Book Title: Ashtangat Rudaya
Author(s): Vagbhatta
Publisher: Khemraj Krishnadas
Catalog link: https://jainqq.org/explore/020074/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1454 For Private and Personal Use Only Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anuna 5015 ba 32 mmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm // shriiH|| aSTAGgahRdayA (vAgbhaTa) vidvadvariSThavAgbhaTaviracita. jisameM sUtrasthAna, zArIrasthAna, nidAnasthAna, cikitsAsthAna, kalpasthAna, uttarasthAna. 6800 jisko verInivAsi paM0 ravidattajIse bhASArtha aura murAdAbAdanivAsi paMDita jvAlAprasAdamizrajIse bhalIbhA~ti zuddha karAya, aura isa AvRttimeM AyurvedamArtaMDa prasiddha rAjavaidya zAstrI paM0 muralIdharazarmAjI pharrukhanagaranivAsIse punaH zodhana karAke, khemarAja zrIkRSNadAsane baMbaI nija "zrIveGkaTezvara" sTIma-yantrAlayameM mudritakara prakAzita kiyA. Azvina saMvat 1964, zake 1829. ' IIIIIIIIIII 80 DAIN0MTIMIRM IRMIRIDIOHITRINITION sarakArIniyamAnusAra punarmudraNAdi sarvAdhikAra "zrIveGkaTezvara yantrAlayAdhIzane svAdhIna rakkhAhai. For Private and Personal Use Only Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Ane. n on o vvv on krayyapustakAni-(vaidyakagraMthAH) rupaye. suzrutasaMhitA-sAnvayasaTippaNa sapariziSTa bhASATIkA sameta-sUtrasthAna, nidAnazArIra sthAna, cikitsakasthAna, kalpasthAna, uttarataMtra, saMpUrNa paMDita rAjavaidya muralIdharajIkRta bhASATIkA sahita jisameM saMpUrNarogoMkA nidAna, lakSaNa aura auSadhoMke pracAra vA pratyeka rogapara kAtha, cUrNa, rasa, ghI aura Adise acchIprakArase cikitsA varNita hai. isagraMthakI yogyatA saMpUrNa bhAratavarSameM prasiddhahai ... " tathA uparokta saba alaMkAroM sameta sUtrasthAna prathamabhAga nidAna zArIrasthAna dvitIyabhAga " cikitsA va kalpasthAna tRtIyabhAga ...... 3 " " uttarataMtra ca turthabhAga " " kevalazArIrasthAna carakasaMhitA-paM. mihiracaMdrakRta bhASATIkA sameta sUtra nidAna zArIra cikitsaka, kalpa, aura siddhisthAnAdimeM uparokta viSayAnusAra varNitahai ... ... ... 8 hArItasaMhitA-mUla paMDita ravidattakRta bhASATIkA sahita aura rAjavaidya paM0 muralIdharakRta saMzodhita isake chaH sthAnoMmeM saMpUrNa payadhAnyAdivarga aura auSadhIkA guNadoSa aura rogoMkI utpatti saMprAptilakSaNa nidAna cikitsAdikA varNanahai ........... bhAvaprakAza-mUla aura lAlAzAligrAmakRta bhASATIkA tInakhaMDoMmeM bhAvamizrakRta saMgRhIta karpUrAdivarga, guDUcyAdivarga, puSpavarga, vaTAdivarga, AmrAdi phalavarga, zAkavarga, mAMsavarga, jAtibhedase pazupakSiyoMke mAMsake guNa, kRtAnnavarga, vArivarga, dugdhavarga, navanItavarga, dhRtavarga, mUtravarga, tailavarga, sandhAnavarga, madhuvarga, ikSuvarga, anekArtha nAmavarga, dhAtunAma, zodhana mAraNavidhi, puTapakAra, ratnoMkI zodhanamAraNavidhi, viSa aura upaviSa kI zo dhanavidhi ityAdi saMpUrNa rogoMkI utpatti saMprApti nidAna cikitsA ityAdi varNita haiM 7 dhanvaMtarI-vaidyaka-lAlAzAligrAma vaizyakRta bhASATIkA sameta jisameM samastarogoMkA nidAna kAraNa lakSaNa aura cikitsaka auSadhi saMgrahakara likhAhai... ... ... 5 aSTAMgahRdaya vAgbhaTTa-mUla .. ... ... ... ... .... ....3 zAGgadharasaMhitA-mUla aura paM0 dattarAmacobekRta bhASATIkA sameta caraka vAgbhaTa suzrutAdise saMgRhIta-isa graMthameM rogoMkI utpatti lakSaNa pratIkAra sabaprakArakI dhAtuoMkA mAraNazodhana Adi prayoga bahuta AjamAye hue likhehaiM aura rasAdike sevanakI vidhi bhI saMyukta hai gleja kAgaja ... ... .... ... .... .... ...2 // " tathA rapha ... ... ... .... .... ... ... . .... .... 2 pustaka milanekA ThikANA khemarAja zrIkRSNadAsa, "zrIveGkaTezvara" sTIm presa-baMbaI. For Private and Personal Use Only Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir // shriiH|| vijnyaapnaa| bharatakhaNDabhUmaNDalanivAsI AyurvedAbhimAnI vaidyavidyopajIvI samasta vaidyajanoMko yaha prArthanA vidita ho ki, sapratikAlameM sarva manuSyoM ko jina jina vastunakI apane zarIrarakSaNake sAmagrInameM * apekSA rahatI hai. tina tina vastunake ziromaNIbhUta AyurvedakI kahI auSadhayogasAmagrIkI adhika apekSA hai yaha to sarva sahRdayajanoMko viditahI hai. bhAratIyajanaho ! aparimeyazaktimAn bhagavAnne jIvoMko jo dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAroM puruSArthanake sAdhanake artha yaha mAnavIya zarIra diyA hai. tahAM isa manuSya dehase puruSArtha catuSTayasAdhanatvameM yaha pramANa hai ki dharmArthakAmamokSANA zarIraM sAdhanaM smRtam / yo0 to isa zarIrase jo jaMtu pUrvokta puruSArthanameM se ekabhI puruSArthako sAdhana kare vahI jantu bhagavAnake upakAra mAnatA hai aisA hama samajhatehaiM. , aura manuSya isa zarIrake svasthapanase saba kucha kArya karasakte haiM yaha to sabakohI bhanubhavasiddhahI hai. jisa zarIrake artha saba jIvamAtra nAnAprakArake kAryoMmeM lagarahe haiM jaise ki "khAdema mode. mahi" aparaM ca jisa zarIrake adhruvapaneko sarva jIva jAnatebhI haiM tathApi Izvarane aisA kucha isake Upara moha rakhadiyA hai ki, jisa mohake prabhAvate AkaMThaparyaMtabhI prANa AjAte haiM yamadUta apanA svarUpa dikhAne lagate haiM prANa apAnavAyu ikaDe hokara apanA sthAna choDikai bAhara jAnemeM prayatna karate haiM, zvAsa hogayAhai, tridoSakI pUrNa sthiti hogaIhai, tathApi jIva vicAra karatA hai ki, maiM aurabhI thoDe dinataka isa zarIrameM rahakara saMsArasukhakA anubhava pUrNa leleU, dekho sajana janaho isa zarIrake parataH aura dUsarA kachubhI priya nahIM hai, yahAM eka kavi aisA kahagaye haiM ki,.... punarAH punarvittaM na.zarIraM punaH punH| vR0 cA0 isa lie ucita hai ki jisakarike isa zarIrakA rakSaNopAya bane usa upAyakA sevana karanA. ___ bhUmaNDalameM amUlyazarIrake rakSaNArtha Ayurvedake vinA dUsarA upAya nahIM hai, AyurvedabhI vedAMgabhUta hai hI jaisA ki caraNavyUhameM kahA hai For Private and Personal Use Only Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir "RgvedAdAyurvedaH" yaha Ayurveda dhanvaMtariAdi mahAprabhAva puruSAvatArInake ziSya praziSya paraMparA dvArA Atreya 1.suzruta vasiSTha nArada Adi RSinake ziSya paraMparadvArA isa bhUmaNDalanivAsijanoM ke paramakalyANArtha nija nija saMhitArUpase vistIrNa hokara ke saba dUra prasiddha huA hai kitanekAlake uparAMta siddha anubhavI vaidyajana hogaye unhoMne bhI apane apane anubhava ke anusAra siddhayogoM kA saMgraha karake aura pUrvAcAryakA mata dekhikai graMtha banAye haiM tina vaidyajanoM ke ziromaNibhUta zrIvAgbhaTa nAmaka vaidyarAjane sarva lokoM ke upakArArtha sarva taMtroM ko acchIrItise apane buddhidvArA maMthana karake yaha aSTAMgahRdaya nAmaka graMtha banAyA hai jisameM sthA Adi sthAna kahe haiM aura kAya Adi ATha aMga kahe haiM, yaha graMtha abhItaka saMskRtabhASa meMhI rahanese sAdhAraNa vaidyajanoM ko isakA lAbha honA durghaTa thA usase una logoMkI isa atyupakArI graMthakI pratIkSA kitanekadina se lagarahIthI isaliye hamane bhI hamAre bahota premI vaidyajanoM kI sUcanA se verInivAsI suprasiddha vaidya ravidatta paMDita se isa aSTAMgahRdaya graMthakI bhASATIkA banavAI hai so yaha graMtha bhASATIkA banAneke pazcAt bahota se vidvAn vaidyoMko dikhavAyake unhoMne pasanda kiyA hai tAke anaMtara hamane svakIya' zrIveGkaTezvara " mudrAlayameM mudrita kArake yaha graMtha prasiddha kiyA thA usakI prathamAvRttI vaidyajanoMne saMgraha karalInI, taubhI aneka aneka vaidyamahAzayoM kI sUcanA Anepara isa graMthako murAdAbAda nivAsI paMDita jvAlAprasAdajI mizra inase parizodhita karAya dvitIyAvRtti chapavAya ke prasiddha kI sobhI vaidyoMkI guNagrAhakatA se sa nikalagaI aba tRtIyAvRttimeM pharukhanagara nivAsI prasiddha rAjavaidya AyurvedyamArtaMDa paM0 muralIdhara zarmAjIse phira aurabhI ise bhalIbhAMta saMzodhana karAke punaH prakAzita kiyA hai.. isa graMthako apanA apanA udAra Azraya deke hamAre parizramoM ko kRtArtha kareMge aisI hama apane grAhakagaNoM ko prArthanA karate haiM aura isa graMtha ke mudraNameM jo kucha azuddhatA hogayI ho usako "sarvajJaH paramezvaraH" aisA jAnike kSamA kareMge. khemarAja zrIkRSNadAsa. "zrIveGkaTezvara "sTIm - yantrAlayAdhyakSa- muMbaI. For Private and Personal Use Only Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ||shriiH|| bhuumikaa| devalokase vaidyakazAstrakA bhUlokameM AnA // AyurhitAhitaM vyAdhernidAnaM zamanaM tthaa| vidyate yatra vidvadbhiH sa Ayurveda ucyate // jisake dvArA AyukA zubhAzubha vyAdhikA nidAna va tisake dUra karanekA upAya jAnAjAya vidvAn 'tisako Ayurveda kahate haiM AyurvedazabdakI vyutpatti yaha hai, yathA,-Ayus ( jIvitakAla, ) vida dhAtu ( jJAnArtha,) jisa karake AyusambandhIya jJAna prApta hotAhai, isa kAraNa isakA nAma Ayurveda hai| aneka taMtroMko dekha bhAlakara yaha batalAyA jAtAhai ki Ayurveda kramazaH kisa prakArase pRthvI'para aayaa| ___ sabase pahale pitAmaha brahmAjIne AyurvedakaM prakAzita karanekI abhilASAse lakSa zlokameM brahmasaMhitA nAmaka AyurvedakA graMtha banAyA. isa saMhitAko banAkara bhagavAn brahmAjIne mahAbuddhimAn -sarvakAryakuzala dakSa prajApatijIko yaha samasta saMhitA paDhAdI / / pazcAt kriyA jAnanevAle prajApati dakSajIne yaha saMhitA, devatAoMmeM zreSTha sUryase utpanna hue donoM azvinIkumAroMko pddhaaii| .. azvinIkumAroMne prajApati dakSajIse Ayurveda sIkhakara vaidyoMkI pratipatti bar3hAneko " azvinIkumArasaMhitA " nAmaka eka atyuttama vaidyaka graMtha banAyA / ___eka samaya mahAdevajIne krodhameM Akara brahmAjIkA mastaka chedana kiyA, taba azvinIkumArane apanI adbhuta vidyAke balase usako phira jahAMkA tahAM lagAdiyA, tabase ina donoMkobhI yajJabhAga milnelgaa| jaba devAsurasaMgrAmameM devatAloga atyanta ghAyala hojAte, taba yaha unako ekahI dinameM bhalA caMgAkara detethe / indrake bhujastambha rogako inhoMnehI Arogya kiyA / caMdramAjI jaba somamaNDalase bhraSTa hokara gire va Ahata hue taba inhIM vaidyarAjane unako ArAma kiyA inhoMnehI sUryako dantarogase, bhagadevatAko netrarogase aura caMdramAko rAjayakSmA rogase chuttaayaa| indriyoMke vaza hue bhRguputra mahAmuni cyavana jaba jarAgrasta hue, taba inhoMnehI cikitsA karake unako duvArA balavIrya sampanna va sundaratAyukta naI avasthAvAlA kiyAthA / aisehI aneka kAryoMke karanese vaidya zreSTha-donoM azvinIkumAra indrAdi devatAoMke pUjanIya huethe| , . . azvinIkumAroMke aise adbhutakAryoMko dekhakara indrako unase Ayurveda par3hanekA atyanta abhi lASa huA / azvinIkumAroMnebhI devarAjakI prArthanAko aMgIkAra kara unako samasta Ayurveda sikhAdiyA / phira indrane bhAtreyAdi muniyoMko samasta Ayurveda pddh'aayaa| For Private and Personal Use Only Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdayasaMhitAkIeka samaya munizreSTha AtreyajI samasta saMsArako rogI nihArakara cintA karane lage ki "kyA kareM, kahAM jAMya ? kisa prakArase saMsAra rogahIna hogA ?. saMsArI jIvoMko duHkha dekhakara hamArA citta mahAnyAkula hotAhai / " parama kAruNika bhagavAn Atreya kAtarahRdaya ho bahuta derataka yaha soca vicAra karate 2 saralatAse prANiyoMko svAsthya dAna karaneke artha indrAlayameM Ayurveda par3haneko ge| amarAvatImeM gamana karake dekhA ki sUryakI samAna devarSiyoM karake stuti kiyejAtehue, tridazaziromaNi, AyurvedamahAcArya indrajI, siMhAsanapara baiThe hue apane dehakI prabhAse ndazoM dizAoMko prakAzamAna kararahe haiN| tapase durbala hue bhagavAn Atreyako dekhakara indrajI zIghratAse siMhAsanako choDakara uThe aura bhalI bhAMtise kuzala praznakara AgamanakA kAraNa pUchA / RSiyoMmeM zreSTha AtreyajI devarAjase isa prakAra pUchejAnepara apane AgamanakA kAraNa isa prakAra kahane lage, " he deva rAja ! Apa kevala svargakehI rAjA nahIM, baran brahmAjIne Apako tribhuvanakA rAjya diyaahai| Ajakala Apake rAjyAntargata pRthvIrAjyakI baDI durdazA horahI hai, tahAMke jIva vyAdhipIDita, aura zokase vyAkula hokara atyanta duHkhita ho rahe haiM / he deva ! kRpA karake unake dAruNa saMtApako nAza kIjiye / maiM unake duHkhase duHkhI hokara Ayurveda par3haneko yahAM AyAhUM, Apa anugraha karake merI prArthanAMko pUrNa kareM / ' indrane sammata hokara unako samasta Ayurveda par3hAyA. muniyoMmeM zreSTha Atreya indrase Ayurveda paDhane ke pazcAt unako AzIrvAda dekara pRthvIpara aaye| anantara agniveza, bheDa, jAtUkarNya, parAzara, kSArapANi aura hArItane,-karuNAkara bhagavAn Atre. yase tinakI banAI saMhitAko bhalI bhAMti par3hA / ina RSiyoMmeM pahale agniveza, aura taduparAnta bheDAdi RSiyoMne, AyurvedakA eka 2 taMtra banAkara-muniyoMmeM bandanA karaneke yogya apane gara AtreyajIko sunaayaa| vaha sunakara ve atyanta santuSTa hue, taduparAnta dUsare devarSi aura devatAlogoMnebhI ina taMtroMko sunakara asaMkhya dhanyavAda diye / mahAmuni bharadvAjajI citta lagAya.samasta AyurvedazAstrako paDhakara pRthvImeM Aye tinase aura RSiyoMne Ayurvedako sIkhakara dIrghAyu vA Asegyako prAptakiyA / jisamaya viSNujIne matsyAvatArelakara vedakA uddhAra kiyA, tisakAla anantadevane vahAMpara sAGga veda zAstra aura samasta Ayurveda zAstrako praaptkiyaa| eka samaya anantajI pRthvIkA bheda lenake. liye bhUmaNDalapara Aye va dekhA ki manuSyagaNa aneka prakArake rogoMse pIDita hokara kleza pAte aura akAlameM kAlake gAlameM dabAe jAte haiM / tinakI durdazA nihAra karuNAparavaza ho ananta deva rogoMko dUrarakaneke artha pRthvIpara avatAra lete hue / vaha carakI samAna pRthvIpara avatarethe aura unako kisIne nahIM jAnA, isIliye vaha carakanAmase prasiddha hue / samastarogoMke nAza karanevAle, viSNuke aMzase utpannahue carakAcArya surapUjita bRhaspatijIkI samAna saMsArake pUjanIya hue / AtreyaRSike cele agnivezAdi RSiyoMne jo taMtra banAye the, una samasta taMtroMkA saMgraha aura saMskAra karake mahAbuddhimAn carakAcAryane apane nAmase ( caraka ) nAmaka graMtha bnaayaa| For Private and Personal Use Only Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhuumikaa| (5) . ekasamaya devarAja indrane pRthvIpara dRSTikarake dekhA ki Adhi vyAdhise pIDita hokara prANI dAruNakaSTa bhogarahe haiM; yaha dekhakara baDI dayA huI aura dhanvantarijIko bulAkara kahA, he surazreSTha ! maiM Apase kucha kahanekI icchAkaratAhUM, Apa usaviSayameM samartha haiM, jIvoMkA upakAra karaneke artha Apako vratI honA paDegA / dekhiye pUrva kAlameM upakArArtha kisane kyA nahIM kiyA hai; trilokInAtha viSNu jIne jagatake hitArtha matsyAdi aneka sAdhAraNa rUpa dhAraNa kiyethe / ataeva bhApa pRthvIpara avatArale kAzIrAja ho roga dUra karaneke liye Ayurvedako prakAza kiijiye| __ prANiyoMkA hitacAhanevAle surazArdUla indrane yaha kahakara dhanvantariko samasta Ayurveda sikhAyA / isaprakAra dhanvantarijI indrase Ayurveda paDhakara banArasake madhya kSatriyavaMzameM janmagrahaNakara divodAsa nAmaka vikhyAta rAjA huye rAjA divodAsa bAlyAvasthAsehI saMsArase muMhamoDa ghora kaThora tapa karane lage, brahmAjIne tapase prasannaho unheM kAzIkA rAjA kiyA / tabase vaha kAzirAjanAmasebhI vikhyAta hue / inhIM mahArAjane prANiyoMke hitArtha eka saMhitA banAkara apane ziSyoM ko pddhaaii| __ jisa samaya samasta roga utpanna hokara prANiyoMke tapa, vedAdhyayana, brahmacaryAdi dharmAnuSThAnake aura Ayuke vighna ho uThe, tisakAlameM maharSi gaNa atyanta dayAparavaza hokara inake pratividhAnakA upAya karaneke liye himAlayaparvatakI tarAImeM ekaTe hue / bharadvAja, aMgirA, marIci, bhRgu, bhArgava, pulastya, agasti, asita, vasiSTha, parAzara, hArIta, gautama, sAMkhya, maitreya, cyavana, jamadagni, garga, kazyapa, kAzyapa, nArada, vAmadeva, mArkaNDeya, kapiJjala, zANDilya, kauNDinya, zAkuneya, zaunaka, AzvalAyana, sAMkRtya, vizvAmitra, parIkSaka, devala, gAlava, dhaumya, kAmya, kAtyAyana, kAGkAyana, baijavApa, kuzika, bAdarAyaNa, hiraNyAkSa, laugAkSi, zaralomA, gobhila, vaikhAnasa aura vAlakhilyAdi saMyamaniyamaparAyaNa, brahmajJAnaparipUrNa, tapakAntiyukta, homakI agnike samAna tejasvI RSiloga sukhase sabhAmeM baiThakara yaha pavitra jagahitakArI prastAvakaratehue ki dharma, artha, kAma, mokSa inacAroMke prApta honekA pradhAna upAya Arogya hai, parantu roga utpanna hokara Arogya va kuzalako jIvanake sahita akAlameM nAza kara dete haiM, basa manuSyoM ke kalyANameM inakA mahAvighna horahAhai, ataeva tisa upAyase ina rogoMko dUrakaranA cAhiye / isaprakAra prastAva karaneke uparAnta RSigaNoMne dhyAnadharakara jJAnanetroMse dekhA ki surarAja indrahI ina rogoMke rokanekA upAya kara sakate haiM / isa samaya kisako unake pAsa bhejAjAya / yaha prasaMga calatehI parama kAruNika mahArSa bharadvAjajIne kahA ki maiM vahAM jAnA aMgIkAra karatAhUM / tadanantara maharSiyoMkI AjJA pAya mahAmuni bharadvAjajI indrabhavanako ge| unhoMne tahAM pahuMcakara dekhA ki surarAja indra maharSiyoMke sAtha baiThehue pradIpta agnikI samAna virAjamAna horahe haiM, maharSi bharadvAjako dekhatehI indrajI zIghratApUrvaka uThe, aura AdaramAnake sAtha baiThAla kara kuzalaprazna kiyA, indrane AgamanakA kAraNa pUchA, taba maharSijI bole, he surarAja ! pRthvImeM aneka roga utpanna hokara tapa va pUjA Adi dharmakAryoMmeM vighna karate haiM jIvagaNa akAlahImeM kAlakavalita hote haiM, isI kAraNa For Private and Personal Use Only Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdayasaMhitAkImeM RSiyoMke anurodhase yahAM para Ayurveda paDhane AyA hUM, kRpApUrvaka mujhako Ayurveda sikhAya prANiyoMko isa ghora saMkaTase chuDAiye / isa prArthanAse saMtuSTa hokara devarAja indrane maharSi bharadvAjako triskandha hetu, liMga, va auSadha jJAnAtmaka arthAt rogalakSaNa aura tisake nivAraNa karaneke yogya auSadhajJAnapUrNa Ayurveda paDhAyA / .. ... taduparAnta vizvAmitrAdi muniyoMne jJAnarUpI netroMse dekhA ki devatAoMmeM zreSTha dhanvantarijIne banArasameM kAzirAjake rUpase avatAra liyA / RSizreSTha vizvAmitrajIne apane putra suzrutase kahAhe vatsa ! mahAdevajIke priyasthAna banArasameM jaao| tahAMpara AyurvedavizArada dhanvantArajI kSatriyavaMzameM janmalekara divodAsanAmakarAjA ho virAjamAnahaiM / tinase Ayurvedako paDhakara paropakAra rUpa mahAyajJakA anuSThAnakaroM / apane pitAkI AjJA pAya suzruta ekazata munikumAroMko sAtha le Ayurveda paDhaneko dhanvantarijIke nikaTa gye| . ___ suzrutAdi mahAmuniyoMne kAzImeM jAyakara dekhA ki surazreSTha kAzirAja bhagavAn dhanvantarijIkI stuti vAnaprastha loga kararahe haiM / rAjA divodAsane suzrutAdi maharSiyoMse kuzalapraznakara AgamanakA kAraNa pUchA / tinake vacana sunakara suzrutane kahA he bhagavan ! manuSyoMko vyAdhiparipIDita rodanaparAyaNa aura adhamarA dekhakara hamArA .hRdaya atyanta vyAkula huAhai, ataeva hama Apase vyAdhike upAyako jAnaneke liye yahAM Aye haiM / Apa anugraha karake hama logoMko Ayurveda sikhAiye / kAzirAjane inalogoMkI prArthanAko svIkAra karake samasta AyurvedazAstra paDhAyA / munikumAra bhalIbhA~tise AyurvedazAstrako sIkha AzIrvAda de harSita cittase apane 2 ghara Aye / __ pahalIpahala maharSi suzrutane mahAparizrama karake eka taMtra banAyA, va unake sahapAThiyoMnebhI eka 2 taMtra racA / suzrutakA banAyA taMtra bahutase manuSyoM karake sazruta ( bhalIbhAMtise zruta arthAt vizeSa samAdRta) honese usakA nAma suzruta huA / / sarva saMsArake Adi kAraNa zmazAnanivAsI praphulendusamadehadhArI bhagavAn bhavAnIpati mahAdevajIne apane banAye hue vividha taMtroMse svavIryasaMyukta arthAt pAradaghaTita aneka auSadhiyoMko prakaTakiyA / inhI taMtroMse saMgraha karake paMDitoMne vividha rasagraMtha banAe haiN| / isake uparAnta kucha kAla bItanepara dUsare dhanvantarikI samAna bhiSagvara vAgbhaTTakA jnmhuaa| inhoMne mahArAja yudhiSThirake yahAM rahakara bahutase vaidyaka graMtha banAe, tinake banAehue graMthoM meM "aSTAGga hRdayasaMhitA" nAmaka granthahI vizeSa prasiddha hai| isahI graMthako vAgbhaTa kahatehaiM / isagraMthameM ati.. sundararItise cikitsAkA kauzala dikhAI hai; vAgbhaTajIne isa graMthako banAkara niHsandeha saMsArakA mahAupakAra kiyaahai| __ isa prakAra bhAratavarSakI yaha prAcIna cikitsA sarvottama hai isa bAtako prAcIna tatvajAnane vAle baDebaDe vidvAnbhI svIkAra karate haiM "na014 san 1847 I. disambarakI kalakattAribhyu nAmaka pustakameM likhA hai ki bhAratameM jo cikitsAvidyA prAcIna samayase hai aura jo usakI auSadhI haiM ve saba yUrupacikitsA vidyAkI mUla aura ziromaNi haiM.. For Private and Personal Use Only Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhuumikaa|. purAtana tattvavettA DAkTara rAyala sAhabane likhA hai ki bhAratavarSakI cikitsAvidyA AdikAlakI athavA bahuta purAnI hai kAraNa ki araba dezake vaidyoMne yaha vidyA isIse sIkhIthI / bhAratavarSa meM bahuta kAlase jAnI huI.eka auSadhI vahAM abataka pracArameM AtI hai yathA zvAsarogameM dhatUroMkA dhUma pAna karanA pakSAghAta aura ajIrNameM kucalekA prayoga virecanameM jamAlagoTA Adi auSadhI bar3e Adarase yUrupameM vyavahAra kI jAtI hai prophesara vilsana sAheba mahAMzayane likhA hai ki bhAratavarSameM bahuta purAne samayase cikitsA jyotiSa darzana Adike pAradarzI vidyamAna haiM jisa samaya. yUrupadezameM zArIravidyA pracalita nahIMthI usasamaya bhAratanivAsiyoMne jaisI auSadhI cikitsA aura zastra cikitsAmeM pAradarzitA dikhAIthI usIprakAra zArIravidyAkIbhI unnati kiithii| zrImAn . paMDita rAiTa Anarebala elaphinsTan mahodayane. apane suvikhyAta bhAratavarSake itihAsameM likhA hai ki bhArata varSahIse yUropa dezake manuSyoMne prathama cikitsA vidyA sIkhI thI aba bhI bhAratavAsiyoMse zvAsarogameM dhatUrA aura kRmirogameM kamAca vyavahAra karanA sIkhate haiM hinduoMkA rasAyana vidyAkA jJAna vismayajanaka aura AzA anumAnasebhI adhika hai / "na0 se0 sU0" . ityAdi pramANoMse yaha sUcita hai ki saba vidyAoMkA bhaMDAra hamArA bhAratavarSahI hai isa dezake nivAsI maharSiyoMne kapolakalpita racanA nahIM kIhai kintu devatAoMse paraMparake kramase cikitsAkI pravRtti kI hai / isI siddhAntako vicAra kara hamAre mahAtmA RSimuni kahagayehaiM ki kaThina rogasamUha unhIM auSadhIdvArA naSTa hote haiM / / . isameM koI saMdehabhI nahIM hai ki isa dezameM prAdurbhUta hue manuSyoM ke svabhAvake anukUla isI dezakI auSadhI hai parantu samayake hera pherase jaba hindUrAjya parivartita hone lagA tabase aneka zAstra aura vidyA lopa hogaI aura cikitsAke graMthabhI yahAM taka lopa hue ki kevala mAdhava nidAna aura zAGgadharAdigraMthahI baDe cikitsAke graMtha ginejAnelage aura unakA bhI paThana pAThana nyUna honese mAno ekaprakArase cikitsAkA lopahI huA cAhatAthA ki IzvarecchAse jagadvikhyAta seThajI zrIyuta khemarAja zrIkRSNadAsajIkA isa ora yaha dRDha vicAra huA ki vaidyakazAstrake baDe baDe graMthoMko bhASATIkA sahita chApakara isakA pUrNatAse aisA pracAra kiyA jAya ki bhAratavarSameM gharaghara ve graMtha virAje jisse ki pratyeka bhAratavAsI apanI prAcIna vaidyaka cikitsAkA gaurava jAnakara usake prayogoMse pUrNalAbha uThAkara sukhI hoM dIrghakAlataka jIvana lAbha kreN| yaha apanI icchA ukta seThajIne sadvaidya aura acche vidvAnopara pragaTa karake samyak prakArase unako dAna mAnase saMtuSTa kiyA jisse ki unhoMne aneka prakArake choTe baDe ArSa graMtha seThajIko bhASATIkAsahita karake samarpaNa kiye jo ki tatkAla chApegaye aura jo zeSa hai vaha chApe jAyage tathA jinakI Avazya katAhai unakI TIkA karAyI jAtI hai aura pUrNa AzAhai ki bahuta thoDe samayameM vaidyakake sampUrNa pradhAna aura apradhAna graMtha prakAzita ho jAyaMge jisase isa dezako pUrNa lAbha pahuMcegA. zeSameM pAThakoMse prArthanAhai ki Apaloga ina ArSa graMthoMko dekha unake prayogoMse lAbha prApta kareM aura yaMtrAdhIzake utsAhako bddhaaveN| For Private and Personal Use Only Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 8 ) aSTAGgahRdayasaMhitAkI zararikI sthitisehI dharma artha kAma mokSa cAra padArtha siddha hote haiM, jisane isa zarIra kI rakSA kI usane mAno sabakI rakSA kI aura jisane isa zarIra ko naSTa kara diyA usane kyA nahIM naSTa kiyA, yahI siddhAnta vicAra kara RSi muni mahAtmAoMne zarIra kI sthiti ke nimitta bhI aneka yatnakiye haiM, tathA apane tapobalase divya auSadhiyoM ko dekhA hai, jisa samaya prANI apane karmoMse -roganrasita hue, usa samaya svayaM bhagavAnne dhanvantari avatAra lekara rogoMke nivAraNArtha AyurvedakA kathana kiyA Ayurveda RgvedakA upaveda hai vedakI samAna hI Ayurveda kI pratiSThA karanI cAhiye jisa prakAra vedameM kathita karma svargAdi phalake denevAle haiM isI prakAra Ayurveda isa loka meM pratyakSa phalakA denevAlA hai yajJAdikA phala kathana karanevAle tathA Ayurveda ke nirmAtA RpihI haiM jaba ki auSadhi prayoga yahAM pratyakSa phala detA hai to unakA phala svargAdi vidhAna satyaM kyoM na hogA. dhanvantari ke uparAnta sahastroM RSiyoM muniyoMne apane apane tapase tathA anubhavase aneka graMtha nirmANa kiye haiM parantu una saba graMthoMmeM caraka suzruta aura vAgbhaTa yaha tIna graMtha prAcIna aura atizaya mAnanIya haiM jaise- pratyeka yugake nimitta eka eka smRtikA vizeSa vidhAna kiyA hai isI prakAra ina graMthoM ke nimitta bhI samayakA vibhAga kiyA hai. yathA atriH kRtayuge caiva tretAyAM carako mataH / dvApare suzrutaH proktaH kalau vAgbhaTasaMhitA // satayugameM atrisaMhitA tretAmeM caraka dvApara meM suzruta aura kaliyuga ke nimitta vAgbhaTa saMhitA hai / jabaki eka vastukA kisI kArya ke nimitta pRthak nirdeza ho to usameM kucha adhikatA pAI jAtIhai, isIkAraNa vAgbhaTako kAleke upayogI jAnakara pRthak nirdeza kiyA hai yadyapi vaidyaka ke sahastroM graMtha haiM, parantu hamArA kyA yaha sabhIkA siddhAnta hai ki yadi caraka suzrutake uparAnta kisI graMthakI gaNanA hai to vAgbhaTakI hI hai balki kalike liye usakA prathama nirdeza kiyA jAya to anucita na hogA isake sUtrAdi AThoM aMgoM ke jAnanese phira aura kucha jAnane kI AvazyakatA nahIM rahatI ve isaprakAra haiM / deha ( kAya ) - sampUrNa dhAtuse yukta yuvA dehameM jo rogahoM unakI nivRttikA jisameM varNana ho bAla - bAlakoM ke rogoM kI cikitsA | graha - jisameM deva AdigrahoM se grasta prANiyoMke liye zAnti karma kahAjAya Urdhvaga - kandhe Uparake rogoMkI jisameM cikitsA ho. zalya - jisameM zalya cikitsA hai ( zalya zastrAdikA ghAva ) daMSTrA - viSaile jIvoM ke kATanepara rasAyanAdi prayoga / jarA - avasthAke vinA vRddhatA honI usakA nivAraNa karaneko rasAyanAdi prayoga karanA / vRSa - vAjIkaraNa arthAt zarIrameM thoDA vIrya ho yA kisI kAraNa se bigaDa gayA ho usake baDhAnekI vA zuddha karanekI cikitsA | For Private and Personal Use Only Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhUmikA / (9) isake sivAya graMthakArane apane graMthako chaHsthAnameM vibhakta kiyAhai 1 sUtrasthAna ( dinacaryA Rtu auSadhiyoMke guNa AdikA varNana ) 2 zArIrasthAna ( zararikI utpatti asthiAdikA varNana ) 3 nidAnasthAna ( rogoMke lakSaNa ) 4 cikitsA sthAna ( saba rogoMkI auSadhI ) 5 kalpasthAna ( vamana virecana basti AdikA varNana ) uttarasthAna 6 ( bAlagraha sarpa viSAdikA pratiSedha ) / isake paDhanese vaidyajanoMko pUrNa vijJatA aura rogAdike nivAraNameM pUrNa sAmarthya hojAtI hai / jisa samaya yaha graMtha kevala saMskRtahImeM thA usa samaya saMskRtajJoMke sivAya anya jana isake guNa gaurava jAnaneko samartha nahIM hote the aura dIrghakAla sAdhya honeke kAraNa isa bRhat graMthakA paThana pAThana nahIM karasaktethe isI kAraNa isakA pracAra bahuta nyUna hogayAthA isako * mahAn upakAraka vicArakara hamAre parama anugrAhaka sarvaguNAgAra nayanAgara seThajI zrIkhemarAja zrIkRSNadAsajIne isakA bhASATIkA banavAkara sarva sAdhAraNake subIteke liye nija yaMtrAlayameM chApakara prakAzita kiyA ki sarva sAdhAraNako lAbhaho aura abhyAsazIla pAThakavargabhI isase kArya siddha kareM isake TIke sahita pragaTa honese yaha graMtha sabake liye sulabha hogayA / .. isa samaya jisa prakArase aMgrejI cikitsAkI vRddhi hai aura vaidya janoMkA saMskRta paDhanekI aura bahuta kama dhyAna hai paDhe bepaDhe saba usI aMgrejI auSadhIkI ora jhukate haiM yadi vaidyaka ke graMthoMkA bhASATIkA na kiyI jAtI to kucha dinameM saMskRta vaidyakakA sampUrNa hI lopa hojAtA isakAraNa saMskRta vaidyakake pracArameM bhASATIkA bahuta hI upayogI hai. - parantu kevala pustakoMkA TIkA dekhakara sahasA cikitsAmeM pravRtta honA buddhimAnIkA kAma nahIM hai aisA karanese kabhI kabhI hAni bhI uThAnI paDatI hai parantu itanI bAta hai ki bhASATokA dekhakara paDhanevAloM ko sahAyatA prApta hogI, vizeSa lAbha aura pUrNa jJAna cirakAla abhyAsa gurusevana aura graMthake hastAmalaka karanese ho sakatA hai, kAraNa ki deza kAla avasthA prakRti Adi vicAra . kara jo vaidya cikitsA pravRtta hotAhai vahI. yazobhAgI hotAhai anyathA nahIM isakAraNa bhASATIkA abhyAsa karanevAloMke liye parama upayogI hai| bahutase loga kahA karate haiM ki aba hindustAnakI auSadhiyoMmeM guNa nahIM rahA aMgrejI auSadhI guNa karatI haiM yaha kathana karanA unakA sarvathA bhrama hai auSadhI kA guNa kadAcit anyathA nahIM hotA parantu hAni yaha huI hai ki auSadhI acchI nahIM milatI vahIM kaI kaI barSakI saDI galI purAnI auSadhI pasArI dedete haiM vahI rogiyoMko AMkha mIca pilAI jAtI hai phira vaha kyA guNa dikhAsaktI he aMgrejI davA bahudhA inhI auSadhiyoMse tayAra kI jAtI haiM ( dUsaredezoMkIbhI hotIhai ) parantu vaha navIna zreSTha auSadhiyoMkI bantI haiM isa kAraNa turata guNa karatI haiM pasArI auSadhiyoMke sthAnameM ghAsa kUDA jo manameM AtAhai so dedete haiM grAhaka vinA pahacAne le Ate haiM phira vaha kyA guNa kara saktI haiM isI kAraNa isa samaya aise graMthabhI banane lage haiM jinameM auSadhiyoMke citrAdi diyejAya~ aura sarva sAdhAraNako unakI pahacAna hojAya yaha kyA thoDA lAbha hai| For Private and Personal Use Only Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (10) aSTAGgahRdayasaMhitAkI bhUmikA / __ vAgbhaTa kauna aura kisa samayameM the kahAM janmasthAnathA isakA vinA apanA pramANa pAye kevala aMgrejI paddhatike anusAra nirNaya karanemeM utsAhita na hokara itane hI para santuSTa hotahaiM ki graMtha kartAkA samaya kabhIkA ho parantu jo unakI saMhitAse dezakA upakAra huAhai usase inakA nAma cirakAlase calAAyA aura cirakAlataka calA jaaygaa| . bhASATIkA sahita yaha graMtha zIghrahI bikajAneke kAraNa punaH chApanekI AvazyakatA huI usa samaya zrIseThajIne isake punaH zodhanekA bhAra mujhe samarpaNa kiyA maiMne yathAzakti sAvadhAnatAse saMskRta TIkA anusAra isako milAkara jahAM jahAM saMkIrNa TIkA pAyI vahAM samyakprakArase vistAra kara diyA jisase Azaya samujhameM AjAya aura saMskRta TIkAke anusAra bahuta sthala upayogI bAtoMse pUrNa kara diye haiM pratyeka zloka aura usakI TIkA ko acchI prakArase dekha yathocita likha diyA hai aura pUrva TIkA meM jo vAkyaracanA meM bheda thA vaha acchI prakAra zodhakara sarva sAdhAraNa kI bola cAla meM Ane yogya karadiyA hai arthAt aisI bhASAkaradI hai jo sabake samajhane yogya ho isapara bhI yadi kahIM azuddhatA rahamaI ho to pAThaka mahAzaya apanI udAratAse kSamA kareMge // pUrva TIkAmeM trAyamANakA artha banaphazA likhAthA aura isa auSadhIkA prayoga bahuta sthaloM . AyA hai, parantu isakA artha banaphazA hai aisA pramANa nahIM milatA isakAraNa vahAMse banaphazA. kATakara trAyamANahI likhadiyA bahutase paMDitoMkA mata hai ki trAyamANa mirci yA gaMdhakA nAma hai. koI asaphAka kahate haiM vijJa mahAzaya isako nirNaya kara leMge / ApakA zubhAkAMkSI- ApakA kRpAbhilASIpaNDita jvAlAprasAda mizra 'khemarAja zrIkRSNadAsa, mohallA dinadArapurA. __ " zrIveGkaTezvara " sTIm presa murAdAbAda. mumbaI. For Private and Personal Use Only Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir // shriiH|| upoddhaat| zrIvAgbhaTasaMhitA jaisI uttamahai jitanI upakAriNIhai yaha vizeSakahanekI AvazyakatA nahIM hai| aura aise uttama pustakakA bhASAnuvAda hokara jitanA saMsArakA upakAra huAhe sobhI gupta nahIM hai / isa graMthakA hiMdI bhASAnuvAda jo paM0 ravidattajIne kiyAhai yadyapi unhoMne acchAhI parizrama kiyAhai paraMtu isasamayakI pracalita sarala hiMdI bhASA paDhane vAloMko isakI bhASA surocya nahIM aura kaI jagaha artha arthAzabhI ThIka samajhameM nahIM AtA tathApi isakI do AvRtti chapI aura niklgii| astu|ab tRtIyAvRtti chapanemeM AryavidyAkamaladivAkara zAstroddhAraka zrImAn seTha khemarAja zrIkRSNadAsajI mahodaya "zrIveGkaTezvara" sTIm presake svAmIne isake punaH saMzodhanakA bhAra mujhe samarpaNa kiyA astu maiMne yathAsaMbhava isakI bhASAkobhI isa samayake anusAra sarala hiMdI karanemeM prayatna kiyA, aura arthaarthAzameMbhI jahAM kahIM truTI pratIta huI sobhI ThIka (zuddha)karadIhai paraMtu phirabhI hamArI racita suzrutaTIkA jaisI saralatA pratIta na bhI ho tau pAThaka kSamA kreN| kyoMki, sthAna nirmANake AkAra aura zobhanatvAdikA mukhyakAraNa prathama sUtrAraMbha khAta aura. zilAnyAsahI hotAhai arthAt jaisI nIMva hotIhai usIpara sthAna nirmANa hotAhe / * zodhanakaranevAlA usakI marammata aura supedI Adi karanevAleke samAna ho sattAhai sthAna racanAkA kula DhaMga nahIM badala saktA aura yadi vaha kulaDhaMgahI badalade to vaha saMzodhaka nahIM kahalAsaktA, nUtana racayitA hosaktAhai / so abhISTa nahIM thaa| astu phirabhI yathAzakya sabaprakAra bahuta kucha saMzodhana kiyaagyaahai| / aba samasta pAThaka mahAzayoMse nivedanahai ki, ve isake AraMbhika anuvAdaka prathama saMzodhaka . tathA prakAzaka aura mujhako anugrahIta kara sadayadRSTise bhavalokana kareM aura Izvarase prArthanA kareM ki, sadaiva isa vidyAkI unnati hokara dezameM sukha aura AnaMdakI vRddhi hotI rahe / vizeSa zubham // nivedaka. paM. muralIdhara zarmA rA. vai. me. A. su. pharukhanagara. For Private and Personal Use Only Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra viSaya. maMgalAcaraNa mAdhyAyaprAraMbha // zrIH // athASTAMgahRdayasthaviSayAnukramaNikAprAraMbhaH // AyuH prayojana Ayurvedotpattikrama graMthakA prayojana. adhyAyaH 1 Ayurveda ke ATha aMga doSoM kI parisaMkhyA doSa kA mArakatva doSoM ke sthAna doSakAla niyama agnisvarUpa cAraprakAra ke koSTha - sAtadhAtu mala zarIrarakSaNopAya prakRtikA svarUpa vAtAdidoSa lakSaNa saMsargasaMnipAta lakSaNa. .... .... ... .... rasa rasaguNa tInaprakArakA rasAzrayadravya dvividhavIrya dravyavipAka. dravyaguNa .... .... .... 400 .... .... .... .... 360 .... ... **** www.kobatirth.org pRSTha. viSaya. .... .... 23 77 3 35 39 27 6 "" 7 " 33 " .... ... 10 .......11 37 12 "" 13 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rogakAraNa rogArogasvarUpa do prakArake roga do prakArakA rogAdhiSThAna do manodoSa roga parIkSAkaraNa deza do prakArakA bhUdeza tIna prakArakA kAlaniyama paricAraka guNa rogI guNa ..... sukhasAdhya roga kRcchrasAdhyaroga yApyaroga ..... do prakArakA auSadha zArIradoSakA paramauSadha manodoSakA auSadha cikitsA ke cArapAda vaidyake guNa auSadhaguNa .... For Private and Personal Use Only .... 4460 .... .... ... .... .... .... anukrama tyAjyarogI aSTAMgahRdaya taMtra ke adhyAyanakA saMgraha zArIrasthAna nidAnasthAna g .. ... ... .... ... 8000 .... 69.0 pRSTha. :: 13. ... " .... 22 .... " 14 : , .... 19. .... "" .... 11 55 " 19 ***. 37 "3 12 17 22 17 16 27 12 27 17 .... 22 BIRO 17 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (14) aSTAGgahRdayasaMhitAkI... viSaya. .. . ___"pRSTha, viSaya. . cikitsitasthAna ... ........ 17 / devAdharcana / ArthayoMkA apratyAkhyAna .... kalpasthAna uttarataMtra 48 .... .... saMpadAdikoMmeM samatva satyabhASaNa dvitIyo'dhyAyaH 2. suvartana athadinacaryAdhyAyaH . .... zatruAdikA aprakAzana brAhmamuhUrtameM utthAna .... .... " lokaraMjanameM dakSatA svasthavRtti . . .... .... iMdriyoMkA pIDanalAlananiSedha daMtadhAvana ... dharmAdizUnyoM meM apravRtti ... ajIrNanakuMbhojananiSedha sarvadharmomeM madhyamarItise vartana sauvIrAJjana .... .... ... " svacchatva ..... ... rasAMjana .... ... .... snAnAdizIla * .... nasyAdisevA ..... .... saMcArakrama kSatAdimAnkU tAMbUlaniSedhaH... rAtrImeM saMcArakrama ... ... abhyaMga .... .... .... devAlayAdikoMkA anatikrama . kahA~ 2 abhyaMgavarjana bAhuse nadItaraNAdiniSedha ... vyAyAmaguNa .... kSutyAdikaranekAprakAra .... vyAyAmaniSedha ... nAsikAvikoSaNAdiniSedha .... dehamardana . ... viguNAMgaceSTAdiniSedha .... ativyAyAmAniSedha ..... .... rAtribhecattvarAdisevAniSedha ..... udvartanakeguNa sUnAsthAnAdisevAniSedha .... snAnakeguNa . .... sUkSmadarzanAdiniSedha . ... uSNajalakarakepAraSekakaraNa.... sAmanekAvAyuAdikAvarjana ... snAnameMayogya .... .... honAdisevAniSedha ...... jIrNameM hitabhojana.... .... sadhyAbhojanAdiniSedha .... dharmasevA .... ... ... ... 22 gAtravAdyAdityAga .... mitrAmitrakI sevA aru varjana madyAnatisakti .... ... dazavidhapApakarmanakAtyAga .... ... " striyoM meM vizvAsasvAtaMtryavarjana anupajIvikAdikoMkA anuvartana .... " sarvaceSTAoMmeM upadezakatva ... kITAdikoMmeM AtmadRSTi .... ..., laukikArthaparIkSakatva ... .... For Private and Personal Use Only Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .. anukrmnnikaa| . . viSaya. . viSaya, sadAcArasabAphala 48 .... mahiSIdugdhakA pAna .... upavanasevA tRtIyo'dhyAyaH 3. zayanavidhi . .... atha RtucaryAdhyAyaH ... .... 26 saudhasevA .... ..... chaHRtu. .... ... .... .... " vAsitajalAdisevana uttarAyaNa.... tAlavRtAdisevana .... .... balAdAnaprakAra .... .... varSAcaryA ........ ... dakSiNAyana .... ......... 27 varSARtudoSoMkoduSTatva balavisargaprakAra ... ... varSARtumeMsAdhAraNasevana zItAdimeM manuSyoMkA balavicAra AsthApanAdi ... * ... hemaMtameM agniprAbalya .... varSAvartanaprakAra .... .... hemantaRtucaryA .... .... .... " nadIjalAdipAMcoMkAtyAga ... svAdvAdisevA .... zaradaRtucaryA .... .... ... " vAtanAzakatailAdisevA / pittakejayArtha tiktAdiyuktabhojanAdi ... lodhrAdikaSAyasevana udakacaMdanAdisevana ... ... 35 snigdharasAdisevA .... tuSArAdityAga . ..... .... .... " vilAsinIko zaityahAritva sarvaRtumeM rasasevAprakAra .... .... " zItajanitadoSanAzopAya saMkSepase RtucaryA .... ..... ... , ziziraRtucaryA :... sahasA sevyAdAnatyAgakA doSa 59... ,, vasaMtaRtucaryA .... * caturtho'dhyAyaH 4. kaphajayakA prakAra... snAnaanulepanAdi .... atharogAnutpAdanIyAdhyAya .... ... zuMThIkAthasevA vAtAdivegadhAraNaniSedha .... .... " gurupadArthatyAgAdi ... vAtarogase rogotpatti .... vasaMtavRtti.... .... vAtajanitarogameM snehavidhi .... grISmaRtucaryA . ... zakRdrodhase piNDikAdiroga.... paTavAdityAga mUtrarodhase aMgabhaMgAdi ........ grISmameM bhojanaprakAra ... .... " vAtAdirodhajanitarogoMko auSadha ... madyapAnaprakAra .... ... udgArarodhase arucyAdi ... .... pAnakAdiprakAra .... 31 / kSutirodhase ziro'Adi ... .... Cuy For Private and Personal Use Only Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (16) aSTAGgahRdayasaMhitAkIviSaya. pRSTha. viSaya. tRSNAnirodhase zoSAdiroga..... bhojanameM ambupAnavidhi . ... kSudrodhase aMgabhaMgAdi .... zItajalaguNa ........ nidrArodhasemohAdi uSNajalaguNa .... ... kAsarodhase kAsavRddhi kathitazItajalaguNa ... zramazvAsarodhase gulmAdi nAlikerodakaguNa .. MbhArodhase zirortyAdi ... varSartujalaAkAzajalathya .... azrurodhase pInasAdi ... godugdhalakSaNa vamirodhase visarpAdiH . ... mAhiSIkSAraguNa ... zukrarodhase zukrastAva .... ajAkSIraguNa .... vegodIraNadhAraNase sarvarogotpatti ... 39 auSTakakSIraguNa .... lobhAdivegako hitaiSioMne. avazyadhAranA ,, strIstanadugdhaguNa .... malazodhana yathAkAla karanA.... ....., meSIkSIraguNa doSoMke kopakA kAraNa ... .... " hastinIkSIraguNa ... rasAyanaprayogakaranA.... .... .... 40 vaDavAdikSAraguNa bheSajase kSayitako AhArameM bRMhaNAdi / zatakSIraguNa AhArAdisevAkA phala .... dadhiguNa ....... AgantukarogasaMbhava ..... takraguNa AgaMtukarogacikitsA ..... mastuguNa malazodhanakA kAla navanItaguNa hitAhitavihArasevana 36 .... .... kSIrotpannadhRtaguNa paJcamo'dhyAyaH 5. . . ghRtaguNa .... .... ... atha dravadravyavijJAnIyAdhyAya .... purAtanavRtaguNa .... .... gaMgAjalake guNa .... .... kilATAdivikAraguNa gaMgAjalakA lakSaNa.... .... kSIraghRtoMko zreSThatvanIvatva .... samudrajalapAnaniSedha ikSurasaguNa AkAzajalapAnavidhi .... yAMtrikekSurasaguNa .... apeyajala .... .... .... pauNDrakarasako uttamatva nadIjalavicAra .... ... zAtaparvakAdikake guNa himavanmalayodbhUtapathyApathyAdiviveka 43 phANitake guNa .... .... peyatvavarya nadiyAM .... ... ..., nirmalaguDake,guNa .... ..... rogivizeSase jalaMpAnaniSedha ... , purANanavaguDake guNa .... ... 42 For Private and Personal Use Only Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anukrmnnikaa| viSaya. pRSTha, viSaya. matsyaMDikAdiguNa .... .... gauAdikanakemUtraguNa .... .... yavAsazarkarAguNa ... .... dravoddezakAupasaMhAra 82 .... .... 54 sarvazarkarAguNa .... . SaSTho'dhyAyaH 6 zarkarAphANitoMkovarAvaratva athAnnasvarUpavijJAnIyAdhyAyaH madhuguNa ... .... zAlibheda ... .... .... .... " uSNamadhuke guNa .... raktazAliguNa ... .... uSNamadhuke upayoga ... " tailake guNa .... mahAzAlyAdikoMkozreSThatva .... .. tailakobRMhaNAdikAritva yavakAdikoMkopUrva 2 kramase nIcava eraMDatelaguNa SaSTikakozreSThatva .... ..... .. , sArSapatailaguNa .... mahAvrIhyAdikoMko uttarottaraguNahInatva , AkSatelaguNa .... SaSTiketarakhIhikAsvarUpa .... .... umAkusuMbhajatailaguNa .... kaMgvAditRNadhAnya .... ... ... vasAmajAguNa ... .... priyaMguguNa madyaguNa ... .... .... koradUSaguNa navajIrNamadyaguNa ... ... yavaguNa uSNopacAroMse madyapAnaniSedha vaMzajayavalakSaNa surAke guNa godhUmaguNa vaibhItakIsurAke guNa naMdImukhIpathyA ariSTaguNa ... ... .... " ziMbIdhAnya drAkSAmadyaguNa .... mudgaguNa .... kharjUramadyaguNa rAjamASaguNa zArkaramadyaguNa kulatthaguNa guDamadyaguNa .... .... .... ,, niSpAvaguNa ... sIdhuguNa ... ... mASaguNa .... .... madhvAsavaguNa ... kAkAMDolAtmaguptAphalaguNa zuktaguNa ... ... ... tilaguNa .... .... guDamadyAdikoMko yathottaraladhutva atasIguNa ... ... kaMdAdizuktake samAna guDAdizukta anyazaktaguNa ... .... ... " kusuMbhabIjaguNa .... ... dhAnyAmlakAMjikaguNa ... ...., mASayavakako nyUnatva For Private and Personal Use Only Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (18) aSTAGgahRdayasaMhitAkI viSaya. pRSTa. ... ... 17 .... .... 64 navadhAnyaguNa maMDAdikoMke pUrvapUrvakramase lAghava bhaMDaguNa peyAguNa .... ... vilepIguNa .... odanalakSaNa sarvapadArthasamUhana mAMsarasalakSaNa ... maudgarasalakSaNa ... kaulattharasalakSaNa ... zAMDAkIvaTakAguNa... pAnakaguNa lAjAguNa pRthukaguNa.... dhAnAguNa .... saktuguNa .... .... piNyAkalakSaNa ... vesavAraguNa ... mudgAdijAtavesavAralakSaNa ... kukUlAdipAcitApUpoMkouttarottaralavutva hariNAdidazamRga ... ...... lAvAdikaekaviMzativiSkira jIvaMjIvAdidazapratuda bhekAdikacArabilezaya gavAdikaguMtrIsaprasaha varAhAdidazamahAmRga haMsAdiApacarasaMjJaka rohitAdimatsya .... AThaprakArakA mAMsa bhaSTavidhamAMsameM vicAra .... viSaya. jAMgaloMkA lakSaNa .... zazaguNa .... .... tittiriguNa zikhiguNa kukuTaguNa grAmyakukkuTaguNa .... karopacakrakaguNa .... kANakapotaguNa ..... .... caTakaguNa bilezayAdikoMkoyathottarazreSThatva mahAmRgaguNa prasahaguNa .......... AjamAMsaguNa AvikamAMsaguNa gomAMsaguNa mahiSamAMsaguNa varAhamAMsaguNa .... matsyaguNa cilicimamatsyaguNa __ .... lAvAdikoMko yathottaravaratva sadyohatamAMsako zuddhatva .... mRtamAMsAdityAga .... puruSastriyoMkAmAMsabheda zAkavarga pAThAdizAkaguNa .... rAjakSavaguNa .... .... vAstukaguNa .... .... kAkamAcIguNa .... cAMgerIguNa paTolAdikoMke guNa .... " .... " .... " .... " .... " pAzupaNa ... For Private and Personal Use Only Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra viSaya, paTolavizeSaguNa bRhatIyaguNa vRSaguNa kAramelaguNa vArtA guNa karIraguNa pAlakyAguga caMcuguNa **** ***! pusaguNa baguNa * kAliMgAdiguNa -zIrNakRtaguNa **** kozAtakAvalgujaguNa taNDulIyaguNa muMjAtaguNa 2000 ... badArIguNa jIvaMtIguNa kUSmANDAdiguNa - kUSmANDavizeSa ke guNa **** ... mRNAlAdiguNa kalaMbAdiguNa laghupatrAguNa - tarkAryAdiguNa varSAvaguNa ciribilvAMkuraguNa. zatAvartha kuraguNa vaMzakarIraguNa pataMgaguNa - kAsamardaguNa -ko suMbhaguNa ... ... ...w : : 0.00 **** **** .. .... **** ... ... www.kobatirth.org anukramaNikA / viSaya, sArpapaguNa bAlamUlaka gula patramulakaguNa zuSkamUlakaguNa AmamUlakaguNa piNDAluguNa kuTherAdiguNa pRSTha. 1000 17 ... 66 " 23 " " 67 37 23 17 "" 12 " d d "" 68 69 dd " 77 " "" surasaguNa ArdikAguNa lazunaguNa pAMDuguNa guMjanakaguNa drAkSAguNa dADimaguNa mocAdiguNa tAlaphalAdiguNa pakkA bilvaguNa kapitthaguNa jAMbavaguNa AmraguNa vRkSAlaguNa zamIphalaguNa pIluphalaguNa mAtulaMgaguNa mAtuluMga ke saraguNa For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .... 0940 ... conn .... .... 2000 sUraNaguNa bhUkaMdaguNa patrAdikoM meM yathottaragurutva sarvazAkoM meM jIvaMtIko varatva athaphalavargaH .... ... **** ... ces ... 0600 ... ... ... 8.00 4444 9440 www. *** 9400 ... 0140 **** ... (19) **** .... ... 17 " ... **** ... **** .... pRSTa. 24.9 ... **** .... 69 19 0 "" " "1 "" :2 **** 37 72 " 19 19 0000 27 79 "7 53 ? 17 "" 72 dd 73 17 .... 17 .... 19 **** "2 424. "" .... 77 74 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 20 ) viSaya. bhallAtakatvagAdiguNa pAvataguNa drAkSAparUSakAdiguNa karamardakaguNa kalAdiguNa amlikAphalAdiguNa lakucakAdoSavara phalazAkoM kA AdAnatyAgavicAra lavaNaguNa... guNa guNa vilavaNaguNa sAmudralavaNaguNa audbhidalavaNaguNa yavakSAraguNa sarvakSAraguNa hiMguguNa harItakIguNa AmalakaguNa akSaguNa triphalAguNa trijAtakaguNa kRSNalavaNaguNa romakalavaNaguNa lavaNaprayoga meM saiMdhavAdiprayoga maricaguNa pippalIguNa nAgaraguNa A 1309 catrikAguNa pippalImUlaguNa ... ... aSTAGgahRdayasaMhitAkI | ... ... ... .... www.kobatirth.org ... "" ... .... pRSTha. 74 .... 13 ... 35 " 11 75 35 59 77 76 79 79 "" 79 19 "" "" 29 66, dr " 27 78 :: 17 " 17 12 13 viSaya. citrakaguNa paMcakolakaguNa paMcamUlaguNa Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir paMcamUlaguNa madhyamapaMcamUlaguNa jIvanAkhyapaMcamUlaguNa tRNAkhyapaMcamUlaguNa sarvasaMgrahopasaMhAra 170 .... rakhanA rAjAkI rakSA karanA viSaduSTodanalakSaNa vyaMjanaparIkSA viSadUSita rasAdivarNa viSabhakSakake lakSaNa For Private and Personal Use Only atha saptamo'dhyAyaH 7 athAnnarakSAdhyAyaH rAjAne Apake sthAnake samIpa vaidyako saviSAnnAdiparIkSA sacipAnnabhakSaNase kaMDvAdiupadrava vaktragavipaselAlAdika AmAzayagatase svedAdika viSamuktako auSadhopacAra mapAna karanevAle viSavamana viruddhAhAra viSatulya dUdha amladravyakA virodha harItakyAdibhakSaNa meM dUdhakA tyAga zvAvidbhakSaNa meM vArAhamAMsakA tyAga dadhibhakSaNa se pRSatakukkuTa tyAga AmamAMsAdityAga dhAnyavizeSakA tyAga .... .... .... .... .... pRSTha. th 79 37 27 23 33 "" 33 27 (o 2 "1 27 19 22 81 15 82 83 22 73 84 "" "" 85 33 n 17 "" 11 24 " Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pRSTha. mr anukrmnnikaa| (21) viSaya. pRSTha. viSaya. zUlyabhAsavarjana .... ... .... 86 / maithunaval.... .... .... .... 91 mizrapAyasAdidoSa .... .... RtuvizeSameM maithunaprakAra .... .... , tulyapramANamadhvAjyAdivirodha rAjAne vaidya avazyanikaTarakhanA 76-92 tilakalkasAvitapoIzAka .... - athASTamo'dhyAyaH 8 vAruNImizrabalAkAvirodha ... athamAtrAzitIyAdhyAyaH ..... eraMDAdisepakAyetittirikAkomA parimitabhakSaNa rakatva gurulaghuke mAtrAkathana hArItamAMsakoyogavizeSase nAzakatva... " hAnamAtrakabhojananiSedha .... samAkSikahAtimAMsaviruddha .... ... " viruddhAdikA lakSaNa .... atimAtrakabhojanase doSaprakopa ... doSaprakopase viSacikodbhava zarIrAbhisaMskArako viruddhAhArameM pra vicikAkathana .... ...... zastatA .... ... ... " vicikAnirukti pathyApathyabhojyaarutyAgakA vicAra .... , vAtAdyAdhikyase zUlAyudbhava .... hitaniSevaNa . ... .... pittAdhikyase jvarAdika pathyaguNoMkI sthiratA kaphAdhikyase chAdika .... apathya yAga pathyakA sevana ... alasakerogakI utpatti ahitAhArakA tyAga .... daMDakAlasakakA lakSaNa ..... AhArAdikoMse zarIradhAraNa.... alasakopakramanirdeza ....... zayanabrahmacaryakA vidhi .... viSUcyAdimeM viriktake samAna upacAra durnidrAdoSa .... .... ajIrNIko vamanAdikarAvanA .... jAgaraNake guNa .... .... bhojanajIrNabhayepIche auSadhakI yojanA divAsvApako guNadoSakaratva.... grISmameM puruSavizeSakodivAsvApaniSedha 89 auSadhakA prakAra .... .... .... " auSadhavivaraNa .... .... .... akAlazayanase mohAdika ... anyavyAdhicikitsAkA pradeza ..... .. tahAM auSadha ... ... .... nidrAnAzajanyavikAra .... .... hetuvyAdhiviparyayoMkohI cikitsoparAtrimeM yathAkAla nidrA .... yogitva . .... .... .... " maithunakA svIkAra tathA tyAga ajIrNalakSaNa .... .... maithunAIstrIvicAra .... ..... vAtase ajIrNa .... .... ...... maithunakAla ... .... 91 | pittase ajIrNa For Private and Personal Use Only Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pRSTha . . . . .. . " (22) aSTAGgahRdayasaMhitAkIviSaya. pRSTha. viSaya. kaphase ajIrNa .... .... | dravyameM guNaviguNa .... .... 101 ajIrNameM laMghanAdi .... .... .... " rasoMmeM upacArase guNa .... .... prabhUtAjIrNase vilaMbikA pArthivadravyako gauravAdi .... AhArasArarasAjIrNalakSaNa jalIyadravyako dravyatAdhikya ajIrNakA sAmAnyalakSaNa agneyadravyako rUkSatvAdyotkaTya ajIrNakA anyakAraNa vAyavyadravyako rUkSatvAdyAdhikya adhyazanalakSaNa .... .... .... " nAbhasadravyako sUkSmatvAdyAdhikya iSToMke sAtha iSTabhojana sarvabhIdravyako auSadhatva .... tRNAdikoMse avapannabhojanatyAga agnivAyUtkaTadravyako UrdhvagatA kilATAdizIlananiSedha .... bhUmijalotkaTadravyako adhogAmitva.... zAlyAdizIlana .... .... vIryaprakaraNa rogocchedakapadArthoMkA sevana vIryaviSayoMmeM carakakA mata .... bhakSaNavyavasthA .... .... .... , gurvA divIryakI AkhyA bhojanakA parimANa.... .... rasAdikoMke vIryatva nahIM .... yavagodhUmAdibhakSaNameM zItajalAdipAna vIryake do bheda bhaktavaTakAdikoMkA rUkSasnigdhava uSNavIryase bhramAdi .... parItya .... .... .... hAdanAdikArakazItavIrya .... .... anupAnako manaHpraharSAdikaratva .... vipAkakA lakSaNa : .... UrdhvajatruAdimeM anupAnakaranA .... " dravyako vipAkase zubhAzubhakAritva / praklinadehAdikoMko pAnatyAga .... guNAMtarase dravyabalAbalavicAra bhojanakeAdimeM puruSake niyama rasAdisAmya meM kAryakAraNabhAva .... prabhAvakA naisargikabala .... .... bhojanakA kAla 55 tahAM dRSTAMta .... .... athanavamo'dhyAyaH 9 dravyabhedase karmabheda .... athadravyavijJAnIyAdhyAyaH .... athadazamo'dhyAyaH rasAdikoMmeM dravyazreSTha .... ..... " atha rasabhedIyAdhyAya .... paMcabhUtAtmakadravya paMcamahAbhUtoMse dravyotpattikA prakAra , SaDsokA udbhava .... .... .... dravyaanekarasa .... .... ... " svAdurasalakSaNa .... .... rogoMko anekadoSatva .... .... " amlarasalakSaNa .... For Private and Personal Use Only Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anukramaNikA / (23). viSaya, pRSTha. viSaya. lavaNarasalakSaNa .... athaikAdazo'dhyAyaH 11 tiktarasalakSaNa .... athadoSAdivijJAnIyAdhyAyaH .... kaTurasalakSaNa dehakodoSamUlatva .... kaSAyarasalakSaNa .... dhAtuke zreSThakarma .... svAdurasakarma purISAdimaloMke karma amlarasakarma vAyuke karma lavaNarasakarma pittake karma tiktarasakarma kaphake karma kaTurasakarma vRddhamAptakarma kaSAyarasakarma medake karma madhuragaNa asthikarma amlagaNa dRddhamajAkarma lavaNagaNa vRddhazukrakarma tiktagaNa vRddhazakRtkarma kaTugaNa vRddhamUtrakarma kaSAyagaNa vRddhasvedakarma madhuraguNa dUSikAdimala amlaguNa .... .... .... 111 kSINavAyuke lakSaNa lavaNaguNa kSINapittalakSaNa tiktaguNa .... .... .... " kSINakaphalakSaNa .... kaTuguNa kSINarasalakSaNa .... kaSAyaguNa .... kSINaraktalakSaNa .... kaTumlalavaNoM koyayottarauSNavIryatva kSINamAMsalakSaNa pAdikoMko snigdhatva .... .... kSINamedolakSaNa .... paTukaSAyamadhurarasoMkouttarottaragurutA kSINAsthilakSaNa .... amlAdikoMko yathottaraladhutva ..., kSINamajjAlakSaNa .... rAkI saMyogakalpanA .... .... kSINazukralakSaNa .... rasasaMyogavyAkhyAna kSINapurISalakSaNa.... saMkSepaseM rasabhedakathana kSINamUtralakSaNa .... .... rasopayogopadeza .... .... kSINasvedalakSaNa .... For Private and Personal Use Only Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 54. (24) aSTAGgahRdayasaMhitAkIviSaya. viSaya, sUkSmamaloMke kSayakA lakSaNa .... 117 | vyAnagatipradeza .... .... .... 121 doSAdikoMkevRddhikSayalakSaNa samAnagatipradeza .... doSavRddhikSayaprakAra .... .... " apAnagatipradeza tinakA AzrayAyibhAva ... .... pAMca pittakebheda .... vikArasAdhanatrakAra .... .... 118 pittakI raMjakasaMjJA raktavRddhioMkA raktamokSAdikoMse sAdhana sAdhakIpatta .... mAMsavRddhayudbhavoMkA zastrAdikoMse sAdhana ,, Alocaka pitta .... medovRddhayutthoMko sthaulyAdyupacAroMse bhrAjaka pitta .... sAdhana .... .... .... " pAMcabhedakA zleSmA asthisaMkSayodbhavoMkAkSIrAdyupayogase sAdhana ,, avalaMbaka zleSmA .... viDvRddhayAdisaMbhUtoMkA cikitsAsAdhana ,, kledaka zleSmA mUtravRddhikSayotthoMkA mehakRcchrApasAdhana ,, vodhaka zleSmA .... dhAtuko vRddhikSayakaratva zarIrasvarUpa .... .... .... tarpaka zleSmA ojovarNana .... .... zleSaka zleSmA ojaHkSayavarNana ..... .... doSoMkA upasaMhAra ojake kSayameM auSadha .... vAtakA caya ojovRddhise dehako tuSTayAdika .... pittakA caya buddhikSayoMko auSadha .... .... kaphakA caya .... . iSTAnabhakSaNameM doSajaya .... .... kopalakSaNa .... vAtAdikoMke viparItatvameM rucikaratva , vAtAdikoMke cayaprakopazama doSavRddhikSayameM karmase vailakSaNya vAtAdikoMke kopAbhAvakAraNa athadvAdazo'dhyAyaH 12 kAlasvabhAvavarNana athadoSabhedIyAdhyAyaH .... .... doSanivartanaprakAra .... vAtasthAna doSakophkAraNa hInAtimithyAyogalakSaNa pittasthAna kaphasthAna trividhakAla .... .... vAyuke upAdhibhedase pAMcabheda trividhakarma .... .... .... prANagatipradeza .... .... .... " hInasaMjJA .... .... udAnagatipradeza .... .... | bAhyarogoMke sthAna .... .... .... masa valakSaNya .... , .... .... 125 For Private and Personal Use Only Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anukramaNikA / para viSaya. " 137 viSaya. koSThavarNana madhyarogamArga .... .... .... 128 vAyuke karma .... pittakarma.... .... kaphakarma.... .... .... abhyAsase karmasiddhivarNana trividhavyAdhi trividhavyAdhilakSaNa vyAdhicikitsA .... .... do prakArakA vyAdhi svataMtravyAdhikA lakSaNa parataMtravyAdhikA lakSaNa .... maloMkA traividhya .... .... parataMtramaloMkA prazamopAya .... sarvavikAroMkI avasthiti vaidyake askhalanopAya .... .... niMdyabhiSak .... .... .... viparyayase malazodhanakaranese dehanAza / vRddhikSayabhedase doSavibhAga .... 132 vAtAdidoSabheda ... doSoMko rasabhedase AnaMtya 78 .... 134 athatrayodazo'dhyAyaH 13 atha doSopakramaNIyAdhyAyaH bAtopakrama pittopakrama kaphopakrama saMsargopakrama upakramakA kAla .... tahAM hetu doSoMkA koSThase zAkhAdikoMmeMgatiprakAra 136 zAkhAdikoMse koSThameM gatiprakAra .... koSThasthadoSakarma .... .... .... , doSoMko sthAnAMtaragatise rogotpAdanameM asAmarthya .... sthAnAMtaragatadoSacikitsA .... cikitsopadeza AgaMtudoSazamanakaranA ..... tiryaggatamaloMkA nirasana .... AmasahitamalakA lakSaNa .... AmarasalakSaNa .... ..... .... .... , AmasaMbhavameM dRSTAMta .... rogoMko Amayonitya Amazodhana .... .... AmazodhanakAla .... .... saMdhidoSavizodhana .... .... 139 prAptakriyAkaraNa .... .... .... , bhojanavyavasthA .... kaMpAdikoMmeM samudgaprazasta .... .... UrdhvajatruvikAroMmeM svapnakAlameM auSadha , athacaturdazo'dhyAyaH 14 atha dvividhopakramaNIyAdhyAyaH .... 140 upakrama do prakArakA tAke bhedavarNana .... .... bhedanake bheda .... zodhanalakSaNa .... zodhana pAMca prakArakA zamanalakSaNa zamanabheda .... .... zodhanaprakAravarNana .... .... .... 135 For Private and Personal Use Only Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSaya.. paSTha, (26) aSTAGgahRdayasahitAkI pRSTha, viSaya, laMghanIyamehAdikoMkA bRMhaNaniSedha .... 142 asanAdigaNa .... .... baMhitalakSaNa varaNAdigaNa .... laMghitalakSaNa .... ...... USakAdigaNa atibaMhitalaMghitalakSaNa .... vIratarAdigaNa tahAM upacArakalpanA rodhAdigaNa sthaulyase kAryako varatva .... .... arkAdigaNa kAryameM auSadha .... .... .... surasAdigaNa mAMsako bRhaNauSadhala .... .... muSkakAdigaNa sthUlakRzApakrama .... .... .... vatsakAdigaNa upakramoMko doSagatise atiriktatva. vacAdigaNa honemeM bhI dvitvAtikramahotAnahIM 37 146 haridrAdigaNa athapaMcadazo'dhyAyaH 15 niyaMgvAdigaNa aMbaSThAdigaNa atha zodhanAdigaNasaMgrahaNAdhyAyaH .... 146 mutAdigaNa .... .... .... vamanakArakaauSadha nyagrodhAdigaNa .... .... .... " virecanakAraka auSadha elAdigaNa .... .... .... " nirUhaNakArakaauSadha zyAmAdigaNa .... .... .... 153 uttamAMgazodhaka __ina auSadhameM kahebhaye aupadhoMke lAbha na vAyunAzakAraka .... honemeM usIguNakA dUsarA auSadha lenA ina pittanAzaka .... .... ..... , gaNoMkA pAnAdi yojanAse roganAzakatla 47 zleSmanAzaka jIvanIpagaNa athaSoDazodhyAyaH 16 vidAryAdigaNa | athasnehavidhyadhyAyaH .... .... 114 sArivAdigaNa .... snehanavirukSaNalakSaNa .... .... " stanyadugdhakA auSadha sarpirAdisneha uttama .... tRSNAdinAzaka .... viSAdinAzaka .... sarpirAdikoMko pittannatva .... kaphAdinAzaka .... ghRtase tailAdikoMko yathottaragurutva .... pittAdinAzaka .... yamakasnehAdikoMkA varNana..... AragvadhAdigaNa .... / snehyavarNana .... .... .... " vamana For Private and Personal Use Only Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir " samaka anukramaNikA / (27) viSaya. pRSTha. viSaya. pRSTha, asnehyavarNana .... .... .... upanAhalakSaNa .... .... .... 162 buddhayAdikoMmeM ghRtaprazasta..... USmalakSaNa .... .... .... " graMthyAdirogameM tailaprazasta.... dravalakSaNa vAtAdirogoMmeM vasAprazasta avagAhanaprakAra .... .... snehasevanameM RtuvyavasthA .... .... vyAdhivyAdhitadezaRtu inakI apekSA ,, grISmameM rAtrisamayameM ghRtasevya AmAzayagatavAyumeM svedakalpanA .... 164 snehopayogopadeza.... .... .... muSkAdikoMmeM alpasnehavidhi .... snehakI causaTha vicAraNA.... .... zItazUlakSayameM svedasevanA .... acchesnehameM peyatvakI avicAraNA .... svedavidhisevAprakAra .... snehakI mAtrAkalpanA .... .... svedAtiyogalakSaNa uSNakAlameM mAtrAhavicAra .... dravAdimAnadravyakosvedanala snehAnottarakarma .... .... .... staMbhanadravyavibhAga pItanahake niyama ... .... , staMbhitalakSaNa .... .... .... 165 snehapAnameMbhojanAdividhiriktakesamAna atistaMbhitalakSaNa snehapAnameM kAlamaryAdA .... atisthUlAdikoMko svedaniSedha samyasnigdhalakSaNa paraMtu kahAMkahAM mRdusveda .... rUkSalakSaNa .... .... .... zvAsAdikoMmeM svedaucitya .... atisnigdhalakSaNa.... .... vAtameM anAgneyasvedavidhi .... akAlapItasnehoMse upadravarNana svinnako pathyavicAra .... .... 166 snehavyApatsAdhana .... .... .... " svedakAphala 30.... .... mAMsalAdisnehyoMkA pUrvarUpalakSaNa .... 160 athASTAdazo'dhyAyaH 18 snehako malapreraNadakSatA .... .... atha vamanavirecanaviSyadhyAyaH .... bAlavRddhAdikoMko sadyaHsnehaprayoga kaphapittainameM vamanavirecana .... sAtasnehanakA prayoga .... ... snehameM pathyavicAra navajvarAdirogIko vamana karAvanA .... kSINoMko snehavidhi .... .... garbhiNI Adiko vamanameM vaya'sva .... snehasevanaphala 46 viSAdibhakSaNameM vamana ..... atha saptadazo'dhyAyaH 17 gulmAdikoMmeM virecana .... atha svedavidhyadhyAya kuSThAdikoMmeM vamana caturvidhasneha .... .... .... " vamanapUrvadinakRtya .... .... .... 168 tApalakSaNa .... .... .... , pUrvadinasevanIyoSadha For Private and Personal Use Only Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSaya. pRSTha. (28) aSTAgahRdayasaMhitAkI pRSTha. viSaya. auSadhagrahaNamaMtrAH tisakA kAraNa .... ... .... vamanameM hInavegako pippalyAdisevanase- sneha svedana karanese doSa .... .... punaH punaH vamana .... .... 170 zuddhikAkAla 60 .... ... vAMtaparicaryA .... .... .... athaikonaviMzo'dhyAyaH 19 vAMtivegakI saMkhyA .... atha bastividhinAma adhyaya .... 176 peyAvicAra .... .... vAtameM baliSThado meM bastikaranA .... dhamanakA zreSThAzreSThatvavicAra.... bastike tIna bheda .... vegApanayAdi .... .... vAmitako virecana .... nirUhabastise gulmAdi sAdhana bahupittakoSThako dUdhase virecana .... nirUhabastiko ayogya rogI virecanake apravRttimeM uSNAMbupAna .... AsthApanayogya rogI .... utthAnameM punaH virecanAdi .... nirUha aru anvAsanakAyaMtra yaMtrakA pramANa .... ... .... adRDhasnehakoSThako dazadinake pazcAt virecana .... netrake pramANakI vRddhi .... ... .... .... ayogalakSaNa .... .... ...... basti karanekI rIti .... tisase viparItayogalakSaNa .... nirUhameM mAtrA kalpanA .... ativiriktako jalastrAva .... anuvAsanameM mAtrA kalpanA samyagviAraktako dhUmavarNya vamanake samAna bastimeM alpabhojana .... ahorAtraparyaMta upekSA .... .... pItabheSajako laMghana anuvAsanakI rIti ... .... " laMghanaguNa . .... ..... .... pratisamayabastike vidhikA jJAna .... agnimAMdyameM peyAdi .... vAtAditako anuvAsana ... 184 stratAdikoMko peyAniSedha .... .... camanake pakatAko pratIkSA na karanI / tahAM samyagyogahInayoga atiyoga.... " bhedanabhojyoMkI yojanA .... anuvAsanameM bastikI saMkhyA ... 185 ajJAtakoSThako mRdu auSadha tIna prakArakI vastiko upayukta karai " caladoSako nikAsate rahe.... .... bastike tIsa bheda .... .... nahI nikAse doSoMko mArakatva .... " pratyeka bhedake lakSaNa aura karma .... dIptAgniko prathamabastidenA .... bAlAdikanako mAtrAbasti ... virecanako yogyarogI ... .... 175 uttarabastiko yogyatA .... .... * vamanAdikanake madhyameM punaHpunaHsveda " / uttarabastimeM netrakA pramANa .... 78 180 RU ra For Private and Personal Use Only Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra viSaya. uttaravastikI rIti striyoM ko bastidene kA kAla striyoM ko vasti denekI rIti bastike guNa atha nasyavidhiadhyAya UrdhvajatruvikAra meM nasyavidhi nasyakA kAraNa virecanakA upayoga bRMhaNakA upayoga zamanakA upayoga virecanasyakI vidhi ranisetani vidha dhmAnanasya nasyako ayogya bastikA mahattva cikitsA meM bastiko Adhikya 87 athaviMzo'dhyAyaH 20 nasyakA kAla nasyako yogya nasyadenekI rIti.... nasyakA phala rUkSamastaka hone kA lakSaNa .... suvirikta hone se mastakazuddhi pratimarzanasyakA prayoga pratimarza nasya ke guNa nara meM yogya ayogya dhUmameM yogyAyogya.... ..... pratimarzanasyakI prazaMsA snehako zreSTha marzapratimarzavicAra .... www.kobatirth.org anukramaNikA / viSaya, pRSTha: 187 188 :1 189 190 31 190 "" "1 17 191 17 27 23 192 "" 77 193 #5 77 " 17 194 "" 195 77 19 " Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir acchapAna va vikAra ye dosneha aNutai nasyakI vidhi sabanasyoMkA saMkSepase phala 39 athaikaviMzo'dhyAyaH 21 atha dhUmapAnavidhyadhyAyaH kaphAdivikAranake nahIMhoneko dhUma dhUmapAnakAla dhUmapAnakI rIti...... komaladhUmake padArtha pAna .... dhUmake tIna bheda raktapittAdikoM meM dhUmapAna niSedha bhatidhUmapAna meM zItavidhi zamanadhUmake padArtha tIkSNadhUmake padArtha vartIkA pramANa dhUmapAnake guNa 22 .... .... For Private and Personal Use Only **** snigdhagaMDUSakA lakSaNa zamanagaMDUSakA lakSaNa zodhanakA lakSaNa .... .... atha gaMDUSAdividhiadhyAya kulAcAra bheda tinake guNa paNa kA lakSaNa gaMDUSameM snehAdikoMkI sevA daMtaharSAdikoM meM tilakalka sevA gaMDUSa meM tailAdika hitakArI viSAdi upadravoM meM ghRtahitakArI madhugaMDUSa guNa ( 29 ) **** "" .... athadvAviMzo'dhyAyaH 22 **** .... .... .... .... **** .... .... pRSTha : 196 "7 "> 197 17 156 " 17 53 198 15 37 199 77 37 200 200 27 17 77 37 77 15 17 201 27 27 27 Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (30) aSTAGgahRdayasaMhitAkIviSaya. viSaya, kAMjIkagaMDUSake guNa .... .... 201 tIkSNAdi aMjanoMkI sevA .... garamapAnIkegaMDUSake guNa .... athacaturviMzo'dhyAyaH 24 kavalake guNa .... .... .... 202 tarpaNapuTapAkavidhi adhyAya .... 210 pratisAraNake tInabheda tarpaNako yogyagegI .... .... mukhAlepaketInabheda " tarpaNa karanekI rIti .... .... AlepakepRthak 2 guNa .... puTapAka banAneko vidhi .... .... 212 AlepadUrakarnA .... .... puTapAkakI yojanA .... .... AlepameM ayogyarogI .... tarpaNa aru puTapAkako ayogyarogI 213 hemaMtAdichaH RtuoMmeM lepakI tarpaNa aura puTapAkameM pathyavicAra.... " mukhAlepake guNa .... .... netroMke balaprAptike artha upacAra 22 " mastakatelake cArabheda .... .... cArItailoMke prayogake sthAna .... 204 athapaMcaviMzo'dhyAyaH 25 carmapaTTabAMdhanekA vidhi .... .... atha yaMtravidhi adhyAya .... .... mAthepe tela DAranekA prakAra .... yaMtrakI nirukti .... .... mUrdhatailake guNa .... .... .... anekaprakArake yaMtra athatrayoviMzo'dhyAyaH 23 svastika yaMtroMke lakSaNa AzcotanAMjanavidhi adhyAya .... 