakaM caturvizatitamamAramyate / asya ca pUrveNa sahAyamabhisambandhaH-pUrvasminnadhyayane pareSAmapi manoviplavaH kezIgautamavadapaneya iti proktam / tadapanayanaM tu bhASAsamityAtmakena vAgyogenaiva saMbhavati / bhASAsamitizca pravacanamANAmantargatA, iti tatsvarUpamihocyate / ityanena saMvandhenAyAtasyaitasyAdhyayanasyedamAdimaM mUtrammUlam--ahU~ ppavayaMNamAyAo, saMmiI guttI taheve ya / paMcevaM samiIo, taoM guttI u AhiyA // 1 // chAyA--aSTapravacanamAtaraH, samitayo guptayastathaiva ca / paJcaiva samitayaH, tisro guptayastu AkhyAtAH // 1 // TIkA--'aTTha' ityaadi| samitayaH-samsamyaka-sarvajJavacanAnusAreNa itayaH AtmanaH pravRttayaH, cauvIsavA~ adhyayana prAraMbha-- teIsavAM adhyayana samApta havA, aba cauvIsavAM adhyayana prAraMbha hAtA hai| isa adhyayana kA nAma pravacanamAta hai| isakA saMbaMdha pUrva adhyayana ke sAtha isa prakAra hai jisa prakAra kezigautama ne dasaroM ke manoviplava-manakI zaMkA kA apanayana kiyA hai usI prakAra sAdhu ko bhI dasaroM ke manoviplava kA apanayana karanA cAhiye / parantu yaha kAma bhASAsa. miti svarUpa vAgyoga ke vinA nahIM ho sakatA hai, aura bhASosamiti kyA hai yaha bAta isa adhyayana meM prakaTa kI jaavegii| aSTa pravacana mAtA antargata yaha bhASAsamiti hai / isa adhyayana kA yaha Adi gAthA hai-'aTTa' ityAdi / anvayArtha-(paMceva samiIo-paJcava samitayaH) pAMca samiti (tao covIsamA adhyayanano prAraMbha trevIsamuM adhyayana purUM thaI gayuM che. have vIsamA adhyayanano prAraMbha thAya che. A adhyayananuM nAma pravacanamAM che. tene saMbaMdha trevIsamAM adhyayana sAthe A pramANe che je pramANe kezI gautame bIjAonA mananI zaMkAonuM samAdhAna karela che A pramANe sAdhue paNa bIjAonA mananI zaMkAonuM samAdhAna karavu joIe. paraMtu e kAma bhASA samiti svarUpa vAgyeganA vagara banI zakatuM nathI. ane bhASAsamiti zuM che, e vAta A adhyayanamAM pragaTa karavAmAM Avaze. aSTa pravacana mAtAnA aMtargata A bhASA samiti che. A adhyayananI A prathama gAthA che. "" ItyAdi ! sa-yayArtha-paMceva samiIo-pazcaiva samitayaH pAMca samiti bhane to guttI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 972 uttarAdhyayanasUtre tathaiva ca guptayaH-gopanAni guptayaH, akuzalavAGmanaHkAyayogAnAM ni harUpAH kuzalAnAmudIraNarUpAzca, etA aSTa-aSTasaMkhyAkAH pravacanamAtaraHdvAdazAGgarUpapravacanAnAM jananyaH santi / uktaM hi-- __ "eyA pavayaNamAyA davAlasaMgaM pasyAo" / / chAyA-etAH vacanamAtaro dvAdazAGgaM pramUtAH // iti / tatra aSThapravacanamAtRSu paJcaiva paJcasaMkhyAviziSTAH samitayaH, tisrastu guptaya AkhyAtA: kathitAstIrthakaraiH // 1 // saMprati tA eva nAmataH prAha-- mUlam-IriyAbhAsesaNAdANe, uccAre samiI iyaM / maNaguttI vayaguttI, kAyaguttI yaM aTThamA // 2 // chAyA--IryA bhASaNA''dAne, uccAre samitiriti / manogupti vacoguptiH, kAyaguptizca aSTamI // 2 // TIkA--'IriyA' ityaadi| IryAbhAsaiSaNAdAne-IraNam IryA=gamanam , bhASaNam-bhASA, eSaNam-eSaNAguttI u AhiyA-tisro guptayastu AkhyAtAH) evaM tInagupti, ye (samiI guttI taheva ya aTThapavayaNamAyAo-samitayaH tathaiva ca guptayaH aSTa pravacanamAtaraH) aSTa pravacana mAtAe~ haiN| sarvajJa vacana ke anusAra AtmA kI pravRtti kA nAma samiti hai / akuzala mana vacana evaM kAya yogoM kA nigraha karanA tathA kuzala mana vacana evaM kAya yogoM kA udIraNa karanA isakA nAma gupti hai| pAMca samiti,tIna gupti, ina AThoM ko prabacana mAtAe~ isaliye kahI gayI haiM ki ye saba dvAdazAMgarUpa pravacana kI jananI haiN| kahA bhI hai-'eyA pavayaNamAyA duvAlasaMgaM pasUyAo" // 1 // u AhiyA-tisro guptayastu AkhyAtAH zusti, samiI taheva ya guttI aTTha pavayaNamAyAo AhiyA-samitayaH tathA guptayaH aSTa pravacanamAtaraH AkhyAtA: A ATha pravacana mItA che. sarvajJanA vacana anusAra A AtmAnI pravRttinuM nAma samiti che akuzaLa mana, vacana, ane kAyAnA vegane nigraha kare tathA kuzaLa mana, vacana, ane kAyAnA ceganuM udAharaNa karavuM tenuM nAma gupti che. pAMca samiti traNa guti, A AThene pravacana mAtA e mATe kahevAmAM Ave che ke sahu dvAdazAMga rUpa pravacananI jananI che. kahyuM paNa che- eyA pavayaNamAyA duvAlasaMga padhUyAo // 1 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 973 priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam annAdi gaveSaNA, AdAna-pAtrAdegrahaNam upalakSaNatvAd nikSepaNaM ca, eSAM samAhAradvandvastasmin tathA-uccAre-uccArapariSThApanAyAM ca samitiH yatanApUrvaka pattiH, samitirityasya IryAdau pratyekatra pRthakpRthagAvRtyA'nvayaH / iti amunA prakAreNa eJca, SaSThI manoguptiH, saptamI vacoguptiH, aSTamI kAyaguptityevam aSTa pravacanamAnaraH santi / // 2 // mUlam-eyAo aTTa samiIoM, samAseNe viyaahiyaa| duvAlasaMgaM jiNakkhAyaM, mAyaM jatha u parvayaNaM // 3 // chAyA--etA aSTa samitayaH, samAsena vyAkhyAtAH / dvAdazAGgaM jinAkhyAtaM, mAtaM yatratu pravacanam / / 3 / / TIkA--'eyAo' ityAdi / etA anantaroktA aSTa samitayaH samAsena=saMkSepeNa vyAkhyAtA kathitAH / zAstravidhyanusArata Atmano vyApAro guptiSvapyastIti samitizabdena guptInAmapi aba pAMca samitiyoM ke nAma kahate hai-'IriyA ityAdi / gamana meM yatanApUrvaka pravRtti kA nAma IryAsamiti hai| bolane meM yatanApUrvaka pravRtti kA nAma bhASA samiti hai / yatanApUrvaka AhArAdika kI gaveSaNA karane kI pravRtti eSaNA samiti hai| pAtrAdika kA dharanA evaM uThAnA isakA nAma AdAna-AdAnanikSepa samiti hai| yatanApUrvaka uccAra prasravaNa ke pariSThApana karane kI pravRtti uccAra samiti hai| mana kI gupti vacana kI gupti evaM kAyakI gupti, ye 3 tIna guptiyAM hai // 2 // 'eyAo aTTha samiIo' ityAdi-- uparyukta ye ATha samitiyAM saMkSepa se yahAM pradarzita kI gaI haiN| zAstravidhi ke anusAra AtmA kA vyApAra guptiyoM meM bhI hai isaliye ve pAMya samitimA nAma upAbhA mA cha-"IriyA" ! gamanamAM yatnA pUrvakanI pravRttinuM nAma iriyA samiti che. belavAmAM yatnA pUrvaka anAdikanI gaveSaNA karavAnI pravRttinuM nAma eSaNa samiti che. pAtrAdika dharavuM ane upADavuM tenuM nAma AdAnanikSepasamiti che. yatnApUrvaka uccAra prastravaNanA pariThApana karavAnI pravRttinuM nAma uccAra samiti che. mananI gupti, vacananI gupti, ane kAyAnI gupti A traNa guptio che.rA "eAyo aTra samiIo" tyAha! upayukata e ATha samiti saMkSepathI ahIM pradarzita karavAmAM Avela che. zAstravidhi anusAra AtmAne vepAra guptiomAM che. A mATe samiti zabdathI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 974 uttaradhyAyanastre grahaNaM bhavati / yattu bhedenopAdAnaM tat samitInAM pravRttirUpatvena guptAnAM pravRtti nivRttyubhayarUpatvena kathaMcid bhedamAzrityeti bodhyam yatra=aSTasamitiSu jinAkhyAtaM-tIrthakaroktaM dvAdazAGga pravacanaM, 'mAya' iti mAtaM tu antabhUtameva / idamatra bodhyam-etAH samiti gupta yazca ritrarUpAH, cAritraM ca jJAnadarzanAvinAbhAvi, na ca jJAnadarzanacAritrAtiriktamanyadarthato dvAdazAGgamasti, ityetAsu samitiptiSu pravacanaM mAtam antargatam, iti pocyate // 3 // etAsu aSTasu pravacanamAtRSu prathamamIryAsamiteH svarUpamAha-- mUlam--AlaMbaNeNa kAleNa, maggeNa jayamANAi yaM / caukAraNaparisuddhaM, saMjae Iriya rieM // 4 // chAyA--Alambanena kAlena, mArgeNa yatanayA ca / __ catuSkAraNaparizuddhAM, saMyata IyoM rIyeta // 4 // samatizabda se guptiyoM kA bhI grahaNa yahA~ kara liyA gayA hai / isaliye paMcasamiti kI jagaha sUtrakAra ne ATha samiti aisA kaha diyA hai| jahA~ pAMcasamiti, tInagupti isa prakAra se bheda pUrvaka inakA kathana kiyA jAtA hai vahAM samitiyoM meM pravRtti rUpatA kahanA tathA guptiyoM meM pravRtti nivRtti rUpatA kahanA sUtrakAra ko iSTa hotA hai aisA jAnanA cAhiye / ina samitiyoM meM hI jinendra bhagavAna dvArA pratipAdita dvAdazAMgarUpa pravacana antargata ho jAtA hai| tAtparya isakA yaha hai ki yaha samiti evaM gupti cAritrarUpa hai| tathA cAritra jJAna darzanAvinAbhAvI hai| jJAna, dazana evaM cAritra se atirikta anya aura koI arthataH dvAdazAMga nahIM hai| isa liye cAri. varUpa samiti guptiyoM meM pravacana rUpa dvAdazAMga antargata kahA gayA hai // 3 // guptinuM paNa ahIM grahaNa karavAmAM Avela che. A mATe pAca samitine badale sUtrakAre ATha samiti evuM kahela che. jyAM pAMca samiti ane traNe gupti A prakArathI bheda pUrvaka AnuM kathana karavAmAM Ave che tyAM samitimAM pravRttirUpatA batAvavI tathA guptimAM pravRtti nivRtti rUpatA batAvavI sUtrakArane ISTa jaNAya che ema samajavuM joIe. A samitiomAM ja jInendra bhagavAna taraphathI prati pAdita dvAdazAMgarUpa pravacana antargata thaI jAya che. tAtparya AnuM e che ke, A samiti ane guti cAritra rUpa che, tathA cAritra jJAna darzana avinAbhAvI che. jJAna darzana ane cAritrathI atirikata bIje kaMI artha dvAdazAMga nathI. A mATe cAritrarUpa samiti guptiomAM pravacana rUpa dvAdazAMga aMtargata kahevAmAM Avela che. 3 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam TIkA--'AlaMbaNeNa' ityaadi| __ saMyataH sAdhuH Alambanena kAlena mArgeNa yatanayA ceti catuSkAraNaparizuddhAm-caturbhiH AlambanAdicatuHsaMkhyakaiH kAraNaiH parizuddhAm IyAM gati rIyeta=vicaret // 4 // AlambanAdInAM vyAkhyAmAha-- mUlam tattha AlaMbaNaM nANaM, saNaM caraNaM tahA~ / kAle yaM divase 'vutte, magge" uppahavajie // 5 // chAyA--tatra AlambanaM jJAna, darzana caraNaM tathA / kAlazca divasa uktaH, mArga utpathavarjitaH // 5 // TIkA--'tattha' ityAdi ! tatra-AlambanAdiSu-AlambanaM-yadAlambya gamanamanujJAyo tadAlambanam , taJcajJAnaM-mUtrArtha tadubhayarUpaM zrutam, darzanaM-samyaktvaM tathA-caraNaM cAritram uktam / jJAnAdi trayAlambane naiva sAdhUnAM gamanaM tIrthaGkarairanujJAtam / jJAnAdhAlambanaM vinA tu nAnujJAtamiti bodhyam / kAlazca prakaraNAd IryAviSayo divasa uktaH / rAtrI hi cakSurviSayatAyA abhAvAd gamanaM nAnujJAtam / mArgaH panthAzca utpavarjitaH IryA samiti ko kyA svarUpa hai ? so kahate hai - 'AlaMbaNeNa' ityaadi| sAdhu ko cAhiye ki vaha Alambana, kAla, mArga tathA yatalA. ina cAra kAraNoM se parizuddha IryAsamiti se vicaraNa kare // 4 // aba AlambanAdikoM kA svarUpa kahate haiM-'tattha' ityaadi| ina AlaMbana AdikoM meM AlaMbana jJAna darzana evaM cAritrarUpa jAnanA caahiye| tIrthaMkaroM ne sAdhuoM kA gamana ina tInoM ke AlaMbana se hI kahA hai| kAla zabda se yahAM divasa kA grahaNa kiyA gayA hai / kyoM ki divasa meM hI sAdhuoM kA gamana vihita hai rAtri meM nhiiN| kArA ki 4riyA samitinu zu 135 cha 1 te 4vAmAM Ave cha-"AlaMbaNeNa" tyA ! sAdhune mATe agatyanuM che ke te, Alambana, kALa, maga tathA yatnA AvA cAra kAraNethI parizuddha iriyA samitithI vicaraNa kare. jo Dave AG-mana mAhiyAnA 253pane 4hevAmA .che-"tasya tyAdi ! A AlaMbana AdikamAM AlaMbana jJAna darzana ane cAritrarUpa jANavA joIe. tIrthakaroe sAdhuonuM gamana A traNenA AlaMbanathI ja kahela che. kALa zabdathI ahIM divasanuM grahaNa karavAmAM Avela che. kAraNa ke, divasamAM ja sAdhuonuM gamana vihita che, rAtrImAM nahIM. kAraNa ke rAtrImAM AMkhothI yathAvat padArthonuM uttarAdhyayanasUtra : 3 Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 976 uttarAdhyayanasUtre utpathena varjitaH-unmArgabhinna, uktH| utpathe vrajato hi AtmavirAdhanAdayo doSAH saMbhavantyeva // 5 // atha yatanAmAha-- mUlam-davveo khettao ceva, kArleo bhAvao thaa| jayaNA cau~vvihA vuttA, 'taM me kittayao suNa // 6 // chAyA--dravyataH kSetratazcaiva, kAlato bhAvatastathA / / yatanA caturvidhA uttA, tAM me kIrtayataH zrRNu // 6 / TIkA--'vvao' ityAdi / dravyataH kSetratazcaiva kAlatastathA bhAvato yatanA bhavati, ityevaM yatanA caturvidhA uktA kathitA he ziSya ! tAm-yatanAM kathayato me mama sakAzAt zrRNu // 6 // mUlam-davvao cakhusa pehe jurgamittaM tu kheto| kAlao jIva rIeMjA, uvaiutte ye bhAvao // 7 // chAyA--dravyatazcakSuSA prekSeta, yugamAtraM tu kSetrataH / kAlato yAvad rIyeta, upayuktazca bhAvataH // 7 // TIkA-'davvao' ityAdi / dravyata: dravyamAzritya yatanA-cakSuSA prekSeta-jIvAdidravyamavalokayediti / rAtri meM AMkhoM se yathAvat padArthoM kA avalokana nahIM ho sakatA hai| mArgazabda se yahAM utpathabhinna rAstA gRhIta huA hai| utpatha kA varjana yahAM isaliye kiyA gayA hai ki utpatha se gamana karane vAle sAdhu ko AtmavirAdhanAdika doSoM kA pAtra honA paDatA hai // 5 // aba yatanA kA svarUpa kahate haiM-'davvao' ityaadi| yatanA dravya, kSetra, kAla tathA bhAva kI apekSA se cAra prakAra kI kahI gaI hai| maiM aba ina kA varNana karatA hUM so suno // 6 // avakana thaI zakatuM nathI. mArga zabdathI ahIM utpa-bhinna rasto e pramANe kahevAmAM Avela che. utpathanuM vajana ahIM e mATe karAyela che ke utpathathI gamana karanAra sAdhue AtmavirAdhanAdika doSanA pAtra thavuM paDe che. pAA ve yatanAnA 21352 vAmAM Ave cha "davao" chatyAhi / yatanA dravya, kSetra, kALa tathA bhAvanI apekSAthI cAra prakAranI kahevAmAM Ave che. huM have enuM varNana karuM chuM tene sAMbhaLo. dA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam 977 kSetrata: kSetramAzritya yatanA tu yugamAtra='jhamA zata bhASA siddha+mANa kSetraM prekSateti / kAlataH kAlamAzritya yatanA yA da rIyata-yAvantaM kAla gacchettAvakAlapramANA / arthAta munayo di se lovara satAyA gacchAma, rAtrI tu mayAditabhUmau pramAjye yatanayA gacchanti / ca-punaH bhAvataHbhAvamAnya yatanAupayuktaH dattAvadhAno yad yeta= gacchedita / jAtropamardanabhiyA dattAvadhAnA yanmunayazcaranti, tane para bhArato yatanA boddhvyaa| ityevaM caturvidhA yatanA bodavyA usI cAra prakAra kI yatanA kA svarUpa kahate haiM-'davyao' ityAdi / dravya kA apekSA patanA kA svarUpa cakSu dvArA gantavya mArga kA nirIkSaNa karanA hai| kyoM kI jabataka mAge acchI taraha nahIM dekhA jAyegA tabataka vahA para bIndriyAdi jIvoM kA rakSaNa kaise ho sakegA, ataH mArga meM calate hue sAdhu ko jIvoM kA nirIkSaNa karate calanA cAhiye yahI dravya yatanA kA svarUpa hai / 1 / kitane mArga kA nirIkSaNa kate hae sAdhu ko Age