205 svastika yaMtroM kA karma netrarogako Azcotana hitakArI .... " mucaMDI yaMtra .... vAtarogameM uSNa Azcotana .... ' matsya yaMtra .... kapharogameM kiMcit uSNa.... .... tAla yaMtra .... rakta aru pittarogameM zItaAzcotana / nADI yaMtra AzcotanakA vidhi .... .... nADIyaMtroM kA pariNAha AzcotanoMke pRthak 2 guNa .... 206 zamIyaMtra aMjanake guNa .... .... .... aMgulitrANaka yaMtra rogaparatvase aMjanakA vidhi .... yonivraNekSaNa yaMtra aMjana lagAnekI rIti .... .... 207 nalikA yaMtra .... zalAkAkA vidhi .... zrRMgayaMtra aMjanakI tInaprakArakI kalpanA .... " tuMbIyaMtra aMjanameM kAlavicAra .... .... 208 ghaTIyaMtra aMjanake lagAne uparAMta kartavya .... 209 / zalAkA yaMtra .... 215 ___ .... 218. For Private and Personal Use Only Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ___ .... .... 220 anukrmnnikaa| (31) viSaya. pRSTha, viSaya. zakuyaMtra .... kUrca zastra ........... .... 224 chaHprakArake zaMkutraMya .... khaja zastra .... .... .... " garbhazaMku yaMtra .... .... .... 219 yUthikA zastra .... .... chaHprakArake zalAkA yaMtra .... sUcI zastra .... .... unnIza anuyaMtra .... .... anyabhI aneka yaMtra tathA zastroMke sabayaMtroMke karma .... .... upayogaM zastrameM AThadoSa .... .... sabayaMtroMmeM kaMkamukhayaMtra zreSTa 42 .... , zastragrahaNakaranekI rIti .... .... athaSaDdizo'dhyAyaH 26 raktajhirAneke artha jokoM lagAnA .... 226 jokoMke svarUpa va lakSaNa..... .... atha zastravidhi adhyAya .... .... jokolagAnekI rIti .... .... 227 chabbIsa prakArake zastra .... zastroMke svarUpa .... .... tahAM atiyogase upadrava .... jokoMko milApase na rakhanA maMDalAprazastra raktastrAvake anaMtara kArya .... vRddhipatrazastra .... .... zIMgIkA upayoga utpala tathA adhyardha dhArazastra sarpavakra zastra raktasrAvake upacAra 56 .... .... .... eSaNI zastra .... __atha saptaviMzo'dhyAyaH 27 vetasa zastra .... athazirAvyadhavidhiadhyAya .... 229 zarAryAsya zastra.... zuddharaktakA lakSaNa .... .... 230 kuzAya zastra .... duSTaraktase visarpAdikoMkI utpatti.... " aMtarmukha zastra .... zirAvyadhakI AvazyakatA .... " arddhacaMdra zastra .... zirAvyadhameM ayogyarogI .... .... " nIhivakra zastra .... zirAvyadhake roga vizeSasesthAnavi0 231 kuThArI zastra zirAvedhameM puNyAhavAcanAdi maMgalakarma aMgulI zastra karanA .... .... .... 232 vRddhipatra zastra zirAvedhakI riti aru vidhi .... " baDiza zastra pratyeka zirAke vedhake prayoga .... 233 karapatra zastra zuddharaktake nikasanepara baMdakaranekA kartarI zastra .... vidhi .... .... .... 235 nakha zastra vAyuduSTaraktakA lakSaNa .... .... " daMtalekhanaka zastra.... .... .... . pittaduSTaraktakA lakSaNa .... .... " For Private and Personal Use Only Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3 (32) aSTAGgahRdayasaMhitAkI- . viSaya. pRSTha. vipaya. kaphaduSTaraktakA lakSaNa .... .... athaikonatriMzodhyAyaH 29 zerasejyAdA rakta nahIM nikAsanA .... 236 athazastrakarmavidhi adhyAya .... 245 jyAdA nIkAsavete mRtyu vA roga .... vraNakIutpatti .... .... tadanaMtara abhyaMgAdikAvidhi zojAkI cikitsA ... .. staMbhanIkriyA .... .... zojAkI tIna avasthA ..... .... pathyasevAvicAra ........ ..... pakanelage zojAke svarUpa .... zirAvedhake guNa 53 .... pakkazojAke lakSaNa ... ___athASTAviMzo'dhyAyaH 28 vAyuAdise pIDAAdika hotehaiM .... zojApakkahuye uparAMta tisake athazalyAharaNavidhi adhyAya ... ____phADanekI rIti ... .... pAMcaprakArakI zalyanakI gati .... zojAkaccAhI kATanese upadrava ... zalya jAnanekA prakAra .... .... ajJavaidyaniMdA .... ..... tvacAmeM prAptabhaye zalyake lakSaNa .... kATanameMmadyaparogIko madyaprAzana .... mAMsameM prAptabhaye zalyake lakSaNa madyaprAzanameM anarharogI .... .... pezImeM prAptabhaye zalya ke lakSaNa zastrakarmamevaidyake prazaMsAyogyakarma ... snAyugata zalyake lakSaNa .... tirachAchedanake sthAna .... ... zirAgata zalyake lakSaNa ... chedanakiyepocharogIkA AzvAsana .... srotogata zalyalakSaNa chedanake anaMta upacAra ... ... nADIsthazalyalakSaNa chedanake Adi zubhakarma saMdhigata zalyalakSaNa tahAM divAzayanakA doSa asthigata zalyalakSaNa brahmacaryasevana .... .... koSThagata zalyalakSaNa bhojananiyama ... .... marmagata zalyalakSaNa ajIrNake doSa ... .... zalyoMkI vizeSaparIkSA .... ... tyAjyapadArtha ... .... zalyoMkA svarUpa .... .... 240 madyAdikoMkA atisevananiSedha anulomapratilomabhedase zalyako nikAsanakA vraNazodhanakI vidhi .... vidhi .... .... ... ...." pATitavraNake upacAra ... chotIAdimeMke zalya nikAsaveke vraNasImanekI rIti .... vidhi aura rIti ... .... 241 sImaneke yogyatraNa zayoMke upadrava .... .... .... 243 paMdaraprakArake baMdha zalyoMko pATanAdiyaMtroMse nikAsanA 245 | baMdhoMkI yojanA .. For Private and Personal Use Only Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra .... viSaya. pRSTha. sthAna vizeSameMbaMdha vizeSa kI yojanA .... 254 duSTamaNacikitsA 255 29 vraNako baMdhAdi upacAra vraNa paDe huyemAkSakA kRminakI 256 cikitsA aNacikitsA meM niraMtarapathya sevanA yogya 257 " vaidyazikSA 80 .... .... .... akSArAgnikarmavidhiadhyAya kSArako zreSThatva kSAra zreSThatAkAraNa kSArakopAnakarane yogya roga vizeSa kSArake lepakarane yogya rogavizeSa pittAdikameM kSArakA upayogavarNya kSAranikAsaneke prakAra kSArake upayogakA vidhi kSArasevana ke uparAMta bhojana niyama punaH kSArake sevanakA prakAra atidagdhatAse upadrava gudapadrava nAsikopadrava karNopadrava .... .... athatriMzo'dhyAyaH 30 atyarthadagdhake lakSaNa dugdha upacAra 3 **** .... tahAM upacArakalpanA akarmaka zreSTha agnikarmake upayogake yogyaroga agnikarmakI rIti aru vidhi samyagdagdhalakSaNa durdagdha aru atidagdhake lakSaNa .... .... 9440 **** .... .... .... www.kobatirth.org .... anukramaNikA / viSaya. 258 27 "" "" "" "" 259 261 262 "2 "" "" 11 "} 263 27 27 "" 264 99 77 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir samyagdagdha ke upacAra atidagdhake upacAra atyarthadagdhake upacAra sUtrasthAnakA upasaMhAra 53 iti sUtrasthAnam ? athazArIrasthAnam // 2 // atha prathamo'dhyAyaH 1 .... **** .... For Private and Personal Use Only .... atha garbhavikrAMtizArIra adhyAya garbhake utpattikA AdikAraNa tAM dRSTAMta garbhakI kukSimeM vRddhihonekA prakAra.... strI, puruSa, napusaMka inabhedoMkA. kAraNa ekabAra meM aneka bAlaka honekA ... ghRtaprAzana graMthIrUpavIrya meM palAzabhasma mizra (33) ghRtaprAzana rAdharUpavIrya phAlasA Adimizra ghRtaprAzana .... 3220 .... ... 9220 kAraNa maloM ke vikArase viyoni aru vikR tAkAra garbhakI utpatti striyoMkI rajasvalApane kA niyama .... vIryavAn putra hone kA kAraNa duSTavIrya aru raktako garbha upajane meM .... asAmarthya vIryakuNapAdi AkAra honekA kAraNa vIryakA sAdhyAsAdhyavicAra vIryazuddhayartha dhavaphUlaAdikA .... .... .... **** .... 2000 pRSTha 269 "" 9.00 77 77 266 "" " "1 267 "" "" 22 268 17 "2 27 "3 "" 269. Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 34 ) viSaya. kSINavIrya meM vIryavarddhaka kriyA uttarabasti prayoga cAraprakArake duSTa Artava upacAra garbhayogya zukrakA lakSaNa garbhayogya ArtavakA lakSaNa puruSake dugdha Adi upacAra striyoMke taila Adi upacAra **** **** .... *100 RtumatI strIkA lakSaNa RtumatI strIke niyama putraprAptike artha bhartRmukhadarzana garbhasthitike kAlaparatvase putrakanyAprApti putrIyakarmakA upadeza saMgatimeM saMmati duSTaapatyako kulAMgAratva putraciMtanakA prakAra zayyAke Upara ArohaNavidhi zayyA para ArohaNakA maMtra garbhadhAraNake lakSaNa ... .... aSTAGgahRdayasaMhitAkI ... **** ... ... .. ..... .... .... ... **** ... ... **** .... kAlakara ke garbhake AkAravipariNAma puMsavanakarmakA upadeza tathA vidhi... garbhiNIko varNyakarma apathya sevana se garbhavikAra dUsare mahIne meM pezI AdiAkAra pragaTa garbhake lakSaNa strIke manoratha pUre karanA manoratha pUre na karanese garbhadoSa tIsare mAsa meM aMgapaMcakotpatti .... **** **** 9.30 8.00 www.kobatirth.org **** pRSTha. 269 " "" ,, "" "" 270 35 33 271 "" "" "" "" 77 39 272 "" 273 27 274 39 "" 275 "1 29 " Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSaya. garbhapoSaNa prakAra cauthe mAsameM garbhakI vyakta* aMgatA pAMcave mAsa meM cetanA chaThe mAsameM snAyu Adi / sAtave mAsameM sarvAMgasaMpUrNatA garbhiNI ke upacAra AThave mAsameMke upacAra ... .... For Private and Personal Use Only **** .... .... .... **** *** **** 1140 ... navamamAsake upacAra kanyA putra garbhalakSaNa sUtikAgRhasevAkA prakAra samIpa prasUtike lakSaNa prasUtikAlake upacAra zIghraprasUtike upAya prasUtIke anaMtara jera pAtanake upAya 280 73 281 bAlakake upacAra kSudhAvAlI prasUtAstrI auSadhopacAra sUtikAtvanivRtti 102..... .... **** 8.00 c... .... **** ... .... athadvitIyo'dhyAyaH 2 6445 .... .... .... .... .... .... pRSTha. 276 atha garbhavyApadanAmaka adhyAya 283 garbhiNIkA phUla dIkhe tahAM upacAra garbhapAta hove tahAM upacAra yonisrAvameM upacArakalpanA upaviSTakakA lakSaNa nAgodarakA lakSaNa lInagarbhakI cikitsA garbhavRddhi ke upAya udaramRtagarbhake lakSaNa 22.0 17 **** 12 $7 276 29 277 95 278 77 279 11 27 282 " 284 285 17 79 "" 11 286 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . 5 anukrmnnikaa| viSaya. pRSTha. viSaya. tahI upacAra .... .... .... 286 / caudahaasthisaMghAta .... viSkabhanAmakamUDhagarbhakA lakSaNa .... aThAraha sImaMta .... .:. viparIta Aye garbhakI nikAsane tinasaisATha haDDiyAM ... kI vidhi .... ... .... dohajAra dosodasasaMdhiyAM .... vaidyako kuzalatA Avazyaka .... " navasonasA .... ... .... " jIvadgarbhakA chedananiSedha .... .... pAMcasopezI .... ... mUDhagarbhavAlIkitanIekastriyoMkA tyAga " puruSoMke apekSAseM striyoMke dehameM vIsa mUDhagarbhanikAsepIchetrIko auSadhopacAra " pezIadhika .... .... .... mRtagarbhiNIke udarameMte jIvaMta nADInake sAtasoMbheda .... .... bAlaka nikAsanekI vidhi .... 290 nADInakesthAnabhedavicAra..... .... mRtamAtRka bAlakakI cikitsA .... 291 vedhaneko ayogyanADI ... ... garbhake sadRza garbhAkAra .... ... " vAtapittakaphamizranADIkoraktavA. athatRtIyo'dhyAyaH 3 ___ hakatva .... .... .... nADInake raMgoMkA vicAra .... .... 299 atha aMgavibhAga zArIra adhyAya .... 292 nADInake saMghAtase zarIrake AkAraaMgoMke vibhAga .... ... ... kalpanA .... ......... 300 pratyaMga vibhAga ... .... .... ' puruSoM ke dehameM navachidra .... .... " paMcamahAbhUtanake vibhAga .... .... " striyoMke dehameM bAraha vA teraha chidra.... paMcamahAbhUtanake pRthak 2 karma .... " chidroMke karma mAtAke adhika aMzase utpanna padArtha " .... .... srotoMke AkAravicAra .... pitAke adhika aMzase utpanna bhaye padArtha " .... " srotoMke dvAranakA vicAra .... .... rasase utpanna bhaye guNa ... strotoMke tADanese upadrava... .... sattvaguNakekarma .... .... tahAM upacAra kalpanA rajoguNakekarma ... annapacanakA vicAra .... ... tamoguNakekarma .... pakkabhaye annake do bheda ... raktase sAta tvacA sAraannake sAtaprakArase paripAka .... sAtakalA do prakArake mala .... .... .... " dhAtuAdisnehakI utpatti ... ... AzayoM koSTha ke aMga annake pAkakA kAla ... ... dazIvitakesthAna vRSyAdi annakA sadyaH pAka varNana... 304 sAtaAzaya ..... ... 294 For Private and Personal Use Only Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSaya. e. 212 . 5 .. . (36) aSTAGgahRdayasaMhitAkIviSaya. byAnavAyuse rasakA sNcaar....| tina marmoM kA sthAnavibhAga jaTharAgniko zreSThatva .... aMtrake bheda .... ... .... 313 tIkSNa agnikA karma .... mUtrAzayAdika marmasthAnoMke maMdaagnikA karma .... .... svarUpa vicAra tIna prakArakA deha bala moMke sthAna aura apaghAtake sahaja balakA lakSaNa upadrava vicAra .... .... ". kAlajabalakA lakSaNa rogoMko marmAzritapanA70.... ... 321 yuktijabalakA lakSaNa atha paJcamo'dhyAyaH 5. jAMgaladezakA lakSaNa atha prakRtivijJAnIyAdhyAya .... anUpadezakA lakSaNa riSTAkhya mRtyukA cihna .... ... sAdhAraNadezakA lakSaNa .... .... riSTa nahIM honese mRtyukA abhAva .... dehameM rasa tathA jalakI sthitikA riSTakeAbhAsameM mRtyukA abhAva .... vicAra .... ... doSoMkI zAMtIse riSTakI zAMti .... , dUdha tathA Artavake sthitikA riSTakA lakSaNa ... .... ... vicAra . ... ... .... " pApmAsika mRtyuke lakSaNa ... prakRtIke sAta bheda ... .... mAsAMtameM mRtyakA lakSaNa... ... vAtakA prAbalya .... .... ardhamAsameM mRtyukA lakSaNa.... .... vAtaprakRtivAle manuSyoM ke lakSaNa ... varSameM mRtyukA lakSaNa .... .... paittika manuSyoMke lakSaNa ..... .... mRtyuhoneke aneka lakSaNa... .... 326 kaphaprakRtivAle manuSyoMke lakSaNa ... 308 paMcamahAbhUtanake chAyAse mRtyuke prakRtikI utpattI do doSoMse ...: lakSaNa .... .... ... avasthAkA parimANa .... .... pairaAdinake ceSTAse mRtyuke zarIrakA pramANa .... .... .... 310 ___ lakSaNa ..... ... .... 328 zatAyuSI zarIrake lakSaNa... chaH dinameM mRtyuke lakSaNa.... .... 330 balapramANakA vicAra .... ... 311 balavAn jvarase mRtyu puNyaAyuSyavRddhayartha sumaMgala chardise mRtyu .... .... __ karma 120 .... .... .... , bavAsIrase mRtyu ... .... 332 ___ atha caturtho'dhyAyaH 4 atisArase mRtyu .... atha marmavibhAgazArIra adhyAya .... 312 / phunasiyAMseM mRtyu .... ..... ekaso sAta marma .... .... ,, / cikitsA tyAjya rogI .... .... .... 335 323 324 33 For Private and Personal Use Only Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anukrmnnikaa| ... . (37) pRSTha. H viSaya. viSaya. vAtASThIlAsemRtyu 335 ArogyakA lakSaNa ___ .... .... 348 vaidyakotyAjyatraNa .... .... 336 janmamaraNake kathanakA upasaMhAra .... 349 bhagaMdarasemRtyu itizArIrasthAnam 2 mRtyuke aneka kAraNa .... .... " athanidAnasthAnam 3 . mRtyuke upAyoMse anivAraNaseM lakSaNa vizeSa .... .... .... 338 atha prathamo'dhyAyaH 1. vaidyane maraNa sahasA nahIM kahanA .... , athasarvaroganidAna adhyAya .... 349 riSTajJAnakA Avazyakatva 132 .... 339 | rogake paryAya zabda ..... .... " atha SaSTho'dhyAyaH 6 . rogoMko pAMca prakArakA vijJAna .... nidAnake paryAyazabda .... atha dUtAdivijJAnIya adhyAya rogoMke rUpakA lakSaNa .... .... pAkhaMDaAdi dUtoMko azubha sUcakatva " rogapUrvarUpake paryAyazabda.... .... dInaAdi dUtoMkA niSedha.... ..... " dUtaceSTAseM rogiparIkSA .... .... , vyAdhisAtmyakA lakSaNa .... .... " dUtoMke kAlaparatva vAkyase rogi saMprAptike paryAyazabda ... .... 351 parIkSA ........ .... saMprAptike bheda .... .... .... " dUtameMke azubha nimitta vicAra .... vyAdhikA prAdhAnya vicAra vaidyakamArga zakunoMkA vicAra .... 342 vyAdhikAkAla .... iMdradhanuSake zubhAzubha vicAra .... 343 rogoMkA nidAnamala ArogyakAraka zakuna vicAra maloMkA nidAna .... svapnase zubhaazubha jAnanekI rIti / vAyuprakopakAnidAna mRtyukAraka svapna .... .... .... pittaprakopakAnidAna netraroga utpAdaka svapna .... .... 345 kaphaprakopakAnidAna aniSTakAraka svapna vicAra .... , dvaMdvakopakAnidAna :.... atyaMta aniSTakAraka svapna vicAra.... saMnipAtakA nidAna .... .... " sAtaprakArake svapna .... .... doSakRta dehavikAra 24 ..... .... niSphala saphala svapnavicAra .... , duHsvapnakA phalanivAraNopAya .... , .. athadvitIyo'dhyAyaH 2 : duHsvapnake pazcAt susvapna darzanakA athajvaranidAna adhyAya .... .... 353 phala .... .... .... , / jvarakA AgamanAdikasvarUpa .... , For Private and Personal Use Only Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pRSTha. viSaya, . ... 356 (38) aSTAGgahRdayasahitAkIviSaya. jvarake AThabheda.... .... atha tRtIyo'dhyAyaH 3 jvarake utpAdaka doSavizeSa atharaktapittakAsanidAna adhyAya .... jvarakA prAgrUpavarNana .... .... " raktapittakI saMprApti .... jvarakI pragaTatAkA lakSaNa raktapittanidAna .... .... sAdhyaraktapitta .... .... vAtajanya jvarakA lakSaNa .... raktapittasAdhanake upAya .... pittajanyajvarakA lakSaNa .... kAsakA nidAna .... .... kaphajanyajvarakA lakSaNa .... kAsake pAMca bheda .... saMsargajajvarakA lakSaNa kAsake prAgrUpa .... dvaMdvadoSajanyajvarakA lakSaNa vAtake kAsakA lakSaNa .... sarvadoSa jvarakA lakSaNa .... .... " pittake khAsIkA lakSaNa .... saMnipAta jvarakA lakSaNa .... kaphake kAsakA lakSaNa .... saMnipAta jvarake aMtarbhedai.... dvaMdvajakAsake lakSaNa .... .... AgaMtujvarake cAra bheda .... ... 358 kSatajanyakAsakA lakSaNa .... .... prahAvezAdikoMse utpannajvaroMke lakSaNa kAsajanyaupadrava..... .... jvaroM meM vikArAdhikyatA .... .... 359 kAsakA sAdhyAsAbhya vicAra .... 369 kAsacikitsopadeza 38 jvarakA sAdhyAsAdhya vicAra ... 360 ___ athacaturtho'dhyAyaH 4 sAmajvarake lakSaNa athazvAsahidhmAnidAna adhyAya pakkajvarake lakSaNa .... ... " zvAsakI saMprApti .... .... pAMcaprakArake jvarabheda zvAsake pAMcabheda .... .... saMtatajvarakA nidAna zvAsakA nidAna .... .... saMtatajvarakI maryAdA zvAsakAprAgrUpa .... .... saMtatajvarakA nidAna .... ... 362 zvAsakA sAdhyAsAdhyavicAra hicakIkI saMprApti .... anyeAjvarakA nidAna .... .... hicakIkepAMcabheda .... tRtIyakajvarakA nidAna .... .... " bhaktodbhavAhicakIke lakSaNa caturthakajvarakA nidAna ... kSudrAhicakAMke lakSaNa viSamajvarakA nidAna ... .... " yamalAhicakIke lakSaNa .... manojvarakA nidAna ... .... " mahatIhicakIke lakSaNa .... jvaramokSake cihna 79 .... .... 364 / gaMbhIrahicaki lakSaNa .... .... , For Private and Personal Use Only Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 2 ... 375 anukrmnnikaa| viSaya, pRSTha. viSaya. cikitsopadeza 31 .... ..... 373 | madyase cittako vikArakA prakAra .... 381 athapaMcamo'dhyAyaH5 yuktise na kiye annako mArakatva .... atharAjayakSmAdinidAna adhyAya ..... 374 madAtyayAdikA vicAra .... .... rAjayakSmAke paryAyazabda .... madAtyayake cArabheda .... .... rAjayakSmAkI nirukti .... madAtyayake sAmAnya lakSaNa .... zoSaroganirukti .... madAtyayake vizeSa lakSaNa.... zoSarogake cAra hetu vAtajanyamadAtyayake lakSaNa zoSarogakI saMprApti pittajanyamadAtyayake lakSaNa zoSarogakA pUrvarUpake lakSaNa kaphajanyamadAtyayake lakSaNa rAjayakSmAke gyAraharUpa .... .... vidhvaMsaka rogake lakSaNa ... gyAraharUpoMke upadrava kSayarogake lakSaNa cikitsAko yogyAyogyakSayI ... rajaAdinase tIna roga .... chaH prakArakA svarabheda .... .... 377 sAtaprakArake mada svarabhedake pRthaka 2 lakSaNa vAtodbhavamadakA lakSaNa .... pAMcaprakArake arocaka .... pittodbhava madakA lakSaNa .... arocakoMke lakSaNa kaphodbhavamadakA lakSaNa .... chardise hRdrogoMkI utpatti ..... 378 saMnipAtodbhava madakA lakSaNa pAMcaprakArake hRdroga .... .... 379 raktodbhavamadakA lakSaNa ... hRdrogalakSaNa ..... .... ... " madyodbhavamadakA lakSaNa .... tRSAke pAMcabheda .... .... viSodbhavamadakA lakSaNa .... tRSAoMkA sAmAnya lakSaNa vAtotpannamUrchAyarogake lakSaNa .... 385 vAtotpanna tRSAke lakSaNa .... pittotpannamUrchAyarogake lakSaNa pittotpanna tRSAke lakSaNa .... kaphotpanna tRSAke lakSaNa ... .... kaphotpannamayarogake lakSaNa ... , " dvaMdvajatRSAke lakSaNa .... .... " tridoSajamUrchAyarogake lakSaNa pittakaphajanyatRSAke lakSaNa ..... 381 mada tathA mUrchAyake sAdhyAsAdhyavicAra 386 upasargaja tRSAke lakSaNa 57 .... , madAtyayameM upacArakalpanAvicAra ..... , ____ athaSaSTho'dhyAyaH 6 atha saptamo'dhyAyaH 7 . athamadAtyaya nidAna adhyAya .... 381 madyake guNa .... .... ... , / atha arzInidAna adhyAya .... 387 For Private and Personal Use Only Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (40) aSTAGgahRdayasaMhitAkI-viSaya. pRSTha. viSaya. arzarogakI nirukti . .... ..... 387 atIsArase upadrava ... ... 396 arzarogakA svarUpa grahaNIrogakA pUrvarUpa .... .... do prakArake arzaroga grahaNIrogakA sAmAnya lakSaNa asAdhyaarzaroga .... .... vAtotpanna grahaNIkA lakSaNa sahaja arzaroga .... .... ... 388 pittotpanna grahaNIkA lakSaNa arzarogameM doSaprakopake hetu kaphotpanna grahaNIkA lakSaNa arzarogake pUrvarUpa .... saMnipAtajagrahaNIkA lakSaNa .... " arzarogake upadrava .... AThamahAroga 30 ... .... vAtolbaNa arzarogakA lakSaNa athanavamo'dhyAyaH 9 pittolbaNaarzarogakA lakSaNa atha mUtrAghAtanidAna adhyAya kapholbaNa arzarogakA lakSaNa mUtrAghAta rogakI saMprApti.... .... saMnipAtajanya arzarogakA lakSaNa .... vAtajamUtrAghAtake lakSaNa .... raktolbaNa arzarogakA lakSaNa .... pettikamUtrAghAtake lakSaNa .... .... bAtolbaNa arzarogakA upadrava .... kaphajamUtrAghAtake lakSaNa .... asAdhya arzarogakA lakSaNa ... mUtrAghAtase patharIkI utpatti sukhasAdhya arzarogakA lakSaNa .... " patharIkA sAmAnya lakSaNa .... carmakIlakI utpatti .... .... vAtajapatharIkA lakSaNa ... arzarogakI cikitsAkA upadeza 394 pittajapatharIkA lakSaNa ... athASTamo'dhyAyaH 8 kaphajanyapatharIkA lakSaNa :.. bAlakoMko patharIrogakA honA atha atIsAragrahaNInidAnaadhyAya.... 394 taruNAdikanako zukrAzmarIroga atIsArake chai bheda .... .... bastirogakI saMprApti ... atIsArakA pUrvarUpa ... .. vAtabastikA lakSaNa .... ghAtotpanna atIsArake lakSaNa .... bastise vAtASThIlA roga .... pittotpanna atIsArake lakSaNa .... 395 vAtakuMDalikA roga kaphotpanna atIsArake lakSaNa mUtrotsaMga roga .... saMnipAtotpanna atIsArake lakSaNa mUtragraMthi roga .... .... bhayotpannaatIsArake lakSaNa ... mUtrazukra roga .... zokotpanna atIsArake lakSaNa .... " viDvighAta roga saMkSepase atIsAra doprakArakA .... 396 / pittabastilakSaNa .... .... For Private and Personal Use Only Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . 405 anukrmnnikaa| (41) viSaya. pRSTha. viSaya. mUtrakSaya roga ... .... ... 402 kaphajanyapramehake upadrava .... .... mutrasAda roga .... .... .... 403 paittikapramehake upadrava .... mUtrarogakA upasaMhAra40 ... .... " vAtikapramehake upadrava .... athadazamo'dhyAyaH 10 pramehoMkI upekSAse zarAvikA vAdipiTikA .... athapramehanidAna adhyAya .... .... pramehake vIsabheda .... zarAvikA lakSaNa... .... .... kacchapikA lakSaNa pramehakI saMprApti .... .... pramehoMkA sAmAnya lakSaNa .... jAlinI lakSaNa .... udakameha lakSaNa vinatA lakSaNa .... alajI lakSaNa .... ikSumeha lakSaNa sAMdrameha lakSaNa ... masUrikA lakSaNa .... surAmeha lakSaNa .... sarSapikA lakSaNa ..... piSTameha lakSaNa .... putriNI lakSaNa ... .... zukrameha lakSaNa .... vidArikA lakSaNa.... .... sikatAmeha lakSaNa.... dazapiTikAoMmeM sAdhya asAzItameha lakSaNa .... dhyabheda. .... .... .... " zanairmeha lakSaNa. ... pramehoMkA pUrvarUpa ... / 408 lAlAmeha lakSaNa .... pramehoMmeM saMdehanivRtti .... kSArameha lakSaNa .... sAdhyAsAdhyavicAra ..... nIlameha lakSaNa .... athaikAdazo'dhyAyaH 11 kAlameha lakSaNa ... atha vidradhi vRddhi gulmanidAnahAridrameha lakSaNa .... ___ adhyAya mAMjiSThameha lakSaNa.... vidradhirogakI saMprApti .... .... raktameha lakSaNa ... vidradhike chaH bheda vasAmeha lakSaNa .... vidradhike bAhya AbhyaMtara do bheda majjAmeha lakSaNa .... vAtavidradhike lakSaNa ..... hastimeha lakSaNa .... .... pittavidradhike lakSaNa .... .... madhumeha lakSaNa ... .... kaphavidradhike lakSaNa ... .... do prakArakA madhumeha .... sannipAtavidradhike lakSaNa .... .... upekSitapramehoMko madhumehatvaprApti .... 406 | bAhya AbhyaMtara vidradhike vibhAga lakSaNa For Private and Personal Use Only Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 42 ) viSaya vidradhike upadrava... vidradhiko Amapaka vidagdhatA vidradhike jhiranekA sthAna vibhAga... 411 "" 31 aMDavRddhi rogakI saMprApti asAdhya ATha prakArakA gulmaroga gulmarogakA nidAna gulmarogakI saMprApti vAtajagulma ke lakSaNa pittajagulma ke lakSaNa gulma kSa dvaMdvajagulmake lakSaNa sannipAta gulma ke lakSaNa vRddhiroga ke sAta bheda vAtajanya vRddhirogakA lakSaNa paittika vRddhirogakA lakSaNa ..... kaphajanya vRddhirogakA lakSaNa raktajanya vRddhirogakA lakSaNa medojanya vRddhirogakA lakSaNa mUtrajanya vRddhirogakA lakSaNa upekSita vRddhiroga se aMtravRddhi **** **** **** pratyaSThIlAkI saMprApti tUnI saMprApti pratUnI saMprApti **** 0940 .... .... 0.00 asAdhya gulma strIke zarIra meM gulmoMkA nidAna gulmake upadrava AnAhaka saMprApti .... .... .... .... **** **** ... D:... .... aSTAGgahRdayasaMhitAkI - ... **** **** **** .... 3200 .... **** **** .... 2000 .... 0500 *.** 04.0 www. **** 08.0 www.kobatirth.org .... 0.00 pRSTha 410 412. 77 11 .99 """ 11. "" "" 413 17 37" 4 14 "" 77 "" 415 79 55 33 416 27 " "" 7 viSaya. gumake cihna 62 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athadvAdazo'dhyAyaH 12 athaudararoganidAna adhyAya udararogakA pUrvarUpa udararogake upadrava vAtodarake lakSaNa pittodara ke lakSaNa kaphodarake lakSaNa tridoSajaroga ke lakSaNa udararogako pIDAkaratva .... ... **** For Private and Personal Use Only .... laharogakI saMprApti plIhodara ke upadrava **** chidrodarI saMprApti atyaMbupAnase udaravikAra .. .... atha pAMDuroga zophavisarpa nidAna adhyAya pAMDurogakI prApti pAMDurogake pAMcabheda pAMDurogake, pUrvarUpa vAtajanyapAMDuroga lakSaNa pittajanyapAMDuroga lakSaNa kaphajanyapAMDuroga lakSaNa sannipAtaja pAMDuroga lakSaNa mRttikAjanya pAMDuroga lakSaNa pAMDuroga ke upadrava ... 9300 .... ... **** dodarI saMprApti udararogakA sAdhyAsAdhyavicAra 4 6 .... .... athatrayodazo'dhyAyaH 13 .... .... Ga ... .... .... **** .... ... .... **** .... pRSTha. 416 417 19 "" 418 33 " "" 419 "" " 420 421 17 422 71 39 423 77 " 39 127 77 39 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 3 anukramaNikA / viSaya. pRSTha. viSaya. kAmalArogakI saMprApti .... .... 424 | uduMbarakuSThakA lakSaNa .... .... 432 kuMbhakAmalAkA lakSaNa .... maMDalakuSThakA lakSaNa .... .... " loDhara, halIkA, alasarogoMkI vicarcikAkuSThakA lakSaNa.... .... " - saMprApti .... .... .... " RkSajihvAkA lakSaNa .... tinako zophapradhAnatva ..... ..... , camaikakuSThakA lakSaNa .... .... " zojArogakA nidAna kiTTibhakuSThakA lakSaNa zojArogakA pUrvarUpa sidhmakuSThakA lakSaNa vAtajanya zojAkA lakSaNa alasakakuSThakA lakSaNa .... pittajanya zojAkA lakSaNa vipAdikAkA lakSaNa kaphajanya zojAkA lakSaNa dadrukuSThakA lakSaNa sannipAtajanya zojAkA lakSaNa zojAkA sAdhyAsAdhya vicAra zatArukA lakSaNa.... visarparogakI saMprApti .... .... puMDarIkakuSThakA lakSaNa vAtajanya visarpakA lakSaNa visphoTakuSThakA lakSaNa pittajanyavisarpakA lakSaNa.... pAmAkuSThakA lakSaNa kaphajanya visarpakA lakSaNa carmakuSThakA lakSaNa .... .... " visarpake dezabhedase saMjJAbhedaM kAkaNakA lakSaNa ___ .... .... visarpake upadrava .... .... kuSTharogoMkA sAdhya asAdhya lakSaNa 434 graMthivisarpake lakSaNa dehake sthAnasthAnameM sthita kuSThakA kardamavisarpakA lakSaNa .... .... sannipAtavisarpakA lakSaNa .... .... __ lakSaNa .... .... .... " visarpakA sAdhyAsAdhyavicAra .... , kuSThabhedavicAra .... .... .... " - atha caturdazo'dhyAyaH 14 . kuSThase zvitrakI utpatti .... .... zvitrake tridoSa lakSaNa .... .... atha kuSThazcitrakRminidAna adhyAya.... 431 " kuSTharogakI saMprApti zvitrakA sAdhyAsAdhyatva .... ..... " kuSThake sAta bheda .... , .... kuSTharogako saMsargase dUsaremeM saMcAritva .... " vAtAdikoMse kApAlAdikuSTha .... kRmi do prakArake .... .... 436 nAmase vIsa prakArake kRmi .... , sAta mahAkuSTha ..... .... .... " kuSThake pUrvarUpakA lakSaNa .... .... tinake lakSaNa tathA bhinnabhinna rogokApAlakuSThakA lakSaNa .... ..... " tpAdakatva 16 .... .... 437 428 " For Private and Personal Use Only Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir : : : (44) aSTAGgahRdayasaMhitAkIviSaya. pRSTha. viSaya, atha paMcadazo'dhyAyaH 15 / gRdhrasIroga lakSaNa .... .... 444 vAtavyAdhinidAna bhadhyAya .... 438 | vizvAcI aru gRdhrasI inako khasaMjJA pAdaharSaroga lakSaNa .... .... 445 cAtako zarIrakA mukhya kAraNatva ..... pAdadAharoga lakSaNa 27.... .... " vAyuke aduSTatAmeM yatna .... .... " vAyuke kopakA nidAna .... .... ___atha SoDazo'dhyAyaH 16 vAyuke kopakA lakSaNa atha vAtazoNitanidAna adhyAya .... 4 vAyuke sthAnabhedase kopakA lakSaNa 439 vAtazoNitakI saMprApti apataMtra vAtavyAdhikA lakSaNa .... 440 vAtazoNitake nAmake paryAya apatAna vAtadhyAdhikA lakSaNa. .... " vAtazoNitakA lakSaNa .... .... apataMtrako kaSTasAdhyatva .... .... " vAtazoNitakA pUrvarUpa .... .... aMtarAyAma vAtavyAdhikA lakSaNa .... gaMbhIra vAtaraktakA lakSaNa.... .... " bAhyAyAma vAtavyAdhikA lakSaNa .... , vAtAdhika vAtaraktakA lakSaNa vraNAyAma vAtavyAdhikA lakSaNa .... " raktAdhika vAtaraktake lakSaNa hanusraMsa vAtavyAdhikA lakSaNa .... , pittAdhika vAtaraktake lakSaNa .... " jilAstabha vAtavyAdhikA lakSaNa .... 442 kaphAdhika vAtaraktakeM lakSaNa ardita athavA ekAyAma bAtavyA dvaMdvaja tathA sannipAtaja vAtaraktakA dhikA lakSaNa lakSaNa .... .... .... " asAdhya zirAgraha vAtaraktakA sAdhyAsAdhya vicAra ... ekAMgaroga athavA pakSavadha vAtavyA prANavAyukRta vikAra dhikA lakSaNa .... .... 443 udAnavAyukRta vikAra .... .... pakSavadhatA sAdhyAsAdhya vicAra samAnavAyukRta vikAra .... .... daMDakarogakA lakSaNa apAnavAyukRta vikAra .... .... avabAhukaroga lakSaNa .... sAma tathA nirAma vAyukA lakSaNa.... vizvAcIrogakA lakSaNa .... .... " vAtAvRtavAyukA lakSaNa kaDAyakhaMjaroga lakSaNa .... pittAvRtavAyukA cihna ... .... UrustaMbha athavA ADhayavAtaroga lakSaNa 444 kaphAvRtavAyukA cihna ... ... kroSTukazIrSaroga lakSaNa .... .... " raktAvRtavAyukA cihna .... vAtakaMTakaroga lakSaNa ..... .... ." | mAMsAvRtavAyukA cihna . vacAra .... : 5 ... 3 For Private and Personal Use Only Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anukrmnnikaa| viSaya. pRSThaH viSaya. ADhayavAyukA cihna .... .... 449 / jvarameM laMghana karAnekA kAraNa jvarameM medakarike AvRta vAtakA cihna balakI pAlanA .... .... .... majjAAvRta vAtakA cihna laMghana karake doSa kSapita hojAve zukrAvRtavAtakA cihna .... .... tisake guNa.... .... viSThAkAriAvRta vAtakA cihna .... , malotkRSTa ... .... sarvadhAtukAra AvRtavAtake cihna .... ,, vamanavidhi .... .... pittAvRta prANavAtake cihna vamanacikitsA ... .... ... pittAvRta udAnavAtake cihna jvarIpuruSake laMghanakA kAla ... pittAvRta vyAnavAtake cihna jvarameM jala pittAvRta samAnavAtake cihna ajIrNajvarAdimeM zUlanAzaka auSadha 456 pittAvRta apAnavAtake cihna avasthAnusAra maloMke pAcaka .... kaphAvRta prANavAtake cihna AgaMtuka aura jIrNajvara .... .... 45 kaphAvRta udAnavAtakA cihna kaphAvRta vyAnavAtakA cihna jvarameM peyA .... .... .... " kaphAvRta samAnavAtakA cihna peyA banAnekI vidhi .... .... , kaphAvRta apAnavAtakA cihna tRSA chardi dAhAdikoMko peyA varjita 457 prANaAdivAtoMke paraspara AvaraNanake kapha pittameM kADhA tathA kAthakA cihna vicAra ... .... .... 458 tinake AvaraNake vIsabheda .... , jvarAntameM auSadhi denekA kAla ... 459 prANaAdivAyuko jIvitatvAdi .... 452 / paMcajvaroMpara pAMca prakArake kAthavidhi AvRtavAyuko asAdhyatva .... ... " vAtajajvarakA kvAtha .... .... " AvRtoMke upadravoMse vidradhi Adi pittajvarakA kvAtha .... ..... upadrava 58.... .... .... " vAtakaphajvarameM hita kAtha.... .... itinidAnasthAnam // vAtapittajvara dAha bhramAdi nAzaka para drAkSAdiauSadhagaNoMkA phAMTa aura cikitsAsthAnam // 4 // hima .... .... .... 16. atha prathamo'dhyAyaH 1 jvaradAhazamana auSadhi .... .... kaphavAtajvarameM giloyakA atribhAdimahArSakathanA'nusAra jvara cikitsitavyAkhyA ... .... 453 / __ kvAtha ... .... .... " For Private and Personal Use Only Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSaya. . ....47ra : yUSavidhi vedha (46) aSTAGgahRdayasaMhitAkI ___ pRSTha. viSaya. tathA kaMTha mukha zojA khAMsI Adi dAha pIDA tRSAdipara auSadhi .... . para kAtha .... ... .... 461 mAlisa tathA lepa .... .... sannipAtajvarapara kAtha .... ... " zayana vastrAdi upacAra ..... .... 471 vAtakaphAdikasannipAtajvarapara kAtha , sannipAtajvarAntameM karNapIDAhonepara lepa nasya grAsa saba jvaroMpara hima kAtha ... .... .... zirAchuTAnA .... .... .... .... .... 462 viSamajvaranAzaka kvAtha .... jvarameM cAvala vicAra ... .... " viSamajvarapara ghRta ... jvaranAzakayUSa .... .... ..... arAgamanameM sneha aMjana tathA jvararahita tathA sahita puruSake bhojanakA nasya .... .... kAla .... .... .... 463 aparAjita dhUpa ... .... ... 474 jvarAntameM ghRta .... ... jvara aura khAMsIpara triphalAdi kvAtha ghRta . viSamajvarakI azAMtimeM zirA ..... .... ..... , sahita ... .... .... 464 krodha, kAma, bhayAdikoMse utpanna pippalAdimeM siddha kiye ghRtake guNa , jvaroMkI zAnti .... .... .... , cAtajvarameM telvaka ghRta tathA pitta balakI prAptitaka kasarata maithunAdi / jvarameM tiktaghRta .... .... tyAga ..... .... .... ... 475 jIrNa kaphajvarapara ghRta' .... ... 465 viSNukRta uprajvaranAzaka vidhi171 , jvaroMpara sneha .... .... .... " dvitIyo'dhyAyaH 2 jvara na zAMta honepara julAba raktapittacikitsita nAmaka adhyAyakI ajJAnase AmajvarAdimeM auSadhi deneke vyAkhyA avaguNa .... .... .... raktapittameM vamana julAba laMghanAdi karake jvarameM dUdha pathyApathya .... .... kriyA karanA ... .... ... .. paMcamUlameM siddhakiye dUdhake guNa .... 467 sannipAtase upajA Urca raktapittAdi bahuvidhi dUdhake guNa ... .... para golI bastikarma .... .... sannipAtanivAraNArtha leha .... .... arucimeM ghRtAdikA kalka ... , vamanmeM tarpaNa denA .... .... AgaMtujvarameM aMjana dhUma vidhi ... vakSyamANavidhi ... ... dAhajvarapara tela .... .... .... " adhogata raktapittameM peyAdi vidhi ... ziralepa .... .... .... 470 | drAkSAdi maMtha .... .... ... ao For Private and Personal Use Only Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anukrmnnikaa| . (47) viSaya pRSTha. viSaya. raktapittavAleke vAyukI adhika ba, peyA ..... .... .... 488 ___ tAmeM mAMsa hita .... .... 478 pInasa zvAsa khAMsI nAzaka au- . vAMsAkA rasa tathA kAtha .... ... " Sadha.... .... ... .... 489 raktapittapara kvAtha .... ... zvAsakhAMsInAzaka auSadha .... .... .... " " raktapittapara dUdha .. .... .... 480 khAMsI viSamajvara kSaya gudAke aMraktapittanAzaka ghRta .... .... " ___ kuranAzakopacAra .... .... 490 raktapittapara bahuvidhi upacAra vi sarvaprakArako khAMsI tathA zvAsa cAra .... .... .... 482 _ hicakI nAzaka ghRta .... .... , gulma hRdroga bavAsIra ivAsa khAMtRtIyo'dhyAyaH 3 |. sI para leha .... ... khAMsI cikitsitavyAkhyA .... 482 maMdAgni aura pittavAlA tathA bhivAta pitta kaphAdi khAMsIkI sA naviSThAvAleko auSadha... .... 491 dhanA ... .... ... " dIptAgnipara auSadha .... .... 492 kAsanAzaka ghRta.... .... .... " dhAtu puSTaka tathA kSata, svarabhraMza .... , kAsa, zvAsa, hRdrogAdi nAzaka ___plIharoga zojA vAtarakta raghRta .... .... ... pAMca prakArakI khAMsI, zirakaMpa ktakA thUkanA hRtpIDA pazalI yoni tathA aMDasaMdhikI pIDA pIDA pipAsAvara nA zaka golI .... sarvAMgaroga, plIhAroga, Urdhva .... ...." vAtAdi nAzaka ghRta ... .... raktaSThIvI hita auSadha .... ... 493 " khAMsIpara bahuvidhi auSadhi .... mAMsa tathA raktavarddhaka kAMtha.... 484 vIryyabalaindriyavarddhaka auSadhi ghAtakI khAMsImeM hita .... .... mAliza .... .... khAMsInAzaka peyA ... ... kSatakI khAMsImeM hitaghRta .... khAMsInAzaka vamanavidhi ... amRtaprAza ghRta banAvanakIvidhi khAMsInAzaka julAbavidhi .... .... 486 mUtrakRcchra prameha bavAsIra khAMsI julAba laganeke pazcAt peyAseva. zoSAdinAzaka ghRta .... .... 495 na vidhi ... .... .... " kSatakSINa raktagulmapara hitaghRta khAMsInAzaka leha .... .... .... .... " hRdroga aura khAMsInAzaka leha .... rAjayakSmA mRgIroga raktapitta karaDA kaphavAlI khAMsImeM hita khAMsI prameha nAzaka tathA Ayu pittakAsanAzaka ghRta ..... ___ mAMsabalavaryivarddhaka ghRta .... 496 kaphakAsanAzaka auSadha julA | kUSmAMDakarasAyana vidhi .... ... , 4 46 . 487 For Private and Personal Use Only Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 602 (48) aSTAGgahRdayasaMhitAkIviSayaH pRSThaH viSaya, , nAgabalA ghRta vidhi ..... .... 497 / pazalIzUlajvarakhAMsIhicakI agastyamuniviracita rasAyana __ zvAsanAzaka vRta .... .... 510 : vidhi ... .... .... 498 | hicakI aura zvAsaharaNottamacUrNa .... , vasiSThamuni viracita rasAyana vidhi... 499 hicakI aura zvAsanAzaka nasya .... , vakSyamANa dhUmavidhi . ... .... 500 hicakI aura zvAsazamanArtha ghRta .... 511 kSayotpanna kAsanAzaka vidhi .... hicakI aura zvAsameM hita.... .... " -zoSajvaraharaNa tathA Arogyaka paMcamo'dhyAyaH 5 raNa vidhi .... .... .... rAjayakSmAdi cikitsitanAmaka zvAsakhAMsInAzaka leha ... .... " vyAkhyA .... .... .... 512 chardi tathA khAMsI AmAtisAranAzaka rAjarogIko vicArapUrvaka vamana lapsikA .... ... .... 503 virecanavidhi.... .... ... " khAMsIoMmeM mUMgoMkA yUSa 179 .... " | rAjarogIpara bahuvidhi upacAra caturtho'dhyAyaH 4 _ vicAra .... .... .... 51 zvAsa aura hicakI cikatsita nA hita ahita bhakSyAbhakSya vicAra .... , maka vyAkhyA .... .... 505 pInasazvAsazUla zvAsAdizamana rasa.... , rAjaroganAzaka anna jala ghRta vidhi 514 khAMsI chardI hRdayakA baMdhanA svara.. kI zithilatApara vamanavidhi .... , khAMsIzvAsajvaranAzaka ghRta .... vamana aura julAbake dvArA saMzo bahuroganAzaka ghRta .... .... dhana dhUmapAnavidhi .... .... , srotazodhaka ghRta.... .... .... khAMsIzvAsazUlahicakInAzaka peyA .... 507 zoSaNaroga nAzaka ghRta .... zvAsakAsapara bahuvidhi upacAra vAtapittanAzaka ghRta ..... vicAra .... .... .... kSayapANDugulmAdiroganAzaka pitta sahAyaka hicakI aura __rasAyanaghRta .... .... zvAsopacAra .... .... .... 509 rAjaroganAzaka yavAga .... .... 517 * abhiSyaMdakAsahicakInAzaka naSTasvarahita dugdha.... .... prayoga arucirogameM pathyApathya ... .... kaphanAzaka auSadha vAtase upajI aAcanAzaka kaphAdhikazvAsopacAra .... auSadhi ... ..... " For Private and Personal Use Only Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anukrmnnikaa| viSaya pRSTha. viSaya, . pittase upajI arucinAzaka auSadha 518 | upacAravicAra ... .... .... 525 kaphase upajI arucinAzaka auSadhi , prasaktahuI chardinAzaka auSadhi aruci hRdroga pazalIroga khAMsI vAtase upaje hRdroga tathA. gulma aura ... zvAsa galaroga prasekanAza * aphArA nAzaka taila .... .... kopacAra .... ... .... " nasyapAna bastikarma yogya tela .... 526 glIharoga bavAsIra grahaNI Adi nAzaka pazalI zUla hRdroga gulmaroga nAzaka manohara cUrNa .... .... 519 ghRta... .... .... .... " pAMDuroga jvara atIsAra chardi a. vikartika aura zUlaharaNakAtha . .... , __ ruci zamanakartA cUrNa .... pazalIzUla yonizUla gulmaroga prasekanAzaka vidhi ... ... ___ udararoga hitArtha kalka .... kaphapraseka jItanekA upAya .... hRdroganAzaka bahuvidhi upacAra vicAra 527 doSoMke milApameM lepa hita .... pittaja hRdroga nAzaka ghRta .... 528 rAjaroganAzaka sIMgI tuMbI joMka kaphaja hRdroga nAzaka vidhi .... " lepa ghRta tela seka ityAdi .... , hRdrogameM pAnI tathA bhojanahitAhita puSTi bala varNahitArtha udvartana karanA 521 vicAra .... .... .... 530 . 531 vAtase upajI tRSAnAzaka auSadhi SaSTho'dhyAyaH 6 pittase upajI tRSAnAzaka auSadhi .... ,, chardi hRdroga tRSNAcikitsita nAmaka . kaphase upajI tRSAharaNa vidhi .... 532 . vyAkhyA .... .... ... 523 chardirogapara laMghana vamana virecana sannipAta aura Amase upajI tRSAha ___ raNa auSadhi .... .... .... . vidhi .... .... ....." annake virahase upajI tRSAharaNavidhi. chardimeM hitakAraka upacAra .... * , khAMsa aura hRdaya dravase saMyukta aura parizramase upajItRSAnAzaka auSadhi / ghAmase upajI tathA madirApAnase upa__ vAyuse upajI chardinAzaka ghRta , jItaSAnAzaka auSadhi 83 .... , pittase upajI chaIipara bahuvidhi upacAravicAra .... .... 524 - saptamo'dhyAyaH 7 chardijvara atIsAra mUrchA asAdhya madAtyayacikitsita nAmaka vyAkhyAna 534 taSAAdi nAzaka kAtha vAtakI adhikatAvAle madAtyayanAzaka kaphase upajI chardimeM bahuvidhi bahuvidhi upacAra .... .... 135 For Private and Personal Use Only Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (50) aSTAGgahRdayasaMhitAkI viSaya, pRSTha, viSaya. pittakI adhikatAvAle madAtyaya nAzaka masse nAzArtha cUrNa .... upacAra .... .... .... 536 bavAsIra nAzaka hiMgvAdi cUrNa .... , tRSA tathA dAhavAlA madAtyaya tathA bavAsIra nAmaka satuA .... .... 554 pittake madAtyayameM raktakA thUkanA . . bavAsIra nAzaka taka .... tathA vAtapittakI adhikatAmeM / bavAsIra nAzaka caTanI .... ... atitaSAcAle manuSyake hitArtha bavAsIra nAzaka peyA ... .... aneka vicAra upacAra ... 537 bavAsIra nAzaka cAvala .... .... kaphakI adhikatAvAle madAtyaya nAzaka bavAsIra pIDA khAja nAzaka tathA vidhi .... .... .... 538 balavarddhaka takrAriSTa .... .... 515 madyasevana guNAguNa .... .... 54 1 bavAsIra nAzaka bahuvidhiupacAra .... , madyasevana kAla .... .... kaphaja bavAsIra kuSTha zojA gulma 545 .... mada aura mUrchArogameM prayukta kAraka prameha udararoga kRmiroga graMthi auSadhi .... .... .... 547 arbuda apacI sthUlatA pAMDuroga saMnyAsaroMgopacAra 116.... .... 549 vAtarakta nAzaka hara..... .... 156 massoMkI pIDA haraNArtha pAThA .... 557 . aSTamo'dhyAyaH 8 bavAsIra grahaNIroga pAMDu kuSTha viSabavAsIracikitsita nAmaka vyAkhyA 549 jvara udararoga zojA plIharoga zalAkA pheranA tathA masseko dagdha hRdoga gulma rAjayakSmA chardikRmi karanA .... .... ... 550 nAzaka ariSTa .... .... 558 masseko kramazaH upacArita karanA .... , bavAsIra nAzaka ghRtapAnavidhi .... / bastisthAna zUlanAzaka vidhi .... 551 gudA aMDasaMdhikI pIDA pravAhikA viSThA aura mUtrabaMdhopacArita .... , gudabhraMza mUtrakRcchra parivatrajItastaMbha khAja zUla zojAdi saMyukta nArtha prayoga .... .... .... 159 gudAke secitArtha taila .... , aphArA mUtrakRcchra pravAhikA gudabhraMza bavAsIra nAzaka dhUpa .... . .... , bavAsIra grahaNIroga vAyuroga bavAsIrakRta matsoMke haraNArtha vartI / nAzaka prayoga .... .... " ___ tathA lepa .... .... .... 552 viDvAta saMgraha hitArtha mAMsarasa .... , gudAke massoM vinAzArtha lepa .... , agnivarddhaka tathA gudAke masse zamamassoMse raktanikAsana vidhi .... 153 / nArtha saralopacAra .... .... 560 masse jItanArtha taka .... .... , | anuvAsana basti .... .... 561 For Private and Personal Use Only Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anukrmnnikaa| (51) viSaya. pRSTha, viSaya. kaphavAtAnubaMdhalakSaNa .... ... 561 plIha bavAsIra kuSTha prameha maMdAgniraktAtIsAra raktakI bavAsIra raktapitta nAzaka guDamakSaNavidhi .... 569 Urdhvagataraktapitta adhogataraktapi- bavAsIra kuSTha maMdAgni nAzaka aMva, ttAdi nAzaka leha .... 563 abhyastakarI bavAsIra . aura tvacAke / sabaprakArakI bavAsIra grahaNIdoSa zvAsa vikAranAzaka golI .... .... " kAsanAzaka leha .... .... " | bavAsIranivRttikara upacAra .... 970 raktaja bavAsIra nAzaka nonIta ... 564 bavAsIra nAzaka paramottama golI .... rakta vAyu jItanArtha piyAja .... 565 bavAsIra jItanArtha golI .... .... pravAhikA gudabhraMza raktastrAva jvarAdi nAzaka | bhArIbhojanapacanArtha saptakolacUrNa .... siddha picchAbasti vidhi .... " bavAsIranAzaka golI ... .... " anuvAsanasuyogya sneha ... .... 566 bavAsIranAzaka balameM hitakara takra , bavAsIra atIsAra saMgrahaNI pAMDuroga jvara navamo'dhyAyaH 9 aruci mUtrakRcchra gudabhraMza bastisthA atisAracikitsitanAmaka vyAkhyA 571 nameM aphArA pravAhikA picchAtrAva laMghana tathA vamana karanA .... .... " doSAdoSa vicArakara upacAra ... " bavAsIrake massojanita zUlapara para madhyadoSAtIsAra nAzaka prayoga .... mauSadha .... ... .... " atIsAra nAzaka auSadha .... udAvartanAzakopacAra ... .... " atIsAranAzakapeyA .... .... udAvarta bavAsIra gulma pANDuroga udararoga atIsAranAzaka bahuvidhaprayoga .... kRmiroga patharI zojA hRdroga grahaNI- pakAtIsAranAzaka yavAgU .... roga prameha plIharoga aphArA zvAsa pravAhikAnAzaka khala .... .... khAMsInAzaka kalyANakanAmavAlA pAcana grAhI rucikAraka tathA pravA hikA haraNaprayoga .... .... " - khAra .... .... ..... 567 viSThAkSayase upaje vikAroMpara bahuvidha sabaprakArakI bavAsIra pANDu garodara gulma / __upacAra .... .... .... 575 plIha patharI ityAdi nAzaka tathA cirakAlase upajI pravAhikA tatkAla agnivarddhaka uttamacukra .... 568 nAzaka cUrNa.... .... .... 976 tatkAla agnivarddhaka tathA gudAke masse | atIsArakI pIDAnivAraNArtha taila .... , zamanArtha suMdara prayoga , 1 saba prakArake vAtanAzaka taila : .... , For Private and Personal Use Only Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir viSaya. (52) aSTAGgahRdayasaMhitAkI pRSTha; viSaya. gudabhraMza tathA gudazUla nAzaka ghRta 977 | chaIi zUla hRdroga jItanArtha upAya .... 288 gudabhraMza jItanArtha taila .... .... 178 koSThakI vAyuharaNArtha cUrNa .... , pittodara nAzaka auSadhi .... .... 579 pAcana aura dIpana golI.... ..... 589 atIsAra zAMtyartha upacAra .... 580 chadi saMgrahaNI pazalIzUla jvara zojA pittAtIsAra jvara zojA gulma vAta pANDuroga ityAdi jItanArtha prayoga , rakta grahaNIvikAra virecana aura agnidIpana tathA zUla gulmodara zvAsa . AsthApanameM doSoMkI atipravRtti khAMsI kaphAdinAzaka ghRta .... 590 jItanArtha basti .... .... , agnidapinArtha upAya .... .... . sarvaprakArake atisAranAzakopacAra 581 hRdroga pANDuroga grahaNaroiga gulma zUla raktAtIsAranAzakopacAra .... .... 582 ____ apacI uvara kAmalA sannipAta mukha dAruNaatIsAranAzakopacAra .... 583 romAdinAzaka cUrNa .... .... 591 raktanAzaka priyaMgu .... ..... " prameha aruci atIsArAdi nAzaka tatkAla raktazAMtikAraka prayoga .... , ___ cUrNa ..... .... .... " dAha tRSA prameha raktastrAva nAzaka pittajasaMgrahaNInAzakopAya .... , prayoga .... .... ..... " sarvaprakArake prameha tathA raktapitta zopha kaphAtIsAra nAzaka prayoga .... 584 ___ kuSTha kilAzAdi nAzaka Asava 592 atIsAranAzakabahuvidhi prayoga .... 585 sarvaprakArake vAta kaphaviSAdi vyAdhi atIsAra saMgrahaNI kSayaroga gulmodara haraNopAya .... .... .... 593 khAMsI zvAsa maMdAgni bavAsIra pI agnidIpanArtha khAra .... .... , nasa aruci ityAdi nAzaka cUrNa , pAcaka tathA khAMsI zvAsa bavAsIrahi. kaphAtIsAra nAzakakhala .... .... 586 tArtha tathA haijA pratizyAya hRdrodazamo'dhyAyaH 10 gAdi zAMtikAraka golI ... 594 saMgrahaNI doSa cikitsitanAmaka vyAkhyA 587 bala varNa agnivarddhaka cUrNa.... .... , pathyApathyavicAra .... agnibalavRddhi hitArtha ghRta.... .... khAMsI ajIrNa aruci zvAsa hRdroga kaSTase viSThAtyAganavyAdhinivAraNArtha pazalIzUla ityAdi nAzaka ___ upacAra .... .... .... 595 cUNe .... .... ... 188 | khAnapAnAdisaMyama .... .... 196 For Private and Personal Use Only Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ___ pRSTha. anukrmnnikaa| viSaya, pRSTha. viSaya. ekAdazo'dhyAyaH 11 . / vRddhi plIhAroga vAtarakta kuSTha . unmAda apasmArAdinAzakaM dhanvaM. mUtrAghAta cikitsitanAmaka tarighata .... ..... .... 609 vyAkhyA .... .... .... 599 pANDuroga tvacAroga grahaNIdoSa sthUlavataja mUtrakRcchanivAraNArthopacAra ... .. pittaja mUtrakRcchra nivAraNArthopacAra , panAdi nivAraNArthopacAra .... , kaphaja mUtrakRcchra nivAraNArthopacAra 600 sarva prakArake prameha tathA gaMDamAlA vAtaja patharInAzaka dhRta .... .... 601 arbuda graMthI sthUlapanA kuSTha bhagaMpatharIharaNa bahuvivi upacAra .... " dara kRmiroga zlIpada zojAdi tatkAla patharI nivAraNArtha ghRta .... " haraNArtha zilAjIta khAnavidhi .... 610 patharI pAtanopacAra pramehaharaNArtha bahu upAya .... 611 .... .... 602 sarva prakArake mUtravikAra haraNopa trayodazo'dhyAyaH 13 cAra .... .... .... patharIpAta tathA haraNopacAra vi vidradhivRddhicikitsita nAmaka vyAkhyA 612 vidradhi haraNArtha vidhi .... .... " cAra vidradhinAzArtha bahuupacAra yaMtradvArA patharI bhedana vidhAna .... 604 vAta pitta kaphAdi vidradhi haraNopatharI vyAdhyantasaMyama niyama .... 605 pacAra aSTaprakArakI vyAdhimeM zastrava ..... .... .... " rjita | vidradhi gulma visarpa dAha moha mahA jvara tRpA mUrchA chardi hRdroga raktadvAdazo'dhyAyaH 12 pitta kuSTha kAmalA nAzaka / pramehacikitsita nAmaka vyAkhyA .... 607 kAtha .... .... .... 613 prathama vamanavirecanopAya .... ....." punaH pUrvoktaguNadAyaka ghRta .... " prameha nAzaka kAtha .... chedanaityAdi vidradhinivAraNa .... " vAtaja pramehaharaNopacAra .... .... zikSA .... ..... .... 614 vAtaja tathA kaphaja prameha nAzakopa vidradhinivAraNArtha bahuvidhi upacAra vicAra .... 609 .... .... .... .... , sarvaprakArake pramehapiTikA viSa pANDu cUciyoMkI vidradhi nAzaka upAya .....615 vidradhI gulmaroga bavAsIra zoSa vAtavRddhi nivAraNArtha sukumAra trivRtanAzojA garodara zvAsa khAMsI chardI / maka leha tathA vidhi .... .... " cAra For Private and Personal Use Only Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pRSTha. cUrNa vAtha (54) - aSTAGgahRdayasaMhitAkI-- viSaya. pRSTha. viSaya. pittaja raktaja kaphaja vidradhi nivAraNo ....... .... .... 622 pacAra .... .... .... 616 / koSThakA zUla galmAdiroganAzaka . varmaroga vidradhi gulma bavAsIra yoni ___ cUrNa ......... ... 623 roga liMgaroga vAtaroga udaragega gulma udararoga varmaroga zUlAdi nAzaka / plIharogAdi prasita manuSyoMko prayoga .... .... ... " paramottama sukumAra nAmaka ghRta 617 caturdazo'dhyAyaH 13 / vAtaja hRdroga gulma bavAsIra yonizUlAgulmacikitsitanAmaka vyAkhyA .... 618 dinAzaka cUrNa ..... .... " gulmanivAraNArtha upAya .... .... vAta gulma udAvarta gRdhrasIvAta viSamagulmarogapara hitAhita .... .... 619 hRdroga vidradhI zoSAdi tatkAla vAtajagulmavAloMke zUla aphArA nAzaka sAdhitakartA dUdha .... .... 624 ghRta.... .... .... .... , gulma peTaroga apharA nAzaka tela vAtagulma apharA pazalIpIDA hRdroga koSTakI dAha tathA zUlanAzaka koSThapIDA yoniroga bavAsIra grahaNI .... .... .... " doSa khAMsI zvAsAdi nAzaka . gulma kuSTha udararoga aMgazojA pANDu ghata..... .... .... .... " roga jvara zvitrakuSTha plIharoga unmAdAdi kaSTasAdhya pUrvokta sarvaroga tatkAla nAzaka nIlinI ita.... .... 625 nAzaka ghRta ... .... .... 620 gulma nivAraNArtha bahuvidhi upacAra sarvaprakArake vAta gulma roga jItanArtha __vicAra .... .... ... 626 * - ghRta.... .... .... .... 621 pittaja gulmanAzaka rasa .... .... 627 vAtajagulmanAzakopacAra .... .... , kaphaja gulma tatkAla nAzaka ghRta .... 628 hRdaya pazalI bastisthAna trikasthAna kaphaja gulma plIharoga pANDuroga zvAsa yoni gudAdimeM upaje zUla aura saMgrahaNI khAMsI jItanArtha bhallAtaka kaSTarUpa gulmavAta viSThA mUtra ghRta inhoMkA baMdhA kaMThameM baMdhA lagraha pAMDuroga annakI azraddhA plIharoga gulma chedana vidhi .... .... 629 bavAsIra hicakI varmaroga apharA gulma hRdroga bavAsIra zojA apharA zvAsa khAMsI maMdAgni ityAdi nAzaka garodara kuSTha ukleza aruci plIhahiMgvAdi cUrNa .... .... 622 / . roga grahadoSa viSamajvara pAMDuvaizvAnara cUrNavidhi .... .... " roga kAmalAdi nAzaka daMtI bhagnivarddhaka tathA vAtaja gulma nAzaka harItakI .... .... ... 630 For Private and Personal Use Only Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anukrmnnikaa| viSaya, pRSTha. viSaya, gulma udAvarta varmaroga vavAsIra peTa- gulma plIharoga haraNArthopacAra .... 646 roga grahaNIdoSa kRmiroga apasmAra . kAmalA tillIroga bavAsIra kRmiviSase upajA unmAda yoniroga roga udararoga pramehAdi nAzaka vIryaroga patharI sAMpakA viSa mUsA jala .... .... .... " kA viSaharaNArtha khAra .... 631 tilauroga zAMtyatha ghRta .... .... " gulmakI pIDA nAzArtha cUrNa .... 634 kaphaja tathA vAtaja tillIroga haraNArtha paMcadazo'dhyAyaH 15 . taila baDhAhuA jalodara nAzaka vidhi .... 648 udaracikitsita nAmaka vyAkhyA .... 636 vRddhodara tathA chidrodara cikitsA .... , sarva prakArake udararoga nAzaka jalodaranivAraNArtha upacAra __ prayoga .... .... .... " vicAra .... .... .... 649 sarva prakArake roga nivAraNArtha nArA. vAtodara pittodara kaphodara sa yaNanAmavAlA cUrNa .... .... 637 'nnipAtodara plIhodara . baddhodara paTaroga tathA gulmanAzaka cUrNa .... 638 chidrodara jalodara ityAdimeM hitAH udararoga gararoga aSThIlA vAta hita .... .... .... 650 apharA gulma vidradhi kuSTha unmAda SoDazo'dhyAyaH 16 / apasmAra nAzaka haraDoMkA pANDurogacikitsita nAmaka kAtha vyAkhyA ...... .... .... 652 pUrvokta guNadAyaka ghRta .... .... 339 pANDuroga nAzaka ghRta .... ... " udararoga jItanArtha bahuvidhi upa pANDuroga hRdroga gulma bavAsIra tillI cAra .... ... .... " vAta kapha nAzaka ghRta .... , peTazUlanivAraNArtha seka tathA lepa.... 640 pANDu jvara dAha khAMsI zvAsa arovAtaja kaphaja udararoga zAMtyartha caka gulma aphArA AmavAta rakta julAba .... .... .... 641 pitta jItanArtha cUrNa.... .... , pittaja udararoga jItanArtha kriyA .... 643 | pANDu raktapitta kAmalA nAzaka udararoga gulmaroga aSThIlA tUnI kAtha .... ... .. 653 pratUnI zojA haijA plIharoga hRdroga kAmalA pANDu hRdroga kuSTha bavAsIra bavAsIra uddAvarta nAzaka prameha ityAdi nAzaka prayoga .... . khAra ..... .... .... 644 / pANDuroga nAzaka prayoga .... ..... , For Private and Personal Use Only Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pRSTha. aSTAGgahRdayasaMhitAkIviSaya. pRSTha, * viSaya. pANDurogArtha tathA kuSTha ajaraka zojA manakA vikAra khAMsI kaphanAzaka UrustaMbha arocaka bavAsIra kAma prayoga ......... .... 659 lA prameha tillIroga nAzaka maNDUra zojA chIMka udararoga maMdAgni nAzaka vaTaka ... .... .... 653 prayoga .... ... ... " pANDuroga viSa khAMsI rAjaroga viSama zojA bavAsIra gulma prameha nAzaka jvara kuSTha ajaraka prameha zojA ghRta .... .... .... 660 zvAsa arocaka apasmAra bavA- baDhA zojA jvara prameha gulma mADA sIra kAmalA nAzaka cUrNa .... 654 __pana garodara ityAdi nAzaka pANDu kuSTha jvara tillIroga tamaka leha .... .... .... " zvAsa bavAsIra bhagaMdara hRdroga zojAnAzaka bahuvidhi upacAra .... 661 mUtraroga vIryakI durgaMdha agni antardAha tRSA bhrama sannipAta vi- . doSa zoSa garodara khAMsI sarpa zojA dAha viSamajvara nAzaka pradara raktapitta zojA gulma kvAtha zojA udararoga kuSTha pANDuroga kRmigaleke roga prameha varmaroga zramA roga prameha Urcakapha vAta nAzaka dinAzaka golI .... ......, prayoga .... .... .... 664 pANDu kAmalA nAzaka prayoga .....655 vAtaja pittaja kaphaja sannipAtaja aSTAdazo'dhyAyaH 18 pANDaroga nivAraNa hitAhita . visarparogacikitsita nAmaka vyAkhyA 665 vicAra .... visarpa rogameM hitAhita .... .... .... .... " " gulma kAmalA pANDuroga nAzaka ghRta 656 visarparogazAMtyartha aneka upAya .... , vAtaja visarpa nAzaka prayoga .... ! kAmalAnAzaka aMjana .... .... , kaphaja visarpa nAzaka prayoga ... 666 kAmalAnAzaka bahuvidhiupacAra .... 657 graMthivisarpa zUlanAzaka prayoga .... 668 ___saptadazo'dhyAyaH 17 . graMthinAzaka kriyA .... ... zojA cikitsitanAmakavyAkhyA .....659 ekonaviMzo'dhyAyaH 19 zojA haraNArtha upAya .... .... kuSThacikitsita nAmaka vyAkhyA .... 670 , gulma udararoga bavAsIra zojA pittakuSTha visarpa phunasI dAha tRSA prameha zvAsa pInasa alasaka bhrama khAja pANDuroga gaMDaroavipAka kAmalA zojA / ga duSTa nADIvraNa apacIroga : : to our For Private and Personal Use Only Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anukramaNikA / (57) viSaya. pRSTha. viSaya. visphoTaka vidradhi gulma zojA dAruNarUpa kuSThanAzaka golI .... 6 unmAda mada hRdroga timiraroga kuSThajItanArtha golI .... .... " vyaMgaroga saMgrahaNI zvitraroga kaSTasAdhya kuSThanAzaka cikitsA .... , kAmalA bhagaMdara apasmAra raktapitta / kiTibha kuSTa zvitra dadru nAzaka pnayoga. ,, ityAdi nAzaka tiktata .... 670 kuSTha zojA pANDuroga zvitraroga grahaNI pUrvoktaguNoM se adhika mahAtikta nAmaka doSa bavAsIra barmaroga bhagaMdara ghRta.... .... .... .... phunasI khAja koTharoga apacInAkaphAdhikatA kuSThanAzaka prayoga ..., zaka cUrNa .... .... .... 677 sarvaprakArake kuSTaharaNaprayoga kuSTharogapara bahuvidhi vicAra upacAra , .... " tatkAla kuSThajItanArtha prayoga .... " kuSThanAzakalepa .... .... .... , zvitra aura kuSThaharaNa zreSTha lepa .... 678 raktakuSTha visarpa jvara kAmalA nAzaka vajrakavRta .... .... .... 672 khAja phunasI koDha kuSThanAzakopa cAra .... .... .... 679 kuSTha tilli zvitra varmaroga patharI kaSTasAdhya gulmanAzaka mahAvajraka , dadrU khAja kiTibha kuSThapAmAvicarcikA nAzaka cUrana kuSTha kilAsa apacI jItanArtha tathA / .... .... , vipulasaMtAnakArakacUta .... 6.73 kuSThanAzakalepa .... .... .... 680 kuSThIko hitAhita anna .... .... navIna kilAza kuSTha tathA sIparoga" nAzaka lepa .... .... .... kuSTha kilAza grahaNIdoSa kaSTasAdhya sidhmaroganAzaka taila .... .... bavAsIra halImakAdi nAzaka sidhmaroga nAzaka lepa ......... prayoga , vipAdikA kuSTha carmakuSTha ekakuSTha kuSTha zvitra zvAsa khAMsI udararoga kiTibhakuSTha alasaka ityAdi kRmiroga gulma ityAdi nAzaka nAzaka lepa .... .... .... " siddhayoga .... .... .... 674 duSTanADIvraNa kaphaja vAtaja tvacAke kuSTha nAzakaprayoga .... .... " doSanAzaka vajraka tela .... 681 kaphaja tathA pittaja kuSTha nAzaka kvAtha 675 pUrvoktaguNadAyaka aura zvitra bavAsIra kuSTha arza prameha zojA pANDu ajIrNa graMthi roga gaMDamAlAnAzakamahAva__nAzaka auSadhi .... .... " jraka tela ..... .... .. kuSThaharaNArthopacAra ........ .... | kaphaja pittaja vAtaja kuSTha tathA danu : For Private and Personal Use Only Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (58) aSTAGgahRdayasaMhitAkI viSaya. viSaya. nAzaka prayoga . .... .... 682 | vAta saMdhivAta haDDIvAta majjAvAta . kuSTanAzaka kriyA .... .... 683 saMdhigata kuSTha majaHgata kuSTha nADI - viMzo'dhyAyaH 20 vraNa arbuda bhagaMdara gaMDamAlA gulma zvitra kRmi cikitsita nAmaka vyAkhyA , bavAsIra prameha rAjaroga aruci zvitraroga lakSaNa.... .... .... 784 zvAsa pInasa khAMsI zojA hRdroga vitraroga nAzakopacAra .... .... pAMDuroga madAtyaya vidradhi vAtarakta " zvitraroga bavAsIra dadrupAmAkoSTharoga ityAdi nAzaka ghRta .... .... 696 __duSTanADIvraNanAzaka lepa .... 685 kaphajavAtanAzakopacAra .... .... 697 zvitraroganAzaka prayoga ... .... " sarvaprakArake vAtaroga nAzaka cikitsA . , vitraroga nAzaka tela .... .... sAdhya vAtaroga tathA vAtakuMDalikA , kuSTha kilAza tilakAlaka mAMsa bavA unmAda gulma varmarogAdi nAzaka sIra carmakIla nAzaka lepa .... 686 tela .... .... .... 698 atha kRmicikitsitam .... .... , khAMsI zvAsa jvara chardI mUrchA gulma kRminAzaka cikitsA .... .... 687 kSatakSaya plIharoga zoSa apasmAra daridrapanAdi vAtavyAdhi nAzaka ekaviMzo'dhyAyaH 21 'valAtela .... .... .... " vAtavyAdhicikitsita nAmaka vyAkhyA 689 vAtavyAdhinAzaka kriyA .... ..... " dvAviMzo'dhyAyaH 22 vAtavyAdhinAzakopacAra .... .... 690 vAtazoNitacikitsita nAmaka vyAkhyA 699 vAtavyAdhinAzaka bahuvidhi upacAra , raktanikAsana vivaraNa .... .... " vAyunAzakopacAra .... .... " vAtaraktanAzaka ghRta .... .... 700 duSTavAta ekAMgagatavAta sarvAMgagata vAta vAtajapIDA nAzakopacAra.... .... ityAdi nAzaka ghRta .... .. 693 vAtajajvaradAhanAzaka prayoga .... 701 pakSAghAta tathA avabAhuka vAta tathA vAtaraktakI pIDA nAzaka mAlisa .... " UrustaMbha nAzaka kriyA .... 694 zUla dAha visarparoga zojAdi nAzaka sarva. prakArakI vAtavyAdhi nAzakopa lepa .... .... .... 702 cAra lepa hitAhita ... .... .... " cAtarogaharaNArtha ghRta .... .... 696 / kaphaja raktana vAtanAzakopacAra .... 704 For Private and Personal Use Only Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anukramaNikA (59) viSayaH pRSTaH viSaya, ... kalpasthAnam prthmo'dhyaayH| / 11 a0saMdhisitAsita roga pratiSedha . vamana kalpa nAmaka vyAkhyA ___nAmaka vyAkhyA. .... .... 812 .... 709 2 a. virecana kalpa nAmaka 12 a0 dRSTivijJAnIya nAmaka ___ vyAkhyA ... .... ... 820 vyAkhyA 3 a0 vamana virecanavyApat siddhi ..13 a0 timirapratiSedha nAmaka vyAkhyA nAmaka vyAkhyA .... .... 723 ... .... .... (25 . 4 a0 doSa haraNa sAkalya bastikalpa 14 a0 liMganAza pratiSedha nAmaka vyAkhyA .... .... nAmakavyAkhyA ... 838. ... 729 .... 5 a0 bastivyApat siddhi nAmaka 15 a0 sarvAkSirogavijJAnIya nAmaka vyAkhyA .... .... 842 vyAkhyA .... .... .... 738 16 a0 sarvAkSiroga pratiSedha nAmaka 6 a0 bheSajakalpa nAmakavyAkhyA 745 vyAkhyA ... .... .... 845 uttarasthAnam-prathamo'dhyAyaH 17 a0 karNarogavijJAnIya0 .... 854 18 bha0 karNarogapratiSedha nAmaka bAlopacaraNIya nAmaka vyAkhyA ..., 750 vyAkhyA .... .... .... 858 2 a0 bAlarogapratiSedha nAmaka 19 a0 nAsArogavijJAnIya nAmaka vyAkhyA ..... .... .... 756 vyAkhyA .... .... .... 866 . .3 a0 bAlagrahapratiSedha nAmaka 20 a0 nAsAroga pratiSedha nAmaka ___vyAkhyA .... .... ... 766 vyAkhyA .... ... .... 870 4 a0 bhUta vijJAna nAmaka vyAkhyA 774 21 a0 mukharogavijJAnIya nAmaka 5 a0 bhUta pratiSadhanAmaka vyAkhyA 779 ____ vyAkhyA .... .... .... 6 a0 unmAda pratiSedha nAmaka 22 a0 mukharogapratiSedha nAmaka . vyAkhyA vyAkhyA .... .... ... 7 a0 apasmAra roga pratiSedha nAmaka 23 a0 zirorogavijJAnIya nAmaka vyAkhyA .... .... .... 794 | ___ vyAkhyA .... .... .... 899 8 a0 varmarogavijJAnIya nAmaka 24 a0 zirorogapratiSedha vyAkhyA .... .... .... 798 nAmaka vyAkhyA ... .... 9 a0 varmarogapratiSedha nAmaka vyAkhyA 802 | 25 a0 vraNavijJAnIya pratiSedha .. 10 bha0 saMdhisitAsitaroga vijJAnIya nAmaka vyAkhyA ..... .... 910 nAmaka vyAkhyA .... .... 808 | 26 a. sadyovraNapratiSedha nAmaka . For Private and Personal Use Only Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (60) aSTAGgahRdayasaMhitAkI-anukramaNikA / viSaya. pRSTha.. viSaya. * vyAkhyA ... .... .... 920 / 33 a0 guhyarogavijJAnIya nAmaka 27 a0 bhaMgapratiSedha nAmaka vyAkhyA ... .... .... 958 vyAkhyA ... .... .... 927 34 a0 guhyaroga pratiSedha nAmaka 28.bha0 bhagaMdarapratiSedha nAmaka ____ vyAkhyA .... ... .... 966 35 a0 viSapratiSedha nAmaka . vyAkhyA 29 a0 graMthi arbuda zlIpada apacI vyAkhyA .... .... .... 974 36 a0 sarpaviSa pratiSedha nAmaka nADI vijJAnIya nAmaka ____ vyAkhyA .... ... .... 983 vyAkhyA .... .... ... 939 37 a0 koTalUtAdiviSapratiSedha 30 a0 graMthi arbuda zlIpada apacI nAmaka vyAkhyA ... ... 995 nADI pratiSedha nAmaka vyAkhyA 942 38 a0 mUSikAla viSapratipedha 31 a0 kSudraroga vijJAnIya nAmaka ___ nAmaka vyAraTyA .... ....1007 ___ vyAkhyA .... .... .... 949 / 39 a0 rasAyananAmaka vyAkhyA 1012 32 a- kSudraroga pratiSedha nAmaka 40 a0 vAjIkaraNanAmaka .. vyAkhyA .... ... ... 954 . vyAkhyA .... .... ....1036 iti khAnadezIyarAveragrAmanivAsiparazurAmabhaTTatanayagoviMdazAstrikRtA. vAgbhaTaviracitASTAMgahRdayasthaviSayAnukramaNikA zrISThi zrIkhemarAjaguptakAritA saMpUrNatAmayAsIt / zake 1829 saMvat 1964 Azvina zuklA 10 For Private and Personal Use Only Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir // shriiH|| atha assttaangghRdym| sUtrasthAnaM bhaassaattiikaasmetm| __--CONCow-- zrIgaNezaM namaskRtya zAradAmabhivanya ca / smRtvA dhanvantaraM devaM zodhanaM kriyate mayA // 1 // atha aSTAMgahRdayasaMhitAmeM sUtrasthAnakI bhASATIkA varNana karate haiM / * saba hI, vidvajjanasabhAmaNDana, nikhilajanoMko ubhayalokake susAdhaka sadupadezavacanoMse ati 'AnaMdake baDhAnevAle, nAnAprabandhakI racanAmeM mahAkuzala, mahAtmApuruSoMne zAstroMke ArambhameM zAstroMkI nirvighnatApUrvaka parisamAptika nimitta apane iSTadevatAke prItijanaka vacana pragaTa kiye haiM, isase yaha bhI tantrakAra apane abhISTadevatAko praNAma jisameM pahale hove aise tantrako Arambha karanekI icchAse yaha kahate haiM ki, rAgAdirogAniti rAgAdirogAnsatatAnuSaktAnazeSakAyaprasRtAnazeSAn / autsukyamohAratidAJjaghAna yo pUrvavaidyAya namo'stu tasmai // 1 // saba kAla saMga upajehuye aura saba zarIroM meM phaile huve aura zeSatAse rahita aura viSaya moha glAnike denevAle tathA rAga vaira lobha Adi rogoMko jinhoMne sampUrNatAse nAza karadiyA hai jo apUrva arthAta pUrvI meM pahale haiM una dhanvantArako namaskAra hai rogakI zAMti honA isakA mukhya prayojana hai zarIra Arogya honese dIrghAyu hotI hai IzvarakA bhajana adhika hai isase mokSakAbhI sAdhaka hai|||1|| aba zAstrakAra iSTadevatAko praNAma karake zAstrake Arambha karanekI icchAse yaha kahate haiM ki, athAta iti-- ___ athAta AyuSkAmIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| 1 yaha vizeSaNa haraeka adhyAyakA anuvartanase samajhA jAtA hai kyoMki yaha saba hI Ayurveda Ayu. kAmIya arthAt AyukI vRddhiko cAhane vAle puruSoMko sadupadezakA vidhAyaka hai isase / / 2 kisI arthako adhikAra karake varNana kiyAjAve so adhyAya kahAtA hai / so hI kahA hai ki adhikRtyeyamadhyAyaM nAmasaMjJA pratiSThA iti / For Private and Personal Use Only Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . aSTAGgahRdaye .(2) isake anaMtara AyuSkAmIya arthAt AyukI vRddhiko cAhanevAle manuSya ke liye uttama upAya jisameM aise adhyAyake vyAkhyAnako varNana kareMge // athazabda maMgalavAcaka bhI hai| aba tantrakAra, jo kucha viSaya isa granthameM kahoge so apanI hI buddhikI kalpanAse athavA pUrvaRSiyoMke vacanapramANake anurodhase kahoge aise vAdIko, uttara detA hai ki, iti ha smeti-- iti ha smAhurAtreyAdayo mhrssyH|| jisa prakArase maharSi arthAt lokahitake upadezake liye IzvarakI icchAse utpanna jo Atreya aura dhanvantari Adi mahAtmA tinhoMne jo kevala lokake anugrahahetuse varNana kiyA hai vahI arthAt mAtrAmAtrabhI adhika na ho aise dUta banakara unake kahehuyehI arthoMkA dUsare kramamAtra se pratipAdana karatA hUM yaha bAta.isake hI saMgrahameM sphuTa bhI kahI hai. __ aba zAstrakAra, apane zAstrake anuSThAnakA prayojana jo AyUrakSaNa tisameM vivakSita arthAt rakSita Ayuke prayojanako varNana karate haiM ki, AyuSkAmayeti--- AyuSkAmayamAnena dharmArthasukhasAdhanam / AyurvedopadezeSu vidheyaH prmaadrH||2|| . . dharma artha sukha sAdhana AyukI kAmanAvAle manuSyako AyurvedIya upadezoMmeM parama Adara karanA ucita hai / aba zAstrakAra Ayurvedake mahattvako pragaTa karane ke liye jagatmeM zAstrakI prAptihonekI zuddhiko varNana karate haiM, brahmA smRtveti-- brahmA smRtvAyuSo vedaM prajApatimajigrahat / so'zvinau tau sahasrAkSaM so'triputrAdikAnmunIn // 3 // te'gnivezAdikAMste tu pRthak tantrANi tenire / prathama brahmAjIne AyurvedakA smaraNa karake dakSaprajApatiko grahaNa karAyA, pIche vaha dakSaprajApatijIne azvinIkumAroMke liye aura donoM azvinIkumAra indra ke liye aura indra bhAtreya dhanvamtAra nimi kAzyapa Adi muniyoMke liye Ayurvedako varNana kiyA. 1na mAtrAmAtramapyatra kiMcidAgamavarjitam / te'rthAH sa granthasandarbhaH saMkSepAya kramo'nyatheti // 2 smaraNa karake isa arthase isa bAtako pragaTa karatA hai ki, brahmAne isa Ayurvedako racA nahIM kyoM ki yaha Ayurveda nitya (arthAt bhUta bhaviSyat vartamAna vyavahAroMkA kAraNa saba kAlameM rahenavAlA ) hai isase smaraNa karanA hI banatA hai racanA banatI nahIM / For Private and Personal Use Only Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (3) pIche Atreya Adi muniyoMne agniveza Adi muniyoMko upadeza kiyA aura una agniveza Adi chaha 6 muniyoMne pRthak pRthak arthAt parasparake granthoMse vilakSaNa tantra arthAt granthoMko racA; isa prakAra agniveza 1 bheDa 2 jAtUkarNa 3 parAzara 4 hArIta 5 kSArapa 6 ina chaha muniyoMke nAmase chaha 6 tantra prasiddha hue // ___ aba granthakAra, jo una pUrva RSilogoMne aneka yugoMke upayogI tantroMko racA hai to aba isa tantrakA kyA prayojana hai isa praznakA uttara dete haiM / tebhyo'tIti---- tebhyo'tiviprakIrNebhyaHprAyaH saartroccyH||4|| kriyate'STAgahRdayaM nAtisaMkSepavistaram // . . pIche vAgbhaTajI, tina ativiprakIrNa arthAt kisImeM kisI padArthakA nirNaya aura kisImeM kisI padArthakA nirNaya hai, zalyacikitsA suzrutameM varNana kIhai vaisI agnivezake granthameM nahIM hai; 'ardhaaMgakI cikitsA jaisI janakapraNIta granthameM hai baisI anyameM nahIM isI kAraNase ekatantrase saba cikitsA nahIM hosakatI aise idhara udhara gata tantroMse bAhulyase kheMce huye atizaya sAroMkA uccaya aura ati saMkSepase rahita tathA ati vistArase rahita aSTAMgahRdayanAmaka granthako racateM haiM aSTAMgahRdaya yaha nAma granthake guNoM ke anusAra hai;jaise aMgoMmeM hRdaya sAra aura mukhya hai aise yaha grantha hai| aba kauna vaha ATha aGga haiM isa praznakA uttara detehaiM / kAyabAletikAyabAlagraho GgazalyadaMSTrAjarAvRSAn // 5 // aSTAvaGgAni tasyAhuzcikitsA yeSu saMzritA // kAya arthAt deha 1 bAla 2 graha 3 UrcAGga 4 zalya 5 daMSTrA 6 jarA 7 vRSa 8 yaha ATha aGga haiN| jo koI aisI zaMkA kare ki saba cikitsA dehameMhI hotI haiM phira bAla graha AdikoMse dehako alaga kaise ginaayaa| kAya yaha artha to yahAM pUrvokta vicArasehI siddha hai| uttara / ThIka hai parantu " prakarSoM yathAbhirUpAya kanyA deyA" yahAMpara abhirUpako kanyA denA aise kahanese atizayita abhirUpako denA aisA bodha hotA hai / isahI rItise yahAMpara bhI kAyake kathanase prakRSTa jo kAya arthAt sampUrNadhAtuvAlA deha arthAt yauvanaavasthAvAlA zarIra samajhA jAtA hai| tathA 'ci' cayane isa dhAtuse kAyazabdaM vyutpAdita hotAhai / 'cIyata prazastadoSadhAtumalairiti kAyaH' / jaba doSa, aura dhAtu aura mala inake sahita acchItaraha deha pratIta honelage taba dehakI kAya saMjJA hotIhai, aisA zabdase bhI tAtparyya milatAhai / so aise jAnA cAhiye ki saba zarIrake upatApaka Ama pakkAzayasthAnoMse utpanna huye jvara 1 padoMke samudAyako vAkya kahate haiM / taise vAkyoMke samudAyako prakaraNa / aura prakaraNoM ke samudAyako adhyaay| aura adhyAyoMke samudAyako sthAna aura sthAnoMke samudAyako tantra kahate haiN| For Private and Personal Use Only Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (4) aSTAGgahRdayeraktapitta atisAra Adi rogakI nivRttikA yatna jahAM varNanaviSaya hove so prathama kAyacikitsAoMkA aMge hai. bala satva sampUrNa dhAtuvAlA honese yauvanaavasthAvAlekA upayogI aMga bAla agase pahale kahAgayA / bAladehameM sampUrNa bala.dhAtuoMke na honese asaMpUrNavayo'vasthAke prabhAvake honese bAlacikitsAprakaraNa dUsarA alaga kahA hai / taisehI bAlakako upayogakaranevAlA auSadha AMvalekA dUdha kahA hai / kyoMki vaha dUdhaise utpanna vyAdhiyoMkI zAMtikA kAraka hai / isaprakAra roga aura unarogoMko dUrakaranevAle auSadhoMke bhedase aura aGgoMse bAlacikitsAkA aMga pRthak kahAgayA / arthAt bAlakakA jIvanasAdhana kevala dUdhahI hotA hai, isa kAraNase bAlakako dUdhasehI bahudhA roge hotAhai / aura prakRSTatAse AyukI avasthAko anubhava karanevAleke dehemeM nAnApadArtha jIvanasAdhana honese aneka kAraNa usadehake rogoMkI utpatti hote haiM isase bAlacikitsA aura cikitsAoMse bhinna khiigii| . isa prakAra tIsarA grahacikitsAoMkA aMga usako jAnA cAhiye ki jahAM deva Adi grahoMse grasta prANiyoM ke liye zAntikarma kahA jAve / / aura jahAM jatru arthAt kaMdhekI sandhiyoMse Upara netraM kAna nAsikA Adi aGgoMmeM paidA huye rogoMkI zAnti Azcotana zalAkA AdikoMse kahI jAve, vaha cauthA UrddhacikitsAkA aMga hai / yahAMpara janmasehI rogoMkI nivRttike yatnoM kA vicAra hai / parantu kAyacikitsAko pradhAnahonese pahale kAyacikitsAkohI kahA hai| pazcAt bAlacikitsA / aura bAlakako grahasambandha hotA hai isase bAlacikitsAke pazcAt grahacikitsA kahIMgaI / phira zarIrake mUlakI rakSAke liye UGgicikitsA kahIgaI / jisako zAlAkya kahate haiM / pachi zastrasAdhana sAmAnyase pAMcavAM zalyacikitsAoMkA aMga kahAgayA kyoMki rogoMkI taraha zalyabhI pIDAko karatA hai pIche daMSTracikitsAoMkA chaThavAM aMga khaagyaa| daMSTrA viSabAlI / pIche viSase zIghrahI maraNakI sambhAvanA honepara rasAyanakA yoga upayukta hai| isase rasAyana cikitsAkA sAtavAM aMga khaagyaa| athavA rasAyanase viSa dUra hotA hai isavAste rasAyanake kahanekA prastAva hai|piiche vAjIkaraNake bharaNakA AThavAM prastAva hai / sohI graMthakAra kaheMge ki "vAjIkaraNamanvicchetsatataM viSayI pumAniti" artha .1 prakaraNa / 2 AMvale kA dUdha |3kaay Adi / 4 shNkaa| joki dUdha jIvanasAdhana hai vaha rogako kisa taraha paidA karegA, aura jo rogako paidAkaranevAlA hai so jIvanasAdhana kaise hosaktAhai kyoMki upayogibhAva aura zatrubhAva yaha donoM bhAva ekapara nahIMrahasakte haiM kyoMki donoM dhaukA paraspara nirantaravirodhibhAva honese nakulasarpakI taraha eka sthAnapara rahanekA asambhava hai| uttara-jisakA dUdha hai vaha bhojana AdikoMmeM jabakupathya karatAhai taba usakA dUdha duSTaguNavAlA hojAtAhai aura usa duSTaguNavAle dUdhako pAna karanevAlekA zarIra rogase grasta hotAhai, aura jIvitakA sAdhana vahI dUdha hai ki jo dUdha pathyabhojanase paidA huvAhai ityalaM vistareNa / 5 arthAt yauvanaavasthA dehameM // For Private and Personal Use Only Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (5) viSayI puruSa nirantara vAjIkaraNako icchAkare / rasAyanake pIche yaha / vAjIkaraNa use kahate haiM ki jinake zarIrameM thoDA bIryya hove athavA vIrya kisIkAraNase bigaDagayA hove to usake baDhAnakI athavA zuddha karaneke cikitsA vAjIkaraNa kahalAtI hai / isa prakArase brahmA Atreya Adi muni isa Ayurveda ke ina kAya Adi ATha 8 aGgoMko kahate haiM jina kAya Adi aGgoM meM cikitsAkI vyavasthA kI gaI hai| LL muniprokta cikitsAkA lakSaNa isa grantha meM nahIM kahA / kyoMki cikitsAzabdasehI yaha artha hotA hai ki vyAdhiko dUra karanekA yatna sohI kahate haiM / ki nindAkSamAvyAdhipratIkAravicAraNAsu sA niSpadyate " iti / artha - nindA kSamA vyAdhipratIkAra vicAraNA ina arthoM meM cikitsA zabdakI zakti hai / kiMca | 1 " kiterdhAtorvyAdhipratIkAra evAsya vyutpAditatvAt " / kit dhAtuse vyAdhipratIkAra arthamaMhI vyAkaraNazAstrameM cikitsAzabdakA pratipAdana kiyA hai // deha doSa aura dhAtu aura mala inakA samudAya hai so tIna doSa AdikoMko parigaNana karate haiM / ' vAyuH pittam' ityAdi zlokoM // vAyuH pittaM kaphazceti trayo doSAH samAsataH // 6 // vAyu aura pitta aura kapha yaha saMkSepase tInahI doSa haiM / zaMkA | dhAtuke prastAvameM ina vAtA - dikoMkIbhI dhAtusaMjJAhI kahaneko yogya hai / dhAtu saMjJAhI ho / parantu rasAdikoMse paidA huvA jo dUSaNa una dUSaNoMse vikRtasvabhAva hoke vAtAdikabhI vikAra karanemeM samartha hote haiM isa bAta ke prasiddha karaneke liye doSasaMjJAse vAtAdikoMkA nirdeza hai / aura carakamunine bhI inakI doSasaMjJAhI kahI haiN| ki "vAyuH pittaM kaphazceoktaH zarIre doSasaMgrahaH" iti / pRthak padoMse inakA kathana zarIrameM prAdhAnya dikhalAne ke liye hai / aura koI AcArya cauthA raktakobhI doSa mAnate 1 tInaM vAta AdihI doSa haiM cauthA nahIM haiM yaha kathana saMkSepase hai / aura sannipAta kSaya samatA Adike bhedase alaga agala hue aura tAratamyakI kiye gaye anantabhAvako prApta hote haiM | | parantu niSkarSase tau vistArase tau saMsarga kalpanAse kalpita vikRtA'vikRtA dehaM ghnanti te varttayanti ca / apane svabhAvase gire huye yaha doSa dehako jIvitase hIna karate haiM aura anukUla azuddha svabhAva hoke phira dehake varttanako karavAte haiM aura vikRtadoSoMke avasthAnameM nitya yatnavAn manuSya rahe / jo yatnavAn na rahegA to baDA pratyavAya arthAt kAlAntara meM rogoMkA asAdhyabhAva ho jAvegA / aba vyApakabhI doSoMke pradhAnasthAnoM ko kahate haiM / 1 te vyApino'pi hRnnAbhyoradhomadhyordhvasaMzrayAH // 7 // yadyapi yaha tInoM doSa vyApaka haiM tathApi vizeSakarake nAbhise nIce nIce dezameM vAyuka For Private and Personal Use Only Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdayenivAsa hai / aura nAbhise Upara hRdayase nIce nIce dezameM pittakA nivAsa hai aura hRdayase Upara 2 kaphakA sthAna hai| yadyapi yaha tInoM doSa saba kAlameM rahanevAle haiM tathApi inake niyata samayoMko dikhalAte haiN| 'vayo'horAtri ' isa vRttArddhase / " vayo'horAtribhuktAnAM te'ntamadhyAdigAH kramAt // vaya 1 aura dina 2 aura rAtri 3 aura bhojana 4 ina cAroMke antameM aura madhyama aura AdimeM kramase vAta aura pitta aura kapha inakA kopakAla hotA hai / tisase yaha artha siddha huvA ki vaya jo puruSakA Ayu arthAt bAla aura yuvA aura vRddha ina nAmoMkA dehameM vyavahArakA karavAnevAlA jo jIvitakAla, tisake antameM arthAt pichale bhAgameM, vAtakA kopakAla hotAhai aura madhyabhAgameM, pittakA kopakAla hotA hai / aura prathama bhAgameM, kaphakA kopakAla hotA hai aura isa hI taraha dina aura rAtri inake anta madhya AdimeM vAtaAdikoMkA kramase kopakAla jAnA cAhiye / aura AhArake antameM jaTharAgnike saMyogase rasoMkI jINaprAyA avasthA vAyukA kopakAla hotA haiM / aura AhArake madhyameM jaTharAgnike saMyogase rasoMkI vidAhakI avasthA pittakA kopakAla hotA hai| aura AhArakI AdyAvasthAmeM rasoMkA madhurIbhAva honese kaphakA kopakAla hotA hai| yadyapi AhArakI jaTharAgnike saMyogase bahutasI sUkSmAavasthAoMkAbhI sambhava hai / tathApi inahIM avasthAoMkA bahuta upayogitva honese inahIM avasthAoMkA kathana hai / so hI kahA hai ki "etA eva tisro'vasthAH svakarma darzayanti " iti / artha / yahI tIna avasthA apane karmako dikhalAtI haiM / so hI tInoM avasthAoMke karmoMko Age varNana kreNge| .. aba agnike svarUpako kahate haiM tairbhavet ' isavRttArddhase. tairbhavedviSamastIkSNo mandazcAgniH samaiH smH||8|| vAta pitta kapha inase manuSyakA jaTharAgni kramase viSama tIkSNa manda hotA hai / yaha saba doSa zarIrameM avazya rahatehaiM kyoMki ikaDe hoke hI zarIrake jananameM samartha hote haiN| anyathA nahIM / aura eka eka doSakI kAraNatAke kathanase tisa 2 doSakI utkarSatAse tisa tisa agnike svarUpako jAnA cAhiye / jaise ki vAtake utkarSase jaTharAgni viSama hotAhai / aura pittake utkarSase jaTharAgni tIkSNa hotAhai aura kaphake utkarSase jaTharAgni manda hotAhai / aura jaba sama arthAt hAni aura utkarSase hIna, yaha saba doSa hotehaiM taba jaTharAgni sama hotAhai inakA lakSaNa aGgavibhAga zArIrameM kheNge| aura jahAM 2 doSoMkA utkarSa hotAhai tahAM buddhimAn vaidya apanI buddhise vicAraleveM jaise vAta aura 1 Adau SaDsamapyannaM madhurIbhUtamIrayet // phenIbhUtaM karpha yAtaM vidAhAdamlatAM tataH // pittamAmAzaya kuyyAMcyavamAnaM cyutaM punaH / aminA zoSitaM pUrva piNDitaM kaTumArutam // iti // For Private and Personal Use Only Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsamaMtam / pitta ina donoMkA utkarSa hove tau jaTharAgniko tIkSNa jAnA cAhiye / kyoM ki vAyu jisa guNase saMyogako prApta hotAhai usahI guNako bar3hAtA hai yaha bAta prasiddha hai isa hI kAraNase vAta aura kapha ina donoMkA utkarSa honese jaTharAgniko manda jAnA cAhiye aura jaba kapha aura pitta ina donoMkI vRddhi hotIhai taba AhAravizeSake vazase jaTharAgniko kamI manda aura kabhI tIkSNa jAnA cAhiye / ___ aba agnike cArabhAvoMko kahake jisa koSTameM agni rahatAhai usa koSThakebhI cArabhAvoMko kahate haiM koSThaH krUraH isa vRttArddhase koSThaH krUro mRdurmadhyo madhyaH syAttaiH samairapi // vAta Adi doSoMse kramakarake krUra-mRdu-madhya-koSThako jAnA cAhiye / jaise vAtake utkarSase krUra, aura pittake utkarSase mRdu, aura kaphake utkarSase madhya / aura jaba saba doSa hAni aura vRddhise hIna hotehaiM tababhI madhya hI koSTa hotaahai| kAraNa ki madhyameM kapha sthita ho samAna rakhatAhai / aba prakRtike svarUpako varNana karate haiM zukrAta'vasthaiH ityAdi sArddhavRttase zukrA-vasthairjanmAdau viSeNeva visskrimH||9|| taizca tistraH prakRtayo hInamadhyottamAH pRthak / samadhAtuH samastAsu zreSThA nindyA dvidoSajAH // 10 // ___ janmakA Adi garbhakA AdhAnakAla arthAt janmake prArambha garbhake AdikAlameM pitAkA do athavA tIna bindubhara retaH arthAt zukra aura RtukAlameM mAtAkA do athavA tIna bindubhara zoNita hotAhai tisa zukra aura zoNitameM bAta Adi yathAkrama hInA, madhyA uttamA isa taraha tIna prakRti hotiihaiN| prakRti arthAt zarIrakA svarUpa / jaise zukrazoNitameM vAtake utkarSase honA prakRti hotIhai / aura pittake utkarSase madhyA prakRti hotIhai / aura kaphake utkarSase uttamA prakRti hotiihaiN| aura ( samadhAtu ) arthAt hAni aura utkarSase hIna haiM vAta Adi doSa jisameM aisI prakRti, saba prakRtiyoM meM samA zreSTA uttamA ina vizeSaNoMvAlI cauthI prakRti hotI hai prakRtikI samadoSatA bhI zukrazoNitakI hI samadoSatAse jAnA cAhiye / aura do doSoMse utpanna tIna prakRti so nindita haiM / kyoM ki ve rogako utpanna karanevAlI hotI haiN| ve tIna ( vAtapittajA-vAtazleSmajApittazleSmajA) haiN| ___ zaMkA-jo ki vAta-pitta-kapha yaha doSa adhika hoke zukra aura zoNitameM vidyamAna rahatehaiM to zarIrakI siddhi kisa taraha hotIhai / aura tisase yaha siddha hotA hai ki jo doSoMkA adhikabhAva hai vahI prakRti hai aura nahIM / so kisataraha doSa Adhikyako prApta hoke prakRtikI kAraNatAko bahuta saha sakatehaiM / kyoM ki vikRtabhAvako prApta honevAlI honese vikRti prakRtikA kAraNa hai aisA kisIkAlameM kahanemeM bhI zakya nahIM hai| jaise vikRti ghaTa apane kAraNa mRttikAkA kisI kAlameM kAraNa nahIM ho sakatA hai / aura kAraNasadRza kArya honA cAhiye / isa praznakA uttara graMthakAra For Private and Personal Use Only Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (8) aSTAGgahRdayedRSTAntase hI detehaiM / "viSeNeva viSAkramaH" isa padatrayase jaise ki viSa jIvitakA nAzaka hai aura usI viSase viSakrimi ( jo viSakA kIDA ) kA janma arthAt prakRtisambhava dekhA jAtAhai / tisahI rItise ina dUSaNasvabhAva arthAt pramANase adhikabhI zukrazoNitameM sthitahI ina doSoMkarake zarIrakI siddhi hosakatI hai| aba vAtaAdi doSoMke lakSaNoMko varNana karatehaiM / tatra rUkSa ityAdi zlokoMse tatra rUkSo laghuH zItaH kharaH sUkSmazcalo'nilaH / tina doSoM rUkSa aura halakA aura zItala aura khara aura tIkSNa aura sUkSma vAta hai / pittaM sasnehatIkSNoSNaM laghu vitraM saraM dravam // 11 // snehase saMyukta aura tIkSNa aura uSNa aura halakA aura vistra arthAt durgandhi ( matsyake mAMsake / gandhake samAna duSTagandhavAlA ) aura sara arthAt vyApanazIla, gamanazIla nIce Upara calatArahai, sthira hoke na rahanevAlA, viSThAko nIceko giravAnevAlA, aura drava pitta hotAhai / snigdhaHzIto gururmandaH zlakSNo mRtsnaH sthiraH kphH|| cikanA aura zItala aura bhArI aura manda aura sUkSma aura mRtsna arthAt picchilaguNavAlA aura sthira kapha hai| aba mizrita arthAt milehuye, doSoMkI do saMjJAoMko zAstrake vyavahArake liye kahatehaiM saMsargaH isa vRttArddhase saMsargaH sannipAtazca tadvitrikSayakopataH // 12 // apane pramANase adhika athavA nyUna huye jo do doSoMkA saMyogahai sau saMsarga kahalAtA hai aura apane pramANase kSINa athavA baDhehuve jo tInoM doSoMkA saMyoga so sannipAta kahalAtA haiN| aba doSoMko kahake dhAtuoMko kahatehaiM rasAsRGmAMsa ityAdi sacaturakSaravRttArddhase- . rasAsRGmAMsamedo'sthimajjAzukrANi dhAtavaH // sapta dUSyAH // rasa-rakta-mAMsa meda-haDDI-majjA-vIryya ye sAta dhAtusaMjJaka haiM / zarIrako dhAraNa karate haiM isase yaha dhAtu haiM / aura dUSyabhI kahalAtehaiM / kyoMki vAta AdikoMse dUSaNako prApta hote haiM / jisa dUSaNasvabhAvadharmase bAta AdikoMkI doSa saMjJA hai so anvarthasaMjJA hai arthAt apane svAbhavika arthaka sadRza arthako kahanevAlI hai / jaise ki "dUSayantIti doSAH / kisI vastuko dUSitakareM vaha doSa kahalAte haiM / isase doSasaMjJAko dhAraNa For Private and Personal Use Only Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / karanevAle ve vAta Adika dRSya arthAt dUSaNapAtra vastuko apekSA karate haiN| kyoMki karmake vinA kartIkI kriyAkA asambhava hai / arthAt jo inakA koI vastu dUSaNapAtra na ho to inakA doSa nAma viSayIke jitendriya nAmakI taraha guNoM ke anukUla na hogA / aura kartAke vinA karmakA karmatva nahIM ho sakatAhai / isataraha doSoMke na honepara rasAdikoMkA dUSya nAma nahIM paDasakatAhai, aura dRSyoMke na honepara vAtAdikoMkA doSa nAma nahIM pddsktaahai| tisa dUSya aura doSoMke parasparake apekSA karanese aura dUSyabhAvase isa dUSyasaMjJAkA lAbha hotAhai. ____ aba viSThAAdika maloMko parigaNana karatehaiM malA mUtrazakRtsvedAdayo'pi ca // 13 // mUtra-viSThA-sveda-ityAdika malasaMjJAvAle hotehaiM / api ca isa kathanase dUSyabhI haiM / kevala rasa Adi hI dUSya nahIM haiM kyoMki jitane mala haiM vebhI saba dhAtu AdikoMse dUSita hotehaiM / jisataraha rasa AdikoMkI dUSya saMjJA aura dhAtu saMjJA hai / taisehI viT mUtra AdikoMkI mala saMjJA aura dUSya saMjJAhai / isa doSa aura dhAtu aura malake kathanase deha vyAkhyAta huvA arthAt apane viziSTasvarUpase kahAgayA-taisehI uttaragraMthameM dekhalenA cAhiye / "doSadhAtumalA mUlaM sadA dehasyeti" artha saba kAlameM dehake doSa aura dhAtu aura mala yaha saba mUla hai. aba usa dehakA jisataraha niraMtara jisa upAyase paripAlana hosake usa upAyako kahatehaiM ki vRddhiH samAnaiH sarveSA vipriitairvipryaayH|| saba doSa-dhAtu-mala AdikoMkI tulyasadbhAva padArthoMse vRddhihotI hai arthAt apane pramANase AdhikatA hotI hai aura viparIta arthAt viruddha bhAvavAle padArthoMse viparyAya arthAt kSINatA hotIhai / so vRddhi aura kSINatA sAmAnya aura vizeSase dravya guNa karma ke bhedase tIna prakArase hotIhai / taisehI kahAhai / " sarveSAM sarvadA vRddhistulyadravyaguNakriyaiH / bhAvairbhavati bhAvAnAM viparItarviparyAya:" artha-saba kAlameM saba padArthoM kI apane samAna dravya guNa kriyAvAle padArthoMse vRddhi hotIhai / aura apanese viruddha dravya guNa kriyAvAle padArthoMse saba padArthokI kSINatA hotIhai / jaise dravyase dravyakI vRddhi kahI hai| ki " raktamApadyate raktena mAMsaM mAMsena pArthivam ' artha-jantu raktase raktako prApta hotAhai arthAt raktakI vRddhiko prApta hotaahai| aura mAMsase mAMsakI vRddhiko prApta hotAhai taise hI salilarUpa dugdha jalarUpa hI zleSmAko baDhAtAhai / taise ho dUdhase paidA huvA jo ghRta vIryako baDhAtAhai / taise hI jIvantI aura kAkolI Adi somAtmA dravyavizeSa saumyadhAtuoMke mukhya kAraNa sneha bala puMstva ojako baDhAtehaiM / aura marIca paMcakola bhallAtaka Adi buddhi medhA For Private and Personal Use Only Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (10) aSTAGgahRdayeagniko baDhAtehaiM / aura guNa jaise / kharajUra Adi pArthiva dravya nAmase bhI kahe gayehaiM tathApi jalAtmaka zleSmAko baDhAtehaiM / kyoMki snigdha-guru-zIta Adi guNoMse samAna dharmako prApta hote haiM aura karmake tIna prakAra hotehaiM / eka dehase honavAlA / dUsarA vAcAse honevAlA / tIsarA manase honevAlA / tisameM dauDanA phAMdanA tairanA ityAdika ( zarIrake karma haiM ) aura capalatva guNase samAnatAko prAptahonese vAyukI vRddhike karanevAle hote haiM aura bolanA gAna karanA ityAdika vAcAke karma hotehaiM / aura manakA karma ( manakA vyApAra ) cintA kAma zoka bhaya haiM / yaha sababhI manake kSobhake hetu haiM isase vAyukI vRddhike karanevAle haiM / aura krodha IrSA ityAdika manake vyApAra haiM ve saMtApake karanevAleke dharmako prApta honese pittake varddhaka hotehaiM / aura svapna Alasya zayyAsukha Adi karma sthairyaguNase samAna bhAvavAle honese kaphake varddhaka hotehaiM / aura jo vizeSa arthAt viparIta hotAhai so kSayakA kAraNa hotAhai / samAnapadArthoMse vRddhi aura vizeSoMse kSaya isa arthakA varNana hocukA / aba ve donoM vRddhi aura kSaya jisase vAta AdikoMke hote haiM tisake nizcAyaka arthako varNana karate haiN| rasAHsvAdvamlalavaNatiktoSaNakaSAyakAH // 14 // . SaD dravyamAzritAste tu yathApUrva balAvahAH // svAdu 1 amla 2 lavaNa 3 tikta 4 USaNa 5 kaSAya 6 yaha chaha rasa haiM / kyoMki rasanaindriyase grahaNake yogya haiM / aura ve chahoM 6 rasadravya paJcabhUtAtmaka arthAt pRthivI jala agni pavana AkAzameM rhteheN| aura yathApUrva balake prApta karanevAle haiM / jo jo pUrva so so apanese parakI apekSAse balakA denevAlA hai yaha prayojana hai / tisase sampUrNa rasoMse madhurarasa bahutakarake prANiyoMko balakA denevAlAhai, aura kaSAya to sabase kamabalakA denevAlA hai| tisameM svAdu ( madhura ) kaunahai vRta guDa Adi / amla kahe almikA mAtuluGgAdi vijaurA nIbU / lavaNa kyA saiMdhava Adi / tikta kyA nimba Adi / USaNa kahe kaTuka marIca Adi / kazAya kyA harItakI Adi / svAdu zabda madhurakA samAnArtha hai| USaNazabda kaTukakA paryAyahai / jaise tryUSaNa karake trikaTukakA grahaNa hotAhai / jo kaSAya hai sohI kaSAyaka hai / aura jo kaTu hai sohI kaTuka hai // zaMkA-SaT arthAt chaha 6 mUlameM kyoM kahA / kyoM ki vinAbhI chahake kahe ginatIse chaha 6 hI hote // uttara-chake kahanese chahI haiM na nyUna hai naM samahe na adhika hai aisA jJAna hotA hai / yadyapi rasasaMjJaka guNa svAdu 1 kdduvaa| For Private and Personal Use Only Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (11) Adike bhedase tathA saMsargase tathA anurasakI tAratamyakI kalpanAke vazase bhidyamAnarUpabhI haiM tathApi SaTya arthAta chaha saMkhyAko nahIM ullaMghana karate haiM / yaha kAraNa isameM vicArase sphuTa hai / tatrAdyA mArutaM nanti trayastiktAdayaH kapham // 15 // kaSAyatiktamadhurAH pittamanye tu kurvate / tina rasoMke madhyameM pahale kahe huve tInarasa svAdu, amla aura lavaNa yaha vAtako zAnta karatehaiM, aura tikta USaNa kaSAya yaha tInoM vAtako kopa karAnevAle haiM / aura tIna tikta, USaNa kaSAya haiM ve kaphako zAnta karanevAle haiN| aura madhura amla lavaNa yaha tInoM usI kaphako baDhAnevAle haiN| aura kaSAya tikta madhura yaha tInoM pittako nAza karate haiM / aura amla lavaNa kaTuka yaha tInoM pittako baDhAte haiM / tisse yaha kahAgayA ki madhura rasa vAta pittakA nAza karanevAlA aura kaphako baDhAnevAlA hai| aura amla rasa vAtako zAnta karatA hai, aura kapha pittako baDhAtA hai / aura lavaNa rasa vAyuko nAza karatA hai, aura kaphapittako baDhAtA hai / aura tiktarasa kapha aura pittako nAza karatA hai aura vAtako baDhAtA hai aura USaNa rasa kaphako nAza karatA hai aura vAta pittako baDhAtA hai / aura kaSAyarasa kapha pittako nAza karatA hai, aura vAtako baDhAtA hai|| aura ina rasoMkA Azraya arthAt rahanekA sthAna dravya hai so tIna tarahakA hai isako kahate haiM zamanamityAdi vRttaaiise| zamanaM kopanaM svasthahitaM dravyamiti tridhA // 16 // isa prakArase zamana Adike bhedase tIna prakAravAlA dravya hotA hai aura prakArase to do prakAra vAlA athavA aneka prakAravAlA hai| itizabdakA artha yahAMpara sadRza hai / jo pitta Adi doSoMko zAnta karanevAlA hai so zamana kahalAtA hai / jaise taila ghRta sahata / tinameM taila dravya sneha audA> gaurava guNoMke yogase isase viparIta guNavAlA arthAt rUkSatva laghutva zItalatva guNavAle jo bAta tisako nAza karatA hai| ___ aura ghRtarasa, madhuratva zItalatva mandatva guNoMvAlA honese apanese viparIta guNoMvAlA arthAt kaTutva uSNatva zIghrakAritva guNoMvAle pittako zAnta karatAhai / aura sahata rUkSatva zIghrakAritva kaSAya guNoMvAle honese apanese viruddha guNavAle arthAt sneha mandatva lakSaNatva guNoMvAle kaphako zAnta karate haiM / aura jo dravya vAta AdidoSoMko aura rasa Adi dhAtuoMko aura mUtra Adi maloMko baDhAnevAlA hotA hai so kopana kahalAtA hai / jaise yavaka paTala uDada matsyakA mAMsa mUlaka sarSapa maNDaka dadhi dUdhakA vikAra mAvA Adi kilATa viruddha (madhyapayaH) For Private and Personal Use Only Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 12 ) aSTAGgahRdaye matsyakA dUdha Adi / aura jo dravya, doSamala dhAtu kI samatAkA karanevAlA hai so dravya svasthahita kahalAtA hai / aura doSa Adi malaparyyantoM ke svAsthyakA anuvRttiko karatA hai arthAt jaise svAsthya hove taise jo karatA hai so dravya svasthahita kahalAtA hai / RtucaryyAdhyAyameM sevyavahetuse kahA hai / aura taisehI mAtrAzitIyAdhyAyameM kahA hai / raktazAlI SaSTika yavaka godhUma jAMgalamAMsa jIvantIzAka sundarajala dugdha Adi / tathA jo Urjaskara rasAyana vAjIkaraNa hai so sarvakAlameM sevana ke yogya kahA hai / tisake vIryako kahate haiM / uSNazItaguNotkarSAttatra vIryyaM dvidhA smRtam // tisa dravyameM vIrya (zakti) do prakArase haiM / vIsaguNoM ke madhyameM do jo uSNa aura zIta guNa haiM tinake utkarSa vIrya hotA hai sampUrNa Ayurveda meM prasiddha do hI zIta aura uSNa guNa vIryaka utpanna karanemeM kAraNahaiM / ( uSNaguNakA utkarSa ) arthAt uSNa guNakA atizayahI koI uSNavIrthya AkhyAko prApta hotaahai| taisehI zItaguNakA utkarSa zItaguNa atizaya zItavIryya AkhyAko prApta hotA hai / yadyapi aneka guNavAlA dravya hai tathApi jagatkA do hI prakArakA vIrya hai / kyoMki saba jagat agniSomAtmaka arthAt uSNaguNapradhAna teja aura zItaguNapradhAnatejamaya hai / dravyakA vipAka kahate haiN| * tridhA vipAko dravyasya svAdvamlakaTukAtmakaH // 17 // vipAka tIna prakArase hotA hai / sampUrNa dravyoMke pariNAmakAlameM honevAle kAryase jAnAjAtAhai, aura jaTharAgni ke saMyogase rasoMkA dUsarA dUsarA rUpahonA vipAka kahalAtA hai so vipAka tInahI prakAra se hotA hai / rasa chaha 6 bhI haiM, parantu vipAka chaha prakArase nahIM hai tisase siddha huvA ki koI dravya svAduvipAkavAlA hotA hai aura koI dravya amlavipAkavAlA hotAhai aura koI dravya kaTuvipAkavAlA hotA hai / tahAM phira aise jAnnA cAhiye ki madhurarasa aura lavaNarasa inadonoMkA madhura vipAka hotA hai / aura amlarasakA amlavipAka hotA hai aura tikta kaTuka kaSAya ina tInoMkA kaTukavipAka hotA hai so kArya se anumAnako prApta hotA hai arthAt jAnAjAtA hai / yathA " jAThareNAgninA yogAdyadudeti rasAMtaram / rasAnAM pariNAmAnte sa vipAka iti smRtaH // artha jaTharAgnike saMyogase rasoM kA jo rasAntaroMko prApta honA hai so rasoMkA pAraNAmAMta arthAt jisa pariNAmase phira pariNAma na ho, vaha rasoMkA rUpahI vipAka kahalAtA hai / kucha jaTharAgni ke saMyogase rasoMkI jo aneka avasthAyeM hotI haiM so vipAka nahIM haiM / isI tAtparyyako pUrva vizabda prakaTa karatA hai 59 1 aba granthakAra dravyake guNa kahate haiM / For Private and Personal Use Only Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (13) gurumndhimsnigdhshlkssnnsaandrmRdusthiraaH| guNAH sasUkSmavizadA viMzatiH saviparyayAH // 18 // tisa dravyameM guruAdi daza guNa hote haiM / aura apanese viruddha guNoMke sahita saba bIsa guNa hote haiM / jaise guru 1 isase viruddha guNa laghu 2 manda 3, isase viruddha guNa tIkSNa 4, hima 5 isase viruddha guNa uSNa 6, snigdha 7 isase viparyAya guNa rUkSa 8, zlakSNa 9 isase viruddha guNa khara 10, sAndra 11 isase viruddha guNa drava 12, mRdu 13 isase viruddha guNa kaThina 14 sthi16 isase viruddha guNa sara 16, sUkSma 17 isase viruddha guNa sthUla 18, vizada 19 isase viruddha guNa picchila 20. aba rogake kAraNako kahate haiN| kAlArthakarmaNAM yogA hiinmithyaatimaatrkaaH|| samyagyogazca vijJeyo rogArogyaikakAraNam // 19 // kAlakA hIna yoga usake svarUpakI hAni hai atiyogasvarUpakA atizaya honA hai mithyAyoga svarUpase viparIta ho jAnA hai hInayoga yathA-hInazItatA hInauSNatA hInavarSatA, atiyoga yathAmahAzaradI mahAgaramI mahAvarSA, mithyAyoga yathA-zItakAlake samaya atigaramI honI garamIke samaya zIta aura varSAkAlake samaya varSA na honI yaha tInoM yoga rogake kAraNa haiM aura inakI yathAyogyameM sthiti honI ArogyatAkA kAraNa hai| arthoMkA apanI 2 iMdriyoMkA hIna saMyoga hInayoga kahalAtA hai atyanta saMyoga atiyoga kahalAtA hai aura anabhimata indriyoMke arthoMkA yoga mithyAyoga hai.yaha tInoM rogake kAraNa haiM aura inakA samyaka yoga ArogyatAkA kAraNa hai isI prakAra kAyAdi karma kI hInapravRtti honI hInayoga hai atipravRtti atiyoga hai vegase bolanA bhojana karanemeM bolanA rAgadveSAdi mithyAyoga hai inakA hInAdiyoga rogakA kAraNa hai samyakyoga ArogyatAkA kAraNa hai inakI samavRttikA nAma samayoga hai| ___ kAla arthAt zIta uSNa varSAke lakSaNavAlA artha zabda sparza rUpa rasa gaMdha yaha paMcamahAbhUtoMke guNa, karma kriyA kAyA vANI manakI ceSTA inakA sambandha hIna mithyA aura adhika honese rogakA aura acchI prakAra yoga ArogyatAkA kAraNa hai| rogastu doSavaiSamyaM dosssaamymrogtaa| nijAgantuvibhAgena tatra rogA dvidhA smRtaaH|| doSoMke viSamapaneko roga kahate haiM, aura doSoMkI samatAko Arogya kahate haiM aura doSaja tathA AgaMtuja ina vibhAgoMkarake roga do prakArake kahehaiM / vAtAdi doSase utpanna hue nija aura For Private and Personal Use Only Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 14 ) aSTAGgahRdaye / doSa utpanna hue Agantuka kahate haiM vAtAdi pahale viSamatAko prApta ho pIche vyathA karate haiM Agantuka pahale hokara pIche vAtAdiko kupita karate haiM // teSAM kAyamanobhedAdadhiSThAnamapi dvidhA // 20 // tina rogoMkA zarIra aura manake bhedase adhiSThAna do prakArakA hai| jvara pittAdikAyAmeM, mada mUrcchA saMnyAsagraha rAgadveSa apasmAra mana meM hote haiM / rajastamazca manaso dvau ca doSAvudAhRtau // darzanasparzanapraznaiH parIkSetAtha rogiNam // 21 // rajoguNa aura tamoguNa ye donoM manake doSa kahe haiM pIche darzana arthAt dekhanA sparzana arthAt chUnA prazna arthAt pUchanA inhoMse rogI kI parIkSA karai / kAsamehAdi varNadarzana se jvaragulmAdiko sparzase zUlarocakAdiko pUchanese jAne || rogaM nidAnaprAgrUpalakSaNopazayAptibhiH / bhUmidehaprabhedena dezamAhuriha dvidhA // 22 // aura nidAna, pUrvarUpa, lakSaNa, upazaya saMprApti inhoMse rogakI parIkSA karai, pRthivI aura dehakA bhedakarake vaidyajana dezako do prakArase kahate haiM / nidAna rogakA Adi kAraNa / pUrvarUpa yaha ki vyAdhi utpanna honese pahale usakA lakSaNa honA, lakSaNa yaha ki jisase vizeSakara roga jAnA jAya, upazaya AhArAdikA upayoga sukhase honA saMprApti usakA prApta honA. jAGgalaM vAtabhUyiSThamanUpaM tu kapholbaNam / sAdhAraNaM samamalaM tridhA bhUdezamAdizet // 23 // vAyukarake jo bhUyiSTha arthAt ativyApta ho tisako jAMgaladeza kahate haiM. aura jala karake jo ativyAptahotisako anUpadeza kahate haiM, vaha kaphapradhAna deza hai aura samAnadoSoMvAleko sAdhAraNadeza kahate haiM; aise tIna prakArase bhUdezako vaidya prkaashitkrai| jAMgala dezake auSadhI jIvAdi vAyupradhAna hote haiM anUpadezake kaphapradhAna aura samake vAtAdi samadoSa yukta hote haiM / kSaNAdirvyAdhyavasthA ca kAle bheSajayogakRt // zodhanaM zamanaM ceti samAsAdauSadhaM dvidhA // 24 // kSaNaAdi vyAdhi kI avasthA jo hai yaha auSadha yogakRt kAla hai aura zodhana tathA zamana aise auSadha vistAra se doprakArake haiM / kAla doprakArakA hai kSaNaghaDI Adi lakSaNavAlA aura vyAdhi vahI auSadhI roga dUra karanemeM samartha hai, jaise pUvAhameM vamana madhyAhnameM virecana avasthA For Private and Personal Use Only Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (15). de madhyAhnake uparAnta bastikarmakare / vyAdhikI avasthA yaha ki jvarameM kADhA de virecanameM dUdha de / avasthAmeM dI huI auSadhI roga zAnta karatI hai. zarIrajAnAM doSANAM krameNa paramauSadham / . . bastirvireko vamanaM tathA tailaM ghRtaM madhu // 25 // zarIrameM utpanna honevAle doSoMkA kramakarake parama auSadha basti julAba vamana tela ghRta zahada kahe haiM / vAta rogakI basti sneha kAthAdi / pitta gudAke mArgase nikAlanA / kaphakA vamana karAnA paramauSadhI hai| dhIdhairyAtmAdivijJAnaM manodoSauSadhaM param / bhiSagdravyANyupasthAtA rogI pAdacatuSTayam // 26 // buddhi dhairya AtmAAdi jJAna ye manase utpanna huye rogoMkI parama auSadha haiM, aura vaidya, dravya, upacAraka arthAt sevaka, rogI ye cAroM cikitsAke pAda arthAt paira haiM // cikitsitasya nirdiSTaM pratyekaM taccaturguNam / dakSastIrthAttazAstrArthoM dRSTakA zucibhiSak // 27 // cikitsita manuSyake cAra guNa kahe haiM karmameM catura aura gurumukhase vaidyakazAstrake grahaNa karane bAlA, koko dekhe huye, arthAt abhyAsayukta aura pavitra vaidya hove / bahukalpaM bahuguNaM sampannaM yogyamauSadham / anuraktaH zucirdakSo buddhimAnpAracArakaH // 28 // auSadhIbhI cAra prakArakI haiM bahutase kalpoMse saMyukta aura bahutaguNoMvAlA aura zreSTa dezameM utpanna jo zmazAna caitya valmIkakI na ho denevAleke yogya ho jo dezakAla balAbala dekhakara dI jAya vaha yogya hai aura anurakta arthAt prItivAlA aura pavitra aura catura aura buddhimAn aisA paricAraka hove| ADhyo rogI bhiSagvazyo jJApakaH sattvavAnapi / sarvoSadhakSame dehe yUnaH puMso.jitAtmanaH // 29 // dhana Adikarake yukta, vaidyake vazIbhUta arthAt vaidyake kahe anusAra karanevAlA jJApaka rogakI nyUna adhikatA jAnnevAlA satvavAlA arthAt dhairyavAn rogI hove, aura yuvA avasthAvAle jitAtmA manuSyake saba auSavoMko sahanevAla dehameM jo vyAdhi hotI hai vaha sukhasAdhya hai strImeM dhairya nyUna hotA hai isase puruSa kahA // 29 // amarmago'lpahetvagrarUparUpo'nupadravaH / atulyadRSyadezartuprakRtiH pAdasampadi // 30 // For Private and Personal Use Only Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (16) aSTAGgahadayemarmase anya aMgameM utpannahuA aura alpanidAna aura pUrvarUpa saMyukta, aura upadravoMse rahita. aura dRSya deza Rtu prakRtikI tulyatAse rahita / __ graheSvanuguNeSvekadoSamArgo navaH sukhH| zastrAdisAdhanaH kRcchraH saGkare ca tato gadaH // 31 // aura sUryAdi grahoMkI anukUlatAmeM ekadoSake mArgase saMyukta, navIna arthAt thoDe dinakA utpanna huA ho vaha sukhasAdhya hai vaha roga vizeSakarake sAdhyake lakSaNoMse viparItapane meM bhI sAdhya hai, aura zastraAdikarake sAdhanake yogya, aura saMkara arthAt milApase yukta roga kaSTasAdhya hotAhai / arthAt kaThinatAse upacAra karanese jAtA hai // zeSatvAdAyuSo yApyaH pathyAbhyAsAdviparyaye // anupakrama eva syAt sthito'tyantaviparyaye // 32 // aura AyukI zeSatAse pathyako abhyAsakaranevAlA rogI yApya kahAtA hai aura atyaMta viparyayameM sthitarogI asAdhya ho jaataahai| autsukyamohAratikRSTariSTokSanAzanaH / tyajedAta bhiSagbhUpairdiSTaM teSAM dviSaM dviSam // 33 // viSaya athavA anyakAryameM AsaktahuA aura vaidyakI AjJAko nahIM karanevAlA moha glAniko karanevAlA ariSTase saMyukta, karmeMdriyoMke guNoMko nAzanevAlA aura vaidya tathA rAjAkA vairI aura anyoMsebhI vairakaranevAlA / hInopakaraNaM vyagramavidheyaM gatAyuSam / caNDaM zokAturaM bhIruM kRtaghnaM vaidyamAninam // 34 // sAmagriyoMse hIna, bigaDehuye cittavAlA Ayuse rahita,krodhI aura zokase pIDita aura DaranevAlA kRtaghna aura Apako vaidya mAnanevAle rogIko vaidya tyAgade arthAt aise rogIkI cikitsA na kare / tantrasyAsya paraJcAto vyte'dhyaaysNgrhH| AyuSkAmadina-hArodAgAnutpAdanadravAH // 35 // . isake anaMtara isa taMtra arthAt graMthake adhyAyasaMgrahako varNanakareMge, AyuSkAmIya 1 dinacaryA 2 RtucaryA 3 rogAnutpAdanIya 4 dravadravyavijJAnIya 5 / annjnyaanaannsNrkssaamaatraadrvyrsaashryaaH|| doSAdijJAnatadbhedatacikitsAdyupakramaH // 36 // annasvarUpavijJAnIya 6 annarakSA 7 mAtrAzitIya 8 dravyAdivijJAnIya 9 rasabhedIya 10 dASAdivijJAnIya 11 doSabhedIya 12 doSopakramaNIya 13 dvividhopakramaNIya 14 / For Private and Personal Use Only Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (17) zuddhayAdisnehanasvedarekAsthApananAvanam // dhuumgnnddssksektRptiyntrkshstrkm||37|| zodhanAdigaNasaMgraha 15 snehavidhi 16 svedavidhi 17 vamanavirecanavidhi 18 bastividhi 19 nasyavidhi 20 dhUmapAnavidhi 21 gaMDUSAdividhi 22 AzcotanAMjanavidhi 23 tarpaNa puTapAkavidhi 24 yaMtravidhi 25 zastravidhi 26 // zirAvidhiH zalyavidhiH zastrakSArAgnikarmakAH // sUtrasthAna ime'dhyAyAgnizat, zArIramucyate // 38 // zirAvyAdhavidhi 27 zalyAharaNavidhi 28 zastrakarmavidhi 29 kSArAgnikarmavidhi 30 aise ina 30 tIsa adhyAyoMko sUtrasthAna kahatehaiM / aba zArIrasthAnako kahatehaiM / garbhAvakrAntitadvayApadaGgamarmavibhAgikam // vikRtitaja SaSThaM, nidAnaM sArvarogikam // 39 // garbhAvakrAMtizArIra 1 garbhavyApacchArIra 2 aMgavibhAgazArIra 3 marmavibhAgazArIraM 4 vikRtivijJAnIyazArIra 5 dUtAdivijJAnIyazArIra 6 ina cha: adhyAyoMko zArIrasthAna kahatehaiM / aura sArvarogikanidAna 1 // jvraasRkchaasykssmaadimdaadyshotisaarinnaam|| . sUtrAghAtapramehANAM vidradhyAyudarasya ca // 40 // jvaranidAna 2 raktapittakAsanidAna 3 zvAsahimAnidAna 4 rAjayakSmAdinidAna 5 madAtyayanidAna 6 arzInidAna 7 atIsAragrahaNInidAna 8 mUtrAghAtanidAna 9 pramehanidAna 10 vidradhivRddhigulmanidAna 11 udaranidAna 12 // pANDukuSThAnilArtAnAM vAtAnasya ca SoDaza, // cikitsitaM jvare rakte kAse zvAse ca yakSmANa // 41 // pAMDazophavisarpanidAna 13 kuSThazvitrakRminidAna 14 vAtavyAdhinidAna 15 vAtazoNitani- . dAna 16 aise solaha 16 adhyAyoMko nidAnasthAna kahatehaiM / / jvaracikitsita 1 raktapittacikitsita 2 kAsacikitsita 3 zvAsahikAcikitsita 4 rAjayakSmAdicikitsita 5 // vamau madAtyaye'rzaHsu vizi dvaudvau ca mUnite // vidradhau gulmajaTharapANDuzophavisarpiSu // 42 // ___ chardihRdrogacikitsita 6 madAtyayacikitsita 7 arzazcikitsita 8 atisAracikitsita 9 grahaNIdoSacikitsita 10 mUtrAghAtacikitsita 11 pramehacikitsita 12 vidradhicikitsita For Private and Personal Use Only Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (18) aSTAGgahRdaye13 gulmacikitsita 14 udaracikitsita 15 pAMDucikitsita 16 zvayathucikitsita 17 visapacikitsita 18 // kuSThazvitrAnilavyAdhivAtAtreSu cikitsitam // dvAviMzatirime'dhyAyAH, kalpasiddhirataH param // 43 // kuSThacikitsita 19 zvitrakRmicikitsita 20 vAtavyAdhicikitsita 21 vAtazoNitacikitsita 22 aise 22 adhyAyoMko cikitsitasthAna kahatehaiM // isake anaMtara kalpasthAna hai / kalpo bamevirekasya tatsiddhirbastikalpanA // siddhirbastyApadAM paSTho, dravyakalpo'ta uttaram // 44 // vamanakalpa 1 virecanakalpa 2 vamanavirecanavyApatsiddhikalpa 3 dopaharaNasAkalyabastikalpa 4 bastivyApasiddhikalpa 5 bheSajakalpa 6 aise chaHadhyAyoMko kalpasthAna kahate haiM / isake anaMtara uttarasthAnahai // bAlopacAre tavyAdhau tadhe dvau ca bhuutgau|| unmAde'tha smRtibhraMze dvau dvau vartmasu sandhiSu // 45 // bAlopacaraNIya 1 bAlAmayapratiSedha 2 bAlagrahapratiSedha 3 bhUtavijJAna 4 bhUtapratiSedha 5 unmAdapratiSedha 6 apasmArapratiSedha 7 varmarogavijJAnIya 8 varmarogapratiSedha 9 saMdhisitAsitarogijJAna 10 saMdhisitAsitarogapratiSedha 11 // dRktamoliGgalAzeSu trayo dvau dvau ca srvgau|| karNanAsAmukhazirovaNe bhane bhgndre|| 46 // dRSTirogavijJAnIya 12 timirapratiSedha. 13 liMganAzapratiSedha 14 sarvAkSirogavijJAna 15 sarvAkSirogapratiSedha 16 karNarogavijJAnIya 17 karNarogapratiSedha 18 nAsArogavijJAnIya 19 nAsArogaMpratiSedha 20 mukharogavijJAnIya 21 mukharogapratiSedha 22 zirorogavijJAnIya 23 zirorogapratipedha 24 vraNavijJAnIyapratiSedha 25 sadyovraNapratiSedha 26 bhaMgapratiSedha 27 bhagaMdarapratiSedha 28 // granthyAdau kSudrarogeSu guhyaroge pRthag dvayam // viSe bhujaGge kITeSu mUSakeSu rasAyane // 4 // graMdhyarbudazlIpadApacInADIvijJAna 29 kSudrarogavijJAna 30 kSudrarogapratipadha 31 guhyarogavijJAna 32 guhyarogapratiSedha 33 viSapratiSedha 34 graMthyarbudazlIpadApacInADIpratiSedha35 sarpaviSapratiSedha 36 kITaLUtAdiviSapratiSedha 37 mUSikAlarkaviSapratiSedha 38 rasAyana 39 // catvAriMzo'napatyAnAmadhyAyo biijpossnnH|| ityadhyAyazataM vizaM SabhiH sthAnairudIritam // 48 // For Private and Personal Use Only Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / santatise rahita manuSyoMke vIryako puSTakaranevAlA vAjIkaraNa 40 aise 40 adhyAyoMka utta'taMtra hai so isaprakArase 120 sadhyAyeM chaH 6 sthAnoM karake prakAzita haiM / iti verInivAsigauDakulAvataMsazrIpaMDitazivasahAyasUnuvaidyaravidattazAstrika tASTAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM prathamo'dhyAyaH // 1 // dvitiiyo'dhyaayH| athAto dinacaryAdhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| isake anaMtara dinacaryAnAmaka adhyAyako vyAkhyAna kareMge, usameM pahale svasthavRtta kahate haiM, brAhma muhUrte uttiSThet svastho rkssaarthmaayussH|| zarIracintAM nivartya kRtazaucavidhistataH // 1 // brami muhUrta, arthAt cAra ghaDI rAtrirahese do ghaDI rAtri rahetaka svastha arthAt rogase rahita manuSya apane jIvanakI rakSAke artha uThatA rahai, pIche jIrNa aura ajIrNa nirUpaNa Adi zarIraciMtAse nivRtta hokara mUtra aura mala Adike tyAgakI vidhi kare; samadoSa samaagni samadhAtu mala kriyAvAle puruSako svastha kahate haiM // 1 // arkanyagrodhakhadirakaraJjakakubhAdikam // prAtarbhuktvA ca mRdvagaM kaSAyakaTutiktakam // 2 // pIche Aka-vaTa-khaira-karaMjuvA-kauha Adi vRkSakI-agrabhAgameM kUrcase saMyukta, kaSAya-kaTutikta rasoMvAlI // 2 // bhakSayedantadhavanaM dantamAMsAnyabAdhayan // nAdyAdajIrNavamathuzvAsakAsajvarAditI // 3 // daMtadhAvana arthAt datauna karai paraMtu daMtoMke masUDhoMko pIDita nahIM karai aura ajIrNa-chArda-- zvAsa-kAsa-jvara-lakavAvAta-rogoMvAlA // 3 // tRSNAsyapAkahanetraziraHkAmayI ca tat // sauvIramaJjanaM nityaM hitamakSNostato bhajet // 4 // aura tRSA-mukhapAka-hRdroga-zirake roga-karNaroga yukta manuSya datauna na karai / pIche nityaprati suramAke aMjanako netroMmeM AMjAtArahai kyoMki yaha aMjana netroMmeM hita hai // 4 // cakSustejomayaM tasya vizeSAt zleSmaNo bhayam // yojayet saptarAtre'smAtstrAvaNArthe rasAJjanam // 5 // For Private and Personal Use Only Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (20) aSTAGgahRdayemanuSyake netra AgneyarUpa haiM, aura vizeSase kaphakA bhaya rahatAhai, isavAste strAvaNa arthAta netrake pAnIko nikAsaneko sAta 2 rAtrimeM rasAMjana arthAt dAruhaladIke kvAthase utpanna huye rasako netroMmeM yojita karatA rahai // 5 // tato nAvanagaNDUSadhUmatAmbUlabhAgbhavet // tAmbUlaM kSatapittAstrarUkSotkupitacakSuSAm // 6 // pIche nasya-kulA-dhUma-nAgarapAnako seve, paraMtu kSatavAle aura raktapittavAle aura utkupinanetroMvAle // 6 // viSamU madAnAmapathyaM zoSiNAmapi // abhyaGgamAcarennityaM sa jarAzramavAtahA // 7 // aura viSa-mUrchA-madase pIDita aura zoSI inhoMko nAgarapAnakA cAbanA burA hai, aura nityaprati abhyaMga arthAt mAlisa Adiko Acarita karatA rahai kyoMki yaha abhyaMga buDhApA-parizramavAtako nAzatA hai // 7 // dRSTiprasAdapuSTayAyuHsvapnasutvaktvadAyakRt / / ziraHzravaNapAdeSu taM vizeSeNa zIlayet // 8 // __ aura dRSTikI svacchatA-puSTi--Ayu-tvacAkI suMdaratA dRDhapanA inhoMko karatAhai parantu tisa abhyaMgako zira-kAna-paira-inhoMmeM vizeSakarake abhyasta karatA rahai / / 8 // vayo'bhyaGgaH kphgrstkRtsNshuddhyjiirnnibhiH|| __ lAghavaM karmasAmarthya dIpto'gnirmedasaH kssyH||9|| kapha karake grasta aura vamana virecana Adi zuddhiko kiye huye aura ajIrNavAle manuSyako abhyaGgakA varjanA ucita hai, zarIrakA halakApana-kammoM meM sAmarthya-agnikA dIptapanA medakA kSaya // 9 // vibhaktaghanagAtratvaM vyAyAmAdupajAyate // vAtapittAmayI bAlo vRddho'jIrNI ca taM tyajet // 10 // ___ vibhAga karake sthita aura puSTarUpa aMgoMkA hojAnA ye saba vyAyAma arthAt kasaratase hote haiM, * aura vAtapittayukta rogI-bAlaka-vRddha-ajIrNI-ye manuSya vyAyAmako na kareM // 10 // arddhazaktyA niSevyastu balibhiH snigdhabhojibhiH // zItakAle vasante ca mandameva tato'nyadA // 11 // balavAle aura snigdha bhojanabAle manuSyoMko AdhI zaktise vyAyAmako sevanI ucita hai zItakAlameM aura vasantakAlameM vyAyAmako sevai, aura anyakAloMmeM thoDe vyAyAmako sevai arthAt thoDI kasarata karai // 11 // For Private and Personal Use Only Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (21) taM kRtvA'nusukhaM dehaM mardayecca smnttH|| tRSNAkSayaH pratamako raktapittaM zramaH klmH||12|| aura vyAyAmako karake pIche jaise dehameM pIDA na hove, taise cAroM tarphase dehakA mardana kare, aura tRSA-kSaya-tamaka-zvAsa-raktapitta-zrama-glAni // 12 // ativyAyAmataH kAso jvarazchardizca jAyate // vyAyAmajAgarAdhvastrIhAsyabhASyAdisAhasam // 13 // kAsa-jvara-chardi-ye saba roga ativyAyAmase upajate haiM, aura vyAyAma-jAganA-rAstAmeM calanA-strIsaMga arthAt viSaya-hAsya aura bhASaNaAdi dhanuSakA baiMcanA Adi // 13 // gajaM siMha ivAkarSan bhajannati vinazyati // udvartanaM kaphaharaM medasaH pravilApanam // 14 // inhoMko atisevita karatAhuA manuSya nAzako prApta hojAtA hai, jaise hAthIko baiMcanevAlA siMha. aura uvaTanA malanA kaphako haratAhai, aura medako dUra karatAhai // 14 // - sthirIkaraNamaGgAnAM tvakprasAdakaraM param // . dIpanaM vRSyamAyuSyaM snAnamUrjAbalapradam // 15 // aura aMgoMkI sthiratAko karatAhai aura tvacAko sApha karatAhai; snAna karanA dIpanahai, vIrya aura AyumeM hitahai, utsAha aura balako detAhai, snAnase bhrAjaka nAma pitta tvacAmeM praveza karakai uSNako baDhAtA hai // 15 // kaNDUmalazramasvedatandrAtRDdAhapApmajit // uSNAMbunAMdhaHkAyasya pariSeko palAvahaH // 16 // aura khAja-mala-zrama-pasInA-taMdrA-tRSA-dAha-pApa arthAt daridrapanA inhoMko haratAhai; garama pAnIse nIceke zarIrakA pariSeka balako detAhai // 16 // tenaiva cottamAGgasya balahRt kezacakSuSAm // snAnamarditanetrAsyakarNarogAtisAriSu // 17 // garama pAnIse zirakA pariSaka bAla aura netroMke balako haratA hai aura lakavAvAta netrarogabhukharoga-karNaroga-atisAra // 17 // AdhmAnapInasAjIrNabhuktavatsu ca garhitam // jIrNe hitaM mitaM cAdyAnna vegAnIrayeddalAt // 18 // bhAdhmAna-pInasa-ajIrNa ina rogoMvAloMko aura bhojana kiyeko snAna karanA niMdita hai For Private and Personal Use Only Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir hitA (22) aSTAGgahRdaye jIrNahuye annameMbhI hita aura pramANita bhojanako khAvai,aura haThase vAtamUtraAdivegoMkona dhArai 18 // . na vegito'nyakAryaH syAnnAjitvA sAdhyamAmayam // sukhArthAH sarvabhUtAnAM matAH sarvAH prvRttyH||19|| vAta mUtra Adi vegoMvAlA manuSya anyakAryameM yukta na hovai aura sAdhyarUpa rogakobhI dUrakare / vinA anya kAryameM yukta na ho kyoMki sarvaprANiyoMkI saba pravRttiye sukhako hotI haiM // 19 // sukhaJca na vinA dharmAttasmAddharmaparo bhavet // bhaktyA kalyANamitrANi sevetetrduurgH|| 20 // aura vaha sukha dharmake vinA nahIM hotA, isavAste manuSyako dharmameM tatpara rahanA aura kapaTase rahita buddhivAlA hokara manuSya bhaktike dvArA kalyANarUpa mitroMko sevatA rahai // 20 // hiMsAsteyAnyathAkAmaM paizunyaM prussaanRte|| smbhinnaalaapvyaapaadmbhidhyaagvipryym|| 21 // hiMsA arthAt prANiyoMko duHkha denA, corI,niSiddha kAmakI sevA arthAt gurukI strIkA saMga Adi, cugalI, kaThora bolanA, mithyAbolanA, asaMbaddha bolanA-prANiyoMko duHkha denekI ciMtA, dusareke guNoMko nahIM sahanA, nAstikapanA // 21 // pApaM karmeti dazadhA kAyavAGmAnasaistyajet // avRttivyAdhizokAninuvarteta zaktitaH // 22 // ye dazaprakArake pApa manuSyako zarIra-vANI-manase tyAga dene cAhiye aura jIvikAse rahita rogI-zokI-manuSyoMkA upakAra apanI zakti ke anusAra karatA rahai // 22 // Atmavat satataM pazyedapi kITapipIlikam // arcayedevagovipravRddhavaidyanRpAtithIn // 23 // kITa aura kIDIAdi sUkSmajIvoMkobhI niraMtara apane samAna dekhatA rahai, aura devatA gau brAhmaNa, vRddha, vaidya,rAjA, Athiti arthAt abhyAgata inhoMko pUjatA rahai // 23 // vimukhAnnArthinaH kuryAnnAvamanyeta nAkSipet // upakArapradhAnaH syAdapakAraparepyarau // 24 // yAcanA karanevAloM ko padArthase nATai nahIM aura na apamAnakarai aura na kaThoravacana kahai aura apane saMga burApana karanevAle vairIpaibhI upakAra karanekI icchA rakkhe // 24 // sampadvipatsvekamanA hetAvIyet phale na tu // kAle hitaM mitaM brUyAdavisaMvAdi pezalam // 25 // For Private and Personal Use Only Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (23) saMpata aura vipatmeM samAnamanavAlA rahai aura hetu arthAt atiguNavAn Adiko dekhakara tisake samAna honekI icchAkare, paraMtu dUsareke dhana Adiko dekhakara IrSA nahIM karai, hita aura pramANita aura satya aura priya vacanako samayameM bole // 25 // pUrvAbhibhASI sumukhaH suzIlaH karuNAmRduH // naikaH sukhI na sarvatra vizrabdho na ca shngkitH|| 26 // saboMse ApahI pahale bole aura mukhapai bhrukuTiyoMko na caDhAvai aura zobhana prakRtivAlA rahai, dayAkarake komala banA rahai, aura jaba akelAho tabahI Apeko sukhI na mAnai aura saba jagaha vizvAsako nahIMkarai, aura na saba jagaha zaMkita rahai // 26 // na kaJcidAtmanaH zatru nAtmAnaM ksycidripum|| prakAzayennApamAnaM na ca niHsnehatAM prabhoH // 27 // na kisIko ApanA vairI, aura na Apako kisIkA vairI prakAzita karai, aura apane apamAnako aura svAmIke snehake abhAvako kisIke agADI prakAzita nahIM karai // 27 // janasyAzayamAlakSya yo yathA parituSyati // taM tathaivAnuvarteta parArAdhanapaNDitaH // 28 // manuSyakI prakRtiko jAnakara jo jaise prasanna hovai, tisako taisehI prasanna karai, kyoMki dUsareko prasanna karanemeM caturarahai // 28 // na pIDayedindriyANi na caitaanytilaalyet|| trivargazUnyaM nArambhaM bhajettaJcAvirodhayan // 29 // jIbha Adi iMdriyoMko na to pIDitakara, aura na bahuta lADa laDAtrai, aura ApasameM virodhako dUra karatA huA manuSya dharma-artha-kAma--se zUnya AraMbhako sevai nahIM // 29 // _anuyAyAtpratipadaM sarvadharmeSu madhyamAm // niicromnkhshmshrurnirmlaa'dhrimlaaynH||30|| ___ saba dharmoM meM madhyamamArgako prAptahove aura roma-bAla-nakha-DADhI-mUMcha-ko kaTAye rahe, tathA svaccha rakhe, aura paira-nAsikA-kAna-Adiko sApharakhe // 30 // snAnazIlaH susurabhiH suvesso'nulbnnojjvlH| dhArayet satataM ratnasiddhamantramahauSadhIH // 31 // nityaprati snAna kare, aura sugaMdhako dhArai,sundaraveSako dhArai aura uddhatapanese rahita veSako dhArai. prakAzitarahai, ratna-siddhamaMtra-mahauSadhiko niraMtara dhAratA rahai // 31 / / sAtapatrapadatrANo vicareyugamAtradRk // nizi cAtyayike kArye daNDI maulI sahAyavAn // 32 // For Private and Personal Use Only Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (24) aSTAGgahRdaye__ chatra aura jUtIke joDeko dhAraNa karanevAlA aura cAra hAthapAramita pRthivIko dekhatA huA vicare, rAtrimeM aura Atyayika kAryameM daMDako dhAraNa karanevAlA, zirapai veSTanavAlA sahAyase saMyukta hokara vicarai // 32 // caityapUjyadhvajAzastacchAyAbhasmatuSAzucIn // _nAkAmeccharkarAloSTabAlisnAnabhuvo'pi ca // 33 // devatAdhiSThita vRkSavizeSa-guruputraAdi-cihna-cAMDAlaAdikI chAyA-bhasma-anna AdikA pholara-viSThA-sUkSma pattharakI retI-maTTIka piMDakA TukaDA-balidAna aura snAnakI pRthivIko ulaMdhai nahI // 33 // nadI tarenna bAhubhyAM nAgniskandhamabhivajet // sandigdhanAvaM vRkSazca nAroheDhuSTayAnavat // 34 // - bAhuoMke dvArA nadIko nahIM tirai, aura agnike samUhake sammukha gamana nahIM karai aura zithila baMdhana Adise saMyukta nAva aura saMdigdha vRkSa aura duSTa savArIpai na caDai // 34 // nAsaMvRtamukhaH kuryAt kSutihAsyavijura bhaNam // nAsikAM na vikuSNIyAnnAkasmAdvilikhedbhuvam // 35 // hAtha Adise mukhako AcchAdita kiye vinA chIka-hAsya-jaMbhAI-ko na karai aura nAsikAko na kheMce arthAt malakA tyAga vinA nAlikA meM zabda na kare aura kAraNake vinA pRthivIko na khodai // 35 // nA.zceSTeta vizuNaM nAstItotkaTakasthitaH / / dehabAkcetalA ceSTA prAka namAdvividhatayet // 36 // hAtha paira Adi aMgoMkarake guNase rahita huye padArthakI ceSTA nahIM kare, aura utkaTa Asanase sthita na hove aura zramase pahalehI deha-vANI-citta-kI ceSTAoMko nivRta karai // 26 // norbujAnuzciraM tiSTheza seveta na drumam // tathA catvaracaityAnta catuSpathasurAlayAn // 37 // Uparako pairoMko karake cirakAlataka sthita hove nahIM aura rAtra meM vRkSa-caurAhA-devatAdhiSThita vRkSa-tirAhA--devatAkA sthAna-inhoMko sabai nahIM / rAtako vRkSoM kA svAsa nikalatA hai usase svasthatAkI hAni hotI hai // 37 // sUnATavIzUnyagRhazmazAnAni divApi ca // sarvathekSeta nAdityaM na bhAraM zirasA vahet // 38 // ___ aura jIvoMko mAranekA sthAna--manuSyoMse rahita deza--zUnyasthAna zmazAna--inhoMko dinameMbhI For Private and Personal Use Only Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsamaitam / (25) na seve aura udita tathA astaAdiko prAptahue sUryako na dekhai athavA rAhugrastako na dekhai aura bojhako zirapara na lejAya // 38 // nekSeta pratataM sUkSmadIptAmedhyApriyANi ca // madyavikrayasandhAnadAnAdAnAni nAcaret // 39 // avirata-sUkSma vastu-prakAzita- zuddhise rahita-apriya-padArthoM kobhI na dekhe aura madirAkA vikraya arthAt lenA denA aura madirAkA saMdhAna madirAkA dAna madirAkA grahaNa inhoMko Acarita na karai // 39 // purovaataatprjstussaarprussaanilaan|| anRjukSavathUgArakAsasvapnAnnamaithunam // 40 // pUrvako vAyu-dhUli-ghAma-tuSAra-kaThora vAyuko na sevai aura viSama sthira zarIravAlA manuSya hokara chIMka DakAra-khAMsI--zayana-anna-maithunako tyAga // 40 // kuulcchaayaanRpdvissttvyaaldssttrivissaanninH|| hInAnAryAtinipuNasevAM vigrhmuttmaiH||41|| taTakI chAyA-rAjAkA vaira-duSTa hAthI Adi-sarpaAdi-gAyaAdi-inhoMko aura kula zIla dhana Adikarake hIna-sajjanatAse rahita-atigaNanAtatpara inhoMkI sevAko aura uttamoMke sAtha vigrahako tyAgai // 41 // sandhyAsvabhyavahArastrIsvapnAdhyayanacintanam // zatrusatragaNAkIrNagaNikApaNikAzanam // 42 // saMdhyAsamayameM bhojana-trIsaMga-paThana-ciMtamana-zayana-ko lAgai, aura zatrukA bhojana-yajJakA bhojana na karai RtvigAdiko choDa dUsaroMke usake bhojanakA AdhikAra nahIM hai / vezyA cAraNA. dise vyApta bhojana-gaNyopajIvIkA bhojana na karai // 42 // gAtravanarvAyaM hastakezAvadhUnanam // toyAgnipUjyamadhyena yAnaM dhUmaM zavAzrayam // 43 // aMga-mukha-nakha-se vAdyako tyAgai, hAtha aura bAloMke kaMpanako na kare aura do prakArake bahate huye jaloMke madhyameM tathA 2 prakArake agniyoMke madhyameM tathA 2 prakArake pUjyoMke madhyameM gamana na kara aura muradeke zarIrase upaje dhUmako tyAgai // 43 // ayAtisaktiM vizrambhasvAtantrye strISu ca tyajet // AcAryaH sarvaceSTAsu loka eva hi dhiimtH||44 madirAkA atipAna-striyoMmeM vizvAsa aura svataMtratAko tyAgai, aura buddhimAnako saba ceSTAomeM saMsArahI AcArya arthAt upadezakaranevAlA hai // 44 // For Private and Personal Use Only Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (26) aSTAGgahRdayeanukuryAttamevAto laukike'rthe priiksskH|| AIsantAnatAtyAgaH kAyavAkcetasAM dmH||45|| isa kAraNa jaise saMsArameM vyavahAra hovai taise hI ApabhI vyavahAra karai, aura saba prANimAtroMmeM karuNA dAnazarIra-vANI-cittakA upazama // 45 // svArthabuddhiH parArtheSu paryAptamiti sadbhatam // naktaMdinAni me yAnti kathambhUtasya samprati // 46 // aura parAye prayojanoMmeMbhI svArthabuddhi ye saba satpuruSake vRtta samApta huyehaiM, isa samaya mere dina aura rAta kisa prakAra vItatI hai // 46 // duHkhabhAG na bhavatyeva nityaM snnihitsmRtiH|| ityAcAraH samAsena samprApnoti samAcaran // 47 // aise nityaprati sannihita smRtivAlA manuSya duHkhako nahIM prApta hotA hai isa kAraNa saMkSepasai yaha AcAra kahA // 47 // AyurArogyamaizvaryaM yazo lokAMzca zAzvatAn // 48 // aura isa AcArako sevanevAlA manuSya Ayu-Arogya-aizvarya-yaza--zAzvata lokako prApta hotA hai // // 48 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtApTAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne dvitIyo'dhyAyaH // 2 // tRtiiyo'dhyaayH| -occasathAta RtucaryAdhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| isake anaMtara RtucaryAnAmaka adhyAyako vyAkhyAna kareMge / mAsairdvisaMkhyairmAghAyaiH kramAt SaDatavaH smRtAH // ziziro'tha vasantazca griissmvrssaashrddhimaaH||1|| mAghaAdi dodo mahInoMkarake chaH Rtu hotehaiM; zizira 1 vasaMta 2 grISma 3 varSA 4 zarad 5 hima 6 koI grISma varSI hima tIna hI Rtu paDhate haiM parantu kAlake vizeSa nirNayameM chaH Rtu haiN||1|| zizirAdyAstribhistaistu vidyAdayanamuttaram // AdAnaJca tadAdatte nRNAM pratidinaM balam // 2 // ziziraAdi tIna RtuoMkarake uttarAyaNa jAnanA, taba sUrya manuSyoMke valako pratidina grahaNakaratAhai // 2 // For Private and Personal Use Only Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (27) tasmin hyatyarthatIkSNoSNarUkSA mArgasvabhAvataH // AdityapavanAH saumyAn kSapayanti guNAn bhuvaH // 3 // aura tisI uttarAyaNameM sUrya aura vAyu atitIkSNa uSNa-rUkSa-kara mArgake svabhAvase pRthvAka saumya guNoMko nAza karatehaiM // 3 // tiktaH kaSAyaH kaTuko balino'tra rasAH kramAt // tasmAdAdAnamAgneyamRtavo dakSiNAyanam // 4 // . taba kramase tikta kapAya-kaTu-ye rasa balavAle jAnaneM; zizirameM tikta, vasantameM kaSAya, grISmameM kaTu balavAn hotAhai isavAste pRthivIke saumyaguNoMkI hAni aura rUkSarasoMkA bar3hanA hotA hai isavAste pUrvokta rasoMkA AdAna arthAt grahaNa agnirUpahai aura zeSa rahe varSA Adi tIna Rtu dakSiNAyana haiM // 4 // varSAdayo visargazca yahalaM visRjatyayam // saumyatvAdatra somo hi balavAn hIyate rviH|| 5 // yaha visargAkhya kAla hai jisase yaha kAla balako detA hai; isa visargAkhya kAlameM saumyapaneMse caMdramA balavAnhai aura sUryakI hAni hotIhaiM // 5 // meghavRSTyanilaiH zItaiH zAntatApe mhiitle|| sigdhAzcehAmlalavaNamadhurA balino rsaaH||6|| meghakI vRSTi aura zItala vAyukarake zAMta tApavAle pRthivImaMDalameM snigdha-amla-lavaNamadhura--ye rasa dakSiNAyanameM balavaMta hai yahAMbhI rasavRddhi Rtuke kramase jAnanI // 6 // zIte'yaM vRSTidharme'lpaM balaM madhyantu shessyoH|| balinaH zItasaMrodhAddhemante prvlo'nlH||7|| zItakAlameM manuSyoM meM uttama bala rahatAhai, varSA aura grISmakAlameM manuSyoMke alpabala hotAhai, aura zeSa rahe kAlameM manuSyoMke madhyama bala hotAhai, valavAle manuSyake zItake saMrodhase hemaMtaRtumeM balavAn agni hojAtAhai // 7 // bhavatyalpendhano dhAtUn sa pcedvaayuneritH|| ato hime'smina seveta svAdvamlalavaNAn rasAn // 8 // taba alpa bhojanavAlA aura vAyukarake prerita kiyA agni dhAtuoMko pakAtAhai isavAstai isa himakAlameM svAdu-amla-lavaNa--inarasoMko sevatArahai // 8 // daiAnnizAnAmetarhi prAtareva bubhukssitH|| avazyakArya sambhAvya yathoktaM zIlayedanu // 9 // For Private and Personal Use Only Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (28) aSTAGgahRdayeisakAlameM rAtriyoMkI dIrghatA honese prabhAtameM bubhukSita huvA manuSya malamUtra Adi avazya kAryako saMpAditakara pIche vAtanAzaka tela AdikI mAlisa kare // 9 // vAtaghnatailairabhyaGgaM mUrdhni tailavimardanam // niyuddhaM kuzalaiH sAI pAdAghAtaM ca yuktitH||10|| vAtanAzaka teloMkarake mAlisa karai, aura zirameM telako deveM, pIche zarIrakA mardana karavAvai, pIche kuzala malloMke saMga yuddha arthAt bAhuyuddhako kare pIche yuktise pairoMke dvArA baiMThaka bAraMbAra karai / / 10 // kaSAyApahRtasnehastataH snAto yathAvidhi // kuGkumena sadarpaNa pradigdho'gurudhUpitaH // 11 // pachi lodha Adi kaSAya dravya karake zarIrakI cikanAIko dUrakara, vidhipUrvaka snAnakare, pIche kesara aura kastUrI karake lepakara, aura agarase dhUpita hovai // 11 // rasAn snigdhAn palaM puSTaM gauDamacchasurAM surAm // godhUmapiSTamASekSu kSIrotthavikRtIH shubhaaH|| 12 // phira snigdha rasa arthAt mAMsarasa-puSTarUpamAMsa-guDakI madirA-madirAkA maMDa-madirA - gehUM-uDada-Ikha-dUdhake--padArtha // 12 // navamannaM vasA tailaM zaucakArye sukhodakam // prAvArAjinakauzeyapraveNIkaucavAstRtam // 13 // navIna anna-vasA-tela-inhoMko seye, aura zaucakriyAmeM garama pAnIko varte pIche ruIkA vastra-mRgachAlA-rezamIvastra-nivAra-rAMkana-vastravizeSase AstRta // 13 // uSNasvabhAvailaghubhiH prAvRtaH zayanaM bhajet // yuktyArkakiraNAn svedaM pAdatrANaM ca sarvadA // 14 // zayyApai uSNa aura halake svabhAvoMvAlA oDhakara zayana karai, aura sUryakI kiraNoMko tathA pasInAko yukti karake seve, aura jUtI joDeko tathA khaDAUko sabakAlameM sevatArahai // 14 // pIvarorustanazroNyaH samadAH pramadAH priyaaH|| haranti zItamuSNAGgyo dhUpakuMkumayauvanaiH // 15 // puSTarUpa jaMghA-stana-kaMTa-vAlI, madase saMyukta, priya aura garama aMgovAlI striye agarakI dhUpa aura kesarake lepakarake aura yauvana avasthA karake zItako haratIhaiM // 15 // aMgAratApalantaptagarbhabhUvezmacAraNaH / zItapAruSyajanito na doSo jAtu jaayte|| 16 // For Private and Personal Use Only Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (29) aMgArake tApase saMtaptakiye pRthivIke garmase saMyuktasthAnameM rahanevAle manuSyake zIta aura kaTho. ratAse janita dopa kabIbhI nahIM upajate haiM arthAt zItakAlameM sthAnako agnise garama karale usameM rahai // 16 // ayameva vidhiH kAryaH zizire'pi vishesstH|| tadA hi zItamadhikaM raukSyaM cAdAnakAlajam // 17 // yahI vidhi vizeSa karake ziIzaraRtumeM bhI karanA taba AdAna kAlase upajA zIta aura rUkSatAkI adhikatA hotI hai // 17 // kaphazcito hi zizire vsnte'kaaNshutaapitH|| hatvA'gniM kurute rogAnatastaM tvarayA jayet // 18 // ziziraRtumeM kaphakA saMcaya hotA hai, pIche vasaMtaRtumeM sUryake kiraNoMkarake tApita huA vahI kapha jaTharAgniko hatakarake rogoMko karatA hai, isavAste tisa kaphako zIgrahI jItanA yogya hai||18|| tIkSNairvamananasyAyairlaghurUkSaizca bhojanaiH / - vyAyAmodvarttanAghAtarjitvA zleSmANamulbaNam // 19 // tIkSNarUpa vamana-nasya-virecana-Adikarake halake aura rUkSa bhojanoMkarake aura kasarata-- udvarttana pairoMkA upaghAta karake baDhe huye kaphako jItakara // 19 // snAto'nuliptaH krpuurcndnaagurukungkumaiH|| purANayavagodhUmakSaudrajAGgalazUlyabhuk // 20 // pIche snAna kare aura kapUra caMdana agara kesara inhoMkA anulepaM karai, pIche purAne yava--gehUM-- zahada--jAMgaladezakA zUlapara bhunA mAMsa--inhoMkA bhojana karai // 20 // sahakArarasonmizrAnAsvAdya priyayArpitAn // priyAsyasaGgasurabhIn priyAnetrotpalAkitAn // 21 // ati sugaMdhita Amake rasase mizrita aura priyAkarake Arpita aura priyAke mukhase saMgakarake sugaMdhita aura priyAke netrarUpI kamaloMkarake cinhita / / 21 // .. saumanasyakRto hRdyAna vayasyaiH sahitaH pibet // nirgdaanaasvaarissttsiidhumaarkiikmaadhvaan||22|| aura cittakI prasannatAko karanevAle aura manohara aise auSadha--Asava--AriSTa-munakkAke rasakI maMdirA-mAdhava arthAt zahadakarake saMskRta kiye padArtha-inhoMkA prathama kucha svAda lekara pIche samAnaavasthAvAle manuSyoMke saMga baiThakara pAna karai / / 22 // zRGgaverAmbu sArAmbu madhvambu jaladAmbu vaa|| For Private and Personal Use Only Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (30) aSTAGgahRdayedakSiNAnilazIteSu parito jalavAhiSu // 23 // aura sUMThakA pAnIko aura sAra AsanA caMdanAdi gaNakarake kathitahuye jalako pIve tathA zahadakarake saMyukta pAnIko pIve, tathA nAgaramothA karake kathita huye pAnIko pAve, aura dakSiNakI vAyukarake zItala aura cAroM tarphako jalake bahanese saMyukta // 23 // adRSTanaSTasUryeSu mnnikuttttimkaantissu|| parapuSTavighuSTeSu kAmakAntabhUmiSu // 24 // aura sUryake dIkhanese rahita, aura kahIM kachuka sUryake dIkhanese saMyukta, aura hIrA tathA . maNiAdikarake viziSTa pRthivIse zobhita, aura