baDhate rahanA cAhiye yaha bAta kSetra yatanA se spaSTa kI gaI hai| yaha yatanA yaha kahatI hai ki Age kA dUsarA pramANa mArga dekhate 2 sAdhu kA gamana karanA cAhiye / 2 / kAlayatanA yaha kahatI hai ki muniyoM ko divasa meM dekhakara yatanA pUrvaka calanA caahiye| yadi gatri meM prasravaNa Adi ke liye jAnA paDe to bhUmi kI maryAdA kara lenI cAhiye aura usI bhUmi meM yatanA se pramArjana [pUMjate] karate jAnA cAhiye / jIvoM ke upamardana ke bhaya se jo muni upayogasahita hokara calate hai yahI unakI bhAva kI apekSA yatanA haiM // 7 // the yAra prA2nI yatanAnA 2535ne vAmAM Ave cha-"danao" tyAdi ! dravyanI apekSA yatanAnuM svarUpa akhothI AvavA javAnA mArganuM nirIkSaNa karavuM e che. kemake, jayA sudhI mArga sArI rIte jovAmAM na Ave tyAM sudhI tyAM dvi IdriyAdI jIvenuM rakSaNa kaI rIte thaI zake, ? AthI mArgamAM cAlatA sAdhue jInuM rakSaNa karIne cAlavuM joIe Aja dravya yatanAnuM svarUpa che. to keTalA mArganuM nirIkSaNa karatAM sAdhue AgaLa vadhavuM joIe A vAta kSetra yatanAthI spaSTa karavAmAM Avela che. e vatana evuM batAve che ke, AgaLanA jhurA pramANa mATe jotAM jotAM sAdhue gamana karavuM joIe. parata kALa yatanA e batAve che ke, munie divasamAM jaine yatanA pUrvaka cAlavuM joIe. kadAca rAtrimAM praviNa AdinA mATe javuM paDe te bhUminI maryAdA karI levI joIe ane e bhUmimAM yatanAthI prabhAjana karatAM javuM joIe. jInA upamananA bhayathI je muni upayoga sahita thaIne cAle che, e tenI bhAvanI apekSA yatanA che. chA 123 utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %E 978 uttarAdhyayanasUtre ___ samprati bhAvayatanAmeva spaSTayatimUlam-iMdiyaMtthe vivajittA, sajjhAyaM ceva" pNchiiN| tammuttI tappurakAre, saMjae IriyaM rie~ // 8 // chAyA-indriyArthAn vivajya, svAdhyAyaM caiva pnycdhaa| tanmUrtistatpuraskAraH, saMyata IyA~ rIyeta // 8 // TIkA--'iMdiyatthe' ityAdi / / indriyArthAn zabdAdIn , vivayaM tadanadhyavasAnataH parihatya, tathApaJcadhA-vAcanAdi paJcaprakAraM svAdhyAyaM, caiva svAdhyAyamapi, gatyupayogaghAtitvAt parihRtya tanmUrtiH-tasyAmeva IryAyAM vyApriyamANA mUrtiH zarIraM yasya sa tanmRtiH, tathA-tatpuraskAraH-tAmeva puraskaroti upayuktatayA prAdhAnyenAgIkurute iti tatpuraskAraH / anena kAyamanasosta dekAgratvamuktam / evaMbhUtaH san saMyata IryA rIyeta-vicaret / dazabolAn varjayan gacchediti bhAvaH // 8 // uktA IryAsamitiH, atha bhASAsamitimAhamUlam-kohe' mANe ya mAyAeM, leobhe uvuttyaa| hAse bhayamoharie, vikahA~su tahevaM ye // 9 // aba isI bhAva yatanA kA spaSTIkaraNa karate hue sUtrakAra kahate haiM-'iMdiyatthe' ityaadi| anvayArtha-(iMdiyatthe paMcahA sajjhAyaM ca vivajittA-indriyArthAn paMcadhA svAdhyAyaM ca vivarya) indriyoM ke zabdAdika pAMca viSayoM ko tathA vAcanA Adi bheda se pAMca prakAra ke svAdhyAya ko ina daza boloM ko varjakara (tammuttI tappurakAre-tanmUrtiH tatpuraskAraH) kevala gamana meM hI vyApriyamANa zarIra vAlA muni gamana meM hI ekAgracitta hokara (IriyaMrie-IyAM rIyeta) IryA meM vicaraNa kareM // 8 // ve me N IqyatanAnu 254424 42tA sUtrA2 44 cha-"iMdiyatthe' tyA ! ____manvayArtha -iMdiyatthe paMcahA sajjhAyaM ca vivajittA-indriyArthAn paMcadhA svAdhyAyaM ca vivayaM dhandriyAnA zaha pAya viSayAne tathA yAyanA mAhinA mAthI cAMya 42nA svAdhyAyane mA 42 mosone palane tammuttItappurakAre-tanmUrtiH tatpu raskAraH 17 manamA 4 vyApriyamANu zarIravAjA bhuni gamanamA sAyayitta manI IriyaM rie-IyA~ rIyeta chariyAthI viya295 42. 8 // utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam chAyA--krodhe mAne ca mAyAyAM, lobhe ca upyukttaa| hAsye bhayamauravarye, vikathAsu tathaiva ca / / 9 / / TIkA-~~'kohe' ityaadi| krodhe mAne ca mAyAyAM lobhe ca upayuktatA-upayogaparatA bhavati / tathA-hAsye, bhayamauvarye vAcAlatAyAM tathaiva ca vikathAyAMcyAdikathAyAm upayuktatA-upayogaparatA krtvyaa| krodhAdhAveze upayogavAn bhavediti bhAvaH / / 9 / / mUlam-eyAI a1 ThANAI, parivajittu saMjae / asAvaja miyaM kaoNle, bhAsaM bhAsija pannavaM // 10 // chAyA--etAni aSThasthAnAni, parivayaM saMyataH / ___asAvadyAM mitAM kAle, bhASA bhASeta prajJAvAn // 10 // TIkA-'eyAI ityaadi| prajJAvAn saMyataHsAdhuH etAni-pUrvoktAni krodhAdIni aSTa sthAnAni pari IryA samiti kA svarUpa kahakara aba bhASA samiti kA svarUpa kahate haiM ki-'kohe' ityAdi / ___ anvayArtha~-(kohe mANe mAyAe lobhe hAse bhayamAharye taheva vikahAsu uvauttayA-krodhe mAne mayAyAM hAsye bhayamaukhaye tathaiva vikathAsu upayuktA) krodha meM, mAna meM, mAyA meM, hAsya meM bhaya meM vAcAlatA meM tathA strI Adi kI vikathAoM meM ina AThoM meM upayoga racanA arthAt krodhAdi ke Aveza meM nahIM bolanA cAhiye // 9 // taba kaise bolanA cAhiye ? so kahate haiM--'eyAI' ityAdi ! anvayArtha---(eyAI aThANAI-etAni aSTa sthAnAni) ina ATha sthAnoM dariyA samitinuM svarUpa kahIne have bhASAsamitinuM svarUpa kahevAmAM Ave cha-"kohe" tyA ! manvayA -kohe mANe mAyAe lobhe hAse bhayamoharie taheva vikahAsu uvauttayA-krodhe mAne mAyAyAM lobhe hAsye bhayamaukharca tathaiva vikathAsu upayuktatA mAnamAM, mAyAmAM, ane lobhamAM hAsyamAM, bhayamAM, vAcAlatAmAM tathA strI AdinI vikathAomAM, A AThamAM upaga rAkha arthAta kodhAdikanA AvezamAM nahi bolavuM joIe. pAlA tyAre mosanama te vAmAM Ave che"eyAI" tyA ! sa-yA---eyAI aThANAI-etAni aSTa sthAnAni mA A4 sthaanaane| uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 980 uttarAdhyayanasUtre varNya asAvadyamAnardoSAM mitAM parimitAyAvatyupayujyata tAvatAmava bhASAM kAle avasare bhASeta= vadeta // 10 // uktA bhASAsamitiH, athaiSaNAsamitimAha-- mUlam-gavesaNAe gahaNe ya, paribhogesaMNA yaM jaa| AhArovahisejjAe, ee tiNi visohae // 11 // chAyA--gaveSaNAyAM grahaNe ca, paribhoSaNA ca yaa| ___ AhAropadhizayyAsu, etAstigro vizodhayet // 11 // TIkA-'gavesaNAe' ityaadi| gaveSaNAyAm anveSaNAyAM yA eSaNA, grahaNe svIkAre ca yA eSaNA, ca paribhogaiSaNA paribhoge-Asevane eSaNA-paribhogaiSaNA etAstisra epaNAH saMyamArtha sAdhubhyaH samupadiSTAH / saMyataH AhAropadhizayyAmu-AhAra:azanAdikaH upadhi:vastrapAtrAdiH, zayyA vasatirUpA tAsu, etAH pUrvoktA tisra eSaNA vizo. dhayet-nidoSAH kuryAt / 'AhArovadhisejjAe' ityatra bahutve ApatvAdekatvam / gaveSaNAdibhirAharAditraya vizodhayediti saMkSepArthaH / / 11 / / kA (parivajitu-parivayaM) parityAga karake (pannavaM saMjae-prajJAvAn saMyataH) prajJAzAlI saMyamI muni (asAvaja miyaM bhAsaM-asAvadyAM mitAM bhASAm) nirdoSa evaM parimita bhASA ko (kAle-kAle) avasara para (bhAsijja-bhASeta) bole // 10 // ___ aba tIsarI eSaNA samiti ko kahate haiM--gavesaNA' ityAdi / anvayArtha---(gavesaNAe gahaNe ya jA paribhogesaNA-gaveSaNAyAM grahaNe ca yA eSaNA yA ca paribhogaiSaNA) anveSaNA meM tathA svIkAra meM jo eSaNA hai tathA Asevana meM jo eSaNA hai so sAdhu (ee tinni-etAHtisraH) ina tIna eSaNAoM ko (AhArovahisejAe vimohae-AhAropadhi zayyAsu vizodhayet) AhAra upadhi evaM zayyA meM nirdoSa rakheM / yaha eSaNA samiti hai||11|| parivajjittu-parivayaM parityA 4rAne pannavaM saMjae-prajJAvAn saMyataH prajJA saMyama muni nirdoSa tathA parimita bhASAthI avasara upara bole che. 10 trA messaa| samitine 4 cha--"gavesaNA" chatyAha! sanyAya --gavesaNAe gahaNe ya jA paribhogesaNA-gaveSaNAyAM grahaNe ca yA eSaNA yA ca paribhogaiSaNA anveSaNamA tathA 2vI 4|2maa meSa cha tathA mAsevanamA 2 meSa che. te sAdhu ee tinni-etAH tisraH // 3 aSAyAne AhArovaisejjAe visohae-AhAropadhizayyAsu vizodhayet mA.2, upAdha, bhane zasyAmAM nirdoSa rAkhe A eSaNAsamiti che. 11 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam kathaM vizodhayet ? ityAha- mUlam -- ubhgamuppAyaNaM paDhame, bIe sohija esaNaM / paribhogammi cakke, visohijaM jayaM jaMI // 12 // chAyA -- udgamotpAdanaM prathamAyAM dvitIyAyAM zodhayedeSaNAm / paribhoge catuSkaM vizodhayed yatamAno yatiH ||12|| TIkA- 'uSNamupAyaNaM' ityAdi / yatamAno=yatanAM kurvANo yatiH = saMyataH prathamAyAM gaveSaNaiSaNAyAm udgamotpA danam = udgamotpAdanAdoSAn zodhayet = pariharet / udgamadoSA AdhA karmAdayaH SoDaza, utpAdanAdoSA dhAtryAdayo'pi SoDazaiva santi / dvitIyAyAM = grahaNaiSaNAyAm eSaNAm = epaNAdoSAn - zaGkitAdIn daza doSAn zodhayet pariharet / tathAparibhoge= paribhogepaNAyAM catuSkaM piNDazayyAvastrapAtrAtmakaM vizodhayet = udgamAdidoSaparihArapUrvakaM zuddhameva piNDAdicatuSkaM paribhuJjIta / uktaMca- mUlam -- "DiMseja ca vatthaM ca catthaM pAyameva ya' || chAyA -- piNDaM zayyAM ca vatraM ca caturtha pAtrameva ca iti ||12|| 981 eSaNA kA kaise vizodhana kare ? so kahate haiM - 'ujgamuppAyaNaM ityAdi / anvayArtha - - (jayaM jaI - yatamAnaH yatiH) yatanA karane vAlA yati ( paDhame - prathamAyAm ) prathama gaveSaNA eSaNA meM (ujnumuSyAyaNaM- udgamotpAdanam ) udmotpAdanA doSoM kA ( sohijja - zAdhayet ) parityAga kare / AdhAkarma Adi solaha 16 udgamadoSa evaM dhAtryAdika solaha 16 utpAdanA doSa haiM / (bIe dvitIyAyAma) dusarI grahaNaeSaNA meM (esagaM sohija- eSaNAm zodhayet ) zaMkita Adi dasa eSaNA ke doSoM kA parityAga kare / tathA (paribhogamma - paribhoga eSaNA meM (caukaM visohijacatuSkaM vizodhayet ) piNDa, zayyA, vastra evaM pAtra ina cAra vastuoM kA udgamAdika doSoM ke parihAra pUrvaka sevana kare / "piNDaM sejaM ca vatthaM ca uttarAdhyayana sUtra : 3 - zeSAnu bha vizodhana thAya ? te hevAmAM Ave che --" uga muSyAyaNaM" 4tyAhi ! anvayArtha - - jayaM jaI - yatamAno yatiH yatanA uravAvAjA yati paDhame - prathamAyAM prathama gaveSaNA zeSaNAbhAM uggumuppAyaNa - udgamotpAdanam bhavatA doSonA sohijjzoSaye parityAga. AdhAka Adi sALa ugama doSa ane dhAgyAdika, sALa utpAdanA doSa che. bIe dvitIyAyAm mI hameSA esaNaM sohijaeSaNAM zodhayet zati AddidRza zeSazAnA hopone parityAga ure tathA paribhogammiparibhoge pariloga bheSaNAbhAM caukaM visohijja - catuSkaM vizodhayet piMDa, zayyA, vastra ane pAtra A cAra vastuonA ugama Adika doSonA parihAra pUrvaka sevana Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 982 uttarAdhyayanasUtre uktA eSaNAsamitiH, idAnImAdAnanikSepaNAsAmatimAha-- mUlam-ohovahA~vaggahiyaM, bhaMDaMgaM duviheM munnii| giNhaMto nikkhivaMto ya, pauMjijja imaM vihi // 13 // chAyA--oghopadhyaupagrahikaM, bhANDakaM dvividhaM muniH / gRhNan nikSipaMzca, prayuJjIta imaM vidhim // 13 // TIyA--'ohovahovaggahiyaM' ityaadi| . muniH oghopadhyaupagrahikam adhopadhim aupagrahikopadhi,tatra-zroghopadhi= nityagrAhyalakSaNaM sadorakamukhavastrikArajoharaNAdikam , aupagrahikam kAraNagrAhya lakSaNaM bhANDakam upakaraNam etad dvividha-dviprakArakamupadhiM gRhNan-AdadAnaH, nikSipan-sthApayaMzca imaM vakSyamANa vidhi prayuJjIta-kuryAt / 'ohovahovaggahiyaM' ityatra 'ubahi' zabdo madhyanirdiSTo 'dehalIdIpa nyAyena' ubhayatrApi saMbadhyate / / 13 / / vidhimevAha-- mUlam-cakkhusA paDilehitA, pamajija jayaM jii| Aie nikkhiveja vI, duhao vi samie sNyaa||14|| cautthaM pAyameva ya" catuSka pada se piNDa, zayyA, vastra evaM pAtra ina cAroM kA yahA~ grahaNa isa kathana ke anusAra kiyA gayA hai // 12 // ___AdAnanikSepaNa samiti kA svarUpa isa prakAra hai 'ohoyahovaggahiyaM' ityaadi| anvayArtha-(muNI-muniH) muni (ohovahovaggahIyaM-oghopadhyaupagrahika) oghopadhi-nityagrAhyarUpa sadorakamukhavastrikA rajoharaNa Adi-ko tathA "aupagrahikaM kAraNa grAhyalakSaNa (bha~Daga-bhANDakam ) upakaraNa ko (duvihaMduviham ) ina donoM prakAra kI upadhi ko (giNhato-gRhNan ) uThAtA huA tathA (nikkhivaMto-nikSipan) dharatA huA (imaM vihiM pauMjija-imaM pidhim prayuJjIta) isa nIce kahI jAne vAlI vidhi ko kAma meM leve // 13 // 43. "piMDaM, seja ca vatthaM ca cautthaM pAyamevaya" yatu 4 54thI (4, zayyA, vastra ane pAtra A cArenuM grahaNa ahIM A kathananA anusAra karavAmAM Avela che 1rA sAhana nikSepa samiti 2135 2prA2nu cha--"aoho vaho vaggahiyaM" tyA ! anvayArtha:--muNI-muniH bhuni oho vahovaggahiyaM-oghopadhyaupagrahikaM mAdhopadhi nitya grAhayarUpa sade rakamukhavastrikA rajoharaNa Adine tathA caugzAdi kAraNa grAhya lakSaNa bhaMDagaM-bhANDakam 15424ne duvihaM-duviham / bhanne praznI upadhine giNato. gRhNan 6stA bhane nikkhivaMto-nikSipan thA275 42tA imaM vihiM pauMjijja-imaM vidhima prayuJjIta mAnIya 4AmA mAvasa vidhina abhamA kSye // 13 // uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam chAyA-cakSuSA pratilekhya, pramArjayed yatamAno yatiH / ___ AdadIta nikSiped vA, dvAvapi samitaH sadA // 14 // TIkA--'cakkhusA' ityaadi| ___yatamAno yatiH cakSuSA pratilekhya-pratyupekSya-avalokya pramANayeta parizodhayeta / tadana dvAvapi oghaupagrahikoSadhI api sadAsarvakAlam samita:upayuktaH san AdadIta-gRhNIyAt,nikSipet sthApayed vA // 14|| itthamAdAnanikSepasamitimuktavA samprati pariSThApanAsamitimAhamUlam--uccAraM pAsavaNaM, khela siMdhANa jalliyaM / AhAraM uvahiM deha, annaM vAvi tahAvi hai // 15 // jAyA--uccAraM prasravaNa, zleSmANaM sidhANaM jallam / ___AhAram upadhi deham anyaM vApi tathAvidham // 15 // TIkA--'uccAraM' ityAdi / uccAraM=purISaM, prasravaNaM-mUtraM, zleSmANaM-mukhavinirgataM kapham si.DaNaM usI vidhi ko mUtrakAra kahate haiM--'cakkhusA' ityAdi / anvayArtha---(jayaM jaI-yatamAnaH yatiH) yatanApUrvaka pravRtti karane vAle yati ko cahiye ki vaha (cakkhusA paDile hittA-cakSupA pratilekhya) sarvaprathama upadhi kA cakSu se acchI taraha avalokana kare pazcAt usakA (pamajijapramArjayet ) pramArjana kare / isake bAda (duhao-dvau api) ina donoM prakAra kI upadhi ko (sayAsamie-sadA samitaH) sarvakAla upayukta huA vaha yani (Aie nikkhi veja vA-AdadIta nikSipet vA) uThAve tathA rakhakhe // 14 // pariSThApana samiti kA svarUpa isa prakAra hai--'uccAraM' ityaadi| anvayArtha--(uccAraM-uccAram ) uccAra (pAsavaNaM-prasravaNam ) prasravaNa mA vidhina sUtrA2 4 cha--"cakkhasA" tyAha! manvayArtha --jayaM jaI-yatamAnaH yatiH yatanA pUrva pravRtti 42110 // muni bhATe 0432nu cha hai, te cakkhusA paDilehitA-cakSuSA patilekhya saba prathama upadhinu potAnI mAthI sAta sayona pachI tenupamajija-pramArjayet prabhAga 42 mA pramANe 4 pachI dahao-dvau api the bhanne prA2nI adhine sayA samie-sadA samitaH sabANa upayutatA bhATe te yati Aie nikkhi vejja vA-AdadIta nikSipeta vA pAu tathA rAme. // 14 // pariSThAna samitinu 2535 mA prA2nu cha--"uccAraM" tyAhi ! anvayArtha --uccAra-uccAram 2 // 2, pAsavaNaM-prasravaNam prasava, khela uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttarAdhyayana sUtre nAsikAvinirgatam, jalaM = zarAramalam, AhAram = azanAdikam, upAdham = upakaraNam, dehaM zarIram, vA = athavA anyadapi ito'tiriktamapi tathAvidhaM =pariSThApanArha kicitkAraNatoH gRhitaM bhavet tatsarvaM sthaNDile vyutsRjediti agraNAntrayaH / 'siMghANa' ityatrArSatvAt lupta dvitIyAntam / 'jalliye' iti ApatvAnnirdiSTam // 15 // sthaNDilaM ca dazavizeSaNapadaviziSTamiti manasyAdhAya tadgatAlibhaGgopala kSaNArthamAdyavizeSaNa padayorbhaGgaracanAmAha / mUlam - - aNAvIyamasaMloe, aNAvAe ceva hoi saMloe~ / AvAryamasaMloe~, AvAe cevaM saMlAeM // 16 // chAyA -- anApAtamasaMlokam, anApAtaM caiva bhavati saMlokam ApAtamasaMlokam, ApAtaM caiva saMlokam / / 16 / / TIkA -- 'aNAvAya' ityAdi / 984 anApAtam - na vidyate ApAtaH svaparobhayapakSasamIpAgamanarUpI yatra tadanApAtaM - sthaNDilam, asaMlokam nAsti saMloko dUrasthitasyApi svapakSaparapakSA (khelaM - zleSmANam) kaka - khekhAra (sivAgaM - siyAga ) nAka kA maila ( jalliyaM - jalam ) zarIra kA maila (AhAra - AhAram ) bhojana Adi (ubahiM - upadhim ) upakaraNa ( dehaM - dehama) zarIra (vA annaM tahA vihaM avi- vA anyaM api tathAvidham ) athavA aura bhI koI padArtha jo pariSThApana ke yogya ho usako paraThanA isakA nAma pariSThApana samiti hai // 15 // kaisI bhUmi meM pariSThApana karanA isake liye sUtrakAra kahate haiM- 'aNAvAya'" ityAdi anvayArtha - jo bhUmi (aNavAyamasaMloe - anApamasaMlokam ) anApAta evaM asaMloka ho arthAt jisa bhUmi meM apane pakSa ke para pakSa ke tathA ubha pakSa ke vyaktiyoM kA samIpa meM AgamanarUpa ApAta na ho tathA dUrasthita mANam 46 siMghANam - siGghANamnAune bheva jalliyama- jalam zarIrano bhesa AhAra - AhAram lona Ahi ubahiM- upadhim 27 deha - deham zarIra vA annaM tAvihaM avi vA anyaM api tathAvidham athavA jIna ne aMdha vastu priDrApananA ceAgya hAya tene paraDhavA enu nAma paSThiAna samiti che. 155 haivI bhUmimAM pariNThAna khAne bhATe sUtrAra matAve che -- "aNAvAya" dhatyAhi ! anvayArtha -- ne bhUmi aNAvAyamasaMloe - anApAtamasaMlokam manAyAta ane asalAka hoya arthAta-je bhUmimAM peAtAnA pakSanA, bIjA pakSanA temaja ubhaya pakSanI vyakiyAnI najIkamAM Agamana rUpa ApAta na hoya tathA dUra haiAvA chatAM uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam devilokanaM yatra tadasaMlokam-sthaNDilama: anApAtamasaMlokamiti prathamo bhnggH| caiva-ca-punaH, 'eva'kAraHpUraNArthaH, anApAtaM saMloka-saMloko'styasminniti saMlokaM-sthaNDilaM bharvAta / ayaM bhAva:-yatra sthaNDile svapakSaparapakSAderAgamanaM na bhavati. parantu saMlokazca bhavati, iti anApAtaM saMlokamiti dvitIyo bhnggH| ApAtamApAta: svaparapakSayorAgamanaM yatra tadApAtama, asaMlokama-svapakSaparapakSayorAlokavarjitaM sthaNDilamiti tRtIyo bhaGgaH / ApAtaMcaiva saMlokaM sthANDilama-yatra sthaNDile svapakSaparapakSayorAgamanam Alokazca bhavati tAdRzaM sthANDilaM ca bhavatIti caturthoM bhnggH| evamanya parAsyovaghAtikAdi vizeSaNeSvapi catvAro bhaGgA bodhyAH / / 16 / daza vizeSaNapadajJApanArthamuccArAdi yAdRze sthaNDile vyutsRjettadAha / mUlam-aNAvAyaMmasaMloe, prss'muvghaaie| saMme ajjhusire vAvi, acirakAlaMkayammi ya // 17 // vitthinne dUramogADhe, NAsanne bilNvjie| tasapANabIyarahie, uccArAINi vosire // 18 // hone para bhI svapara ubhaya pakSa ke vyaktiyoM kA avalokana (dekhanA) jahAM para na ho aisI bhUmi kA nAma anApAta evaM asaMloka hai| yaha pahilA bhaMga hai / / jo bhUmi (agAvAe ceya hoi saMgera-anAgataM caiva bharati saMlokam) anApAta to ho parantu asaMloka na ho arthAt saMloka ho yaha dvitIya bhaMga hai / 2 / jo bhUmi (avAyamasaMloe-ApAtamasaMlokam ) ApAta ho parantu saMloka nahIM ho yaha tIsarAbhaMga hai / 3 / tathA jo bhUmi (AvAyaM caiva saMloe-ApAtaM caiva saMlokam) ApAta bhI ho tathA saMloka bhI ho aisI vaha bhUmi caturthabhaMgavAlI jAnanI cAhiye / 4 / isI taraha ke cArabhaMga bhUmi ke anya vizeSaNoM meM bhI lagA lenA cAhiye // 16 // paNa sva para ubhaya pakSanI vyakitaonuM avalokana jayAM na hoya evI bhUminuM nAma manApAta bhane masA: cha. macha. (1) 2 bhUmi aNAvAe cetra hoi saloe-anApAtaM caiva bhavati saMlokam manApAta DA5 52 aso nAya mathAt sa hAya me bhI che. (2) 2 bhUmi avAyamasaMloe-ApAtamasaMlokama ApAta saya 55 sa na tetrIne che. [3] tathA 2 bhUbhI avAyaM ceva saMloe-ApAtaM caiva saMlokam mApAta para joya tathA saMsA pahIya evI te bhUmi cethA aMgavALI jANavI joIe (4) A prakAranA cAra bhUminA anya vizeSaNa paNa lagADI levA joIe. 16 124 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - uttarAdhyayanasUtre chAyA--anApAtA'saMloke, prsthaanupghaatike| same azuSire vA'pi, acirakAlakRte ca // 17 // vistIrNe durAvagADhe, nAsanne bilavarjite / trasapANabIjarahite, uccArAdIni vyutsRjet // 17 // TIkA--'aNAvAya' ityaadi| saMyataH parasya-svaparapakSAdeH anApAtAsaMloke-AgamanAlokavivarjite, anupAtike-svaparopaghAtavarjite, same-nimnonnatatvarahite 3, azuSire vApi tRNaparNAdibhiravyApte, acirakAlakRte ca-dAhAdinA svalpakAlamacitte kRte, cirakAlate hi punaHpRthivIkAyAdayaH sammUrcchantyeva, vistIrNe jaghanyato'pi hasta pramANe 6, dUramavagADhe jaghanyato'pyadhastAccatura lamacita 7, nAsanne grAmo bhUmi ke dasa vizeSaNa kauna 2 heM-isa bAta ko sUtrakAra kahate haiM-'aNAvAya' ityAdi / anvayArtha-jo bhUmi (aNAvAyamasaMloe-anApAtamasaloke) anApAta evaM asaMloka ho 1, (parassa' NuvaghAie-parasyAnupaghAtike) sva para upaghAta se rahita ho 2, (same-same) sama nIcI U~cI na ho 3. (ajjhusire-azuSira) azuSira ho-tRNa parNa zrAdi se vyAsa hone se polI na ho 4, (acirakAlakayammi-acirakAlakRte) acira kAlakRta ho-dAhAdika dvArA thoDe samaya pahile hI acitta kI gaI ho bahuta samaya pahile acitta hone para punaH vahA~ pRthivI kAyAdika jIva utpanna ho jAte hai 5 (vitthinne-vistIrNe) vistIrNa ho-kama se kama eka hAtha pramANa vAlI ho 6, (dUramogADhe-dUrAvagADhe) dUrAvagADha ho-kama se kama bhanai 5A vishessthe| 45i si cha 1 mA vAtane sUtra he -"aNAvAya" tyA ! ___ manvayArtha:--aNAvAyamasaMloe-anApAtamasaMloke ne lubhi manAta mAne masala DAya () parassa'NuvaghAie-parasyAnupaghAtike sva tathA 52nA dhAtathA 2Dita DAya (2) yo niyI na hoya (3) ajjhasire-azuSira azuSi2 DAya tR95 mAhithI yAta pAthI pAsI na ya (4) acirakAyakayammi-acira chatte acirakALakRta hoya-dAha Adika dvArA thoDA samaya pahelAM ja acetana karavAmAM Avela hoya, ghaNu samaya pahelAM acitta hevAthI pharIthI tyAM pRthvI kAya mA O 4-1 2 4 cha (5) vitthinne-vistIrNa vistI DAya mAchAmA mAchA me DAya pramANupANI Doya (6) damogADhe-dUrAvagADhe raa||6 34. utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam 987 dyAnAdedarasthite 8, bilavarjite-mUSakAdibilarahite 9, tathA-sapANabIjarahite -saprANAH dvIndriyAdayaH, bIjAni-zAlyAdIni, idaM samastaikendriya-jIvAnAmupalakSaNam, etai rahitevarjite ca sthaNDile uccArAdIni vyutsRjet= pariSThApayet // 17 // 18 // sampatyuktArthamupasaMharan vakSyamANArthasambandhAbhidhAnAyAha / mUlam-eyAo paMca samiIoM, samAseNa viyohiyaa| itto yaM taMo guttI, vocchAmi aNupuvvaso // 19 // chAyA--etAH paJcasamitayaH, samAsena vyaakhyaataaH| itazca tisro guptIH, vakSyAmi anupUrvazaH // 19 / / TIkA--'eyAo' ityAdi / patA: pUrvoktAH paJcasamitayaH samAsena-saMkSepeNa vyAkhyAtAH uttaaH| ca-punaH ito'nantaraM tisro guptIranupUrvazaH krameNa vakSyAmi-kathayiSye // 19 // nIce cAra aMgula acitta ho 7, (NAsanne-nAsanne) Asanna nahIM ho grAma udyAna Adi se dUra ho 8, (bilavajie-bilavarjite) bilavarjita ho cUhA AdikoM ke bila jisameM na hoM 9 evaM (tasapANa vIyarahIe-trasa prANavIja rahite) jisa jamIna meM dvIndriyAdika jIva na ho zAlyAdika bIja na ho 10 esI bhUmi meM sAdhu uccAra Adi kA pariSThApana na kare // 17 // 18 // ___ aba upasaMhAra karate hue zrI sudharmA svAmI kahate haiM- 'eyAo' ityaadi| isa prakAra ye pAMca samitiyAM saMkSepa se maiMne kahI haiM / aba inake bAda kramazaH tInaguptiyoM ko kahatA hUM // 19 // mAchAmA mAchu naye yA2 i11 mayitta Do4 (7) NAsanne-nAsanne mAsanna nIya grAma udhAna mAthI 62 Doya (8) bilajie-bilavarjite nA 42 jyAM na 4 () tasapANavIyarahIe-trasapANabIjarahite sane se bhInamA dvi indriyAdika jIva na hoya ane zAlyAdika bIja paNa na hoya (10) AvI bhUmimAM sAdhue uccAra AdinuM pariNAna kare. 1718 33 paDA2 42tAM zrI sudhA svAmI 4.-"eyAo" tyA ! A prakAre e pAMca samitio saMkSepathI meM kahela che. have AnA pachI kamazaH traNa guptine kahuM chuM. 1lA utt2||dhyyn sUtra : 3 Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 984 uttarAdhyayanasace tatrAdhAM manoguptimAha / / mUlamsa ccA taheva mosA ye, saccAmosA taheve ya / cautthI asaccamosA the, maNaguttI cauvvihIM // 20 // chAyA--satyA tathaiva mRSA ca, satyAmRSA tathaiva ca / caturthI asatyAmRSA ca, manoguptizcaturvidhA // 20 // TIkA-'saccA' ityaadi| ___satyA-madbhyaH padArthebhyo hitaH satyaH-satpadArthacintanarUpo manoyogastadviSayA manoguptirapyupacArAtsatyA, ca-puna: tathaiva mRSA-asatyA--pUrvokta manoyogaviparItamanoyogaviSayA manoguptirupacArAnmRSA, tathaiva ca satyAmRSA ubhayAtmakamanoyogaviSayA manoguptiH, 1-punaH caturthI asatyAmRSA-ubhayasvabhAvarahitamanodalikavyApArarUpamanoyogaviSayA manoguptiH / itthaM manoguptizcatuvidhA kathitA // 20 // tIna guptiyoM meM se prathama manogupti ko kahate haiM-'sacA' ityaadi| anvayArtha-(sacA-satyA) satya1, (mosA-mRSA) asatya 2, (saccA mosA-satyamRSA) satyAsatya 3, aivaM cauthI (asaccamosA-asatyamRSA) anu. bhaya 4, isarUpa se manogupti cAra pakArakI hai| satpadArtha ke cintavana rUpa manoyoga ko viSaya karane vAlI manogupti satyamano gupti hai / asatpadArtha ke cintavanarUpa manoyoga ko viSaya karane vAlI manogupti hai| ubhayarUpa padArtha ke cintavanarUpa manoyoga ko viSaya karane vAlI manogupti satyAsatyamanogupti hai| ubhaya svabhAva rahita manodalika vyApArarUpa manoyogaviSayaka manogupti kA nAma anubhaya manogupti hai // 20 // ye 5 abhiyAmA prathama bhana guptina.30-"sA" tyA ! mayArtha- saccA-satyA satya (1) mosA-mRSA asatya (2] saJcAmosAsatyamRSA satyA satya (3) bhane yAtrI asaccamosA-asatyamRSA bhatumaya (4) 2 rUpathI mane gupti cAra prakAranI che. satpadArthanA ciMtavana rUpa mananA yogane viSaya karavAvALI mane gupti satya ane gupti che. asat padArthane ciMtana rUpa mano gane viSaya karavAvALa mane gupti asatya ane gupti che. ubhayarUpa padArthanA ciMtanarUpa ma gane viSaya karavAvALI mane pti satyAsatya ane gupta che. ubhaya svabhAva vagaranI anekalika vyApAra rUpa ma ga viSayaka mane guptinuM nAma anubhaya mAne gupti che. 2 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam asyA manoguptereva svarUpaM nirdizannupadeSTumAha / mUlam-saMraMbhasamAraMbhe, AraMbhe ye tahe yaM / meM pavatta~mANaM tuM niyattija jayaM jeI // 21 // chAyA-saMrambhasamArambhe, Arambhe ca tathaiva ca / manaH pravattamAnaM tu, nivartayed yatamAno yatiH // 21 // TIkA-- 'saMraMbhasamAraMbhe' ityAdi / yatamAno yatanAM kurvANo yatiH saMrambhasamArambhe-saMrambhaH saMkalpaH, saca mAnasa:-'tathA'haM dhyAsyAmi yathA'sau mariSyatItyevaMvidhaH, samArambhaH parapIDAkaroccATanAdinimittaM dhyAnam , anayoH samAhArastasmin , ca-punaH Arambhe ca ArambhaH paramAraNakSamAzubhadhyAnarUpaH, uktazca-"saMkappo saMraMbho, paritAvakarI bhave samAraMbho AraMbho udavao, muddhanayANaM tu savvesi // " iti tasminnapi pravartamAnaM manaH tathaiva AgamoktapakAreNaiva tu-nizcayena nivartayet // 21 // isI manogupti kA svarUpa kahate hue mUtrakAra upadeza karate haiM--'saMraMbhasamAraMbhe ityaadi| anvayArtha-(jayaM jaI-yatamAnaH yatiH) yatanA karatA huA yati (saMrasamAraMbhe taheva ya AraMbhe pavattamANaM maNa niyattija-saMrambhasamArambhe tathaiva Arambhe pravartamAnaM manaH nivartayet) saMrambha meM-azubha saMka spa meM, jaise 'maiM isa prakAra kA dhyAna karU~gA' ki jisase yaha mara jAyagA aise azubha vicAra meM, samArambha meM-parapIDA kAraka uccATanAdika ke nimittabhUta dhyAna meM, tathA Arambha meM-parako mAraNa meM samartha azubha dhyAna meM pavartamAna mana ko Agamokta vidhi ke anusAra haTAve isakA nAma manogupti hai // 21 // mA manAtinA 2135ne 470 sUtra42 apaheza 42 cha-"saMraMbha samAraMbhe" tyA ! sa-yA-jayaM jaI-yatamAnaH yatiH yatanA 42nAra yati saMraMbhasamAraMbhe taheva ya AraMbhe pavattamANaM maNaM niyattijja-saMrambhasamArambhe tathaiva AraMbhe pravarta. mAnaM manaH nivattayet sarasabhA - zubha 465mA ma " mA prA2nu dhyAna karIza" ke jenAthI A marI jaze. evA azubha vicAramAM, samAraMbhamAM-parapIDAkAraka uccATanAdikanA nimittabhUta dhyAnamAM tathA AraMbhamAM parane mAravAmAM samartha azubha dhyAnamAM pravartamAna banIne manane Agokata vidhi anusAra haTAve tenuM nAma mane gupti che. 21 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 990 uttaradhyAyanamtra samprati vAgguptimAhamUlam--saccA taheva mosI ya, saccAmosA taheveM yaM / cautthI asaJcamosA yaM, vayaguMtI cauvihA~ // 22 // chAyA-satyA tathaiva mRSA ca, satyAmRSA tathaiva ca / caturthI asatyAmRSA ca, vacoguptizcaturvidhA // 22 // TokA-'saccA' ityAdi / satyA vAgguptiH-jIvAdipadArthAnAM yathAvasthitasvarUpakathanam / ca-punaH tathaiva mRSA-asatyA-vAgguptiH jIvAdInAM viparItasvarUpakathanam / tathaiva ca satyAmRSA-ubhayAtmakavacoyogaviSayA vAgguptiH-Asmin