kokilapakSiyoM karake zabdita aura kAmake vyApAravAlI pRthvImeM // 24 // vicitrapuSpavRkSeSu kAnaneSu sugaMdhiSu // goSTIkathAbhizcitrAbhirmadhyAhnaM gamayetsukhI // 25 // aura vicitrarUpa puSpa, tathA vRkSoMse saMyukta, aura sugaMdhavAle bagIcoMmeM sthitahuA manuSya citra aura krIDA karake saMyukta huI kathAoM karake madhyAhnataka kAlako rAga dveSa Adisa rahita huA vyatItakare // 25 // guruzItadivAsvapnasnigdhAmlamadhurAMstyajet // tIkSNAMzuratitIkSNAMzuISme saMkSipatIva yat // 26 // aura bhArI--zItala-dinakA-zayana-cikanA-khaTTA-madhura-inhoMko tyAga, kyoMki grISma, RtumeM atiteja kiraNoMvAlA sUrya hokara jagatke snehako saMkSapita karatAhai // 26 // pratyahaM kSIyate zleSmA tena vAyuzca varddhate // - ato'smin paTukaTumlavyAyAmArkakarAMstyajet // 27 // tisakarake nityaprati kapha ghaTatA hai, aura vAyu baDhatA hai, isavAste isa grISmakAlameM-lavaNakaTu-khaTTA-ye rasa aura kasarata-sUryake kiraNa-ina saboMko tyAgai // 27 // bhajenmadhuramevAnnaM laghusnigdhaM himaM dravam // suzItatoyasiktAGgo lihyAsaktUnsazarkarAn // 28 // parantu isa grISmameM madhura-halakA-cikanA-zItala-dravarUpa-anna grahaNakarai aura zItalapAnI karake snAnakaranevAlA vaha manuSya khAMDakarake mile huye sattuoMko khAtA rahai // 28 // madyaM na peyaM peyaM vA svalpaM subahuvAri vaa|| anyathA zophezaithilyadAhamohAnkaroti tat // 29 // . For Private and Personal Use Only Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / aura isa kAlameM madirAkA pAna na karai aura jo nahIM sarai to svalpa madirAko pIvai, athavA bahutase pAnIkarake milIhuI madirAko pIvai; jo isa prakArase dUsarI taraha madirAko pIvai to zojA-zithilatA-dAha-mohakI utpatti hotI hai // 29 // kundendudhavalaM zAlimaznIyAjAMgalaiHpalaiH // pibedrasaM nAtighanaM rasAlA rAgakhANDavau // 30 // kuMdanAmaka puSpa aura caMdramAke samAna sapheda raMgavAle cAMvaloMko jAMgaladezakA mAMsasaMga khAvai aura atighana arthAt atikaraDe rasako arthAt mAMsake rasako nahIM pIvai aura rasAla rAgakhAMDavako pIva guDa dADimase yukta rAgakhAMDava kahalAtA hai // 30 // pAnakaM paJcasAraM vA navamRdbhAjanasthitam // mocacocadalairyuktaM sAmlaM mRnmyshuktibhiH||31 // pannA-paMcasAra ina donoMko navIna mATIke pAtrameM gholakara pIvai. aura kelA tathA panasake pattoMkarake saMyukta aura khaTTe rasase saMyukta arthAt imalI aura khAMDa milA karake pIche mATIkI sIpiyoMkarake pIce dAkha mahuA khajUra kAzmarI yaha barAbarale kapUrase sugaMdhita jalake sAtha pIve yaha paMcasArahai / / 31 // pATalAvAsitaM cAmbhaH sakarpUraM suzItalam // zazAMkakiraNAnbhakSyAnrajanyAM bhakSayanpibet // 32 // pATalA puSpoMkarake sugaMdhita kiyA aura acchI taraha zItala aura kapUrase saMyukta aise pAnIkobhI mATIkI sIpiyoMke dvArA pIvai. graMthAntarameM likhA hai kUTa mothA uzIra netravAlA inhai kUTakara khairake aMgAroMmeM pAcitakara sahakArake rasasa vAsitakara caMpaka kamala netravAlA padma kuMda DAlakara usase jalako sugaMdhita kare pIcha kapUra ke samAna zItalarUpI bhakSya padArthoMko bhakSita karatAhuA mnussy||32|| sasitaM mAhiSaM kSIraM candranakSatrazItalam // abhraMkaSamahAzAlatAlaruddhoSNarazmiSu // 33 // rAtrImeM sthApita aura mizrIkarake saMyukta aura caMdramA tathA nakSatroMkarake zItala aise bhaisake dUdhako pIvai pIche AkAzake samAna UMce aura bar3e aise jo zAla aura tADavRkSa tinhoM karake rokI huI hai sUryake kiraNa jisameM aise // 33 // vaneSu maadhviishlissttdraakssaastbkshaalissu|| sugandhihimapAnIyasicyamAnapaTAlike // 34 // aura mAdhavIsaMjJaka beloMkarake mizrita tathA dAkhoMke gucche aura zAlavRkSoM karake saMyukta bana arthAt bagIcameM sugaMdhita aura zItala pAnI karake sicyamAnahuye vastroMkI paMktiyoMse saMyukta 34 // For Private and Personal Use Only Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (32) aSTAGgahRdayekAyamAne cite cUtapravAlaphalalumbibhiH // kdliidlkhaarmRnnaalkmlotplaiH|| 35 // aura bAMsa Adikarake niSpAdita AmoMke aMkura aura phaloMkarake vyApta aise sthAnameM kelAke patte kalAra-kamalakI daMDI-kamala kumodanI // 35 // kalpite komalaistalpe hasatkusumapallave // madhyaMdine'rkatApAtaH svapyAddhArAgRhe'tha vA // 36 // inhoMkarake kalpita aura hasita arthAt khilehuye puSpa aura pattoMkarake saMyukta aisI zayyApai dupaharake samaya sUya~ke tApakarake Arta huA manuSya zayana karai, athavA khile huye puSpa aura pattoMse saMyukta rUpa dhArAgRha arthAt phuhArAvAle sthAnameM zayana karai // 36 // pustastrIstanahastAsyapravRttIzIravAriNi // nizAkarakarAkIrNe sodhapRSThe nizAsu ca // 37 // kASThaAdikI putalIke stana-hAtha-mukhakarake pravRtta pAnImeM aura caMdramAkI kiraNoM karake AkIrNa aura rAtrImeM sthAnake talabhAgameM // 37 // AsanA svasthacittasya candanArdrasya maalinH|| nivRttakAmatantrasya susuukssmtnuvaassH||38|| sthiti karanI aura svasthacittavAlA aura caMdanakarake anulipta huA aura puSyoMkI mAlAko pahane huye aura kAmataMtra karake nivRtta aise manuSya ke vAste sUkSma aura svaccha aise vastroMko // 38 // jalAstAlavRntAni vistRtAH padminIpuTAH // utkSepAzca mRdUtkSepA jalavarSihimAnilAH // 39 // pAnIse gIle kare, aura tADavRkSake bIjane aura vistRta nalinIke patra aura morake paMkhoM karake kiye aura komalahavAko denevAle bIjane,aura jalako varSAnevAle zItalavAyuse saMyukta bIjane // 39 // karpUramallikAmAlAhArAH shricndnaaH|| manoharakalAlApAH zizavaH sArikAH shukaaH||40|| kapUra aura camelIke puSpoMkI mAlA aura hAracandanakarake saMyukta motiyoMke hAra. aura manohara tathA madhura AlApavAle bAlaka va maiMnA va tote // 40 // mRNAlavalayAH kaantaaHprotphullkmlojjvlaaH|| jaMgamA iva padminyo haranti dayitAH klamam // 41 // For Private and Personal Use Only Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (33) aura kamalakI DaMDiyoMke valaya arthAt kaMkanoMse saMyukta aura khilehuye kamalakI samAna prakazita striye, ye saba svasthamanuSyakI glAMniko haratI haiM jaise saMcarita huI kamalinI / / 41 // AdAnaglAnavapuSAmagniH sanno'pi sIdati // varSAsu doSairduSyanti te'mbulambAmbudembare // 42 // sUryake dvArA rasa aura balakA grahaNa kiyA jAtA hai tisakarake glAniko prApta huye zarIravAle manuSyoMkA maMda huA agnivarSARtumeM duSTahuye doSoM karake hAniko prApta hotAhai aura ve doSa jalavAle meghoMkarake AcchAdita AkAzahove taba duSTatAko prApta hotehe // 42 // satuSAreNa marutA sahasA zItalena ca // bhUbASpeNAmlapAkena malinena ca vAriNA // 43 // jalake kaNakosahita vAyukarake aura grISmaRtuke saMtApake anaMtara vega karake zItalapanese AbhyaMtara huA vAyu dUSita hojAtA hai aura pRthivIkI bhA~phoMkI garamAI karake khaTTe pAkavAle pAnIke hojAnese pitta dUSita hotAhai aura malinarUpa pAnI karake // 43 // vahninaiva ca mandena tessvitynyonyduussissu|| bhajetsAdhAraNaM sarvamUSmaNastejanaM ca yat // 44 // __ aura maMdarUpa agnikarake kapha dUSita hotAhai, aise isa varSAkAlameM tInoMdoSa ekahIbAra dUSita hojAtehaiM arthAta ApasameM doSavAle hojAtehaiM. isavAste garamAIko tIkSNa karanevAle sAdhAraNa vya ko sevai // 4 4 // AsthApanaM zuddhatanurjIrNaM dhAnyaM rasAnkRtAn // jAgalaM pizitaM yUSAnmadhvariSTaM cirantanam // 45 // virecana Adikarake zuddhazarIravAlA manuSya nirUhabastIko sevai, aura purANA anna sneha Ara sUMTha Adikarake kiye rasaH-jAMgaladezakA mAMsa-yUSa-zahada-purAtana madirA // 45 // mastu sauvarcalADhyaM vA paJcakolAvacUrNitam // divyaM kaupaM zRtaM cAmbho bhojanaM tvatidurdine // 46 // kAlAnamakakarake saMyukta, athavA pIpala-pIpalAmUla-cavya-cItA-sUTake-cUrNakarake saMyukta dahIkA pAnI, aura AkAzameM honevAlA aura kUpameM honevAlA aura pakAyA jala ye saba vAtavarka Adikarake AcchAdita dinameM sevane yogyahaiM // 46 // vyaktAmlalavaNasnehaM saMzuSkaM kSaudravallaghu // apAdacArI surabhiH satataM dhuupitaambrH||47|| For Private and Personal Use Only Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (34) . aSTAGgahRdaye-- aura prakaTahai khaTTAnamaka-sneha-ye jisameM aisA aura vizeSatA karake sUkhe zahadase saMyukta aura halake bhojanako seve aura isa varSAkAlameM savArIpe baiThakara vicarai, aura sugaMdhita dravyake saMyogase snAnakarai, aura niraMtara dhUpita svaccharUpa dhotI aura pagaDIko dhAraNa karai / / 47 // harmyapRSThe vsedvaasspshiitshiikrvrjite|| nadIjalodamanthAhaHsvapnAyAsAtapAMstyajet // 48 // bhA~pha-zIta-kaNase varjita aura sapheda kalIAdise svaccha mahala Adi sthAnameM basai aura nadIkA pAnI-AloDita kiye sattU-dinakA zayana-parizrama-ghAma-inhoMko tyAge // 48 // varSAzItocitAGgAnAM sahasaivArkarazmibhiH // taptAnAM saJcitaM vRSTau pittaM zaradi kupyati // 49 // varSARtumeM jo zIta hai tisake anusAra prakRti aMgavAle aura sUryake kiraNoMkarake tapta manuSyoM ke jo varSAkAlameM saMcita huA pitta hai, vaha zarad RtumeM kupita hotAhai // 49 // tajjayAya ghRtaM tiktaM vireko raktamokSaNam // tiktaM svAdu kaSAyaM ca kSudhito'nnaM bhajellaghu // 50 // tisako jItaneke artha tiktadravyoMkarake siddha kiyA ghRta-julAba-phastakA khulAvanA inhoMko aura kSudhita hove taba tikta-svAdu -kasailA-rasa aura halakA anna sevatA rahai // 50 // zAlimudgasitAdhAtrIpaTolamadhujAGgalam // taptaM taptAMzukiraNaiH zItaM zItAMzurazmibhiH // 51 // aura zAlIcAvala-mUMga-misarI-AMmalA-paravala-zahada-jAMgaladezakA mAMsa inhoMko seve aura sUryake kiraNoMkarake tapta aura caMdramAke kiraNoMkarake zItala // 51 // samantAdapyahorAtramagastyodayanirviSam // . zuci haMsodakaM nAma nirmalaM malajijalam // 52 // - aura agastyamunike udayakarake amRtarUpa aura pavitra aura svaccha haMsodaka pAnI pitta aura kaphako jItatAhai, jo dinameM sUryako kiraNase tapta rAtrimeM caMdrakiraNase zItala agastyake udayase viSarahitahai vaha haMsakI samAna ujjvala honese haMsodaka nAmahai // 52 // nAbhiSyandi na vA rUkSaM pAnAdiSvamRtopamam // cndnoshiirkrpuurmuktaastrgvsnojjvlH| 53 // For Private and Personal Use Only Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIsametam / (35) yaha abhiSyaMdi nahIM hai aura yaha rUkSa nahIM hai kiMtu pIne AdimeM yaha amRtake samAna phalako detA hai aura candana-khasa-kapUra-motI-puSpoMkI mAlA-suMdaravastra-inhoM karake prakAzitarUpa rhe||13|| sodheSu saudhadhavalAM candrikAM rajanImukhe // tuSArakSArasauhityadadhitailavasAnapAn // 54 // aura dhavalarUpasthAnoMke pRSThabhAgameM sthita huA caMdramAkI cAMdanIko pradoSasamayameM seva aura isa zaradaRtumeM--auza khAra-tRpti-dahI-tela-vasA-ghAma- // 14 // tIkSNamadyadivAsvapnapurovAtAnparityajet // zIte varSAsu cAdyAMstrIn vasante'ntyAna rasAna bhajet // 55 // teja madirA-dinakA zayana-pUrvakA vAyu-inhIMko tyAgai aura hemaMta zizira varSA-ina tIna RtuoMmeM svAdu khaTTA lavaNAkhya-ina tIna rasoMko sevai // 55 // svAduM nidAghe zaradi svAdutiktakaSAyakAn // zaradvasantayo rUkSaM zItaM dhrmghnaantyoH|| 56 // aura grISmaRtumeM svAdurasako sevai aura zaradURtumeM svAdu-tikta-kaSAya-ina tIna rasoMko seve zaradU aura vasaMtameM rUkSako, grISma aura zara- zItalako sevai // 56 .. annapAnaM samAsena viparItamato'nyadA // nityaM sarvarasAbhyAsaH sattvAdhikyamRtAvRtau // 57 // aise vistArakarake annapAna kahA aura isase dUsarI taraha sevita kiyA annapAna arthAta uSNarUpa annapAna hemaMta-zizira-prISma-varSA-inhoMmeM kahAhai aura nityaprati chahoM rasokA abhyAsa karatA rahe aura RtuRtuke anusAra jo jo rasa yogyahai tisako adhikasavai // 57 / / RtvorantyAdisaptAhAvRtusaMdhiriti smRtaH // . tatra pUrvo vidhistyAjyaH sevanIyo'paraH kramAt // 58 // do do RtuoMke Adi aura aMtake jo sAtasAta dina haiM ve RtusaMdhi kahAte haiM tahAM pUrvaRtukI vidhiko tyAganA aura AgalI RtukI vidhiko kramase sevanA // 58 // asAtmyajA hi rogAH syuH sahasA tyAgazIlanAt // 59 // sahasA arthAt ekadamase tyAga tathA abhyAsa karanese asAtmyaja arthAt anucitase upaje roga hotehaiM // 59 // iti vairInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtASTAGgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne tRtIyo'dhyAyaH // 3 // For Private and Personal Use Only Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 36 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye caturtho'dhyAyaH / 100 - Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athAto rogAnutpAdanIyAdhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // isake anaMtara rogAnutpAdanIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / arthAt roga utpanna hone kAraNa kaheMge // vegAnna dhArayedvAtaviNmUtrakSavatRkSudhAm // nidrAkAsazrama zvAsajRmbhAzukchardiretasAm // 1 // vAta- viSThA-mUtra- chIMka - tRSA - kSudhA --- nIda - khAMsI - - zrama - zvAsa --- - jaMbhAI - zoka - chardi - vIrya inhoMvegoMko dhAraNa kareM nahIM // 1 // adhovAtasya rodhena gulmodAvartarukaklamAH // vAtamUtrazakRtsaGgadRSTyagviddhahRdvadAH // 2 // adhovAtake rokanekarake gulma - udAvarta - zUla - glAni - vAtabaMdha - mUtrabaMdha - viSThAbaMdha dRSTi aura agnikA nAzaza-hRdroga-ye saba upajate haiM // 2 // snehasvedavidhistatra vartayo bhojanAni ca // pAnAni vastayazcaiva zaste vAtAnulomanam // 3 // snehavidhi aura svedavidhi - phalavartiyAM-bhojana - pAna - bastiyAM - ye saba karane yogya haiM aura vAtako anuloma karanevAlA padArthabhI prazasta hai // 3 // zakRtaH piNDikodveSTapratizyAyazirorujaH : 11 UrdhvavAyuH parIkartA hRdayasyoparodhanam // 4 // viSThA ke avarodha karake piMDikAkA udveSTa jaMghA meM gAMTha- pratizyAya pInasa - zirameM zUla - UrdhvavAta parikartikA hRdayoparodha || 4 || mukhena vipravRttizca pUrvoktAzcAmayAH smRtAH // aGgabhaGgAzmarIbastimevaMkSaNavedanAH // 5 // mukhake dvArA viSThAkI pravRtti aura pUrvokta saba roga upajate haiM mUtrake rodhase aMgabhaMga patharI basti zUla liMgazUla aMDasaMdhizUla // 5 // mUtrasya rodhAtpUrve ca prAyo rogAstadoSadham // vartyabhyaGgAvagAhAzca svedanaM bastikarma ca // 6 // For Private and Personal Use Only Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (37) aura prAyatAkarake pUrvokta mUtrake avarodhase saba roga upajate haiM tahAM bastI abhyaMga vAtanAzaka dravameM snAna pasInA bastikarma ye saba karane hitahaiM // 6 // annapAnaM ca vibhedi viDrodhottheSu yakSmasu // . mUtrajeSu ca pAne ca prAgbhaktaM zasyate ghRtam // 7 // viSThAke vegako dhAraNakaranese upaje rogoMmeM viSThAko bhedita karanevAlA anna aura pAna hitahai; mUtrake vegako rokaneMse upaje rogoMmeM bhojanase pahale ghRtakA pInA zreSThahai // 7 // jIrNAntikaM cottamayA mAtrayA yojanAdvayam // avapIDakametacca saMjJitaM dhaarnnaatpunH||8|| paraMtu yaha ghRta jIrNotakarUpa hove arthAt uttama mAtrAkarake saMyukta ho jo bhojanase pahale yuktakiyAjAvai vaha jIrNAtaka hotAhai aura jo bhojanakiye poche diyA jAvai vaha avapIDaka hotAhai // 8 // . udgArasyAruciH kampo vibandho hRdyorsoH|| AdhmAnakAsahidhmAzca himAvattatra bheSajam // 9 // DakArake vegako dhAraNa karanese aruci kaMpa hRdvibaMdha urovibaMdha AdhmAna khAMsI hicakI ye upajate haiM tahAM hicakIke cikitsAkI taraha auSadha hai // 9 // zirortIndriyadaurbalyamanyAstambhAditaM kssuteH|| tiikssnndhuumaanyjnaaghraannnaavnaarkviloknaiH|| 10 // chIMkake vegako rokanese zirameM zUla iMdriyoMkI durbalatA manyAstaMbha vAta lakuvAvAta ye roga upajate haiM tahAM tIkSNa dhUma tIkSNa aMjana tIkSNa nasya sUryake sanmukha dekhanA inhoMkarake // 10 // pravartayet kSuti saktAM snehasvedau ca zIlayet // zoSAMgasAdabAdhiryasaMmohabhramahRddAH // 11 // chIMkoMkI pravRtti karAve aura sneha tathA svedakAbhI abhyAsa karAve aura zoSa aMgakI zithilatA badhirapanA saMmoha bhrama hRdroga ye sarva // 11 // tRSNAyA nigrahAttatra zItaH sarvo vidhirhitH|| aMgabhaMgAruciglAnikAryazUlabhramAH kSudhaH // 12 // tRSAke rokanese hote haiM tahAM saba prakArase zItalavidhi hita hai kSudhAke rokanese aMgabhaMga aruci glAni kRzatA zUla bhrama ye roga upajate haiM // 12 // tatra yojyaM laghu snigdhamuSNamalpaM ca bhojanam // nidrAyA mohamUrdAkSigauravAlasyajRmbhikAH // 13 // For Private and Personal Use Only Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (38) aSTAGgahRdaye tahAM snigdha garama aura alpa bhojana denA hita hai, nIMdake rokane se moha zirogaurava netragaurava Alasya jaMbhAI roga upajate haiM // 13 // aMgamardazca tatreSTaH svapnaH saMvAhanAni ca // kAsasya rodhAttadRddhiH zvAsArucihRdAmayAH // 14 // tahAM aMgakA mardana zayana pairoMkA svalpa mardana saba hita hai khAMsIke rokanese khAMsIkI vRddhi zvAsa aruci hRdroga zoSa hicakI ye upajate haiM // 14 // zoSo hidhmA ca kAryo'tra kAsahA sutarAM vidhiH // gulmahRdrogasammohAH zrama zvAsAdvidhAritAt // 15 // tahAM khAMsIko nAzanevAlI vidhi acchI taraha karanI yogya hai, parizramake aura zvAsake vegako dhAranese // 15 // hitaM vibhramaNaM tatra vAtaghnazca kriyAkramaH // jRmbhAyAH kSavavadrogAH sarvazcAnilajidvidhiH // 16 // gulma hRdroga saMmoha ye roga upajate haiM tahAM vizrAma aura vAtanAzaka kriyAkA krama hita hai| jaMbhAIke vegako dhAranese chikake vegAvarodhaja roga upajate haiM tahAM saba prakAra se vAtanAzaka vidhikA karanA hita hai // 16 // pIna sAkSiziroha dugmanyAstambhArucibhramAH // sagulmA bASpatastatra svapno madyaM priyAH kathAH // 17 // AMsuoMke vegako dhAranese pInasa netraroga zirameM pIDA hRtpIDA manyAstaMbha aruci bhrama gulma ye roga upajate haiM tahAM zayana madirA priyakathA ye hita haiM // 17 // visarpakoTha kuSThAkSikaNDUpANDDAmayajvarAH // sakAsazvAsahRllAsavyaMga zvayathavo vameH // 18 // chArdake rokanese visarpa koTharoga kuSTha netrakaMDU pAMDu jvara khA~sI zvAsa hulAsa vyaMga sojA ye upajate haiM // 18 // gaNDUSadhUmAnAhArAn rUkSaM bhuktvA tadudramaH // vyAyAmaH srutirasrasya zastaM cAtra virecanam // 19 // tAM kule dhUmalaMghana ye hita haiM aura rUkSa padArthakA bhojana karake vamana karanAbhI hita hai aura kasarata raktakA nikAsanA virecana yebhI hita haiM // 19 // sakSAralavaNaM tailamabhyaMgArthaM ca zasyate // zukrAttatsravaNaM guhyavedanAzvayathurjvaraH // 20 // For Private and Personal Use Only Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (39) aura abhyaMgake artha khAra aura namaka karake sahita tela hita hai vIryake vegako dhAranese varyikA . jhiranA gudAmeM pIDA sojA jvara // 20 // hRvythaamuutrsNgaaNgbhNgvRddhaashmssnnddtaaH|| tAmracUDasurAzAlibastyabhyaMgAvagAhanam // 21 // ___ hRtpIDA mUtrabaMdha aMgabhaMga vRddhiroga patharI napuMsakapanA ye roga upajate haiM tahAM muragIke aMDe tathA mAMsa madirA zAlicAvala basti abhyaMga avagAhana ye karma hita haiM // 21 // bastizuddhikaraiH siddhaM bhajet kSIraM priyAH striyH|| tRzUlArtaM tyajet kSINaM vimaM vegarodhinam // 22 // aura bastiko zuddhakaranevAle auSadhoMkarake siddhadUdhako aura priyarUpa striyoMko sevai aura tRSA tathA zUlase pIDita ho aura kSINaho aura viSThAko chardikedvArA geratAho aise vegAvarodhIkI cikitsA nahIM kara // 22 // rogAH sarve'pi jAyante vegodiirnndhaarnnaiH|| nirdiSTaM sAdhanaM tatra bhUyiSThaM ye tu tAn prati // 23 // nahIM prAptahuye vegoMko upajAnekarake aura prApta huye vegoMko rokane karake saba prakArake roga upajate haiM tahAM tinatina rogoMprati bahutasA sAdhana kahA hai // 23 // tatazcAnekadhA prAyaH pavano yat prakupyati // . - annapAnauSadhaM tatra yuJjItAto'nulomanam // 24 // pIche aneka prakArase bahuta jagaha jo vAyu prakupita hotA hai tahAM anulomarUpa annapAna auSadha inhoMko prayuktakarai // 24 // dhArayettu sadA vegAna hitaiSI pretya ceha ca // lobheAdveSamAtsaryyarAgAdInAM jitendriyH|| 25 // jiteMdriya aura apane hitakI icchAkaranevAlA manuSya isalokake tathA paralokake artha loma IrSyA vaira matsaratA rAga ina Adike vegoMko sabakAlameM dhAratArahai // 25 // yateta ca yathAkAlaM malAnAM zodhanaM prati // atyarthasaJcitAste hi kruddhAH syurjIvitacchidaH // 26 // kAlake anusAra maloMke zodhanake artha jatana karatArahai parantu atisaMcita huye maiMla krodhako prApta hokara manuSyako mAradetehaiM // 26 // doSAH kadAcit kupyanti jitA lngghnpaacnaiH|| ye tu saMzodhanaiH zuddhA na teSAM punarudbhavaH // 27 // For Private and Personal Use Only Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 40 ) aSTAGgahRdaye laMghana aura pAcanoM karake jItehuye doSa kadAcit kupitabhI hojAte haiM aura jo saMzAdhana karake zuddhahuye doSa tinhoMkA phira saMbhava nahIM hotA hai // 27 // yathAkramaM yathAyogamata UrdhvaM prayojayet // rasAyanAni siddhAni vRSyayogAMzca kAlavit // 28 // usake uparAMta yathAkrama aura yathAyoga siddharUpa rasAyanoMko aura vRSyarUpa yogoMko kAlakA bAnanevAlA vaidya prayuktakarai // 28 // bheSajakSapite pathyamAhAraibRMhaNaM kramAt // zAliSaSTikagodhUmamudgamAMsaghRtAdibhiH // 29 // zodhana karake karSita kiye manuSyake artha pathyarUpa bRMhaNa annako kramase devai paraMtu zAli AreM zAThIcAvala gehUM mUMga mAMsa ghRta ina Adi bhojanoMke saMga devai // 29 // dIpana bhaiSajyasaMyogAdrucipaktidaiH // sAbhyaGgodvarttanasnAnanirUha snehavastibhiH // 30 // aura manohararUpa dIpanasaMjJaka arthAt sUMTha pIpala adaraka dAlacInI ilAyacI inhoMke saMyoga se ruci aura pAkako denevAle pUrvokta bhojanoMke saMga deve aura abhyaMga udvartana - snAna - nirUhaNa anuvAsana basti inhoMkobhI sevai // 30 // tathA sa labhate zarma sarvapAvakapATavam // varNendriyavaimalyaM vRSatAM dairghyamAyuSaH // 31 // tisa prakArakarake prathama zodhana, pIche bRMhaNa, pIche rasAyanaprayoga aise sevanevAlA manuSya sukha aura svasthapanAko prApta hotA hai, aura vRbhyarUpa arthAt puSTi karanevAlI auSadhiyoM ko sevanevAle ma nuSyoM ke buddhi-varNa- iMdriya- inhoMkA vimalapanA aura AyukI dIrghatA prApta hotI hai // 31 // ye bhUtaviSavAyvagnikSatabhaGgAdisambhavAH // kAmako bhayAdyAzca te syurAgantavo gadAH // 32 // mUta - viSa-vAyu - agni-kSata-bhaMga - Adi se saMbhava aura kAma-krodha-bhaya-Adi se satra AgaMka roga kahate haiM || 32 // tyAgaH prajJAparAdhAnAmindriyApazamaH smRtiH // dezakAlAtmavijJAnaM sadvRttasyAnuvartanam // 33 // buddhikA aparAdha asAdhya AcaraNa inhoMkA tyAga iMdriyoMkI zAMti - smRti- aura deza kAla AtmA - inhoMkA vijJAna - sajjanoM ke caritrakA anuvartana arthAt anuSThAna // 33 // anutpattyai samAsena vidhireSa pradarzitaH // nijAgantuvikArANAmutpannAnAM ca zAntaye // 34 // For Private and Personal Use Only Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir -- sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (41) nija aura AgaMtuka vikAroMkI nahIM utpattike artha aura utpanna huye vikAroMkI zAMtike artha yaha vidhi vistAra karake dikhAIhai // 34 // zItodbhavaM doSacayaM vasante vizodhayan grISmajamabhrakAle // ghanAtyaye vArSikamAzu samyak prApnoti rogAnRtujAnna jaatu||35|| zItakAlameM utpannahue doSacayako vasaMtaRtumeM zodhanoM aura grISmaRtumeM upaje doSacayako varSA kAlameM zodhanese aura varSAkAlameM upaje doSacayako zaradakAlameM zodhanese manuSya kabI bhI RtuoMse upaje rogoMko nahIM prApta hotAhai // 35 // nityaM hitAhAravihArasevI samIkSyakArI vissyessvsktH|| dAtA samaH satyaparaH kSamAvAnAtopasevI ca bhavatyarogaH // 36 // nityaprati hitarUpabhojana aura krIDAko sevanevAle aura acchItaraha dekha vicArakara karanevAle aura viSayoMmeM asakta aura dAna karanevAle aura samadRSTivAle aura satyako bolanevAle aura kSamAko dhAranevAle aura zaraNAgatako tathA duHkhitako sevanevAle manuSyake zarIrameM roga nahIM upjtehaiN||36|| iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAmyanuvAditA'STAMgahRdayasaMhitA __ bhASA kAyAM sUtrasthAne caturtho'dhyAyaH // 4 // pNcmo'dhyaayH| athAto dravadravyavijJAnIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| isake anaMtara dravadravyavijJAnIyanAmaka adhyAyako vyAkhyAna kareMge / jIvanaM tarpaNaM hRdyaM hAdi buddhiprbodhnm|| tanvavyaktarasaM mRSTaM zItaM laghvamRtopamam // 1 // __ jIvana aura tRptikA karanevAlA, manohara aura AnaMdakA karanevAlA, buddhiko jagAnevAlA, svaccha aura avyaktarasavAlA ( jisameM chaH rasoMmeM koI pragaTa nahIM hai ) svAdu mIThA mana prasanna karanevAlA zItala aura amRtake samAna upamAvAlA // 1 // gaGgAmbu nabhaso bhraSTaM spRSTaM tvndumaarutaiH|| hitAhitatve tadbhUyo dezakAlAvapekSate // 2 // aura AkAzagaMgAse nikalA AkAzase varSAhuA pAnI sUrya candramA vAyuse spRSTa huA vahI jala hita aura ahita panemeM bAraMbAra deza aura kAlako apekSita karatA hai arthAt dezakAlake anusAra jala hita aura ahita karatA hai / / 2 // For Private and Personal Use Only Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (42) aSTAGgahRdaye- ghanAbhivRSTamamalaM zAlyannaM rAjatasthitam // aklinnamavivarNaM ca tatpeyaM gAGgamanyathA // 3 // pAnIkarake acchItaraha sIMcAhuA cAMdIke pAtrameM sthita zAli yA cAvala kledase aura vivarNase rahita jala gAMgajala kahAtA hai, yaha pIne aura snAna AdimeM pathya hai aura isase vipriit||3|| sAmudraM tanna pAtavyaM mAsAdAzvayujAdvinA // aindramambu supAtrasthamavipannaM sadA pibet // 4 // samudrakA jala hotA hai, yaha Azvina mAsake vinA pInA yogya nahIM hai, cAMdIke pAtrameM sthita AkAzakA jala jo dUSita nahIM hovai vaha sabakAlameM pInA yogya hai // 4 // tadabhAve ca bhUyiSThamantarikSAnukAri yat // zuci pRthvIsthitezvete deze'rkapavanAhatam // 5 // tisa pUrvoktajalake abhAvameM vizeSakarake svacchaAdi guNoMse saMyukta aura pavitrarUpa pRthvIke zvetadezameM sthita sUrya aura vAyukarake cAroM tarphase AkrAMta jala pInA cAhiye // 5 // na pibetpaGkazaivAlatRNaparNAvilAstRtam // sUryendupavanAdRSTamabhivRSTaM dhanaM guru // 6 // - aura kIcaDa-zivAla-tRNa-pattoM se malIna aura AstRta tathA sUrya-candramA-vAyu-kA praveza jisameM nahIM hotA aura tatkAla patita hoke dUsarI varSAke pAnIse mizrita ho aura ghana arthAta svacchatAse rahita, aura bhArIho, aise jalako nahIM pIve // 6 // phenilaM jantumattaptaM dantagrAhyAtazaityataH // anAtavaM ca yadivyamArtavaM prathamaM ca yat // 7 // phenase aura kIDoMse saMyukta, garama aura atizItalapanesa dantoMko grahaNa karanevAle jalako bhI na pIve aura jo akAlameM AkAzase varSA huA jalaho aura jo kAlameMbhI prathama varSA huA jalaho tisako nahIM pIve // 7 // 'lUtAditantuviNmUtraviSasaMzleSadUSitam // pazcimodadhigAH zIghravahA yaashcaamlodkaaH||8|| aura makaDI Adi jIvoMke taMtu-viSThA-mUtra-viSa-ke milApase dUSita ho, tisa jalakobhI nahIM pAvai, pazcimake samudrameM jAke milanevAlI aura zIghra bahanevAlI aura nirmalapAnIse sNyukt||8|| pathyAH samAsAttA nadyo viparItAstvato'nyathA // upalAsphAlanAkSepavicchedaiH kheditodkaaH||9|| For Private and Personal Use Only Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 43 ) aisI nadiyoM kA jala saMkSepase pathya hai, aura inhoMse viparIta nadiyeM apathya haiM aura pattharoMke AsphAlanake kSobhase milI huI kSobharUpa pAnIse saMyukta // 9 // himavanmalayodbhUtAH pathyAstA eva ca sthirAH // kRmizlIpadahRtkaNThazirorogAn prakurvate // 10 // himavAn aura malayAcalase utpanna huI aura sthira nadiyoMkA jala pathya hai, paraMtu isase viparIta na bahatI huI kRmi - lIpada - hRdroga- kaMTharoga - ziroroga - ko karatI haiM // 10 // prAcyA''vantyAparAntotthA durnAmAni mahendrajAH // udarazlIpadArtakAn sahyavindhyodbhavAH punaH // 11 // prAcya arthAt gauDadezameM upajI, aura Avantya arthAt mAlavAdezameM upajI aura aparAMta arthAt kokaNadezameM upajI nadiyAM bavAsIra rogako karatI haiM, aura maheMdraparvartase upajI nadiyAM udararoga - aura zlIpadako karatI haiM sA aura viMdhyaparvatase upajI nadiyAM // 11 // kuSThapANDuzirorogAn doSaghnAH pAriyAtrajAH // balapauruSakAriNyaH sAgarAmbhastridoSakRt // 12 // kuSTha - pAMDu - ziroroga - ko karatI haiM, pAriyAtra parvatase upajI nadiyAM doSoMko nAzatI haiM aura bala tathA pauruSako karatI hai aura samudrakA pAnI tridoSako karatA hai // 12 // vidyAt kUpataDAgAdIJjAGgalAnUpazailataH // nAmbu peyamazaktyA vA svalpamalpAgnigulmibhiH // 13 // jAMgala - anUpa - zaila - inhoMmeM yathAyogase kUpa aura talAba Adike jaloMko halake aura bhArI jAnanA jAMgaladezameM kUpAdikA laghu anUpadezameM bahuta jala honese guru parvatameM alpahonese laghutara jAnanA aura zaktike binA alpajalakobhI nahIM pIvai aura maMdAgnigalA gulmavAlA // 13 // pANDUdarAtisArAzagrahaNIdoSazothibhiH // Rte zarannidAghAbhyAM pibet svastho'pi cAlpazaH // 14 // aura pAMDu - udararoga - atisAra - bavAsIra - saMgrahaNI doSa - zojA- ina rogoMvAleko bahuta pAnI nahIM pInA, zarada aura grISma Rtuke vinA svastha manuSya bhI alparUpa jalako pItAra hai // 14 // samasthUlakuzAbhaktamadhyAntaprathamAmbupAH // zItaM madAtyayaglAnimRcchachardizramabhramAn // 15 // bhojana ke madhya - anta - Adi - jalako pInevAle manuSya kramase sama-sthUla-kuza hojAtehaiM, aura zItala pAnI madAtyaya-glAni-mUrcchA-chardi - bhrama - zrama arthAt pasInA // 19 // For Private and Personal Use Only Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - (44) aSTAGgahRdayetRSNoSNadAhaMpittAstraviSANyambu niyacchati // dIpanaM pAcanaM kaNThyaM laghUSNaM bastizodhanam // 16 // aura tRSA-garamAI-dAha-raktapitta-viSako dUra karatA hai, uSNa pAnI dIpana hai pAcanahai kaMThameM hita hai halakA hai, aura bastiko zodhatA hai // 16 // hidhmAdhmAnAnilazleSmasadyaH zuddhe nvjvre|| kAsAmapInasazvAsapAzrvarukSu ca zasyate // 17 // aura hicakI-AdhmAna-cAtaroga-kapharoga-sadyocara-navInajvara-khAMsI-aMgarAge-pInasa- . zvAsa-pasalIzUla-inarogoMmeM garama pAnI hitahai // : 17 // anabhisyandi laghu ca toyaM kathitazItalam // pittayukte hitaM doSe vyuSitaM tatridoSakRt // 18 // ubAlakara zItalakiyA pAnI kaphako nahIM karatAhai, aura halakAhai, vAtapittameM pittakaphameM aura sannipAtameM ubAlakara diyA pAnI hitahai, paraMtu rAtrikA ubAlA dinameM aura dinakA uvAlA rAtrimeM pAnI pIvai to sannipAta roga upajatA hai pAnI auTAnemeM cauthAI jalajAya to pittako zAnta karatAhai AdhA jalajAya tau vAtako tIna bhAga jalajAya tau kapharoga dUra karatAhe // 18 // nAlikerodakaM snigdhaM svAdu vRSyaM himaM laghu // tRSNApittAnilaharaM dIpanaM bastizodhanam // 19 // - nArikeli arthAt nAriyalakA pAnI cikanA hai, svAdu hai, vRSyahai, balakArI zItala hai, halakA hai, aura tRSA-pitta-vAtako-haratAhai dIpana hai aura bastiko zodhatA hai // 19 // varSAsu divyanAdeye paraM tAye varAvare // svAdupAkarasaM snigdhamojasyaM dhAtuvardhanam // 20 // varSAkAlameM AkAzakA pAnI pathya hai aura nadIkA pAnI apathya hai svAdupAka aura svAdurasase saMyukta cikanA, parAkramameM hita aura dhAtuoMko baDhAnevAlA // 20 // __ vAtapittaharaM vRSyaM zleSmalaM guru zItalam // prAyaH payo'tra gavyaM tu jIvanIyaM rasAyanam // 21 // dhAta aura pittako haranevAlA, vRSya aura kaphako karanevAlA, bhArI aura zItala vizeSatA karake dUdha hotA hai, paraMtu sarva dUdhoMmeM gAyakA dUdha atibalako denevAlA aura rasAyana hai // 21 // kSatakSINahitaM medhyaM balyaM stanyakaraM saram // shrmbhrmmdaalkssmiishvaaskaasaatitRttrkssudhH|| 22 // For Private and Personal Use Only Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (45) aura kSatakarake kSINako hita hai, aura pavitra hai, balameM hita hai, strIke stanameM dUdhako karatA hai, aura sara hai, aura zrama-ma-mada- daridrapanA- zvAsa-khAMsI atitRSA- atikSudhA // 22 // jIrNajvaraM mUtrakRcchraM raktapittaM ca nAzayet // hitamatyagnyanidrebhyo garIyo mAhiSaM himam // 23 // jIrNajvara - mUtrakRccha - raktapitta - inhoMko gAyakA dUdha nAzatA hai, bhaiMsakA dUdha ati anivA aura nIMdako nahIM prApta honevAloMke artha hita hai, bhArI hai aura zItala hai // 23 // alpAmbupAnavyAyAmakaTutiktAzanairlaghu // AjaM zoSajvarazvAsaraktapittAtisArajit // 24 // alpapAnIkA pInA - vyAyAma - kaTu aura tikta vanaspatiyoM kA bhojana inhoM ko sevanevAlI bakarI kA dUdha halakA hai, aura zoSa - jvara - zvAsa - raktapitta - atisAra ko jItatA hai / / 24 // ISaduSNalavaNamauSTrakaM dIpanaM laghu // zastaM vAtakaphAnAhakamizophodarArzasAm // 25 // UMTanI kA dUdha kucheka rUkSa hai garama hai, rasameM lavaNarUpa hai, dIpana hai halakA hai aura bAta-kaphaapharA- kRmi - zojA - udararoga - bavAsIra rogoM meM zreSTha // 25 // mAnuSaM vAtapitAsRgabhighAtAkSirogajit // tarpaNAzyotanairnasyairahRdyaM tUSNamAvikam // 26 // strIkA dUdha vAta-raktapitta - abhighAta netraroga - ko jItatA hai paraMtu tarpaNa Azrayotana - nasya ina karmoMke dvArA bartAjAtA hai, bheDakA dUdha suMdara nahIM hai. aura garama hai // 26 // vAtavyAdhiharaM hidhmAzvAsapittakaphapradam // hastinyAH sthairya kRdvADhamuSNaM tvekazaphaM laghu // 27 // vAtavyAdhiko haratA hai, hicakI - zvAsa-pitta-kapha- ko detA hai hathinIkA dUdha sthiratAko karatAhai, aura ekazaphavAle pazuoM kA dUdha atigarama hotA hai, aura halakA hai // 27 // zAkhAvAtaharaM sAmlalavaNaM jaDatAkaram // yo'bhisyandi gurvAmaM yuktyA zRtamato'nyathA // 28 // zAkhArUpa aMgoM ke vAtako haratA hai, khaTTA hai, salonA hai, jaDatAko karatA hai, binA garamakiyA dUdha 'kaphako karatA hai, bhArIhai, aura yuktikarake garama kiyA dUdha kaphako nahIM karatA hai, aura halakA hai // 28 // For Private and Personal Use Only Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (46) aSTAGgahRdayebhavedrIyo'tizRtaM dhAropaNamamRtopamam // amlapAkarasaM grAhi gurUSNaM dadhi vAtajit // 29 // atipakAyA dUdha bhArIhai thanoM se dhAroMke dvArA jo garama dUdha hai vaha amRtarUpa jAnanA, aura dahI pAkameM khaTTAhai, rasameM khaTTA hai, aura grAhI hai, bhArI hai, garama hai vAtako jIte hai // 29 // medaHzukrabalazleSmapittaraktAgnizophakRt // rociSNu zastamarucau zItake viSamajvare // 30 // aura meda-vIrya-bala-kapha-pittarakta-maMdAgni-zojA-ko karatAhai ruciko karai hai, aura arucirogameM zreSThahai aura zItarUpa viSamajvara // 30 // pInase mUtrakRcchre ca rUkSaM tu grhnniigde|| naivAdyAnizi naivoSNaM vasantoSNazaratsu na // 31 // pInasa-mUtrakRcchra-inarogoMmeM dahI hita hai, aura grahaNIrogameM sAra Adise rahitarUpa dahI hita hai, aura rAtrimeM dahIko nahIM khAvai, aura tapta hue dahIko nahIM khAvai aura vasaMta grISma-zarada-- RtuoMmeM dahIko nahIM khAvai // 31 // nAmudgasRpaM nAkSaudraM tannAghRtasitopalam // na cAnAmalakaM nApi nityaM nAmandamanyathA // 32 // anya RtuoMmeM bhI mUMgakI dAla Adi karake rahita dahIko nahIM khAvai, aura zahadake vinA dahI ko nahIM khAvai, aura ghata tathA misarIke vinA dahIko nahIM khAvai, aura AMmaleke cUrNake vinA dahIko nahIM khAvai aura nityaprati dahIko nahIM khAvai, aura jyAde dIko nahIM khAvai // 32 // jvarAsRpittavIsarpakuSThapAMDubhramapradam // takraM lagha kaSAyAmlaM dIpanaM kaphavAtajit // 33 // jo isavidhise anyavidhi karake dahIko khAvai to jvara-raktapitta--visarpa--kuSThapAMDu--bhrama-kI utpatti hotIhai, aura takra karthAt chAcha halakAhai kasailA aura khaTTAhai, dIpanahai kapha aura vAtako jItatAhai / / 33 // zophodarArthIgrahaNIdoSamUtragrahArucIH // plIhagulmaghRtavyApadgarapANDDAmayAn jayet // 34 // zojA-udararoga-bavAsIra-grahaNadioSa-mUtragraha-aruci-plIhA arthAt tillIroga-gulma-ghRtake pAnase upajA roga-viSa-pAMDu-rogoMko jItatA hai // 34 // tadvanmastu saraM srotaHzodhi viSTambhajillaghu // navanItaM navaM vRSyaM zItaM varNabalAgnikRt // 35 // For Private and Personal Use Only Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (47) dahIke pAnImaiMbhI yehI guNa haiM, paraMtu dahIkA pAnI sara hai, aura strotoMko zodhatAhai, aura viSTaMbhako jItatA haiM halakA hai. navIna naunI ghRta vRSya hai, zItala hai, varNa-bala-agni-ko karatAhai // 35 // saMgrAhi vAtapittAsRkSayAzoMditakAsajit // kSIrodbhavaM tu saMgrAhi raktapittAkSirogajit // 36 // saMgrAhI arthAt staMbhanahai, aura vAtaroga-pitta rakta-kSaya-bavAsIra--lakuvAvAta-khAMsI-ko jatitAhai, dUdhase upajA naunI ghRta staMbhanahai, raktapitta aura netrarogako nAzatA hai // 36 // zastaM dhIsmRtimedhAgnibalAyuHzukracakSuSAm // bAlavRddhaprajAkAntisaukumAryasvarArthinAm // 37 // buddhi-smRti-medhA-agni-bala-vIrya-netrakI icchAvAloMko aura bAlaka vRddha aura saMtati / kAMti / sukumArapanA svarakI icchAvAloMko zreSThahai // 37 // ksstkssiinnpriisrpshstraagniglpitaatmnaam|| vAtapittaviSonmAdazoSAlakSmIjvarApaham // 38 // kSItakSINa-pAMgalA, zastra aura agnikarake glapita zarIravAloMko bhI yahI ghRta hitahai, aura yAta-pitta-viSa-unmAda-zoSa-daridrapanA-jvara-ko nAza karatAhai // 38 // snehAnAmuttamaM zItaM vayasaH sthApanaM param // sahasravIrya vidhibhighRtaM karmasahasrakRt // 39 // yaha vRta saba snahoMmeM uttamahe, zItalahai, avasthAko sthApita karatAhai, aura isake uparAMta anya padArtha nahIM hai, aura hajArahoM tarahake vIryase saMyuktahai aura vidhipUrvaka sevita kiyA pUrvokta naunI ghRta hajArahauM karmoko karatAhai // 39 // madApasmAramUrchAyaziraHkarNAkSiyonijAn // purANaM jayati vyAdhIn vraNazodhanaropaNam // 4 // aura purAtana ghRta mada-apasmAra-mUrcha-zira-netra-kAna-yoni inhoMse upajI vyAdhiyoMko nAzatAhai, vraNako zodhatA hai aura ropita karatAhai // 40 // balyAH kilaattpiiyuussrcikaamornnaadyH|| zukranidrAkaphakarA vissttmbhigurudosslaaH||41|| kilATa khuracaNa Adi dUdhake vikAra balameM hitahai, aura vIrya nIMda kaphako karate haiM aura viSTaMbhI hai, aura bhArI hai aura doSoMko upajAtehaiM / / 41 // For Private and Personal Use Only Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (48) aSTAGgahRdayegavye kSIraghRte zreSThe nindite cAvisambhave // ikSo raso guruH snigdho bRMhaNaH kaphamUtrakRt // 42 // sabaprakArake dUdha aura ghRtoMmeM gAyakA dUdha aura ghRta zreSThahai, aura bheDakA dUdha aura ghRta niMdita hai, IkhakA rasa bhAgahai cikanAhai bRMhaNahai kapha aura mUtrako karatAhai // 42 // vRSyaH zIto'srapittannaH svAdupAkarasaH srH|| so'gre salavaNo dantapIDitaH shrkraasmH||43|| vIryameM hitahai, zItalahai, raktapittako nAzatAhai, aura svAdu rUpa pAka aura rasavAlAhai, aura sarahai, aura Ikhake agrabhAgameM rasa namakake samAna svAduhai, paraMtu daMtoMkarake pIDita kiyA vahI rasa khAMDake samAna hojAtAhai // 43 // mUlAgrajantujagdhAdipIDanAnmalasakarAt // kiJcitkAlaM vidhRtvA ca vikRtiM yAti yaantrikH||44|| mUla agrabhAga kIDoMkarake khAyA huA IkhoMke pIDanase aura malake milApase aura kachuka kAlataka vivRtikarake arthAt kolhUAdimeM prApta huA rasa vikArako prApta ho jAtA hai // 44 // vidAhI guruviSTambhI tenAsau tatra paunndduukH|| zaityaprasAdamAdhuryairvarastamanuvAMzikaH // 45 // isavAsta vidAhI aura viSTaMbha karanevAlA rasa hojAtAhai, paraMtu tina IkhoMke rasoMmeM zItalatA prasannatA madhuratA ina guNoMse saMyukta pauDAkA rasa zreSTahai, aura isase hIna vAMzika ikhakA rasa hotAhai / / 45 // zAtaparvakakAntAranapAlAdyAstataH kramAt // sakSArAH sakaSAyAzca soSNAH kiJcidvidAhinaH // 46 // zAtaparvaka kAMtAra naipAla ina Adi saba Ikha kramase vAMzika Ikhase hIna jAnane arthAt vAMzika Adi ye cyAroM Ikha zItalatA Adi pUrvokta tInaguNoMse hIna haiM, aura kaSAya tathA khArase saMyukta hai aura kachuka garamahaiM aura kachuka vidAhako karanevAlehaiM // 46 // . phANitaM gubhiSyandi cayakRnmUtrazodhanam // nAtizleSmakaro dhautaH sRSTamUtrazakRguDaH // 47 // phANita arthAt kSudraguDarUma huA bhArI hai kaphako karatAhai tridoSako karatAhaiM aura mUtrako zodhatAhai saMskArake vazase nirmala huA guDa ati kaphako nahIM karatAhai mUtra aura viSThAko racatAhai 47 prabhUtakRmimajjAsRGmedomAMsakapho'paraH // hRdyaH purANaH pathyazca navaH zleSmAgnisAdakRt // 48 // For Private and Personal Use Only Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (49) malakarake yukta guDa bahuta kRmi majjA rakta meda mAMsa kaphako karatAhai, purAnA guDa hRdayake artha hitahai, pathyahai aura navIna guDa kapha aura maMdAgniko karatAhai / / 48 // vRSyAH kSatakSINahatA raktapittAnilApahAH // matsyaNDikAkhaNDasitAH krameNa gunnvttmaaH||49|| malase rahita rAba, khAMDa misarI tInoM dhAtuoMko baDhAtehaiM, aura kSatako aura kSINako hitahaiM, raktapitta aura vAtako nAzatehaiM, aura ye tIna kramakarake atiguNavAle haiM // 49 // tadguNA tiktamadhurA kaSAyA yA sazarkarA // dAhaTchardimUrchAsRpittanyaH srvshrkraaH||50|| ina guNoMvAlI ho, aura tikta madhura kasaile rasoMse saMyukta ho, javAsAke rasase banAI jAvai, vaha zarkarA jise lokameM yavAsazarkarA kahate haiM aura saba prakArakI zarkarA arthAt khAMDa dAha tRSA chardi mUrchA raktapittako nAzatIhai.koI kahate haiM.jo durAlabhA arthAt dhamAsAke rasameM banAI jAya vh||50|| zarkarekSuvikArANAM phANitaM ca varAvare // cakSuSyaM chedi tRTzleSmaviSahidhmAstravapittanut // 51 // Ikhake vikAroM meM khAMDa uttamahai aura phANita burA hai netroMmeM hita aura chedita karanevAlA aura tRSA-kapha-viSa-hicakI-raktapittako nAzanevAlA hai // 51 // mehakuSThakRmicchardizvAsakAsAtisAranut // . vraNazodhanasandhAnaropaNaM vAtalaM madhu // // 52 // aura prameha kuSTha kRmi chardi zvAsa khAMsI atisArako nAzanevAlA aura vraNake zodhana saMdhAna ropaNako karanevAlA aura vAtako danevAlA zahadahai // 52 / / / rUkSaM kaSAyamadhuraM tattulyA madhuzarkarA // uSNamuSNA-muSNe ca yuktaM coSNainihanti tat // 53 // aura yahI zahada rUkSatathA madhura hai aura isI zahadake samAna guNoMvAlI zahadakI khADa hai aura yahI zahada garamAI karake yukta manuSya ke artha uSNa padArthose yukta hokara manuSyako mAra detaahai||53|| pracchardane nirUhe ca madhUSNaM na nivAryate // alabdhapAkamAzveva tayoryasmAnnivarttate // 54 // vamanameM aura nirUhabastimeM uSNarUpa zahadakA nivAraNa nahIM hai, kyoMki ina donoMkoMmeM labdhapAkase rahita padArthakA grahaNa nahIM hai arthAt inameM apakka padArthakA grahaNa nahIM kiyA hai // iti ikSuvargaH // 14 // For Private and Personal Use Only Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (50) aSTAGgahRdayetailaM svayonivattatra mukhyaM tIkSNaM vyavAyi ca // tvagdoSakRdacakSuSyaMsUkSmoSNaM kaphakRnna ca // 55 // . saba tela apane kAraNake samAna guNavAle hote haiM arthAt jisa vastukA tela ho usake anusAra guNavAlA hotA hai unameM mukhya tilakA tela hai vaha tIkSNa mada viparati aura vyAptizIla hai. pAna aura abhyAsase doSakaranevAlA, netroMmeM ahita, aura sUkSma garama, strotoMmeM jAnevAlA aura kaphako karanevAlA nahIM hai // 55 // kRzAnAM bRMhaNAyAlaM sthUlAnAM karzanAya ca // baddhaviTkaM kRmighnaM ca saMskArAt sarvadoSajit // 56 // kRza manuSyoMko bRMhaNake artha, sthUloMko kRzakaraneke artha yaha pUrNa hai, * viSTAko bAMdhatA hai, kRmiyoMko nAzatA hai, aura saMskArase saba doSoMko jItatA hai // 56 // satiktoSNamaraNDaM ca tailaM svAdu saraMguru // varmagulmAnilakaphAnudaraM viSamajvaram // 57 // araMDakA tela tikta hai, uSNa hai. svAdu hai, sara hai, bhArI aura varbha gulma kapha vAta udara roga viSamajvara // 17 // rukzophau ca kaTIguhyakoSThapRSThAzrayau jayet // tIkSNoSNaM picchilaM visraM raktaraNDodbhavaM tvti|| 58 // kaTi pRSTha gudA koSTha inhoMke Azritahuye zUla aura zojAko jItatAhai, aura raktaaraMDakA tela atitIkSNa aura atigarama hai picchila hai aura vistra hai // 58 // kaTUSNaM sArSapaM tIkSNaM kaphazukrAnilApaham // laghupittAstravatkoThakuSThA vraNajaMtujit // 59 // sarasoMkA tela kaTu hai garama hai tIkSNa hai aura kapha vIrya vAtako nAzatA hai halakA hai, raktapittako karatA hai koTha kuSTha bavAsIra vraNake kRmiko jItatA hai // 59 // AkSaM svAdu himaM kezyaM guru pittAnilApaham // nAtyuSNaM nimvajaM tiktaM kRmikuSThakaphapraNut // 6 // baheDAko tela svAduhai, zItalahe bAloMmeM hitahai bhArI hai vAta aura pittako haratA hai| nIbakA tela atiuSNa nahIM hai, aura tikta hai kRmi kuSTha kaphako nAzatAhai / / 60 // * rUkhI pavana jaba dehake chidroMko saMkucita karatI hai taba rasauttama prakArase nahIM bahate, rasase rudhirake na baDhanese prANI kRza ho jAtA hai usameM yaha tela sara sUkSma snigdha aura madutAke kAraNa usa rasake bahAnemeM samartha hai isase kRza manuSya isake lagAnese puSTa hote haiM aura vyavAyI sUkSma tIkSNa uSNa aura dastAvara honeke kAraNa zanaiH medako kSaya karatA hai yaha tela lekhana arthAt kRzakArI hai ! For Private and Personal Use Only Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / . . (51) umAkusumbhajaM coSNaM tvagdoSakaphapittakRt // .. vasA majjA ca vAtanI balapittakaphapradau // 61 // alasI aura kusubhAkA tela garama hai, aura tvagdoSa kapha pittako karatA hai aura majA bAtako nAzatI hai, aura bala pitta kaphako detI hai / / 61 // mAMsAnugasvarUpau ca vidyAnmedo'pi tAviva // dIpanaM rocanaM mayaM takSiNoSNaM tuSTipuSTidam // 62 // yaha jisa prANIkA jaisA mAMsa ho usIke anusAra guNavAle haiM, aura ina donoMkI taraha medameM bhI guNa hai, madirA dIpana hai rocana hai tIkSNa hai garama hai tuSTi aura puSTiko detI hai / / 62 / / sasvAdutitakaTukamamlapAkarasaM saram // sakaSAyaM svarArogyapratibhAvarNakRllaghu // 63 // svAgu padArtha saMyukta madirA tikta hai, kaTu hai aura khaTTe pAkavAlI hai, aura khaTTe rasavAlI hai, sara hai aura kaSAya padArthake saMga madirA svara Arogya kAMti varNako karatI hai aura halakI hai|63|| naSTanidrAtinidrebhyo hitaM pittAsradUSaNam // kRzasthUlahitaM rUkSaM sUkSma srotovizodhanam // 64 // aura naSTanIMdavAloMko aura atinIMdavAloMko hita hai, aura raktapittako dUSita karai hai kRza aura sthUla manuSyake artha hita hai, rUkSa hai sUkSma hai aura srotoMko zodhatI hai // 64 // vAtazleSmaharaM yuktyA pItaM viSavadanyathA // guru tridoSajananaM navaM jIrNamato'nyathA // 65 // yuktikarake pAnakarI madirA bAta aura kaphako haratI hai, aura anyathA pAnakarI madirA viSake samAna hai // 65 // peyaM noSNopacAreNa na virktkssudhaaturaiH|| nAtyarthatIkSNamRdvalpasaMbhAraM kaluSaM na ca // 66 // aura garama upacAra karanevAleko aura julAbaliyeko aura kSudhAse pIDitako madirA pAnI nahIM aura madirAko ati pIvai nahIM aura tIkSNamadirAko na pIvai komala aura alpa saMbhAra arthAt nyUnadravyayukta madirAko pAvai aura mailI madirAko pIvai nahIM // 66 // gulmodarA grahaNIzoSahRt snehanI guruH // surA'nilanI medo'sRstanyamUtrakaphAvahA // 67 // madirA; gulma udararoga bavAsIra saMgrahaNI zoSako haratIhai, aura snehita karatIhai, bhArI hai vAtako nAzatIhai aura meda rakta dUdha mUtra kaphako detIhai // 67 // For Private and Personal Use Only Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra (52) www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdaya tadguNA vAruNI hRdyA laghutIkSNA nihanti ca // zUlakAsava mi zvAsavibandhAdhmAnapInasAn // 68 // aura aisehI guNoMvAlI vAruNI madirA hai, yaha suMdara hai halakI aura tIkSNahai zUla khA~sI chardi zvAsa vibaMdha AdhmAna panisako nAzatI hai. AdhmAna -( aphArA ) dUra kare hai srotoM meM lepana karane se doSoM ko dUra karatI hai // 68 // nAtitItramA ladhvI pathyA vaibhItakI surA || vraNe pANDAmaye kuSThe na cAtyarthaM virudhyate // 69 // baheDekI madirA atitIkSNamadavAlI nahIM hai, aura halakI hai, pathya hai vraNameM pANDurogameM kuSTameM ativiruddha nahIM haiM // 69 // yathAdravyaguNo'riSTaH sarvamadyaguNAdhikaH // grahaNIpANDukuSThArzaH zophazoSodarajvarAn // 70 // dravyoM ke anusAra guNoMvAlA aura madirA se adhika guNoMvAlA ariSTa hai, arthAt jaise dravyoMse banAyA jAya vaisAhI guNa rakhatA hai, yaha grahaNIdoSa - pAMDu kuSTa-- bavAsIra - zojA- zoSa - udararogajvarako nAzatA hai jo pakI huI auSadhoMko jalase arthAt kAtha Adise madya banatA hai use ariSTa kahate haiM // 70 // hanti gulmakRmiplIhAna kaSAyaH kaTuvAtalaH // mArka lekhanaM hRdyaM nAtyuSNaM madhuraM saram // 71 // gulma kRmi laharogako nAzatA hai. kasailA hai kaTu hai aura vAtako karatA hai munakkA dAkhoM kI madirA lekhana hai suMdara hai atigarama nahIM hai madhura hai sara hai // 71 // alpapittAnilaM pANDumehArIH kRminAzanam // asmAdalpAntaraguNaM khArjUraM vAtalaM guru // 72 // alpavitta aura vAtako kareM hai aura pAMDu meha kRmi bavAsIrako nAzatI hai aura isase alpa guNoMvAlI khajUrakI maMdirA hai yaha vAtako karatI hai aura bhArI hai // 72 // zArkaraH surabhiH svAdurhayo nAtimado laghuH // sRSTamUtrazakRdvAto gauDastarpaNadIpanaH // 73 // khAMDasaMbaMdhI madirA sugaMdhita hai svAduhai suMdara hai atimadavAlI nahIM hai, halakI hai guDasaMbaMdhI madirA mUtra viSThA vAtako racatI hai tarpaNa aura dIpana hai // 73 // vAtapittakaraH sIdhuH snehazleSmavikArahA // medaHzophodarArzoghnastatra pakkaraso varaH // 74 // For Private and Personal Use Only Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhopATIkAsamaitam / (53) sIdhu vAta aura pittako karatAhai; aura snehavikAroMko aura kaphake vikAroMko nAzatAhai meda zojA udararoga bavAsIrako nAzatAhai aura donoMtarahake sIdhuoMmeM pakka rasavAlA sIdhu zreSTha hai Ikhake pakAye rasameM jo madya banAyAjAtAhai use sIdhu kahatehaiM // 74 // chedI madhvAsavastIkSNo mehapInasakAsajit // raktapittakaphoklodi zuktaM vAtAnulomanam // 75 // mAdhavI madirA chedanI hai tIkSNahai aura meha-pInasa--khA~sIko jItatI hai zukta raktapittako aura kaphako utkledita kara hai aura vAtakA anuloma karaihai // 75 // bhRzoSNatIkSNarUkSAmlahRdyaM rucikaraM saram // dIpanaM zizirasparza pANDukRminAzanam // 76 // atiuSNahai tIkSNahai rUkSa hai khaTTA hai, suMdara hai aura ruciko karatA hai sara hai dIpana hai aura zItalarUpa sparzase saMyukta hai aura pANDu dRSTi-kRmiko-nAzatAhai / / 76 // guDekSumadyamA-kazuktaM laghu yathottaram // kandamUlaphalAdyaM ca tadvadvidyAttadAsutam // 77 // guDake zuktase IkhakA zukta halakA hai aura Ikhake zuktase madirAkA zukta halakAhai aura madirA ke zuktase munakkAoMkA zukta halakA hai, kaMda-mUla-phalaAdikA jo zukta hai tisakI taraha guDa zukta AdikebhI zukta jAnane; zukta arthAt sirakA // 77 // zANDAkI cAsataM cAnyatkolAmlaM rocanaM laghu // dhAnyAmlaM bhedi tIkSNoSNaM pittakRtsparzazItalam // 78 // zAMDAkI aura vinAkahebhI Asuta kAlakarake khaTTe hojAtehaiM arthAt svayaM nahIM, ye rocanahaiM, aura halake haiM kAMjI bhedana karatIhaiM tIkSNa hai garama hai pittako karatI hai aura zItalasparzase saMyukta hai. sarasoMke rasameM zAlicAvaloMkA cUna DAlakara jo banAte haiM athavA kaMdamUla phala pattoMke dravameM rAI DAlakara jo kAMjI banAtehaiM use zANDAkI kahate haiM / jo kevala kaMdamUlAdikoMmeM masAlA, rAI Adi DAlakara rahanade use Asuta ( AcAra ) kahate haiM // 78 // zramalamaharaM rucyaM dIpanaM bastizUlanut // zastamAsthApane hRdyaM laghu vAtakaphApaham // 79 // zrama aura glAniko haratI hai, rucimeM hitahai, dIpana hai bastike zUlako nAzatI hai, Ara AsthApanakarmameM prazastahai, suMdara hai halako hai vAta aura kaphako nAzatI hai // 79 // mUtraM gojAvimahiSIgajAzvoSTrakharodbhavam // pittalaM rUkSatISNoSNaM lavaNAnurasaM kaTu // 80 // For Private and Personal Use Only Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org (54) aSTAGgahRdaye gAya-bakarI-bhaiMsa--hAthI-azva - UMTa - gadheke mUtra pittako dete haiM, gasma haiM tIkSNa haiM pazcAt salonA rasase saMyukta haiM kaTu haiM // 80 // kRmizophodarAnAhazUlapANDukaphAnilAn // gulmArucivipazvitra kuSThAzasi jayeSu // 81 // aura kRmi - zojA - udararoga -- apharA- zUla - pAMDu - kapha - bAta - gulma- aruci - vipazvitra kuSThabavAsIra ko harate haiM, aura halake haiM // 81 // toyakSIrekSatailAnAM vagairmadyasya ca kramAt // iti dravaikadezo'yaM yathAsthUlamudAhRtaH // 82 // pAnI - dUdha - Ikha - tela - inhoM ke baga karake aura madirA ke vargakarake kramase dravapadArthoM kA eka deza sthUla prakaraNake anusAra prakAzita kiyA // 82 // iti verInivAsivaidyapAMDetaravidattazAkhyanuvAditA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne paMcamo'dhyAyaH // 5 // SaSTho'dhyAyaH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir -000/ athAto'nnasvarUpavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // isake anaMtara annasvarUpavijJAnayinAmaka adhyAyako vyAkhyAna kareMge / rakto mahAn sakalamastUrNakaH zakunAhRtaH // sArAmukho dIrghazUko rodhazUkaH sugandhakaH // 1 // raktazAlI mahAzAlI kalama tUrNaka zakunAhRta sArAmukha dIrghazuka rodhaka sugaMdhaka // 1 // magadhadezameM, mahAtaNDula kazmIra meM, zakunAhRta- haMsarAja uttarakuru meM sArAmakha - kRSNazuka- dIrghazukazuklAkAra rAghrapuSpa rodhapuSpake AkAravAlA sugaMdhaka gaMdhazAlinAmaseM jAlaMdharAdimeM vikhyAta haiM // 1 // pataMgAstapanIyAzca ye cAnye zAlayaH zubhAH // svAdupAkarasAH snigdhA vRSyA baddhAlpavarcasaH // 2 // pataMga--tapanIya-inaAdi-anyabhI zubharUpa zAli cAvala pArka meM aura rasameM svAdu hai aura cikane haiM vRSya haiM baddha aura alpa viSThAko karate haiM // 2 // kaSAyAnurasAH pathyA laghavo mUtralA himAH // zUkajeSu varastatra raktastRSNAtridoSahA // 3 // pazcAt kasaile rasavAle haiM pathya haiM halake haiM, mUtrako upajAte haiM, zItala haiM aura mahAzAli kalama Adi cAvaloMmeM raktazAli zreSTha haiM, ye tRSA aura tridoSako harate haiM // 3 // For Private and Personal Use Only Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (55) mahAstasyAnukalaMmastaM cApyanu tataH pare // yavakA hAyanAH paaNsubaasspnaissdhkaadyH||4|| raktazAlike pazcAt mahAzAli zreSTha hai, aura mahAzAlike pazcAt kalamazAla zreSTha arthAt mAhAzAlise kalama kachukahInahai, aura tisa kalamase pazcAt anya lavazAli zreSThahai aura yavaka-hAyana pAMsubASpa naiSadhakAdi yebhI zAlivizeSa haiM / / 4 // svAdRSNA guravaH snigdhAHpAkemlAH shlessmpittlaaH|| sRSTamUtrapurISAzca pUrvaM pUrvaM ca ninditaaH||5|| ye saba svAdu hai garama haiM bhAre hai cikane hai pAkameM khaTTe haiM kapha aura pittako dete haiM mUtra aura viSThAko racate haiM ye pUrva 2 kramase niMdita haiM // 5 // snigdho grAhI guruH svAdustridoSaghnaH sthiro himH|| SaSTiko vrIhiSu zreSTho gaurazcAsitagaurataH // 6 // sAThI cAvala cikanA hai staMbhana hai bhArI hai svAdu hai tridoSako nAzatAhai sthira hai zItala hai aura brIhiyoMmeM zreSTha hai, aura kRSNatA sahita sapheda sAThI cAbalase sapheda sAThI cAvala zreSTha hai||6|| tataH krmaanmhaabiihikRssnnviihijtuumukhaaH|| kukkuTANDakapAlAkhyapArAvatakazUkarAH // 7 // __ mahAbIhi varSAmeM pakate haiM yaha chaDanese saphedaraMgake hote haiM derameM pakate haiM, jisake tuSa aura taMdula kAle haiM vaha kRSNavIhi, jisakemukhakA varNa lAkhake samAna ho vaha jatumukha jisakA AkAra muragake aNDake samAna ho vaha kuchuTANDa / ityAdi jAnne / pIche kramase mahAvrIhi kRSNavIhi jatumukha kukuTAMDa kapAlAkhya pArAvataka sUkara // 7 // vrkodaalkojjvaalciinshaarddrduraaH|| gandhanAH kuruvindAzca guNairalpAntarAH smRtaaH||8|| varaka-uddAlaka--ujjvAla-cIna--zArada-dardura-gaMdhana-kuruviMda ye saba vrIhi arthAt cAvala sAThI cAvalase guNoMkarake kramase hInahaiM // 8 // svAduramlavipAko'nyo vrIhiH pittakaro guruH // bahumUtrapurISoSmA tridoSastveva pATalaH // 9 // ina sAThI Adi cAvaloMse anya vrIhisaMjJaka cAvala svAduhai, pAkameM khaTTA pittako karatAhai, bhArI hai aura mUtra--viSTA-garamAIke bahutapanese yukta hai, aura pATalabIhi tridoSako karatAhai // 9 // kaGgukodravanIvArazyAmAkAdi himaM lghu|| For Private and Personal Use Only Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 56 ) aSTAGgahRdaye tRNadhAnyaM pavanakulekhanaM kaphapittahRt // 10 // kAMganI - kodU - nIvAra - zAmaka - ina Adi tRNa anna zItala aura halakA hai aura vAtako karatA hai lekhana hai kapha aura pitta ke haratA hai // 10 // bhagnasandhAnakuttatra priyabRMhaNI guruH // kauradaSaH paraM grAhI sparzazIto viSApahaH // 11 // tinhoMmeM kAMganI TUTeko joDatI haiM, aura dhAtuoM ko puSTa karatI hai, aura bhArI hai aura kodU uttama staMbhana hai, aura sparzameM zItala hai aura viSako nAzatI haiM // 11 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rUkSaH zIto guruH svAduH saroH vidhAtakRdyavaH // vRSyaH sthairyakaro sUtramedaH pittakaphAJjayet // 12 // jaya rUkhA hai zItala hai bhArI hai svAdu hai sara hai viSThA ke trighAtako karatA hai aura vRSya hai sthiratAko karatA hai, aura mUtra meda - pitta-kaphako jItatA hai // 12 // pInasazvAsakAsorustambhakaNThatvagAmayAn // nyUno yavAdanyayavo rUkSoSNo vaMzajo yavaH // 13 // aura pInasa - zvAsa-khAMsI - UrurataMbha - kaMTharoga - tvacAroga - dhAnyako jItatA hai aura zuka dhAnya vizeSa jaba isa pUrvokta jabase hIna hai, aura vaMzase upajA jaba rUkhA aura garama hai // 13 // vRSyaH zIto guruH snigdho jIvano vAtapittahA // sandhAnakArI madhuro godhUmaH sthairyakRtsaraH // 14 // gehUM vRSya he zItala hai bhArI hai cikanA hai jIvana hai bAta aura pittako nAzatA hai aura TUTI huI jAMgha Adiko joDatA hai aura madhura hai aura sthiratAko karatA hai sara hai // 14 // pathyA nandImukhI zItA kaSAyamadhurA laghuH // mudgADhakImasUrAdi zimbIdhAnyaM vibandhakRt // 15 // naMdImukhI arthAt dIrgha sUkSma gehUM anna pathya hai, zItala hai kasailA aura madhura hai aura halakA hai aura mUMga - tUrI - masUra - inaAdi zivI anna vibaMdha karatA hai // 15 // kaSAyaM svAdu saMgrAhi kaTupArka himaM laghu // medaH zleSmAkhapiteSu hitaM lepopasekayoH // 16 // aura kasailA hai svAdu hai staMbhana hai pAkameM kaTu hai zItala hai halakA hai aura meda kapha-raktapitta ina rogoM ke artha lepa aura upasekameM hita hai // 16 // aise sugo'lpacalaH kalAyastvativAtalaH // rAjamApo'nilaka rUkSo bahuzakRdguruH // 17 // For Private and Personal Use Only Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (57) * tinhoMmeM mUMga hitahaiM yaha alpavAtako karatAhai maTara atizayaH karake vAtako karatAhai, caulA vAtako karatAhai, rUkhAhai bahutase viSThAko upajAtAhai aura bhArI hai // 17 // uSNAH kulatthAH pAke'mlAH zukrAzmazvAsapInasAn // kAsArza:kaphavAtAMzca ghnanti pittAsradAH param // 18 // kulathI; garamahai pAkameM khaTTI hai, aura vIrya-patharI-zvAsa-pInasako haratI hai aura khAMsI-bavAsIra-kapha-vAtako nAzatIhai, aura vizeSatAse raktapittako detI hai // 18 // niSpAvo vAtapittAtrastanyamUtrakaro guruH|| saro vidAho dRkzukrakaphazophaviSApahaH // 19 // moTha; vAta-raktapitta-dUdha-ko karatIhai, bhArIhai, sarahai, vidAhI hai. aura dRSTi-vIrya-kaphazojA viSako nAzatIhai // 19 // mASaH snigdho balazleSmamalapittakaraH srH|| gurUSNo'nilahA svAduH zukravRddhivirekakRt // 20 // uDada cikanA hai, aura bala-kapha-mala-pittako karatA hai, sara hai bhArI hai garama hai vAtako nAzatA hai, svAdu hai vIryakI vRddhi aura virekako karatAhe // 20 // phalAni maassvdvidyaatkaakaannddolaatmguptyoH|| uSNastvacyo himaH sparza kezyo balyastilo guruH // 21 // kaTabhI aura kauMcake bIjabhI uDadake samAna phalavAle jAnane; tila garamahai rucimeM hita hai sparzameM zItala hai vAloMko baDhAtA hai balako karatAhai aura bhArI hai / / 21 // alpamUtraH kaTuH pAke medhaagnikphpittkRt|| snigdhomA svAdustiktoSNA kaphapittakarI guruH // 22 // mUtrakI alpatAko karatAhai, pAkameM kaTuhai, buddhi-agni-kapha-pittako krtaahai| alasI;cikanI hai, svAdu hai, tiktahai, garamahai, kapha aura pittako karatIhai bhArIhai / / 22 // 'hazukrahRt kaTuH pAke tadvadIjaM kusumbhajam // mASo'tra sarveSvavaro yavakaH zUkajeSu ca // 23 // dRSTi aura vIryako haratI hai, pAkameM kaTu hai, aura kusuMbhake bIjameMbhI yehI guNa hai; ina ziMbI annoMmeM uDada zreSTa nahIM hai, aura zUka annoMmeM java zreSTa nahIM hai // 23 // navaM dhAnyamabhiSyandi laghu saMvatsaroSitam // zIghrajanma tathA sUpyaM nistuSaM yuktibharjitam // 24 // For Private and Personal Use Only Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (58) aSTAGgahRdaye- navIna anna kaphako karatA hai aura eka varSase uparAMtakA anna halakA hai, aura zIghra janmavAlI mUMga AdikI dAla halakI hai, aura tuSase rahita tathA yuktikarake bhunA huA annabhI halakA hai // 24 // maNDapeyAvilepInAmodanasya ca lAghavam // yathApUrva zivastatra maNDo vAtAnulomanaH // 25 // maMDa- peyA - vilepI-cAvala ye pUrva 2 kramase halake haiM paraMtu tinhoMmeM maMDa zreSTha hai aura vAtakA anuloma karatA hai dravyase caugunA pAnI DAlakara auTAvai jaba lapasakei samAna gADhI aura cipaTa - nevAlI hojAya use vilepI kahate haiM yaha dhAtuvRddhi aura zarIrako puSTa karatI hai dravyase caudaha guNAM pAnI meM DAlakara patalI pejakI samAna aura kucha vhesadAra hone paryanta auTAnaisai usako peyA kahate haiM, peyAkI apekSA kucha gADhIko yUSaM kahate haiM; peyA bahuta halakI hokara malAdiko staMbhana aura dhAtu puSTa karatI hai. chaH gune pAnI meM dravyako DAlakara auTAvai jaba gADhA hojAya usai yUSa kahate haiM, yavAhI dUsare nAma kRsara aura ghanA hai yaha zarIrapuSTi pyArI aura vAyukA nAza karate haiM, cArapala binA phaTake bArIka cAvaloM ko caudaha gune pAnI meM DAlakara auTAvai jaba sIja jAya taba mAMDa nikAlale, yaha cAvaloM kA bhAta madhura aura halakA hai / zuddha cAvaleM ko caudaha gune pAnI meM DAlakara auTa jaba cAvala sIjajAya~ taba mAMDa nikAlale, isa mAMDako zuddhamaNDa kahate haiM / isameM soMTha seMdhAnamaka milAkara pive tau annakA pAcana aura dIpana arthAt agni dIpta hotI hai // 25 // tRDglAnidoSazoSaghnaH pAcano dhAtusAmyakRt // strotomArdavakRt svedI sandhukSayati cAnalam // 26 // aura tRSA - glAni-doSa - zoza inhoMko nAzatA hai pAcana hai aura dhAtuoMkI samatAko karatA hai aura srotoM kI komalatAko karatA hai aura pasInAko upajatA haiM aura jaTharAgniko jagAtA hai // 26 // kSuttRSNAglAnidaurbalyakukSirogajvarApahA // malAnulomanI pathyA peyA dIpanapAcanI // 27 // peyA; kSudhA tRSA-glAni - durbalapanA - kukSiroga-ubara inhoMko nAzatI hai, aura maTako anuloma karatI hai, pathya hai dIpana aura pAcana hai || 27 // vilepI grAhiNI hRdyA tRSNAghnI dIpanI hitA || vraNAkSirogasaMzuddhadurbala snehapAyinAm // 28 // vilepI staMbhana hai suMdara hai tRpAko nAzaihai, dIpana aura vraNa - netraroga vAloM ko aura acchI taraha zuddhayeko aura durbalako aura sneha pInevAloMko hita hai // 28 // sudhautaH prasrutaH snigdho'tyaktoSmA caudano laghuH // yazcAgneyauSadhakkAthasAdhito bhRSTataNDulaH // 29 // For Private and Personal Use Only Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (59) suMdara dhoyA huA aura acchItaraha jhArA huA aura galAyA huA aura svedita kiyA cAvala halakAhai, aura cItA Adi auSadhoMke vAtha karake sAdhita kiyA cAvala atihalakA hai, aura bhune huye cAvaloMko phira pakAvai vaha bhAta ati ati halakAhai // 29 // viparIto guruH kSIramAMsAdyairyazca saadhitH|| iti dravyakriyAyogamAnAdyaiH sarvamAdizet // 30 // isase viparIta; arthAt jo ina lakSaNoMse yukta nahIM hai vaha bhArIhai aura jo kSIra mAMsa Adise siddha kiyA hai vaha bahuta bhArI hai aise pUrvokta aura vakSyamANa kriyAyogako mAna arthAt pramANake dvArA Adezita karai / / 30 // bRMhaNaH prINano vRSyazcakSuSyo aNahA rasaH // maudgastu pathyaH saMzuddhavraNakaNThAkSirogiNAm // 31 // mAMsakA rasa dhAtuoMko baDhAtAhai zarIrako puSTa karatAhai vIryako baDhAtAhai netroMmeM hitahai aura vraNarogako nAzatAhai mUMgoMkA rasa saMzuddha vraNarogI-kaMTharogI-netrarogIko pathya hai sneha , zuMThI Adise yukta rasa hotA hai // 31 // vAtAnulomI kaulattho gulmatUnipratUnijit // tilapiNyAkavikRtiH zuSkazAkaM virUDhakam // 32 // kulathIkA rasa vAtako anuloma karatA hai aura gulma-tUnI-pratUnI-ina rogoMko nAzatA hai. tilakI vikRti aura khalakI vikRti sUkhA zAka aMkurita khetI jo mala arthAt vAtAdi doSake kopako zAnta karake paraspara baddha athavA abaddhoMko pRthak 2 kara nIceko girAvai athavA mUtra purISoMkA baMdha koSTha svaccha kara malAdikoMko adhobhAgameM prAptakarai gudAdvArA nikAlai vaha auSadhI anuloma hai // 32 // zANDAkI vaTakaM dRgnaM doSalaM glapanaM guru // __ rasAlA bRMhaNI vRSyA snidhA balyA ruciprdaa||33|| zAMDAkI-vaDA-ye saba dRSTiko nAzatehaiM doSoMko upajAtehaiM aura AnaMdakA kSaya karatehaiM bhArahaiM, rasAlA; bRMhaNI hai vIryako baDhAtIhai cikanI hai balameM hitahai aura ruciko detIhai // 33 // zramakSuttRTklamaharaM pAnakaM prINanaM guru // viSTambhi matralaM hRdyaM yathAdravyaguNaM ca tat // 34 // pAnaka arthAt pannA parizrama-bhUkha-tRSA-glAni-ko haratAhai aura manako prasanna karatAhai bhArI hai viSTaMbhI hai,mUtrako upajAtA hai manoharahai aura dravyake anusAra guNako detAhai, yaha kaccI Ama ko oTAkara usameM bUrA kAlImirca Adi tathA imalImeM bUrA Adi DAlakara banAyA jAtAhai // 34 // For Private and Personal Use Only Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 60 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir lAjAstRTchadyetIsAramehamedaH kaphacchidaH // kAsapittopazamanA dIpanA laghavo himAH // 35 // lAjA arthAt dhAnakI khIla tRSA - chardi - atisAra - prameha - meda - kapha - inhoMko nAzatI hai, khAMsI pittako zAMta karatI hai aura dIpana hai halakI haiM zati hai || 35 // // pRthukA guravo balyAH kaphaviSTambhakAriNaH dhAnA viSTambhinI rUkSA tarpaNI lekhanI guruH // 36 // pRthuka arthAt tupase rahita aura bhraSTa aura musalase hata aisA anna kapha aura viSTaMbhako karatA hai bhArI haiM bala meM hita hai, dhAnA arthAt bhune huye