grAme'dhazatasaMkhyakA bAlakA utpannA iti / caturthI ca asatyAmRSA-anubhayAtmikA vAggupti:yathA pathiko vadati-'grAmaH samAgataH' ityAdi, itthaM vacoguptiH caturvidhA moktA // 22 // aba vacana gupti ko kahate haiM-'saccA' ityAdi / anvayArtha---(saccA mosA taheva saccA mosA cautthI asaJcamosA vayaguttI cauvihA-satyA mRSAM tathaiva satyAmRSA caturthI ca asatyA mRSAvacoguptiH caturvidhA) bacanagupti cAra prakArakI hai| ve cAra prakAra isa taraha haiM-1 satyavacogupti, 2 asatya vacogupti, 3 ubhaya vacogupti evaM cauthI 4 anubhayavacogupti / jIvAdika padArthoM kA yathAvasthitasvarUpa kathana karanA yaha satya vacogupti hai 1 / jIvAdika padArthoM kA asatya svarUpa kahanA yaha asatyavacoguti hai 2 / satyAsatyarUpa se padArtho kA svarUpa kahanA ubhayavacogupti hai| jaise Aja isa grAma meM sau bAlaka utpanna hue haiM 3 / bAlaka janme yaha satya hai kintu saMkhyA kA nizcaya nahI so asatya hai| jo na 7ve kyanastine 4-"saccA" tyA ! manvayA --saccA, mosA, taheva saccAmosA cautthI asaccamosA vayaguttI caunIhA-satyA, mRSA tathaiva satyAmRSAM caturthI ca asatyA mRSA vacoguptiH caturvidhA vayana gupti yA2 prA2nI che. te yAra 412 mA prabhArI che. (1) satya kyoti, (2) asatyayAnti, (3) kyAzukti, (4) anunaya kyaagupti jIvAdika padArthonuM yathAvasthita svarUpa kathana karavuM e satyavacagupti che. (1) jIvAdika padArthonuM asatya svarUpa kahevuM te asatya vacagupti che. (2) satyA satyarUpathI padArthonuM svarUpa kahevuM e ubhaka vakRti che. jema Aja A gAmamAM se bALaka utpanna thayela che. (3) bALaka janmela che e satya che. paraMtu saMkhyA keTalI tenI khabara nathI te asatya che. je na te satyarUpa hoya ke nate asatyarUpa hoya uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam __ _991 --vAgguptiviSaye upadezamAhamUlam-saMraMbhasamAraMbhe, AraMbhe ya taheva ya / vayaM pavattamANaM tu, niyattija jayaM jaI // 23 // chAyA-saMrambhasamArambhe, Arambhe ca tathaiva c|| vAcaM pravanamAnAM tu, nivartayed yatamAno yatiH // 23 // TIkA--'saMraMbhasamAraMbhe' ityAdi / yatamAno yatiH saMrambhasamArambhe-saMrambhovAcikaH saMkalpa:-paravirAdhanakSamakSudravidhAdimaMtrajapaM kariSyAmItyAdi vacanaM, samArambhaH-paraparitApakaramaMtrAdijaparUpaH, anayoH samAhArastasmin, ca-punaH Arambhe paramAraNamantrAdi jape ca pravartamAnAM vAcaM tathaiva-nizcayena nivartayet // 23 // satyarUpa ho aura na asatyarUpa ho esI vacogupti kA nAma anubhaya vacogupti hai| jaise koI pathika aisA kahe ki "gAMva A gayA" 4 // 22 // aba vacanagupti ke viSaya meM upadeza kahate hai-'saMraMbha' ityAdi / anvayArtha-(jayaM jaI saMraMbhasamAraMbhe taheva AraMbhe ya pavattamANaM vayaM niyattijja-yatamAnaH yatiH saMrambha samArambhe tathaiva Arambhe ca pravartamAnAM vAcaM nivartayet ) yatanA meM pravRtta huA yati saMrambha, samAraMbha, evaM AraMbha meM pravarttamAna apanI vANI ko zAstroktarIti se nizcaya haTA leve| 'para kI virAdhanA karane meM samartha kSudravidyA Adi maMtra kA japa maiM karU~gA' aise vAcika saMkalpa kA nAma saMraMbha hai / paraparitApakara maMtrAdika kA jApa karanA samArambha hai| tathA para ko mAraNa meM kAraNabhUta maMtrAdika ke jApa evI vaceminuM nAma anubhaya vacagupti che. jema koI raste cAlanAra mANasa ema cha , "ma mAvI Ayu" (4) // 22 // ve kyAnAtinA viSayamA apaheza 4AmA mAve che.--"saMraMbha" tyA ! sanyAya-- jayaM jaI saMraMbhasamAraMbhe taheva AraMbhe ya pavattamANaM vayaM niyattijjayatamAnaH yatiH saMraMbhasamArambhe tathaiva Arambhe ca pravartamAnAM vAcaM nivartayet yatanAmAM pravRtta thayela yati saMrakSma, samAraMbha, ane AraMbhamAM prarvatamAna potAnI vANIne zAstrokata rItithI nizcaya haThAvI le. "bIjAnA virAdhanA karavAmAM samartha kSudra vidyA Adi maMtrano japa huM karIza" evA vAcika saMka95nuM nAma saMraMbha che. para paritApa karanAra maMtrAdikano jApa kare e samAraMbha che. tathA bIjAne mAravAnA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 992 uttarAdhyayanasUtra idAnIM kAyaguptimAha-- mUlam-ThANe nisIyaNe ceve, taheva ye turyttnne| ullaMghaNa pallaMghaNe, iMdiyANaM ca juMjaNe // 24 // saMraMbhasamAraMbhe, AraMbhammi the| yeN| kAyaM pavartamANaM tu, niyaMttija jayaM jeI // 25 // chAyA---sthAne niSadane caiva, tathaiva, ca tvgvrtne| ullaGghanamalaGghane,indriyANAM ca yojane // 24 // saMrambhasamArambhe, Arambhe tathaiva c| kAyaM pravarttamAnaM tu, nivartayed yatamAno yatiH // 25 // TIkA--'ThANe' ityaadi| sthAne UrdhvasthAne, caiva-ca-punaHniSadane upavezane, tathaiva ca tvagvarttane zayane ullaGghanapralayane-ullaGghanaM ca pralaGghanaM cetyatayoH samAhArastasmin tatra-ullaGghane =sakRt tathA vidhanimittato gartAdyutkramaNe pralaGghane asakRdullaGghane, tathA-indrikarane meM pravRtti karane rUpa vacana vyApAra kA nAma AraMbha hai| yatanAvAna yati kA kartavya hai ki vaha apanI vacanagupti ko saMrambha, samArambha evaM AraMbha meM na lgaaye| ina saMrambhAdika se vacana ko haTAnA isI kA nAma vacogumi hai // 23 // aba tIsarI kAyagupti ko kahate haiM-'ThANe' ityAdi / anvayArtha (ThANe-sthAne) khaDe hone meM (nisIyaNe-ca niSadane) tathA baiThane (taheva ya tuyaTThaNe-tathaiva tvagvartane) zayana karane meM (ullaMghaNapalaMghaNeullaghanapralaMghane) ullaMgha karane meM-kisI khar3e Adiko eka bAra uchalakara pAra karane meM pralaMghana-karane meM arthAt bAra 2 uchalakara kisI khaDe kAraNabhUta maMtrAdikane jApa karavAmAM pravRtti karavA rU5 vacana yApAranuM nAma AraMbha che. tanAvAna yatinuM kartavya che ke, te pitAnI vacanaguptine saMraMbha, samAraMbha ane AraMbhamAM na lagADe A saMraMbhAdikathI vacanane haThAvavuM tenuM nAma vagupti che. 23 3 zrI yazustine 4-"ThANe" tyAhi ! . manyA:--ThANe-sthAne Sel AqAmA tayA nisIyaNe-ca niSadane mesapAmA taheva ya tuyaTTaNe-tathaiva svavarttane bhuvAmA ullaMghaNapalaMghaNe-ullaMghanapalaMghane ' karavAmAM koI ubhelAne uchALIne pAra karavAmAM Ave pralaMdhana karavAmAM vAra vAra uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam 993 yaNAM yojane-zabdAdiSu vyApAraNe ca yatamAno=yatanAM kurvANA yatiH saMrambhasamA rUbhe-saMrambhaH abhighAtAya yaSThimuSTayAdInAmutthApanam, etadapi saMkalpasUcakam , ata upacArAt saMkalpazabdavAcya bhavati, samArambhaH paritApakaro muSTAbhiH ghAtaH, anayoHsamAhAradvandvastasmin , tathA-Arambhe-prANivirAdhanArUpe vyApAre ca pravanamAnaM kAyaM tathava-zAstrarItyaiva tu-nizcayena nivartayet // 24 // 25 // Adi ko pAra karane meM, tathA (iMdiyANaM jujaNe-idriyAgAM yojane) indriyoM ko unake viSayabhUta padArthoM meM vyApAritakarane meM (jayaM jaI-yatamAnaH yatiH) yatanA pUrvaka pravRtti karane vAlA yati (saMrabha samAraMbha Arabhammi pavattamANaM kAyaM taheva niyatija-saMraMmbha samArambhe Arambhe ca pravartamAna kAyaM tathaiva nivartayet ) saMrambha, samArambha evaM Arambha meM pravartamAna apane zarIra ko zAstra meM kahI huI vidhi ke anusAra vahAM se haTAve / isakA nAma kAyagupti hai ___ mArane ke liye yaSTi muSTi Adi kA uThAnA yaha kAya kA saMraMbha hai| yadyapi saMrambha zabda kA artha saMkalpa hai parantu yahAM isa prakAra kI pravRtti vinA saMkalpa nahIM ho sakatI hai, ataH upacAra se isa prakAra ke vyApAra ko bhI 'saMrambha' isa rUpa se kaha diyA gayA hai| paritApa kAraka muSTi Adi kA abhighAta karanA isakA nAma samArambha / prANivirAdhanArUpa vyApAra meM zarIra kA lagAnA AraMbha hai| zarIra ko aise vyApAroM meM nahIM lagAnA isakA nAma kAyagupti hai // 24 // 25 // uchalavAmAM arthAta-vAraMvAra uchaLIne koI khADA Adine pAra karavA mAM tathA vizALa jaMjaNe-indriyANAM yojane chandrayAne senA viSayabhUta pahAbhA yAta 42vAmA jaya jaI-yatamAnaH yatiH yatanApUrva 4 pravRtti 42vaavaann| yati saMraMbhasamAraMbhe AraM. bhammi pavattamANaM kAyaM taheva niyattijja-saMraMmbhasamArambhe Arambhe ca pravarttamAnaM kAyaM tathaiva nivartayet sa22 sabhAra na mane sAlamA pravRttamAna potAnA zarIrane zAstramAM kahevAmAM Avela vidhi anusAra tyAMthI haThAve. saMraMbha samAraMbha, ane AraMbhamAM prarvatamAna pitAnA zarIrane zAstramAM kahevAmAM Avela vidhi anusAra tyAMthI haThAve tenuM nAma kAyagupti che. mAravA mATe hAthanuM temaja muThInuM uThAvavuM A kAyane saMraMbha che jo ke saMraMbha zabdano artha saMka95 che. paraMtu ahIM e prakAranI pravRtti vagara saMkalpa thaI zakatI nathI. AthI upacArathI kAyAnA A prakAranA vyApArane paNa "saraMbha" A rUpathI kahevAmAM Avela che. paritApa kAraka muThI Adine abhighAta kare tenuM nAma samAraMbha. prANI virAdhanA rUpa vyApAramAM zarIrane lagADavuM e Arambha che. zarIrane AvA vepAramAM na lagADavuM tenuM nAma kAyagupti che. 24rapA uttarAdhyayana sUtra: 3 Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 994 uttarAdhyayanasUtre samprati mUtrakRt samitiguptyoH parasparavizeSaM svayamAha -- mUlam-eyAo paMce samiIo, caraNassa ya pvttnne| guMtI niyaMttaNe vuttA, asubhatthesu ya savvaso // 26 // chAyA--etAH pazca samitayaH, caraNasya ca pravarttane / ____ guptayo nivartane'pyuktAH, azubhArthebhyazca sarvazaH // 26 // TIkA--'eyAo' ityAdi / caraNasya cAritrasya pravartane ca-cAritreSu pravRttAveva etAH pUrvoktAH prANAtipAtaviramaNAdayaH paJcasamitaya uktaaH| ca-puna: guptayaH sarvaza: sarvebhyo' zubhArthebhyaH azubhamanoyogAdibhyo nivarttane nivRttau, api zabdAt cAritrapratau ca uktaaH| 'asubhatthesu' ityatra paJcamyartha saptamI // 26 // aba sUtrakAra samitiaura gupti meM paraspara kyA bheda hai so dikhalAte haiM-'eyAo' ityAdi / __ anvayArtha-(caraNassa pavattaNe-cAritrasya pravartane) cAritra meM pravatti karane parahI( eyAo-etAH) pUrvokta prANAtipAta viramaNa Adi pAMca samatiyoM kahI gaI haiN| (savvaso asubhatthesu niyattaNe guttI dhuktA-sarvazaH azubhArthebhyazca nivartane api guptayaH uktAH) tathA samasta azubha manoyogAdika se nivartana meM "api' zabda se cAritra meM pravRtti karane meM guptiyA~ kahI gaI haiN| bhAvArtha--samiti kevala pravRtti svarUpa haiM aura ye mANAtipAta viramaNarUpa haiN| tathA guptiyAM pravRtti nivRtti ubhayasvarUpa hai // 26 // __ aba adhyayana kA upasaMhAra karate hue sUtrakAra inake AcaraNa have sUtrakAra samiti ane guptimAM parasparamAM ke bheda che te batAve che. -~-"eyAo" tyA ! anvayArtha --caraNassa pavattaNe-cAritrasya pravartane yAtrimA pravRtti 425 // upasthI / eyAo-etAH pUrvarita prAtipAta virama mAti pAya samitimA Qqiwi Apasa cha, tathA savvaso asubhatthe niyattaNe guttI yuttA-sarvazaH azu. bhArthebhyazca nivanene api guptayaH uktAH saghaNA azubha bhanI yeomAthI nivata namA "ga" zabdathI cAvitramAM pravRtti karavAmAM guptio kahevAmAM Avela che. bhAvArtha-samiti kevaLa pravRtti svarUpa che ane te prANAtipAta viramaNa rUpa che tathA gupti pravRtti-nivRtti ubhaya svarUpa che. rerA uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ priyadarzinI TIkA a. 24 aSTapravacanamAtRvarNanam sampratyadhyayanArthamupasaharanne tadAcaraNa phalamAha - mUlam - e~yA pavayaNamAyA, je' sammaM Ayare muMNI / 995 3 so vippaM savvasaMsArA, vippamuccai paMDie tiM' bemiM // 27 // // ii patrayaNamAiyaM cauvIsaimaM ajjhayaNaM samantaM // 24 // jAyA -- etAH pavanamAtRH yaH samyagAcarati muniH / sa kSipraM sarvasaMsArAd, vipramucyate paNDita iti bravImi ||27|| TIkA- 'eyA' ityAdi / yoniH etAH pUrvokta aSTa pravacanamAtRH samyak = avaiparItyena, na tu dambhAdinA, Acarati=sevate / paNDitaH = tattvAta svavivekavAn sa muniH kSimaM zIghraM sarvasaMsArAt=caturgatikarUpasakalasaMsArAt vipramucyate = sarvathA mukto bhavati / 'iti bravImi ityasyArthaH pUrvavad bodhyaH ||27|| itizrI - vizvavikhyAta - jagadvallabha - prasiddhavAcaka- paJcadazabhASAkalitalalitakalASAlApaka- pravizuddhagadyapadyanekagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka- zAhU chatrapati - kolhA pura- rAnapradatta - 'jainazAstrAcArya' padabhUSita - kolhApurarAja guru- bAlabrahmacAri- jainAcArya - jainadharmadevAkara - pUjyazrI ghAsIlAlavativiracitAyAmuttarAdhyayanamutrasya priyadarzinyAkhyAyAM vyAkhyAyAM 'pravacanamAtR ' 'nAmakaM caturvizatitamamadhyayanaM sampUrNam ||24|| phala kahate haiM-- 'eyA' ityAdi / anvayArtha -- (je muNI - yaH muniH ) jo muni (eyA pavayaNamAyo - etAH patramAtR) ina pUrvokta aSTamavacana mAtAoM ko (sammaM samyakra) aviparItatA se dambhAdika rahita (Ayare - Acarati, pAlate hai (paMDie - paMDita:) tatrAtattvavivekavAn ve muni (khiSpaM- kSipram ) zIghra hI (savvasaMsArAsarvasaMsArAt) caturgatikarUpa samasta saMsAra se sarvathA (vippamucahavipramucyate) mukta ho jAte haiN| aisA maiM kahatA hUM ||27|| | yaha cauvIsa vAM adhyayana samApta // 24 // mdhynne| upasaMhAra 2 sUtrAra tenA Ayaranu tyAhi ! uhe che -- " eyA" manvayArtha -- je muNI - yaH muniH ? bhuni patrayaNamAyA - etAH pravacanamAtR mA bhUvota yA pravayana bhAtAyane sammaM samyaka vyaviparitatAyI hala vyAhithI rahIta manIne zrAyare - Acarati pANe che. paMDie - paMDitaH tatvAtatvanA vivezyAnA te muni khiSpaM- kSipram zIghra ? savtrasaMsArA - sarvasaMsArAt pyAra gati3ya samagra saMsArathI sathA mukata banI jAya che. evu' huM' kahuM chu. ArachA zrI uttarAdhyana sUtranuM' cAvIsamuM adhyayana saMpUrNa // 24aa uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R akhila bhArata zvetAmbara sthAnakavAsI jaina zAstroddhAra samiti. gareDIyA kuvA rADa 1 grIna lAja pAse, rA ja keA 8. dAnavIronI nAmAvalI zarUAta tA. 18-10-44 thI tA. 15 5-60 sudhImAM dAkhala thayela saimbarAnAM mubAraka nAmeA. lAIpha membarAnuM gAmavAra kakAvArI lisTa. uttarAdhyayana sUtra : 3 (rUA. 50 thI ochI rakama bharanAranu nAma A yAdImAM sAmela karela nathI. ) ARGR GR ARAFARARKALAR K Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AmurabbIzrIo-11 ochAmAM ochI rU. 5000nI rakama ApanAra) nAma naMbara gAma rUpiyA 1 zeTha zAMtIlAla maMgaLadAsabhAI jANItA mIlamAlIka amadAvAda 10000 2 zeTha harakhacaMda kALIdAsabhAI vArIyA hA. zeTha lAlacaMdabhAI, jecaMdabhAI, nagInabhAI vRjalAlabhAI tathA vallabhadAsabhAI bhANavaDa 6000 3 keDArI jecaMda ajarAmara hA. haragoviMdabhAI jecaMdabhAI rAjakeTa para51 4 zeTha dhArazIbhAI jIvanabhAI vArasI 5 001 pa . pitAzrI chaganalAla zAmaLadAsanA smaraNArthe hA. zrI bhegIlAla chaganalAlabhAI bhAvasAra amadAvAda parapa1 6 sva. dinezabhAInA smaraNArthe hA. zeTha kAMtilAla maNIlAla jezIMgabhAI amadAvAda 5000 7 zeTha AtmArAma mANekalAla ha. zeTha cImanalAlabhAI zAMtIlAlabhAI tathA pramukhabhAI amadAvAda 6001 8 zrI zAmajI velajI vIrANI ane zrI kaDavIbAI vIrANI smAraka TrasTa hA. zeTha zAmajI velajI vIrANI rAjakoTa 5000 9 zrI zAmajI velajI vIrANI ane zrI kaDavIbAI vIrANI smAraka TrasTa hA. mAtuzrI kaDavIbAI vIrANuM rAjakeTa 5000 10 zeTha picAlAla pItAMbaradAsa amadAvAda para51 11 zAha raMgajIbhAI mehanalAla amadAvAda 5001 noTa - ghATake paravALA zeTha mANekalAla e. mahetA taraphathI amadAvAdamAM pAlaDI basa sTenDa pAse leTa naM. 250 vALI da98 ce. vAra jamIna samitine bheTa maLela che. ane jenuM rajIsTara tA. 22-3-60 nA rAja thaI gayela che. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 murabbIzrIo-20 ( ochAmAM ochI rUA. 1000 nI rakama ApanAra ) 1 vakIla jIvarAjabhAI vardhamAna koThArI hA. kahAtadAsabhAI tathA veNalAla koThArI jetapura 3605 2 dezI prabhudAsa muLajIbhAI rAjakoTa 3604 3 mahetA gulAbacaMda pAnAcaMda rAjakeTa 3284 mahetA mANekalAla amulakharAya ghATakepara 3250 5 saMghavI pItAmbaradAsa gulAbacaMda jAmanagara 3101 6 nAmadAra ThAkora sAheba lakhadhIrasiMhajI bahAdura morabI 2000 7 zeTha heracaMda kuMvarajI hA. zeTha nyAlacaMda laheracaMda siddhapura 2000 8 zAha chaganalAla hemacaMda vasA hA. mehanalAlabhAI tathA motIlAlabhAI muMbaI 2000 9 zrI sthAnakavAsI jaina saMgha ha. zeTha caMdrakAMta vIkamacaMda morabI 1963 10 mahetA semacaMda tulasIdAsa tathA temanA dharma patni a. sau. maNagaurI maganalAla ratalAma 1500 11 mahetA popaTalAla mAvajIbhAI jAmajodhapura 1502 12 dezI kapuracaMda amarazI hA. dalapatarAmabhAI jAmajodhapura 1002 13 bagaDIyA jagajIvanadAsa ratanazI dAmanagara 1002 14 zeTha mANekalAla bhANajIbhAI porabaMdara 1001 15 zrImAna caMdrasiMhajI sAheba mahetA (relave menejara) kalakatA 1001 16 mahetA somacaMda neNasIbhAI (karAMcIvALA) morabI 1001 17 zAha harilAla anepacaMda khaMbhAta 1001 18 medI kezavalAla harIcaMdra amadAvAda 1001 19 kaThArI chabIladAsa harakhacaMda muMbaI 1000 10 koThArI raMgIladAsa harakhacaMda bhAvanagara 1000 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sahAyaka membarA-63 (ochAmAM ochI rUA. 500 nI rakama ApanAra) 1 zrI sthA. jainasaMgha hA. zeDa eMjhAbhAI velazIbhAi 2 zeTha narAtamadAsa eghaDabhAi 3 zeTha ratanazI hIrajIbhAi hai| geradhanadAsabhAi 4 khATavIyA gIradhara paramANua hA. amIca dabhAi 5 meArIvALA saMghavI devacaMda neNazIbhAi tathA temanAM dharmapatni a. so. maNIbAI taraphathI hA. muLacaMda devaca dasa ghavI 6 vArA maNIlAla popaTalAla 7 gAsalIyA harIlAla lAlaca tathA ca'pAena geAsalIyA 8 zAha premacaMda mANekaca tathA a.sau. samaratabena 9 zeTha izvaralAla puruSAttamadAsa 10 zeTha caMdulAla chaganalAla 11 zAha zAMtilAla mANekalAla 12 zeTha zIvalAla DamarabhAi (karAMcIvALA ) 13 kAmadAra tArAcaMda pApaTalAla dheArAjIvALA 14 mhetA mAhanalAla kapuracaMda 15 zeTha gAviMdajIbhAI pApaTabhAI 16 zeTha rAmajI zAmajI vIrANI 17 sva. pitAzrI naMdAjInA mAthe hA. veNIcaMda, zAMtIlAla vaDhavANuzahera 750 zIva 700 jAmajodhapura 555 khAkhIjALIyA pa27 18 zrI sthA. jainasagha hA. zeTha ThAkarazI karazanajI 19 zeTha tArAcaMda pukharAjajI 20 zrI sthA. jaina saMdha malADa pa11 amadAvAda 502 502 502 501 501 501 ..2 lIMmaDI 101 rAjakoTa 501 500 500 501 uttarAdhyayana sUtra : 3 'd 99 "" 19 17 ?? 39 ( jANuAvALA ) meghanagara 501 thAnagaDha 50 auruM gAbAda 500 auraMgAbAda 500 21 mhetA muLacaMda rAghavajI hA. maganalAlabhAI tathA dUrlabhajIbhAi dhrAphA 750 22 zeTha harakhacaMda purUSAtama hA. IndukumAra cAravADa 500 23 kezarImalajI vastImalajI gugalIyA 29 malADa 500 24 zrI sthA. jaina saMgha hA. bATavIyA amIcada gIradharabhAI khAkhIjALIyA 501 25 zeTha khImajIbhAi khAvAbhAI hA. phUlacaMdabhAi gulAmacaMdabhAI, nAgaradAsabhAI, jamanAdAsabhAI muMbai 50 Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 zeTha maNIlAla meAhanalAla DagalI hA. muLajIbhAi maNIlAlabhAi muMbai 201 27 sva. kAMtIlAlabhAInA smaraNArthe hA. zeTha khAlacaMda sAkaraca'da 501 28 kAmadAra ratIlAla durlabhajI (jetapuravALA) 29 zAha jayaMtIlAla amRtalAla 30 veArA maNIlAla lakSmIcaMda 31 zeTha gulAmacada bhudarabhAi tathA kasturabena hA. bhAI aneApaca 32 33 34 mahAna tyAgI mena dhIrajakuvara cunIlAla mhetA zrI sthA. jaina saMdha 49 50 51 para 35 36 37 38 39 mhetA zAMtilAla maNIlAla hA. kamaLAbena mhetA 40 zrIyuta lAlacaMdajI tathA a. sau. dhIsAmena 41 zeTha meAhanalAla mukuTacaMda mAlayA 42 sva. zeTha ukAbhAI trIbhAvanadAsanA smaraNArthe temanAM dharmapatni lakSmIbAi gIradhara taraphathI hA. maraghAbena tathA maMgubena pArekha jyaMtIlAla manasukhalAla rAjakeATavALA hA. vinubhAi 44 zrIyuta zeTha lAlacaMdajI mIzrIlAlajI 43 45 zrI prathA jaina saMgha 46 zrI sthA. jaina saMgha 47 48 zrI maganalAla chaganalAla zeTha jAmanagara zeTha caturadAsa ThAkarazI tathA a. sau. naMdakuvarabena zeTha devacada amarazI (bena dhIrajakuMvaranI dIkSA prasaMge bheTa) bhANavaDa zrI sthA. jaina sa Mgha (mena dhIrajakuMvaranI dIkSA prasage bheTa) bhANavaDa vakIla vADIlAla nemacaMda zAha vIramagAma ,, muMbaI 500 zIva 501 zIva 501 khAroDa 501 dhrAphA 501 dhrAphA 51 rAjakeATa 501 503 501 501 501 amadAvAda 556 501 501 zeDa guDamalajI zeSamalajI jovara sva. turakhIyA laheracaMda mANekacaMdanA smaraNArthe temanAM dharmapatni jIvatIbAI taraphathI hA bhAI jayaMtIlAla tathA pUnamacaMdabhAi zAhu acaLadAsa zukanarAjI hA, zeTha zukanarAjajI bhAvasAra khADIdAsa gaNezabhAI a. sau, hIrAbena mANekalAla mhetA zvetA zAMtIlAla maganalAla tathA a. sau, padmAvatI zAMtilAla mahetA uttarAdhyayana sUtra : 3 99 9) amadAvAda 501 501 :9 501 , vAMkAnera 501 boTAda 501 (kharAra) pIpaLagAMva 501 DabhAsa 501 amadAvAda 501 dhaMdhukA 201 ghATakeApara 201 amadAvAda 50 Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 443 zeTha hIrAcaMdajI vanecaMdajI kaTArIyA 54 zeTha cheTubhAi haragoviMdadAsa kaTArIvALA 55 56 pArekha ratilAla nAnacaMdra merakhIvALA taraphathI temanAM pitAzrI nAnacaMnlR gAviMdrajInA smaraNArthe tathA temanAM dharma patni a, sau. vasaMta bahenanA aThAi tapa nimite hA, bhupatalAla ratilAla amadAvAda amadAvAda 511 sva. zAha trIbhAvanadAsa maganalAlanA smaraNArthe temanAM dharmapatni zIvakuvarakhAI taraphathI hA. ratIlAla trIbhAvanadAsa zAha zrImAna nAthAlAla mANekacaMda pArekha muMbai (mATu MgA) 501 zrI lIMmaDI sa MpradAyanA gacchAdhIpatI pU. AcArya mahArAjazrI lAdhAjI svAmInA smaraNArthe hA. zeTha jezIMgabhAi pAcAlAla (mahArAjazrI cheTAlAlajI sadAnaMdInA upadezathI) sva. zrI vinayamUrti zrI lakhamIcaMdajI mahArAjanA smaraNArthe hA. zeTha jezIMgabhAi pAcAlAla (mahArAjazrI cheoTAlAlajI sadAnadInA upadezathI ) amadAvAda 501 59 57 58 khA. bra. prabhAvatI bena kezavalAla ujenavALA taraphathI temanI dIkSA prasa Mge 61. zrIyuta harajIvanadAsa rAyacaMa hA. chabIladAsa harajIvana 62 zeDa popaTalAla haMsarAja tathA divALIbenanA smaraNAthe hA. zeTha bAbulAla popaTalAla a. sau. lIlAvatI ena izvaralAla 63 hubalI 201 muMbai 50 1 uttarAdhyayana sUtra : 3 amadAvAda 101 511 vIramagAma 553 amadAvAda 501 amadAvAda 502 502 :9 Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 549 lAipha membare amadAvAda tathA parAo 251 1 zeTha gIradharalAla karamacaMda 2 zeTha cheTAlAla vakhatacaMda ha. phakIracaMda bhAI 251 3 zAha kAMtilAla trIbhovanadAsa 251 4 zAha popaTalAla mohanalAla 251 5 zeTha premacaMda sAkaracaMda 250 6 zAha ratIlAla vADIlAla 251 7 zeTha lAlabhAI maMgaLadAsa 251 8 sva. amRtalAla vardhamAnanA smaraNArthe ho. kAnajIbhAI amRtalAla desAI 251 9 zAha naTavaralAla caMdulAla 251 10 zAha narasiMhadAsa trIbhovanadAsa 251 11 bIpInacaMdra tathA umAkAMta cunIlAla ge pANI 301 12 zrI zAhapura dariyApurI ADakaTI sthA. jaina upAzraya hA. vahIvaTa kartA zeTha IzvaralAla puruSottamadAsa 251 13 zrI chIpALa darIyApurI AThakeTI sthA. jaina saMgha hA. zeTha caMdulAla acaratalAla 251 14 zAha cInubhAI bAlAbhAI Co. zAha bAlAbhAI mahAsukhalAla 251. 15 zAha bhAIlAla ujamazI 251 16 zrI sukhalAla DI. zeTha hA. De. ku. sarasvatIbena zeTha 251 17 zrI saurASTra sthA. jaina saMgha hA. zeTha kAMtilAla jIvaNalAla 251 18 medI nAthAlAla mahAdevadAsa 251 19 zAha mehanalAla trIkamalAla 251 20 zrI chakeTI sthA. jaina saMgha hA. zeTha piyAlAla pitAmbaradAsa 251 21 dezAI amRtalAla vardhamAnanA smaraNArthe hA, bhAIlAla amRtalAla 251 22 zAha navanItarAya amulakharAya 251 23 zAha maNIlAla AzArAma 251 24 zeTha cInubhAI sAkaracaMda 251 25 zAha virajIvanadAsa umedacaMda 251 26 zAha rajanIkAMta kasturacaMda 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 251 301 27 saMghavI jIvaNalAla chaganalAla 251 28 zAha zAMtilAla mehanalAla dhrAMgadhrAvALA 252 29 a. sau. bena ratanabAI nAdecA hA. zeTha dhulAi caMpAlAlajI 251 30 zAha harilAla jeThAlAla bhADalAvALA 251 31 zrI sarasapura darIyApurI ATha koTI sthA. jaina upAzraya hA. bhAvasAra bhegIlAla chaganalAla 251 32 zeTha pukharAjajI samatIrAmajI punamiyA sAdaDIvALA 251 33 sva. pitAzrI javAharalAlajI tathA pU. cAcAjI hajArImalajI baraDIyAnA smaraNArthe hA. muLacaMda javAharalAlajI baraDIyA 34 sva. bhAvasAra babAbhAI (maMgaLadAsa) pAnAcaMdanA samaraNArthe hA. temanAM dharmapatni purIbena 35 sva. pitAzrI ravajIbhAI tathA sva. mAtuzrI muLIbAInA smaraNArthe hA. kakalabhAI koThArI 36 bhAvasAra kezavalAla maganalAla 251 37 zAha kezavalAla nAnacaMda jAkhaDAvALA hA. pArvatI bena 251 38 zAha jItendrakumAra vADIlAla mANekacaMda rAjasItApuravALA 251 39 zrI sAbaramatI sthA. jaina saMgha hA. zeTha maNalAlabhAI 250 40 bhAvasAra cheTAlAla chaganalAla 251 41 bhAvasAra sakArAbhAI chaganalAla 251 42 a sau. bena jIvIbena ratilAla hA. bhAvasAra ratilAla haragoviMdadAsa 251 43 bhAvasAra bhegIlAla jamanAdAsa pATaNavALA 251 44 saMghavI bAlubhAI kamaLazI tathA temanAM dharmapatnio a.sau. caMpAbena tathA vasaMtabena taraphathI 4pa a. so vighAbena vanecaMda dezAI varSItapa tathA aThAI prasaMge hA. bhupendrakumAra vanecaMda desAI 417 46 zAha naTavaralAla gokaLadAsa 251 47 zAha zAmaLabhAI amarazIbhAI 251 48 a. sau. kaMkubena (bhAvasAra bhegIlAla chaganalAlanAM dharmapatni) 309 49 . sau. savitAbena (yaMtIlAla bhogIlAlanAM dharmapatni) 251 50 a. sau. zAMtAbena (dInubhAI bhegIlAlanAM dharmapatni) 251 51 a. sau. sunaMdAbena (ramaNabhAI bhogIlAlanAM dharmapatni) 251 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 301 251 301 251 301 251 251 251 251 251 251 para zeTha hIrAjI rUganAthajInA smaraNArthe hA. vAgamalajI rUganAthajI 53 zeTha maNIlAla boghAbhAI 54 paTavA sumeramalajI anepacaMdajI jodhapuravALA 55 sva. mANekalAla vanamALIdAsa zeThanA smaraNArthe hA. ramaNalAla mANekalAla 56 sva. zAha dhanarAjajI khemarAjajInAM kamaraNArthe hA. kanaiyAlAla dhanarAjajI 57 zrI sAraMgapura da. A. ke. sthA. jaina saMgha hA. zAha ramaNalAla bhagubhAI 58 dozI harajIvanadAsa jIvarAja tathA lakSmIbAI laheracaMdanA smaraNArthe hA. dezI manaharalAla karazanadAsa muLIvALA 59 zAha punamacaMda phatehacaMda 60 zrIyuta caturabhAI naMdalAla 61 zrIyuta amRtalAla IzvaralAla mahetA 62 zAha jAdavajI mehanalAla tathA zAha cImanalAla amulakhabhAI 63 a.sau. bena lAbhubena maganalAla ha. zAha amRtalAla dhanajIbhAI vaDhavANa zaheravALA 64 a. sau. bena kAMtAbena goradhanadAsa (cAMdamuninA upadezathI) 65 dezI kulacaMda sukhalAlabhAI boTAdavALAnA smaraNArthe hA. dezI chabIladAsa kulacaMdabhAI 66 lAlAjI rAmakuMvarajI jenA 67 zeTha choTAlAla gumAnacaMda pAlanapuravALA 68 zAha dhIrajalAla motIlAla 69 saMghavI sUryakAMta cunIlAlanA smaraNArthe hA. saMghavI jIvaNalAla cunIlAla 70 bhAvasAra mohanalAla amulakharAya 71 mahetA mULacaMda maganalAla 72 vaidya narasiMhadAsa sAkaracaMdanAM dharmapatni revAbAInA smaraNArthe hA. harIlAla narasiMhadAsa 73 zAha phulacaMda mulacaMdabhAI hA. hasamukhabhAI phulacaMdabhAI 74 zeTha mizrI lAlajI javAharalAlajI baraDIyA 75 zAha lalubhAI maganabhAI cUDAvALA hA. jazavaMtalAla lalubhAI 301 251 251 251 251 251 251 251 251 251 251 251 301 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 251 251 251 a. 251. 