jaba AdikI vANI viSTaMbha karatI hai rUkhI hai tRpta karatI hai lekhanI hai bhArI hai // 36 // saktavo laghavaH kSuttRTmanetrAmayatraNAn // ghnanti santarpaNAH pAnAt sadya eva balapradAH // 37 // sattU halake haiM aura bhUkha - tRSA-zrama -zrama-netraroga- - vraNa - inhoMko nArAte haiM aura tRpti karate haiM aura pAna karanese tatkAla balako dete haiM // 37 // nodakAntaritA na dvirna nizAyAM na kevalAn // na bhuktvA na dvijaizchittvA saktUnadyAnna vA bahUn // 38 // .tina sattuoMke madhyameM pAnI pIkara phira sattUkA pAna nahIM kareM, aura do bAra sattUkA pAna nahIM kare aura rAtri meM sattUkA pAna nahIM kare aura akele sattUkA pAna nahIM karai, aura bhojanako khAke pIche sacukA pAna nahIM karai aura daMtoMse chedita karake sattUkA pAna nahIM kareM aura bahuta se sattuoM ko khAvai nahIM // 38 // piNyAko glapano rUkSo viSTambhI dRSTidUSaNaH // ferral asopacayavarddhanaH // 39 // deart guruH piNyAka arthAt tila Adiko pIDitakarake bacA huA kalka glAniko karatA hai rukhA hai viSTaM - bhI hai dRSTiko dUSita karatA hai; besavAra arthAt sUMTha - dhaniyAM - jIrA - hIMga - ghRta- ina Adi karake pakAyA mAMsa bhArI hai cikanAhe aura zarIrako aura balako baDhAtA hai || 39 // muhAdijAstu guravo yathAdravyaguNAnugAH // kukUlakapara bhrASTra kandraGgAravipAcitAn // 40 // mUMga Adike besabAra bhArehaiM aura dravya ke anusAra guNoM ko dete haiM. kukUla arthAt gAyakA gobara ke gosoMkA cUrNa karpara arthAt agnikarake tapta kapAla - bhrASTa - kaMDu - aMgAra - inhoMpai pakAye huye apUpa arthAt mAlapura // 40 // For Private and Personal Use Only Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / ekayo nIlaghUnvidyAdapUpAnuttarottaram // hariNakuraGgarkSagokarNamRgamAtRkAH // 41 // uttarottara kramase. halake haiM aura hariNa - eNa - kuraMga - RkSa - gokarNa - mRga - mAtRka // 41 // zazazambaracAruSkazarabhAdyA mRgAH smRtAH // lAvavarttIkavArttIraraktavartmakakukkubhAH // 42 // zaza - rA - zaMbara - cAruSka - zarabha ina Adi daza mRga kahe haiM aura lAvA - vartaka- arthAt vanaciDA vAtara- raktavartmaka- vanamuragA // 42 // (61) kapiJjalopacakAkhyacako rakurubAhavaH // varttako varttikA caiva tittiriH krakaraH zikhI // 43 // kapiMjala arthAt papeyyA - upacakra arthAt haMsAvazeSa - cakora - kuru-kurupakSI - varta-katItaragAMjiNapakSI - karaDhoka pakSI - mora // 43 // tAmracUDAkhyabakaragonardagirivartikAH // tathA zAradendrAbhavAraTAceti viSkirAH // 44 // muragA - karapakSI - gonardapakSI - parvatavAsI - tItarapakSI - zArapadapakSI - kaMkapakSI pakSivizeSa bAraTapakSI ye viSkirasaMjJaka pakSI // 44 // jIvajIvaka dAtyUhabhRMgAhvazukasArikAH // laTAkokilahArItakapaticaTakAdayaH // 45 // cakorabheda - jalakAka - bhorA - totA-mainA - gAMva cimaNI- koIla-tilagiru pakSI - kapota-ciDA ina Adi pakSI // 45 // pratudA bhekagodhAhizvAvidAdyA vilezayAH // gokharAzvataroSTrAzvadvIpisiMharkSavAnarAH // 46 // pratuda kahAte haiM, aura meMDaka - godhA - sarpa - seha - Adi jIva bilezaya kahAte haiM / aura gAya - kharakhiccara - UMTa - azva-gaiMDA - siMha - rIcha-vAnara // 46 // mArjAramUSakavyAghravRkavazrutarakSavaH // lopAkajambukazyena cASavAntAdivAyasAH // 47 // bilAva -mUSA- vyAghra - bheDA-nolA - tirakhu - lopAkhyagIdaDa - godaDa - zikarA - papaiyyA-kuttA - kAka // 47 // zazaghnIbhAsa kuraragRdhrolUkakuliMgakAH // dhUmikA madhuhA ceti prasahA mRgapakSiNaH // 48 // For Private and Personal Use Only Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (62) aSTAGgahRdayezazAhAriNI-gAMdhavizeSa-karaDhoka pakSI-gadhi-ulUka-kAlA-ciDA dhUmyATa pakSI-madhuhAjIva-ye pazu aura pakSI prasaha kahAtehaiM // 48 // vraahmhissnykurururohitvaarnnaaH|| sRmarazcamaraH khago gavayazca mhaamRgaaH||49|| zUkara-bhaiMsA-sAvara-rurumRga-rohitamRga-hAthI-mahAzUkara-camaramRga-auMDA-rola ye mahAmRga kahAtehaiM // 49 // hNssaarskaadmbvkkaarnnddvplvaaH|| vlaakotkroshckraahvmdgukraunycaadyo'pcraaH||50|| haMsa-sArasa-kalahaMsa-bagalA-kAkasarIkhA pakSI-krauMcapakSI vizeSa-muragAI-peMcApakSAcakavA pakSI-mAludhAna-sarpa-kuMja-Adi pakSI jalacArI kahAtahaiM // 50 // matsyA rohitpaatthiinkumkummiirkrkttaaH|| zuktizaMkhoDrazambUkazapharIvarmicandrikAH // 51 // rohita-pAThIna-kachuvA-cuMbhIra-kakerA-zukti-zaMkha-uDU-zaMbUka-zapharI-barmi caMdrikA 51 culakInakramakarazizumAratimigilAH // rAjIcilicimAdyAzca mAMsamityAhuraSTadhA // 52 // culakI-maccha-makaramaccha-zizumAra-timigila-rAjI-cilacima-ye saba matsyasaMjJaka kahAtehaiM aise ATha prakAroM karake mAMsako vaidyoMne kahAhai // 52 // yoniSvajAvI vyAmizragocaratvAdanizcite // AdyAntyA jAMgalAnUpA madhyau sAdhAraNau smRtau // 53 // pUrvokta ina ATha yoniyoMmeM mizrarUpa dezameM viSayavAlI honese vakarI aura bheDa anizcitahai, arthAt jAMgala dezameMbhI hotI hai, aura anUpadezameMbhI hotIhai, aura AdimeM honevAle arthAt mRga viskira-pratuda-ye jAMgalahaiM, aura aMtameM honevAle arthAt zUkara jalacArI maccha Adi ye saba anUpa haiM, aura madhya arthAt bilezaya aura prasahasaMjJaka jIva sAdhAraNa arthAt jAMgala aura anUpa dezameM vicaranevAle haiM // 53 // tana baddhamalAH zItA laghavo jAMgalA hitaaH|| pisottare vAtamadhye sannipAte kphaanuge|| 54 // tIna prakArake dezoMmeM basanevAle jIvoMmeM jAMgala jIva malako bAMdhatehaiM, zItala haiM, halake haiM aura pittakI adhikatAvAle aura bAtakI madhyatAvAle aura kaphakI hInatAvAle sannipAtameM hita haiN54| dIpanaH kaTukaH pAke grAhI rUkSo himaH zazaH // ISaduSNA guruH snigdhA bRMhaNA vrtkaadyH|| 55 // For Private and Personal Use Only Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsasetam / (63) kharagoza zazA dIpana hai pAkameM kaTu hai staMbhana hai rUkhA hai aura zItala hai aura vartakase lagAyakara jAMgala jIvoMkI samAptitaka saba jIva kachuka garama haiM bhArI haiM cikane haiM aura dhAtuoMko baDhAtehai // 55 // tittiristeSvapi varo medhAgnivalazukrakRt // grAhI varyo'nilodriktasannipAtaharaH param // 56 // tinhoMmeM tItara zreSTha hai aura buddhi-agni-bala-vIrya-ko karatA hai, staMbhana hai varNameM hita hai aura vAtAdhika sannipAtako haratA hai // 56 // nAtipathyaH zikhI pathyaH zrotrasvaravayodRzAm // tadvacca kukkuTo vRSyo grAmyastu zleSmalo guruH // 57 // ___ mora atipathya nahIM hai paraMtu kAna-svara-avasthA dRSTi-ina vikAravAloMko pathya hai aura muragAbhI morake samAna guNoMvAlA hai, paraMtu vIryako baDhAtA hai, aura gAmameM rahanevAlA muragA kaphako karatA hai aura bhArI hai // 17 // medhAnalakarA hRdyAH krakarAH sopckrkaaH|| guruH salavaNaH kANakapotaH sarvadoSakRt // 58 // kakara arthAt kareTu bheda aura upacakraka buddhi aura agniko karatA hai, aura kANakapota bhArI hai salonA hai aura saba prakArake doSoMko karatA hai // 18 // caTakAH zleSmalAH snigdhA vAtaghnAH zukralAH param // gurUSNasnigdhamadhurA vargAzcAto yathottaram // 59 // caTaka arthAt ciDe kaphako karate haiM cikane hai vAtako nAzate haiM, aura vIryako atizaya baDhAte haiM aura isake anaMtara bilezaya Adi vargake jIva uttarottara kramase bhArIpana garamapana cikanApana madhurapanase adhika haiM // 59 // mUtrazukrakRto balyA vAtanAH kphpittlaaH|| zItA mahAmRgAsteSu kravyAdAH prasahAH punH||60|| aura uttarottara kramase hI mUtra aura vIryako karate haiM, aura balameM hita haiM aura vAtako nAzate haiM, kapha aura pittako dete haiM, tinhoMmeM mahAmRgasaMjJaka zItavIryavAle haiM, aura kanyAda tathA prasa saMjJaka jIva // 6 // lavaNAnurasAH pAke kaTukA mAMsavarddhanAH // jIrNAzoMgrahaNIdoSazoSArtAnA paraM hitaaH||61|| For Private and Personal Use Only Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (64) . . aSTAGgahRdaye__pIchesa namakake rasako dete haiM, aura pAkameM kaTu hai, aura mAMsako baDhAte haiM, aura purAnI bavAsIra-grahaNI doSa-zoSa-inhoMkarake pIDita manuSyoMko ati hita hai // 61 // nAtizItaM guru snigdhaM mAMsamAjamadoSalam // zarIradhAtusAmAnyAdanabhiSyandi bRMhaNam // 62 // bakarekA mAMsa atizItala nahIM hai, bhArI hai cikanA hai doSoMko nahIM upajAtA hai, aura zarIra tathA dhAtuke sAmAnyapanese kaphako nahIM karatA hai, aura dhAtuoMko baDhAtA hai / / 62 // viparItamato jJeyamAvikaM bRhaNaM tu tat // zuSkakAsazramAtyagniviSamajvarapInasAn // 63 // aura isase viparIta guNoMvAlA bheDakA mAMsa hai, paraMtu dhAtuoMko baDhAtAhai, aura sUkhI khAMsI parizrama-Ateagni-viSamajvara-pInasa // 63 / / kArya kevalavAtAMzca gomAMsaM sanniyacchati // uSNo garIyAnmahiSaH svapnadAyabRhattvakRt // 64 // kArya kevala vAtarogako gAyakA mAMsa dUra karatA hai, bhaiMsakA mAMsa garama hai aura ati bhArI hai aura zayana-dRDhapanA- sthUlapanA-inhoMko karatA hai // 64 // tadvadvarAhaH zramahA rucishukrvlprdH|| matsyAH paraM kaphakarAHcilicImastridoSakRt // 65 // aisehI guNoMvAlA zUkarakA mAMsahai paraMtu zramako nAzatA hai aura ruci-vIrya-vala-ko detA hai, aura machaliyAM kajhako karatI haiM, tinhoMmeM cilicimasaMjJaka machalI tridoSako karatI hai // 15 // lAvarohitagodhaiNAH sve sve varge varAH param // mAMsaM sadyo hataM zuddhaM vayasthaM ca bhajetyajet // 66 // viSkirapakSiyoMmeM lAvA tItara zreSTha hai, aura machaliyoMmeM rohita machalI zreSTha hai, aura bilezaya jIvoMmeM godhA zreSTha hai, aura mRgoMmeM eNa mRga zreSTha hai, aura tatkAla mArehue aura nasaAdi karake rahita javAna avasthAvAle jIvake mAMsako sevai // 66 // mRtaM kRzaM bhRzaM meyaM vyAdhivAriviSairhatam // . puMstriyoH pUrvapazcArddha guruNI garbhiNI guruH // 67 // aura ApahI mare huye prANIke mAMsako tyAgai, aura durbalamAMsako tyAgai, aura atimedase saMyukta mAMsako tyAgai, aura roga- pAnI-viSa-karake hatahuye prANIke mAMsako tyAgai, puruSake zarIrakA pUrvArddha bhArI hai, aura strIke zarIrakA pazcimAI bhArIhai, aura inhoMke pUrva aura pazcima bhAgoMke mAMsa bhArIhaiM aura garbhavAlIkA mAMsa bhArI hai / / 67 // For Private and Personal Use Only Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / laghuryoSiJcatuSpAtsu vihaMgeSu punaH pumAn // ziraHskandhorupRSThasya kaTayAH sakthnozca gauravam // 68 // caupAyoMmeM strIsaMjJaka caupAyA halakAhai, aura pakSiyoMmeM puruSasaMjJaka pakSI halakAhai, aura zirakaMdhA-jaMghA-pRSTha-kaTi-sakthi-ina aMgoMke mAMsa pUrva 2 kramase bhora haiM / / 68 // tathAmapakvAzayayoryathApUrva vinirdizet // zoNitaprabhRtInAM ca dhAtUnAmuttarottaram // 69 // pakkAzayake mAMsase AmAzayakA mAMsa bhArI hai, aura raktaAdi dhAtuoMmeM uttarottara kramase bhArIpana jAnanA // 69 // mAMsAharIyo vRSaNamedavRkayakRddhadam // zAkaM pAThAsaThIpUSAsuniSaNNasatInajam // 70 // anya jagahake mAMsase aMDa liMga tRkasthAna yakRt-gudA inhoMke mAMsa bhArI haiM aura pAThAkacUra-pUSA-kuraDU-maTara-canAkA zAka / / 70 // tridoSaghnaM laghu grAhi sarAjakSavavAstukam // saniSaNNo'gnikRvRSyasteSu rAjakSavaH prm|| 71 // tridoSako haratA hai, halakA hai, aura staMbhana hai, aura rAjazAka tathA bathuvAkebhI aisahI guNa haiM aura tinhoMmeM kuruDUzAka agniko karatA hai, aura vRSya hai aura tinhoMmeM rAjazAka agniko ati jagAtA hai // 71 // grahaNyazovikArato bobhedi tu vAstukA // hanti doSatrayaM kuSThaM vRSyA soSNA rasAyanam // 72 // __ aura grahaNAdoSa tathA bavAsIrako nAzatAhai. vathuvA viSTAko bhedita karatA hai, kAkamAcI arthAta makoha tIna doSoMko aura kuSTako haratI hai, aura dhAtuoMko baDhAtI hai aura rasAyana hai // 72 // kAkamAjI sarA svaryA cAMgeryalAgnidIpanI // grahaNyazo'nilazleSmahitoSNA grAhiNI ladhuH // 73 // aura sara dastAvarahai aura svarako upajAtI hai,cAMgerI arthAt cukA khaTTIhai aura agniko dIpana karatIhai aura grahaNIdoSa-bavAsIra-vAta-kapha-inhoMmeM hita hai garama hai grAhiNI hai aura halakIhai73 paTolaM saptalAriSTazAMgeSTAvalgujA'mRtAH // vetrA bRhatI vAsA kuntalI tilaparNikA // 74 // paravala-sAtala-nIMba-karaMjavallI-bAvacI-giloya-vetakI koMpala-baDIkaTehalI-vAsA--- sUkSmatilajAti-badaraka // 74 // For Private and Personal Use Only Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (66) aSTAGgahRdayemaNDUkaparNI karkoTakAravellakaparpaTAH // nADI kalAyaM gojihvA vArtAkaM vanatiktakam // 75 // maMDUkaparNI-kakoDA-karelA-pittapApaDA--suvarcalAvizeSa-gobhI-vArtAku arthAt kaTehalI bheda-kuDA / / 75 // karIraM kulakaM nandI kucelA zakulAdanI // kaTillaM kembukaM zItaM sakozAtakakarkazam // 76 // karIra-kAkateMDU-naMdIvRkSa-pAThA-kuTakI-laMbepattoMvAlI saaNtthii--buk-ghNttoli-nishot|76| tiktaM pAke kaTu grAhi vAtalaM kaphapittajit / / hRdyaM paTolaM kRminut svAdupAkaM rucipradam // 77 // ye saba pAkameM tikta haiM kaTu haiM staMbhana hai bAtako jItate haiM kaphako aura pittako harate haiM tinhoMmeM paravala suMdara hai krimirogako nAzatA hai pAkameM svAdu hai aura ruciko detAhai // 77 // pittalaM dIpana bhedi vAtaghnaM vRhatIyam // vRSantu vamikAsannaM raktapittaharaM param // 78 // donoM kaTelI pittako karatI haiM dIpana haiM bhedana haiM vAtako nAzatI haiM vAMsA chardi-khAMsI-raktapittako karatI hai / / 78 // kAravellaM sakaTukaM dIpanaM kaphajitparam // vAkiM katikoSNaM madhuraM kaphavAtajit // 79 // karelA kaTu hai dIpana hai kaphako ati nAzatA hai vArtAku arthAt baiMgana kaTu hai tikta hai uSNa hai madhura hai kapha aura vAtako jItatA hai // 79 / / sakSAramagnijananaM hRdyaM rucyamapittalam // karIramAdhmAnakaraM kaSAyasvAdutiktakam // 80 // ora khArakarake sahita vArtAku (baiMgana ) agniko upajAtA hai suMdara hai rucimeM uttama hai aura pittako nahIM karatA hai karIra AdhmAna ( aphArA ) ko karatA hai kasailA hai svAdu hai tikta hai / / kozAtakAvalgujako bhedanAvagnidIpanau // taNDulIyo himo rUkSaH svAdupAkaraso laghuH // 81 // ghaMToli aura bAvacI bhedana hai aura agniko dIpana karatI hai, caulAI zAka zItala hai rUkhA hai pAkameM rasameM svAdu hai halakA hai // 81 / / For Private and Personal Use Only Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / madapittaviSAstraghno muJjataM vAtapittajit // snigdhaM zItaM guru svAdu bRMhaNaM zukrakRtparam // 82 // aura mada- pitta-viSa - rakta - inhoM ko nAzatA hai muMjAtaka vAta aura pittako jItatA hai cikanA hai zItala hai, bhArI hai svAdu hai dhAtu aura vIryyako atibaDhAtA hai / / 82 // gurvI sarA tu pAlakyA madanI cApyupodakA // pAlakyAvatsmRtacaMcaH sa tu saMgrahaNAtmakaH // 83 // (67) pAlakazAka bhArI hai, sara hai, poIzAka madako nAzatA hai bhArI hai, sara hai aura pAlakazAka ke samAna guNoMvAlA caMcuzAka staMbhana hai // 83 // vidArI vAtapittaghnI mUtralA svAduzItalA // jIvanI bRMhaNI kaSTyA gurvI vRSyA rasAyanam // 84 // vidArIkaMda vAta aura pittako nAzatA hai aura mUtrako upajAtA hai aura svAha hai zItala hai aura balako detA hai dhAtuoM ko baDhAtA hai kaMTameM hita hai bhArI hai vIryyameM hita hai aura rasAyana hai // 84 // cakSuSyA sarvadoSanI jIvantI madhurA himA || kuSmANDambakAliMgakarkArurvArutiNDizam // 85 // jIvaMtI DoDIkA zAka netroM meM hita hai aura saba doSoMko nAzatI hai madhura aura zItala hai aura kohalA- tuMbI-kacarA- -donoM kAkaDI-kakAkaDI TarakAkaDI- lAlatuMbI // // 85 // tathA pucInAkacirbhaTaM kaphavAtajit // bhedi viSTambhAbhipyandi svAdu pAkarasaM guru // 86 // aura trapusa- khIrA cInAka - kakaDI cirbhaTa lAlatUMbI - seMdha ye saba kapha aura vAtako jItate haiM, yaha pakane para guNa hote haiM, aura bhedI haiM, viSTaMbhI haiM, kaphako karate haiM pAkameM aura rasameM svAdu haiM. bhArI haiM cInAka kAMganIkA eka bheda hai // 86 // vallI phalAnAM pravaraM kUSmANDaM vAtapittajit // For Private and Personal Use Only vastizuddhikaraM vRSyaM trapusaM tvatimUtralam // 87 // bela ke phaloM meM kohalA ( peThA ) zreSTha hai vAta aura pittako jItatA hai bastisthAnako zuddha karatA haiM aura TarakAkaDI mUtrako ati upajAtI hai // 87 // tumbaM rUkSataraM grAhi kAliMgorvArucirbhaTam bAlaM pittaharaM zItaM vidyAt pakkamato'nyathA // 88 // Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (68) , aSTAGgahRdaye tuMbI atirUkSa haiM staMbhana hai aura kacarA kAkaDI cirbhaTa arthAt lAlatuMbI ye tInoM kacce raheM tauM, pittako harate haiM aura zItala haiM aura pakkahuye ye tInoM pittako karate haiM aura garama haiM // 88 // zIrNavRntaM tu sakSAraM pittalaM kaphavAtajit // rocanaM dIpanaM hRdyamaSThIlAnAhanullaghu // 89 // choTA kacarA khArase saMyukta hotA hai, aura pittakto upajAtA hai, kapha aura vAtako jItatA hai, rocana hai dIpana hai suMdara hai aSThIlAko aura apharAko haratA hai, aura halakA hai // 89 // mRNAlabisazAlUkakumudotpalakandakam // nandImASakakelUTazRMgATakakazerukam // 90 // mRNAla-kamalakaMda-kamalakI jaDa--kumodinIkaMda-lAlakamalakaMda-tuMDerikA-vAstulakelUTa arthAt hismaka saMjJaka gUlara bheda-siMgADA-kaserU / / 90 // krauJcAdanaM kaloDyaM ca rUkSaM grAhi himaM guru|| kalambAnAlikAmArSakuTiJjarakutumbakam // 91 // kauMcAdana-kaMmalabIja-ye saba rUkhe haiM, grAhI haiM zautala haiM bhAre haiM aura kalaMba-kAlajazAkamAThAzAka patnazAka zvetabaMDa // 91 // cillIlavAkaloNIkAkurUTakagavedhukam // jIvantajhuMiveDagajayavazAkasuvarcalam / / 92 // mUlI athavA bathuvA-karDazAka-cUkA-kuruDa-vadhuka tRNadhAnyavipeSa-jIvazAka-jhuMjhazAkapuvADazAka-cAkavatazAka-sUryavelazAka // 92 / / AlukAni ca sarvANi tathA sRpyAni lakSmaNam // svAdu rUkSaM salavaNaM vAtazleSmAkaraM guru // 93 // saba prakArake AlU aura dAla-mucukaMdazAka ye saba svAduhaiM rUkhe haiM salone haiM vAtako aura kaphako karate haiM aura bhAre haiM // 93 // zItalaM sRSTaviNmUtraM prAyo viSTabhya jiiryti|| svinnaM niSpIDitarasaM snehADhya nAtidoSalam // 94 // aura zItala hai viSTA aura mUtrako racate hai aura vizeSatAkarake viSTaMbhita hokara jarate hai aura ye saba svedita kiye aura niSpIDita rasavAle aura snehase saMyukta aise hue ati doSoMko nahIM karate haiM // 94 // laghupatrA tu yA cillI sA vAstukasamA matA // tarkArIvaraNaM svAdu satiktaM kaphavAtajit // 95 // For Private and Personal Use Only Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (69) halake pattoMvAlA jo yatra zAkavizeSa hai vaha bathuvAke samAna guNoMvAlA hai aura aranI aura varaNA svAdu hai tikta hai kapha aura vAtako jItatA hai // 95 // varSAbhvI kAlazAkaM ca sakSAraM kaTutiktakam // dIpanaM bhedanaM hanti garazophakaphAnilAn // 96 // donoM sAMThI aura kAlazAka kachuka khArA hai kaTu hai tikta dIpana hai bhedana hai aura viSa-zojA kapha vAta-inhoMko nAzatA hai // 96 // dIpanAH kaphavAtaghnAzcirabilvAkurAH sraaH|| zatAvaryakurAstiktA vRSyA doSatrayApahAH // 97 // pUtikaraMjuvAke aMkura dIpana haiM kapha aura vAtako nAzate haiM, aura sara haiM, zatAvarIke aMkura tikta haiM vIryameM hita haiM aura tridoSako nAzate haiM // 97 // rUkSo vaMzakarIrastu vidAhI vaatpittlH|| patturo dIpanastiktaH plIhArzaHkaphavAtajit // 98 // vAMsakA aMkura rUkhA hai vidAhI hai aura vAta pittako detAhai, pataMga dIpanahai rasameM tikta hai aura plIharoga-bavAsIra-kapha-vAtako jItatA hai // 98 // kRmikAsakaphokledAn kAsamadoM jyetsrH|| rUkSoSNamamlaM kausuMbhaM guru pittakaraM saram // 99 // kasoMdA sarahai aura kRmi-khAMsI-kapha--srotoMke gIlApanako jItatAhai; kusuMbha zAka rUkSa hai, khaTTA hai garama hai bhArI hai pittako karatA hai, aura sara hai // 99 // gurUSaNaM sArSapaM baddhaviNmUtraM sarvadoSakRt // yahAlamavyaktarasaM kiJcitkSAraM satiktakam // 100 // sarasoMkA zAka bhArI hai, vIryameM uSNa hai viSThA aura mUtrako bAMdhatA hai, aura saba doSoMko karatA hai jo choTImUlI utpannahokara thoDI baDhI hai aura avyakta rasase saMyukta ho aura kachuka khArI ho aura tikta ho // 10 // tanmUlakaM doSaharaM laghusoSNaM niyacchati // gulmakAsakSayazvAsatraNanetragalAmayAn // 101 // aisI mUlI doSako haratI hai aura halakI hai garama hai aura gulma khAMsI-kSaya-zvAsa-vraNa-netra ..-roga--galaroga // 101 // svarAgnisAdodAvartapInasAMzca mhtpunH|| rase pAke ca kaTukamuSNavIyaM tridoSakRt // 102 // For Private and Personal Use Only Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - aSTAGgahRdayesvarabheda-maMdAgni-udAvarta-pInasa-ina Adi rogoMko zAMta karatIhai aura baDImUlI rasameM aura pAkameM kaTu hai aura uSNavIryyavAlI hai aura tridoSako karatI hai // 102 // gurvabhiSyandi ca snigdhasvinnaM tadapi vAtajit // vAtazleSmaharaM zuSkaM sarvamAmaM tu doSalam // 103 // bhArI hai kaphako karatI hai aura snigdhakarake svedita karI mUlI vAtako jItatI hai sUkhI mUlI bAtako aura kaphako haratI hai, aura kacI mUlI doSoMko upajAtI hai / / 103 // kaTTaSNo vAtakaphahA piNDAluH pittvrdhnH|| kuTherazigrusurasasumukhAsuribhUstRNam // 104 // piMDAlazAka kaTu hai garama hai vAta kaphako karatA hai aura pittako baDhAtA hai aura vaikuMThazAka-- .sahojanA-kRSNatulasI-kaTupatrakI-rAI-zuddhabIjA // 104 // phaNijjArjakajambIraprabhRti grAhi zAlanam // vidAhi kaTu rUkSoSNaM hRdyaM dIpanarocanam // 105 // * miraca--kharapatrI--jaMbIrI nIMbU--Adi gaNa staMbhanahai, aura vidAhIhai kaTu hai rUkhA hai garama hai, suMdara dai dIpana aura rocanahai // 105 // dRkuzukrakRmihattIkSNaM doSotklezakaraM laghu // himakAsazramazvAsapArzvarukpUtagandhihA // 106 // aura dRSTi--kRmi inhoMko nArI hai, tIkSNa hai dopa aura utklezako karai hai, halakA hai aura inhoMmeM kAlI tulasI hicakI--khAMsI--zrama-zvAsa-pasalIzUla-durgadha inhoMko nAzatI hai||10|| surasaH sumukho nAtividAhI grshophhaa|| ArdrikA tiktamadhurA mUtralA na ca pittakRt // 107 // aura kaTupatrIzAka atidAhako nahIM karai hai, viSa aura zojAko nAzai hai, AdikA arthAta kothivIra zAka tikta hai madhura hai mUtrako lAtA hai aura pittako nahIM karatA hai // 107 // lazuno bhRzatIkSNoSNaH kaTupAkarasaH srH|| hRdyaH kezyo gururvRSyaH snigdho rocndiipnH|| 108 // lazuna ati tIkSNa hai ati garama hai pAkameM aura rasameM kaTu hai sara hai suMdara hai vAloMmeM hita hai bhArI hai vIryako upajAtA hai aura cikanA hai rocana aura dIpana hai // 108 // For Private and Personal Use Only Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / kilAsa kuSTha gulmAzamehakrimikaphAnilAn // sahidhmapInasazvAsakAsAn hantyasrapittakRt // 109 // aura kilAsa kuThabheda - kuSTha - gulmaroga - bavAsIra - prameha - kRmiroga - kapha-vAta- hicakI - pInasa - zvAsa-khAMsI- inhoMko nAzatA hai aura raktapittako karatA hai // 109 // palANDustadguNanyUnaH zleSmalo nAtipittalaH // kaphavAtArzasAM pathyaH svede'bhyavahRtau tathA // 110 // ina guNoMkI hInatA se saMyukta pyAja hai paraMtu kaphako karatA hai ati pittako nahIM upajAtA hai aura kapha - bAta - bavAsIra - - inhoMmeM pathya hai sveda meM aura bhojanameM pathya hai // 110 // tIkSNo gRJjanako grAhI pittinAM hitakRnna saH // dIpanaH sUraNo rucyaH kaphaghno vizado laghuH // 111 // gAjara tIkSNa hai pittavAloMko hita nahIM karatA hai jamIkaMda dIpana hai ruci hita hai kaphako nAzatA hai suMdara hai aura halakA hai // 111 // 112 // vizeSAdarzasAM pathyo bhakandastvatidoSalaH // patre puSpe phale nAle kande ca gurutA kramAt // aura vizeSa se bavAsIra rogoM meM pathya hai aura varSARtu meM upajanevAlA bhUkaMda arthAt jamIkaMda vizeSa atidopoM ko upajAtA hai aura patra - puSpa - phala - nAla - kaMda - inhoMmeM kramase bhArIpana jAnanA // 112 // varA zAkeSu jIvantI sarpapAstvavarAH param // drAkSA phalottamA vRpyA cakSuSyA sRSTamUtraviT // (71) 113 // satra zAkoM meM jIvaMtI zAka zreSTha hai aura sarasoMzAka burA hai aura munakkAdAkha vIryameM hita netroM guNa karatI hai viSThA aura mUtroMko racatI hai // 113 // svAdupAkarasA snigdhA sakapAyA himA guruH // nihantyanilapittAsratiktAsyatvamadAtyayAn // 114 // pAka meM aura rasameM svAda hai cikanI hai aura kaluka kasaile rasase saMyukta hai zItala hai aura bhArI hai aura vAta rakta pitta mukhakA kaDuvApanA madAtyaya // 114 // tRSNAkAsazrama zvAsasvarabhedakSatakSayAn // udriktapittAayati trIn doSAn svAdu dADimam // 115 // For Private and Personal Use Only tRSA -- khAMsI -- zrama - zvAsa--svarabheda - - kSatakSaya - inhoMko nAzatI haiM, madhura anAra pittakI adhi katA vAle tIna doSoM ko haratA hai // 115 // Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (72) aSTAGgahRdayepittAvirodhi nAtyuSNamuSNaM vAtakaphApaham // sarva hRdyaM laghu snigdhaM grAhi rocanadIpanam // 116 // ___ khaTTA anAra na to pittako karatA hai, aura na haratA hai, aura atigarama nahIMhai, vAta aura kaphako haratA hai, aura madhura tathA khaTTA rasale mizrita anAra suMdara hai, halakA hai cikanA hai staMbhana hai rocana aura dIpana hai // 116 // mocakhajUrapanasanAlikeraparUSakam // AmrAtatAlakAzmaryarAjAdanamadhUkajam // 117 // mocAphala khajUra phaNasa nAriyala phAlasA AMbADA tAlamUla kaMbhArIphala ciroMjI maUvAphala // 117 // sauviirbdraaNkolphlgushlessmaatkodbhvm|| bAtAmAbhISukAkSoDamukUlakanikocakam // 118 // kArNikA bera belagirI kAlAgularakA phala lhesabA badAma abhIkA akharoTa pistA aMkola // 118 // urumANaM priyAlazca bRMhaNaM guru zItalam // dAhakSatakSayaharaM raktapittaprasAdanam // 119 // baraNA ciroMjI bheda yaha mocAdigaNa dhAtuoMko baDhAtA hai bhArI aura zItala hai aura dAha kSatakSaya inhoMko haratA hai aura raktapittako svaccha karatAhai // 119 // svAdupAkarasaM snigdhaM viSTabhi kaphazukrakRt // phalantu pittalaM tAlaM saraM kAzmaryajaM himam // 120 // pAkameM aura rasameM svAdu hai cikanA hai viSTaMbhI hai kapha aura vIryako karatA hai aura tAlamUla phala pittako karatA hai aura kaMbhArIkA phala sara aura zItala hai // 120 // zakRnmUtravibandhaghnaM kezyaM medhyaM rasAyanam // vAtAmAgruSNavIryyantu kaphapittakara saram // 121 // viSTA aura mUtrako bAMdhatA hai aura bAloMmeM hita hai pavitra hai aura rasAyana hai aura badAma Adi phala garama vIryavAle haiM kapha aura pittako karate haiM aura sarahaiM / / 121 // paraM vAtaharaM snigdhamanuSNantu priyaaljm|| priyAlamajjA madhuro vRSyaH pittAnilApahaH // 122 // cirajI kAsaphala vAtako ati nAzatA hai, cikanA hai garama nahIM hai, aura ciroMjIkI majA madhura hai, vIryameM hita hai, pitta aura vAtako nAzatI hai // 122 // For Private and Personal Use Only Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org sUtrasthAnaM bhASAMTIkAsametam / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (73) kolamajjaguNaistadvattRTchardikAsajicca saH // pakkaM sudurjaraM bilvaM doSalaM pUtimArutam // 123 // berakI majjAmeMbhI ciroMjIkI majjAke samAna guNa haiM paraMtu tRpA chardi khAMsI inhoMko bhI nAzatI hai, pakI huI belagirI jaratI nahIM hai, aura doSoMko upajAtI hai, aura zarIra meM durgaMdhita vAtako upajAtI hai / / 123 // dIpanaM kaphavAtanaM bAlaM brAhyabhayaM hi tat // kapitthamAnaM kaNThanaM doSalaM doSaghAti tu // 124 // kaccI belAgarI dIpana haiM, kapha aura vAtako nAzatI hai, aura donoM tarahakI belAgarI grAhI arthAt staMbhana hai, kaccA kaithaphala kaMThako nAzatA hai, aura dopoM ko karatA hai / / 124 // pakkaM hidhmAvamathujitsarvaM yAhi viSApaham // jAmbavaM guru viSTambha zItalaM bhRzavAtalam // 125 // aura pakAhuA kaithaphala doSoMko nAzatA hai, aura hicakI ko aura chardiko jItatA hai aura donoMtarahake kaithaphala staMbhana haiM aura viSako nAzate haiM jAmanakA phala bhArI hai viSTaMbhI hai zItala aura ativAtako karatA hai // 129 // saMgrAhi mUtrazakRtArakaNThyaM kaphapittanut // vAtapittAsradvAlaM baddhAsthi kaphapittakRt // 126 // mUtra aura viSTako thAMbhatA hai, aura kaMTameM hita nahIM hai, kapha aura pittako nAzatA hai kaccI amiyAM vAta aura raktapittako karatI hai, aura guThalIvAlA kaccA Ama kapha aura pittako karatA hai // 126 // gurvA vAtajitpakkaM svAdvamlaM kaphazukrakRt // vRkSAmlaM grAhi rUkSoSNaM vAtazleSmaharaM laghu // 127 // pakAdduA Ama bhArI hai vAtako jItatA hai madhura aura khaDDA hai, kapha aura vIryyako karatA hai, - vRkSapara pake AmakA phala staMbhana hai, garama hai bAta aura kaphako haratA hai aura halakA hai / / 127 // zamyA guruSNaM kezanaM rUkSaM pIlu tu pittalam // For Private and Personal Use Only kaphavAtaharaM bhedi lohArzaH kRmi gulmanut // 128 // leMgakA phala bhArI hai garamahai, bAloMko nAzatA hai, rUkSa hai aura pIluphala pittako karatA hai kapha aura bAta ko haratA hai bhedI hai aura lahiroga - kRmi - gulma- inhoMko nAzatA hai // 128 // satiktaM svAdu yatpIlu nAtyuSNaM tatridoSajit // tvaktiktakaTukA snigdhA mAtulaMgasya vAtajit // 129 // Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . aSTAGgahRdayetikta aura svAdu aisA pAluphala ati garama nahIM hai, aura tridoSako nAzatA hai bijorAkI chAla tikta aura kaTu hai cikanI hai / / 129 / / / bRMhaNaM madhuraM mAMsaM vAtapittaharaM guru // - laghu tatkesaraM kAsazvAsahidhmAmadAtyayAn // 130 // bijorekA gUdA dhAtuoMko baDhAtA hai, madhura hai vAta aura pittako haratA hai, aura bhArI hai bijorAkA kezara halakA hai, aura khAMsI -zvAsa-hicakI-maMdAtyaya rogoMko nAzatA hai // 130 // AsyazoSAnilazleSmavibandhacchadyarocakAn // gulmodarAzaHzUlAni mandAgnitvaM ca nAzayet // 131 // aura mukhakA zoSa-vAta-kapha-vibaMdha-chardi-arocaka-gulma-udararoga--bavAsIra-zUTamaMdAgnirogako nAzatA hai // 131 // bhallAtakasya tvaGmAMsaM bRMhaNaM svAdu zItalam // tadasthyagnisamaM medhyaM kaphavAtaharaM param // 132 // bhilAvAkI chAla aura gudA dhAtuoMko baDhAtAhai, svAduhai zItalahai aura bhilAvAkI girI agnike samAna hai pavitra hai kapha aura vAtako nizcaya haratI hai // 132 / / svAdvamlaM zItasuSNaM ca dvidhA pAlevataM guru // rucyamatyagnizamana rucyaM madhuramArakam // 133 // raivata zAka 2 prakArakA hai eka svAdu aura khaTTA, dUsarA zItala aura garama hai paraMtu donoM raivatazAka rucimeM hita haiM aura atiagniko zAMtakarate haiM,aura madhura mAraka cimeM hita hai| 133 // pakvamAzu jarAM yAti nAtyuSNaM guru dopalam // drAkSAparUSakaM cAImamlaM pittakaphapradam // 134 // aura pakkahuA yaha phala zIva jIrNatAko prApta hotA hai, aura ati garama nahIM hai. aura bhArI hai aura doSoMko upajAtA hai, aura gIle huye dArkha aura phAlase khaTTe haiM, pitta aura kaphako detehaiM // 134 // gurUSNavIrya vAtaghnaM saraM ca karamardakam // tathAmlaM kolakarkandhUlakucAmrAtamArakam // 135 // karoMdA bhArI hai, garama vIryavAlA hai, aura vAtako nAzatA hai, aura saMra hai aura donoM tarahake bera baDhahala aMbADA mAruka // 135 // airAvataM dantazaThaM satUdaM mRgaliNDikam // nAtipittakaraM pakkaM zuSkaM ca karamardakam // 136 // For Private and Personal Use Only Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (75) nAraMgI jaMbIrI nIMbu satUta aDIvera vRkSa ye saba amladAkhakI taraha guNavAle haiM pakA huA aura sUkhA karoMdA atipittako nahIM karatA hai // 136 // dIpanaM medanaM zuSkamamlIkAkolayoH phalam // tRSNAzramalamacchedi laghiSTaM kaphavAtayoH // 137 // sUkhI amalI aura bera dIpana hai bhedana hai aura tRSA zrama glAnIko chedita karatA hai, aura halakA hai kapha aura vAtameM hita hai // 137 / / phalAnAmavaraM tatra lakucaM sarvadopakRt // himAniloSNadurvAtavyAlalAlAdiduSitam // 138 // saba phaloMmeM nIcA baDhahalakA phalahai, vaha saba dopako karatAhai. aura zIta-vAta-garamI-burIbAta-sarpaAdikI lAla Adikarake dUSita // 138 // jantujuSTaM jale magnamabhUmijamanArtavam // anyadhAnyayutaM hInavIryaM jIrNatayApi ca // 139 // aura jIvoMkarake saMyukta, aura pAnImeM magna aura yogya pRthivIse nahIM upajA, aura akAlameM upajA, aura dUsare annase yuta, aura hInavoThavAlA atipurAnA // 139 / / dhAnyaM tyajettathA zAkaM rUkSasiddhamakomalam // asaJjAtarasaM tadvacchuSkaM cAnyatra mUlakAt // 140 // aise annako tyAga aura snehakarake rahita pakAyA huA aura komalatAse rahita aura upaje huye rasase rahita aura mUlI zAkake vinA sUkhe zAkako tyAga // 14 // prAyeNa balamapyevaM tathAmaM vilvavarjitam // viSyandi lavaNaM sarvaM sUkSmaM sRSTamalaM viduH|| 11 // aura prAyatAse pUrvokta prakAravAle aura belagirIse rahita kace phalakobhI tyAgai saba namaka kaphaAdi saMghAtake vigrahapaneMko karatehaiM, aura sUkSma hai, malako racate haiM yaha vaidya kahate haiM // 14 // vAtaghnaM pAki tIkSNoSNaM rocanaM kaphapittakRt // saindhavaM tatra susvAdu vRSyaM hRdyaM tridoSanut // 142 // aura vAtako nAzatA hai, ghAva anna Adiko pakAtAhai, tIkSNahai, garama hai, rocana hai kapha aura pittako karatAhai, tinhoMmeM seMdhAnamaka svAdu hai, vIryameM hita hai, suMdara hai aura tridoSako nAzatA For Private and Personal Use Only Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (76) aSTAGgahRdaye___ ladhvanuSNaM dRzaH pathyamavidAhyagnidIpanam // laghu sauvarcalaM hRdyaM sugandhyudgArazodhanam // 143 // halakA hai, zItala hai netroMko pathya hai, dAhako nahIM karatA hai, aura agniko dopanakaratA hai, sauvarcala arthAt camakanevAlA, syAhanamaka halakA hai, hRdayameM hita hai sugaMdhavAlA hai aura DakAroMko zodhatAha // 143 // kaTupAkaM vivandhapnaM dIpanIyaM rucipradam // uvAdhaHkaphavAtAnulomanaM dIpanaM biDam // 144 // pAkameM kaTu hai vibaMdhako nAzatAhai, dIpana hai, aura rucirako detA hai, manayArI namaka nIce aura Upara karake kapha aura vAtako anulomita karatA hai dIpana hai // 144 // vibandhAnAhaviSTambhazUlagauravanAzanam // vipAke svAdu sAmudraM guru zleSmavivarddhanam // 145 // vibaMdha-apharA-viSTaMbha-zUla--bhArIpanako nAzatA hai, khArI namaka pAkameM svAdu hai bhArI hai aura kaphako baDhAtA hai / / 145 // satiktakaTukakSAraM tIkSNamutkledi codbhidam // kRSNe sauvarcalaguNA lavaNe gandhavarjitAH // 146 // pRthivIse upajA namaka tikta hai kaTu hai, khArI hai, tIkSNa hai, aura glAniko karatA hai, kAle namakameM pUrvokta sauvarcala namakake samAna guNa hai. paraMtu sugaMdha nahIM hotI hai // 146 // romakaM laghu pAMsUtthaM sakSAraM zleSmalaM guru // lavaNAnAM prayoge tu saindhavAdIn prayojayet // 147 // rehase upajA namaka kucheka khArI hai, kaphako karatAhai aura bhArI hai romakanamaka halakA hai aura namakoMke prayogameM seMdhA Adi namaka prayukta kiye jAtehaiM // 147 // gulmahRdhaNIpANDuplIhAnAhagalAmayAn // zvAsArzaHkaphakAsAMzca zamayedyavazUkajaH // 148 // javAkhAra gulma-hRdroga-grahaNI doSa-pAMDu-plIha-aphArA-galaroga-zvAsa -khAMsI-bavAsIrakapharogako nAzatA hai / / 148 // kSAraH sarvazca paramaM tIkSNoSNaH kRmijillaghuH // pittAsRgdUSaNaH pAkI chedyahRyo vidAraNaH // 149 // saba khAra ati tIkSNa haiM garama haiM kRmiko jItatehaiM halake haiM raktapittako dUSita karate haiM, pAkako karate haiM, chedana aura bhedanameM hita haiM, aura pakka huye gaMDaAdi rogoMko vidAraNa karate haiM // 149 // For Private and Personal Use Only Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (77) apathyaH kaTulAvaNyAcchukraujAkezacakSuSAm // hiMguvAtakaphAnAhazUlaghnaM pittakopanam // 150 // kaTu aura lavaNapanese vIrya-parAkrama-bAla-netrameM apathyahai, hIMga vAta-kA-apharA-zUlako nAzatA hai aura pittako kupita karatA hai / / 150 // kaTupAkarasaM rucyaM dIpanaM pAcanaM laghu // kaSAyA madhurA pAke rUkSA vilavaNA laghuH // 151 // pAkameM aura rasameM kaTu hai, rucimeM hitahai, dIpana hai pAcana hai aura halakA hai aura harItakI kasailI hai, madhura hai pAkameM rUkhIhai labaNarasase rahita hai halakIhai / / 151 // dIpanI pAcanI medhyA vayasaH sthApanI praa| uSNavaryA sarAyuSyA buddhIndriyabalapradA // 152 / / pinI hai pAcanI hai pavitra hai avasthAko sthApita karatI hai aura garamavIryavAlI hai sara hai. AyumeM hita hai aura buddhi-iMdriya-bala-inhoMko detI hai / / 152 // kuSTavaivarNyavasvaryapurANaviSamajvarAn / ziro'kSipANDuhRdrogakAmalAgrahaNIgadAn // 153 / / kuSTha-vivarNatA-svararoga-purAnA viSamajvara-ziroroga-netraroga-pAMDuroga-hRdroga-kAmalA-- saMgrahaNI roga // 153 // sazoSazophAtIsAramedamohavabhikrimIn / zvAsakAsaprasekAzaHplIhAnAhagarodaram // 154 // zopa-zojA-atisAra-meda-moha chardi-kRmiroga-zvAsa-khA~sI-praseka-bavAsIra-lIharogaaphArA-viparoga-udararoga // 154 // vibandha strotasAM gulmamUrustambhamarocakam // harItakI jayeyadhIstAMstAMzca kaphavAtajAn // 155 // srotoMkA vibaMdha-gulma-UrustaMbha-arocaka-aneka prakArake kapha vAtajarogoMko harItakI jItatI hai haraDakA nAma harItakI hai // 155 // tadvadAmalakaM zItamamlaM pittakaphApaham // kaTu pAke himaM kezyamakSamISaJca tadguNam // 156 // aura isa haraDake samAna guNoMvAlA AmalA hai. paraMtu zItala hai khaTTA hai pitta aura kaphako nAzatA hai, aura isake kachuka guNoMse saMyukta baheDA hai, paraMtu pAkameM kaTu hai zItala hai bAloM meM For Private and Personal Use Only Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (78) aSTAGgahRdaye iyaM rasAyanavarA triphalA'kSyAmayApahA // ropaNI tvaggadakledabhedomehakaphAsrajita // 157 // ina tInoMke milanese triphalA kahAtA hai, yaha rasAyanoMmeM uttama rasAyana hai, aura netroM ke rogoMko nAzatA hai, ropaNahai, aura tvacAkA kleda-meda prameha kapha-rakta--inhoMko jItatA hai157 sakesaraM caturjAtaM tvapatrailaM trijAtakam // pittaprakopi tIkSNoSNaM rUkSaM dIpanarocanam // 158 // dAlacInI tejapAta, ilAyacI, inhoMko trijAtaka kahate haiM, aura ina tInoMmeM nAgakesara milajAvai to caturjAtaka kahAtA hai, ye donoM jAtaka pittako kopita karate haiM tIkSNa aura garama haiM rUkSa haiM dIpana haiM aura rocana haiM // 158 // rase pAke ca kaTukaM kaphannaM maricaM laghu // zleSmalA svAduzItArdA gurvI snigdhA ca pippalI // 159 // miraca rasameM aura pAkameM kaTa hai, kaphako nAzatI hai aura halakI hai aura gIlI pIpalI svAdu aura zItala hai kaphako karatI hai aura zItala vIryavAlI hai bhArI hai cikanI hai // 159 / / sA zuSkA viparItAtaH snigdhA vRSyA rase kttuH|| svAdupAkA'nilazleSmazvAsakAsApahAsarA // 160 // aura sUkhI pIpalI pUrvokta pIpalIse viparIta guNoMvAlI hai cikanI hai vIryameM hita hai rasameM kaTu hai aura pAkameM svAdu hai aura vAta kapha zvAsta khAMsIko nAzatI hai aura sara hai // 160 // na tAmasupapujIta rasAyanavidhi vinA // nAgaraM dIpanaM vRSyaM grAhi hRdyaM vivandhanut // 161 // rasAyanavidhike vinA isa pIpalIko atiprayukta karanA nahIM, sUMTha dIpana hai vIryameM hita hai staMbhana ha hRdAmeM hita hai aura vibaMdhako nAzaihai / / 161 // rucyaM laghu svAdupAkaM snigdhoSNaM kaphavAtajit // tadvadAIkametaJca trayaM trikaTukaM jayet // 162 // rucimeM hita hai halakI hai pAkameM svAdu hai cikanI hai garama hai, kaphavAtako jItatI hai aisehI guNoMvAlA adaraka hai aura jhUTha--miraca--pIpalI--yaha trikaTu // 162 // sthaulyAgnisadanazvAsakAsazlIpadapInasAn // cavikA pippalImUlaM mAricAlpAntaraM guNaiH // 163 // For Private and Personal Use Only Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (79) sthUlapanA-maMdAgni - zvAsa- khAMkhI - zlIpada - pInasa - inhoMko jItatA hai cavya aura pIpalAmUla yaha do kAlI mircase kuchahI guNoM meM kama haiM // 163 // citrako'gnisamaH pAke zophAzaH kRmikuSThahA // paJcakolakametacca maricena vinA smRtam // 164 // cItA pAkameM agnike samAna hai, aura zojA babAsIra kuSTa kRmi inhoMko nAzatA hai, aura cavyaka cItA suMTha pIpala pIpalAmUla inhoMko paMcakola kahate haiM // 164 // gulmalIhodarAnAhazUlaghnaM dIpanaM param // vilvakAryatarkArIpATalATuNTukairmahat // 165 // yaha gulma- hiroga udararoga apharA zUla inhoMko nAzatA hai, aura uttama dIpana hai aura belagirI kuMbhArI aranI pADala syonA inhoMko bRhat paMcamUla kahate haiM / / 165 // jayet kASAyatiktoSNaM paJcamUlaM kaphAnilau // hrasvaM vRhatyaMzumatIdvaya gokSurakaiH smRtam // 166 // yaha kasailA hai tikta hai garama hai kapha aura bAtako nAzatA hai, aura baDI kaTehalI zAlaparNI pRzniparNI gokharUko laghu paMcamUla kahate haiM // 166 // svAdupAkarasaM nAtizItoSNaM sarvadoSajit // calA punarnavairaNDazUrpaparNIdvayena tu // 167 // avyamaM kaphavAtanaM nAtipittakaraM saram // abhIruvIrAjIvantIjIvakarSabhakaH smRtam // 168 // yaha pAka meM aura rasameM svAdu hai na to atizItala hai aura na atigarama hai, aura saba doSoM ko jItatA hai aura kharaihaTI sAMTI araMDa mUMgaparNI yaha madhyama paMcamUla hai, yaha kapha aura vAtako nAzatA hai, aura atipittako nahIM karatA hai, sara hai zatAvarI bIrA mahAzatAvarI jIvaMtI jIvaka RSabhaka inhoMkarake cauthA paMcamUla hotA hai // 167 // 168 // jIvanAkhyaM ca cakSuSyaM vRSyaM pittAnilApaham // tRNAkhyaM pittajiddarbhakAzekSuzarazAlibhiH // 169 // yaha jIvanAkhya paMcamUla netroM meM hita hai, vIryako kare hai, pitta aura vAtako nAzatA hai aura DAbhakAza Ikha zara cAvalakI jaDa inhoMkarake tRNasaMjJaka paMcamUla hotA haiM // 169 // zUkazimbIja pakkAnnamAMsazAkaphalauSadhaiH // vargitairannalezoyamukto nityopayogikaH // 170 // For Private and Personal Use Only Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (80) aSTAGgahRdayezUkaanna ziMbIanna pakaanna mAMsa zAka phala auSadha inavargokarake nityaprati upayogika anna kA lezamAtra prakAzita kiyA haiM / / 170 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAzyanuvAditApTAMgahRdayasaMhitA bhASATIkAyAMsUtrasthAne SaSTho'dhyAyaH // 6 // sptmo'dhyaayH| athAto'nnarakSAdhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| isake anaMtara annarakSAnAmaka adhyAya vyAkhyAna kareMge / / rAjA rAjagRhAsanne prANAcAryaM nivezayet // sarvadA sa bhavatyevaM sarvatra prtijaarviH||1|| rAjAloka rAjasthAnake samIpameM vaidyako basAve, aura vaha vaidya sabakAlameM saba jagaha arthAta anna pAna zayana mAlya Adi karmameM sAvadhAna rahai // 1 // annapAnaM viSAdrakSevizeSaNa mhiipteH|| yogakSemau tadAyattI dhrmaayaastnnivndhnaaH||2|| kuzala vaidya vizeSa karake rAjAke annapAna Adiko viSase rakSita kareM, kyoMki yoga aura kSema tathA dharma artha kAma mokSa ye sava rAjAke adhIna haiM // 2 // __ odano viSavAn sAndro yAtyavistrAvyatAmiva // cireNa pacyate pakko bhavetparyuSitopamaH // 3 // viSase saMyukta cAMvala sAMdra arthAt vilepIke AkAra hotA hai,aura alaga sikthavAlA nahIM hotA hai,aura cirakAlameM pakatAhaiaura pakka huye pIche paryuSita arthAt bAsIbhAtake samAnarUpavAlA hojAtA hai jaise bAsI upNatA rahita nistabdha hotA hai isa prakAra yaha cUlheparase utAratehI ho jaataahai||3|| mayUrakaNThatulyomA mohamUrchAprasekakRt // hIyate varNagandhAyaiH vidyate candrakAJcitaH // 4 // pIche morake kaMTake samAna garamAIkI paMktiyoMvAlA hojAtA hai, aura moha mUrchA praseka kaphakA thUkanAko karatA hai varNa aura gaMdha Adi karake hIna hojAtA hai, aura telameM pAnIkI bUMda paDe sadRza caMdrakoMse pUraNa ho jAtA hai // iti netraparIkSA hai // 4 // . vyaJjanAnyAzu zuSyanti dhyAmakAthAni tatra ca // hInAtiriktA vikRtA cchAyA dRzyeta naiva vA // 5 // 1ziyabIanna eka prakArakA dhAnya / For Private and Personal Use Only Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (81) aura viSake saMyogase saba vyaMjana tatkAla sUkhajAte haiM, aura malina kAthoMvAle ho jAte haiM, aura vyaMjanavAle kvAthoMmeM hIna aura atirikta aura vikRta chAyA dIkhatI hai, athavA kisI tarahakI chAyAhI nahIM dakhitI hai // 5 // phenordhvraajiisiimnttntubuddhdsmbhvH|| vicchinnavirasA rAgAH khANDavAH zAkamAmiSam // 6 // aura vizeSa karake layaNa aura saTe rasoMmeM viSake saMyogasa aMgoMkI UparakI paMktiyAM-sImaMta tantu bulabuloMkI utpatti hojAtI hai aura viSake saMyogase saba rAga kisI 2 pradezameM raktavarNase saMyukta, aura rasoMse vigata hojAte haiM aura viSake saMyogase zAka aura mAMsasthAna sthAnameM truTIse saMyukta aura virasabAle ho jAte haiM // 6 // nIlA rAjI rase tAmrA kSIre dadhani dRzyate // zyAvA pItA'sitA tane vRte pAnIyasannibhA // 7 // viSakarake dUSita mAMsarasameM nIlI battIke AkAra paMkti dIkhatI haiM aura viSakarake dUSita dUdhameM tAMbAke varNake samAna paMkti dakhitI haiM, aura viSakarake dUSita dahImeM zyAva raMgakI paMkti dIkhatI haiM, aura viSakarake dUSita takrameM pIlI aura saphedapanese rahita paMkti dIkhatIhai aura viSakarake dUSita vRtameM pAnIke samAna paMkti dikhatI hai // 7 // .. kAlI madyAmbhasoH kSaudre harittaile'ruNopamA / pAkaH phalAnAmAmAnAM pakkAnAM parikothanam // 8 // viSakarake daSita gadirAmeM tathA pAnI meM kAlI paMkti dikhatI hai aura viSakarake dUSita zahadameM harI pakti dikhatI hai, aura vipakarake dUSita telameM kachuka lAlaraMgavAlI paMkti dikhatI hai aura viSakarake dUSita kave phaloMkA pAka hojAtA hai, aura vipakarake kSita paka phaloMkA kotha hojAtAhai // 8 // dravyANAmAzuSkANAM syAtAM mlAnivivarNate // mRdUnAM kaThinAnAM ca bhavet sprshvipryaayH||9|| viSakarake dUSita gIle padArthoMmeM glAni hotI hai, viSakarake dUSita sUkhe dravyoMkA varNa badala jAtA hai aura viSakarake dUSita komala aura kaThina padArthoM kA sparza badala jAtA hai // 9 // mAlyasya sphuTitAgratvaM mlAnirgandhAntarodbhavaH // dhyAmamaNDalatA vastre zadanaM tantupakSmaNAm // 10 // For Private and Personal Use Only Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (82) aSTAGgahRdayaviSakarake dUSita phUloMkI mAlAkA agrabhAga phaTa jAtA hai, aura mlAnatA upajatI hai arthAt apanI gaMdhakA nAza aura anyagaMdhakI prApti hotI hai aura viSakarake dUSita vastrameM malina maMDaloMkI utpatti hotI hai, aura viSakarake dUSita taMtu romAdi aura nikaTavartI vastrake sambandhita padArthokA paMkha patana ho jAtA hai // 10 // dhAtumauktikakASTAzmaratnAdiSu mlaakttaa|| snehasparzaprabhAhAniH saprabhatvaM tu mRnmaye // 11 // viSakarake dUSita dhAtu- motI-kATha-patthara-ratna-AdimeM malakA lepa upajAtA hai aura cikanApana-sparza-kAMtikI hAni upajAtI hai. aura viSakarake dUSita mATIke pAtrame kAMtikI utpatti hotI hai // 11 // viSadaH zyAvazuSkAsyo vilakSo vIkSate dizaH // svedavepathumAMstrasto bhItaH skhalati jRmbhate // 12 // zyAva aura sUkhe mukhavAlA ho aura lajjAse saMyukta ho aura dizAoMko dekhanevAlA ho pasInA aura kaMpase saMyukta ho trasta arthAt udvegase saMyukta ho aura bhayase bhIta zithilagatise saMyukta, aura bAraMbAra jaMbhAI levai vaha manuSya viSa arthAt jaharakA denevAlA hotA hai // 12 // prApyAnnaM saviSaM tvagnirekAvataH sphuTatyati // zikhikaNThAbhadhUmArciranarvoigragandhavAn // 13 // viSavAle annakI prAptise agni atizaya caTacaTa zabda karatA hai, aura vaha agni eka Avarta lapaTavAlA aura morake kaMThake samAna citravicitra kAMtivAle dhUma aura prakAzase hIna athavaH laTAoMse rahita Ara muradAsarIkhI gaMdhase saMyukta agni hojAtAhai isake dhuaiMse zirameM darda romakA khaDAhonA dRSTimeM vyAkulatA hotIhai // 13 // niyante makSikAH prAzya kAkaH kSAmasvaro bhvet|| utkrozanti ca dRssttvaitcchukdaatyuuhsaarikaaH||14|| viSase dUSita annako khAke mAkhI marajAtI hai, aura maMdasvaravAlA kAka ho jAtA hai, aura isa viSadUSita annako dekhakara totA-mainA-jalakAka ye pukArane lagajAte haiM // 14 // haMsaH praskhalati glAnirjIvaJjIvasya jAyate // cakorasyAkSivairAgyaM krauJcasya syaanmdaadyH||15|| aura haMsakI gati zithila ho jAtI hai aura jIvaMjIva arthAt cakorabhedako glAni upajatI hai, aura cakorake netroMmeM vairAgya arthAt phIkApana pahuMcatA hai, aura krauMcake madakI utpatti hotI For Private and Personal Use Only Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / kapotaparabhRdakSacakravAkA jahatyasUn / udvegaM yAti mArjAraH zakRnmuJcati vaanrH||16|| . . aura kapota-kAka-muragA-cakavA ye prANoMko tyAga detehaiM, aura bilAva udvegako prApta ho jAtA hai aura vAnara viSTAko tyAgadetA hai / // 16 // hRSyenmayUrastadRSTA mandatejo bhavedviSam // ityannaM viSavajjJAtvA tyajedevaM prayatnataH // 17 // aura tisa viSadUSita dravyako dekhakara mora AnaMdita hotA hai, aura morake dekhanese maMdatejavAlA viSa hojAtA hai, aise viSavAle annako jAnakara buddhimAn manuSya yatnase tyAgai // 17 // yathA tena vipadyerannapi na kSudrajaMtavaH // spRSTe tu knndduudaahossaajvraartisphottsuptyH||18|| paraMtu aisI vidhise tyAgai ki jisakarake kSudajIvabhI nAzako prApta nahIM hosakai aura vipakarake dUSita annakA hAtha aura paira AdimeM sparza ho jAvai to khAja-dAha prAdezika arthAt jisadezameM / sparza hovai tahAMhI dAha-jvara phunsI-zunabaharI // 18 // nakharomacyutiH zophaH sekAdyA viSanAzanAH // zastAstatra pralepAzca sevycndnpdmkaiH|| 19 // nakha aura romoMkA giranA-zojA-ye saba upajate haiM, tahAM viSako nAza karanevAle saka AdikA denA ucita hai, aura kAlAvAlA caMdana padmaka arthAt padmAkha // 19 // sasomavalkatAlIzapatrakuSTAmRtAnataiH // lAlAjihvauSThayorjADyamUSA cimicimAyanam // 20 // saphedakhaira-tAlIzapatra--kUTa-giloya-tagara-inhoMkarake kiye lepa zreSTa haiM, aura viSadUSita annako mukhameM prApta honese jIbha se lAra giratI hai aura oSThakI jaDatA mukhameM dAha cimacimAhaTa // 20 // dantaharSo rasAjJatvaM hanustambhazca vakrage // sevyAyaistatra gaNDUSAH sarvaM ca viSajiddhitam // 21 // daMtaharSa-rasakA ajJAna-hanustaMbha-ye roga upajate haiM. tahAM kAlAvAlA Adi pUrvokta. dravyoMkarake gaMDUSadhAraNa arthAt kullAkaranA aura viSako jItanevAlA padArtha hita hai // 21 // AmAzayagate svedmchaadhmaanmdbhrmaaH|| romaharSoM vamirdAhazcakSurhRdayarodhanam // 22 // viSadUSita anna AmAzayameM prApta hojAve to pasInA-mUchI-AdhmAna-mada-bhrama romaharSa'chardi-dAha-netra aura hRdayakA rodha // 22 // For Private and Personal Use Only Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (84) aSTAGgahRdayevindubhizcAcayo'GgAnAM pakvAzayagate punaH // anekavarNa vamati mUtrayatyatisAryate // 23 // - aura aneka prakArako biMduvoM karake zarIrake cArotarpha aMgoMkI racanA hotI hai arthAt kAle cakatte paDajAte haiM phira jaba vahI viSadUSita anna pakkAzayameM jAke prApta hove, taba manuSya vamana karatA hai aura mUtra karatA hai aura atisArako prApta ho jAtA hai // 23 // tandrA kRzatvaM pADutvamudaraM vlsNkssyH|| tayorvAntaviriktasya haridre kaTabhI guDam // 24 // aura tandrA-kRzapanA-pAMDupanA-udararoga-balakA kSaya-upajate hai aura ina donoM AmAzaya aura pakvAzayameM prApta viSadUSita anna vAloMko jaba vamana aura atisAra lagacukai taba haladI-dAruhaladI-mAlakAMgaNI-guDa // 24 // sinduvAritaniSpAvavASpikAzataparvikAH / / taNDulIyakamUlAni kukkuTANDamabalgujam // 25 // samAlU-hiMgapatrI-dUba-caulAIkI jaDa- muragAkA aMDAke samAna cAvala bAvacI // 25 // nAvanAJjanapAneSu yojayedviSazAntaye // viSabhuktAya dadyAcca zuddhAyorddhamadhastathA // 26 // inhoMko nasya-aMjana-pAna-inhoMke dvArA yojita kare to viSakI zAMti hojAtI hai aura camana tathA virecanakarake zuddhahuye viSako bhojana karanevAle manuSya ke artha // 26 // sUkSmaM tAmrarajaH kAle sakSaudraM hRhizodhanam // zuddhe hRdi tataH zANaM hemacUrNasya dAzyat // 27 // ati sUkSmarUpa tAMbAke cUrNameM zahada milAkara samayapara devai, yaha hRdayako zodhatA hai aura jaba hRdayakI zuddhi hojAve taba 4 mAsebhara sonAke cUrNako devai // 27 // na sajjate hemapAGge padmapatrembuvadviSam // __ jAyate vipulaM cAyurgarepyeSa vidhiH smRtaH // 28 // kyoMki sonAko khAnevAle manuSyake aMgoMmeM viSa nahIM ThaharatAhai, jaise kamalake pattepai pAnI, aura Ayu baDhajAtI hai aise yaha vidhi viSameM kahI hai // 28 // viruddhamapi cAhAraM vidyAdviSagaropamam // AnUpamAmiSaM mASakSaudrakSIravirUDhakaiH // 29 // viruddha bhojanakobhI viSa aura upaviSakI taraha jAnanA, aura anUpadezakA mAMsa uDada-zahadadUdha-aMkurita anna // 29 // For Private and Personal Use Only Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (85) virudhyate saha bisaidlakena guDena vA // vizeSAt payasA matsyA matsyeSvapi cilIcimaH // 30 // kamalakaMda-mUlI-guDa-ina sAtoMke saMga virodhita hai aura anapadezake mAMsoMmeMbhI vizeSakarake machalI dudhake saMga viruddha hai aura saba tarahakI machaliyoMmeMbhI cilIcima machalI dUdhake saMga ativiruddha hai // 30 // viruddhamamlaM payasA saha sarvaM phalaM tathA // tadvatkulatthavarakakaguvallamakuSThakAH // 31 // khaTTA dravya aura saba khaTTe phala dUdhake saMga viruddha haiM aura kulathI-varakasaMjJaka vrIhi-kAMgaNI maTara-valasaMjJaka zivI anna ye saba dUdhake saMga viruddha haiM // 31 // bhakSayitvA haritakaM mUlakAdi payastyajet // vArAhaM zvAvidhA nAdyAnnA pRSatakukuTau // 32 // aura haritamUlIAdiko khAke Upara dUdhako tyAga devai aura zUkarake mAMsako sehake mAMsake saMga nahIM khAvai aura pRSatasaMjJaka mRga tathA muragAke mAMsako dahIke saMga nahIM khAvai // 32 // AmamAMsAni pittena mASasUpena mUlakam // aviM kusumbhazAkena bisaiH saha virUDhakam // 33 // kace mAMsoMko pittAke saMga nahIM khAvai,aura mUlIko uDadakI dAlake saMga nahIM khAve,aura meMDhAke mAMsako kusuMbhAke zAkake saMga nahIM khAyai; aura aMkurita annako kamalakaMdake saMga nahIM khaavai||33|| mASasUpaguDakSIradadhyAjyaiAkucaM phalam // phalaM kadalyAstakreNa dannA tAlaphalena vA // 34 // uDadakI dAla-guDa-dUdha-dahI-cUta--inhoMke saMga baDhahalake phalako nahIM khAvai aura takradahI-tADaphalake saMga kelekI phalIko nahIM khAvai // 34 // kaNoSaNAbhyAM madhunA kAkamAcI guDena vA // siddhAM vA matsyapacane pacane nAgarasya vA // 35 // pIpala-miraca-zahada-guDake saMga makohako nahIM khAvai, aura jisa pAtrameM machaliyAM pakAI jA tisapAtrameM pakAI huI-makohako nahIM khAvai, aura jisa pAtrameM suMTha pakAI jAve tisa pAtrameM pakAIhuI makohako nahIM khAvai // 35 // siddhAmanyatra vA pAtre kAmAttAmuSitA nizAm // matsyanistalanasnehasAdhitAH pippalIstyajet // 36 // For Private and Personal Use Only Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (86) 'aSTAGgahRdayeanyapAtrameM siddhI kIhuI aura rucike yogyabhI banIhuI makoha jo rAtrimAtra dharI rahai to khAneke yogya nahIM hai. aura jisa telameM machaliyA~ bhUnI jAbaiM tisa telameM sAdhita papiliyoMko tyAgai // 36 // kAMsya dazAhamuSitaM sarpiruSNaM tvaruSkare // bhAso virudhyate zUlyaH kampillastakrasAdhitaH // 37 // kAMseke pAtrameM dazarAtritaka dharAhuA vRta bigaDa jAtA hai tisako aura bhilAvAke sAdhanameM garama anna aura pAnako tyAga aura zUlameM saMskRta kiyA bhAsapakSI arthAt goSTha muragA aura takrameM siddha kiyA kaMpillA ye donoM viruddha hojAtehaiM / kampillA-kavIlA // 37 // aikadhyaM pAyasasurAkRzarAH parivarjayet // madhusarpirvasAtailapAnIyAni dvizastrizaH // 38 // khIra-madirA-kRzarA-inhoMko ekakAlameM varja devai aura zahada-vRta-vasA-tela-pAnI-ye saba do do va tIna tIna // 38 // ekatra vA samAMzAni virudhyante parasparam // bhinnAMze api madhvAjye divyavAryanupAnataH // 39 // vA saba eka jagaha ye samabhAgavAle ApasameM viruddha hai, aura bhinnabhAgoMvAle zahada aura vRtameM anupAnase divyapAnI viruddha hai // 39 // madhupuSkarabIjaM ca madhumaireyazArkaram // manthAnupAnaHkSareyo hAridraH kaTutailavAn // 40 // zahada aura kamalakA bIja ekajagahameM viruddha hai. aura munakkAkA Asava-khajUrakA AsavakhAMDakA Asava-yebhI ekajagahameM viruddhahaiM, aura maMtha hai anupAna jisakA aisA kSaireya arthAt dUdhakA padArtha aura kaTutelameM bhunAhuA hAridrazAka ye donoM viruddha haiM // 40 // upodakAtisArAya tilakalkena sAdhitA // valAkA vAruNIyuktA kulmASaizca virudhyate // 41 // tiloMko kalka karake sAdhitakarA poIzAka atisArakA karanevAlA hai, aura valAkApakSIkA mAMsa prasyanna madirA aura nahIM ati sveditakiye mUMgaAdike saMga virodhita haiM // 41 // bhRSTA varAhavasayA saiva sadyo nihantyasUn / tdvttittiriptraattygodhaalaavkpinyjlaaH||42|| zUkarakI vasAmeM bhUnA huA balAkAkA mAMsa manuSyako zIghra mAradetA hai, aura tItara pataMga-- godhA-lAvA-kapiMjala ye saba // 42 // For Private and Personal Use Only Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (87) airaNDenAgninA siddhAstattailena vimuurcchitaaH|| hArItamAMsaM hAridrazalakaprotapAcitam // 43 // araMDakI agnikarake siddha aura araMDake tela karake mUrchita kiye jAve to zIghra manuSyako mAradete haiM aura hArIta arthAt tilagarU pakSIke mAMsako hAridra vRkSake zUlameM prAptakara pakAvai // 43 // hAridravahninA sadyo vyApAdayati jIvitam // bhasmapAMzupAradhvastaM tadeva ca samAkSikam // 44 // aura pakAne ke samaya tisake nIce hAridravRkSakI agniko jalAvai tau yaha mAMsa manuSyako zIghra mAra detA hai, aura vahI hArItapakSIkA mAMsa rAkha aura dhUlIkarake paridhvasta aura zahadase saMyukta viruddhatAko prApta hojAtAhai / / 4 4 // yatkiJciddoSamuktasya na hretttsmaastH|| viruddhaM zuddhiratreSTA zamo vA tadvirodhibhiH // 45 // jo kachu anna pAna auSadha doSako uklozata kara aura sthAnase acchItaraha calAkara bAhira nahIM nikAsai vaha samAsase viruddha hai.yahAM zuddhi vAMchita hai athavA tisake virodhI padArthokarake zamana karanA bAMchita hai // 45 // dravyastaireva vA pUrva shriirsyaabhisNskRtiH|| vyAyAmasnigdhadIptAgnivayaHsthabalazAlinAm // 46 // athavA virodhika aura kupita huye dopoMke prati pratipakSarUpa dravyoMkarake jo prathama zarIrakA * saMskAra hai vahI viruddhabhojanake karanemeMbhI zreSTha hai aura kasaratabAle--snigdha-dIptaagnivAle acchI avasthAmeM sthita-balazAlI-inhoMko // 46 // . virodhyapi na pIDAyai sAtmyamalpaM ca bhojanam // pAdenApathyamabhyastaM pAdapAdena vA tyajet // 47 // virodhI annabhI abhyAsase prakRti mAphika hokara aura alpa mAtrAkarake saMyukta huA pIDAko nahIM karatA hai aura jo pathya bhojanakA abhyAsa horahA hove to caturthAMzakarake apathyako tyAgai, aura jababhI doSakArI mAluma hove to SoDazAMza arthAt solameM hissai karake tyAgai // 47 / / niSeveta hitaM tadvadekadvivyantarIkRtam // apathyamapi hi tyaktaM zIlitaM pathyameva vA // 48 // aura taise hI pathyakobhI caturthIzakarake tathA SoDazAMzakarake sevai, paraMtu eka-do tInaaise anna kAloMkarake vyavadhAna dekara pathyako sevai, aura ativegase apathyakA tyAga aura pathyakA sevanabhI // 48 // For Private and Personal Use Only Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra (88) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sAtmyAsAtmyavikArAya jAyate sahasAnyathA // krameNApacitA doSAH krameNopacitA guNAH // 49 // vikAroMko upajA detA hai, aura pUrvokta kramakarake kSayako prApta huye doSa aura pUrvokta kramakarake vRddhiko prApta huye guNa || 49 // nApnuvanti punarbhAvamaprakampyA bhavanti ca // atyantasannidhAnAnAM doSANAM dUSaNAtmanAm // 50 // yathAsaMkhyase doSa phira nahIM upajate haiM, aura sthirarUpa guNa rahate haiM, aura atyaMta sannidhAnavAle aura dUSita AtmAvAle doSoMke // 20 // ahitaidUSaNaM bhUyo na vidvAna kartumarhati // AhArazayanabrahmacaryairyuktyA prayojitaiH // 51 // ahitabhojana Adikarake dUSaNakaraneko vidvAn manuSya yogya nahIM hai, aura yuktikara ke prayukta kiye bhojana - zayana - brahmacarya karake // 51 // zarIraM dhAryate nityamAgArabhitra dhAraNaiH // AhAro varNitastatra tatra tatra ca vakSyate // 52 // nityaprati zarIra dhArita kiyAgayA hai jaise staMbhoMkarake sthAna - aura tinhoMmeM bhojanakA prakaraNa RtucaryA meM prakAzita kiyA haiM, anya tahAM 2 ucikitsA Adi graMthakAra varNana kareMge // 52 // nidrAyataM sukhaM duHkhaM puSTiH kAryaM balAbalam // vRpatA klIvatA jJAnamajJAnaM jIvitaM na ca // 53 // sukha-duHkha - puSTi - dubalApana - vala - abala-vRSapanA - napuMsakapanA - jJAna - ajJAna ye saba nIMda ke AdhIna haiM paraMtu jIvana nIMdake AdhIna nahIM hai // 53 // akAle'tiprasaMgAcca na ca nidrA niSevitA // sukhAyuSI parA kuryyAtkAlarAtririvAparA // 54 // akAlameM sevita karI aura ati sevitakarI aura kachuka sevitakarI aisI nIMda sukha aura Ayuko nAzatI hai, jaise dUsarI kAlarAtri // 54 // rAtrau jAgaraNaM rUkSaM snigdhaM prasvapanaM divA // arukSamanabhigyandi tvAsInapracalAyitam // 55 // rAtrimeM jAganA rUkSa hai, aura dinameM zayana karanA snigdha hai, aura baiThe huyekA jo pracalana hai vaha na to rUkSa hai aura na kaphako karatA hai // 55 // For Private and Personal Use Only Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (89) grISme vAyucayAdAnaraukSyarAvyalpabhAvataH // divAsvapno hito'nyasminkaphapittakaro hi saH // 56 // grISmaRtumeM vAyukA saMcaya hotA hai aura AdAna karake rUkSapanA hotA hai aura nIMdakI samAptike ayogya rAtriyAM hotI haiM isavAste dinameM zayanakaranA hita hai aura anya RtuoMmeM dinakA zayana kapha aura pittako karatA hai / / 56 // muktvA tu bhaassyyaanaadhvmdystriibhaarkrmbhiH|| krodhazokabhayaiH klaantaashvaashidhmaatisaarinnH|| 57 // .. paraMtu bhASaNa-azvaAdi asavArI-mArga-madirA-strI-bhAra krodha zoka-bhaya inhoMkarake lAMta aura zvAsa--hicakI-atisAra ina rogoMvAle // 17 // vRddhavAlAvalakSINakSatatRzUlapIDitAn / ajIrNAbhihatonmantAn divAsvapnocitAnapi // 58 // vRddha-bAlaka-balase rahita-kSINa-bhUkha aura tRSAle pIDita-arNi karake abhihata-unmatta dinameM zayanakA abhyAsavAle ina saboMko dinameM zayana karanA yogya hai // 58 // dhAtusAmyaM tathA hyeSAM zleSmA cAGgAni puSyati // bahumevaHkaphAH svapyuH snehanityAzca nAhani // 59 // vayoMki dinameM zayana karanese inhoMkI dhAtuoMkI samatA hotI hai, aura inhoMke aMgako kapha puSTa karatA hai, aura bahuta meda tathA bahuta kaphavAle aura snehako ninya dhAraNa karanevAle aise manuSya dinameM zayanako karai nahIM // 59 // vipAtaH kaNTharogI ca naiva jAla nizAsvapi // akaalshynaanmohjvrstmitypiinsaaH|| 60 // viSase pIDitako aura kaMTharogIko ratrimeMbhI zayanakarane deve nahIM, aura akAlameM zayanase mohajvara aMgoMkA nirutsAha-pInasa // 6 // shirorukshophhllaassrotorodhaagnimndtaaH|| tatropavAsavamanasvedanAvanamauSadham // 61 // . zirameM pIDA-zojA-hRlAsa-lotoMkA rodha--maMdAgni ye roga-upajate haiM, tahAM upavAsa-vamana svedana-nasya-inhoMke dvArA auSadhako // 61 // yojayedatinidrAyAM tIkSNaM pracchardanAJjanam // nAvanaM laGghanaM cintAM vyavAyaM zokabhIkrudhaH // 62 // yojita kare, aura rAtrimeM tIkSNarUpa vamana aura aMjana aura nasya-laMghana-ciMtA-maithunazoka-bhaya-krodha // 62 // For Private and Personal Use Only Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdayeebhireva ca nidrAyA nAzaH zleSmAtisaMkSayAt // nidrAnAzAdaGgamazirogauravajRmbhikAH // 63 // inhoMkarake kaphake nAza honese nIMdakA nAza hojAtA hai, aura nIMdake nAzase aMgamarda hADaphUTana zirakA bhArIpanA-jabhAI // 63 // jADyaM glAnibhramApaktitandrArogAzca vaatjaaH|| yathAkAlamato nidrA rAtrau seveta saatmytH|| 64 // jaDapanA-glAni-bhrama-apaktiroga-taMndrA-vAtaja ye roga upajate haiM isavArate kAlake anusAra prakRtike mAphika nIdako rAtrimeM sevai // 64 // asAtmyAjjAgarAdarthaM prAtaH svapyAdabhuktavAn // zIlayenmandanidrastu kSIramadyarasAn dadhi // 65 // prakRtise rahita jAganA hove to jitanA kAlataka jAgA ho tisase AdhA kAlataka bhojanako nahIM karanevAlA vaha manuSya prabhAtameM zayana kareM, aura maMdanIMdavAle manuSya duudh-mdiraa-rs-dhii||65|| abhyaGgodvartanasnAnamUrddhakarNAkSitarpaNam // kAntAvAhulatAzleSo nirvRtiH kRtakRtyatA // 66 // abhyaMga-uvaTanA-snAna aura zira-kAna-netra-inhoMke tarpaNako sevai, aura strIko latArUpa bAhuoMkA milA aura bhiti--kRtakRtyatA // 66 // ___ mano'nukUlA viSayAH kAmaM nidraasukhprdaaH|| brahmacaryaratebhya sukhaniHspRhacetasaH // 67 // aura manake anukUla viSaya ye saba nIMda aura sukhako detehaiM brahmacaryameM rahanevAlA aura grAmyasukha arthAt maithunameM vAMchA rahita cittavAlA // 67 // nidrA santoSatRptasya svaM kAlaM nAtivartate // grAmyadharme tyajennArImanuttAnAM rajasvalAm // 68 // - saMtoSase tRpta manuSyoMkI nIMda apane kAlako ullaMghana nahIM karatI hai maithunadharmameM uttAnapanese rahita-kapaDe AI huI rajasvalA // 68 // apriyAmapriyAcArAM duSTasaGkIrNamehanAm // atisthUlakRzAM sUtAM garbhiNImanyayoSitam // 69 // priyapanese rahita, aura apriya AcAroMvAlI, duSTa tathA saMkarNi mUtramArgavAlI aura atisthUla tathA atidubalI, sUtA arthAta prasUtavAlI-garbhavAlI aura dUsarekI bhAryA / / 69 // For Private and Personal Use Only Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (91) varNinImanyayoniM ca gurudevanRpAlayam // caityazmazAnAyatanacatvarAmbucatuspatham // 70 // brahmacaryako dhAraNevAlI, bakarI tathA bhaiMsaAdi yA anyajAtIse saMyukta strIko tyAga aura maithunasamayameM guru-devatA-rAjAkA sthAna, aura devatAkarake adhiSThita vRkSa-zmazAna duSToMka nigrahasthAna-tripatha-arthAt tirAhA ponI-corAhA aise sthAnoMko tyAgai // 70 // parvANyanaGgaM divasaM zirohRdayatADanam // atyAzito'dhRtiH kSudvAn duHsthitAGgaH pipaasitH||71|| maithuna samayameM sUryakI saMkrAMtiAdi parvakAloMko, aura mukhako jaisA ki dAkSiNAtya mukhadvArA karate haiM usako na karai aura dinako rati na karai aura zira tathA hRdayake tADanako tyAgai aura atibhojana kiye huye aura dhairyyapanese rahita aura kSudhAvAlA aura duHsthita aMgoMvAlA aura atipyAsavAlA // 71 // bAlo vRddho'nyavegArtastyajedrogI ca maithunam // seveta kAmataH kAmaM tRpto vAjIkRtAM hime // 72 // bAlaka-vRddha-mUtraAdi vegase pIDita aura rogI manuSya maithunako tyAga aura vA kiraNa dravyoMkarake tRptahuye manuSya zItalakAlameM maithunako icchApUrvaka sevate rahaiM // 72 // yahAdvasantazaradoH pkssaadvrssaanidaaghyoH|| bhrmklmorudaurblyvldhaatvindriykssyH|| 73 // vasaMta aura zaradaRtumeM tInatIna dinoMke aMtarameM maithunako sebai, aura varSA prISma RtumeM paMdraha 2 dinoMmeM maithunako karai, aura bhrama-glAni-jAMvoMmeM durbalatA-valakSaya-dhAtukSaya-iMdriyakSaya // 73 // aparvamaraNaM ca syAdanyathA gacchataH striyam // smRtimedhaayuraarogypussttiindriyyshovlaiH|| adhikA sandajaraso bhavanti strISu sNytaaH|| 74 // __ akAlamaraNa-ye saba pUrvokta rItise viparIta kAlameM maithuna karanemeM upajate haiM, aura smRtibuddhi-Arogya-Ayu-puSTi-iMdriya-yaza-bala-inhoMkI adhikatAse saMyukta aura maMda buDhApAvAle manuSya striyoMmeM sAvadhAna rahanevAle hojAte haiM / / 74 / / snaanaanulepnhimaanilkhnnddkhaadyshiitaambudugdhrsyuusssuraaprsnnaaH|| seveta cAnuzayanaM viratau ratasya tasyaivamAzu vapuSaH punareti dhaam||75|| For Private and Personal Use Only Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 92 ) aSTAGgahRdaye snAna - anulepa-zatilavAyu - khaMDakhAdya - zItala pAnI - dUdha - rasayUSa - madirA - prasannAmadirAinhoMko sevita karake pIche zayanako se aisA manuSya jo viratimeM rata hovai tisa manuSya ke zarIrapai phira Ake teja prApta hojAtA hai ratike anta meM snAnAdise phira teja hojAtA hai bala nahIM ghaTatA // 75 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zrutacaritasamRddhe karmmadakSe dayAlau bhiji niranubandhaM deharakSAM nivezya // bhavati vipulatejaH svAsthya kIrtiprabhAvaH svakuzalaphalabhogI bhUmipAlazcirAyuH // 76 // zruta aura caritakarake saMpanna aura kriyAmeM kuzala aura dayAvAn vaidyameM niranubaMdha aura dehakI rakSAko nivezita karake vipula tejavAlA aura svasthyatA kIrtti prabhAvale yukta apane kuzalake phala ma bhAvAlA, ciraAyu rAjA ho jAtA hai // 76 // iti zrIverInivAsivaidyapaMDitaravidattazAsitASTAGgahRdaya saMhitA bhASA TIkAyAM sUtrasthAne saptamo'dhyAyaH // 7 // aSTamo'dhyAyaH / - athAto mAtrAzitIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara mAtrAzitIya nAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / mAtrAzI sarvakAlaM syAnmAtrA hyagneH pravarttikA // mAtrAM dravyANyapekSante gurUnyapi laghUnyapi // 1 // svasthaho vA rogIho paraMtu saba kAlameM parimita bhojanako kareM, aura parimita bhojana jaTharAgniko pravRtta karatA hai aura bhArI tathA halakIrUpa mAtrAko aura dravyako vidvAn apekSita karate haiM / / 1 // guruNAmarddhasauhityaM laghUnAM nAtitRptatA // mAtrApramANaM nirdiSTaM sukhaM yAvadvijIryyati // 2 // bhArI dravyoM ke khAne meM AdhI tRpti, aura halake dravyoMke sevanameM ati tRpti nahIM kare aura jo bhojana kiyA padArtha adhikArako karake jarajAvai yahI mAtrAkA pramANa kahA hai // 2 // bhojanaM hInamAtraM tu na balopacayaujase // sarveSAM vAtarogANAM hetutAM ca prapadyate // 3 // For Private and Personal Use Only Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ___ sUtrasthAnaM bhASATIkAsamatam / , hIna mAtrAse saMyukta bhojana bala vRddhi parAkramake artha nahIM hotA hai aura saba vAtarogoMkI hetutAko prApta hotA hai arthAt bahuta nyUnabhI bhojana na karai // 3 // atimAtraM punaH sarvAnAzu doSAn prakopayet // pIDyamAnA hi vAtAdyA yugapattena kopitaaH|| 4 // atimAtrAvAlA bhojana kiyA jAvai to phira doSoMko prakoSita karatA hai, aura tisa apaklarUpa bhojana karake pIDyamAna aura eka kAlameM usase kopita huye vAta Adi roga // 4 // AmenAnnena duSTena tadevAvizya kurvate // viSTambhayanto'lasakaM cyAvayanto viSUcikAm // 5 // kace aura duSTa annameM pravezita ho doSa zarIrake srotoMko rokatehaiM usase Alasya hotAhai ke doSa annako Upara nIce baiMcate haiM, aura vipUcikAko utpanna karatehaiM // 5 // adharottaramArgAbhyAM shsaivaajitaatmnH|| prayAti noz2a nAdhastAdAhAro na ca pacyate // 63 ___ arthAt ajita AtmAvAle manuSyake anucita dezakAlameM adhara uttara mArgokarake nikAlate huye vicikA arthAt haijeko karatehai aura vaha bhojana mukha karake Uparako nahIM nikalatA aura nIceko gudAke dvArA nahIM nikalatA aura pAkako prApta nahIM hotA // 6 // AmAzaye'lasIbhUtastena so'lasakaH smRtH|| vividharvedanodbhedairvAyvAdibhRzakopataH // 7 // aura AmAzayameM alasIbhUta hokara sthita rahatA hai tisakarake yaha alasaka kahAtA hai, vAyu Adike atika pase aneka prakArake pIDA aura udbhadoM karake // 7 // sUcIbhiriva gAtrANi vidhyatIti vicikA // tatra zUlabhramAnAhakampastambhAdayo'nilAt // 8 // sUIyoMkI taraha aMgoMko vedhita karai tisako viSUcikA kahate haiM tahAM vAtakI adhikatAse zUla bhama-aphArA-kaMpa-staMbha Adi roga upajate haiM // 8 // pittaajjvrtisaaraantrdaahtRttprlyaadyH|| kaphAcchaZGgagurutAvAksaMgaSThIvanAdayaH // 9 // pittakI adhikatAse jvara-atisAra-aMtardAha-tRSA-mUrchA-Adi roga upajatehaiM / kaphase chardi-aMgakA bhArIpana-vANIkA SThIvana-chokaroga-Adi roga upajate haiM // 9 // vizeSAdurbalasyAlpavaDhevegavidhAriNaH // pIDitaM mArutenAnnaM zleSmaNA ruddhamantarA // 10 // For Private and Personal Use Only Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (94) aSTAGgahRdayevizeSatAse durbalake aura maMdAgnivAleke aura mUtraAdi vegoMko dhAranevAleke vAyukarake pIDita aura kaphakarake ruddha // 10 // alasaM kSobhitaM doSaiH zalyatvenaiva saMsthitam // / zulAdIn kurute tIvAMrvyatIsAravarjitAn // 11 // aura zarIrake bhItara alasIbhUta hoke sthita aura doSoMse kSobhitasA vaha zalyarUpa karake sthita ho chardi aura atisAra karake varjita tathA tIvrarUpa zUla Adi rogoMko karatA hai // 11 // so'laso'tyarthaduSTAstu doSA duSTAmabaddhakhAH // yAntastiryaktanuM savA daNDavat stambhayanti cet // 12 // tisako alasaka jAno, atizaya karake duSTa huye aura duSTa Amakarake baddha srotoMvAle ve doSa tirache gamana karate huye saMpUrNa zarIrako daMDakI taraha jaba staMbhita karate haiM // 12 // daNDakAlasakaM nAma taM tyajedAzukAriNam // niruddhAdhyazanAjIrNazIlino viSalakSaNam // 13 // tisako daMDAlasaka kahate haiM yaha zIghra manuSyako mAradetA hai, isa rogavAleko kuzala vaidya tyAge, aura viruddha adhyazana-ajIrNako sevanevAle manuSyake viSalakSaNa arthAt lAlAAdi rogoMse saMyukta // 3 // / AmadoSaM mahAghora varjayedviSasaMjJakam // viSarUpAzukAritvAdviruddhopakramatvataH // 14 // ati kaSTarUpa AmadoSa upajatAhai, paraMtu vipasaMjJaka yaha AmadoSa vaidyako varjanA yogya hai viSake sadRza svarUpapaneMse aura zIghratAkorIpanesa aura virudrUpa upakramapanese isameM zItala cikitsA yogya hai // 14 // athAmamalasIbhUtaM sAdhyaM tvaritamullikhet // pItvA sonApaTuphalaM vAyuSNaM yojyetttH||15|| jo alasIbhUta AmadoSa sAdhya ho to zIghra udvamana karAvai, pIche vaca-naka-maina phalase saMyukta garama pAnIko pivAkara vamana karAve // 15 // svedana phalavarti ca malavAtAnulomanIm // nAmyamAnAni cAMgAni bhRzaM svinnAni veSTayet // 16 // pIche svedana aura mala tathA vAtako anulomana karanevAlI phalavartiko yojita kare aura nAmyamAna aMgoMko atisvedita kara vastrAdise Dhakade // 16 // For Private and Personal Use Only Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org 116 sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / viSUcyAmativRddhAyAM pASyardAhaH prazasyate // tadahazcopavAsyainaM viriktavadupAcaret // 17 // jo viSUcI ati baDhajAvai to pArkiMga arthAt pairoMkI eDIke pazcAdbhAgoM meM lohekI zalAkAkA dAha denA prazasta hai, aura tisa rogIko tisa dinameM upavAsita karAke pIche virecana liye manuSyakI taraha upacAra karai // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (95) tIvrAtirapi nAjINa pivecchalannamauSadham // Amasanno nalo nAlaM paktuM doSopadhAzanam // 18 // tatrizUlavAlAbhI ajIrNarogI zUlanAzaka auSadhako nahIM pItrai, aura vipUcikA meM chardi aura atisAranAzaka auSadhakobhI nahIM pIvai, kyoMki Amakarake maMdIbhUta huA agnidoSa auSadha bhojana ke pakAne ke artha samartha nahIM hai arthAt isa prakArakI auSadhI guNa nahIM karatI // 18 // nihanyAdapi caiteSAM vibhramaH sahasAturam // jIrNezane tu bhaiSajyaM yuJjyAt stabdhagurUdare // 19 // doSa auSadha bhojanakA vibhrama arthAt vyApattikAlako nahIM apekSita karake tisarogIko mAra detA hai, aura acala tathA bhArI udaravAle tathA jIrNabhojanavAle manuSyake artha auSadhako prayukta karai 19 doSazeSasya pAkArthamagneH sandhukSaNAya ca // zAntirAmavikArANAM bhavati tvapatarpaNAt // 20 // kAraNa ki zeSadoSa ke pAka ke artha aura agniko tIvrakaraneke artha laMghana karanese Amase upaje vikAroMkI zAMti hotI hai // 20 // trividhaM trividhe doSe tatsamIkSya prayojayet // tatrAlpe laGghanaM pathyaM madhye laGghanapAcanam // 21 // tIna prakAra ke doSoMmeM tIna prakAravAle laMghana Adiko pratyukta karai paraMtu deza aura kAla Adiko dekhatA rahai aura tinhoMmeM alpadopa hovai to laMghana pathya hai aura madhya doSameM laMghana aura pAcana pathya hai // 21 // prabhUte zodhanaM taddhi mUlAdunmUlayenmalAn // evamanyAnapi vyAdhIn svanidAnaviparyayAt // 22 // aura baDhe huye doSa zodhana pathya hai, kyoMki yaha zodhana maloMko jaDase nikAsatA hai aisehI apane nidAna aura viparyyaya se anya rogoMkI bhI // 22 // For Private and Personal Use Only cikitse danubandhe tu sati hetuviparyyayam // tyaktvA yathAyathaM vaidyo yuJjyAdvayAdhiviparyayam // 23 Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (96) aSTAGgahRdayecikitsA kare, aura anubaMdha hove to hetuviparyAyako tyAgakara kuzalavaidya yathAyogya roga dUra, karanekA prayatnakarai // 23 // tadarthakAri vA pakke doSe viddhe ca pAvake // hitamabhyaJjanasnehapAnavastyAdi yuktitH||24|| aura tadarthakArI arthAt nidAna vyAdhikA naSTa karanA asAdhya vicAra rogakI zAnti vicAra jaise madAtyayameM madirApAna, aura atisArameM virecana, aise prayukta karanA hita hai, aura pakarUpa dopameM aura prakAzitarUpa agnimeM abhyaMga snehapAna bastikarma ye saba mAtrAke anusAra prayukta karai // 24 // ajIrNaM ca kaphAdAmaM tatra zopho'kSigaNDayoH // sadyo bhukta ivodvAraH prasekoklezagauravam // 25 // kaphase Ama jarNi hotA hai netra aura kapoloM meM zojA aura tatkAla bhojana kiya bhojanakI taraha DakAra aura thUkanA doSoMkA sthAnase calanA zarIrakA bhArIpana inhoMkI utpatti ho jAtI hai|| 25 // viSTabdhamanilAThUlavivandhAdhmAnasAdakRt // pittAdvidagdhaM tRNmohabhramAmlogAradAhavat // 26 // . vAyuse viSTabdha ajIrNa hotA hai usameM vivaMdha zUla aphArA zithilatA upajatI hai pittase vidagdha ajIrNa hotA hai, tRSA moha bhrama khaTTI DakAra dAha upajate haiM // 26 // laGghanaM kAryamA viSTabdhe svedanaM bhRzam / / vidagdhe vamanaM yadvA yathAvasthaM hitaM bhavet // 27 // AmAjIrNameM laMghana karanA yogya hai, aura viSTabdhAjIrNameM atisvedana hitahai aura vidagdhAjIrNa meM vamana hita hai, athavA laMdhana svedana vamanako doSoMkI adhikatAke anusAra prayukta karai / / 27 // garIyaso bhavellInAdAmAdeva vilambikA // kaphavAtAnubaddhAmaliGgA tatsamasAdhanA // 28 // srotoMmeM ati milA aura baDhAhuA Ama arthAt ajIrNase kapha aura vAtase anubaddhaho Amake lakSaNoMvAlI, aura Amake samAna sAdhanase saMyukta vilaMbikA upajatI hai / / 28 // _azraddhAhRvyathA zuddhe'pyudgAre rsshesstH|| zayIta kizcidevAtra sarvazcAnAzito divA // 29 // ' rasazeSa arNimeM azraddhA hRdayameM pIDA hotI hai aura isa rasazeSa arNimeM jo zuddharUpabhI DakAra mAna anababhI manuSyako zayana karavAvai aura dinameM bhojana karavAvai nahIM // 29 // For Private and Personal Use Only Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (97) svapyAdajIrNI saJjAtabubhukSo'dyAnmitaM laghu // vivandho'tipravRttirvA glAnirbhArutamUDhatA // 30 // ajIrNavAlA manuSya zayana karai aura mUMkha lagane pramANita aura halakA aise bhojanako khAva aura mUtra tathA viSTAkA vibaMdha aura atipravRtti hovai bhIra glAniho aura vAyukI pratilomatA hove // 30 // ajIrNaliGgaM sAmAnyaM viSTambho gauravaM bhrmH|| na cAtimAtramevAnnamAmadoSAya kevalam // 31 // __ aura viSTaMbha-zarIrakA bhArIpana-bhrama-yebhI upajai taba sAmAnya arNike lakSaNa jAno aura atimAtra bhojana kiyA annahIM kevala AmadoSake artha nahIM hai // 31 // dviSTaviSTambhidagdhAmagururUkSahimAzuci // vidAhi zuSkamatyambuplutaM vAnnaM na jIryati // 32 // kiMtu apriya-viSTaMbhi-dagdha-kaccA-bhArI-rUkhA-zItala-apavitra-vidAhI-sUkhA aura atipAnIkarake plAvita aisA anna nahIM jaratA hai // 32 // upataptena bhuktaM ca zokakrodhakSudhAdibhiH // mizraM pathyamapathyaM ca bhuktaM samazanaM matam // 33 // krodha-zoka-kSudhA ina Adikarake taptahuye manuSyane bhojana kiyA annabhI nahIM jaratA hai aura padhya arthAt zaliAdi aura apathya arthAt yava Adi ina donoMko milA bhojana karaneko samazana kahate haiM // 33 // vidyAdadhyazanaM bhUyo bhuktasyopari bhojanam // akAle bahu cAlpaM vA bhuktaM tu viSamAzanam // 34 // bhojanake Upara phira bhojanakaraneko adhyazana kahate haiM akAlameM bahuta athavA alpa bhojana kiyA viSamAzana kahAtA hai // 34 // trINyapyetAni mRtyu vA ghorAn vyAdhInsRjanti vaa|| kAle sAtmyaM zuci hitaM snigdhoSNaM laghu tnmnaaH||35|| ye tInotarahake bhojana mRtyuko athavA ghoravyAdhiyoMko racate haiM aura samayameM prakRtike mAphika. aura pavitra aura hita aura cikanA garama aura halakese bhojanako bhojanakI icchAkaranevAlA // 35 // SaDrasaM madhuraprAyaM nAtidrutavilambitam // snAtaH kSudvAnviviktastho dhautpaadkraannH||36 // mAnako kiye kSudhAse yukta ekAMtasthAnameM sthita, hAtha-paira-mukha dhokara chaH rasoMse saMya For Private and Personal Use Only Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (98) aSTAGgahRdayeaura vizeSa karake madhuratA saMyukta bhojanakare bhojanakaranemeM bahuta zIghratA aura dera nahIM karanI cAhiye madhyama vRttise bhojana karai zIghratAmeM annakA svAda vidita nahIM hotA vilambase tRpti nahIM hotI // 36 // tapayitvA pitRndevaantithiinvaalkaanguruun|| pratyavekSya tirazco'pi pratipannaparigrahAn // 37 // pitara, devatA, atithi, bAlaka, guruko tRpta karake aura aMgIkAra kiye bailaAdi pazuoMke bhojanako cintAkarake arthAt unakI AjIvikAkI phikra karake // 37 // samIkSya samyagAtmAnamanindannabruvandravam // iSTamiSTaiH sahAznIyAcchucibhaktajanAhRtam // 38 // acchItaraha apane AtmAko dekhakara, niMdAko na karatAhuA mauna dhAraNa kare manuSya dravarUpa aura vAMchita aura pavitra apane bhaktajanase prApta kiyA bhojana mitroM ke saMga khAvai // 38 // bhojanaM tRNakezAdijuSTamuSNIkRtaM punaH // zAkAvarAnnabhUyiSThamatyuSNalavaNaM tyajet // 39 // tRNa keza Adise saMyukta dUsarIbAra garama kiyA huA, adhika zAkoMse saMyukta bahuta uDa dase yukta, ati garama aura ati namaka saMyukta bhojanako tyAgai // 39 // kilATadadhikUcIkAkSArazuktAmamUlakam // kRzazuSkavarAhAvigomatsyamahiSAmiSam // 40 // kilATa-dugdhakA vikAra dahI-khuracana-khAra-kAMjI-kacImUlI-kRza aura sUkhA mAMsa-aura zUkara bheDa-gAya-machalI-bhaiMsako mAMsa na khAya // 40 // mASaniSpAvazAlUkabisapiSTavirUDhakam // zuSkazAkAni yavakAnphANitaM ca na zIlayet // 41 // aura uDadakI pIThI-zAlUka-kamalakaMda-pIThI-aMkuritaanna-sUkhe zAka-yava-phANita inhoMko bahuta na sevai // 41 // zIlayecchAligodhUmayavaSaSTikajAGgalam // pathyAmalakamRdvIkApaTolImudgazarkarAH // 42 // zAlicAvala-gehUM-java-sAMThIcAvala-jAMgala dezakA mAMsa-haraDai-AmalA-munakkA--paravalamUMga-khAMDa // 42 // ghRtaMdivyodakakSIrakSaudradADimasaindhavam // mAna OM triphalAMmadhusarpiyoM nizi netrabalAya ca // 43 // For Private and Personal Use Only Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (99) vRta-AkAzakA pAnI-dUdha-zahada-anAra-seMdhAnamaka inhoMko sevatA rahai aura netroMko bala. 'keartha rAtrimeM ghRta aura zahadake saMga triphalAko sevatA rahai // 43 // svAsthyAnuvRttikRyaca rogocchedakaraM ca yt|| bisekSumocacocAmramodakotkArikAdikam // 44 // jo svasthapanekI icchAvAlA ho aura jo rogoMko chedana karanevAlA ho aura kamalakaMda-IkhakelekI ghaDa-nAriyalakA phala-AMba-uDDU-lapasI-bhArI-cikanA-svAdu-maMda sthira Adi drvyoNko-|| 44 // adyAdravyaM guru snigdhaM svAdu mandaM sthiraM purH|| viparItamatazcAnte madhye'mlavaNotkaTam // 45 // bhojanase pahile khAvai, aura ina pUrvokta dravyoMse viparIta arthAt halake rUkhe-tIkSNa kaTudravyoMko bhojanake aMtameM sevai, aura khaTTe-lavaNa-utkaTadravyoMko bhojanake madhyameM sevai // 45 // annena kukSeAvaMzau pAnenaikaM prapUrayet // AzrayaM pavanAdInAM caturthamavazeSayet // 46 // kukSike dobhAgoMko annase pUrita karai, aura tIsare bhAgako pAnIse pUrita kare aura pavana Adike AzrayavAle cauthe bhAgako zeSa rakkhai // 46 // anupAnaM himaM vAri yavagodhUmayorhitam // dani maye viSe kSaudre koSNaM piSTamayeSu tu // 47 // jaba aura gehUMmeM zItala pAnIkA anupAnahai dahI-madirA-viSa-zahada-inhoMmeMbhI zItala pAnIkA anupAna hai aura piSTamayapadArthopai kachuka garama pAnIkA anupAnahai // 47 // zAkamudgAdivikRtau mastutakAmlakAJjikam // surA kRzAnAM puSTyarthaM sthUlAnAM tu madhUdakam // 48 // zAka-mUMga Adike padArthameM dahIkA pAnI-khaTTA rasa-kAMjI anupAnahai, kRza arthAt dubale manuSyoMkI puSTike artha madirA hita hai aura sthUla manuSyoMko kRzakaraneke artha zahadameM milA pAnI hita hai // 48 // zoSe mAMsaraso mayaM mAMse svalpe ca pAvake // vyaadhyaussdhaadhvbhaassystriilNghnaatpkrmbhiH||49|| zoSarogameM mAMsakA rasa hita hai, aura mAMsake bhojanapai madirAkA anupAna hai, aura maMdAgni rogameMbhI madirAkA anupAnahai, aura rogAdise tathA auSadha-mArgagamana-bhASaNa strIsaMga-laMbanaghAma-kriyA // 49 // For Private and Personal Use Only Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (100) aSTAGgahRdayekSINe vRddhe ca bAle ca payaH pathyaM yathAmRtam // viparItaM yadannasya guNaiH syAdavirodhi ca // 50 // kSINa vRddha aura bAlakoMko dUdha aise pathya hai jaise amRta aura jo annake viparIta aura guNoMmeM avirodhI ho // 50 // anupAnaM samAsena sarvadA tatprazasyate // anupAnaM karotyUrjA tRptiM vyAptiM dRDhAGgatAm // 51 // vaha anupAna samAsakarake saba kAloMmeM zreSTha hai jaise rUkheko snigdha aura snigdhako rUkhA anupAna hitahai aura manasaMbaMdhI AnaMda-tRpti-vyApti arthAta dravakA gamana-aMgoM kI dRddhtaa||51|| annasaGghAtazaithilyaviklittijaraNAni ca // nordhvajatrugadazvAsakAsoraHkSatapInase // 52 // annake samUhakI zithilatA aura kledana aura annakA pAka yaha saba anupAna karatAhai aura jatruse Uparake rogoMmeM yaha anupAna hita nahIM hai zvAsa-khAMsI-chAtIkA phttnaa-piins-|| 12 // gItabhASyaprasaGge ca svarabhede ca taddhitam // prkligndehmehaakssiglrogvrnnaaturaaH|| 53 // gati aura bhASaNakA prasaMga-svarabhedameM anupAna hita nahIM hai aura gIlI dehavAle aura pramehanetraroga-jalaroga-vraNarogase pIDita manuSya // 53 // pAnaM tyajeyuH sarvazca bhASyAdhvazayanaM tyajet // pItvA bhuktvA''tapaM vahri yAnaM plavanavAhanam // 54 // dravarUpa pAnako tyAga aura saba manuSya pAna aura bhojana karake bhASaNa-mArgagamana zayanaghAma-agni-rathasavArI-tiranA-azvaAdipai caDhanA tyAgai // 54 // prasRSTe viNmUtre hRdi suvimale doSe svapathage // vizuddhe codgAre kSudupagamane vAte'nusarati // tathAgnAvudrikte vizadakaraNe dehe ca sulaghau // prayuJjItAhAraM vidhiniyamitaH kAlaH sa hi mataH // 55 // jaba viSThA aura mUtrakA acchItaraha tyAga hovai rasa zeSakRta gauravaAdise rahita hRdaya hovai aura apane 2 mAgoMmeM vAtaAdi doSoMkI pravRtti hove aura zuddhipUrvaka DakAra Avai, aura bhUkhakI utpatti aura adhovAyukI pravRtti hove tathA agnikI adhikatA aura halakA deha vizada karaNoMse saMyukta hove taba vidhi aura niyamase saMyukta hokara bhojanako karai yaha bhojanakA kAla hai // 55 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA bhASATIkAyAM sUtrasthAne aSTamo'dhyAyaH // 8 // mAna For Private and Personal Use Only Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (101) sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / nvmo'dhyaayH| athAto dravyAdivijJAnIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara dravyAdivijJAnIyanAmaka adhyAyako vyAkhyAna kreNge| dravyameva rasAdInAM zreSThaM te hi tdaashryaaH|| paJcabhUtAtmakaM tattu mAmadhiSThAya jAyate // 1 // rasa vIrya AdikoMke madhyameM dravyahI pradhAna hai aura ve rasa va saba rasaAdi dravyake AzrayavAle haiM aura haraDai Adi sthAvara padArtha aura bakarAAdi jaMgama padArtha ye saba paMcabhUtoMkI AtmAvAle haiM parantu pRthivIko AdhAra banAkara upajate haiM // 1 // ambuyonyagnipavananabhasAM smvaaytH|| tannivRttirvizeSazca vyapadezastu bhUyasA // 2 // agni vAyu AkAzake samavAyase dravyakI niSpatti hai, aura dravyoMkA vizeSa arthAt aneka tarahakA svabhAvapanAbhI agni vAyu AkAzake samavAyasehai, aura jisa dravyameM jo tattva adhika hai vaha dravya usI tattvake nAmase adhikRta kiyA gayA hai // 2 // tasmAnnaikarasaM dravyaM bhUtasaMghAtasambhavAt // naikadoSAstato rogAstatra vyakto rasaH smRtaH // 3 // ___ isa vAste tattvoMke samUhake saMbhavase eka rasavAlA dravya koI nahIM hai isIkAraNase eka doSavAle jvara Adi roga nahIM haiM, aura tisa dravyameM jo sphuTarUpa labdha hotA hai vaha rasa kahAtA hai|||3|| avyakto'nurasaH kizcidante vyakto'pi ceSyate // gurvAdayo guNA dravye pRthivyAdau rasAzraye // 4 // __ aura jo sphuTapanese rahita prakAzavAlA hai vaha anurasa arthAt alpa rasa kahAtA hai aura kitaneka muniyoMne haraDai Adi dravyakA jIbha karake antameM jo kachu sphuTahotA hai vaha anurasa hai aura rasake AzrayarUpa pRthivIAdi dravyoMmeM guru arthAt bhArIpana Adi guNa sthita haiM // 4 // raseSu vyapadizyante saahcryopcaartH|| tatra dravyaM gurusthUlasthiragandhaguNolbaNam // 5 // aura jo tina guNoMkA rasoMmeM vyapadeza kiyA jAtA hai vaha usakI saMgatike yogase hai, bhArI -sthUla-sthira aura gaMdhaguNase bddhaahuaa||5|| For Private and Personal Use Only Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (102) aSTAGgahRdayepArthivaM gauravasthairyasaGghAtopacayAvaham // dravazItagurusnigdhamaMdasAndrarasolbaNam // 6 // bhArIpana-sthirapana-saMghAta-upacayako karanevAlA pArthivadravya hai aura dravarUpazItala-bhArIcikanA maMda-sAMdraguNoMkI adhikatAse saMyukta // 6 // * ApyaM snehanavispandakledaprahlAdabandhakRt // rUkSatIkSNoSNavizadasUkSmarUpaguNolbaNam // 7 // snehana-vispaMda-kleda-AnaMda-baMdhako karanevAle jalatattvakI adhikatAvAle dravya haiM, aura rUkha -tIkSNa-garama-suMdara-sUkSmarUpa guNakI adhikatAse saMyukta // 7 // AgneyaM dAhabhAvarNaprakAzapacanAtmakam // vAyavyaM rUkSavizadaM lghusprshgunnolbnnm|| 8 // dAha-kAMti-varNa-prakAza-pAkavAle Agneya dravya haiM, aura rUkSa vizada aura halake aura sparza guNakI adhikatAse saMyukta / / 8 // raukSyalAghavavaizadyavicAraglAnikArakam // - nAbhasaM sUkSmavizadalaghuzabdaguNolbaNam // 9 // rUkhApana-halakApana-vizadapanA-vicAra-glAniko karanevAlA vAyavya dravya hai, aura sUkSma-. vizada-halakA--zabdaguNakI adhikatAse saMyukta // 9 // sauSiryalAghavakaraM jagatyevamanauSadham // na kiJcidvidyate dravyaM vshaannaanaarthyogyoH|| 10 // aura sauSiryako tathA halakepanako karanevAle AkAzatattvakI adhikatAvAle dravya hai, isa kAraNa jagatmeM saba dravya auSadharUpa haiM, arthAt aneka tarahake prayojana aura yoga yuktise arthAt roga nivAraNake artha saba dravya auSadharUpa haiM // 10 // dravyamUrdhvagataM tatra prAyo'gnipavanotkaTam // adhogAmi ca bhUyiSThaM bhUmitoyaguNAdhikam // 11 // usameM agni aura vAyutatvakI adhikatAvAle dravya vizeSakarake Uparako gamana karate pRthivItattva aura jalatatvakI adhikatAvAle dravya nIceko gamana karatehaiM // 11 // iti dravyaM rsaanbhedairuttrtropdekssyte|| vIryaM punarvadantyeke gurusnigdhahimaM mRdu // 12 // aise dravyoMkA nirNaya samApta huA, isake anaMtara uttara adhyAyameM bhedoM karake rasoMko varNana -- kareMge, kitaneka vaidyoMne bhArI aura cikanA-zItala aura komala // 12 // mAna For Private and Personal Use Only Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / laghurUkSoSNatIkSNaJca tadevaM mtmssttdhaa|| carakastvAha vIyaM tadyena yA kriyate kriyA // 13 // halakA-rUkhA-garama-tIkSNa-ATha prakArakA vIryya mAnA hai,carakamunineM kahA hai jisa svabhAva karake jo karma niSpAdita kiyA jAtA hai vaha vIrya kahAtA hai // 13 // nAvIyaM kurute kiJcitsarvA vIryyakRtA hi saa|| garvAdiSveva vIryyAkhyA tenAnvartheti vrnnyte||14|| kyoMki jo vIryya nahIMhai to kuchabhI nahIM hosakatA hai, isa kAraNa vIryyakI karI saba kriyA hai, aura pUrvokta bhArIpana AdimeM vIryanAmaka kriyA hai, tisa karake anvarthameM varNana karate haiM arthAt bhArIpana AdimeM vIryyakriyA hai, aura rasa-vipAka-prabhAvameM nahIM / / 14 // samagraguNasAreSu zaktyutkarSAvavartiSu // vyavahArAya mukhyatvAihvagragrahaNAdapi // 15 // samagra guNoMmeM cirakAlataka sthitivAle bhArIpana Adi haiM, aura bhArI Adi guNoMke vyavahAra ke artha mukhyapanA honese anyaguNoMse bhArI Adi guNa pradhAnabhUta haiM, aura bahutase rasaAdi guru dravya arthAt bhArI Adi dravyoMkarake gRhIta ho rahehaiM // 15 // atazca viparItatvAtsambhavantyapi naiva sA // vivakSyate rasAyeSu vIrya gurvAdayo hytH|| 16 // isa kAraNase viparItapanese sthita honese vaha vIryasaMjJA saMbhavitabhI hotI hai parantu rasa AdikoMmeM viparItabhAva honese vivakSita nahIM hai, isa kAraNa guruAdi dravyahI vIrya hai aura rasa Adi nahIM // 16 // uSNaM zItaM dvidhaivAnye vIryamAcakSate'pi c|| nAnAtmakamapi dravyamagnISomau mhaablau|| 17 // koI vaidya garama aura zItala bhedoM karake vIryako do prakArase kahate haiM, aura aneka prakArake svabhAvoMvAlA drabya mahAbalavAle agni aura somako // 17 // vyaktAvyaktaM jagadiva nAtikAmati jAtucit // tatroSNaM bhramatRglAnisvedadAhAzupAkitAH // 18 // kadAcitbhI ullaMdhita nahIM karate haiM jaise aneka svabhAvoMvAlA jagat vyakta aura avyaktako nahIM ullaMghatA hai, aura tina donoMmeM garama dravya bhrama-tRSA-glAni-pasInA-dAha-zIghrapAkapanA 18 / / For Private and Personal Use Only Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (104) aSTAGgahRdayezamaJca vAtakaphayoH karoti ziziraM punH|| hrAdanaM jIvanaM stambhaM prasAdaM rktpittyoH|| 19 // vAta aura kaphakI zAMtiko karatA hai, aura zItala dravya AnaMda-jIvana staMbharakta aura pittakI svacchatAko karatA hai // 19 // jAThareNAgninA yogAdyadyadeti rasAntaram // rasAnAM pariNAmAnte sa vipAka iti smRtaH // 20 // jaTharAgni karake jo jaraNakAlameM rasoMkA jo rasavizeSa upajatA hai, pariNAmake aMtameM vaha vipAka kahAtA hai // 20 // svAduH paTuzca madhuramamlo'mlaM pacyate rsH|| tiktoSNakakaSAyANAM vipAkaH prAyazaH kttuH|| 21 // svAdu madhura guDa Adi aura salonA saiMdhA Adi rasa madhura bhAvako prApta hokara pakatA hai, aura khaTTA rasa dadhikAMjIAdi khaTTepaneko prApta hokara pakatA hai, aura vizeSatAse tikta-uSNakaSAya rasoMkA vipAka kaTu hotA hai kasailA rasa madhura hokarabhI pakatAhai soMTha pIpala AdikAbhI madhura hokara pakatA hai // 21 // . rasairasau tulyaphalastatra dravyaM zubhAzubham // kiJcidrasena kurute karma pAkena vAparam // 22 // jIbhake viSayavAle madhura Adi rasoMke samAna phalavAle vipAkase milaneke yogya madhura Adi rasa hai, aura tina rasa-vIrya vipAka-madhyameM koIka dravya sat aura asat karmako karatA hai, jaise madhura rasa kaSAyapanekarake pittako zAMta karatA hai, aura koIka dravya vidhAka karake karmako karatA hai, jaise madhura rasa kaTuvipAkatA karake kaphako nAzatA hai // 22 // guNAntareNa vIryeNa prabhAveNaiva kiJcana // * yadyadravye rasAdInAM balavattvena varttate // 23 // aura koIka dravya guNAMtara karake karmako karatA hai, jaise amlarUpa kAMjIkaphako zAMta karatI hai, aura koIka dravya vIryakarake karmako karatA hai jaise kaSAya tiktarUpa bRhat paMcamUla bAtako jItatA hai, aura garamapanese pittako nahIM, aura koIka dravya prabhAva karake karmako karatA hai, jaise amloSNarUpa madirA khArako baDhAtI hai, aura rasa-vIrya-vipAka-prabhAvake-madhyameM rasa Adi vastu arthAt rasa vIrya va vipAka va prabhAva yaha baliSTapane karake jisa dravyameM varte // 23 // abhibhayetarAMstattatkAraNatvaM prpdyte|| viruddhaguNasaMyoge bhUyasAlpaM hi jIyate // 24 // For Private and Personal Use Only Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 105 ) una una vastujAta dravya anya baliSToMko tiraskAra kara Apa kAraNatAko prApta hojAtA hai| aura virudvaguNavAle dravyoM ke saMyogameM jo alpa vastu hai vaha bhUyasA arthAt balavAlese jItI jAtI hai yahAM guNa zabdase rasa AdikA grahaNa hai virodha do prakArakA hotA hai svarUpase aura kArya se; svarUpase gurulaghukA zItauSNakA / kAryase jaise rUkhepana rahita uSNa dravyakA saMyoga vAtako jItatA hai jo guNoM kA virodha hai so kAryase hotA hai jaise dUdha zItavIryavAlA hokara bhI - madhurarasa ke hetu sneha gauravAdikI sahAyatAko prApta hokara vAtake zamanakA kArya karatA hai na ki apane bAtakopa ke kAryako karatA hai // 24 // rasaM vipAkastau vIryaM prabhAvastAnyapohati // valasAmye rasAdInAmiti naisargikaM balam // 25 // madhura Adi chaH prakArake saMbhavavAle rasoMko vipAka kAryake karaNa meM kuMThita karatA hai aura samabalavAle rasa aura vipAkako kartRbhUta vIrya kuMThita karatA hai, aura samabalavAle rasa - vipAkavIryako prabhAva kuMThita karatA hai. aise rasa AdikA svAbhAvika balahai Azaya yaha hai ki madhurarasa kaTu vipAkase tiraskRta hojAtA hai isakAraNa pavanake zAnta karanevAlA apanA madhura rasakA hetubhUta kArya nahIM karatA hai kintu vAtakA kopa karanevAlA kaTuvipAka hetukohI karatA hai isaprakAra una rasoMkA vipAka apane kartAko tiraskRta karatA hai aura prabhAva to tInoMkA tiraskAra karatA hai yaha rasoMkI svAbhAvikI zakti hai // 25 // rasAdisAmye yatkarmma viziSTaM tatprabhAvajam // dantI rasAdyaistulyApi citrakasya virecanI // 26 // rasaAdi ke samabhAva meM jo viziSTa karma hai vaha prabhAvase upajA jAnanA arthAt rasavIrya aura vipAkakI samAnatAmeM ekadravya dUsarA kArya aura dUsarA dUsarekA kArya karatA hai vaha usake prabhAvase hotA hai aisA jAnanA aura rasa - vIrya-vipAka karake jamAlagoTAkI jaDa cItA ke samAnabhI hai parantu virecana karatI hai // 26 // madhukasya ca mRdvIkA ghRtaM kSIrasya dIpanam // iti sAmAnyataH karmma dravyAdInAM punazca tat // 27 // vicitrapratyayArabdhadravyabhedena bhidyate // svAdurguruzca godhUmo vAtajidvAtadyavaH // 28 // munakkA dAkha rasaAdi karake mahuvAke samAnabhI haiM parantu virecana lAtI hai aura ghRta rasa Adikarake dUdhake samAnabhI hai parantu dIpana hai aise samAnyatA se dravyoM kA karmma hai paraMtu vicitrapratyaya - Arabdha- nAnAprakAra dravyabhedoM karake bhedita kiyA jAtA hai, aura svAdu tathA gururUpa jo 1 rasAdikI adhikatA aura svabhAvake yogase virecanI hojAtI hai / For Private and Personal Use Only Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (106) , aSTAGgahRdayegehUM hai vaha madhura rasakarake upadiSTa kiye vAtajitupaneko karatA hai aura pUrvokta guNoMvAlA vAtako karatA hai arthAt saMyogase anekabhedoMko prAptahojAte haiM // 27 // 28 // uSNA matsyAH payaH zItaM kaTuH siMho na suukrH|| 29 // svAdu rasa karake saMyukta aura guruguNakarake yukta maThalIkA mAMsa garama hai vicitra pratyayake AraMbhase aura svAdu rasase saMyukta aura guruguNase yukta dUdha zItala hai aura svAdu rasa aura guNase yukta siMhakA mAMsa kaTu vipAkavAlA hai aura svAdu rasa tathA guruguNa karake saMyukta sUkarakA mAMsa madhura vipAkavAlA hai // 29 // iti verInivAsipaMDitavaidyaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne navamo'dhyAyaH // 9 // dshmo'dhyaayH| athAto rasabhedIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anantara rasabhedIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / kssmaambho'gnikssmaambutejHkhvaayvgnynilgo'nilaiH|| dvayolbaNaiH kramAdbhUtairmadhurAdirasodbhavaH // 1 // pRthvI aura jalake adhikapanese madhura rasa upajatA hai, pRthvI aura agnikI adhikatAse amla rasa upajatA hai, jala aura agnikI adhikatAse lavaNa rasa upajatA hai, AkAza aura vAyukI adhikatAse tikta rasa upajatA hai, agni aura vAyukI adhikatAse kaTuka rasa upajatA hai, pRthva aura vAyukI adhikatAse kasailA rasa upajatA hai // 1 // teSAM vidyAdrasaM svAdu yo vakramanulimpati // AsvAdyamAno dehasya hlaadno'kssprsaadnH||2|| tina rasoMmeM svAdu rasako jAne, jo asvAbamAna hokara mukhameM lepako upajAvai aura dehako AnaMdita kare aura iMdriyoMko prasanna karai // 2 // priyaH pipIlikAdInAmamlaH kSAlayate mukham // harSaNo romdntaanaamkssiVvnikocnH||3|| pipIlikA Adi arthAt kIDI Adi jIvoMko priya lagai, vaha svAdu rasa kahAtAhai, aura jo mukhako strAvita karai roma aura daMtoMko harSita kare, netra aura bhrukuTiyoMko nikocita karai vaha mabhamlarasa kahAtA hai // 3 // For Private and Personal Use Only Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASArTIkAsametam / (107) lavaNaH syandayatyAsyaM kapolagaladAhakRt // tikto vizadayatyAsyaM rasanaM pratihanti ca // 4 // jo mukhako syaMdita karai kapola aura galameM dAhako upajAve vaha lavaNarasa kahAtA hai aura jo mukhako picchilapanese yukta kare aura jIbha iMdriyakI zaktiko nAzai vaha tiktarasa kahAtA hai // 4 // udvejayati jihvAyaM kurvazcimicimAM kttuH|| sAvayatyakSinAsAsyaM kapolo dahatIva ca // 5 // jo cimacimapanako karatA huA jIbhake agrabhAgako udvejit arthAt udvegabhAvako prApta kare aura netra-nAsikA-mukhako srAvita karai aura kapoloMko dagdhakI taraha karai vaha kaTu rasa kahAtA hai|||5|| kaSAyo jaDayejihvAM kaNThasrotovibandhakRt // rasAnAmiti rUpANi karmANi madhuro rasaH // 6 // jo jIbhako rasa Adi kriyAmeM maMdIbhUta karai aura kaMThake srotoMko ruddha karai yaha kaSAya rasa kahAtA hai, aise rasoMke lakSaNa samApta huye aba madhura rasa karmoko kahate haiM // 6 // AjanmasAtmyAt kurute dhAtUnAM prabalaM balam // bAlavRddhakSatakSINavarNakezendriyojasam // 7 // janmasehI dehakI prakRtike anusAra dhAtuoMke atibalako karatA hai aura bAla-vRddhakSata-kSINa-varNa--keza-iMdriya-balameM hita hai // 7 // prazasto bRMhaNaH kaNThyaH stnysndhaankRdguruH|| AyuSyo jIvanaH snigdhaH pittaanilvissaaphH||8|| aura bRMhaNa hai kaMThameM sukhako upajAtA hai aura dUdha tathA saMdhAnako' karatA hai, bhArI hai aura AyumeM hita hai, jIvanahai, cikanAhai aura pitta vAta viSako nAzatAhai ! // 8 // kurutetyupayogena samedaHkaphajAn gadAna // sthaulyAgnisAdasaMnyAsamehagaNDArbudAdikAn // 9 // aura upayoga karake meda aura kaphase upaje rogoMko arthAt muTApA-maMdAgni-saMnyAsa-prameha galagaMDa-arbudako karatA hai // 9 // amlo'gnidIptikRta snigdho hRdyaH pAcanarocanaH // uSNavIryo himasparzaHprINanaH kledano lghuH|| 10 // amlarasa agniko dIpta karatA hai cikanA hai suMdara hai pAcana hai rocana hai aura garamavIryyavAlA hai aura zotala sparzavAlA hai praNina hai. kledanahai aura halakAhai // 10 // For Private and Personal Use Only Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 108) __aSTAGgahRdaye karoti kaphapittAstraM mUDhavAtAnulomanam // so'tyabhyastastanoH kuryyAcchaithilyaM timiraM bhramam // 11 // aura kapha karake saMyukta huye raktapittako karatA hai aura mUDhavAtako anulomita karatA hai aura ati sevanevAle manuSyake zarIrameM zithilatA-a~dherA-bhrama- // 11 // kaNDupANDutvavIsarpazophavisphoTatRDjvarAn // lavaNaH stambhasaGghAtabandhavimApano'gnikRt // 12 // khAja-pAMDuroga-visarpa-zojA-visphoTa-tuSA-jvarako karatA hai aura lavaNarasa staMbha-saMghAta baMdha-vidhamApana-agniko karatA hai // 12 // snehanaH svedanastIkSNo rocanazchedabhedakRt // so'tiyukto'strapavanaM khalatiM palitaM valim // 13 // aura snehana hai svedana hai tIkSNa hai rocana hai cheda aura bhedako karatA hai aura atiyukta kiyA lavaNarasa vAtarakta-khalati-palita-bali vAtoMkA pakanA jhAI paDanA // 13 // tRTakuSThaviSavIsAJjanayet kSapayebalam // tiktaH svayamarociSNuraruciM kRmitRviSam // 14 // tRSA-kuSTha-viSa-visarpako upajAtA hai, aura valako nAza karatA hai, tikta rasa ApahI mukhakI arucii-kRmi-tRssaa-viss-|| 14 // kuSThamU jvaroklezadAhapittakaphAJjayet // kledamedovasAmajazakRnmUtropazoSaNaH // 15 // kuSTha-mUrchA-jvara-usleza-dAha-pitta-kaphako jItatA hai aura kleda-meda-basA-majjA-viSTA mUtrako zoSatA hai // 15 // laghurmedhyo himo rUkSaH stanyakaNThavizodhanaH // dhAtukSayAnilavyAdhInatiyogAt karoti saH // 16 // halakA hai, pavitra hai, zItala hai, rUkhA hai, dUdhako aura kaMThako zodhatA hai, aura atiyukta kiyA tikta rasa dhAtukSayako aura vAtavyAdhiko karatA hai // 16 // kaTurgalAmayaudardakuSThAlasakazophajit // aNAvasAdanasnehamedaHkledopazoSaNaH // 17 // ___ kaTurasa-jalaroga-udadaroga-kuSTa-alasaka-zojAko jItatA hai aura vraNako ropita karatA *" aura sneha meda kledako upazoSita karatA hai // 17 // For Private and Personal Use Only Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / dIpanaH pAcano rucyaH zodhano'nnasya zoSaNaH // chinatti bandhAn srotAMsi vivRNoti kphaaphH||18|| dIpana hai, pAcana hai,rucimeM hita hai, zodhana hai,annako zoSatA hai, baMdhoMko chedatA hai, strotoMko AcchAdita karatA hai aura kaphako nAzatA hai // 18 // kurute so'tiyogena tRSNAM zukrabalakSayam // mUrchAmAkuJcanaM kampaM kaTipRSThAdiSu vyathAm // 19 // aura atiyukta kiyA kaTu rasa tRSA-vIryakSaya-balakSaya-mUrchA-AkuMcana-kaMpa-kaTi aura pRSTa AdimeM duHkhako karatA hai // 19 // kaSAyaH pittakaphahA gurursrvishodhnH|| pIDano ropaNaH zItaH kledamedovizoSaNaH // 20 // kaSAyarasa pitta aura kaphako nAzatAhai, bhArI hai raktako zodhatA hai, pIDana hai,ropaNa hai,zatila hai, kledako aura medako zoSatA hai // 20 // AmasaMstambhano grAhI ruuksso'titvprsaadnH|| karoti zIlitaH so'tiviSTambhAdhmAnahRdrujaH // 21 // aura Amako staMbhita karatA hai, grAhI hai, atirUkhA hai, tvacAko svaccha karatA hai aura ati yukta kiyA kaSAya rasaviSTaMbha-AdhmAna aphArA-hRdroga // 21 // tRTrakAryapauruSabhraMzasrotorodhamalagrahAn // ghRtahamaguDAkSoDamocacocaparUSakam // 22 // aura tRSA-kArya-pauruSabhraMza-srotorodha-malagrahako karatA hai, ghRta-sonA-guDa-akharoTakelA-nAriyala phAlasA // 22 // abhIruvIrApanasarAjAdanabalAtrayam // 23 // zatAvarI bhUmi AmalA panasa ciroMjI tIno tarahakI kharehaTI // 23 // mede catasraH paNinyo jIvantI jIvakarSabhau // madhUkaM madhukaM vimbI vidArI zrAvaNIyugam // 24 // medA-mahAmedA-zAlaparNI-pRzniparNI-mUMgaparNI-mASaparNI-jIvaMtI-jIvaka-RSabha-mahuvAmulahaTI-vidArIkaMda--golhA-zrAvaNI arthAt Rddhi-gorakhamuMDI // 24 // kSIrazuklA tugA kSIrIkSIriNyau kAimarIsahe // kSIrakSugokSurakSaudradrAkSAdimadhuro gaNaH // 25 // kSIrakAkolI-vaMzalocana-donoM khiranI-gaMbhArI-sevaMtI-tADaphala-dUdha-Ikha-gokharUzahada-dAkha-Adi madhura gaNa hai // 25 // For Private and Personal Use Only Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (110) . aSTAGgahRdayeamlo dhAtrIphalAmlIkAmAtuluGgAmlavetasam // . dADimaM rajataM takaM cukaM pAlevataM dadhi // 26 // AmalA-amlI-cUkA-vijorA-amlaveta-anAra-cAMdI-takra--kAMjI-dvIpAMtara chuhArAdahI // 26 // AmramAmrAtakaM bhavyaM kapitthaM karamardakam // varaM sauvacalaM kRSNaM biDaM sAmudramaudbhidam // 27 // __AMga-aMbADA-karavela- kaitha-karoMdA-yaha amla gaNa haiM, seMdhAnamaka-sauvarcala namaka-kAlAnamaka-manayArInamaka-khArInamaka-audbhidanamaka // 27 // romakaM pAMsujaM zIsaM kSArazca lavaNo gnnH|| tiktaH paTolau trAyantI bAlakozIracandanam // 28 // romaka namaka-pAMzuja namaka-zIsA-sajI Adi khAra yaha lavaNa gaNa haiM,aura paravala trAyamANa netravAlA-khasa-candana // 28 // bhanimbanimbakaTukAtagarAguruvatsakam // naktamAladvirajanImustamUrvATarUSakam // 29 // . cirAyatA-nIMba-kuTakI-tagara-agara-kUDA-karaMjuvA-haladI-dAruhalA-nAgaramothA-mUrvAcAMsA-visoMTA // 99 // __pAThApAmArgakAMsyAyo guDUcI dhanvayAsakam // paJcamUlaM mahadvayAdhyau vizAlA'tiviSA vacA // 30 // pAThA-UMgA-kAMsI-lohA-giloya-dhamAsA-bRhatpaMcamUla-donoM kaTehalI-iMdrAyaNa-atIzacaca-yaha tikta gaNa haiM // 30 // kaTuko higumaricakRmijit paJcakolakam // kuTherAyA haritakAH pittaM mUtramaruSkaram // 31 // hIMga-miraca-bAyaviDaMga-pIpala-pIpalAmUla-cavya-cItA-sUMTha-AjavalA Adi zAka bakarA AdikA pittA aura mUtra-bhilAvA yaha kaTu gaNa haiM // 31 // vargaH kaSAyaH pathyAkSaM zirISaH khadiro madhu // kadambodumbaraM muktApravAlAJjanagarikam // 32 // haraDai-baheDA-zirasa-khaira-zahada-kadaMba-gUlara-motI-mUMgA-suramA-gerU // 32 // bAlaM kapitthaM khajUraM bisapadmotpalAdi ca // madhuraM zleSmalaM prAyo jIrNAcchAliyavAhate // 33 // . For Private and Personal Use Only Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / kaccA kaithaphala-khajUra-kamalakaMda-padmAka-kamala-mAlAkAganI-lodha-Adi yaha kaSAya gaNa haiM, aura purAne zAlicAbala // 33 // mudgAdgodhUmataH kSaudrAtsitAyA jAGgalAmiSAt // prAyo'mlaM pittajananaM dADimAmalakAhate // 34 // purAne java-mUMga-gehUM-zahada-mizrI-jAMgaladezakA mAMsa, inhoMke vinA vizeSa karake madhura padArtha kaphako karatA hai // 34 // apathyaM lavaNaM prAyazcakSuSo'nyatra saindhavAt // _ tiktaM kaTu ca bhUyiSThamavRSyaM vAtakopanam // 35 // aura prAyatA karake anAra aura AMmalAke vinA amla dravya pittako upajAtA hai aura seMdhAnamakake vinA saba prakArakA namaka prAyatA karake netroMko apathya hai; tikta aura kaTu rasa prAyatAkarake avRSyahai aura vAtako kupita karatA hai // 35 // RtemRtApaTolIbhyAM shunntthiikRssnnaarsontH|| kaSAyaM prAyazaH zItaM stambhanaM cAbhayAmRte // 36 // paraMtu giloya aura paravala sUMTha paMpala lahazana vinA aura kapAya dravya prAyakarake zItalavAryavAle aura staMbhana haiM paraMtu haraDaike vinA // 36 // rasAH kaTumlalavaNA vIryeNoSNA yathottaram // tiktaH kaSAyo madhurastadvadeva ca shiitlH||37|| kaTu amla lavaNa ye rasa vIryakarake uttarottara garama haiM, aura tikta kaSAya madhura ye rasa arthAt dravya uttarottara kramase zItala haiM // 37 // tiktaH kaTuH kaSAyazca rUkSA baddhamalAstathA // paTumlamadhurAH snigdhAH sRSTaviNmUtramArutAH // 30 // tikta kaTu kaSAya rasa rUkhe haiM aura malako bAMdhate hai, lavaNa amla madhura rasa snigdha haiM viSTA aura mUtrako upajAte hai // 38 // paToH kaSAyastasmAcca madhuraH paramaM guruH|| laghuramlaH kaTustasmAttasmAdapi ca tiktkH|| 39 // aura lavaNase kaSAya rasa atibhArI haiM, aura kaSAyase madhuradravya parama bhArI hai aura amla rasa halakA hai, aura amlase kaTu rasa halakA hai aura kaTuse tikta rasa halakA hai // 39 // saMyogAH saptapaJcAzatkalpanA tu trissssttidhaa|| rasAnAM yaugikatvena yathAsthUlaM vibhajyate // 40 // For Private and Personal Use Only Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (112) aSTAGgahRdayevakSyamANa rIti karake rasoMke saMyoga 57 haiM aura inhoMkI kalpanA 63 prakArase sthUlatAke anusAra vibhaktakI jAtI hai, paraMtu zarIrake upayogatApaneM karake / / 40 // ekaikahInAMstAn paJcapaJca yAnti rasA dvike // trike svAdurdazAmlaH SaT trIn paTustikta ekakam // 41 // aura dvika arthAt do yogoMke saMyogataka pAMcoM rasa pAMcaM rasoMko prApta hotehaiM, jaise madhuraamla madhuralavaNa madhuratikta madhurakaTuka madhurakaSAya-amlalavaNaM amlatikta amlakaTaka amlakaSAyalavaNatikta lavaNakaTuka lavaNakoya-titakaRs tiktakArya-kaTukAye-aise ye saba bheda milake inhoMke paMdraha 15 bheda jAno aura trika arthAt tIna tIna yoga honese madhura rasa 10 bhedoMko prApta hotA hai aura amla 6 bhedoMko prAptahotA hai aura lavaNa tIna bhedoMko prApta hotA hai aura tikta eka bhedako prApta hotAhai aise ina saboMke milanesa bIsa 20 bheda hoMge jaise madhurAmlalavaNa 1 mkssu|mltikt 2 madhurAmlakaTuka 3 madhurAmlakaSAya 4 madhuralavaNatikta 5 madhuralavaNakaTuka 6 madhuralavaNakaSAya 7 madhuratiktakaTa 8 madhuratiktakaSAya 9 madhurakaTukaSAya 10 / amlalavaNatikta 1 amlalavaNakaTuka 2 amlalavaNakaSAya 3 amlatiktakaTu 4 amlatiktakaSAya 5 amlakaTukaSAya 6 / lavaNatiktakaTu 1 lavaNatiktakaSAya 2 lavaNakaTukaSAya 3 / tiktakaTukapAya 4 / / 41 // catuSkeSu daza svAduzcaturo'mlaH paTuH sakRt // paJcakeSvekamevAmlo madhuraH paJca sevate // dravyamekaM SaDAsvAdamasaMyuktAzca SaDrasAH // 42 // aura cAra rasoMke saMyoga honese jaise-madhurAmlalavaNatikta madhurImlalavaNakaTuka madhurAmlalavaNakaSAya madhurAmlatiktakaTu madhurAmlatiktakaSAya madhurAmlakaTukaSAya madhuraiThavaNatiktakaTuka madhuralavaNatiktakaSAya madhurekaTukaSAya madhugatiktakaTukaSAya isa prakArase madhurarasa daza 10 saMyogoMko prApta hotA hai aura amlarasa cArayogoMko prAptahotA hai jaise amlelavaNatiktakaTuka amlalavaNatiktakaSAya amlavaNakaTukaSAya amlatiktakaTukaSAya aise jAno aura lavaNatiktakaTukaSa ye aise lavaNarasa ekahI bhedako prApta hotA hai ese ina saboMke milanese paMdraha 15 bheda hote haiM aura pAMcarasoMke yoga honemeM amlarasa eka bhedako prApta hotA hai aura madhura rasa pAMca bhedoMko prApta hotA hai jaise amla lavaNatiktakaTukaSAye aura madhuralavaNatiktakaTukapAya madhura amlatikta kaTukaSAyaM madhuraamlalavaNakaTukaSAyeM madhuraamlalavaNatiktakaSAyeM madhuraamlalavarNatitakaTuka aise ye cha haiM bheda jAnoM aura chaha rasoMke svAdavAlA 1 eka dravya aura jude jude chaha rasa dUdha vAruNI, viDanIna, nIma cavya padma yaha kramase chaH rasayukta haiM Amaleko bUrAke sAtha adarakako lavaNake sAtha saMyukta karai // 42 // For Private and Personal Use Only Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhApArTIkAsametam / SaTpaJcakAH SaT ca pRthagrasAH syuzcaturdviko paJcadazaprakArau // bhedAsrikA viMzatirekamekaM dravyaM SaDAsvAdamiti triSaSTiH // 43 // __aura chahU~ 6 bheda to pAMca 2 rasoMke milanese hote haiM, aura 6 jude 2 rasa haiM aura cAra cAra rasoMke yogameM 15 bheda kahe haiM, aura do 2 rasoMke yogameM 15 rasa kahe haiM, aura trika arthAt tIna rasoMke saMyoga honameM 20 bheda kahe haiM. aura chaha rasoMke svAdavAlA eka dravya hai, aise inhoMkI 63 kalpanA jAnanI / / 43 // te rasAnurasato rasabhedAstAratamyaparikalpanayA ca // . saMbhavanti gaNanAM samatItA dossbhessjvshaadupyojyaaH||44|| aura ye 63 bhedarUpavAle rasa isa aura anurasake vaza karake tathA tAratamya arthAt madhuratara madhuratama rasoMke ati jyAde honese saMkhyAko ulaMcakebhI vartajAtehaiM aura vAta Adi doSa tathA harItakyAdi auSadha Adiko dekhake ina bhedoMko yukta karai kRSNamRga cha rasoMse saMyuktahai / haraDameM pAMcarasa, madyameM pAMca, tilameM cAra, araNDake tela meM tIna, zahadameM do aura vratameM ekahI svAdurasahai yaha diGmAtra varNana kiyA / / 4 4 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtASTAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne dshmo'dhyaayH|| 10 // ekaadsho'dhyaayH|| athAto doSAdivijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara doSAdivijJAnIya nAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / dopA dhAtumalA mUlaM sadA dehasya taM clH|| utsAhocchAsaniHzvAsaceSTAvegapravarttanaiH // 1 // vAtaAdi doSa-rasaAdi dhAtu-mUtraAdi maile ye saba kAlameM zarIrake mUla arthAt jaDa haiM, aura calavAyu usa dehapara sadA anugraha karatI hai utsAha saba ceSTAoMmeM udyoga, ucchAsa-zvAsa chor3anA, niHzvAsa-zvAsalenA, ceSTA vANIkA va manakA vyApAra, vegakA pravartana arthAt viSThA mUtrAMdikA bAhara nikAlanA yaha saba pavanase hotA hai // 1 // samyaggatyA ca dhAtUnAmakSANAM pATavena ca // anugRhNAtyavikRtaH pittaM pattyUSmadarzanaiH // 2 // aura dhAtuoMkI samyakprakArase gatikarake aura iMdriyoMke cAturyakarake avikRta duvA vAyu anugRhIta karatA hai, aura pAka garamAI dRSTi // 2 // For Private and Personal Use Only Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdaye (114) kSutRiciprabhAmedhAdhIzauryatanumArdavaH // shlessmaasthirtvsnigdhtvsndhibndhkssmaadibhiH||3|| bhUkha tRSA ruci kAMti zuddhabuddhi zUravIratA zarIrakA halakApana inhoMkarake isa dehako vikAra ko na prAptahuA pitta anugRhIta karatA hai, aura sthiratA snigdhatA saMdhiyoMkA baMdha kSamA AdiyoM karake isa dehako avikRta huA kapha anugRhati karatA hai // 3 // prINanaM jIvanaM lepaH sneho dhAraNapUraNe // garbhotpAdazca dhAtUnAMzreSTaM karma kramAtsmRtam // 4 // ___ prINana arthAt zarIrako puSTa karanA, jIvana arthAt parAkrama karanA, lepa arthAt mAMsakarma, sneha arthAt netraAdimeM cikanApana, dhAraNa arthAt asthiyoMko Uparake tarpha dhAraNa karanA, pUraNa arthAt haDDiyoMke snehakarake karma karanA, garbhakI utpatti ye saba karma dhAtuoMke kramase zreSTha kahe haiM, rasa saba srotoMmeM pravezakarake indriyoMko prINana karatA hai ojakI vRddhikaranA raktakA karma hai lepa mAMsakA karmahai usase upaliptaho asthiceSTA karatIhai netraAdimeM cikanApana medakA karma hai UrdhvadhAraNa sthirakA karma hai snehase asthiko pUrNa karanA majjAkA karma hai garbhotpatti vIryakA karma hai // 4 // avaSTambhaH purISasya mUtrasya kledavAhanam // svedasya kledavidhRtivRddhastu kurute'nilH|| 5 // dehako dhAraNa karanekI zakti, yaha zreSTha karma viSThAkA kahA hai aura kledako bahA denA yaha karma mUtrakA kahA hai, aura kledako dhAraNa karanA yaha karma pasInekA kahAhai svedakAhI bAlaromakA dhAraNa karanA karmahai / aura bar3hAhuA vAyu // 5 // kAryakASryoSNakAmitvakampAnAhasakRdrahAn // blnidrendriybhrNshprlaapbhrmdiintaaH|| 6 // ___ mADApanA, kRSNapanA, garamapadArthakI kAmanA, kaMpa, aphArA, viDagraha, balakSaya,nidrAkSaya,iMdri kSaya. pralApa, bhrama dInapanako karatA hai / / 6 // . piitvinnmuutrnetrtvkssuttdddaahaalpnidrtaaH|| pittaM shlessmaagnisdnprsekaalsygaurvm||7|| baDhAhuA pitta viSThA mUtra netra tvacA inhoMkA pIlApanA, bhUkha tRSA dAha nIMdakI alpatAko karatA hai, baDhAhuA kapha maMdAgni praseka Alasya bhArIpana // 7 // shvaityshaityshlthaanggtvshvaaskaasaatinidrtaaH|| raso'pi zleSmavadraktaM visrppliihaavidrdhiin|| 8 // saphedapanA zItalatA aMgoMkA milApa zvAsa khAMsI atinIMda inhoMko upajAtA hai, aura rasadhAtubhI kaphake samAna hai, arthAt baDhAhuvA karake samAna inhIM maMdAgniAdi rogoMko karatA hai, baDhAhuA raktadhAtu visarpa plIhAroga vidradhi // 8 // For Private and Personal Use Only Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (115) kusstthvaataatrpittaalgulmopkushkaamlaaH|| . vynggaagninaashsNmohrkttvngnetrmuutrtaaH||9|| kuSTha vAtarakta raktapitta gulma upakuzanAmaka daMtaroga, kAmalA, vyaMga, agninAza, moha aura svacA. netra. mUtrakA raktapanA ina rogoMko upajAtA hai // 9 // mAMsaM gnnddaarbudgrnthignnddoruudrvRddhitaaH|| kaNThAdiSvadhimAMsaM ca tadvanmedastathA zramam // 10 // baDhAhuA mAMsa galagaMDa arbuda graMthi gaMvRddhi udaravRddhi aura kaMTaAdimeM mAMsakI adhikatAko karatA hai, aura baDhAhuA medabhI ina pUrvokta rogoMko karatA hai // 10 // alpe'pi coSTite zvAsaM sphikstanodaralambanam // asthyadhyasthyadhidantAMzca majjA netrAGgagauravam // 11 // paraMtu alpaceSTA karanemeMbhI zrama zvAsa aura phIca cuMcI udara inhoMkA avalaMbana ina saboMko upajAtI hai, baDhIhuI haDDI haDDiyoMmeM haDDIko aura dantomeM adhika daMtako upajAtI hai, baDhIhuI mannA netra aura aMgoMke bhArIpanako karatI hai // 11 // parvasu sthUlamUlAni kuryAt kRcchrANyarUMSi ca // atistrIkAmatAM vRddhaM zukra zukrAzmarImapi // 12 // aura aMguliyoMmeM moTApana aura kaSTasAdhya arUMSi arthAt phunsiyoMko upajAtAhai, baDhAhuA Arya atimtrIsaMgakI icchA-aura vIryakI patharIko upajAtA hai // 12 // kukSAvAdhmAnamATopaM gauravaM vedanAM zakRt // mRtrantu vastinistodaM kRte'pyakRtasaMjJatAm // 13 // baDhAhuA viSTA kukSimeM AdhmAna-guDaguDapanA-bhArIpana-zUlako upajAtA hai / baDhAhuA mUtra bastimeM zUla aura mUtrake karane pazcAtbhI nahIM karanekI taraha saMjJAko upajAtA hai arthAt mUtrakaranekI icchA banI rahatI hai // 13 // svedo'tisvedadaurgandhyakaNDUrevaM ca lakSayet // dUSikAdInapi malAn bAhulyagurutAdibhiH // 14 // baDhAhuA sveda atipasInA-durgandhatA-khAjako upajAtAhai isI prakArase bahulatA aura bhArIpana Adikarake dUSikAdi maloMkobhI anumAna kare // 14 // liGgaM kSINe'nile'Ggasya sAdo'lpaM bhASite hitam // saMjJAmohastathA zleSmavRddhayuktAmayasambhavaH // 15 // For Private and Personal Use Only Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (116) aSTAGgahRdayejaba vAyukI kSINatA hove taba aMgakI zithilatA-bhASita--ceSTita--saMjJA--moha--kaphakI vRddhi kahe rogoMkA saMbhava aise lakSaNa jAnoM // 15 // pitte mando'nalaH zItaM prabhAhAniH kaphe bhrmH|| zleSmAzayAnAM zUnyatvaM hRdravazlathasandhitAH // 16 // pittake kSayameM maMdAgni-kAMtikI hAni ye upajate haiM, aise lakSaNa jAnoM, kaphakI kSINatAmeM bhramakaphake AzayoMkI zUnyatA hRdayakA giranA-saMdhiyoM kA DhIlApana ye upajate haiM // 16 // rase raukSyaM zramaH zoSo glAniH zabdAsahiSNutA // rakte mlshishirpriitishiraashaithilyruuksstaaH||17|| rasake kSayameM rUkhApana zrama-jhoSa-glAni zabdako nahIM sahanA ye upajate haiM, raktakI kSINatAmeM amla aura zItala padArthameM ruci-nADiyoMkI zithilatA-rUkhApana upajate hai // 17 // mAMsa kssglaanignnddsphikshussktaasndhivednaaH|| medasi svapanaM kaTyAH plIhno vRddhiH kRzAGgatAH // 18 // mAMsakI kSINatAmeM kameMdriyoMmeM glAni,kapola aura phIcasthAnameM sUkhApana--saMdhiyoMmeM pIDA ye upajate haiM, medakI kSINatAmeM kaTikA zayana, plIhA arthAt tillIko vRddhi aMgoMkI kRzatA hotIhai 18 asthnyasthitodaH zadanaM dantakezanakhAdiSu // asthnA majani sauSiyaM bhramastimiradarzanam // 19 // haDDiyoMkI kSINatAmeM haDDigata cabhakA-aura daMta-keza-nakha ina AdiyoMkA pAta ho jAtA hai majjAkI kSINatAmeM saupirya roga bhrama--aMdherAkA dekhanA ye upajate hai // 19 // zukre cirAtprasicyeta zukra zoNitameva vA // todo'tyarthaM vRSaNayormedraM dhUmAyatIva ca // 20 // vIryakI kSINatAmeM vIrya athavA rakta cirakAlameM jhiratA hai aura donoM potoMmeM ati jhUlarUpa cabhakA aura dhUmake samAna AkRtibAlA liMga ho jAtA hai // 20 // purISe vAyurantrANi sazabdo veSTayanniva // kukSau bhramati yAtyUrva hRtpAveM pIDayan bhRshm|| 21 // viSTAkI kSINatAmeM zabdake sahita aura AMtoMko veSTita karatAhuvAkI taraha vAyu kukSimeM bhramataH hai, hRdaya aura pasalIko pIDita karake zarIrameM Uparako gamana karatA hai // 21 // mUtre'lpaM mUtrayet kRcchAdvivarNaM sAsrameva vaa|| svede romacyutiH stabdharomatA sphuTanaM tvacaH // 22 // For Private and Personal Use Only Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 117 ) sUtrakI kSINatA meM varNase rahita athavA raktayukta mUtrako kaSTase mUtatA hai, pasInAkI kSINatA meM - romoMkI yuti - romoMkI stabdhatA - tvacA kA phaTanA ye upajate haiM // 22 // malAnAmatisUkSmANAM durlakSyaM lakSayetkSayam // svamalAyana saMzopatodAnyavalAghavaiH // 23 // atisUkSma moMkA sthAna saMzoSa-toda - zUnyapanA- lAghavatA inhoMkarake kSaya durlakSya arthAt duHkha karake jAnaneko yogya hai yaha kaThinase jAnA jAtA hai // 23 // doSAdInAM yathAsvaM ca vidyAdvRddhikSayo bhiSaka || kSayeNa viparItAnAM guNAnAM varddhanena ca // 24 // kuzalavaidya viparIta guNoMke kSaya karake aura yogya guNoMkI vRddhi karake yathAyogya doSa AdiyoMke vRddhi aura kSayako jAne // 24 // vRddhiM malAnAM saGgAcca kSayaM cAtivisargataH // malocitatvAddehasya kSayo vRddhestu pIDanaH // 25 // maloMke unamAna mAphika nikalanese vRddhi hotI hai, aura mAM ke atipravRtti arthAt ati nikasaneMse kSaya hotA hai, aura dehako malake yogya hone se maTakI vRddhi ke nisavata malakA kSaya dehameM pIDa detA hai // 29 // tatrAsthAna sthito vAyuH pittaM tu svedaraktayoH // zleSmA zeSeSu tenaiSAmAzrayAzrayiNAM mithaH // 26 // tina vAtaAdikoMke madhyameM asthiyoM meM bAyukI sthiti hai, pasInA aura raktameM pittakI sthiti haiM, zeSa rahe rasa-mAMsa-meda - majA - vIrya-mUtra - viSTA ina AdiyoM meM kaphakI sthiti hai, isa vAste Azraya aura AzrayiyoM kA ApasameM saMbaMdha hai, arthAt jo AzrayakA varddhana hovai to AzrayIkAbhI barddhana hotA hai aise jAnanA // 26 // yasya tadanyasya varddhanakSapaNauSadham // asthimArutayornaivaM prAyo vRddhirhi tarpaNAt // 27 // jo ekakA varddhana tathA kSaya hotA hai to anya arthAt AzrayIkAbhI hotA hai aura prAyatA se tarpaNakarake asthi aura vAtakI vRddhi nahIM hotI hai // 27 // zleSmaNAnugatA tasmAt saMkSayastadviparyayAt // vAyunAnugato'smAcca vRddhikSayasamudbhavAn // 28 // kyoMki vRddhi kaphake saMga anugata horahI haiM, aura bahuvAse laMghana Adikarake saMkSaya hotA hai, kyoMki yaha saMkSaya vAyuke saMga anugata horahA hai, isa kAraNa se vRddhi aura kSayase utpanna huye // 28 // For Private and Personal Use Only Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 118 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vikArAn sAdhayecchIghraM kramAllaGghanabRMhaNaiH // vAyoranyatra tajjAstu tairevotkramayojitaiH // 29 // vikAroMko kramase laMvana aura bRMhaNa karmokara ke vaidya zIghra sAdhita kare, arthAt vAyuko tyAga-kara vRddhise upaje vikAroMko laMghanoMkarake aurazayase upaje vikAroMko bRMhaNa padArthoMkara ke sAdhai, aura vAyuse upaje vikAroMko phira tisa laMghana aura bRMhaNa padArthoMko utkramameM yojita kara cikitsA karai // 29 // vizeSAdraktavRddhayutthAn raktasrutivirecanaiH // mAMsavRddhibhavAnrogAJzastrakSArAgnikarmabhiH // 30 // vizeSatAse kI vRddhise upaje vikAroMko raktakA nikAsanA aura virecana karake cikitsitaH karai, aura mAMsakI vRddhise upaje rogoMko zastra - khAra - agnikarmase cikitsita kare // 20 // sthaulya kAzyopacAreNa medojAnasthisaMkSayAt // jAtAn kSIranRtaistiktasaMyutairvastibhistathA // 31 // medakI vRddhise upaje rogoMko sthUlapanekI cikitsA karake, aura medake kSayase upaje rogoMko kAryakI cikitsA karake cikitsita kare, aura asthi ke saMkSaya se upaje rogoM ko dUdha vRta aura tikta rasoMkara ke saMyukta bastikama karake cikitsita kare // 31 // viDvRddhijAnatIsArakriyayA viTkSayodbhavAn // meSAjamadhya kulmApayavamASadvayAdibhiH // 32 // viSTAkI vRddhise upaje rogoMko atIsArako kriyA karake cikitsita kare, aura viSThAke kSayasa upaje rogoMko meMDhA aura bakarAkA madhyabhAga - kulmASa - jaba uDada - rAnauDada karake cikitsita: karai // 32 // mUtravRddhikSayotthAMzca mahakRcchracikitsayA // vyAyAmAbhyaJjanasvedamayaiH svedakSayodbhavAn // 33 // mUtrakI vRddhike kSayase upaje rogoMko prameha aura mUtrakI cikitsA karake cikitsita kare, aura sveda ke kSayase upaje rogoMko vyAyAma - abhyaMga - pasInA -madirA karake cikitsita karai // 33 // svasthAnasthasya kAyAgneraMzA dhAtuSu saMzritAH // teSAM sAdAtidIptibhyAM dhAtuvRddhikSayodbhavaH // 34 // apane sthAna meM sthita huye kAyAnika aMza dhAtuoM meM sthita hai, aura tina aMzoM kI zithilatA aura dAta karake dhAtuoMkI vRddhi aura kSayakA saMbhava hotA hai // 34 // For Private and Personal Use Only Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / pUrvo dhAtuH paraM kuryAdRddhaH kSINazca tadvidham // doSA duSTA rasairdhAtUn dUSayantyubhaye malAn // 35 // baDhAhuA rasadhAtu raktadhAtuko baDhAtA hai, aura kSINa huA rasadhAtu raktadhAtukobhI kSINa karatA hai, aisA pUrvavAlA dhAtu parale dhAtuko vRddhi aura kSayase yukta karatA hai, aura madhuraAdi rasoMkarake duSTa huye doSa dhAtuoMko dUSita karate haiM,aura duSTahuye doSa aura dhAtu maloMko dUSita karate haiN35|| adho dve sapta zirasi khAni svedabahAni ca // malA malAyanAni syuryathAsvaM teSvato gdaaH||36|| zarIrake adhobhAgameM liMga aura gudA ye do chidra haiM, aura zirameM do netra-do kAna-do nAsikA mukha-aise 7 chidra haiM, aura romakUpI chidra haiM, ye saba maloMke sthAna haiM, inhoMko doSa dUSita karadete haiM, isavAste jo jisake yogya ho taise hI roga upajate haiM // 36 // ojastu tejo dhAtUnAM zukrAntAnAM paraM smRtam // hRdayasthamapi vyApi dehasthitinibandhanam // 37 // rasase lekara varpitaka jo sAta dhAtu haiM inoMkA paramateja bala kahA hai aura yaha hRdayameM sthita hai aura sakala zarIravyApI hai aura dehakI sthitimeM nibaMdhanarUpa hai / / 37 / / snigdhaM somAtmakaM zuddhamISallohitapItakam // yannAze niyataM nAzo yasmistiSThati tiSThati // 38 // snigdha hai, somAtmaka hai, zuddha hai, kachuka rakta tathA pIta raMgavAlA jo bala hai isake nAzameM zarIrakA nizcaya nAza ho jAtA hai, aura isakI sthitimeM zarIrakI sthiti rahatI hai // 38 // niSpadyante yato bhAvA vividhA dehsNshryaaH|| ojaH kSIyeta kopkssuddhyaanshokshrmaadibhiH||39|| aura jisa balase dehake saMzrayarUpa aneka prakArake bhAva niSpAdita hote haiM, vaha bala krodhamukha dhyAna-zoka-parizrama Adikarake nAzako prApta hotA hai // 39 // bibheti durbalo'bhIkSNa dhyAyati vyathitendriyaH // vicchAyo durmanA rUkSo bhavet kSAmazca tatkSaye // 40 // vIryake kSayameM durbala nirantara bhayako prAptahotAhai atidurbala indriya dhyAnakaratAhai aura chAyAse rahita duHkhitamanavAlA hotAhai kSayameM kSINa aura rUkhA hojAtAhai // 40 // For Private and Personal Use Only Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (120) aSTAGgahRdayejIvanIyauSadhakSIrarasAdyAstatra bheSajam // ojovivRddhau dehasya tussttipussttiblodyH||41|| tahAM jIvanIyagaNake auSadha-dUdha-rasa-Adi auSadha denI cAhiya balakI vRddhimeM deharkI puSTiprasannatA--balakA prakAza ye upajate haiM // 11 // yadannaM dveSTi yadapi prArthayetAvirodhi tu // tattattyajan samanaMzca toto vRddhikSayau jayet // 42 // jisa annako manuSya prasanna nahIM karatA hai, aura jisa annako manuSya prArthita karatA hai so duSTa annako tyAgatAhuA aura vAMchita annako sevatA huA manuSya tisa 2 vRddhi aura kSayako jItatA hai // 42 // kurvate hi ruciM doSA vipriitsmaanyoH|| - vRddhAH kSINAzca bhUyiSTaM lakSayantyabudhAstu na // 43 // jisakAraNase vAta Adi doSa viparIta aura samAnameM ruciko karate haiM, arthAt baDhe huye doSa apane guNoMse viparIta guNavAle annameM ruciko upajAte haiM, aura kSINahuye doSa apane samAna guNavAle annameM prItiko upajAte haiM, jaise baDhAhuA bAta snigdhaannameM aura baDhAhuA pitta zItala padArthameM ruciko upajAte haiM baDhAhuA kapha dakhI amla kaTutIkhe annameM ruci upajAtAhai kSINavAta rUkhe kasaile annakI ruci upajAtAhai kSINapitta amla lavaNa kaTuka padArthameM prIti utpanna karatA hai kSINazleSmA snigdha madhura amTa lavaNa padArthameM ruci upajAtA hai kahIM vicitrabhI hojAtA hai, isIvAste doSoMkI vRddhi aura kSINatAko avidvAn nahIM jAnasakte // 13 // yathAvalaM yathAsvaM ca doSA vRddhA vitanvate // __ rUpANi jahati kSINAH samAH svaM karma kurvate // 44 // baDhe huye doSa bala ke anusAra yathAyogya rUpoMko vistRta karate haiM aura kSINahuye doSa rUpoMko tyAgate haiM aura samahuye doSa apane 2 koko karate haiM // 44 // ya eva dehasya samA vivRddhyai ta eva doSA viSamA vdhaay|| yasmAdataste hitacaryayaiva kSayAdvivRddheriva rakSaNIyA // 45 // - jo doSa samAnatAko prApta huye dehakI vRddhike artha hote haiM vehI viSama hokara dehake nAzake artha ho jAte haiM,isa kAraNase hitacaryAkarake kSayase aura vRddhise doSoMkI rakSA karanI yogya hai|45|| iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAntrikRtASTAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne ekAdazo'dhyAyaH // 11 // For Private and Personal Use Only Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / . dvaadsho'dhyaayH| athAto doSabhedIyAdhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara dopabhedIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| pakvAzayakaTIsakthizrotAsthisparzanendriyam // sthAnaM vAtasya tatrApi pakkAdhAnaM vizeSataH // 1 // pakvAzaya-kaTi-sakthi-kAna-asthi--svacA ye chahoM vAtake sthAna hai paraMtu inhoMmeM pakkAzaya vizeSakarake vAtakA sthAna hai // 1 // nAbhirAmAzayaH svedo lasIkA rudhiraM rasaH // dRk sparzanaM ca pittasya nAbhiratra vizeSataH // 2 // ___ nAbhi-AmAzaya-pasInA-lasIkA-arthAt jalake samAna drava-rakta--rasa--netra--tvacA ye AThoM pittake sthAna hai, paraMtu inhoMmeM nAbhi vizeSakarake pittakA sthAna hai // 2 // uraHkaNThaziraHklomaparvANyAmAzayo rsH|| medo ghrANaM ca jihvA ca kaphasya sutraamurH||3|| chAtI-kaMTha-zira-taSAsthAna-saMdhi-AmAzaya-rasa-maMda-nAsikA-jIbha ye dazoM kaphake sthAna haiM paraMtu inhoMmeM vizeSa karake chAtI karakA sthAna hai // 3 // prANAdibhedAt pazcAtmA vAyuH prANo'tra muurddhgH|| uraHkaNThacaro buddhihRdayondiyacittadhRk // 4 // prANa-apAna-jyAna-samAna-udAna-ina bhedoMkarake vAyu pAMca prakArakA hai, aura inhomeM prANavAyu zirameM rahatA hai, chAtI aura kaMThameM vicaratA hai, aura buddhi-hRdaya-iMdriya-cittako dhAratA ssttiivnkssvdgaarniHshvaasaannaaprveshkRt|| uraHsthAnamudAnasya nAsAnAbhigalAMzcaret // 5 // TIvana--chIMka-DakAra--zarIrake bhItarako zvAsa--annake pravezako karatA hai udAnavAyukA pradhAna sthAna chAtI hai, aura nAsikA--nAbhi--gala--inhoMmeM vicaratArha // 5 // vaakprvRttiprytnorjaavlvrnnsmRtikriyH|| vyAno hRdi sthitaH kRtsnadehacArI mhaajvH||6|| aura vANIkI pravRtti-udyama-parAkrama-bala-varNa-smRti-ina karmoko karatA hai, vyAnavAyukA sthAna hRdaya hai, aura yaha sakala dehameM vicAratA hai aura zIghragatibAlA hai // 6 // For Private and Personal Use Only Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 122 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gatyapakSepaNotkSepanimeSonmeSaNAdikAH // prAyaH sarvAH kriyAstasmin pratibaddhAH zarIriNAm // 7 // aura gati - apakSepaNa - utkSepaNa - nimeSa - unmeSaNa - inaAdi kriyA vizeSakarake isa vyAnatrAyumeM baMdhI