251 251 251 251 251 76 kumArI puSpAbena hIrAlAla (cAMda muninA upadezathI) 77 zAha maNIlAla ThAkarazI hA. kamaLAbena maNIlAla lakhataravALA - (cAMda muninA upadezathI) 78 mIsa nalInIbena jayaMtIlAla 79 sva. umedarAma tribhuvanadAsanA dharmapatni kAzIbAInA smaraNArthe hA. zAMtilAla umedarAma (cAMda muninA upadezathI) 80 sva. bhAvasAra mohanalAla chaganalAlanA dharmapatni divALIbAInA smaraNArthe hA. ratIlAla mANekalAla (cAMda muninA upadezathI) 81 mahetA devIcaMdijI khUbacaMdajI dhekA gaDhasIyANAvALAnA smaraNArthe hA. mahetA cunIlAla haramAnacaMda 82 ghAsIlAlajI mohanalAlajI ke ThArI 9/0. lakSmI pustaka bhaMDAra 83 sva. zeTha nAthAlAla ratanAbhAI mAraphatIyAnA smaraNArthe punAbena taraphathI hA. karazanabhAI (cAMda muninA upadezathI) 84 zAha maNIlAla chaganalAla 85 bhAvasAra jayaMtIlAla bhogIlAla bhAvasAra dinubhAI bhegIlAla 87 bhAvasAra ramaNalAla bhegIlAla 88 bhAvasAra kanubhAI sakaracaMda 89 zeTha bherUmalajI sAheba jodhapuravALA 90 sva. banANI vardhamAna rAmajIbhAI kuMdaNavALAnA smaraNArthe hA. zAMtilAla vardhamAna 91 sva. zAha kacarAbhAI laherAbhAInA smaraNArthe hA. zAMtilAla kacarAbhAI 92 eka svayamI baMdhu hA. zAha rakhabhadAsajI jayaMtilAlajI 93 a. sau. sarasvatIbena maNIlAla caturabhAI zAha | (sadAnaMdI choTAlAla mahArAjazrInA upadezathI) 94 cImanalAla maNIlAla zAha (dariyApurI saMpradAyanA pU. tapasvI mahArAzrI mANekacaMdrajI mahArAjanA ziSya munizrI maganalAlajI mahArAjazrInA smaraNArthe) 95 jekuMvara vrajalAla pArekha 96 punamacaMdajI javAharalAlajI baraDIyA 251 251 251 251 251 251 251 251 151 251 251 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 251 251 97 a. sau. lIlAvatI dhIrajalAla mahetA C/0. dhIrajalAla trIkamalAla mahetA 301 98 zeTha rAjamalajI ghAsImalajI ke ThArI kazIthaDavALA taraphathI sthA. jaina saMghane bheTa 251 99 zeTha cunIlAla bhagavAnajI C[. ratIlAla cunIlAla 251 100 bhAgyavatI aravIMdakumAra Cl0. aravIMdakumAra sArAbhAI bhAvasAra 251 101 a. sI. caMcaLabena manasukhalAla hA. manasukhalAla jeThAlAla rUperA 102 sva. AsIbAI tathA zeTha vastImalajI bhemAjInAM smaraNArthe hA. zeTha mIzrImalajI devIcaMdajI osavAla kevALA 251 103 sva. zeTha kIzanamalajI mAMDatanA smaraNArthe hA. zIremalajI kIzanamalajI sojatavAlA 104 sva. zeTha vakatAvaramalajInA smaraNArthe hA. zeTha dhIsAlAlajI mukanArAjajI zIyArIyA (jodhapuravALA) 105 zAha mahAsukhalAla bhAIlAla (sadAnaMdI paMDita munizrI choTAlAlajI mahArAjanA upadezathI) 251 106 a. sau. kAMtAbena kALIdAsa C/o. kumAra buka bAIDIMga varkasa 251 107 sva. zeTha hIMmatalAla maganalAlanA smaraNArthe temanA suputra mesarsa dvArakAdAsa enDa bradharsa taraphathI 351 108 a. sau. kAMtAbenanA smaraNArthe hA. bhAvasAra nAgaradAsa harajIvanadAsa 109 zrI umedacaMda ThAkarazI Cl0. M/s. yu. TI. gopANI enDa sansa 351 110 pU. mAtuzrInA smaraNArthe hA. bhAvasAra bhogIlAla chaganalAla 251 111 zAha zAMtilAla mehanalAla 251 112 sararavatI pustaka bhaMDAra hA. prabhudAsabhAI mahetA 251 113 zAha bhulAla kALIdAsa 114 sva. pitAzrI motIlAlajInA smaraNArthe hA. mahetA raNajItalAlajI motIlAla udepuravALA 115 zeTha parasotamadAsa amasInA dharmapatni rava. kusumabenanA smaraNArthe tathA a. sa. savitAbenanA mAsakhamaNa nimitte hA. semacaMda parasotamadAsa (piTa sudAnavALA) 301 251 251 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 116 zrImAna jorAvaramalajI dharmacaMdajI, DuMgaravAla rAjAjI rAjAjIkAkeraDA vALA (munizrI mAMgIlAlajInA upadezathI) amalanera 1 zAha nAgaradAsa vAghajIbhAI 2 zrI sthA. jaina saMgha hA. zAha gAMDAlAla bhIkhAlAla 251 251 ajamera 1 zeTha bhurAlAla mohanalAla DuMgaravAla 251 251 251 251 alavara 1 zrImatI caMpAdevI C/0. buddhAmalajI ratanamalajI sacetI 2 cAMdamalajI mahAvIraprasAda pAlAvata 3 zrIyuta rUSabhakumAra sumatikumAra jaina Asanasela 1 bAvIzI maNIlAla catrabhujanA smaraNArthe temanAM dharmapatni maNIbAI taraphathI hA. rasikalAla, anilakAMta, vinedarAya ATakeTa 1 hetA cunIlAla nAraNadAsa 251 301 ANaMda 251 1 zeTha ramaNIkalAla e. kapAsI hA. manasukhalAlabhAI AkelA 1 zeTha kaMcanalAlabhAI rAghavajI ajamerA C0. mesarsa ajamerA bradharsa enDa ku. (pU. sadAnaMda munizrI choTAlAlajI mahArAjanA upadezathI) 251 igatapurI 1 zeTha pannAlAla lakhIcaMda jaina 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13 Indara 1 a. sau. bena dayAbena mohanalAla dezAI jetapuravALA (a. sau. bena vidyAbenanA vaSI tapa nimite) hA. araviMdakumAra tathA jItendrakumAra 251 2 zrIyuta bhAIlAla chaganalAla turakhIyA 351 3 sva. gaurIzaMkara kALIdAsa dezAI jetapuravALAnA maraNa hA. bhupatalAla gaurIzaMkara desAI 250 udepura 1 zeTha motIlAlajI raNajItalAlajI hIMgaDa 251 2 zrImatI sehInIbAI C/o. motIlAlajI raNajItalAlajI hIMgaDA 251 3 a. sI. bena candrAvatI te zrImAna bahetalAlajI nAharanAM dharmapatni hA. zeTha meMtIlAlajI raNajItalAlajI hIMgaDa 251 4 zeTha chaganalAlajI bAgrecA 251 5 zeTha maganalAlajI bAgrecA 251 6 sva. zeTha kALulAlajI leDhAnA smaraNArthe hA. zeTha delatasiMhajI leDhA 251 7 sva. zeTha pratApamalajI sAkhalAnA smaraNArthe hA. prANalAla hIrAlAla sAkhalA 251 8 zeTha bhImarAjajI thAvaracaMdajI bAphaNA 251 9 zrIyuta sAhebelAlajI mahetA 301 10 zeTha pannAlAlajI gaNezalAlajI hIMgaDa 251 11 zeTha dIpacaMdajI pannAlAlajI loDhA 2 51 upaleTA 251 1 zeTha jeThAlAla goradhanadAsa 2 sva. bena saMtokabena kacarA hA. otamacaMdabhAI, choTAlAlabhAI tathA amRtalAlabhAI vAlajI (kalyANavALA) 3 zeTha khuzAlacaMda kAnajIbhAI hA. zeTha pratApabhAI 4 dezI vIThThalajI harakhacaMda pa saMghANI muLazaMkara harajIvanabhAInA smaraNArthe hA. temanA putro jayaMtIlAla tathA ramaNIkalAla 251 251 251 251 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ umaragAMva rADa 1 zAha mAhanalAla peApaTalAla pAnelIvALA eDana kempa 1 mahetA premacaMda mANekacaMdanA smaraNAthe hA. rAyacaMdabhAi, pApaTalAlabhAi tathA rasIkalAlabhAi zAha jagajIvanadAsa purUSottamadAsa zAha gokaLadAsa zAmajI udANI ra 3 14 kelakattA 1 zrI kalakatA jaina zva. sthA. (gujarAtI) saMgha hA. zAhe jayasukhalAla prabhulAla kalAla 1 zeTha meAhanalAla jeThAbhAInA smaraNArthe hA. zeTha AtmArAma mehanalAla 2 DA, mayAcaMda maganalAla zeTha hA. DA. ratanacaMdna mayAcada 3 sva. nAthAlAla umedacakranA smaraNArthe hA. zAha ratIlAla nAthAlAla 4 zeTha maNIlAla talakacaMdanA smaraNArthe hA. mAraphatIyA caMdulAla maNIlAla 5 sva. zrIyuta vADIlAla parazeAtamadAsanA smaraNArthe hA. ghelAbhAi tathA AtmArAmabhAI zAhu nAgaradAsa kezavalAla 7 zrI sthA. jaina saMgha hA, zeTha AtmArAmabhAI meAhanalAlabhAi kaDI 1 zrI sthA. dariyApurI jaina saMgha hA. bhAvasAra dAmAdaradAsabhAI IzvaralAlabhAI 2 pAtImena C. . jesIMgabhAi izvaralAlabhAi uttarAdhyayana sUtra : 3 251 251 251 251 251 251 251 251 251 251 251 251 251 251 Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 15 kaThora 1 zrI sthA. jainasaMgha hA. zeTha jezIMgabhAI picAlAla (mAdhavasiMhajI mahArAjazrInA upadezathI) katrIsagaDha 1 zrI ke. sthA. jaina saMgha hA. zeTha devacaMda amulakha kalyANa 1 saMghavI ThAkarazIbhAI saMghajInA samaraNArthe hA. zAha hIMmatalAla harakhacaMda 251 251 251 kAnapura 1 zAha ramaNIkalAla premacaMda kuMdaNuM-ATakeTa 1 dezI ratIlAla karazI lakI 1 paTela geviMdalAla bhagavAnajI 2 paTela khImajI jeThAbhAI vAghANI (temanA sva. suputra rAmajIbhAInA smaraNArthe) 251 302 kampAlA 1 sva. zeTha nAnacaMda metIcaMda dhrAphAvALAnA smaraNArthe hA. temanA suputra jamanAdAsa nAnacaMda zeTha 2 zrImatI hIrAbena, ratIlAla nAnacaMda zeTha dhrAphAvALA 251 251 251 kuzaLagaDha 1 zeTha caMpAlAlajI devIcaMdajI khAkhIjALIyA 1 bATavIyA gulAbacaMda lIlAdhara 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khArAghoDA 251 1 sva. pitAzrI harajIvanadAsa lAlacaMda zAha tathA sva. a. sau. bena jamakubAI tathA lIlAbAInA smaraNArthe hA. narasiMhadAsa harajIvanadAsa 2 sva. zeTha oghaDalAla lakSmIcaMdanA smaraNArthe hA. bhAIcaMda oghaDabhAI khIcana 1 zeTha kizanalAla pRthvIrAja 352 khuradAreDa 1 zeTha gIradhArIlAlajI sItArAmajI kheMDapavALA 2 zeTha narasiMhadAsa zAMtIlAlajI bheralAvALA (munizrI cAMdamalajInA upadezathI) 2pa1 prabhAta 251 251 1 zeTha mANekalAla bhagavAnadAsa 2 zeTha trivanadAsa maMgaLadAsa 3 zrI sthA. jaina saMgha hA. paTela kAMtIlAla aMbAlAla 4 zAha caMdulAla harIlAla 5 zAha sAkaracaMda mehanalAle 6 zAha sakarAbhAI devacaMda 251 251 251 251 251 gAMdhIdhAma 1 zAha morArajI nAgajI enDa ku. guMdAlA 1 zAha mAlazI ghelAbhAI gulAbapurA 1 zrI sthA. jaina vardhamAna saMgha hA. mAMgIlAlajI ukAramalajI nepavALA 251 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 301 301 251 251 251 251 17 goMDala 1 sva. bAkhaDA vaccharAja tulasIdAsanAM dharmapatni kamaLa khAI taraphathI hA. mANekacaMdabhAI tathA kapuracaMdabhAI 2 pIpaLIyA lIlAdhara dAmodara taraphathI temanAM dharmapatni a. sI. lIlAvatI sAkaracaMda koThArInA bIjA vaSI tapanI khuzAlImAM 3 kAmadAra juThAlAla kezavajInA smaraNArthe hA. harIlAla juThAlAla kAmadAra 4 sva. kaThArI kRpAzaMkara mANekacaMdanA smaraNArthe hA. temanAM dharmapatni prabhAkuMvarabena 5 koThArI gulAbacaMda rAyacaMda raMgunavALA 6 jasANI rUganAthabhAI nAnajI hA. cunIlAlabhAI 7 mAstara hakamIcaMda dIpacaMda zeTha gedharA 1 zAha trIbhavanadAsa chaganalAla 2 sva. premacaMda ThAkarazInA smaraNArthe ha. zAha cunIlAla premacaMda ghaTakaNa 1 zAha caMdulAla kezavalAla ghelavaDa (thANA) 1 mahetA gulAbacaMdajI gaMbhIramalajI gheDanadI 1 zeTha caMdrabhANa bhAcaMda gAdIyA cuDA 1 zrI sthA. jaina saMgha hA. ratIlAla maganalAla gAMdhI ceTIlA 1 zAha vanecaMda jeThAlAla zrI sthA. jaina saMghane bheTa 301 301 251 300 25. 251 301 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cArabhujADa 1 zeTha mAMgIlAlajI hIrAcaMdajI bAbela 301 jamazedapura 1 dezI jhaveracaMda valabhajI 251 jalesara (bAlAra) 1 saMghavI nAnacaMda pipaTabhAI thAnagaDhavALA 251 jayapura 1 zrImAna hiMmatasiMhajI sAheba galUDiyA, eDisanala kamiznara ajamera DIvIjhanavALAnAM dharma patni a. sau. mANekakuMvarabena taraphathI hA. khuzAlasiMhajI galUDiyA 2 zrImAna zeTha zIremalajI navalakhAMnA dharma pati a.sau. premalatadevI 351 251 jAvI 251 1 sva. bhaMDArI svarUpacaMdajI zAhanA dharmapatni motIbenanA smaraNArthe hA. zrIyuta lAlacaMdajI rAjamalajI kIzanagaDhavALA (cAMdamuninA upadezathI ) jAmakhaMbhALIyA 1 zeTha vasanajI nAraNajI 2 zrI sthA. jaina saMgha ha. mahetA raNachoDadAsa paramANaMda 3 saMghavI prANalAla lavajIbhAI 251 251 251 jAmanagara 1 zAha choTAlAla kezavajI 2 verA cImanalAla devajIbhAI 3 De. sAheba pI. pI. zeTha 251 251 250 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 zAha raMgIladAsa pepaTalAla 5 vakIla maNIlAla kheMgArabhAi punAtara junAradeva 1 ghelANI trIkamajI lAdhAbhAI 19 1 zrI sthA. jaina saMdha hA. mhetA peApaTalAla mAvajIbhAi 2 zAhu trIbhAvanadAsa bhagavAnajI pAnelIvALA 3 dezI mANekacaMda bhavAna 4 paTela lAlajI juDAbhAI 5 zeTha bAvanajI jeThAbhAI 6. zeTha vrajalAla cunIlAla junAgaDha 1 zAha maNIlAla mIThAbhAI hA. hiralAlabhAI (hATInAmALIyAvALA) 251 jAmajodhapura 1 kAThArI DaoNlarakumAra veNIlAla 2 a. sau. mena surajakuMvara veNIlAla keAThArI 1 2 jetapura 3 zeTha amRtalAla hIrajIbhAi hA. narabherAmabhAI (jasApuravALA) 4 dozI TAlAla vanecaMda jetalasara zAhu lakSmIca Mda kapUracaMda kAmadAra lIlAdhara jIvarAjanA smaraNArthe temanAM dharmapatni jakhakamena taraphathI hA zAMtIlAlabhAi goMDalavALA jodhapura uttarAdhyayana sUtra : 3 1 zeTha navaratanamalajI dhanavatasiMhajI 2. zeTha hastImalajI manarUpamalajI sAmasukhA 51 251 51 387 251 251 251 251 251 251 251 251 251 251 251 250 pA Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 251 251 3 zeTha pukharAjajI padamarAjajI bhaMDArI 4 zeTha vastImalajI AnaMdamalajI sAmasukhA jorAvaranagara 1 zrI sthA. jaina saMgha hA. zeTha caMpakalAla dhanajIbhAI jharIyA 1 zrI sthA. jaina saMgha ha. zeTha kaniyAlAla bI. maMdI DeDAyA 251 251 1 zrI sthA jena saMgha 250 1 2 DhasA zrI DhasAgAma sthA. jaina saMgha hA. eka sadugrahastha taraphathI 251 zrI sthA. jaina saMgha hA. bagaDiyA narabherAma jeThAlAla (DhasA jaMkazana) 250 1 tAsagAMva sva. cunIlAlajI dugaDanA smaraNArthe temanAM dharmapatni DhAMTubAInA taraphathI hA. zeTha rAmacaMdajI dugaDa 351 thAnagaDha 251 251 251 301 1 zAha ThAkarazIbhAI karasanajI 2 zeTha jeThalAla trIbhevanadAsa 3 zAha dhArazIbhAI pAzavIrabhAI hA. sukhalAlabhAI 4 haMsAbena aravIMda hA. bhAI ravIcaMda mANekacaMda dahANuDa 1 zAha harajIvanadAsa oghaDa khaMdhAra (karAMcIvALA) dAhoda 1 zeTha mANekalAlabhAI kheMgArajI 251 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 21 dilhI 1 lAlajI pUrNacaMdajI jena (senTrala beMkavALA) 351 2 zrIyuta kIzanacaMdajI mahetAbacaMdajI ceraDIyA hA. zrImatI nagInAdevI tathA zrIyuta mahetAbacaMda jaina 251 3 a. sau. sajajanabena IdaramalajI pArekha 251 4 lAlAjI mIThanalAlajI jena enDa sansa 301 5 lAlAjI gulazanarAyajI jena enDa sansa 301 6 sva. lakSmIcaMdajInA smaraNArthe nagInAdevI sujatInA taraphathI hA. saMghavI hematakumArajI jaina 251 7 bena vijyAkumArI jaina C/o. mahetAbacaMda jaina (vavRddha sala svabhAvI phUlamatIjI mahAsatIjInI preraNAthI ) 251 8 zrImAna lAlAjI ratanacaMdajI jaina C/o. AI. sI. hejhIyarI 251 dhrAphA 1 zeTha maNIlAla jecaMdabhAI 251 dhAra 1 zeTha sAgaramalajI panAlAlajI 251 dhrAMgadhrA 305 1 bhAva dIkSita a.sau. rUpALIbena himatalAla saMghavIne tapazcAthe saMghavI cImanalAla paratamadAsa saMghavI taraphathI 2 saMghavI narasiMhadAsa vakhatacaMda 3 zrI sthA. jaina moTA saMgha hA. zeTha maMgaLajI jIvarAja 4 Thakakara nAraNadAsa haragoviMdadAsa 5 kaThArI kapuracaMda maMgaLajI 301 251 251 251 dhorAjI 1 mahetA prabhudAsa muLajIbhAI 2 a. sau. bacIbena bAbubhAI 351 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3 dhI navasaurASTra eIla mIla prA. lImITeDa 4 sva. rAyacaMda pAnAcaMdanA smaraNArthe hA, cImanalAla rAyacaMda zAha 5 gAMdhI peApaTalAla jeca dabhAi 6 dezAI chaganalAla DAhyAbhAI lADavALAnA dharmapatni 7 8 9 10 zeTha dalapatarAma vasanajI mahetA 22 divALIbena taraphathI hA. kumArI hasumatI eka sagrahastha hA. mahetA prabhudAsa muLajIbhAi sva. pitAzrI bhagavAnajI kacarAbhAinA tathA ci. haMsAnA smaraNArthe hA. paTela dalIcaMda bhagavAnajI mahetA hemacaMda kALIdAsa jAmakhabhALIyAvALA dhaMdhukA 1 zeTha pApaTalAla dhArazIbhAI ra sva. gulAmacaMdabhAinA smaraNArthe hA. veArA pApaTalAla nAnacaMda 3 zrI catrabhuja vAghajIbhAI vasANI dhuliyA 1 zrI ameAla jaina jJAnAlaya hA, kanaiyAlAlajI chAjeDa naDIyAda 1 zAhu mehanalAla bhurAbhAI nArAyaNa gAma 1 metIlAlajI hIrAcadajI cAraDIyA bArIvALA na durabAra 1 zrI sthA. jaina saMgha hA. zeTha premacaMda bhagavAnalAla uttarAdhyayana sUtra : 3 nAgAra 1 zrIpAlabhAi enDa kuAM. hA. sAgaramalajI lukaDa DeravALA taraphathI 251 301 250 251 251 251 301 251 251 251 251 251 251 251 250 251 Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 23 pAlanapura 251, 1 bena lamIbAI hA. mahetA harilAla pitAMbaradAsa 2 zrI kAgaccha