huI hai prAyaH isameM zarIra dhAriyoMkI kriyA ba~dhI hai // 7 // samAno'gnisamIpasthaH koSThe carati sarvataH // annaM gRhNAti pacati vivecayati muJcati // 8 // samAna vAyu agnike samIpameM rahatA hai, aura cAroM tarphase koTameM vicaratA hai, aura annako grahaNa karatA hai, pakAtA hai, aura saMhata huye annako pAkake artha prApta karatA hai, aura viSThAmUtra ke. dvArA nIceko nikAsatA hai // 8 // apAno'pAnagaH zroNivasti medroru gocaraH // zukrArttavazakRnmUtragarbhaniSkramaNakriyaH // 9 // apAnavAyu pradhAnatAkara gudAmeM sthita hai, aura kaTi - basti - liMga jAMgha meM vicaratA haiM,. aura vIrya - Artava - viSThA - mUtra - garbhakA nikAsanA - ina kriyAoMvAlA hai // 9 // pittaM paJcAtmakaM tatra pakAmAzayamadhyagam // paJcabhUtAtmakatve'pi yattejasaguNodayAt // 10 // pitta pAMca prakArakA hai, tinhoMmeM pakAzaya ke madhya meM prApta huA pitta aura paMcabhUtoMvAlA ho. bhI teja guNake udayase // 10 // tyaktadravatvaM pAkAdikarmaNAnalazabditam // pacatyannaM vibhajate sArakiTTau pRthak tathA // 11 // ke tyAgase saMyukta aura pAka Adi karma karake agnizabdavAcya aura annako pakAnevAlA aura sAra tathA malako pRthak pRthak vibhAgita karanevAlA // 11 // tatrasthameva pittAnAM zeSANAmapyanugraham // karoti baladAnena pAcakaM nAma tat smRtam // 12 // aura hAMhI avasthita huA zeSa rahe pittako balake denekarake anugraha karatA hai, vaha pAcaka pitta kahAtA hai // 12 // AmAzayAzrayaM pittaM raJjakaM rasaraJjanAt // buddhimedhAbhimAnAdyairabhipretArthasAdhanAt // 13 // AmAzaya meM sthita huA pitta rasa dhAtuko raMjita karanevAlA raMjaka pitta kahAtA hai aura hRdayagata jo pitta hai vaha buddhi - mevA - abhimAna ina Adikarake abhipreta prayojanakA sAdhanabhUtA honese // 13 // For Private and Personal Use Only Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (123) sAdhakaM hRdtaM pittaM rUpAlocanataH smRtam // hasthamAlocakaM tvasthaM bhrAjakaM bhrAjanAt tvacaH // 14 // sAdhaka kahAtA hai, aura dRSTimeM sthita honevAlA pitta rUpake grahaNa karanekI zaktivAlA honese Alocaka kahAtA hai, aura tvacAmeM sthita honevAlA pitta tvacAke prakAzita rUpavAlA honese bhAjaka kahAtA hai // 14 // zleSmA tu paJcadhorasthaH sa trikasya svavIryataH // hRdayasyAnnavaryAcca tatstha evAmbukarmaNA // 15 // kapha pAMcaprakArakA hai tinhoMmeMse chAtImeM sthita honevAlA kapha apane vIryase trika arthAt pRSThAdhAra nAmaka aMgakA avalaMbana karatA hai, aura anake vIryakarake hRdayakA avalaMbana karatA hai, aura apane vIryakarakebhI hRdayakA avalaMbana karatAhai, aura tisa chAtI sthAnameMhI sthita huA vaha kapha pAnaki karma karake // 15 // __ kaphadhAmnAM ca zeSANAM yatkarotyavalambanam // ato'valambakaH zleSmA yastvAmAzayasaMsthitaH // 16 // zeSa rahe kaphake sthAnoMko avalaMbita karatA hai, isa kAraNase vaha kapha avalaMbaka kahAtA hai aura jo AmAzayameM saMsthita kapha hai // 16 // kledakaH so'nnasaGghAtakledanAdrasabodhanAt // bodhako rasanAsthAyI ziraHsaMstho'kSatarpaNAt // 17 // vaha annake samUhako kledita karanese kledana kapha kahAtA hai. aura rasake bodhanase jIbhameM rahanebAlA kapha bodhakanAmase vikhyAta hai aura zirameM rahanevAlA kapha iMdriyoMko tRpta karatA hai isa hetuse // 17 // tarpakaH sandhisaMzleSAt zleSakaH sandhiSu sthitH|| iti prAyeNa doSANAM sthAnAnyavikRtAtmanAm // 18 // tarpakanAmase vikhyAta hai, aura saMdhiyoMmeM rahanevAlA kapha saMdhiyoMke milApako karAnese zleSaka kapha kahAtA hai, aise prAyatAkarake vikArako nahIM prAptahuye dopoMke sthAna prakAzita kiye haiM / / 18 / / vyApinAmapi jAnIyAt karmANi ca pRthak pRthak // uSNena yuktA rUkSAdyA vAyoH kurvanti saJcayam // 19 // aura sakala zarIrameM vyApta honevAle doSoMkebhI karma pRthak 2 jAnane, uSNa guNakarake yukta huye rUkSaAdi guNa vAyuke saMcayako karate hai // 19 // For Private and Personal Use Only Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (124) aSTAGgahRdayezItena kopamuSNena zamaM snigdhAdayo gunnaaH|| zItena yuktAstIkSNAdyAzcayaM pittasya kurvate // 20 // aura zItala guNakarake yuktahuye rUkSaAdi guNa vAyuko kopita karate haiM aura uSNa guNakarake saMyukta huye snigdhaAdi guNa vAyuko zAMta karate haiM, aura zItala guNakarake yukta huye tIkSNaAdi guNa pittake saMcayako karate haiM // 20 // . uSNena kopaM mandAdyAH zamaM shiitopsNhitaaH|| zItena yuktAH snigdhAdyAH kurvate zleSmaNazcayam // 21 // aura uSNa guNakarake saMyukta kiye tIkSNaAdi guNa pittako kupita karate hai,aura zItaguNakarake saMyukta huye maMdaAdi guNa pittako zAMta karate haiM, aura zItaguNakarake saMyukta huye snigdha AdiguNa kaphake saMcayako karate haiM // 21 // uSNena kopaM tenaiva guNA rUkSAdayaH zamam // cayo vRddhiH svadhAmnyeva pradveSo vRddhihetuSu // 22 // aura uSNa guNakarake yukta huye snigdhaAdi guNa kaphako kupita karate haiM aura uga guNakarake yukta huye rUkSaAdi guNa pittako zAMta karate haiM, apane sthAnameM jo dopakI vRddhi hotI hai tisako caya kahate haiM aura vRddhike hetuoMmeM vairabhAva // 22 // viparItaguNecchA ca kopstuunmaarggaamitaa|| liGgAnAM darzanaM sveSAmasvAsthyaM rogasambhavaH // 23 // aura viparIta guNoMkI icchA, aura apane sthAnako tyAgakara phira mArgAnarameM gamana karanA kopa kahAtA hai aura apane apane liMgoMkI upalabdhi honI aura svasthapanAkA abhAva ho jAnA yaha rogasaMbhava kahAtA hai // 23 // cayaprakopaprazamA vAyorgISmAdiSu triss|| varSAdiSu tu pittasya zleSmaNaH zizirAdiSu // 24 // praSmi-varSA-zarad ina tIna RtuoMmeM kramase vAyuke caya--kopa-zama hotehaiM aura varSA-zaradhemaMta ina tIna RtuoMmeM kramase pittakA caya--kopa-zAMti ye hotehaiM aura zizira--saMta-grISma. ina tIna RtuoMmeM kramase kaphakA caya-kopa-zAMti hotehaiM // 24 // cIyate laghurUkSAbhiroSadhIbhiH smiirnnH|| tadvidhastadvidhe dehe kAlasyoSNyAnna kupyati // 25 // praSmiRtumeM halake aura rUkhe dehameM halakI aura rUkhI Adi auSadhiyoMkarake AyukA caya hotAhai paraMtu tise praSmiRtumeM uSNatA honese vaha vAyu koeko prApta nahIM hotA // 25 // For Private and Personal Use Only Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / adbhiramlavipAkAbhiroSadhIbhizca tAdRzam // pittaM yAti cayaM kopaM na tu kAlasya zaityataH // 26 // amlavipAkavAle jala aura aupadhiyoMkarake varSARtumeM caya hotAhai aura tisavarSARtumeM zItala parnese vaha pitta kopako prApta nahIM hotA // 26 // cIyate snigdhazItAbhirudakauSadhibhiH kphH|| tulye'pi kAle dehe ca skannatvAnna prakupyati // 27 // ziziraRtumeM kaphake yogya dehavAle manuSyake snigdha aura zItala jala tathA auSadhiyoMkarake kaphakA caya hotA hai paraMtu tisa zItalakAlameM skanna dharmavAlA kapha kopako prApta nahIM hotaa||20|| iti kaalsvbhaavo'ymaahaaraadivshaatpunH|| cayAdInyAnti sadyo'pi doSAH kAle'pi vA na tu // 28 // aise kAla yaha kAlakA svabhAva hai phira AhAraAdike bazase ve doSa cayaAdiko tatkAlabhI prApta hojAte hai athavA AhArake vazate yogyakAlameMbhI doSa cayaAdiko prAptanahIM hote // 28 // vyApnoti sahasA dehamApAdatalamastakam // nivartate tu kupito malo'lpAlpaM jalaughavat // 29 // kupita huA mala zIvratAse pairoMke taloMse mastakaparyaMta zarIrameM vyApta hojAtA hai pIche alpa 2 hokara nivRtta hotA hai jaise jalakA samUha / / 29 / / nAnArUpairasaMkhyeyairvikAraiH kupitA mlaaH|| tApayanti tanuM tasmAttaddhatvAkRtisAdhanam // 30 // asaMkhyeyarUpa aneka prakArake vikAroMkarake kupita huye mala zarIrako tApita karate haiM, isa vAste tinhoMke hetu aura AkRtikA sAdhana karanA yogya hai / / 30 // zakyaM naikaikazo vaktumataH saamaanymucyte|| doSA eva hi sarveSAM rogANAmekakAraNam // 31 // aura eka eka doSa kahaneko zakya nahIM isakAraNa sAmAnya karma karanA ucitahai nizcaya saba rogoMke AdikAraNa doSahI kahahaiM inakA pRthak pRthak varNana karanese graMtha mahAn ho jAyagA isase thoDA kahAhai // 31 // yathA pakSI paripatan sarvataH srvmpyhH|| chAyAmatyoti nAtmIyAM yathA vA kRtsnamapyadaH // 32 // jaise cAroMtarphase saMpUrNa dinameM bhramatAhuA pakSI apanI chAyAko ullaMbita nahIM karatA hai isI prakAra vikAra tInadoSoMkA ullaMghana nahIM karate // 32 // For Private and Personal Use Only Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (126) aSTAGgahRdayevikArajAtaM vividhaM trIn guNAnnAtivartate // tathA svadhAtuvaiSamyanimittamapi srvdaa|| 33 // vikArajAtaM trIn doSAMstAMSa kope tu kAraNam // ardhe rasAtmyaiH saMyogaH kAlaH karma ca duSkRtam // 34 // athavA jaise anekaprakAravAlA yaha saMpUrNa vikArajAta rajoguNaAdi tIna guNoMko nahIM ullaMdhita karatA hai taise doSa-dhAtu-malakA vaiSamya arthAt anyathAbhAvake kAraNase utpannahuA vikAra tIna doSoMko ullaMdhita nahIM karatA hai aura tina vAtaAdike kopameM kAraNa kahate haiM, anucita 'padArthoke sAtha saMyoga-anucitakAla-duSkRtakarma yaha tIna prakArakA kAraNa hai / / 33 // 34 // hInAtimithyAyogena bhidyate ttpunstridhaa|| hIno'rthenendriyasyAlpaH saMyogaH svena naiva vA // 35 // phirabhI ye tInoM hIna-ati-mithyA-ina tIna tIna bhedoMkarake bhedita kiye jAte haiM; artha arthAt zabdaAdikarake karNaAdi iMdriyakA jo alpasaMyoga hai tisako hIna yoga kahate haiM, athavA sarvaprakArase jo zabdaAdikarake saMyoga nahIM hai tisako hIna yoga kahate haiM // 35 // atiyogo'tisaMsargaH sUkSmabhAsurabhairavam // atyAsannAtidUrasthaM vipriyaM vikRtAdi ca // 36 // tisa iMdriyakA apane arthake sAtha jo atisaMsarga hai tisako atiyoga kahate haiM aura jo sUkSma-camaka-bhairava-atiAsanna sthita-atidurasthita-vipriya-vikRta-Adi // 36 // yadakSNA vIkSyate rUpaM mithyAyogaH sa daarunnH|| evamatyuccapUtyAdInindriyArthAn yathAyatham // 37 // rUpa jo netrakarake dekhA jAtA hai tisako mithyArUpa kahate haiM, yaha dAruNa hai, aisehI atiucca-pratiAdi iMdriyArthIko bhI yathAyogya jAnanA, jaba krUra zabda sunAjAya jo apaneko aniSTa ho vaha zravaNendriyakA mithyA prayoga hai; durgadhi pAnese nAsikA iMndriyakA zIta uSNa snAna anu lepana sparzendriyase pathya dravyake vinaSTa honese jo rasa jihvAse grahaNa kiyAjAya vaha rasanendriyakA apane rasake arthase mithyA prayoga hai / / 37 // vidyAt kAlastu zItoSNavarSabhedAt tridhA mataH // sa hIno hInazItAdiratiyogo'tilakSaNaH // 38 // so vaidya jaane| aura zIta-uSNa varSa-inabhedoMkarake kAlabhI tIna prakArakA mAnAgayA hai aura hIna zItaAdiko hInayAgekAla kahate haiM aura atimAtra yogalakSaNoMvAleko atiyogakAla kahate haiM // 38 // For Private and Personal Use Only Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (127) mithyAyogastu nirdiSTo viparItasvalakSaNaH // kAyavAJcittabhedena karmApi vibhajet tridhA // 39 // viparIta haiM apane lakSaNa jisameM tisako mithyAkAla kahate haiM aura kAya arthAt zarIra-vANI citta-ina bhedoMkarake karmakobhI tInaprakArase vibhAgita kiyA hai // 39 // kAyAdikarmaNA hInA pravRtti-nasaMjJikA // atiyogo'tivRttistu vegodIraNadhAraNam // 40 // kAyakarmI aura vANIkarmakI aura cittakarmakI jo hIna pravRtti hai tisako hInasaMjJaka yoga kahate haiM, aura inatInoMkI jo atipravRtti hai tisako atiyoga kahate hai aura vegoMkI vRddhiko dhAraNa karanA // 40 // viSamAGgakriyArambhaH patanaskhalanAdikam // bhASaNaM sAmibhuktasya rAgadveSabhayAdi ca // 41 // viSama aMgakI kriyAkA AraMbha-viSamapatana-viSamaskhalana-Adi kAyikakarma kahAtA haiM. lisakarmakI jo vRtti hai vaha kAyakarmakA mithyAyoga hai aura AdhA bhojana karanevAle manuSyakI jo bhASaNarUpa pravRtti hai vaha vANIkarmakA mithyAyoga hai aura rAga-dveSa-bhaya inaAdi jo mAnasakarma hai tisa karmakI jo pravRtti hai tisako cittakarmakA mithyAyoga kahate haiM // 41 // karma prANAtipAtAdi dazadhA yacca ninditam // mithyAyogaH samasto'sAviha cAmutra vA kRtam // 42 // hiMsA-corI Adi dazaprakArake jo niMdita karma pahale kahacuke haiM tinhoMkA karanA isalokameM ra paralokameM mithyAyoga kahAtA hai // 42 // / nidAnametadoSANAM kapitAstena naikdhaa|| kurvanti vividhAn vyAdhIzAkhAkoSThAsthisandhiSu // 43 // aise doSoMkA yaha nidAna hai, tisa nidAnakarake kupita huye doSa zAkhA--koSTha-asthisaMdhiinhoMmeM anekaprakArake rogoMko karate haiM / / 43 // zAkhA raktAdayastvak ca bAhyarogAyanaM hi tat // tadAzrayA mssvyngggnnddaaljyrbudaadyH||44|| zAkhA arthAt raktaAdi 6 dhAtu aura tvacA ye bAhya rogoMke sthAna haiM tinhoMmeM maza-vyaMga gaMDa-alajI-arbuda / / 44 // bahirbhAgAzca durnAmagulmazophAdayo gadAH // antaH koSTo mhaasrotaampkvaashyaashryH||45|| For Private and Personal Use Only Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (128) . .... aSTAGgahRdaye bavAsIra-gulma-zAjA-visarpa-bidradhi-kuSTha-upajate haiM, ye saba bahibhAga arthAt bAhya roga kahAte haiM, mahAsrotoMvAlA AmAzaya aura pakkAzayake AzrayabhUta zarIrake bhItara koSTa kahAtA hai // 45 // ttsthaanaacchrytiisaarkaasshvaasodrjvraaH|| antarbhAgaM ca zophAzegulmavIsarpavidradhi // 46 // tisameM chardaii atIsAra-khAMsI-zvAsa-udararoga-jvara-zojA-bavAsIra-gulma-visarpa-vidradhi, ye roga upajatehaiM, ye aMtarbhAgameM Azrita honese aMtararoga kahAtehaiM // 46 // zirohRdayabastyAdimANyasthnAM ca sndhyH|| tannibaddhAH zirAsnAyukaNDarAdyAzca mdhymaaH||47|| zira-hRdaya-basti Adi marma-asthiyoMkI saMdhi hai, tinhoMmeM baMdhIhuI nADI-nasa-kaMDarA--. Adi haiM arthAt dhamanI kUrcAdi haiM // 17 // rogamArgaH sthitAstatra yakSmapakSavadhArditAH // mUrdhAdirogAH sndhysthitrikaalgrhaadyH||48|| yaha rogoMkA madhyama mArga hai yahAM rAjayakSmA-pakSAvAta-adita arthAt lakavA-ziraroga-vastiroga hRdayaroga-saMdhigraha-asthigraha-trikAha-saMdhizUla-asthizUla-trikazUla-ye roga upajata haiN|| 4 / / sraMsavyAsavyadhasvApasAdarukatodabhedanam // saGgAGgabhaGgasaGkocavartaharSaNatarSaNam // 49 // sraMsa arthAt ThoDIAdi saMdhikA bhraMza-aMga pratyaMgaAdikA vikSepaNa-vyadha arthAta mudgara Adikarake tADanakI taraha tADana-kriyAmeM acetanapanA-aMgoMkI zithilatA-niraMtara zUla-toda arthAt vicchinna zUla-aMgakAvidAraNa-mUtra viSThAAdikA baMdhapanA-jaMghA Adi aMgoMkA bhaMga-. nADI AdikA saMkoca-varta arthAt viSThA AdikA piMDI karaNa-harSaNa arthAt romAkA UvIbhAva tarSaNa arthAt tRSA // 49 // kampapAruSyasauSiryazoSaspandanaveSTanam // stambhaH kaSAyarasatA varNaH zyAvo'ruNo'pi vaa|| 50 // kaMpa-kaThorapanA--asthiyoMkA sauSiryapanA-zoSa-kachuka calana-gAtroMkA graMthanapanA- staMbhakaSAya rasakA svAda -dhUmra athavA raktavarNa // 50 // karmANi vAyoH pittasya dAharAgoSmapAkitAH // svedaH kledaH zrutiH kothaH sadanaM mUrcchanaM mdH||51|| ye saba karma vAyuke haiM aura dAha-rAga-garamAI-pAkapanA-pasInA-kleda-nAva-kotha arthAta kledakA atizayapanA-zithilapanA-mUrchA-mada // 11 // For Private and Personal Use Only Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / ' (129) . kaTukAmlau rasau varNaH paanndduraarunnvrjitH|| .. zleSmaNaH snehakAThinyakraNDuzItatvagauravam // 52 // kaTu aura khaTTe rasakA svAda-zveta aura raktase anyavarNa-ye saba pittake karma haiM, aura snigdha panA-kaThinapanA-khAja-zItalapanA-bhArIpana // 12 // . bandhopalepastamityazophApattyatinidratAH // varNaH zveto rasau svAdulavaNau cirakAritA // 53 // srotoMkA baMdha asthiyoMko-anulepa-aMgoMkA gIlApana-zojA-pAkakA abhAva atinIMdapanAzvetavarNa-svAdu aura lavaNa rasakA svAda-kArya AdimeM vizrabdhapanA ye saba kaphake karma haiM // 5 // ityazeSAmayavyApi yaduktaM doSalakSaNam // darzanAcairavahitastatsamyagupalakSayet // 54 // ye saba rogoMkarake vyApta jo doSalakSaNa haiM vaha kahA parantu darzanaAdikarake sAvadhAna huA vaidya tisa tisa rogako acchI taraha dekhatA jAvai // 54 // vyAdhyavasthAvibhAgajJaH pazyannArtAn pratikSaNam // abhyAsAt prApyate dRSTiH karmasiddhiprakAzinI // 55 // roga aura avasthAke vibhAgako jAnanevAlA vaidya rogiyoMko kSaNa kSaNa bharameM dekha to abhyAsase karmakI siddhiko prakAza karanevAlI dRSTi prApta hotI hai // 55 // ratnAdisadasajjJAnaM na zAstrAdeva jAyate // dRSTApacArajaH kazcitkazcitpUrvAparAdhajaH // 56 // jaise ratnaAdike accheburekA jJAna kevala zAstrahIse nahIM hotA hai kiMtu abhyAsasebhI hotA hai . taise cikitsAkarmabhI kevalazAstrasehI nahIM hotA hai kiMtu abhyAsase hotA hai koIka roga aihika ka laukika rogake hetuse upajatA hai, aura koIka pUrvakRtapApoMse upajatA hai // 56 // tatsaGkarAdbhavatyanyo vyAdhirevaM tridhA smRtH|| yathA nidAnadoSotthaH karmajo hetubhirvinA // 57 // . aura koIka roga saMkarapanase anyabhAvako prApta hojAtA hai, aise tIna tIna prakArakI vyAdhi mAnI hai; vAtaAdi doSoMko laghurUkSaAdi nidAna hai tisakarake kupita huye doSoMkarake jo roga upajai vaha doSAkhya roga kahAtA hai aura nidAna arthAt kAraNoMke vinA jo rAga upajai vaha karmaja roga kahAtA hai // 17 // .. For Private and Personal Use Only Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 130 ) aSTAGgahRdaye mahArambho'lpake hetAvAntako doSakarmajaH // vipakSazIlanAtpUrvaH karmajaH karmasaMkSayAt // 58 // aura jo alpa hetuke senese mahAAraMbhavAlA roga upajatA hai vaha doSakarmaja kahAtA hai usake viparIta karmma abhyAsase doSajarogakA nAza hotA hai aura karmake saMkSaya se karmajarogakA nAza hotA hai // 58 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gacchatyubhayajanmA tu doSakarmakSayAtkSayam // dvidhA svaparatantratvAdvyAdhayo'ntyAH punardvidhA // 59 // doSa aura karmake kSayase doSajakarmakarogakA nAza hotA hai, svataMtra aura parataMtrakarake vyAdhi do prakArakI hai aura parataMtra vyAdhibhI do prakArakI hai // 59 // pUrvajAH pUrvarUpAkhyA jAtAH pazcAdupadravAH // yathAsvajanmopazayAH svatantrAH spaSTalakSaNAH // 60 // viparItAstato'nye tu vidyAdevaM malAnapi // tAlakSayedavahito vikurvANAnpratijvaram // 61 // ekato pahale upajI huI aura dUsarI pIche upadravarUpa hoke upajI huI. aura, yathAyogya janma aura sukhase jAnevAlI hove,aura spaSTa lakSaNoMse saMyukta hove vaha vyAdhi svataMtra kahAtI hai aura jo svataMtra ke lakSaNoMse viparIta hove vaha parataMtra kahAtI hai aise hI vaidyajana maloMkobhI jAneM, paraMtu sAvadhAna vaidya roga rogake prati vikArako prApta hote huye tina vAtaAdirogoMko jAnatA hai|| 60 // 69 // teSAM pradhAnaprazame prazamo zAmyatastathA // pazcAccikitsettUrNaM vA balavantamupadravam // 62 // svataMtra rogake zAMta honemeM parataMtra rogoMkI bhI zAMti hojAtI hai, arthAt parataMtrakI pRthak ciki tsA nahIM kare, aura jo parataMtrarogoM kI zAMti nahIM hovai tabhI svataMtrarogakI hI cikitsA kare, athavA balavAn parataMtra roga hove to parataMtrahIkI cikitsA kareM // 62 // vyAdhikliSTazarIrasya pIDAkarataro hi saH // vikAranAmAkuzalo majihvIyAtkadAcana // 63 // isa kyoMki vyAkarake kliSTa zarIravAle manuSyake upajA parataMtra roga pIDAko ati karatA hai cAste vikAroMke nAmoMmeM akuzala vaidya kadAcitbhI lajjAko nahIM karai arthAt isabAta kI lajjA na kare ki maiMne isa rogakA nAma nahIM jAnA hai // 63 // nahi sarvavikArANAM nAmato'sti dhruvA sthitiH // sa eva kupito doSaH samutthAnavizeSataH // 64 // For Private and Personal Use Only Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 131 ) kyoMki saba vikAroMke nAma se nizcitarUpa sthiti nahIM hai aura hetuke bhedase kupita huA -doSa // 64 // sthAnAntarANi ca prApya vikArAnkurute bahUn // tasmAdvikAraprakRtIradhiSThAnAntarANi ca // 65 // apane sthAnako tyAga aura anyasthAnoM meM prApta hokara bahutase vikAroMko karatA hai, tisakAraNa se vikAroMke upAdAnakAraNa - aviprAnAMtara || 65 / vRddhA hetuvizeSAMzca zIghraM kuryAdupakramam // dRSyaM dezaM valaM kAlamanalaM prakRtiM vayaH // 66 // hetuvizeSa- inhoMko jAnakara zIghra hI cikitsA kare, aura dUSpa - deza bala-kAla jaTharAgniprakRti-- avasthA // 66 // sattvaM sAtmyaM tathAhAramavasthAzca pRthagvidhAH // sUkSmasUkSmAH samIkSyaiSAM doSauSadhanirUpaNe // 67 // satya - sAtmya - AhAra - inhoMkI sUkSma sUkSma avasthAoM ko dekhakara pIche doSa aura auSadhake nirUpaNake artha // 67 // yo varttate cikitsAyAM na sa skhalati jAtucit // gurvalpavyAdhisaMsthAnaM savadehabalAbalAt // 68 // jo vaidya cikitsA meM vartatA hai vaha kadAcitabhI aparAdhI nahIM ho saktA aura satva - deha balaaba inhoMse guru aura alpa vyAdhikA saMsthAna hai // 68 // dRzyate'pyanyathAkAraM tasminnavahito bhavet // guruM laghumiti vyAdhiM kalpayaMstu bhiSagvaH // 69 // vaha viparIta AkRtivAlA dIkhatA hai isavAste tisaviSe vaidya sAvadhAna rahe aura jo vaidya guru aura laghu vyAdhiko kalpita karatA huA // 69 // alpadoSAkalanayA pathye vipratipadyate // tato'lpamalpavIryaM vA guruvyAdhau prayojitam // 70 // honamAtrA doSako nizcaya karake cikitsA meM mohako prApta hojAtA hai vaha kutsita vaidya kahAtA haiM, aura guru arthAt mahAnUroga meM alpa aura alpavIryase saMyukta prayojita kiyA // 70 // udIrayettarAM rogAnsaMzodhanamayogataH // zodhanaM tvatiyogena viparItaM viparyaye // 71 // For Private and Personal Use Only Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (132) aSTAGgahRdayesaMzodhanabhayogase rogoMko utklezita karatA hai, aura laghu arthAt choTe rogameM atirUpa aura ativIryavAlA saMzodhana prayukta kiyA jAve to // 71 // kSiNuyAnna malAneva kevalaM vapurasyati // ato'bhiyuktaH satataM sarvamAlocya sarvathA // 72 // vaha kevalamaloMko hI nahIM nAzatA hai kintu zarIrakobhI nAza detA hai, isa kAraNase nirantara abhiyukta arthAt sadA Ayurvedake anuSThAnameM tatpara vaidya saba kAlameM saba dUSyaAdiko dekhkr||72|| tathA yuJjIta bhaiSajyamArogyAya yathA dhruvam // vakSyante'taH paraM doSA vRddhikssyvibhedtH||73|| Arogyake artha auSadhako prayukta karai jisakarake nizcaya ArogyakI prApti hove isake uparAMta vRddhikSayake bhedoMkarike doSoMko varNana kareMge / / 73 / / __ pRthak trInviddhi saMsargastridhA tatra tu tAnnava // trIneva samayA vRddhayA SaDekasyAtizAyane // 74 // pahale vRddhavAta-vRddhapitta-vRddhakapha--aise tIna doSa haiM inhoMko tU jAna aura saMsargabhI 3 prakAra kA hai aise nava bheda huhe arthAt vAtapittake adhikapanese eka aura vAtakaphake adhikaparnese dUsarA aura pittakaphake adhikapanese tIsarA bheda jAnanA aura, eka doSake adhika baDhanese chaha bheda hojAte haiM; jaise vAta baDhAhuA aura pitta adhika baDhAhuA 1 pitta baDhAhuA vAta atibaDhAhuA 2 kapha baDhAhuA pitta ati baDhAhuA 3 pitta baDhAhuA kapha atibaDhAhuA 4 kaphabaDhAhuA vAta adhika baDhAhuA 5 vAta baDhAhuA kapha adhika baDhAhuA 6 aise jAno // 74 // trayodaza samasteSu SaD dayekAtizayena tu|| ekaM tulyAdhikaiH SaT ca tAratamyavikalpanAt // 75 // aura tIna doSa baDha jAveM taba teraha bheda hote haiM jaise doke aura ekake baDhanese chaha bheda haiM, kaphavRddha vAtapitta adhikavRddha 1 pittavRddha vAtakapha ativRddha 2 vAtavRddha pittakapha ativRddha 3 pittakapha baDhehue vAta adhikavRddha 4 vAta kapha bar3hehue 5 pitta ativRddha vAta pitta baDhehue kapha ativRddha 6 jAno, aura tInoM doSa ekase bar3he hue hoM yaha eka sannipAtakA bheda hai, aura chaha bheda ati baDhanese hote haiM, jaise vAta baDhA huA pitta ati baDhAhuA kapha ati jyAde baDhAhuA 1 aura vAta baDhAhuA kapha ati baDhA pitta atijyAde baDhAhuvA 2 pitta baDhA kapha atibaDhA vAta ati jyAde baDhAhuA 3 pitta baDhA vAta ati baDhA kapha ati jyAde baDhA 4 kapha baDhAhuA vAta ati baDhA pitta ati jyAde baDhA 6 kapha baDhAhuA vAta ati baDhA pitta ati jyAde baDhAhuA 6 aise jAno // 79 // For Private and Personal Use Only Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (133) paJcaviMzatimityevaM vRddhaiH kSINaizca taavtH|| ekaikavRddhisamatAkSayaiH SaT te punazca SaT // 76 // aise baDhehue doSoMko baDhehue doSoMke milApa karakarake pacIsa 25 bhedavAle jAno aura doSoMke kSINa honesebhI itane hI 25 bheda haiM jaise vRddha pRthak tIna doSa haiM taise hI kSINabhI pRthak tIna bheda jAno aura vRddhake sthAnameM saba jagaha kSINa jAnanA jaise vAtakSINa pittakSINa kaphakSINa aura milApa honemeM pahalekI taraha nava bheda ho jAte haiM jaise tIna to bheda ekase kSINa 3 honemeM hai aura kSINa vAtapittakA milApa 1 kSINa pittakaphakA yoga 2 kSINa vAtakaphakA yoga 3 aura 6 chaha bheda ekake jyAde kSINa honese haiM jaise vAtakSINa pitta atikSINa 1 pittakSINa vAta atikSINa 2 vAtakSaNi kapha atikSINa 3 kaphakSINa vAta atikSINa 4 kakSINa pitta atikSINa 5 pittakSINa kapha atikSINa 6 aise jAno aura chaha bheda dooMke aura ekake jyAde honemeM hote haiM jaise yAtakSINa pittakapha atikSINa 1 pittakSINa vAtakapha atikSINa 2 kaphakSINa pittavAta atikSINa 3 vAtapitta kSINa kapha atikSINa 4 pittakapha kSINa vAta atikSINa 5 vAtakapha kSINa pitta atikSINa 6 aise jAno aura eka ati jyAde bar3hanese chaha bheda haiM jaise kaphakSINa pitta atikSINa vAta ati jyAde kSINa 1 vAtakSINa kapha atikSINa pitta ativyAde kSINa 2 pittakSINa kapha atikSINa vAta ati jyAde kSINa 3 kapha kSINa vAta atikSINa pitta ati jyAde kSINa 4 vAta kSaNi pitta atikSINa kapha ati jyAde kSINa 6 pitta kSINa vAta atikSINa kapha ati jyAde kSINa 6 isa prakArase jAno aura ve sannipAtameM sthita honevAle doSa ekaekakI vRddhi samatA kSaya ina bhedoMkarake chaha prakArake haiM jaise vAta baDhAhuA pitta sama kapha kSINa 1 pitta / baDhAhuA vAta sama kapha kSINa 2 kapha baDhAhuA pitta sama vAtakSINa 3 kapha baDhAhuA vAta sama pittakSINa 4 vAta baDhAhuA kapha sama pittakSINa 5 pitta baDhAhuA kapha sama vAtakSINa 6 aise jAno // 76 // ekakSayadvandvabRddhyA saviparyayayA'pi te // bhedA dviSaSTinirdiSTAstriSaSTaH svAsthyakAraNam // 77 // aura eka doSake kSaya honemeM aura do dooMkI vRddhi honemeM athavA dodoMoMke kSaya aura ekakI vRddhi honemeM phirabhI chaH bheda hote haiM jaise vAta kSINa pittakapha baDhehuye 1 pitta kSINa vAtakapha baDhehuye 2 aura kapha kSINa vAtapitta baDhehuye 3 vAtapitta kSINa kapha baDhAhuA 4 aura vAtakapha kSINa pitta baDhAhuA 5 aura pittakapha kSINa vAta baDhAhuA 6 aise jAno isa prakArase ye pUrvokta saba bheda milake bAsaTha 62 haiM aura taresaThamA 63 doSabheda ArogyatAkA kAraNa hai. aura ye bAsaTha 62 doSa rogake kAraNa jAnane // 77 // For Private and Personal Use Only Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (134) - aSTAGgahRdaye- - . saMsargAdrasarudhirAdibhistathaiSAM doSAMstu kssysmtaavivRddhibhedaiH|| AnaMtyaMtaratamayogatazca yAtAJjAnIyAdavahitamAnaso yathAsvam / 78 // __ aura ye doSabheda kevala 63 taresaTahI nahIM haiM kintu rudhira rasaAdikoMke milApa honese aura doSoMke milApa honese aura kSaya samatA vRddhi ityAdika honese aura jyAde ati jyAde honese inhoMke anaMta arthAt asaMkhyAta bheda jAnane inameM sAta rasake aura doSa likheM tau cArase cautIsa hote haiM / / 78 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtASTAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne dvAdazo'dhyAyaH // 12 // tryodsho'dhyaayH| athAto doSopakramaNIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara doSopakramaNIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| vAtasyopakramaH snehaH svedaH saMzodhanaM mRdu // svAdvamlalavaNoSNAni bhojyAnyabhyaGgamardanam // 1 // sneha-sveda-komala julAba-aura svAdu-amla-lavaNa-uSNa-aise bhojana -abhyNg-mrdn||1|| veSTanaM trAsanaM seko madyaM paiSTikagauDikam // snigdhoSNA bastayo bastiniyamaH sukhazIlatA // 2 // vastrAdise veSTana trAsana-rAjapuruSAdise DarAnA-seka-paSTikamadirA-gauDikamadirA snigdha aura uSNa-basti-bastikA niyama sukhazIlapanA // 2 // dIpanaiH pAcanaiH siddhAH snehaashcaanekyonyH|| vizeSAnmadhyapizitarasatailAnuvAsanam // 3 // dIpana aura pAcana auSadhoMkarake siddha aneka yonivAle sneha pavitrarUpa mAMsakA rasa-telakA anuvAsana-basti ye saba vizeSakarake vAtake upakrama hai // 3 // . pittasya sarpiSaH pAnaM svAduzItaivirecanam / / svAdutiktakaSAyANi bhojanAnyoSadhAni ca // 4 // ghRtakA pAna-svAdu aura zItala auSadhoMkarake virecana-svAdu-tikta-kaSAya bhojana aura auSadha // 4 // sugandhazItahRdyAnAM gandhAnAmupasevanam // kaNThe guNAnAM hArANAM maNInAmurasA dhRtiH||5|| For Private and Personal Use Only Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (135) aura sudara zItala-ramaNIka-gaMdhoMkA upasevana, guNavAle hAroMko kaMThameM pahananA-maNiyoM ko hRdayameM dhAraNa karanA // 5 // .. karpUracandanozIrairanulepaH kSaNe kSaNa // pradoSazcandramAH saudhaM hAri gItaM himo'nilaH // 6 // aura kSaNakSaNameM kapUra-caMdana khasakA anulepana pradoSasamaya-caMdramA--'dhavalagRha-manako haranevAlA gIta-zItalavAyu // 6 // ayantraNasukhaM mitraM putraH sandigdhamugdhavAk // chandAnuvartino dArAH priyAH zIlavibhUSitAH // 7 // yaMtraNase rahita sukha mitra, saMdigdha aura mugdhavANIvAlA putra, manakI icchAke anusAra vartanevAlI aura priya aura zIlapane karake vibhUSita striyAM // 7 // zItAmbudhArAgarbhANi gRhANyudyAnadIrghikAH // sutIrthavipulasvacchasalilAzayasaikate // 8 // zItalapAna ke phuhAroMkarake garbhita sthAna- upavana-gRhameM bAvaDI aura sutIrtha vipula-svacchajalako sthAnake samIpameM bAretake dezameM // 8 // sAmbhojajalatIrAnte kAyamAne drumAkule // saumyA bhAvAH payaH sarpivirekazca vishesstH||9|| aura kamaloMkarake sahita jalake tIrake aMtameM vRkSoMse vyApta dezameM vasanA saumyabhAva-dUdha-vRta julAba-ye saba vizeSakarake pittake upakrama haiM // 9 // zleSmaNo vidhinA yuktaM tIkSNaM vamanarecanam // annaM rUkSAlpatIkSNokSNaM kaTutiktakaSAyakam // 10 // vidhikarake yukta kiyA tIkSNa vamana. aura virecana aura rUkSa-alpa-takSiNa-uSNa-kaTutikta-kaSAya yukta anna // 10 // dIrghakAlasthitaM madyaM ratiprItiprajAgaraH // anekarUpo vyAyAmazcintA rUkSaM vimardanam // 11 // dIrghakAlataka sthita huI madirA-rati-prIti-jAganA-anekarUpoMvAlA vyAyAma-ciMtA-rUkhApana-vimardana // 11 // vizeSAdvamanaM yUSaH kSaudraM medonamauSadham // dhUmopavAsagaNDUSA niHsukhatvaM sukhAya ca // 12 // vizaSakarake vamana-yUSa-zahada-medako nAzanevAlI auSadha-dhUma-upavAsa--gaDapa arthAt kulesukhakA abhAva parizrama Adi sukhake artha hai. // 12 // For Private and Personal Use Only Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (136) aSTAGgahRdaye- ..... upakramaH pRthagdoSAnyo'yamuddizya kiirtitH|| saMsargasannipAteSu taM yathAsvaM vikalpayet // 13 // pRthak pRthak doSoMke prati jo upakrama jisako uddezita kara prakAzita kiyA hai vaha saMsarga aura sannipAtoMmeM yathAyogyapanese vaidya vikalpita kare / / 13 // graiSmaH prAyo marutpitte vAsantaH kphmaarute|| maruto yogavAhitvAtkaphapitte tu zAradaH // 14 // vAtIpattake saMsargameM bahudhA grISmaRtukI caryAko karai, kapha aura vAtakasaMsargameM vasaMtaRtuke samAna caryAko karai, kyoMki vAyuko yogavAhipana honese kapha aura pittake saMsargameM zaradaRtuke samAna caryAko karai // 14 // caya eva jayedoSaM kupitaM tvavirodhayan // sarvakope balIyAMsaM zeSadoSAvirodhataH // 15 // kupita doSaka saMga avirodha karatAhuvA saMcaya kAla doSako jItatA hai aura maba doSoMke kopameM ati balavAn doSako zeSadoSako avirodhase jIte // 15 // prayogaH zamayedvayAdhiM yo'nyamanyamudIrayet // __ nAsau vizuddhaH zuddhastu zamayedyo na kopayet // 16 // jo prayoga vyAdhiko zAMta karatA hai aura anya anya rogako upajAtA hai vaha prayoga zuddha nahIM hai kiMtu jorogako zAMta karai aura doSoMko kupita nahIM karai vaha zuddha prayoga kahAtA hai // 16 // vyAyAmAdRSmaNastaikSNyAdahitAcaraNAdapi // koSThAcchAkhAsthimANi drutatvAnmArutasya ca // 17 // vyAyAmase-garamAIse takSiNapanese-ahita AcaraNase to koSTase zAkhA-asthi-marma-inhoMmeM doSa Ake prApta hotehaiM kyoMki pavanako zIghra svabhAvavAlA honese // 17 // doSA yAnti tathA tebhyaH srotomukhavizodhanAt // vRddhyAbhiSyandanAtyAkArakoSThaM vAyozca nigrahAt // 18 // pIche tina sthAnoMse to srotoMke mukhoMkA vizodhanase aura vRddhise-aura abhiSyaMdanapaneMse aura pAkase aura vAyuke nigrahase vehI doSa koSThameM prApta hote haiM // 18 // tatrasthAzca vilamberana bhUyo hetupratIkSiNaH // te kAlAdibalaM labdhvA kupyantyanyAzrayeSvapi // 19 // tahAM sthita huye aura hetuko dekhate hue doSa rogoMko utpAdana karate haiM aura vehI doSa kAla Adike balako labdha hokara koSTAzraya zAkhA-marma inhoMmeM kopako prApta hote haiM // 19 // For Private and Personal Use Only Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / tatrAnyasthAnasaMstheSu tadIyAmabaleSu ca // kuryAJcikitsAM svAmeva balenAnyAbhibhAviSu // 20 // anyasthAnoM meM jo sthita aura balase rahita vAtaAdi doSa hoveM to sthAnIke doSasaMbaMdhinI ci'kitsAko nahIM karai, aura balavAle doSoMmeM apanI hI cikitsAko karai // 20 // AgantuM zamayeddoSaM sthAninaM pratikRtya vaa|| prAyastiryaggatA doSAH klezayantyAturAMzciram // 21 // * sthAnameM rahanevAle doSakA pratIkAra karake pIche Agantuka doSako zAMta karai aura prAyatAkarake tiryaggata huye doSa rogIko cirakAlataka klezita karate haiM / / 21 // kuryAnna teSu tvarayA dehAgnibalavikriyAm // zamayettAnprayogeNa sukhaM vA kosstthmaanyet||22|| tina tiryaggata doSoMmeM zIghra cikitsAko nahIM karai; deha agni-bala-inhoMke jAnanevAlA vaidya pIche tIna doSoMko prayoga karake zAMta karai, athavA sukhapUrvaka koSThameM prApta karai // 22 // jJAtvA koSTaprapannAMzca yathAsannaM viniharet // srotorodhblbhrNshgaurvaanilmuuddhtaaH||23|| koSTameM prApta huye doSoMko jAnakara pIche vamana virecana Adike dvArA nikAse aura nADiyoMke strotoMkA roga-balakA kSaya-zarIrakA bhArIpana-vAtakI mUDhatA // 23 // aalsyaapktinisstthiivmlsnggaaruciklmaaH|| liGgaM malAnAM sAmAnAM nirAmANAM vipryyH||24|| Alasya-bhojanakA apAka-murakhasrAva-viSThAAdi malakI apravRtti-aruci-lAni ye saba Amasahita maloMke cihna haiM, aura AmoMse rahita doSoMke lakSaNa inhoMse viparIta jAnanA // 24 // USmaNo'lpavalatvena dhAtumAMdyamapAcitam // duSTamAmAzayagataM rasamAmaM pracakSate // 25 // agnikI durbalatAkarake nahIM pAkako prApta huA rasadhAtu pIche duSTa hoke AmAzayameM jAke prApta hotA hai tisako vaidya Ama kahate haiM // 25 // anye doSebhya evAtiduSTebhyo'nyonyamUrcchanAt // kodravebhyo viSasyeva vadantyAmasya sambhavam // 26 // anya vaidya ati duSTahuye doSoMke ApasameM mUrchanapanese AmakI utpattiko kahatehaiM jaise kodravoMse viSakI utpatti kahate haiM // 26 // For Private and Personal Use Only Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . (138) - aAGgahadaye Amena tena sampRktA doSA dRSyAzca duussitaaH|| sAmA ityupadizyante ye ca rogAstadudbhavAH // 27 // tisa Ama karake saMyukta huye aura dUSita huye doSa aura dRSya aura tinhoMse upaje jvaraAdi roga ye sAma kahAte haiM // 27 // - sarvadehapravisRtAnsAmAndoSAnna nirharet // lInAndhAtuSvanukliSTAnphalAdAmAdrasAniva // 28 // saba dehameM prasRta huye aura rasaAdi dhAtuoMmeM lIna aura apane sthAnase na calAyamAna hue aura sAma arthAt Amakarake sahita doSoMko vaidya nahIM nikAsa, jaise kace phalase rasako // 28 // Azrayasya hi nAzAya te syurdurniharatvataH // pAcanairdIpanaiH snehaistAnsvedaizca pariSkRtAn // 29 // burI taraha nikasehuye me doSa zarIrakA nAza karadete haiM isavAste prathama pAcana-dIpana-snehasveda inhoMkarake pariSkRta kiyehuye tina doSoMko // 29 // zodhayecchodhanaiH kAle yathAsannaM yathAvalam // hantyAzu yuktaM vastreNa drvymaamaashyaanmlaan||30|| samayapai balake anusAra vamanavirecanaAdi zodhanoMkarake zodhitakarAvai aura mukhakarake pAna kiyA dravya zIghra AmAzayase maloMko haratA hai // 30 // ghrANena cordhvajatratthAna pakkAdhAnAddena ca // . utkRiSTAnadha UrdhvaM vA na cAmAn vahataH svayam // 31 // nAsikAkarake pAna kiyA dravya UralejotoMse upaje maloMko haratA hai aura gudAke dvArA yukta kiyA dravya pakvAzayagatamaloMko haratA hai aura nAceko tathA Uparako utklezita huye aura ApahI bahatehuye AmarUpa // 31 // . dhArayedauSadhairdoSAn vidhRtAste hi rogadAH // pravRttAn prAgato doSAnupekSeta hitAzinaH // 32 // doSoMko staMbhanarUpa auSadhoMkarake nahIM dhArai, kyoMki dhAraNa kiye AmadoSa rogoMko upajAta-- haiM isa hetuse hitabhojana karanevAle manuSyake prAraMbhakAlameM pravRtta huye doSoMko staMbhanadravyakarake dhArita nahIM karai // 32 // vibaddhAn pAcanaistaistaiH pAcayennihareta vA // zrAvaNe kArtike caitre mAsi sAdhAraNe kramAt // 33 // * vibaddha arthAt kachuka pravRtta huye AmadoSoMko tisa tisa auSadhoMkarake pakAvai athavA nikAsai aura zrAvaNa-kArtika-caitra-ina mahInoM meM kramase // 33 // For Private and Personal Use Only Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (139) grISmavarSAhimacitAn vAyavAdInAzu nirharet // atyuSNavarSazItA hi griissmvrssaahimaagmaaH||34|| arthAt grISmaRtumeM saMcita huye vAtako zrAvaNameM nikAsai aura varSARtumeM saMcita huye pittako kArtika arthAt zarad RtumeM nikAsai aura hima tathA ziziraRtumeM saMcita huye kaphako caitra arthAt vasaMtaRtu, nikAsai // 34 // sandhau sAdhAraNe teSA duSTAn doSAn vizodhayet // svasthavRttamabhipretya vyAdhau vyAdhivazena tu // 35 // tina RtuoMkI sAdhAraNa saMdhimeM duSTa huye doSoMko zodhita karai yaha sAdhAraNa kAla svasthamanudhvake vAste kahA hai paraMtu rogakI utpatti hovai to rogake vazakarake doSoMko zodhita karai // 35 // kRtvA zIto'SNavRSTInAM pratIkAraM yathAyatham // prayojayet kriyAM prAptAM kriyAkAlaM na hApayet // 36 // zIta-uSNa-varSA-inhoMkA yathAyogya pratIkAra karake kriyAko prayukta karai parantu kriyAke kAlako tyAge nahIM // 36 // yuJjyAdanannamannAdau madhye'nte kavalAntare // grAsepAse muhuH sAnnaM sAmudraM nizi cauSadham // 37 // annako AdimeM auSadhako prayukta karai aura annake bhojanake madhyameM auSadhako prayukta kara aura annake aMtameM auSadhako prayukta karai, aura do grAsoMke aMtarameM auSadhako prayukta karai aura prAsa prAsameM auSadhako prayukta karai aura bAraMbAra mukta aura abhukta kiyeke artha auSadhako prayukta karai aura annake saMga auSadhako prayukta kareM aura sAmudga arthAt bhojanake pahale aura pazcAtbhI auSadhako prayukta kara aura nizi arthAt zayana karaneke samayameM auSadhako prayukta karai, aise auSadhako grahaNa karaneke daza bheda haiM // 37 // . kaphodreke gado nAnnaM balino rogroginnoH|| annAdau viguNe'pAnesamAne madhya iSyate // 38 // kaphakI adhikatAvAle rogameM annakarake rahita auSadhako prayukta karai paraMtu roga aura rogI balavAle hoveM to, aura jo apAnavAyu kupita hove to annakI AdimeM auSadhako denA, aura samAna vAyu kupita hove to bhojanake madhyameM auSadhako denA // 38 // vyAne'nte prAtarAzasya sAyamAzasya tattare // grAsagrAsAntayoH prANe praduSTe mAtarizvani // 39 // For Private and Personal Use Only Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (140) aSTAGgahRdayevyAnavAyu kupita hove to prabhAtake bhojanake aMtameM auSadhako denA. aura udAnavAyu kupita hove to sAyaMkAlake bhojanake aMtameM auSadhako denA, aura prANavAyu kupita hove to grAsamAsake aMtarameM bhauSadhako denA // 39 // muhurmuhurviSardihidhmAtRzvAsakAsiSu // yojyaM sabhojyaM bhaiSajyaM bhojyaiH zvitrairarocake // 40 // viSa-chardi-hicakI-tRSA-zvAsa-khAMsI-ina rogavAloMke artha bAraMbAra auSadhako denA, aura arocakarogameM aneka prakArake citra bhojanoMke saMga auSadhako denA // 40 // kampAkSepakahidhmAsu sAmudnaM laghubhojinAm // UrdhvajatruvikAreSu svapnakAle prazasyate // 41 // kaMpa-AkSepaka Adi rogoMmeM halake bhojana karanevAle manuSyoMko bhojanakI AdimeM aura aMtameM auSadhako denA aura kaMdhe aura chAtIkI saMdhivAlI haDDiyoMse Uparake vikAroMmeM zayanake samaya auSadhako denA ucita hai // 41 // iti verInivAsivaidyapIDataravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASArTIkAyAM sUtrasthAne trayodazo'dhyAyaH // 13 // . . cturdsho'dhyaayH| athAto dvividhopakramaNIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara dvividhopakramaNIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| upakramyasya hi dvitvAd dvidhaivopakramo mataH // ekaH santarpaNastatra dvitiiyshcaaptrpnnH||1||' cikitsAke yogya do prakAravAle honese upakrama arthAt cikitsAbhI do prakArakI hai tinhoMmeM eka saMtarpaNa hai aura dUsarA apatarpaNa hai // 1 // bRMhaNo laGghanazceti tatparyAyAbudAhRtau // bRMhaNaM yabRhattvAya laGghanaM lAghavAya yt||2|| saMtarpaNakA paryAya bRMhaNa hai apatarpaNakA paryAya laMghana hai jo dehako puSTa karai vaha bRMhaNa kahAtA hai aura jo dehako halakA karai vaha laMghana kahAtA hai // 2 // dehasya bhavataH prAyo bhaumApamitaraca te|| snehanaM rUkSaNaM karma svedanaM stambhanaM ca yat // 3 // For Private and Personal Use Only Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (141) pRthvItatva aura jalatattvase yukta ho vaha bRMhaNa kahAtA hai aura agni-vAyu-AkAza-ina tatvoMse jo yukta ho vaha laMghana kahAtA hai, aura snehana-rUkSaNa-svedana-staMbhana yebhI karma bRMhaNa aura laMghanarUpakarake dodo prakArake haiM // 3 // bhUtAnAM tadapi dvaidhyAd dvitayaM nAtivarttate // - zodhanaM zamanaM ceti dvidhA tatrApi laGghanam // 4 // kyoMke paMcamahAbhUtoMko dodo prakAravAle honese ye pUrvokta karmI dodo prakAroMke ullaMdhita nahIM karate haiM, aura zodhana tathA zamanabhI dodo prakArakA hai tinhoMmeM laMghanabhI do prakArakA hai // 4 // yadIrayebahirdoSAnpaJcadhA zodhanaJca tt|| nirUho vamanaM kaayshiroreko'srvisrutiH||5|| jo doSoMko bAhirako nikAsai tisako zodhana kahate haiM, aura vaha zodhana pAMcaprakArakA hai nirUhabasti 1 vamana 2 zarIrakA vireka 3 zirovireka 4 raktakA nikAsanA 5 aise // 5 // na zodhayati yadoSAnsamAnnodIrayatyapi // samIkaroti viSamAJchamanaM tacca saptadhA // 6 // jo doSoMko zodhita nahIM karai, aura samAna doSoMko na baDhAvai aura viSamarUpadoSoMko samAna kare tisako zamana kahate haiM vaha zamana 7 prakArakA hai // 6 // pAcanaM dIpanaM kssutRddvyaayaamaatpmaarutaaH|| bRMhaNaM zamanaM tveva vAyoH pittAnilasya ca // 7 // pAcana 1 dIpana 2 bhUkhakA nigraha 3 tRSAkA nigraha 4 vyAyAma 5 ghAma 6 vAta 7 yaha. sAtaprakArakA hai aura vAyukA tathA pittakarake saMyukta vAyuko bRMhaNa dravya zamana karatA hai // 7 // bRhayedvayAdhibhaiSajyamadyastrIzokakarzitAn // bhArAdhvoraHkSatakSINarUkSadurbalavAtalAn // 8 // vyAdhi-auSadha-madirA-strIsaMga-zokase karzita aura-bhAra-mArgagamana chAtIkA phaTanAinhoMkarake kSINa-rUkSa-durbala-vAtavAlA // 8 // garbhiNIsUtikAbAlavRddhAn grISme'parAnapi // maaNskssiirsitaasrpirmdhursnigdhvstibhiH||9|| garbhiNI-sUtikA-bAla-vRddhako bRMhita karai aura grISmaRtumeM inhoMse anyamanuSyoMkobhI bRMhita kare, aura mAMsa-dUdha-misarI-ghRta-madhura aura snigdha basti karake // 9 // For Private and Personal Use Only Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (142) .. aSTAGgahRdayesvapnazayyAsukhAvyaMgasnAnanirvRtiharSaNaH // mehaamdossaatisnigdhjvrorustmbhkusstthinH||10|| aura nIMda-zayyAjanita sukha-abhyaMga snAna cittakI AkulatAkA abhAva-AnaMda karake manuSyoMko bRMhita karai,aura-meharogI-AmadoSarogI-atisnigdha-jvararogI UrustaMbharogI -kuSThI 10 visarpavidradhiplIhaziraHkaNThAkSirogiNaH // sthUlAMzca laGghayennityaM zizire tvaparAnapi // 11 // aura visarpa-vidradhI-pIhA-ziroroga-kaMTharoga-netrarogavAle rogiyoMko aura sthUla manuSyoM ke niraMtara laMghana karavAvai, aura ziziraRtumeM inarogiyoMse anya rogiyoMkobhI laMghana karatrAvai // 11 // tatra saMzodhanaiH sthaulyabalapittakaphAdhikAn // . AmadoSajvaracchardiratIsArahRdAmayaiH // 12 // aura tina laMghanake yogoMmeM sthUlapanA--bala-pitta-kaphakI adhikatAvAloMko aura AmadoSaara-chardi-atisAra-hRdroga / / 12 / / vibandhagauravodgArahRllAsAdibhirAturAn // . madhyasthaulyAdikAnprAyaH pUrvaM paacndiipnaiH|| 13 // vibaMdha-bhArIpana-udgAra-hallAsa--AdirogoMse pIDita manuSyoMko saMzodhananAmaka laMghanoM karake laMdhita karavAve. aura madhyama sthUlatAAdi rogoMvAloMko pahale dIpana aura pAcanarupa laMbanoMkarake laMdhita karavAvai // 13 // ebhirevAmayairAna hInasthaulyabalAdikAn // kSuttRSNAnigrahaidostvArtAnmadhyavalaidRDhAn // 14 // hInarUpa sthUlatA aura balaAdivAloMko kSudhA aura tRSAko nigrahakaranevAle laMghanokarake laMdhita karavAvai aura madhyavalavAle doSoMkarake pIDita aura dRDhampa rogiyoMko vAyu-ghAma-vyAyAmarUpa-laMghanoMkarake laMbita karavAvai // 14 // samIraNAtapAyAsaiH kimuMtAlpabalainarAn / / na bRhayellaGghanIyAnhyAMstu mRdu laGghayet // 15 // aura alpabalavAle doSoMkarake pIDita manuSyoMkobhI laMbana karavAvai, aura laMghanake yogya arthAt pUrvokta pramehaAdi rogiyoMko bRhita nahIM kare, aura bRMhaNa karane ke yogya rogI samajhe jAvai to komala laMghana karavAvai // 15 // yuktyA vA dezakAlAdibalatastAnupAcaret // hite syAbalaM pussttisttsaadhyaamysNkssyH||16|| . For Private and Personal Use Only Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (143) yuktikarake va deza-kAla-Adike balakA anurodha karake tina rogiyoMkI cikitsA kare, 'arthAt laMdhita nahIM karavAvai, aura bRMhita honese bala-puSTi-bRMhaNa sAdhyarogoMkA nAza hotAhai 16 // vimalendriyatA sargo malAnAM lAghavaM ruciH|| kSuttRTsahodayaH zuddhahRdayodgArakaNThatA // 17 // iMdriyoMkA vimalapanA-maloMkA baMdheja-halakApana-ruci-mUkha aura tRSAkA sAtha udaya hRdayakI zuddhi-zuddha DakAroMkA kaMThameM AnA // 17 // vyAdhimArdavamutsAhastandrAnAzazca laGdhite // anapekSitamAtrAdisevite kurutastu te // 18 // rogakA komalapanA-utsAha-taMdrAkA nAza-ye-saba laMghana karate upajate haiM, aura anapekSitamAtrA Adikarake sevita kiye bRhaNa aura laMbana // 18 // atisthaulyAtikAryAdInvakSyante te ca sauSadhAH // rUpaM taireva ca jJeyamatibaMhitalavite // 19 // atisthUlapanA--atikRzapanA Adi rogoMko karate haiM, so auSadhoMkarake sahita kAryaAdi rogoMko varNana kareMga aura atibRhitameM aura atilaMghitameM atisthUlapanA Adi aura atikazapanA Adikarake rUpajAnanA yogya hai / / 19 // atisthaulyApacImehajvarodarabhagandarAn // kAsasaMnyAsakRcchrAmakuSThAdInatidAruNAn // 20 // ativRhita karanese atisthUlatA apacI-prameha-bara-udararoga bhagaMdara--khAMsI saMnyAsarogaAma--kuSTha-Adi dAruNaroga upajate haiM // 20 // tatra medo'nilazleSmanAzanaM sarvamiSyate // kulatthajUrNazyAmAkayavamudgamadhUdakam // 21 // ina atisthUlatA AdimeM meda-vAta-kaphako nAzanevAlA auSadha vAMchita hai, aura kurthAcaNaka-zyAmAka-jaba-mUMga-zahada-pAnI // 21 // mastudaNDAhatAriSTacintAzodhanajAgaram // madhunA triphalAM lihyAdguDUcImabhayAM dhanam // 22 // dahIkA pAnI-biloyA dahI-ariSTa-ciMtA-zodhana-jAganA-aura triphalA-giloya haraDainAgaramothA-inhoMko zahadameM milAnA / / 22 // For Private and Personal Use Only Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (144) maSTAGgahRdayerasAJjanasya mahataH paJcamUlasya gugguloH|| zilAjatuprayogazca sAgnimantharasA hitaH // 23 // rasotakA sevana-bRhat paMcamUlakA sevana gUgalakAsevana-zilAjItakA prayoga-aranIkA rasa atisthUlatAmeM hitahai // 23 // viDaGgaM nAgaraM kSAraH kAlaloharajo madhu // yavAmalakacUrNazca yogo'tisthaulyadoSajit // 24 // vAyaviDaMga-sUTha-javAkhAra-kAlAlohekA cUrNa-zahada-aura yatra tathA AMmaloMkA cUrNa inhoMkA sevanarUpa yoga atisthUlapaneko nAzatA hai // 24 // vyosskdiivraashiyviddnggaativissaasthiraaH|| higusauvarcalAjAjIyavAnIdhAnyacitrakAH // 25 // jhUTha-miraca-pIpala-kuTakI-triphalA-sahojanA-vAyaviDaMga-atIza-zAlaparNI--hIMga sauvarcala arthAt kAlAke samAna namaka-jIrA-ajamAna-dhaniyAM cItA // 25 // nize bRhatyau hapuSA pAThAmUlaJca kembukAt // eSAM cUrNaM madhughRtatailaJca sadRzAMzakam // 26 // haladI-dAruhaladI-donoMkaTahalI-hAUbera-pAThA-supArI vRkSakI jaDa-inhoMkA cUrNa aura zahada-vRta-tela ye saba samAnabhAga le // 26 // saktubhiH SoDazaguNairyuktaM pItaM nihanti tat // atisthaulyAdikAnsarvAn rogAnanyAMzca tadvidhAn // 27 // * pIche solahaguneM sattuoMkarake saMyuktakara ise pAna karai to atisthUlapanAAdi roga aura aisehI anyarogoMkA nAza ho jAtA hai // 27 // hRdrogakAmalAzvitrazvAsakAsagalagrahAn // buddhimedhAsmRtikaraM sannasyAgnezca dIpanam // 28 // aura hRdroga-kAmalA-zvitra ( kuSTa )-zvAsa-khAMsI-galagraha-inarogoMko nAzatA hai, aura buddhi medhA-smRtiko karatA hai aura maMdahuA agniko dIpana karatA hai // 28 // atikAya bhramaH kAsastRSNAdhikyamarocakaH // snehAgninidrAdRkzrotrazukraujAkSutsvarakSayaH // 29 // atikazapanA-dhama-khAMsI-tRSAkI adhikatA-arocaka-snehakSaya-agnikSaya-nidrAkSaya-dRSTikSaya-karNendriyakSaya-vIryakSaya-balakSaya-kSudhAkSaya-svarakSaya // 29 // For Private and Personal Use Only Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / . (145) bastihRnmUddhajaGghorutrikapAzrvarujA jvrH|| pralApordhAnilaglAnicchardiH parvAsthibhedanam // 30 // aura bastisthAna-hRdaya-mAthA-jaMghA-UrU-trikasthAna-pasalI-inhoMmeM pIDA-jvara-pralApaardhavAta-glAni-chardi-saMdhibheda-asthibheda / / 30 // viNmUtrAdigrahAdyAzca jAyante'tivilaGghanAt // kAryameva varaM sthaulyAnnahi sthUlasya bheSajam // 31 // viSThA-mUtraAdikA graha Adi roga, atilaMghana karanese hote haiM aura sthUlapanese kRzapanAhI zreSTha hai kyoMki sthUlatAko dUra karaneko auSadha ( sulabha ) nahIMhai // 31 // bRMhaNaM laGghanaM nAlamatimedo'gnivAtajit // madhurasnigdhasauhityairyatsaukhyena vinazyati // 32 // atimeda-ati agni-aura ati vAtako jItanevAlA bRMhaNa aura laMghana auSadha pUrNatayA samartha / nahIM hai jo madhura-snigdha bhojana-tRpti Adise sukhase nAzakarasake // 32 // krazimA sthavimAtyantaviparItaniSevaNaiH // yojayebRMhaNaM tatra sarva pAnAnnabheSajam // 33 // aura atyaMta viparIta padArthoMko sevanese kRzatA aura sthUlapanA dUra hotA hai aura kRzamanuSyake artha pAna-anna auSadha ye saba bRMhaNarUpa dene cAhiye // 33 // acintayA harSaNena dhruvaM santarpaNena ca // svapnaprasaGgAcca kRzo varAha iva puSyati // 34 // ciMtAkA abhAva-Ananda-bhojanaAdi tRpti-zayanakA prasaMga inhoMkarake kRzamanuSyabhI sUka- . rakI taraha puSTa hojAtA hai / / 34 // na hi mAMsasamaM kiJcidanyadehabRhattvakRt // mAMsAdamAMsaM mAMsena smbhRttvaadvishesstH|| 35 // dehakI vRddhi karanevAlA padArtha mAMsake samAna koI nahIM hai aura mAMsakarake puSTa dehavAlA honese mAMsako khAnevAle jIvakA mAMsa vizeSakarake dehako baDhAtA hai // 35 // guru cAtarpaNaM sthUle viparItaM hitaM kRze // yavagodhUmamubhayostadyogyAhitakalpanam // 36 // bhArI padArtha aura laMghana karanA ye donoM sthUla manuSyako hita haiM aura halakA padArtha aura saMtarpaNa ye donoM kRza manuSyako hita haiM, sthUlamanuSyake artha jaba dene hita haiM, aura gehUM kRzamanuSyake artha dene hita haiM // 36 // 1 cintA aura parizramase bhavazya sthUlatA dUra hojAtI hai yahI isakI vizeSa auSadha hai aura anubhavakI hai| For Private and Personal Use Only Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (146) - 'aSTAGgahRdayedoSagatyAtiricyante grAhibhedyAdibhedataH // upakramA na te dvitvAdbhinnA api gadA iva // 37 // saMsarga aura sannipAtoMke atyanta bhedakarake anaMtapaneko prApta huye aura pRthaka rUpoMvAle doSoMkI gatikarake aura grAhI tathA bhedIAdi bhedase bahutase upakrama arthAt cikitsA krama haiM paraMtu ye saba upakrama laMghana aura saMtarpaNakarake bhinna nahIM haiM, arthAt anaMtaprakAravAlebhI upakrama apatarpaNa aura saMtarpaNa bhedakarake do prakArake haiM, jaise vAtaAdi doSoMke vazase aneka prakAravAle jvaraAdi roga bRMhaNapanA-laMghanapanA-sAdhyapanA-sAmapanA-nirAmapanA-inhoMko nahIM ullaMdhita karate haiM taise upakramabhI haiM / / 37 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtASTAMgahRdayasahitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne caturdazo'dhyAyaH // 14 // --- 0 39300 pNcdsho'dhyaayH| athAtaH zodhanAdigaNasaMgrahamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara zodhanAdigaNasaMgrahanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| madanamadhukalambAnimbabimbIvizAlA pusakuTajamUrvAdevadAlIkRmighnam // viduladahanacitrAH kozavatyau karaJjaH knnlvnnvcailaasrsspaashchrdnaani||1|| mainaphala-mulahaTI athavA mahuvA-tuMbI-nIMba-biMbIphala-iMdrAyaNa-kaDuvI kAkaDI-kRDA-mUrvAdevadAlI arthAt tADakA gUdA-vAyaviDaMga-jalaveta-cItA-mUSAparNI-donoM tarahakI kaDutorIkaraMjuA-pIpala-seMdhAnamaka-baca-ilAyacI-sarasoM ye saba chardana arthAta vamana lAnevAle auSadhahaiM 1 nikumbhkumbhtriphlaagvaakssiisushliniiniilinitilvkaani|| zamyAkakampillakahemadugdhAdugdhaM ca mUtraM ca virecanAni // 2 // jamAlagoTAkI jaDa-nizota--triphalA--gaDUmA--thoharakA dUdha-zAMkhinI-nalipuSpA-lodhaamalatAsa--kapilA--cokha--dUdha--mUtra ye saba virecana arthAt julAbako lAte haiM // 2 // madanakuTajakuSThadevadAlImadhukavacAdazasUladArurAsnAH // yavamitikRtavedhagaMkulattho madhulavaNaM trivRtAnirahaNAni // 3 // 1 elA chilake yuktabaDI ilAyacI For Private and Personal Use Only Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (147) mainaphala-kUDA-kUTha-devadAlI-mulahaTI-yaca-dazamUla-devadAra-rAyazaNa-iMdrajava-soMpha-kaDuvI torI-kulatho-zahada-seMdhAnamaka-nizota ye saba auSadha nirUhaNahaiM // 3 // vellApAmArgavyoSadA-surAlA vIjaM zairISaM bArhataM zaigravaM ca // sAro mAdhUkaH saindhavaMtAyazailaM truTayau pRthvIkA zodhayantyuttamAGgamaSTa bAyaviDaMga-UMgA-sUTa-miraca-pIpala-dAruhaladI-sAtalA-zirasakebIja-baDIkaTehalIke bIjasahojanAke bIja-madhupuSpasAra-seMdhAnamaka-rasota-choTI ilAyacI-baDIilAyacI-hiMgupatro ye saba auSadha zirako zodhate haiM // 4 // bhadradAsa nataM kuSTaM dazamUlaM balAdvayam // vAyuM vIratarAdizca vidAryAdizca nAzayet // 5 // devadAra-tagara-kUTha-dazamUla-donoM kharehaTI ye saba aura vIratAdi gaNake auSadha aura vidArIAdi gaNake auSadha ye saba vAyuko nAzate haiM // 5 // dUrvAnantAnimbavAsAtmaguptA gundrA'bhIruH zItapAkI priynggH|| nyagrodhAdiH padmakAdiH sthire dve padmaM vanyaM sArivAdizca pittam // 6 // __dUba-dhamAsA-nIMba-vAMsA-kauMca-padaeraka-tRNapaTera-zatAvarI-kAkaNaMtI-zyAmA aura nyagro dhAdigaNa-padmakAdigaNa-zAlaparNI-pRzniparNI--kamala-kuTaMnaTa--sArivAdigaNa ye saba auSadha pittako harate haiM // 6 // aargvdhaadiraadirmusskkaadyosnaadikH|| surasAdiH samustAdivatsakAdirvalAsajit // 7 // AragvadhAdigaNa-arkAdigaNa-muSkakAdigaNa-asanAdigaNa-surasAdigaNa-mustAdigaNa-vatsakAdigaNa ye saba kaphako jItate haiM // 7 // jIvantI kAkolyo mede dve mudmASapaNyau~ ca // RSabhakajIvakamadhukaM cetigaNo jiivniiyaakhyH||8|| jIvaMtI-kAkolo-kSIrakAkolI-medA-mahAmedA-mUMgaparNI-mASaparNI-RSabhaka--jIvaka-mulahaTI ina aupadhoMko jIvanIyagaNa kahate haiM // 8 // vidAripaJcAGgulavRzcikAlI vRshciivdevaahvyshuurpprnnyH|| kaNDUkarIjIvanabasvasaMjJe dve pnyckegopsutaatripaadii||9|| vidArIkaMda-AraMDa-meDhAsIMgI-kSudrasAMThI-devadAra-mUMgaparNI -mASaparNI-kauMca-zatAvarI--vIrAjItI-jIvaka RSabhaka-baDIkaTaihalI-choTIkaTaihalI-zAlaparNI-pRzniparNI-gokharU-sArivA-anaMta mUla--haMsapAdI // 9 // For Private and Personal Use Only Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (148) aSTAGgahRdayevidAryAdirayaM hRdyo bRMhaNo vAtapittahA // zoSagulmAGgamardordhvazvAsakAsaharo gaNaH // 10 // ina auSadhoMko vidAryAdigaNa kahate haiM, yaha suMdara hai, bRMhaNa hai, vAta aura pittako nAzatA hai aura zoSa-gulma-aMgamarda-urdhvazvAsa-khAMsI inhoMko haratA hai // 10 // sArivozIrakAzmaryamadhUkaziziradvayam // yaSTIparUSakaM hanti dAhapittAtratajvarAn // 11 // sArivA anaMtamUla-khasa-gaMbhArI--mahuvA-saphedacaMdana-lAlacaMdana--mulahaTI--phAlasA yaha sArivAdigaNa dAha--raktapitta--tRSA--jvara inhoMko nAzatA hai // 11 // padmakapuNDau vRddhitugaddhayaH shRNgymRtaadshjiivnsNjnyaaH|| stanyakarAghnantIraNapittaM priinnnjiivnbRNhnnvRssyaaH||12|| pIlAkamala--pauDA-vRddhi--vaMzalocana-Rddhi-kAkaDAsIMgI-giloya-pUrvokta jIvanIyagaNake saba auSadha-yaha padmakAdigaNa dUdhako upajAtAhai aura vAtapittako nAzatA hai aura prINana hai, jIvana hai, bRMhaNa hai aura vRSya, hai vIryabaDhAtA hai // 12 // parUSakaM varA drAkSA kaTphalaM katakAphalam // rAjADhe dADimaM zAkaM tRNamUtrAmayavAtajit // 13 // phAlasA-triphalA--dAkha-kAyaphala-nirmalIphala-amalatAsa-anAra-zAkavRkSa-yaha parUSakAdigaNa tRSA-mUtraroga--vAtako jItatA hai // 13 // aJjanaM phalinI mAMsI padmotpalarasAJjanam // sailAmadhukanAgADha viSAntardAhapittanut // 14 // donoM prakAra ke aMjana arthAt suramA--priyaMgu--jaTAmAMsI- kamala--kumodinI--rasota--ilAyacImulahaTI-nAgakesara yaha aMjanAdi gaNa viSa-aMtardAha-pittako nAzatA hai // 14 // paTolakaTurohiNI candanaM madhusravaguDUcipAThAnvitam // nihantikaphapittakuSThajvarAn vissNvmimrockNkaamlaam||15|| paravala-kuTakI-candana-gaMdhasAra-giloya-pAThA-yaha paTolAdigaNa kapha-pitta-kuSTha-jvara viSa-chardi-arocaka--kAmalAko nAzatA hai // 15 // guDUcIpadmakAriSTadhAnakA raktacandanam // pittazleSmajvaracchardidAhatRSNAnamagnikRt // 16 // giloya-padmAka-nIMba-dhaniyAM-raktacaMdana--yaha-guDUcyAdigaNa pitta-kapha-jvara-chardi-dAha-tRSAko nAzatA hai aura jaTharAgniko karatA hai // 16 // For Private and Personal Use Only Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (149) AragvadhendrayavapATalikAkatiktAnimbAmRtAmadhurasAzruvavRkSapAThAH bhUnimbasairyakapaTolakaraJjayugmaMsaptacchadAgnisuSavIphalabANaghoNTAH17 __ amalatAsa-iMdrajava-vasaMtadUtI-karaMjavallI-nIMba-giloya-mUrvA-kaMTakArIvRkSa-pAThA-cirAyatApIyAbAMsA-paravala-donoM krNjuve-stvin-ciitaa-meddhaashiNgii-mainphl-piiyaabaaNsaa-supaarii||17|| AragvadhAdirjayati cchardikuSThaviSajvarAn // karpha kaNDUM pramehaM ca duSTavraNavizodhanaH // 18 // yaha bhAragvadhAdigaNa-chArda-kuSTha-viSa-jvara-kapha-khAja-prameha inhoMko jItatA hai aura . duSTavraNako zodhatA hai // 18 // asntinishbhuurjshvetvaahprkiiryaakhdirkdrbhnnddiishiNshpaamessshRnggyH|| trihimatalapalAzA joMgakaH zAkazAlau kramukadhavakuliMgacchAgakarNAzvakarNAH // 19 // Asana arthAta pItazAla--tivasa-bhojapatra-arjunavRkSa-pUtikaraMjuA-khara-khairakI AkRtivAlA khairasAra-zirasa-maDalapatrikA-meMDhAziMgI-saphedacaMdana-raktacaMdana-paticaMdana-tADa-kezUagara-varadAru-zAla-supArI-dhoke phUla-zAkayava-ajakarNI-azvakarNa // 19 // asanAdirvijayate zvitrakuSThakaphakrimIn / pANDurogaM pramehaM ca medodossnibrhnnH|| 20 // yaha asanAdi gaNa zvitrakuSTha-kapha-kRmiroga-pAMDuroga-pramehako jItatA hai aura medadoSako ghaTAtA hai // 20 // vrnnsairykyugmshtaavriidhnmorttbilvvissaannikaaH|| dvivRhatIdvikaraJjajayAdvayaM vhlpllvdrbhrujaakraaH|| 21 // varaNA-donoM sahacara-zatAvarI-cItA-mUrvA-velagirI-meMDhAziMgI-donoMkaTehalI-donokaraMjuke aranI-haraDai-sahojanA-kuzA-hiMtAla // 21 // varaNAdiH karpha medo mandAgnitvaM niyacchati // adhovAtaM ziraHzUlaM gulmaM cAntaH savidradhim // 22 // yaha varaNAdigaNa kapha medadoSa maMdAgni adhovAta zirakA zUla gulma aMtarvidradhIko dUra karatA hai // 22 // USakastutthakaM hiMgu kaasaasdvysaindhvm|| sazilAjatu kRcchAzmagulmamedaHkaphApaham // 23 // For Private and Personal Use Only Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (150) aSTAGgahRdaye* * khArImATI-nIlAthothA-hIMga-donoM kAsIsa-seMdhAnamaka-zilAjIta-yaha USakAdi gaNa mUtra kRcchra-patharI-gulma-medaroga-kapharogako nAzatA hai // 23 // vellantarAraNikabUkavRSAzmabhedagokaNThaketkaTasahAcaravANakAzAH // kakSAdanInalakuzadvayaguNThagundrA bhlluukmorttkurnnttkrmbhpaarthaaH|| 24 // vIrataru-aranI-IzvaramallikA-vAMsA-pASANabheda-gokharU-dIrghalohitayaSTikA-pIyAvAMsA nIlAkoraMTA-kAza-amaravela--naDa-donoM prakArakI kuzA--vaMtatRNa--padaeraka--iyomAka--mUrvAkuraMTaka--uttamaaranI-arjuna // 24 // vargo vIratarAdyo'yaM hanti vAtakRtAngadAn // ashmriishrkraamuutrkRcchrghaatrujaahrH||25|| . yaha vIratarvAdigaNa vAtakRtaroga patharI zarkarA mUtrakRcchra mUtrAghAta ina rogoMko haratA hai // 25 // rodhazAbarakarodhrapalAzAjiMgiNI srlkttphlyuktaaH|| kutsitAmbakadalIgatazokA sailvaalupripelvmocaaH|| 26 // rodhra arthAt tilvaka lodha zAvaralodha kezUDhAka kacUra kRSNazaMbhala saralavRkSa kAyaphala kadaMva kelA azokavRkSa eluvAlaka gopAladamanIkevaTI mothA semala // 26 // eSa rodhrAdiko nAma medaHkaphaharo gaNaH // yonidoSaharaH stambhI vayA~ viSavinAzanaH // 27 // yaha rodhrAdigaNa meda, kapha, yonidoSako haratA hai aura staMbhI hai aura varNameM hita hai aura viSako nAzatA hai // 27 // arkAlakauM nAgadantI vizalyA bhArgI rAsnA vRzcikAlI prakIryA // pratyakapuSpI pItatailodakIryAzvetAyugmaM tApasAnAM ca vRkSaH // 28 // Aka, lAlaAka, parvapuSpikA, kalahArI bhAraMgI, rAyazaNa uSTraghUmakI-karaMjuvA-UMgAkAkAdanI-karaMjuvA-aparAjitA arthAt koila-donoM khadira-kinhI-iMgudIvRkSa // 28 // ayamarkAdiko vargaH kaphamedoviSApahaH // kRmikuSThaprazamano vishessaadvnnshodhnH|| 29 // yaha arkAdigaNa kapha meda viSa kRmi kuSTa inhoMko nAzatA hai aura vizeSa karake vraNako zodhatA hai // 29 // For Private and Personal Use Only Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkA sametam / surasayugaphaNijjaM kAlamAlAviDaGgaM kharabusavRSakarNIkaTphalaM kAsamardaH // kSabakasara sibhAGga kAmukA kAkamAcIkulahalaviSamuSThI bhUstRNo bhUtakezI // 30 // donoM tulasI - miraca - kAlIAjavalA - vAyaviDaMga - maruvA - mUzAkarNI - kAyaphala - kasauMdI - nakachI kanI - tuMbara patrikA - bhAraMgI - raktamaMjarI -makoha alaMbusA - bakAyana - atichatrAsugaMdha - jaTAmAMsI 30 // surasAdigaNaH zleSmamedaH kriminiSUdanaH // pratizyAyArucizvAsakAsanno vraNazodhanaH // 31 // yaha surasAdigaNa kapha-meda- kRmi -pratizyAya - aruci - zvAsa-khAMsIko nAzatA hai aura vraNako zodhatA hai // 31 // suSkakasnugvarAdvIpipalAzadhavaziMzapAH // gulmamehAzmarI pANDumedo'rzaH kaphazukrajit // 32 // mopAvRkSa - thohara - triphalA - cItA - kezU - vatrake phUla - zIzama yaha muSkakAdigaNa gulma- prameha - patharI- pAMDuroga--medadoSa-bavAsIra- kapha vIryako jItatA hai // 32 // vatsakamUrvAbhAGgakaTukArmAracaM ghuNapriyA ca gaNDIram // elApAThAjAjIkahaGgaphalAjamodasiddhArthavacAH // 33 // kUDA mUrvA- bhAraMgI - kuTakI - mAraMca atIza - thohara - ilAyacI - pATA - jIrA - aralukaphala-ajamoda aura sarasoM-vaca // 33 // jIrakahiGguviDaGgaM pazugandhA paJcakolakaM hanti // calakaphamedaH pInasa gulmajvarazUladurnAmnaH // 34 // ( 151 ) syAhajIrA - hIMga- vAyaviDaMga- tulasI - pIpala - pIpalAmUla - cavya- cItA - sUMTha yaha vatsakAdigaNa cala (vAyu) - kapha - meda - pInasa - gulma- jvara - zUla vavAsariko nAzatA hai // 34 // vacAjaladadevAhnanAgarAtiviSAbhayAH // haridrAdvayayaSTyAhnakalazIkuTajodbhavAH // 35 // vaca - nAgaramothA - devadAra - sUMTha - atIza - haradai - haldI - dArUhaldI- mulahaTI - -pRzniparNIiMdrayava // 35 // cAharidrAdigaNAvAmAtIsAranAzanau // medaHkaphADhyapavanastanyadoSanivarhaNau // 36 // For Private and Personal Use Only Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (152) assttaangghRdye| ye donoM vacAdi aura haridrAdigaNa AmAtIsArako nAzate haiM aura meda-kapha-ADhayavAtadUdhadoSako zAMtakarate haiM // 36 // priyagupuSpAJjanayugmapadmApadmAdrajo yojnvlynntaa|| mAnadrumo mocarasaHsamaGgA punnAgazItaM madanIyahetuH // 37 // priyaMgU-donoM aMjana-kamalinI-kamalakesara-maMjITha-dhamAsA-zaMbhala-mocarasa-lajjAbaMtIraktakasara-caMdana-dhava / / 37 // amvaSThA madhukaM nmskriinndiivRkssplaashkcchuraaH|| rodhaM dhAtakibilvapezike kaTuGgaH kamalodbhavaM rajaH // 38 // pAThA-mulahaTI-belagirI-lajjAvatI-naMdIvRkSa-ke-dhamAsA-lodha-dhavakephUla-belagirIko majA-zyonApAThA-kamalakesara // 38 // gaNau priyaGgvambaSThAdI pakkAtIsAranAzanau // sandhAnIyau hitau pitte vraNAnAmapi ropaNau // 39 // ... ye donoM priyaMgvAdi aura aMbaSThAdigaNa pakehuye atIsArako nAzate haiM aura saMdhAnako karate haiM aura pittameM hita haiM aura vraNoMko ropita karate haiM // 39 // mustAvacAgnidvinizAdvitiktA bhllaatpaatthaatriphlaavishaakhyaaH|| kuSThaM truTI haimavatI ca yonistanyAmayanA malapAcanAzca // 40 // nAgaramothA-vaca-cItA-haladI-dAruhaladI-kuTakI-kAkatiktA-bhilAvA-pAThA-triphalAatIza-kUTha-ilAyacI-cokha yaha mustAdigaNa yoniroga, dUdharogako nAzatA hai aura malako pakAtA hai // 40 // nyagrodhapippalasadAphalarodhrayugmaM jmbuudvyaarjunkpiitnsomvlkaaH|| pakSAmravaculapiyAlapalAzanandIkolIkadambaviralAmadhukaMmadhUkam 41 __ vaDa-pIpala-gUlara-donoMlodha-donoMjAmana-arjuna arthAt kauha vRkSa-pArosApapila-sapheda khaira-pilakhana-AMba-veta-piyAlavRkSa-naMdIvRkSa-baDaverI-kadaMba-teMTukI-mulahaTI-mahuvAke phuul||41|| nyagrodhAdigaNo baNyaH saMgrAhI bhgnsaadhnH|| medaHpittAtratRdAhayoniroganivarhaNaH // 42 // yaha nyagrodhAdigaNa vraNameM hitahai saMgrahI hai aura bhagnako sAdhatA hai aura medadoSa raktapitta tRSA dAha yonirogako zAMtakaratA hai // 42 // elAyugmaturuSkakuSTaphalinImAMsIjaladhyAmakaM . spRkaacaurkcocptrtgrsthaunneyjaatiirsaaH|| For Private and Personal Use Only Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (153) zuktivyAghanakho mahAhvamaguruH zrIvAsakaM kuGkumam caNDAgugguludevadhUpakhapurAH punnAganAgAhvayam // 43 // donoM ilAyacI-zilArasa-kUTha-gaMdhapriyaMgu-jaTAmAMsI-netravAlA-rohiSatRNa-sapheda lajjAvaMtI-graMthiparNI-dAlacInI-tagara-tailapittaka-bola-nakha-samudrajhAga-devadAraagara-zrIveSTakadhUpa