sthA. jaina pustakAlaya hA. kezavalAla che. zAha 251 pAsaNA 1 zrI 2thA. jaina saMgha hA. zAha iTAlAla pUMjAbhAI 251 1 pAleja sva. manasukhalAla mohanalAla saMghavInA smaraNArthe hA. bhAI dhIrajalAla manasukhalAla 301 1 prAMtIja sthA. jaina saMgha hA. zrIyuta aMbAlAla mahAsukharAma pIpaLagAMva 25 1 zeTha gudaDamalajI zeSamalajI jevara C/. zeTha bAlacaMda mIzrIlAla 501 pUnA 1 zeTha uttamaMcadajI kevaLacaMdajI dhekA 25 phelanA 301 1 mahetA pukharAjajI hastImalajI sAdaDIvALA 2 mahetA kuMdanamalajI amaracaMdajI sAdaDIvALA 25 bagasarA 1 zeTha piTalAla rAghavajI rAIDIvALA hA. nAnacaMda premacaMda zAha 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 baravALA-ghelAzA sva. mehanalAla narasiMhadAsanA samaraNArthe hA. temanAM dharmapatni surajabena morArajI 251 badanAvara 1 zrI vardhamAna sthA. jaina zrAvaka saMgha hA. mizrIlAla jena vakIla 251 bAlerA 1 zAha jeThamalajI hastImalajI bhagavAnadAsajI bhaNasArI 251 251 254 bIdaDA 1 zAha kAnajI zAmajIbhAI bikAnera 1 zeTha bherudAnajI zeThIyA berAjA 1 zeTha gAMgajI kezavajI jJAnabhaMDAra mATe belArI 251 251 1 zrI sthA. jaina saMdha hA. zeTha hajAramalajI hastImalajI rAMkA berame 1 zrI bera sthA. jaina saMgha hA. mahetA navalacaMda hAkemacaMda 251 beMgalora 1 bATavIyA vanecaMda amIcaMda, mahAvIra TekSaTAIla sTera taraphathI bhAI candrakAntanA lagnanI khuzAlImAM 2 zeTha kizanalAlajI kulacaMdajI sAheba 252 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 25 251 eTAda 1 sva. vasANI haragoviMdadAsa chaganalAlanA smaraNArthe hA. temanAM dharmapatni chabalabena boDelI 1 zAha pravINacaMdra narasiMhadAsa sANaMdavA 2 zAha gIradharalAla sAkaracaMda 251 251 berA 251 251 1 svarUpacandajI javAharamalajI baraDIyA, manebAI suganalAlajInA smaraNArthe (cAMdamuninA upadezathI) 2 bena rAdhIbAI (pU. AcArya dharmadAsajI mahArAjanA saMpradAyanA maMtri kizanalAlajI mahArAjanA suziSya zebhAgamalajI mahArAjanA ziSya sva. kevaLacaMdajI mahArAjanA smaraNArthe) (cAMdamuninA upadezathI) bhANavaDa 1 zeTha jecaMdabhAI mANekacaMdabhAI 2 saMdhavI mANekacaMda mAdhavajI 3 zeTha lAlajI mANekacaMda lAlapuravALA 4 zeTha rAmajI jINAbhAI 5 zeTha padamazI bhImajI oNpharIyA 6 phepharIyA gAMDAlAla kAnajIbhAI hA. a. sau. zAMtAbena vasanajI 7 sva. mahetA pUnamacaMda bhavAnanA smaraNArthe hA. temanAM dharmapatni divALIbena lIlAdhara (guMdAvALA) upara 251 251 251 251 251 251 bhAvanagara 1 sva. kuMvarajI bAvAbhAInA smaraNArthe hA. zAha laheracaMda kuMvarajI 301 2 koThArI udayalAlajI sAheba 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhIlavADA 1 zrI zAMti jaina pustakAlAya hA. cAMdamalajI mAnamalajI saMghavI 2 zeTha bhImarAjajI mIzrI lAlajI 251 301 bhIma 1 caMpakalAlajI jaina pustakAlaya hA. zeTha chegAmalajI mAMgIlAlajI 251 bhusAvala 1 zeTha rAjamalajI naMdalAlajI cerITebalaTrasTa bhejAya 251 1 jJAna maMdiranA sekreTarI zAha kuMvarajI jIvarAja 251 madrAsa 251 251 1 zeTha megharAjajI devIcaMdajI mahetA 2 mahetA maNIlAla bhAIcaMda 3 mahetA surajamala bhAIcaMda 4 bApAlAla bhAIcaMda mahetA manera 251 251 251 1 zAha zeramalajI devIcaMdajI jazavaMtagaDhavALA hA. pUnamacaMdajI zeramalajI belyA mAnakuvA 1 sva. mahetA kuMvarajI nAthAlAlanA maraNArthe hA. temanAM dharmapatni kuMvarabAI harakhacaMda (mAnakuvA sthA. jaina saMgha mATe) mAMDavI 1 zrI sthA. chakeTI jena saMgha hA. mahetA cunIlAla velajI 251 277 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra0 mAMDavA 1 zrI mAMDavA sthA. jaina saMgha hA. a. sau. kaMcanagaurI ratIlAla gesalIyA (gaDhaDAvALA) 251 mAlegAMva 1 zrI sthA. jaina saMgha hA. phatalAla, mAlu jenA 256 muMbaI tathA pAMo 1 sva. pitAzrI kuMdanamalajI metIlAlajI muMthAnA smaraNArthe hA. zeTha motIlAlajI jubaramalajI (ahamadanagaravALA) 251 2 zrI vardhamAna sthA. jaina saMgha hA. kAmadAra rUpacaMda zIvalAla (aMdherI) 251 3 a.sau. kamaLAbena kAmadAra hA. kAmadAra rUpacaMda zIvalAla (aMdherI) 251 4 sva. mAtuzrI kaDavIbAInA smaraNArthe hA. temanAM pautra hakamIcaMda tArAcaMda dezI (aMdherI) 251 5 zAha harajIvana kezavajI 251 6 zAha ramaNIkalAla kALIdAsa tathA . sau. kAntAbena ramaNIkalAla 251 7 saMghavI hiMmatalAla harajIvanadAsa 251 8 verA pAnAcaMda saMghajInA smaraNArthe hA. traMbakalAla pAnAcaMda enDa bradharsa 251 9 zAha rAmajI karazanajI thAnagaDhavALA 251 10 sva. jaTAzaMkara devajIbhAI dezanA smaraNArthe hA. raNachoDadAsa (bAbulAla) jaTAzaMkara dezI 11 ghelANI valabhajI narabherAma hA. narasIMhadAsa valabhajI 251 12 kapAsI mohanalAla zIvalAla 251 13 zAha trIjovanadAsa mAnasiMgabhAI deDhIvALAnA smaraNArthe hA. zAha harakhacaMda tribhovanadAsa 251 14 khetANI maNIlAla kezavajI (vaDIyAvALA) ghATake para 251 15 sva. pitAzrI zAmaLajI kalyANajI guMDalavALAnA smaraNArthe hA, vRjalAla zAmaLA bAvIsI 301 16 zAha manaharalAla prANajIvanadAsa 251 301 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 17 sva. AzArAma gIradharalAlanA smaraNArthe hA. zAMtilAla AzArAmavatI jazavaMtalAla zAMtilAla 251 18 gAMdhI kAMtIlAla mANekacaMda 251 19 zAha ravajIbhAI tathA bhAIlAlabhAInI ku. (kAMdIvalI) 251 20 a. sau. lAchubena hA. ravajIbhAI zAmajI 251 21 sva. mAtuzrI mANekabAInA smaraNArthe hA. zeTha valabhadAsa nAnajI 301 22 eka sadagRhastha hA. zeTha suMdaralAla mANekalAla 251 23 zeTha khuzAlabhAI kheMgArabhAI 250 24 zeTha cunIlAla narabherAma vekarIvALA 251 25 sva. mAtuzrI gomatIbAInA smaraNArthe hA. zAha popaTalAla pAnAcaMda 251 26 keTecA jayaMtIlAla raNachoDadAsa saubhAgyacaMda junAgaDhavALA 251 27 verA ThAkarazI jazarAja 251 28 ke ThArI sukhalAlajI punamacaMdajI (khAraDa) 251 29 a. sau. bena kuMdanagarI manaharalAla saMghavI 251 30 kaThArI ramaNIkalAla kasturacaMdabhAI 251 31 dezAI amRtalAla vardhamAnanA smaraNArthe hA. dalIcaMda amRtalAla desAI 251 32 sva. trIbhavanadAsa vrajapALa vIMchIyAvALAnA smaraNArthe hA. haragoviMdadAsa tribhovanadAsa ajamerA 251 33 tejANI kuberadAsa pAnAcaMda 251 34 zeTha saradAramalajI devIcaMdajI kAvaDIyA (sAdaDIvALA) 251 35 zeTha nemacaMda svarUpacaMda khaMbhAtavALA hA. bhAI jeThAlAla nemacanda 251 36 zAha karazIbhAI hIrajIbhAI 301 37 zrImatI maNIbAI vrajalAla pArekha cerITebala TrasTa phaMDa hA. vRjalAla durlabhajI 251 38 daDiyA amRtalAla motIcaMda (ghATake para) 251 39 dezI catrabhuja suMdarajI 251 40 dezI jugalakizora catrabhuja 251 41 dezI praviNacaMda catrabhuja 251 42 zeTha manubhAI mANekacaMda hA. jhATakIyA narabherAma merArajI 251 43 zAha kAMtIlAla maganalAla 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29 251 44 zeTha maNIlAla gulAbacaMda ghATakopara 251 45 zeTha zeTha chaganalAla nAnajIbhAI 251 46 zAha zIvajI mANekabhAI 47 mesarsa savANI TrAnsaporTa ku. hA. zeTha mANekalAla vADIlAla 251 48 zAha nagInadAsa kalyANajI (verAvaLavALA) 251 49 mahetA ratilAla bhAIcaMda 251 5. zAha premajI hIrajI gAlA 251 51 bena kezarabAI caMdulAla jesIMgabhAI zAha 251 para pArekha cImanalAla lAlacaMda sAyalAvALAnAM dharmapatni a. sau caMcaLabAInA samaraNArthe hA. sArAbhAI cImanalAla 251 53 dhI marInA morDana hAIskula TrasTa phaMDa hA. zAha maNIlAla ThAkarazI 251 54 mahetA moTara sTersa hA. anepacaMda DI. mahetA 251 55 zeTha rasIkalAla prabhAzaMkara morabIvALA taraphathI temanAM mAtuzrI maNIbenanA smaraNArthe 301 pada zrIyuta jazavaMtalAla cunIlAla verA 250 pa7 zAha kuMvarajI haMsarAja 251 58 daDIyA jesIMgalAla trIkamajI 251 59 medI abhecaMda suracaMda rAjakeTavALA hA. DasAlAla abhecaMda 251 60 zAha jeThAlAla DAmarazI dhrAMgadhrAvALA hA. zAha vADIlAla jeThAlAla 250 61 sva. pitAzrI bhagavAnajI hIrAcaMda jasANanA smaraNArthe hA. lakSmIcaMdabhAI tathA kezavalAlabhAI 301 62 sva. pitAzrI zAha aMbAlAla purUSottamadAsanA smaraNArthe hA. zAha bApalAla aMbAlAla 251 63 sva. kasturacaMda amarazInA smaraNArthe hA. temanAM dharmapatni jhaverabena maganalAla vatI jayaMtilAla kasturacaMda mazkArIyA (cuDAvALA) 251 64 zeTha DuMgarazI haMsarAja vIsarIyA 251 65 zAha ratanazI maNazInI ku. 251 66 zeTha zIvalAla gulAbacaMda mevAvALA 251 67 zAha caMdulAla kezavalAla 68. sva. pitAzrI viracaMda jesIMga zeTha lakhataravALAnA smaraNArthe hA. kezavalAla vIracaMda 251 69 caMdulAla kAnajI mahetA 251 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 301 , 251 251 5 301 70 zrI vardhamAna sthA. jaina saMgha hA. kezarImalajI anepacaMdajI gugalIyA (malADa) 251 sva. pitAzrI patubhAI manAbhAInA smaraNArthe hA. zAha kAnajI patubhAI 251 72 a. sau. pAnabAI hA. zeTha padamazI narasiMhabhAI 251 73 sva. nAgazIbhAI sejapAlanA smaraNArthe hA. rAmajI nAgazI 74 sva. goDA vaNArazI trIbhovanadAsa sarasavALAnA smaraNArthe hA. jagajIvana vaNArazI goDA 75 sva. kAnajI mULajInA smaraNArthe tathA mAtuzrI divALIbAInA 16 upavAsanA pAraNuM prasaMge hA. jayaMtilAla kAnajI 251 76 zAha premajI mAlazI gaMgara 77 zAha velazI jezIMgabhAI chAsarAvALA taraphathI temanAM dharmapatni sva. nAnabAInA smaraNArthe 78 sva. pitAzrI rAyazI velazInA smaraNArthe hA. zAha dAmajI rAyazIbhAI 79 sva. pitAzrI bhImajI karazI tathA mAtuzrI pAlAbAInA smaraNArthe hA. zAha umarazI bhImazI 80 zAha varajAMgabhAI zIvajIbhAI 81 zAha khImajI muLajI pUMjA 82 sva. mAtuzrI jakalabAInA smaraNArthe hA. dezAI vrajalAla kALIdAsa , 251 83 a. sau. samatAbena zAMtilAla C/o. zAMtIlAla ujamazI zAha , 251 va. kezavalAla vacharAja koThArInA smaraNArthe sUrajabena taraphathI hA, tanasukhalAlabhAI 85 sva. pitAzrI haMsarAja hIrAnA smaraNArthe hA. devazI haMsarAja kaccha bIdaDAvALA 251 86 ghelANa prabhulAla trIkamajI (borIvalI) upara 87 zeTha traMbakalAla kasturacaMda lIMmaDI ajarAmara zAstra bhaMDArane bheTa (mATuMgA) 251 88 a. sau. bena raMjanagaurI C/o. zAha caMdulAla lakSmIcaMda ,, 89 zAha naTavaralAla dIpacaMda taraphathI temanAM dharmapatni a. sau. suzIlAbenanA vaSItapanI khuzAlImAM 90 dezI bhIkhAlAla vRjalAla pALIyAdavALa 1 zAha gopALajI mAnasaMga 301 251 * 251 s, 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ + 250 251 301 che lara dozI kulacaMda mANekacaMda 93 zeTha caMpakalAla cunIlAla dAdabhAvALA , 251 94 zrI vardhamAna sthA. jaina zrAvaka saMgha hA. saMghavI cImanalAla amaracaMda (dAdara) 251 95 zAMtilAla DuMgarazI adANI 6 zAha karazana ladhubhAI 97 kIzanalAla sI. mahetA zIva 251 98 mAtuzrI jIvIbAInA smaraNArthe hA. zAmajI zIvajI kaccha guMdALAvALA goregAMva 251 99 sva. zAha rAyazI kacarAbhAInA smaraNArthe temanA dharmapatni neNabAI vatI hA. jeThAlAla rAyazI 251 100 zuzIlAbenana zakarAbhAI C/. navInacaMdra vasaMtalAla zAha vilepArle 251 101 bena caMdanabena amRtalAla vAriyA 251 102 sva. kALIdAsa jeThAlAla zAhanA smaraNArthe hA. sumanalAla kALIdAsa (kAnapuravALA) 301 103 zAha trIbhavana gepAlajI tathA a. sau. bena kasuMbA trIbhavana (thAnagaDhavALA) zIva 251 muLI 1 zeTha ujamazI vIrapALa hA. zeTha kezavalAla ujamazI 301 morabI 351 251 1 dezI mANekacaMda suMdarajI membAsA 1 zrIyuta nAthAlAla DI. mahetA 2 zAha devarAja pitharAja yAdagIrI 1 zeTha bAdaramalajI surajamalajI beMkarsa 250 250 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ratalAma 1 aneka bhakatajane taraphathI hA. zrImAna kezarImalajI Daka (zrI kevaLacaMda munizrInA upadezathI) 211 rANapura ra51 1 zrImati mAtuzrI samaratabAInA samaraNArthe hA. De. narotamadAsa cunIlAla kApaDIyA 2 sva. pitAzrI laherAbhAI khImajInA smaraNArthe hA. zeTha kAlIdAsa laherAbhAI vasANI 301 301 rANuvAsa 1 zeTha javAnamalajI nemIcaMdajI hA. bAbu rakhabacaMdajI rAyacura 1 sva. mAtuzrI moMghIbAIne samaraNArthe hA. zAha zIvalAla gulAbacaMda vaDhavANavALA 2 zeTha kALurAmajI cAMdalajI saMcetI muthA 251 251 400 251 250 rAjakeTa 1 vADIlAla DAIMga enDa prinTIMga varkasa 2 zeTha ratIlAla nyAlacaMda cItalIyA 3 bAbu parazurAma chaganalAla zeTha udepuravALA 4 zeTha manubhAI muLacaMda (ejInIara sAheba) 5 zeTha zAMtilAla premacaMda temanAM dharmapatninA varSItapa prasaMge 6 zeTha prajArAma vIThThalajI 6 udANuM nyAlacaMda hAkemacaMda vakIla 8 bena sathuMbALA nautamalAla jasANI (varSItapanI khuzAlI) 9 methI saubhAgyacaMda motIcaMda 10 badANI bhImajI velajI taraphathI temanAM dharmapatni a. sau. samaratabenanA varSItapa nimite 251, 251 251 251 251 251 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 33 250 11 dezI khetIcaMda dhArazIbhAI (rITAyarDa ekajhIkyuTIva ejInIyara) 251 12 kAmadAra caMdulAla jIvarAja (dhrAMgadhrAvALA) 13 hemANI ghelAbhAI savacaMda 251 14 daphatarI prabhulAla nyAlacaMda 15 sva. mahetA devacaMda purUtamanA smaraNArthe temanAM dharmapatni hemakuMvarabAI taraphathI hA. jayaMtilAla devacaMda mahetA. 16 pArekha zIvalAla jhaMjhAbhAI membAsAvALA hA. a. sI. kaMcanabena 252 251 251 rApara 1 pUjya vAlajIbhAI nyAlacaMdabhAI 251 lakhatara 251 1 zAha rAyacaMda ThAkarazInA smaraNArthe hA. zAMtilAla rAyacaMda zAha 251 2 bhAvasAra harajIvanadAsa prabhudAsanA smaraNArthe hA. trIjovanadAsa harajIvanadAsa 3 zAha talakazI hIrAcaMdanA samaraNArthe hA, bhAI amRtalAla talakazI 251 4 zAha cunIlAla mANekacaMda 251 5 zAha jAdavajI oghaDabhAInA smaraNArthe hA. zAMtilAla jAdavajI 251 6 dezI ThAkarazI gulAbacaMdanA smaraNArthe temanAM dharmapatni samaratabahena taraphathI hA. jayaMtIlAla ThAkarazI lAlapura 1 zeTha nemacaMda savajI medI hA. bhAI maganalAla 251 2 zeTha mulacaMda pipaTalAla ha. maNIlAlabhAI tathA jezIMgalAlabhAI 251 lAkherI 1 mAstara jeThAlAla manajIbhAI hA. mahetA amRtalAla jeThAlAla (sIvIla eMjInIyara sAheba) 251 251 lAkaDIyA 1 zrI lAkaDIyA sthA. jaina saMgha hA. zAha ratanazI karamaNa 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 251 2516 251 251 251 34 lIMmaDI (saurASTa) 1 zAha cakubhAI gulAbacaMda lIMmaDI (paMcamahAla) 1 zAha kuMvarajI gulAbacaMda 2 chAjeDa ghAsIrAma gulAbacaMda 3 zeTha vIracaMda pannAlAlajI karNAvaTa ' lonAvalA 1 zeTha dhanarAjajI mulacaMdajI muthA ludhiyAnA 1 bAbu rAjendrakumAra jaina dilahIvALA vaDhavANa zahera 1 zeTha dilIpakumAra savAIlAla va. zAha savAIlAla trambakalAla 2 kAmadAra maganalAla gokaLadAsa hA. ratIlAla maganalAla 3 saMghavI muLacaMda becarabhAI hA. jIvaNalAla gaphaladAsa 4 zeTha kAMtIlAla nAgaradAsa 5 verA catrabhuja maganalAla 6 saMghavI zIvalAla hImajIbhAI 7 zAha devazIbhAI devakaraNa 8 verA DesAbhAI lAlacaMda sthA. jaina saMgha - hA. verA nAnacaMda zIvalAla 9 verA dhanajIbhAI lAlacaMda sthA. jaina saMgha hA. verA pAnAcaMda gebaradAsa 10 dezI vIracaMda suracaMda hA. dezI nAnacaMda ujamazI 11 sva. vorA maNIlAla maganalAla tathA verA catrabhuja maNIlAla 12 zAha vADIlAla devajIbhAI 13 kAmadAra goradhanadAsa maganalAlanAM dharmapatni a.sau. kamaLAbena raMgunavALA 251 251 251 251 251 251 251 221 251 251 251 251 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 14 zeTha vRjalAla sukhalAla vaDedarA 1 kAmadAra kezavalAla hiMmatarAma prophesara 2 vakIla maNIlAla kezavalAla zAha 3 sva. pitAzrI phakIracaMda puMjAbhAInA smaraNArthe hA. zAha ramaNalAla phakIracaMda 251 251 251 251 vaDIyA 1 zeTha bhavAnabhAI kALAbhAI paMcamIyA 251 valasADa 1 zAha khImacaMda muLajIbhAI 251 vaNI 1 mahetA nAnAlAla chaganalAlanAM dharmapatni sva. caMcaLabena tathA purIbenanA smaraNArthe hA. manaharalAla nAnAlAla mahetA 251 vaTAmaNa zrI sthA. jaina saMgha hA. paTela DAhyAbhAI halubhAI 1. 251 vaDagAMva 251 1 zeTha mANekacaMdajI rAjamalajI bAphaNa vAMkAnera 1 khaMDherIyA kAMtIlAla traMbakalAla 2 daphatarI cunilAla pipaTabhAI morabIvALA hA. prANalAla cunIlAla daphatarI vIMchIyA 251 251 1 zrI sthA. jaina saMgha. hA. ajamera rAyacaMda vrajapALa 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 251 251 251 300 251 251 251 251 251 251 viramagAma 1 mAstara vIThalabhAI medI 2 zAha nAgaradAsa mANekacaMda 3 zAha maNIlAla jIvaNalAla zAhapuravALA 4 zAha amulakha nAgaradAsanAM dharmapatni a. sau. bena lIlAvatInA vaSItapa nimite hA. zAha kAMtilAla nAgaradAsa 5 sva. zeTha ujamazI nAnacaMdanA smaraNArthe hA. zAha cunIlAla nAnacaMda 6 sva. zeTha maNIlAla lakSmIca da khArAghoDAvALAnA smaraNArthe temanA putra taraphathI hA. khImacaMdabhAI 7 va. zeTha harilAla prabhudAsanA smaraNArthe hA. anubhAI 8 saMghavI jecaMdabhAI nAraNadAsa 9 sva. zAha velazIbhAI sAkaracaMda kannAgaDhavALAnA smaraNArthe hA. bhAI cImanalAlabhAI 10 pArekha maNIlAla TokarazI lAtIvALA (moTI benanA samaraNArthe) 11 zAha nAraNadAsa nAnajIbhAInA putra vADIlAlabhAInA dharmapatni a.sau. nAraMgIbenanA varSItapa nimite hA.zAMtilAla nAraNadAsa 12 sva. chabIladAsa gokaLadAsanA smaraNArthe temanAM dharmapatni kamaLAbena taraphathI hA. maMjulAkumArI 13 zrI sthA. jaina zrAvakA saMgha hA. raMbhAbena vADIlAla 14 sva. tribhovanadAsa devacaMda tathA sva. caMcaLabenanA smaraNArthe hA. De. hiMmatalAla sukhalAla 15 zAha muLacaMda kAnajIbhAI hA. zAha nAgaradAsa oghaDabhAI 16 zeTha mohanalAla pitAmbaradAsa hA. bhAI kezavalAla tathA manasukhalAla 17 zrImatI hIrAbena nathubhAInA vaSItapa nimite hA. nathubhAI nAnacaMda zAha 18 zeTha maNIlAla zIvalAla 19 sva. maNIyAra parasetamadAsa suMdarajInA smaraNArthe hA. sAkaracaMda parasotamadAsa zAha verAvaLa 1 zAha kezavalAla jecaMdabhAI 251 251 251 251 25 251 301 251 25 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 37. 25 251 2 zAha khImacaMda zobhAgyacaMda 3 sva. zeTha madanajI jecaMdabhAInA smaraNArthe temanAM dharmapatni lADakuMvarabAI taraphathI hA. dhIrajalAla madanajI 4 zrI sthA. jaina saMgha hA. zAha zubhecaMda karazanajI 5 zAha harakizanadAsa kulacaMda kAnapuravALA satArA 1 sva. kaThArI madanalAlajI kuMdanalane smaraNArthe hA. temanAM dharmapatni rAjakuMvarabAI 251 251 251 sarA zrI sara sthA. jaina saMgha hA. dezI pAnAcaMda semacaMda 1 251 sANaMda 1 zAha hIrAcaMda chaganalAla ha. zAha cImanalAla hIrAcaMda 301 2 a. sau. caMpAbena hA. dezI jIvarAja lAlacaMda 251 3 paTela mahAsukhalAla DezabhAI 251 4 zAha sAkaracaMda kAnajIbhAI 251 5 purIbena cImanalAla kalyANajI saMghavI lIMmaDIvALAnA smaraNArthe hA. vADIlAla mohanalAla koThArI 251 6 pArekha nemacaMda motIcaMda muLIvALAnA smaraNArthe hA. pArekha bhIkhAlAla nemacaMda 251 7 saMghavI nAraNadAsa dharamazInA smaraNArthe hA. jayaMtIlAla nAraNadAsa 251 8 zAha kasturacaMda harajIvanadAsa sANaMdavALA hA. De. mANekalAla kasturacaMda zAha 271 9 zeTha mohanalAla mANekacaMda gAMdhI caDAvALA taraphathI temanAM dharmapatina maMchAbena lalubhAInA smaraNArthe 301 sAlabanI 1 dezI cunIlAla kulacaMda 250 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 38 1 zeTha devarAjajI jItamala sAdaDI punamIyA sAsavarDa 251 1 caMdanamalajI muLAnA dharmapatni a.sau. raMgubAI mUMthA taraphathI - hA. amaracaMdajI muthA 251 surata 1 zrI sthA. jaina saMgha hA. zAha ratilAla lalubhAI 251 2 zrIyuta kalyANacaMda mANekacaMda haDAlAvALA 251 3 zrI harIpurA chokaTI sthA. jaina saMgha hA. bAbulAla cheTAlAla zAha 251 surendranagara 1 zeTha cAMpazIbhAI sukhalAla 251 2 bhAvasAra cunIlAla premacaMda 251 3 sva. kezavalAla muLajIbhAInAM dharmapatni amaratabAInA smaraNArthe hA. bhAIlAla kezavalAla zAha 251 4 zAha nyAlacaMda harakhacaMda 251 5 zAha vADIlAla harakhacaMda 251 suvai 1 sAvaLA zAmajI hIrajI taraphathI sadAnaMdI jena munizrI choTAlAlajI mahArAjanA upadezathI suvaI sthA. jaina saMgha jJAnabhaMDArane bheTa 251 saMjelI 1 zAha luNAjI gulAbacaMdabhAI 251 2 zrI sthA. jaina saMgha hA. zAha premacaMda dalIcaMda 251 hArIja 1 zAha amulakha muLajIbhAI hA. prakAzacaMdra amulakhabhAI 301 2 sva. bena caMdrakAMtAnA smaraNArthe hA. zAha amulakha muLajIbhAI 301 hATInA mALIyA 1 zeTha gopAlajI mIThAbhAI 250 2 zrImatI AnaMdagaurI bhagavAnadAsanA smaraNArthe hA. temanAM nAnAbena a. sau. maMjulAbena bhagavAnadAsa gAMdhI 251 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tA. 15-5-60 sudhInA membaronI saMkhyA 11 Ai surIzrI 20 murabIzrI 63 sahAyaka membare 549 lAipha membara 64 bIjA kalAsanA junA membare 77 rAjakeTa tA. 16-5-60 sAkaracaMda bhAIcaMda zeTha maMtrI, tA. 16-5-6 thI tA. 31-5-60 sudhImAM nIce mujaba navA membare noMdhAyA che. rUA. 500 ke ThArI pipaTalAla catrabhujabhAI surendranagara rUA. 351 sarasvatI pustaka bhaMDAra. amadAvAda rUA. 351 zeTha bhurAlAla kALIdAsa, amadAvAda rU. 351 zeTha mIyAcaMdajI juhAramalajI kaTArIyA. rAvaTI rU. 301 zrI sthA. jaina saMgha. surendranagara rUA. 251 De. dhanajIbhAI purUSotamadAsa. amadAvAda rU. 251 zAha kAMtIlAla hIrAcaMda. sANaMda rUA. 251 zeTha gerIlAlajI suganalAlajI udepuravALA amadAvAda membara phI. ochAmAM ochA rU. 5000 ApI Adya murabbIpada Apa dipAvI zake che. ochAmAM ochA rUA. 3000 ApI eka zAstra ApanA nAmathI chapAvI zake che. ochAmAM ochA rUA. 1000 ApI murabbIpada meLavI zake che. ochAmAM ochA rUA. pa00) ApI sahAyaka membara banI zake che. ane ochAmAM ochA rU. 351 ApI lAIpha membara tarIke dareka bhAI-bena dAkhala thaI zake che. uparanA dareka membarane 32 sUtre tathA tenA tamAma bhAge maLI lagabhaga 70 aMze jenI kiMmata lagabhaga 800 upara thAya che te bheTa tarIke maLI zake che. ane dareka zAstramAM temanuM nAma prasiddha karavAmAM Ave che. uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ G tA. 1-6-60 sudhImAM prasiddha thayelAM sUtrA zAstronA na. kiMmata ra 3 4 5 thI 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 zAstranuM nAma upAsakadAMga (bIjI AvRtti) khalAsa dazavaikAlika 1 lA bhAga dazavaikAlika AcAraMga AcArAMga AcArAMga uttarAdhyayana sUtra : 3 Avazyaka nirayAvalikA nadI sUtra kalpa sUtra kalpa sUtra atakRta vipAka anutarApapAtika dazAzruta aupapAtika utarAyyapana sUtra 29 "2 2 jo bhAga (chapAya che) 1 leA bhAga 29 2 3 jo "" "" 1 le bhAga 2 jo bhAga 1 leA bhAga 2 jo bhAga 3 jo bhAga (chapAya che) 4 thA (>>) bhagavatI sUtra 1 leA bhAga (chapAya che) AKH HEAR HEAR HARYAN "" 8-8-0 10-0-0 7-8-0 12-0-0 10-0-0 10-0-0 7-8-0 11-0-0 12-0-0 25-0-0 20-0-0 8-8-0 15-0-0 7-8-0 11-0-0 12-0-0 15-0-0 15-0-0 Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrI akhila bhArata vetAmbara sthAnakavAsI jaina zAstroddhAra samiti, rAjakeTa. paMcavarSiya cejanA ane teno hetu bhaviSyanA tamArA vArasadArane khAtara phakta pAMca varSa mATe sahAyaka bane sthAnakavAsI samAja mATe dharmanAM be avalaMbana che. paheluM zramaNavarga ane bIjuM Agama batrIzI. jyAM jyAM zramaNavarganI gerahAjarI hoya tyAM tyAM dharma TakAvavAnuM atyAre paNa eka ja sAdhana che ane te jaina siddhAMta. paradezamAM vastA temaja gAmaDAmAM rahetAM bhAIone temaja henane vIravANIne lAbha kayAre maLI zake ke jyAre teo je bhASA jANatA hoya te bhASAmAM sUtre lakhAyela heya. bhagavAna mahAvIre pharamAvela vANInI guMthaNI gaNadharoe karI. te prAkRta bhASAmAM racelAM zAstro atyAranI prajA vAMcI na zake eTale lAbha te kyAMthI laI zake? A badhI muzkelIonA nivAraNa mATe pU. AcAryazrI bAsIlAlajI mahArAja mULa zAstronuM prAkRta, saMskRta, hindI ane gujarAtI bhASAMtara karI ekaja peIja upara eka ja pustakamAM sAthe cAre bhASAmAM vIra prabhunA vacanane khajAne harakoI vyakita sahelAIthI vAMcIne tene amUlya lAbha uThAvI zake tevI rIte taiyAra karI rahyA che. A samiti dvArA pUjyazrInAM banAvelAM lagabhaga aDhAra zAstro prasiddha thaI cUkyAM che. hAlamAM bhagavatI sUtra chapAya che jenA lagabhaga 12 bhAga thaze. ane eka ja zAstrane kharca lagabhaga savA lAkha rUA. thaze. batrIsa sUtro ane tenA bhAgo maLIne lagabhaga 70 sI tera buke prasiddha thavAnI dhAraNA che. rUA. 251) bharanAra lAIpha membarane A Akhe seTa jenI kiMmata lagabhaga rUA. 700 thI rUA. 800 thAya che te bheTa tarIke ApavAmAM Ave che. paraMtu AvI rIte rojabaroja teTe paDate rahe te kyAM sudhI calAvI zakAya? atyAra sudhI uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 membarAnI saMkhyA 715nI thayela che. hAlamAM membarA thavA mATe vagara prayatne nAme AvatAM jAya che. jInnAi 1960mAM maLanAra kAryavAhaka kamiTI vakhate rUA. 501] membara DrI karavA mATe vATAghATo cAle che. hAlamAM kAma calAu rUA. 251ne badale membara phI rUA. 351) rAkhavAmAM AvI che. gai janarala sabhAe TharAva karIne paMcavarSIya caiAjanA ghaDI kADhI che ane tenA hetu atyAre zAstro bheTa tarIke ApavAmAM je kheATa khamavI paDe che te purI karavAnA che. rUA. 25] thI vadhu game teTalI rakama pAMca varSa sudhI samitine keAipaNa vyakita (membara hA yA na heA te) bheTa Ape tema samitie apIla karI che. samitinA pramukha zeTha zAMtilAlabhAie rU, 1000 eka hajAra pAMca varSa sudhI ApavAnuM jAhera karyuM che. atyAra sudhImAM rUA. 4078] nI rakama samitine pahelA varSanI bheTa tarIke maLI paNa gai che. AvI rIte madada ApanArane zAstro bheTa maLavAnAM nathI. te vAta samajI zakAya tema che. lagna prasage, pUtra janma prasaMge, dikSA prasaMge varSitapa prasaMge temaja bIjA zubha prasa`geAe thatA kharcAmAM gheADA kApa mukIne paNa A yejanA apanAvI levA sArA samAjane ame vinati karIe chIe. athAga parizrama veThIne samAjanA kalyANa mATe je sata AvuM aNumelu kArya karI rahyA che ane jene vyavasthita rIte prasiddha karIne ghera ghera Agame paheAMcADavA je samiti kArya karI rahI che. tenA hAtha majabuta karavA samAjanA sAdhu, sAdhvI zrAvaka-zrAvikA e darekanI pavitra pharaja che. -eja vinaMti. tA. 1-6-60 rAjakeTa. uttarAdhyayana sUtra : 3 sevakA, mAnad maMtrI, Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 75 paMcavarSIya ejanAnI saMvata ra016 nI pahelAM varSanI bheTa. (tA. 31-5-60 sudhImAM dAtAo tarasthI maLelI rakama) zrI zeTha zAtilAla maMgaLadAsa amadAvAda 1000 che e bAbulAla nAraNadAsa dhorAjI 251 , , bhAvasAra bhegIlAla chaganalAla amadAvAda 251 IzvaralAla purUSotamadAsa amadAvAda 251 . harilAla ane pacaMda khaMbhAta 250 ,, raMgajIbhAI mehanalAla amadAvAda 250 mulacaMdajI javAharalAlajI baraDIyA amadAvAda 101 >> gulAbacaMda lIlAdhara bATavIyA khAkhIjALIyA 101 , , mahetA pipaTalAla mAvajIbhAI jAmajodhapura 101 , zAha premacaMda sAkaracaMda amadAvAda 100 , , hAthIbhAI catrabhuja jAmanagaravALA amadAvAda 75 che ke mahetA bhAnulAla rUganAtha dhrAphA , , zAha harajInadAsa kezavajI muMbaI 75 , , jhuMjhAbhAI velazIbhAI surendranagara , zAha hIrAcaMda chaganalAla hA. cImanalAla hIrAcaMda sANaMda 51 ,, metIlAlajI hIrAcaMdajI nArAyaNagAma ka, vakIla maNIlAla kezavalAla vaDodarA 51 , zeTha trIbhovanadAsa maMgaLadAsa khaMbhAta 51 ,, , bATavIyA amIcaMda gIradharalAla beMgalora , , sumanalAla kALIdAsabhAI kAnapura che , harakIzanadAsa phUlacaMdabhAI kAnapura 51 , , bAgamalajI rUganAthamalajI bhaNasArI hA. zeThananamalajI amadAvAda 51 >> gIradharalAla maNIlAla taraphathI (sva. a. sau. chabalabAInA smaraNArthe) khArAghoDA >> >> eka saddagrahastha hA. zAha rIbabhadAsa jayaMtilAla amadAvAda 51 , , bagaDIyA jagajIvanadAsa ratanazI dAmanagara , vakIla vADIlAla nemacaMda zAha vIramagAma ,, sthA. jaina saMgha hA. mahetA caMdulAla khetazIbhAI vaNI , zeTha dezI jIvarAja lAlacaMda sANaMda 51. 51 51 51 51 51 51 uttarAdhyayana sUtra : 3 Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ narasiMhadAsa vakhatacaMda saMghavI dhrAMgadhrA 51 , De. kasturacaMdabAlAbhAI zAha ha. rajanIkAMta kasturacaMda zAha amadAvAda 51 kasturacaMda harajIvanadAsa hA. De. mANekalAla kasturacaMda sANaMda 51 , khImacaMda maNIlAla khArAghoDA 31 kezavalAla otamacaMda zAha khArAghoDA 31 bhAIlAla ujamazI zAha amadAvAda 31 che, ratIlAla popaTalAla mahetAnA pU. mAtuzrI bena caMcaLabenanA taraphathI bheTa vaNI 31 amRtalAla oghaDabhAI khArAghoDA 31 mahetA raNajItalAla motIlAla (udepuravALA) amadAvAda 25 kezavalAlabhAI vIramagAma 25 praviNAbena lakSamaNabhAI amadAvAda 25 pArekha bhIkhAlAla nemacaMda sANaMda 25 samiti sarva dAtAone AbhAra mAne che. rAjakeTa tA. 1-6-1960 sAkaracaMda bhAIcaMda zeTha maMtrI uttarAdhyayana sUtra : 3