kesara-kopanA-gUgala-devadhUpa-supArI-raktakesara-nAgakesara // 43 // elAdiko vAtakapho viSaJca viniyacchati // varNaprasAdanaH kaNDUpiTikAkoThanAzanaH // 44 // yaha elAdigaNa vAta-kapha-viSa-khAja-phunasI-koThako nAzatA hai aura varNako svaccha karatA hai // 44 // zyAmA dantI dravantI kramukakuTaraNI zaMkhinI carmasAhvA svarNakSIrI gavAkSI shikhrirjnkcchinnrohaakrnyjaaH|| bastAntrI vyAdhighAto bahalabahurasastIkSNavRkSAtphalAni zyAmAdyo hanti gulmaM viSamarucikapho hRdrujaM mUtrakRcchram // 45 // nizota-jamAlagoTAkIjaDa-mUSAkarNI-paThAnIlodha-saphedanizota--zaMkhinI-sAtalA vA brAhmI cokhaM-~-gaDuMbhA-ciraciTA-kavIlA-giloya-karaMjuvA-vRpagaMdhA-amalatAsa-Ikha-pIluphala--yaha zyAmAdigaNa gulma-viSamajvara-aruci-kapha-hRdroga-mUtrakRccha inhoMko nAzatA hai // 45 // trayastriMzaditi proktA vargAsteSu tvlaabhtH|| yuddhyAttadvidhamanyacca dravyaM jahyAdayogikam // 46 // ete vargA doSadRSyAdyapekSya klkkkaathsnehlehaadiyuktaaH|| pAnenasye'nvAsane'ntarvahirvA lepAbhyaMgainanti rogAnsukRcchrAn // 47 // yaha tetIsa (33 ) varga kahe haiM inhoMmeM jo jo auSadha nahIM milai tisa tisake samAna anya auSadhako milAnA aura jo jo inhoMmeM yogake ayogya auSadha mAlUma deve tisa tisako vaidya tyAga // 46 // doSa-dUSya-avasthA-bala AdikI apekSA karake pIche kalka-sneha-leha-nasya-pAna anvAsana-lepa-abhyaMga-AdiyoMke dvArA prayuktakare pUrvokta tetIsa vargoMke auSadha kaSTasAdhya rogoMko nAzate haiM // 47 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtASTAMgahRdayasaMhitAbhASA kAyAM sUtrasthAne paMcadazo'dhyAyaH // 15 // | For Private and Personal Use Only Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 154 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye SoDazo'dhyAyaH / 10-0- Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athAtaH snehavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara snehavidhinAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / guruzItasara snigdhamandasUkSmamRdudravam // auSadhaM snehanaM prAyo viparItaM virUkSaNam // 1 // guru-zati-sara-snigdha-maMda - sUkSma - mRdu - drava - auSadha vizeSa karake snehana hai, aura sneha se viparIta auSadha rUkSaNa kahAtI hai // 1 // sarpirmajjA vasA tailaM sneheSu pravaraM matam // tatrApi cottamaM sarpiH saMskArasyAnuvarttanAt // 2 // ghRta - majjA - vasA - tela- ye cAroM snehameM uttama mAne haiM aura madhurapana Adi hetuse inoM meM bhI vRta uttama hai // 2 // pittaghnAste yathApUrvamitaranA yathottaram // ghRtAttailaM guru vasA tailAnmajjA tato'pi ca // 3 // aura ye cAroM snehoMmeMse vasA - majjA - ghRta- ye tInoM sneha pUrva pUrva kramase pittako nAzate haiM arthAt sA pittako nAzatI hai, aura majjA pittako ati nAzatI hai aura vRta pittako bahuta atyaMta nAzatA hai aura uttarottara kramase tInoM sneha bAta aura kaphako nAzate haiM arthAt majjA vAta kaphako nAzatA hai aura vasA vAta kaphako atyaMta nAzatA hai aura tela bAta kaphako bahuta atyaMta nAzatA hai aura vRtase tela ati bhArI hai aura telase basA ati bhArI hai aura vasA se majjA atyaMta bhArI hai // 3 // dvAbhyAM tribhizcaturbhistairyamakastrivRto mahAn // svedyasaMzodhyamadyastrIvyAyAmAsaktacintakAH // 4 // do sneha ke milApako yamaka kahate haiM aura tIna snehoM ke milApako trivRt kahate haiM aura cAra snehoM ke milApako mahAn kahate haiM aura svedana karmake yogya zodhana karaneke yogya aura madirAstrI--- kasarata - inhoMmeM Asakta aura citAbAlA // 4 // vRddhavAlAvalakuzA rUkSAH kSINAstraretasaH // vAtArttasyandatimiradAruNapratibodhinaH // 5 // aura vRddha-bAlaka-balahIna - kRza - rUkSa - kSINa raktavAle - kSINavIryavAle-vAtase pIDita abhispaMdarogI - timirarogI- kRcchronmIlanarogI - ye saba manuSya snehakarmake yogya haiM // 9 // For Private and Personal Use Only Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (155) snehyA ntvtimndaagnitiikssnnaagnisthuuldurblaaH|| uurustmbhaatisaaraamglroggrodraiH||6|| atimaMdaagnivAlA- tIkSNaagnivAlA-sthUla-durbala-UrustaMbha-atIsAra-Amaroga-galarogaviSaroga-ina rogoMvAle // 6 // mUrchAcharyarucizleSmatRSNAmadyaizca piidditaaH|| apaprasUtA yukte ca nasye vastau virecane // 7 // aura mUrchA-chardi-aruci-kapha-tRSA-madirA-inhoMkarake pIDita aura garbhako girAnevAlI strI aura nasya-julAba-vasti ina koMko prayukta karanevAle ye saba manuSya snehakarmake yogya nahIM haiN|7|| tatra dhIsmRtimedhAgnikAMkSiNAM zasyate ghRtam // granthinADIkRmizleSmamedo mArutarogiSu // 8 // parantu inhoMmeM buddhi, smRti, medhA, agni, inhoMkI icchAvAle manuSyoMke artha ghRtakA denA bhI prazasta hai aura graMthi, nADI kRmi, kapha, meda, vAta rogavAle manuSyoMke artha bhI // 8 // tailaM lAghavadADhArthiGkarakoSTheSu dehissu|| vAtAtapAdhvabhArastrIvyAyAmakSINadhAtuSu // 9 // aura halakApana dRDhapanakI icchA karanevAle aura krUrakoSThavAle manuSyoMke artha telakA denA u. cita hai, vAta. ghAma, mArga, bhAra, strI, kasarata karake kSINa aura kSINadhAtuvAle ke artha bhI taila ucita kahIM pAna aura manameM telakA upayogakare // 9 // rUkSaklezakSamAtyagnivAtAvRtapatheSu ca // zeSau vasA ta sandhyasthimarmakoSTharujAsu ca // 10 // ___ aura rUkSa aura klezako sahanevAle aura atitakSiNa AgnivAle aura bAyukarake AcchAdita chidroMvAle manuSyoMke artha vasA aura majjA denI ucita hai, aura saMdhi, haDDI, marma, koSTameM pIDAvAloMke artha // 10 // tathA dagdhAhatabhraSTayonikarNazirosaji // tailaM prAvRSi varSAnte sarpiranyau tumAdhave // 11 // aura agniAdikarake dagdha aura AhRtaroga, bhraSTayoniroga, karNaroga, ziroroga inarogavAloMke artha vasAkA denA ucita hai, varSARtume tela aura zaradaRtumeM vRta aura vaizAkhake mahInemeM vasA aura majjAkA denA ucita hai // 11 // Rtau sAdhAraNe snehaH zasto'hni vimale ravau // tailaM tvarAyAM zIte'pi dharmapi ca ghRtaM nizi // 12 // For Private and Personal Use Only Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (156) * aSTAGgahRdaye- . sAdhAraNa Rtu arthAt zrAvaNaAdi mahInoMmeM jaba nirmala sUrya dIkhatA ho aise dinameM snehako grahaNa karanA ucita hai aura vyAdhiko kriyAke prati prAptakAlameM snehako yogyatA hove taba hemaMta aura ziziraRtumeMbhI telako grahaNa karanA aura grISmaRtumeM rAtrimeMbhI vRtako grahaNa karai // 12 // nizyeyava pitte pavane saMsarge pittvtypi|| nizyanyathA vAtakaphAdrogAH syuH pittato divA // 13 // ___ parantu vAta aura pittakA kopa hovai aura pittakI adhikatAvAlA saMsarga hovai to gISmaRtumeM rAtriko ghRtakA sevana ucita hai aura jo zItakAlameM rAtriko vratakA pAna karai to vAtakaphake roga upajate haiM aura uSNakAlameM dinako ghRtakA pAna karai to pittake roga upajate haiM // 13 // yuttyAvacArayetsnehaM bhakSyAdyannena bstibhiH|| nasyAbhyaJjanagaNDaSamUrddhakarNAkSitarpaNaiH // 14 // bhakSyaAdi anna, bastikarma, nasya, abhyaMjana, gaMDUSa, mastakatarpaNa, karNatarpaNa netratarpaNa inhoM ke dvArA yuktikarake snehako avacArita karai // 14 // rasabhedaikakatvAbhyAM ctuHssssttivicaarnnaaH|| snehasyAnyAbhibhUtatvAdalpatvAcca krmaatsmRtaaH|| 15 // aura rasabhedakI kalpanA karake eka eka bhedase yukta karake snehake causaTha prayogoMkI kalpanA vaidyoMne kahI hai, kAraNa ki sneha dUsarese tiraskRta hokara aura alpa honese aneka bhedako prApta hotA hai / yaha bhakSyAdi anna rasabheda zira kAna netroMke tarpaNase kramapUrvaka kalpanA kiye haiM snehake anyase tiraskRta hone aura bhakSyAdikI bahutAyatana tathA rasabhedase abhibhUta honese tathA thoDe aura alpa yogI honese zira netrake tarpaNa pAna dravakI adhikatAse inakA vicAra karaneko azakya donese vicAraNa nAma AyurvedoMke kartAoMne kahA hai // 15 // yathoktahetvabhAvAcca nAcchapeyo vicAraNA // snehasya kalpaH sa zreSThaH snehakarmAzu sAdhanAt // 16 // . yathokta hetuke abhAvase svaccha snehake pAnako vicAraNA nahIM kahate haiM aura snehakarma arthAt tarpaNa, komalapanA Adike zIghra saMpAdanase svaccha snehakA kalpa ati prazasta hai // 16 // dvAbhyAM caturbhiraSTAbhiryAmai ryanti yAH kramAt // hrasvamadhyottamA mAtrAstAstAbhyazca hrasIyasIm // 17 // prayukta karI snehakI mAtrA jo do paharameM jIrNa hojAve vaha hasta mAtrA kahAtI hai aura jo cAra paharameM jIrNa hojAve vaha mAtrA madhyama kahAtI hai aura jo ATha paharameM jarNi hosakai vaha mAtrA uttama kahAtI hai aura jo do paharasebhI pahale jarNi ho jAye vaha mAtrA atihastra kahAtI hai|||17|| For Private and Personal Use Only Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (157) kalpayedIkSya doSAdIn prAgeva tu hrsiiysiim|| hyastane jIrNa evAnne sneho'cchaH zuddhaye bhuH||18|| so kuzala vaidya dopaAdikoMko dekhakara pahalehI atihastra mAtrAko arpaNa karavAvai aura pahale dinameM bhojana kiye annako jIrNa honepai uttama mAtrAse saMyukta aura svaccha aise snehakA pInA ucita hai // 18 // zamanaH kSudvato'nanno madhyamAtrazca zasyate // bRMhaNo rasamadyAdyaiH sabhakto'lpo hitaH sa ca // 19 // bhUkha laganevAle manuSyake annase rahita aura madhya mAtrAse saMyukta sneha zamana arthAt rogoMko nAzatA hai aura mAMsakA rasa tathA madirA Adike saMga sneha vahaNarUpa hojAtA hai aura bhojanakarake saMyukta aura alpa mAtrAse saMyukta sneha hita kahA hai // 19 // baalvRddhpipaasaarttsnehdvinnmdyshiilissu|| strIsnehanityamandAgnisukhitaklezabhIruSu // 20 // aura bAlaka, vRddha, tRSAse pIDita, snehakA vairI, madirAko sevanevAlA striyoMmeM niraMtara vasane vAlA aura snehako nityaprati lenevAlA, maMdAgnivAlA, sukhI, kezavAlA Darapoka // 20 // mRdukoSThAlpadoSeSu kAle coSNe kRzeSu ca // prAGmadhyottarabhakto'sAvadhomadhyordhvadehajAn // 21 // komalakopTavAle, alpadoSoMvAle, kRza manuSyoMko uSNakAlameM sneha bhojanake saMga hita kahA hai so bhojanakI AdimeM upayukta kiyA sneha zarIrake adhobhAgagata rogoMko nAzatA hai aura bhojanake madhyameM upayukta kiyA sneha zarIrake madhyabhAga gatarogoMko nAzatA hai aura bhojanake Upara upayukta kiyA sneha zarIrake UrbabhAgagata rogoMko nAzatA hai // 21 // vyAdhIJjayeddalaM kuryAdaGgAnAM ca yathAkramam // vAyuSNamacche'nupibetslehe tatsukhapaktaye // 22 // aisehI kramase aMgoMmeM balako karatA hai aura uttama madhyama hrasva ina mAtrAoMkarake upayukta kiye svaccha snehapai sukhapUrvaka pAkake artha garama pAnIko pItA rahai // 22 // ___ Asyopalepazuddhayai ca tauvarAruSkare na tu|| jIrNAjIrNavizaGkAyAM punaruSNodakaM pibet // 23 // snehase upalipta mukhakI zuddhike artha svaccha rUpa tuvara tela aura bhilAveke telakA pAna karake Upara garama. pAnIko nahIM pAvai aura jIrNa tathA ajIrNakI zaMkA hove to bahuta kAlake pIche phira garama pAnIko pIvai / / 23 // For Private and Personal Use Only Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (158) aSTAGgahRdayetenodvAravizuddhiH syAttatazca laghutA ruciH|| bhojyo'nnaM mAtrayA pAsyan zvaH pibanpItavAnapi // 24 // tisase DakAroMkI zuddhi, halakApana aura ruci upajatI hai aura agale dinameM snehapAnakI icchA karanevAlA athavA tisIdinameM snehakA pAna karanevAlA athavA snehakA pAna kiyehuye manuSyoMko mAtrAke anusAra annakA bhojana karavAvai // 24 // drayoSNamanabhiSyandi naatisnigdhmsngkrm|| uSNodakopacArI syAd brahmacArI kSapAzayaH // 25 // paraMtu vaha anna dravarUpa aura garama aura kaphako nahIM karanevAlA aura ati snigdhapanese rahita aura mizrapanese rahita honA cahiye aura uSNapAnIko vartatA rahai aura brahmacaryako dhArai dinameM zayana na kare aura rAtrimeM zayana karai // 25 // na vegarodhI vyAyAmakrodhazokahimAtapAn // pravAtayAnayAnAdhvabhASyAbhyAsanasaMsthitiH // 26 // vegako na roke aura kasarata, krodha, zoka, zIta, ghAma, pravAta, asavArI, mArgagamana, bhASaNa, abhyAsana, saMsthiti // 26 // nIcAtyuccopadhAnAhaH svapnadhUmarajAMsi ca // yAnyahAni pivettAni tAvantyanyAnyapi tyajet // 27 // nIcA Asana, UMcA Asana, dinakA zayana, dhUmA, dhUlI ina saboMko jitanedinoMtaka snehakA pAna karai utane hI dina aura Agetaka yaha saba tyAgatA rahai // 27 // sarvakarmasvayaM prAyo vyAdhikSINeSu ca krmH|| upacArastu zamane kAryaH snehe viriktavat // 28 // aura rogoMko kSINakaranevAle.saba karma arthAt vamana virecanaAdi karmomeM yahI vidhi karanA ucita hai aura rogoMko zamana karanevAle snehako upayukta karai, to bhojanaAdikI vidhi virikta arthAt virecanAdivAle manuSyakI samAna karai // 28 // vyahamacchaM mRdau koSThe krUre saptadinaM pivet // samyak snigdho'thavA yAvadataH sAtmI bhavetparam // 29 // komalakoSTameM svaccha snehako tIna dinoMtaka pIvai aura krUrakoSThameM svaccha snehako sAta dinoMtaka pIvai aura jo samyak snigdhake lakSaNa nahIM mile to jabataka samyak bigthake lakSaNa milaiM tabataka pItA rahai aura samyak nigdhahoneke pIche bhI pAna kiyA sneha sAtmIbhUta hojAtA hai For Private and Personal Use Only Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (159) jabataka snigdha na hojAya tabataka barAbara snehapAna karatA rahai parantu sAta dinase adhika na piye isase adhika dina sneha piye to sAtmabhUta arthAt sadoSa hokara maloMko nahIM nikAlatA yadi sAta dinameM snigdha na ho to eka dina choDakara phira pAna karai // 29 // vAtAnulomyaM dIpto'gnirvaH snigdhamasaMhatam // snehodvegaH klamaH samyak snigdhe rUkSe viparyayaH // 30 // ___ vAyukA anulomapanA, agnikI dIptatA, snigdha aura zithila viSThA, snehakA udvega aura glAni ye saba lakSaNa samyasnigdha manuSyake hote haiM aura rUkSa manuSyake lakSaNa inhoMse viparIta jaanne30|| atisnigdhe tu pANDutvaM prANavakragudanavAH // amAtrayA'hito'kAle mithyaahaarvihaartH|| 31 // atyaMta snigdha hojAnemeM pAMDupanA-aura nAsikA, mukha, gudAkA srAva ye upajate haiM aura mAtrA karake rahita aura akAlameM aura mithyAAhAra aura vihArase // 31 // snehaH karoti shophaarshstndraastmbhvisNjnytaaH|| kaNDUkuSTajvaroklezazUlAnAhabhramAdikAn // 32 // pAnakiyA sneha sojA, bavAsIra taMdrA, staMbha, visaMjJA, khAja, kuSTa, jvara, utkleza, zUla, aphArA Adi rogoMko upajAtA hai // 32 // . kSuttRSNollekhanasvedarUkSapAnAnnabheSajam // takAriSTaM khalodAlayavazyAmAkakodravAH // 33 // __bhUkha aura tRpAkA nigraha, vamana, pasInA, rUkhApAna, rUkhAanna, rUkhA auSadha, taka, ariSTa arthAta AsavavizeSa, khala, uddAlasaMjJaka cAvala, zyAmAka, kodrU, // 13 // pippalItriphalAkSaudrapathyAgomUtraguggulu // yathAsvaM pratirogaM ca snehavyApadi sAdhanam // 34 // pIpala, triphalA, zahada, haraDe, gomUtra, gUgala ye saba yathAyogya rogarogake prati snehakI vyApada aprayuktasnehako vikAra janita rogameM zAMtike artha sAdhana kahA hai // :34 // virUkSaNe laGghanavat kRtAtikRtalakSaNam // snigdhadravoSNadhanvottharasabhuk svedamAcaret // 35 // virUkSaNameM jo pahale laMghanake lakSaNa vimala iMdriyapanAAdi kahacuke haiM, ye saba jAnane aura atyaMta virUkSaNameM atiladhitake kAryaAdi lakSaNa jAnane aura snigdha huA manuSya cikane, dva garama mAMsake rasake bhojana karake pIche svedako Acarita kare // 35 // For Private and Personal Use Only Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (160) aSTAGgahRdayesnigdhavyahaM sthitaH kuryAdvirekaM vamanaM punH|| ekAhaM dinamanyacca kaphamullezya ttkraiH||36|| snigdhamanuSya pIche tIna dinoMtaka sthita hokara julAbako lavai, athavA jo snehake anaMtara vama nako upayukta karai to ekadina pUrvoktarUpa mAMsake rasako khAvai, pIche dUsare dina kaphako haranevAle dravyoMkarake kaphako uklezitakarake vamana kare // 36 // mAMsalA medurA bhUrizleSmANo vissmaagnyH|| snehocitAzca ye snehyAstAn pUrvaM ruukssyetttH||37|| atimAMsa aura medavAle, bahutasA kaphavAle aura viSama agnivAle aura snehakI icchA karanevAle aura zodhanake artha snehake yogya ina saboMko pahale rUkSita karai / / 37 // saMsnehya zodhayedevaM snehavyApanna jAyate // alaM malAnIrayituM snehazcAsAtmyatAM gtH|| 38 // aise snehita kiye manuSyako zodhita karAvai taba snehakI vyApada nahIM upajatI hai aura asAtmyA paneko prApta huA sneha saba maloMko prerita karaneko samarthahai // 38 // bAlavRddhAdiSu snehprihaaraashissnnussu|| yogAnimAnanudvegAn sadyaH snehAn prayojayet // 39 // bAlaka, vRddha, snehake pArahArako nahIM sahanevAle manuSyoMke artha udvegako nahIM karanevAle aura tatkAla snehita karanevAle yogoMko prayukta karai // 39 // prAjyamAMsarasAsteSu peyA vA snehbhrjitaa|| tilacUrNazca sasnehaphANitaH kRzarA tthaa||40|| aura tina manuSyoMke artha puSTamAMsoMke rasa, athavA snehakarake bhraSTakarI peyA, tiloMkA cUrNa, snehasahita phANita, kRzarA // 40 // kSIrapeyA ghRtADhyoSNA dano vA saguDaH srH|| peyA ca paJcaprasRtA snehaistaNDulapaJcamaiH // 41 // ghRtakarake saMyukta aura uSNa aisI dugdha peyA, guDasahita dahIkA sara, ghRta, tela, vasA, majjA, cAvala inhoMkI pAMca prasRtoM karake saMyukta peyA dopalakA nAma prasRta hai cAra tolekA ekapala hotA hai // 41 // . saptaite snehanAH sadyaH snehAzca lavaNolbaNAH // taddhayabhisyandyarUkSaM ca sUkSmamuSNaM vyavAyi ca // 42 // For Private and Personal Use Only Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (161) ye sAtoM manuSyako zIghra snehita karate haiM, tathA lavaNakarake saMyukta kiye snehabhI zIghra snehita karadete haiM, kyoMki jisa kAraNase lavaNa kaphako karatA hai aura rUkSa nahIM hai aura sUkSma hai aura garama hai aura vyavAyI arthAt saMpUrNa zarIrameM vyApta hokara pAkako prApta hotA hai // 42 // ____ guDAnUpAmiSakSIratilamASasurAdadhi // kuSThazophaprameheSu snaihArthaM na prakalpayet // 43 // kuSTha, zojA, prameha, ina rogoMmeM guDa anUpadezakA mAMsa, dUdha, tila, uDada, madirA, dahI inhoMko snehana karanephe artha prayukta nahIM karai // 43 // triphalApippalIpathyAguggulvAdivipAcitAn // snehAn yathAsvameteSAM yojyedvikaarinnH|| kSINAnAM tvaamyairgnidehsndhukssnnkssmaan|| 44 // triphalA, pIpala, haraDe, gUgala, Adi auSadhoMkarake vipAcita kiye snehoMko ina kuSTha Adike saMbaMdhI vikAravAloMke yathAyogya prayukta karai, rogoMkarake kSINa manuSyoMke artha agniko dIpana karane.. vAle aura dehako puSTa karanevAle snehoMko prayukta karai / / 4 4 // dIptAntarAgniH parizuddhakoSThaH prtygrdhaaturblvrnnyuktH|| dRDhendriyo mandajaraH zatAyuH snehopasevI puruSaH prdissttH||45|| snehako sevanese atidIptaagnivAlA aura parizuddhakoSThavAlA aura puSTadhAtuoMvAlA aura balavarNakarake saMyukta aura dRDhaiMdriyoMvAlA aura zItra vRddhatAko na prAptahAnevAlA sau 100 varSoMkI AyuvAlA manuSya hosaktA hai // 45 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtASTAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne ssoddsho'dhyaayH|| 16 // sptdsho'dhyaayH| athAtaH svedavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara svedavidhinAmavAle adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / svedstaapopnaahossmdrvbhedaaccturvidhH|| tApo'gnitaptavasanaphAlahastatalAdibhiH // 1 // tApa, uSNa, upanAha, drava ina bhedoMse svedakarma cAracAra prakArakA hai tinameM agnikarake tapta kiye bastra, lohAkA golA, hAthoMkI hathelI Adikarake tApa sveda hotA hai, vAlukA AdikI poTalIse zarIrako tapAkara pasInA nikAlaneko tApa kahate haiM kADhe AdikA baphArA dekara pasInA For Private and Personal Use Only Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (162) aSTAGgahRdayenikAlaneko USma kahate haiM / rogake sthAnapara auSadhAdikI piMDI bA~dhakara pasInA nikAlaneko upanAha aura patale dravyake yogase pasInA nikAlaneko drava kahate haiM // 1 // upnaahovcaakinnvshtaahaadevdaarubhiH|| dhAnyaiH samastairgandhaizca raasnrnnddjttaamissaiH||2|| ___ vaca, madirAkA avaziSTa dravya, zatAvarI, devadAra, sabaprakArake anna, sabaprakArake agaraAdi saba gaMdha, rAsnA, araMDakI jaDa, mAMsa, inhoMkarake // 2 // udriktalavaNaiH snehcukrtkrpyHplutaiH|| kevale pavane zleSmasaMsRSThe surasAdibhiH // 3 // arthAt lavaNase saMyukta aura sneha, takra, cukra, dUdha inhoMse Apluta aise kUTa agara rAsnAAdi dravyoMkarake upanAha sveda hotA hai yaha pUrvokta upanAha kevala vAtarogameM hotA hai aura kaphakarake saMtuSTa vAtarogameM surasAdigaNake auSadhoMkarake upanAha sveda hotA hai // 3 // pittena padmakAyaistu sAlvaNAkhyaiH punaH punH|| snigdhossnnviiymdubhishcrmpdvairpuutibhiH||4|| pittakarake saMyukta vAtarogameM padmakAdigaNake auSadhoMkarake upanAha svedakarma karai ye saba sveda sAlvaNanAmase prasiddha haiM aura snigdha tathA uSNavIyoMvAle aura komala aura durgadhase varjita aise carmake paTToMkarake aMgako bA~dhe // 4 // alAbhe vAtajitpatrakauzeyAvikazATakaiH // rAtrau baddhaM divA muJcenmuzcedrAtrau divAkRtam // 5 // isake alAbhameM araMDa Adike patte, kauzeyavastra, kaMbala inhoMkarake aMgako bAMdhai so rAtrimeM ba~dhehuyeko dinameM khole aura dinameM ba~dhehuyeko rAtrimeM tyAgai // 5 // USmA ttkaarikaalossttkpaaloplpaaNsubhiH|| patrabhaMgena dhAnyena karISasikatAtuSaiH // 6 // utkArikA arthAt alasIAdidravyoMkI lApasI, lohA, khoparI, pASANadhUlI aura pattoMke samUha inhoMkarake aura dhAnyakarake athavA gobarakI karasI bAlu reta dhAnyakA tuSa inhoMkarake pasIne divAne cAhiye // 6 // anekopAyasantaptaH prayojyo deshkaaltH|| zigruvIraNakairaNDakAraJjasurasArjakAt // 7 // aura dezakAlake vicAra, kArakai jahA~ pavana na Asakai aisA sthAna dekhai aura AhAra pacaneke uparAnta pasInA nikAle / aneka upAyoMkarake tapAyehuye / For Private and Personal Use Only Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (163) jhhoM karake paseva divAne cAhiye aura sahajanA, kAlAbAlA, araMDa, karaMjuA, rAsnA, AjabalA, // 7 // shiriissvaasaavNshaarkmaaltiidiirghvRnttH|| patrabhaMgairvacAdyaizca maaNsaishcaanuupvaarijaiH||8|| zirasa, vAMsA, bA~sa Aka, camelI, pIlAlodha ina vRkSoMke pattoMke samUhakarake athavA vacAdi auSadhoM karake athavA anUpadezake jIvoMkA mAMsakarake paseva divAne cAhiye // 8 // dazamUlena ca pRthak sahitairvA yathAmalam // snehavadbhiH surAzuktavArikSIrAdisAdhitaiH // 9 // aura snehavAle aura dazamUla auSadhoMmeM sAdhita madirA satta, jala, dUdha, ityAdikoMse sAdhitakara doSake anusAra pasIne divAne cAhiye // 9 // kumbhIrgalantIrnADI pUrayitvA rujArditam // vAsasAcchAditaM gAtraM snigdhaM siJcedyathAsukham // 10 // ki jaise khaDimAM agara bAMsaAdikoMkI banAIhuI nADI athavA thAlIko pUrvokta kahe hue madirAAdikoMke jalase pUrNakarake pIche rogIpuruSako vastra uDhA zarIrako snigdha kara sukhake anusAra sekakarake pasIne divAne cAhiye kabhI garama kabhI thor3e garamase sIMce jisameM kaSTa naho // 10 // taireva vA dravaiH pUrNa kuNDaM srvaanggge'nile||11|| bhathavA jisa rogIke sarvAGgameM vAta roga hogayA ho to ina Upara kahe dravoMse kuNDapUrNa kre||11|| avagAhyAturastiSThedarzaHkRcchAdirukSu ca // nivAte'ntarbahiH snigdho jIrNAnnaH svedamAcaret // 12 // , pIche tisa kuMDameM snAna kara sthitarahai yaha sveda bavAsIraAdi rogoMmeM hita hai parantu bhItara aura cAhirase snigdha huA manuSya annako jIrNa hone pai svedako AcArata karai // 12 // vyAdhivyAdhitadezartuzAnmadhyavarAvaram // kphaato rUkSaNaM rukSo rakSasnigdhaM kphaanile||13|| cyAdhivyAdhita, deza, Rtu inhoMkI apekSA karake madhya, uttama, hIna aisI rItise sveda karma kara aura kaphakarake pIDita manuSya rUkSa svedako AcArita karai aura kapha karake saMyukta vAtameM kisI 'aMgameM rUkSa aura kisI aMgameM snigdha aisA svedakaranA cAhiye // 13 // AmAzayagate vAyau kaphe pakvAzayAzrite // rUkSapUrvaM tathA snehapUrva sthAnAnurodhataH // 14 // For Private and Personal Use Only Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 164 ) maSTAGgahRdaye AmAzayagatavAyumeM prathama rUkSa aura pIche snigdha aisA sveda karAve aura pakkAzayagata kaphameM prathama sneha sveda aura pIche rUkSa sveda sthAnake anurodhase karavAvai // 14 // alpaM vaMkSaNayoH svalpaM dRgmuSkahRdaye na vA // zItazUlakSaye svinno jAte'GgAnAM ca mArdave // 15 // pote arthAta AMDoMkI saMdhiyoMmeM alpa pasInA denA athavA netra - pote - hRdayainhoMmeM pasInAko nahIM devai athavA atyaMta alpa pasInA devai zIta aura zUlake kSaya honemeM aura aMgoMkI komalatA honeM meM svinnarUpa manuSya hotA hai // 15 // syAcchanairmRditaH snAtastataH snehavidhiM bhajet // pittAsrakopatRNmUrcchAsvarAGgasadanabhramAH // 16 // vahI svinnamanuSya maMda manda tarahase mArdaita aMgoMvAlA hokara aura snAna karake pIche snehavidhiko seve aura raktapittakA kopa- tRSA, mUrcchA, svarabhaMga, aGgakI zithilatA, bhrama, // 16 // sandhipIDAjvarazyAvaraktamaMDaladarzanam // svedAtiyogAcchardizca tatra stambhanamauSadham // 17 // saMdhipIDA - jvara, zyAva aura raktarUpa maMDaloMkA darzana, chardi ye saba roga atyaMta vedakarma upajate haiM tahAM staMbhanarUpI auSava zreSTha hai // 17 // viSakSArAgnyatIsAracchardimohAtureSu ca // svedanaM gurutIkSNoSNaM prAyaH stambhanamanyathA // 18 // viSa-khAra-agni- atisAra - chArdai --moha inhoMkara ke pIDita manuSyoM meM bhI staMbhanarUpa auSadhI zreSTha hai aura atisveda - tIkSNa- uSNa kahatA hai, aura isake viparIta staMbhana hotA hai // 18 // dravasthirasarasnigdharUkSasUkSmaM ca bheSajam // svedanaM stambhanaM zlakSNaM rUkSasUkSmasaradravam // 19 // drava--sthira, sara, snigdha, rUkSa, sUkSma, auSadha svedana kahAtI hai aura lakSNa, rUkSa sUkSma, sara, drava guNoMse saMyukta auSadha staMbhana hotI hai // 19 // prAyastiktaM kaSAyaM ca madhuraM ca samAsataH // stambhitaH syAile labdhe yathoktAmayasaGkSayAt // 20 // prAyatAkarake tiktakaSAya---madhura dravya staMbhana hotA hai, balakI labdhi honepe yathoktarogoM ke manuSya staMbhita hotA hai // 20 // saMkSayase stambhatvakUsnAyusaGkocakampahRdvAgghanugrahaiH // pAdoSThatvakaraiH zyAvairatistambhitamAdizet // 21 // For Private and Personal Use Only Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (165) staMbha tvacAkA saMkoca-nasoMkA saMkoca-kaMpa, hRGaha, vAggraha hanugraha, ina rogoMkarake aura paira, oSTa, tvacA, hAtha inhoMkI zyAmatA karake atistaMbhita manuSya jAnanA // 21 // na svedayedatisthUlarUkSadurbalamUcchitAn // stambhanIyakSatakSINakSAmamadyavikAriNaH // 22 // atisthUla, atirUkSa, durbala, mUrchita, staMbhanIya, kSatakSINa, kSAma, madirAke vikAravAle manuSyoMko svedita na karai tathA // 22 // timirodaravIsarpakuSThazoSADhyarogiNaH // pItadugdhadAdhisnehamadhUnkRtavirecanAn // 23 // - timirarogI, udararogI, visarparogI, kuSTharogI, zeSarogI, vAtarogI aura dUdha, dahI, sneha, zahada inhoMko piyehuye aura virecanako liyehuye // 23 // bhraSTadagdhagudaglAnikrodhazokabhayAnvitAn // kSuttRSNAkAmalApANDumehinaH pittapIDitAn // 24 // bhraSTa aura dagdha huI gudAvAlA aura glAni, krodha, zoka, bhayase yukta kSudhA, tRSA, kAmalA pAMDuroga, prameha rogoMvAle aura pittase pIDita // 24 // garbhiNI puSpitAM sUtAM mRdu cAtyayike gade // shvaaskaasprtishyaayhidhmaadhmaanvibndhissu||25|| garbhiNI, prasUtA, kapaDe AyehuI striye ina saboMko svedita na karai aura jo ina pUrvoktoMke svedakarmake vinA nahIM dUra honevAle roga hojAve to komala pasInA divAnA yogya hai aura zvAsa, khAMsI, pratizyAya, hicakI, AdhmAna vibaMdha ina rogoMmeM // 25 // svara bhedaanilvyaadhishlessmaamstmbhgaurve|| . aGgamardakaTIpArzvapRSThakukSihanugrahe // 26 // aura svarabheda, vAtavyAdhi, kapharoga, AmadoSa, staMbharoga, zarIrakA bhArIpana, aMgamarda, kaTigraha, pArzvagraha pRSTagraha, kukSigraha hanugraha ina rogoMmeM // 26 // . mahattve muSkayoH khalyAmAyAme vAtakaNTake // mUtrakRcchArbudagranthizukrAghAtADhyamArute // 27 // aura aMDavRddhi, khalIvAta, AmavAta, vAtakaMTaka, mUtrakRcchra, arbuda, graMthi, vIryaghAta, vAtarakta ina rogoMmeM // 27 // svedaM yathAyathaM kuryaattdaussdhvibhaagtH|| svedo hitastvanAgneyo vAte medaH kaphAvRte // 28 // For Private and Personal Use Only Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (166) aSTAGgahRdayeyathAyogya auSadhake vibhAgase svedakarmako prayukta kare aura meMda tathA kaphakarake AvRta huye| vAtameM agnise rahita svedakarma karanA yogya hai // 28 // nivAtaM gRhamAyAso guruprAvaraNaM bhayam // . upAnAhAhavakrodhabhUripAnaM kssudhaatpH|| 29 // vAtase rahita sthAna, kasarata, bhArIkaMbalaAdiko dhAraNa karanA, bhaya, paTTIbaMdhana, yuddha, krodha, bahutasI madirAkA pAna, bhUkha, ghAma ye saba agnise rahita svedakarma hai arthAt pasIneko dete haiM // 29 // snehaklinnAH koSThagA dhAtugA vA srotolInA ye ca zAkhAsthi sNsthaaH||dossaaH svedaiste dravIkRtya koSThaM nItAH samyakzuddhi bhirnihriyante // 30 // snehakarake gIle huye aura koSTameM prApta huye aura dhAtuoMmeM prApta huye aura srotoMmeM lIna huye aura zAkhAoMmeM tathA haDDiyoMmeM sthita vAtaAdi doSa svedoMkarake dravabhAvako prApta hokara koSTameM sthita huye pIche acchItaraha vamana aura virecanaAdi zuddhiyoMkarake nikAsita kiyejAte haiM // 30 // iti berInivAsivaidyapaNDitaravidattazAstrikRtASTAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne saptadazo'dhyAyaH // 17 // assttaadsho'dhyaayH| athAto vamanavirecanavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara vamanabirecanavidhinAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| kaphe vidhyAdvamanaM saMyoge vA kapholbaNe // .. tadvadvirecanaM pitte vizeSeNa tu vAmayet // 1 // kaphameM vamanako karAvai aura kaphakI adhikatAvAle anyadoSameMbhI vamana karAvai aura pittameM tathA pittakI adhikatAvAle anyadoSameM virecana arthAt julAbako devai, aura ina vakSyamANa rogiyoMko vizeSakarake vamana karAvai // 1 // navajvarAtisArAdhaH pittaasRgraajykssminnH|| kuSThamehApacIgranthizlIpadonmAdakAsinaH // 2 // navIna jvara, atisAra, nIcAke aMgoMmeM gata raktapitta, rAjayakSmA, kuSTha, prameha apacI, graMthi, .. zlopada, unmAda, khAMsI // 2 // For Private and Personal Use Only Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsameta (167) shvaashRllaasviisrpstnydossolroginnH|| avamyA garbhiNI rUkSaH kSubhito nityduHkhitH||3|| zvAsa, halAsa, visarpa, dUdhadoSa, Urdhvaroga ina rogoMvAle manuSyoMko vizeSakarake vamana karavAkai aura garbhavAlI strI-rUkSa kSudhAvAlA-nityaprati duHkhita // 3 // baalvRddhkRshsthuulhRdrogiksstdurblaaH|| prsktvmthupliihtimirkriimikosstthinH||4|| bAlaka, vRddha, kRza, sthUla, hRdrogI, kSatarAgI, durbala prasaktachardivAlA, plIharogI, timirarogI, kRmikASThavAlA // 4 // UrdhvapravRttavAyvasradattavastihatasvarAH // mUtrAghAtyudarI gulmI durvamo'tyagnirarzasaH // 5 // Uparako pravRtta huA vAtaraktarogI, bastikarmako liyehuye, hatasvaravAlA, mUtrAghAtarogI. udararogI, gulmarogI, durvamanavAlA, atitIkSNaagnivAlA, bavAsAravAlA // 5 // udAvarttabhramASThIlApAryarugvAtarogiNaH // Rte viSagarAjIrNaviruddhAbhyavahArataH // 6 // udAvarta, bhrama, aSThIlA, pasalIzUla, vAtarogoMvAle manuSya vamanake yogya nahIM haiM paraMtu viSa, . gara, ajIrNa, viruddhabhojanase pIDita ina rogiyoMkobhI vamana karAnA ucita hai // 6 // prasaktavamathoH pUrve prAyeNAmajvaro'pi ca // dhUmAntaiH karmabhirvAH sarvaireva tvjiinninH||7|| garbhiNI, rUkSa, kSudhita, nityaduHkhita, bAlaka, vRddha, kRza, sthUla, hRdrogI, kSata, durbala ye saba aura AmajvaravAlA, ajIrNarogI ina saboMko dhUmake aMtataka saba koMkarake varjidevai arthAta gaMDUSAdibhI na karAve // 7 // virekasAdhyA gulmaashjhvisphottvyNgkaamlaaH|| jiirnnjvrodrgrcchrdipliihhliimkaaH||8|| gulma, bavAsIra, visphoTa, vyaMgaroga, kAmalA, jIrNajvara, udararoga, viSaroga, chardI, plIharoga, halomaka, // 8 // . . vidradhistimiraM kAcaH syandaH pakvAzayavyathA // yonizukrAzayA rogAH koSThagAH kRmayo vraNAH // 9 // vidradhI, timiraroga, kAcaroga, spaMdaroga, pakkAzayakI pIDA, yoniroga, Azayaroga, koSThagataroga, kRmiroga, vraNaroga // 9 // For Private and Personal Use Only Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 168 ) hRdaye- vAtAstramUrdhvagaM raktaM mUtrAghAtaH zakRdrahaH // vamyAzca kuSThamehAdyAH na tu recyo navajvarI // 10 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Urdhvagata vAtarakta, raktadoSa, mUtrAghAta, vigraha, kuSTa, prameha, apacI, graMthI, zlIpada, unmAda, khAMsI, zvAsa, hallAsa, visarpa, dUdhadoSa, Urdhvaroga ye saba roga virecana arthAt julAba karake sAdhya haiM paraMtu navIna jvaravAle manuSyako virecana devai nahIM // 10 // // alpAgnyadhogapittAsrakSatapAyvatisAriNaH sazalyAsthApitakrUrakoSThAtisnigdhazoSiNaH // 11 // maMdAgni, adhogata, raktapitta, gudA, kSata, atisAra, zalyakarake saMyukta, AsthApita krUrakoSTha, atisnigdha, zoSaroga ina rogoMvAloM ko julAba denA yogya nahIM hai // 11 // atha sAdhAraNe kAle snigdhasvinnaM yathAvidhi // vayamaSTika matsyamApatilAdibhiH // 12 // sAdhAraNa kAlameM vidhike anusAra snigdha aura svinna aura Agaledina vamana deneke yogya aura machalI, uDada, tilase jisakA kapha sthAnase, calAyamAna hogayA hai // 12 // nizAM sutaM sujIrNAnaM pUrvAhNe kRtamaMgalam // nirannamISatsnigdhaM vA peyayA pItasarpiSam // 13 // aura rAtrimeM zayana karanevAlA aura acchI taraha jIrNaannavAlA aura pUrvAhna meM maMgala karmako kiyehuye aura bhojanako nahIM kiye kucheka snigdha peyAkarake saMyukta vRtako piyehue manuSyako // 13 // vRddhavAlAvalaklIvabhIrUnrogAnurodhataH // 1 AkaNThaM pAyitAnmadyaM kSIramikSurasaM rasama // 14 // vRddha, bAlaka, valase rahita, napuMsaka, Darapokako rogake anurodhase kaMThataka madirA, dUdha, IkhakA rasa, mAMsakA rasa, pAna karAyake // 14 // yathAvikAravihitAM madhusaindhavasaMyutAm // koSTaM vibhajya bhaiSajyamAtrAM mantrAbhimantritAm // 15 // isake pazcAt rogake anusAra racI huI zahada aura seMdhAnamakase saMyukta aura maMtroM karake abhimaMtrita auSadhamAtrAko tayAra karai, paraMtu rogIke tIkSNa, madhyama, komala, rItise koSTake vibhAgako prathama dekhale // 15 // brahmadakSAzvirudrendrabhUcandrArkAnilAnalAH // RSayaH sauSadhigrAmA bhUtasaMghAzca pAntu vaH // 16 // brahmA, dakSaprajApatI, azvinIkumAra, mahAdeva, iMdra, pRthvI, caMdramA, sUrya, vAyu, agni, saba RSigaNa, auSadhI, grAma, bhUtoM ke samUha ye saba tumhArI rakSA kareM // 16 // For Private and Personal Use Only Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org - yaha auSava tujhe guNakare // 17 // sUtrasthAnaM bhASATIkA sametam / rasAyanamivarSINAmamarANAmivAmRtam // sudhevottamanAgAnAM bhaiSajyamidamastu te // 17 // RSiyoMka rasAyanakI taraha aura devatAoMke amRtake samAna aura uttama nAgoM kI sudhA ke samAna Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir OM namo bhagavate bhaiSajyagurave vaidUryaprabharAjAya // tathAgatAyArhate samyak sambuddhAya / tadyathA // OM bhaiSajye bhaiSajye mahAbhaiSajye samudrate svAhA // prAGmukhaM pAyayet pItaM muhUrttamanupAlayet // tanmanA jAtahRllAsaprasekarachardayettataH // 18 // ( 169 ) aise ina do maMtrako uccAraNa karake pIche atiaizvaryavAle aura vaiDUryamaNike samAna kAMtikarake prakAzita aura taisehI prAptahuye aura pUjAke yogya aura acchItaraha saMprabuddha auSadhakarmake guruke artha namaskAra ho, aise kahakara pIche OM bhaiSajye bhaiSajye mahAbhaiSajye samudrate svAhA isa maMtra kA uccAraNa karake pUrvokta mAtrAko pUrvake tarpha mukha kiye manuSyako pAna karavAvai, pIche tisa auSadhamAtrAkA pAna karake eka muhUrta arthAt do vaDItaka vamana karanemeM manako lagAkara anupAlita karatA hai| 'pIche jaba thukadhukI aura praseka upajai tisakAlake pazcAt chardi karai // 18 // For Private and Personal Use Only aGgulibhyAmanAyasto nAlena mRdunAtha vA // galatAlva rujanvegAnapravRttAnpravarttayan // 19 // arthAt anAyAsakarake saMyukta aura gala tathA tAluko nahIM pIDita karatA huA do aMguliyoM karake aura komala araMDa AdikI nAlIkarake apravRtta huye vegoMko prerita karatA huA // 19 // pravarttayan pravRttAMzca jAnutulyAsane sthitaH // ubhe pArzve lalATaJca vamatazcAsya dhArayet // 20 // aura pravRtta huye vegoMko pravRtta karai aura goDoMke pramANa Asana sthita huA aura jaba vamana hone lage taba isa manuSyake donoM pasalI aura mastakako dhArita kare ( dhAmale ) // 20 // prapIDayettathA nAbhi pRSThaJca pratilomataH // kaphe tIkSNoSNakaTukaiH pitte svAduhimairiti // 21 // aura pratilomase nAbhi aura kaTiko pIDita karai, kaphake roga meM tIkSNa, garama, kaTu dravyoMkarake vamana kare aura pittajarogameM svAdu aura zItala dravyoM karake vamana kare soMTha miraca pIpala Adi tIkSNa auSadha kahAtI haiM / anAra munakkA dAkha mizrI Adi madhura auSadha haiM // 21 // vametsnigdhAmlalavaNaiH saMsRSTe marutA kaphe // pittasya darzanaM yAvacchedoM vA zleSmaNo bhavet // 22 // Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahadaye (170) vAyukarake milehuye kaphameM snigdha, amla, lavaNa, ina dravyoMkarake vamana kareM aura jabataka pittakA darzana hove aura kaphakA aMta hove tabataka vamana karatA rahai / / 22 / / hInavegaH knnaadhaatriisiddhaarthlvnnodkaiH|| vametpunaH punastatra vegAnAmapravarttanam // 23 // hInavegoMvAlA manuSya pIpala, AmalA, sarasoM, lavaNa, pAnI inhoMkarake bAraMbAra vamana kare tinhoMmeM vegoMkA apravartanabhI ayogya hai arthAt vega pravRtta na ho to ayogya hai // 23 // pravRttiH savibandhA vA kevalasyauSadhasya vA // .. ayogastena niSThIvakaNDUkoThajvarAdayaH // 24 // vibaMdhasahita jo pravRtti yahabhI ayoga hai athavA kevala auSadhakI jo pravRtti vahabhI ayoga hai tina ayogoMkarake niSThIvana, kaMDU, koTharoga, jvara Adi roga upajatehaiM / / 24 // nirvivandhaM pravarttante kaphapittAnilAH kramAt // samyag yoge'tiyoge tu phenacandrakaraktavat // 25 // samyak yogameM kapha, pitta, vAta ye kramase saMgakarake rahita pravRrtahote haiM aura atiyogameM jhAga / caMdrikA, rakta inhoMke samAna vamana pravRtta hotA hai // 25 // vamitaM kSAmatA dAhaH chaNThazoSastamo bhrmH|| ghorA vAyvAmayA mRtyurjIvazoNitanirgamAt // 26 // raktake nikAsase aMdherI, dAha, kaMThakA zoSa, kSAmatA, bhrama, ghorarUpa vAyuke roga mRtyu upajatA hai / / 26 // samyagyogena vamitaM kSaNamAzvAsya paayyet|| dhUmatrayasyAnyatamaM snehAcAramathAdizet // 27 // samyak yogakarake vamanako lenevAle manuSyako eka muhUrtataka zItavAyuAdi karake AzvAsita karake pIche snigdha, madhya, tIkSNa, ina tInoM prakArake dhUmoMmeMse kisI eka dhUmako pAna karavAne aura uSNa pAnIke upacAraAdi kramako zikSita karai // 27 // tataH sAyaM prabhAte vA kSudvAn snAtaH sukhAmbunA // bhuJjAno raktazAlyannaM bhajetpeyAdikaM kramAt // 28 // pIche sAyaMkAlameM athavA prabhAtameM bubhukSita aura sukhapUrvaka suhAte huye pAnIkarake snAnakarake pIche rakta zAli annako bhojana karatAhuA peyAAdiko kramase sevai // 28 // peyAM vilepImakRtaM kRtaJca yUSaM rasaM trInubhayaM tathaikam // krameNa seveta naro'nakAlAn pradhAnamadhyAvarazuddhizuddhaH // 29 // For Private and Personal Use Only Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (171) pradhAna, madhya, hIna ina zuddhiyoMkarake zuddha huA manuSya kamakarake tIna do aura eka anna bhojanake samaya peyAko sevai jaise pradhAna zuddhikarake zuddha huA manuSya prathamadinameM donoM anna kAloMmeM peyAko sevai aura dUsare dinameM eka annakAlakeprati vilepIko sevai aura tIsare dina dodo annakAlomeMbhI vilepIko sevai aura cauthe dina zuMThI lavaNaAdikarake nahIM saMskRta kiye yUSako do kAloMmeM sedhai aura pAMcaveM dina prathama annakAlameM yUSako aura tInoM kAloMmeM zuThiAdise asaMskRta kiye yUSako sevai isaprakAra kRta aura akRta rasakA vibhAga kara pIche sAtaveM dina prakRtika yogya bhojanako sevai // 29 // yathANuragnistRNagomayAyaiH sandhakSamANo bhavati krameNa // mahAn sthiraH sarvapacastathaiva zaddhasya peyAdibhirantarAgniH // 30 // jaise sUkSmaagni tRNa, govara Adikarake saMdhukSamANa huA arthAt uddIpamAna huA mahAn, sthira, sarvapaca nAmoMvAlA hojAtA hai, taise zuddha huye manuSyake peyAAdikarake jaTharAgnibhI mahAna, sthira, . sarvapaca hojAtI hai // 30 // jaghanyamadhyapravare tu vegAzcatvAra iSTA vamane SaDaSTau // dazaiva te dvitriguNA vireke prasthastathA syAddicaturguNazca // 31 // hIna, madhya, uttama, vegoMmeM kramakarake cAra cAra chaH cha: aura ATha ATha vegahote haiM aura hIna, * madhya, uttama, virecanoMmeM kramase daza daza aura bIsa aura tIsa aise vega hojAte haiM hIna virecanameM 64 tole mala nikalatAhai aura madhya virecanameM 128 tole mala nikasatA hai, aura uttama virecanameM 256 tole mala nikalatA hai // 31 // pittAvasAnaM vamanaM virekAdaI kaphAntaJca virekmaahuH|| dvitrAnsaviTkAnapanIya vegAnmayaM virake vamane tu piitm||32|| pitta nikasane lage vaha vamana zreSTha hai aura kapha nikasane lagai vaha virecana zreSTha hai aura virecana karake nikale huye malase vamanameM AdhAmala nikalatA hai aura virecanameM do do athavA tIna tIna viSThA sahita vegoMko tyAgakara pramANa karanA aura vamanameM pAnakiyA auSadhako tyAgakara pramANa karanA arthAt jitanI auSadhI doho use choDakara zeSa mala jAnanA // 32 // athainaM vAmitaM bhUyaH snehasvedopapAditam // zleSmakAle gate jJAtvA koSThaM samyagvirecayet // 33 // aise manuSyako vamana karAke bAraMbAra phirabhI sneha aura sveda karake upapAdita kare aura kaphake. kAlake gaye pIche koSTako mRdu krUra Adi jAnakara acchItaraha virecana devai // 33 // bahupitto mRduH koSThaH kSIreNApi virecyte|| prabhUtamArutaH krUraH kRcchrAyAmAdikairapi // 34 // For Private and Personal Use Only Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 172 ) hRdaye pittakI adhikatA vAlA koSTha komala hotA hai isameM dUdhasebhI julAba hojAtA hai aura vAtakI -adhikatAvAlA koSTha krUra hotA hai isameM nizota Adi auSadhoMkarakebhI kaSTase julAba lagatA hai 34 kaSAyamadhuraiH pitte virekaH kaTukaiH kaphe // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir snigdhoSNalavaNairvAyau apravRttau tu pAyayet // 35 // kaSAya aura madhura dravyoMkarake pittameM viracena lenA aura kaTu auSadhokara ke kapharogameM viracena lenA aura vAyuja roga meM snigdha, uSNa, lavaNa dravyoMkarake virecana deve aura virecanakI apravRtti hove to garama jalakA pAna karavAyai // 35 // uSNAmbu svedayedasya pANitApena codaram // utthAne'lpe dine tasmin bhuktvAnyedyuH punaH pibet // 36 // aura hAthoMkI garamAI karake udarako svedita karai aura jo tisa dinameM virecanakI alpa pravRtti hove to annakA bhojana karake agale dinameM phira virecana saMjJaka auSadhako pIvai // 36 // snehakoSThastu pibedUrdhvaM dazAhataH // bhUyo'pyupaskRtatanuH svedasnehairvirecanam // 37 // jisakA koSTha dRDha na ho vaha manuSya sneha aura svedase yukta zarIvAlA hokara daza dinake uparAnta yogika virecanako pIvai // 37 // yogikaM samyagAlocya smaranpUrvamanukramam // hRtkukSyazuddhirarucirutklezaH zleSmapittayoH // 28 // pIche acchI taraha dekhakara aura pUrvakramakA smaraNa karake auSadhako pItA rahe, aura hRdaya tathA kukSika azuddhi ho aruci kapha aura pittakA utkleza ho // 38 // kaNDUrvidAhaH piTikA pInaso vAtavigrahaH // ayogalakSaNaM yogo vaiparItye yathoditAt // 39 // , aura khAja, vidAha, piTikA, vAtagraha, vigraha ye saba upajaiM taba ayogakA lakSaNa jAno aura ina lakSaNoMse viparIta lakSaNa milai taba yogake lakSaNa jAno ye donoM ayoga aura yoga virecana ke haiM // 39 // vipittakaphavAteSu niHsRteSu kramAt stravet // niHzleSmavittamudakaM zvetaM kRSNaM salohitam // 40 // viSThA, pitta, kapha, vAta inhoMke nikasane pIche krama se kapha aura pittase rahita aura zveta, kRSNa tathA patirakta // 40 // For Private and Personal Use Only Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (173) mAMsadhAvanatulyaM vA medaHkhaMDAbhameva vA // gudaniHsaraNaM tRSNA bhramo netrapravezanam // 41 // aura mAMsake dhovanake samAna aura medake TukaDeke samAna kAMtivAlA pAnI gudAke dvArA jhirane lagatA hai, pIche gudAkA nikasanA, tRSA, bhrama, netroMkA bhItarako praveza // 41 // bhavantyativiriktasya tthaativmnaamyaaH|| samyagviAraktamenaM ca vamanoktena yojayet // 42 // ye saba aura ativamanase upaje kSAmatAAdi roga upajate haiM, saba lakSaNa ativirecana arthAt jyAde julAba laganevAle manuSyake upajate haiM aise ativirakta huye manuSyako dhUmase vArjata vamanokta. vidhikarake yojita karai // 42 // dhUmavayena vidhinA tato vamitavAniva // krameNAnnAni bhuJjAno bhajetprakRtibhojanam // 43 // isake anaMtara vamana karanevAle manuSyakI taraha annoMko khAtA huA pIche prakRtike anusAra bhojanako sevai // 43 // mandavahnimasaMzuddhamakSAmaM doSadurbalam // adRSTajIrNaliGgaM ca laMghayetpItabheSajam // 44 // maMdAgnivAlA, zuddhise rahita, sthUla, doSadurbala, jIrNa honeke cihnase rahita auSadhake pInevAle ina saboMko laMghana karavAve // 44 // snehasvedauSadhoklezasaMgairiti na bAdhyate // sNshodhnaasvisraavsnehyojnlngghnaiH||45|| sneha, sveda, auSadha inhoMke utkleza aura saMgakarake arthAt laMghana kiyese maMdAgni Adiroga nahIM upajate haiM aura saMzodhana, raktakA nikAsanA, snehakA yoga, laMghana inhoM karake // 45 // yAtyagnirmandatAM tasmAtkrama peyAdimAcaret // - strutAlpapittazleSmANaM madyapaM vAtapaittikam // 46 // jaTharAgni maMdabhAvako prApta hojAtA hai tisa kAraNase peyA Adi kramako sevana karanA taba agni dapti hotA hai aura patita huye alparUpa pitta aura kaphavAle manuSyameM madirAko pInevAle, vAta aura pittakI prakRtivAle // 46 // peyAM na pAyayetteSAM tarpaNAdikramo hitaH // apakkaM vamanaM doSAnpacyamAnaM virecanam // 47 // For Private and Personal Use Only Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (174) aSTAGgahRdayemanuSyoM ko peyAkA pAna nahIM karAve kintu tarpaNaAdi kramako sevanA hita hai aura apakka huA vamana saMjJaka auSadha doSoMko nikAsatA hai aura pacyamAna huA virecana doSoMko nikAsatA hai // 47 // nirharedvamanasyAtaH pAkaM na pratipAlayet // durbalo bahudoSazcadoSapAkena yaH svayam // 48 // isavAste vamanake pAkako pratipAlita nahIM kareM aura durbala aura bahuta doSoMvAlA manuSya '-doSoMke pAka karake ApahI // 48 // viracyate bhedniiyairbhojyaistmuppaadyet|| durbalaHzodhitaH pUrvamalpadoSaH kRzo naraH // 49 // . virecanako prApta hotA hai, isa kAraNa bhedana karanevAle bhojanoM karake isako upayukta kare aura durbala, pahale zodhita kiyA, alpadoSoMvAlA, kRza, // 49 // ___ aparijJAtakoSTazca pibenmRdvalpamauSadham // varaM tadasakRtpItamanyathA saMzayAvaham // 50 // jo apane koSThako nahIM jAnatA ho vaha manuSya komala aura alpa auSadhakA pAna kare, isI'kAraNa use bAraMbAra virecanasaMjJaka auSadhako pInA zreSTha hai, anyathA arthAt bahuta aura tIkSNarUpa virecanasaMjJaka auSadhakA pAna saMzayako detA hai // 50 // harehUMzcalAn dossaanlpaanlpaanpunHpunH|| durvalasya mRdudravyairalpAnsaMzamayettu tAn // 51 // bahuta calAyamAna huye doSoMko bAraMbAra alpa alparUpa nikAsatA rahai aura durbala manuSyake kAmala dravyoMkarake alparUpa tina doSoMko zAMta karai // 11 // klezayanti ciraM te hi hnyurvainmnihtaaH|| mandAgniM krUrakoSThaM ca skssaarlvnnaighRtaiH|| 52 // aura nahIM nikale hue doSa cirakAlataka rogIko klezita karate haiM, athavA mAra dete haiM aura maMdAgnivAleko tathA krUrakoSThabAleko khAra aura lavaNakarake siddha huye ghRtoMkarake / / 52 // sandhukSitAgniM vijitakaphavAtaM ca zodhayet // rUkSabahvanilakrUrakoSThavyAyAmazIlinAm // 53 // tIkSNaagnivAlA aura kapha vAtako jItanevAlA banAkara zodhita kare aura rUkSa, bahutase vAta vAlA, krUrakoSTavAlA, kasaratakA abhyAsa karanevAlA // 53 // For Private and Personal Use Only Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (15) dIptAnInAM ca bhaiSajyamavirecyaiva jIryati // tebhyo basti purA dadyAttataH snigdhaM virecanam // 54 // dapti agnivAloMke artha diyA auSadha virecana bhAvako nahIM prApta hokarahI jarajAtA hai. isavAste ina rUkSaAdi manuSyoMke artha pahale bastiko devai pIche snigdharUpa virecana arthAt julAbako denA // 54 // zakRnnihatya vA kiJcittIkSNAbhiH phlvrtibhiH|| pravRttaM hi malaM snigdho vireko niharetsukham // 55 // athavA takSNirUpa phalavartiyoMkarake viSThAko bAraMbAra nikAsai jaba malakI pravRtti hone lage taba snigdharUpa virecana auSadhake dvArA malako nikAsa // 55 // vissaabhighaatpittikaakussttshaakvisrpinnH|| kAmalApANDumehA nnAtisnigdhAnvirecayet // 56 // viSa, abhighAta, phunasI, kuSTha, zoka, visarpa, kAmalA, pAMDu, prameha, ina rogoMse pIDitoMko aura jo atisnigdha nahIM // 56 // sarvAnsnehavirekaizca rUkSaistu snehabhAvitAn // karmaNAM vamanAdInAM punarapyantare'ntare // 57 // ina saba manuSyoMko sneharUpa virecana dravyoMkarake zodhita karai, aura snehase bhAvita huye manu'cyoMko rUkhe dravyoMkarake zodhita karai aura vamanaAdi karmoke madhya madhyameM bAraMbAra // 17 // snehasvedau prayuJjIta snehamante balAya ca // malo hi dehAdulazya hriyate vAsaso yathA // 58 // sneha aura svedako prayukta karai aura aMtameM balake artha phira snehako prayukta kara aura dehase utklezita huA mala zodhana aura viracanaAdi auSadhoMkarake harAjAtA hai jaise vastrase mala // 58 // snehasvedaistathoklezya hriyate zodhanairmalaH // snehasvedAvanabhyasya kuryAtsaMzodhanaM tu yH|| dAru zuSkamivAnAme zarIraM tasya dIryate // 59 // arthAt sneha aura svedoMkarake uklezita huA mala zodhanadravyoMse nikAsA jAtA hai jo manuSya sneha aura svedakA abhyAsa nahIM karake zodhana karmako karatA hai tisa manuSyakA zarIra namana karanemeM TUTa jAtA hai jaise sUkhA kASTha // 59 // buddhiprasAdaM valamindriyANAM dhAtusthiratvaM jvalanasya dIptim // . cirAcca pAkaM vayasaH karoti saMzodhanaM samyagupAsyamAnam // 6 // For Private and Personal Use Only Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (176) aSTAGgahRdayeacchatiraha sevita kiyA saMzodhana buddhikI prasannatA, iMdriyoMmeM bala, dhAtuoMkA sthirapanA,, agniko. dIptatA, cirakAlase buDhApA AnA ityAdiko karatA hai / 60 // ' iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne aSTAdazo'dhyAyaH // 18 // ekonviNsho'dhyaayH| athAto vastividhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anatara bastividhinAmaka adhyAyako vyAkhyAna kareMge / vAtolvaNeSu doSeSu vAte vA vstirissyte|| upakramANAM sarveSAM so'graNIstrividhazca saH // 1 // vAtakI adhikatAvAle doSoMmeM athavA vAtarogameM bastikarma zreSTha hai aura saba prakArakI cikitsAoMmeM yaha bastikarma pradhAnarUpa hai aura yaha bastikarma tIna prakArakAhai gudAmeM jo picakArI mArate haiM use bastI kahate haiM jisameM ghI tela snehakI picakArI lagAI jAtIhai vaha anuvAsana aura kADhe dUdha telase jo picakArI lagAI jAya vaha nirUha kahAtI hai // 1 // nirUho'nvAsano bastiruttarastena sAdhayet // * gulmaanaahkhuddpliihshuddhaatiisaarshuulinH||2|| eka nirUhaNa basti dUsarA anuvAsana basti tIsarA uttarabasti aise haiM aura nilahabastikarake gulma, aphArA, khuDavAta, plIharoga, zuddhaatIsAra, zUla, // 2 // jIrNajvarapratizyAyazukrAnilamalagrahAn // vazmirIrajonAzAn dAruNAMzcAnilAmayAn // 3 // jIrNajvara, pratizyAya, vIryagraha, malagraha, vAtagraha, varmaroga, patharIroga, striyoMke phUloMkA nAza dAruNarUpa vAtaroga ina rogavAle manuSyoMko sAdhai // 3 // anAsthApyAstvatisnigdhaH kSatorasko bhRzaM kRshH|| AmAtisArI vamimAn saMzuddho dttnaavnH||4|| atisnigdha, kSata huI chAtIvAlA, atyaMtadurbala, AmAtisAravAlA, chardivAlA, samyaktarahase zuddhahuA nasyako grahaNa kiye // 4 // kaasshvaasprmehaashoNhidhmaadhmaanaalpvrcsH|| zUnapAyuH kRtAhAro baddhacchidrodakodarI // 5 // For Private and Personal Use Only Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (177) aura khAMsI, zvAsa, prameha, bavAsIra, hicakI, AdhmAna ro!vAle aura alpaviSThAvAle aura zojAse saMyukta gudAvAle aura bhojanako kiyehuye, baddhodara, chidrodara,jalodara rogoNvaale||1|| kuSThI ca madhumehI ca mAsAn sapta ca grbhinnii|| AsthApyA eva cAnvAsyA vishessaadtivhnyH||6|| kuSTha-madhupramehI, sAtamAsoMtaka garbhiNI nArI ye saba nirUhabastike yogya nahIM haiM, jo nirUhaNake yogya haiM vehI anuvAsanake yogya haiM aura tIkSNaagnivAle vizeSakarake anuvAsanake yogya rUkSAH kevalavAtA" nAnuvAsyAsta eva c|| yenAsthApyAstathA paannddukaamlaamehpiinsaaH||7|| rUkSa aura kevala vAtakarake pIDita donoM anuvAsanabastike yogya haiM. jo nirUhaNabastiko yogya nahIM haiM ve anuvAsanabastikebhI yogya nahIM haiM aura pAMDuroga,kAmalA,prameha, pInasa rogoNvaale||7|| nirnnpliihviddbhedigurukosstthkphodraaH|| abhissyndikRshsthuulkRmikosstthaaddhymaarutaaH||8|| aura annake bhojanase rahita aura plIharoga, viDbheda, bhArIkoSTha, kapharoga, udararoga ina rogoMvAle aura kaphavAlA, kRza, sthUla, kRmiyoMkarake pUritakoSTavAle AtyavAtavAle // 8 // pIte viSe gare'pacyAM zlIpadIgalagaNDavAn // tayo'stu netraM hemAdidhAtudArvasthiveNujam // 9 // viSa aura garako paneivAle aura apacIrogI, zlIpadarogI, galagaMDarogI ye saba anuvAsanake yogya nahIM hai virUha aura anuvAsanabastiyoMke sonAAdi dhAtu, zIsamakA kASTha, hAthIkI haDDI, bAMzakI banI huI // 9 // gopucchAkAramacchidraM zlakSNarju gulikAmukham // une'bde paJca pUrNe'sminnAsaptabhyo'GgulAni SaT // 10 // gAyake pucchakI samAna AkRtIvAlI chidrase rahita aura sUkSma aura komala golIke samAna tIkSNamukhavAlI netra arthAt nalI honI cAhiye aura pUrNatAse rahita varSameM pAMca aMgulakI netra karanA aura pUre varSase lekara sAtameM varSataka chaH aMguloMkI nalI karanA // 10 // saptame sapta tAnyaSTau dvAdaze SoDaze nv|| dvAdazaiva paraM vizAt vIkSya varSAntareSu ca // 11 // aura sAtameM varSa sAta aMgulikA netra banAnA aura bArahameM varSameM ATha aMguloMkA netra banAna For Private and Personal Use Only Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (178) aSTAGgahRdayeaura solahameM varSameM nava aMguloMkA netra banAnA, aura bIzameM varSase uparAMta varSoMmeM bAraha aMguloMkA netra banAnA aura ina pUrvoktoMmeM jo madhyake varSa rahe haiM tinhoMmeM dekhakara vaidya picakArIke netrako banAvai // 11 // vayovalazarIrANi pramANamabhivarddhayet // svAGguSThena samaM mUle sthaulyenAye kaniSThayA // 12 // avasthA, vala, zarIra, inhoMko vicAra kara vaidya netrake pramANako baDhAvai aura mUlameM apane aMguThAke samAna muTApese saMyukta aura agrabhAgameM apane hAthakI choTI aMgulIke samAna nalI banAvai // 12 // pUrNe'bde'GgulamAdAya tadarbhApravardhitam // vya GgulaM paramaM chidraM mUle'gre vahate tu yat // 13 // pahale varSameM netragata eka aMgulamAtra chidra honA cahiye chaH varSAtaka pIche sAtameM varSa savA aMgulapramANa netrakA chidra karanA,gyArahameM varSataka aura bArahameM varSa DeDha aMgulapramANa netrameM chidra karanA, pandraha varSataka aura solahameM varSoM paune do aMgulapramANita chidra karanA aura satrahameM varSa meM do aMgulapramANa netrameM chidrakaranA aura aThArahe varSa savA do aMgulake pramANase netrameM chidra karanA aura unnIsameM varSameM DhAI aMgulapramANase netrameM chidra karanA aura vIsameM varSameM paune tIna aMgulake pramANase netrameM chidra karanA aura ekkIsameM varSameM tIna aMgulapramANase netrameM chidra karanA,aisAra chidra netrake mUlameM honA cAhiye aura netrake agrabhAgameM // 13 // mudraM mASaM kalAyaJca klinnaM karkandhukaM kamAt // mUlacchidrapramANena prAnte ghaTitakarNikam // 14 // mUMga jisameM prApta hokara nikasa jAve aisA chidra eka varSase lagAyata chaH varSoMtaka karanA aura sAtamAM varSase lagAyata gyArahamA varSataka uDadako bahaneke yogya chidra banAnA aura bArahameM varSameM maTarako bahaneyogya chidra banAnA aura solahameM varSameM svinnahuye maTarake bahaneke yogya chidra banAnA aura ikkIsaveM varSameM berako bahaneke yogya chidra banAnA aura mUlagata chidrake pramANakarake prAMtadezameM ghaTika huI karNikA arthAt chatrake AkArase saMyukta / / 14 // vAgre pihitaM mUle yathAsvaM vyaGagulAntaram // karNikAdvitayaM netre kuryAt tatra ca yojayet // 15 // aura agrabhAgameM vartikarake AcchAdita aura mUlameM yathAyogya do aMguloMke aMtaroMvAlI kArNa* kAke yugala arthAt joDeko mUlapradezarUpa netrameM bastipuTakI yojanAke artha yojita kare // 15 // For Private and Personal Use Only Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (179) ajAvimAhiSAdInAM basti sumRditaM dRddhm|| kaSAyaraktaM nizchidragranthigandhaziraM tnum||16|| tina donoM kaNikAoMmeM bakarA, meMDhA, bhaisA Adike khAlase banIhuI bastise saMyukta aura suMdara mRdita aura dRDhapanese saMyukta aura haraDaiAdike kapAyakarake rakta aura chidra, graMthi, gaMdha, zirA, na nikalIhuI, mahIna // 16 // grAnthataM sAdhusUtreNa sukhasaMsthApyabheSajam // bastyabhAve'GkapAdaM vA nyasedvA so'thavA ghanam // 17 // aura suMdara sUtakarake ba~dhIhuI aura sukhapUrvaka sthApita karI auSadhise saMyukta picakArI bananI cAhiye aura bakarAAdikI carmase banIhuI bastika abhAvameM bakarA aura mRga Adike avayavavize Sako tathA ghanarUpa vastrako picakArIke netrameM yojita kare // 17 // nirUhamAtrA prathame prakuJco vatsarAtparam // prakuJcavRddhiHpratyahaM yAvatSaTprasRtAstataH // 18 // prathama varSase alpakAlameM nirUhakI mAtrA do tole pramANa kalpita karanI aura prathamavarSameM nirU hakI mAtrA cAra tole pramANase kalpita hai aura eka varSase uparAMta prativarSa cAra cAra tolebhara mAtrAko baDhAtA rahe, jabataka aDatAlIsa tolebhara mAtrA hove bAraha varSako Ayutaka bAraha palakI mAtrA nirUhameM kalpita hai // 18 // prasRtaM varddhayedUrdhvaM dvAdazASTAdazasya ca // AsaptateridaM mAnaM dazaiva prasRtAH param // 19 // aura terahameM varSase lekara satrahameM varSataka prativarSa nirUhakI mAtrAmeM AThaATha tolebhara baDhAtA rahai aura aThArahameM varSase lekara sattara varSataka 96 tAle dravyakI mAtrA nirUhameM kahI hai aura sattara varSase uparAMta 80 tolebhara dravyako mAtrA nirUhameM hai aise pramANa kahA hai // 19 // yathAyathaM nirUhasya pAdo mAtrAnuvAsane // AsthApyaM ahivaM svinnaM zuddhaM labdhabalaM punH||20|| nirUhabastimeM jo yathAyogya mAtrA kahI hai tisase cauthI hissA mAtrA anuvAsana bastimeM jAna nI aura nirUhaNake yogya aura snehita aura svinna aura zuddha aura balakI labdhise saMyukta manuSyako // 20 // anvAsanAha vijJAya pUrvamevAnuvAsayet // zIte vasante ca divA rAtrau kecittato'nyadA // 21 // phira manvAsanake yogya jAnakara pahalehI anuvAsita karavAve, zItaRtumeM aura vasaMtaRtumeM For Private and Personal Use Only Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (180) aSTAGgahRdayemanuSyako dinameM anuvAsita karavAvai aura grISma, varSA zaradRtuoMmeM rAtrimeM manuSyako anuvAsita karai yaha kitaneka vaidyoMkA mata hai // 21 // abhyaktastrAtamucitAtpAdahInaM hitaM laghu // asnigdharUkSamazitaM sAnupAnaM dravAdi ca // 22 // pahale abhyaMgakarake pIche snAna kiyehuye aura ucitase cauthAI hisse aura hita aura halake aura snigdhapanese rahita aura rUkSa aura anupAnase sahita dravaAdirUpavAle bhojanako kiyehuye||22|| kRtacaMkramaNaM muktaviNmUtraM zayane sukhe // . nAtyucchrite nacocchIrSe saMviSTaM vaampaarshvtH||23|| aura caMkramaNako kiyehuye sukharUpa aura na ati UMcI aura na atinIcI zayyApai acchItara hase sthita manuSya vAmI pasalIkarake // 23 // saGkocya dakSiNaM sakthi prasArya ca tato'param // athAsya netraM praNayetsnigdhe snigdhamukhaM gude // 24 // dAhanI tarphake saktha arthAt sAthalanAmavAle aMgako saMkucita kara aura vAmI tarphake sakthi nAmaka aMgako prasArita kara pIche usa manuSyakI snigdharUpa gudAmeM snigdharUpa picakArIke netrako prApta karai // 24 // ucchAsya bastervadane baddhe hastamakampayat // pRSThavaMzaM prati tato nAtidrutavilambitam // 25 // pIche bastike mukhameM ucchvAsakA vAyu hai tisako nikAsa kara aura baddha hone hAthako nahIM ka~pAtAhuA na atizIghra aura na ati vilaMbitapanese pRSThakA vaMzake prati // 25 // nAtivagaM na vA mandaM sakRdeva prapIDayet // sAvazeSaM ca kurvIta vAyuH zeSe hi tiSThati // 26 // na ativegase aura na ati maMdapanese bastike netrako ekahIvAra pIDita kareM aura snehako zeSa na rahane de kyoMki zeSarahe snehameM vAyukI sthiti hojAtI hai // 26 // dattetRttAnadehasya pANinA taaddyetsphicau|| tatpANibhyAM tathA zayyAM pAdatazca trirutkSipet // 27 // . atisnehako diye pIche sIdhe zayana karanevAle manuSyake sphica arthAt kUloMko hAthase tADita kare aura tisI prakArakarake tisake TakanoMkarake tisake kUloMkoM tADita karai aura pairoMkI orase tInavAra zayyAko uThAvai // 27 // tataH prasAritAGgasya sopadhAnasya pArNike // AhanyAnmuSTinAGgazca snehenAbhyajya mardayet // 28 // For Private and Personal Use Only Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / zayyAke utkSepake anaMtara aMgoMko phailAye aura takiye lagAye huye manuSya pANi arthAt TakanoMmeM muSTikarake tADana kare aura tisake zarIrako snehase abhyakta kara pIche mardita karai // 28 // vedanAtamiti sneho nahi zIghaM nivarttate // yojyaH zIghraM nivRtte'nyaH sneho'tiSThannakAryakRt // 29 // pIDAse vyAkula aMga honeke kAraNa sneha zIghra nahIM nivartita hotAhai aura jo zIghratAse snehakI nivRtti hojAya to anya snehako yojita karanA yogya hai aura binA sthitahuA sneha kAryako nahIM karatA arthAt snehanameM samartha nahIM hai // 29 // dIptAgniM tvagatasnehaM sAyAhne bhojayellaghu // nivRttikAlaH paramastrayo yAmAstataH param // 30 // dIpta agnivAlA aura snehakI nivRttivAlA vaha manuSya ho taba use sAyaMkAlameM halakA bhAjana karavAvai, snehakA nivRttikAla tIna paharameM hotA hai tisake uparAMta // 30 // ahorAtramupakSeta parataH phlvrtibhiH|| tIkSNairvA bastibhiH kuryAdyalaM snehanivRttaye // 31 // dina aura rAtribhara dekhakara pIche phalavArtayoMkarake athavA tIkSNabastiyoMkarake snehakI nivRttike artha yatna karai // 31 // atiraukSyAdanAgacchanna cejADyAdidoSakRt // upekSetaiva hi tato'dhyuSitazca nizAM pibet // 32 // atirUkhepanase nahIM nikalatA huA sneha jADyaAdidoSoMko nahIM upajAtAhai taba tisa snehake nikAlanemeM yatnako nahIM karai. pIche rAtrimAtra vAsa karake vaha manuSya // 32 // prAtarnAgaradhAnyAmbhaH koSNaM kevalameva vA // anvAsayettRtIye'hni paJcame vA punazca tam // 33 // 'prabhAtameM kachuka garama kiyA jhUTha aura dhaniyAMke pAnIko athavA sUTha aura dhaniyAMse rahita aura kachuka garama pAnIko pIvai pIche tisa Atura manuSyako tIsare dina va pAMcameM dina phira anuvAsita karai // 33 // yathA vA snehapaktiH syAdato'tyulbaNamArutAn // vyAyAmanityAndIptAgnIkSAMzca prativAsaram // 34 // athavA jaba snehakA pAka hojAve taba tisa manuSyako anuvAsita karai, isI kAraNase vAyukI adhikatAvAloMko aura nityaprati kasarata karanevAloMko aura dIpta agnivAloMko aura rUkSoMko dinadinaprati anuvAsanabastise prayukta karai // 34 // For Private and Personal Use Only Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 182 ) www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir maSTAGgahRdaye iti snehaistricaturaiH snigdhe srotovizuddhaye // nirUhaM zodhanaM yuJjyAdasnigdhe snehanaM tanoH // 35 // aise pUrvokta prakAra karake tIna aura cAravAra snehoMse snigdha huye manuSyako jAnakara pIche nADI ke khAtoM kI zuddhike artha nirUharUpa zodhanako prayukta karai aura jo snigdha manuSya hove to zarIke artha snehako prayukta karai // 35 // paJcame'tha tRtIye vA divase sAdhake zubhe // madhyAhne kiJcidAvRtte prayukte valimaGgale // 36 // pazcAt anuvAsanake anaMtara sAdhaka aura zubharUpa pAMca meM athavA tIsare dinameM kachuka AcchAdita aura bali tathA maMgaloM karake saMyukta madhyAhna dupahara ke samayameM // 36 // abhyaktakheditotsRSTamalaM nAtibubhukSitam // avekSya puruSaM doSabheSajAdIni cAdarAt // 37 // abhyaMgako kiye huye aura pasIneko liyehuye aura malako tyAgehuye aura kachuka bhojana karanekI icchAvAle aise manuSyako dekhakara doSa tathA auSadhaAdiko jAnakara Adarase // 37 // vasti prakalpayedvaidya stadvidhairbahubhiH saha // kvAthayedviMzatipalaM dravyasyASTau palAni ca // 38 // bahuta se bastikarmako jAnanevAle vidvAnoMke saMga kuzala vaidya bastiko kalpita kareM aura dravya 80 tole aura mainaphala 8 tole inhoMko solahagune pAnI meM milApa karAye jaba caturthIza zeSa rahe taba tisa kAyako utArai // 38 // tataH kAthAccaturthAMzaM snehaM vAte prakalpayet // pitte svasthe ca SaSThAMzamaSTamAMzaM kaphAdhike // 39 // pIche kAthase cauthA hissA snehako vAtaroga meM prakalpita kare aura pittaja roga meM aura svastha manuSya ke artha chaThe bhAga tailako prakalpita kareM aura kaphakI adhikatAvAle rogameM AThameM bhAgase telako prakalpita karai // 39 // sarvatra cASTamaM bhAgaM kalkAdbhavati vA yathA // nAtyacchasAndratA vasteH palamAtraM guDasya ca // 40 // aura vAta, pitta, kaphase upaje rogoM meM kalkase AThamAM hissA telako prakalpita kare aura jaise bastikA svacchapanA aura ghanapanA nahIM hosakai taise kalkakI kalpanA karanI aura 4 tole bhara guDI kalpanA karanI aura nirUhakI mAtrA 96 tolebhara dravyakI hai yaha jAno // 40 // madhupadAdizeSaJca yuktyA sarvaM tadekataH // uSNAmbu kumbhIvASpeNa tasaM khajasamAhatam // 41 // For Private and Personal Use Only Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / / (183) aura isameM zahada aura namakaAdi padArtha yuktikarake milAne arthAt zahada 16 tole seMdhAnamaka 1 tolA, javAkhAra 1 tolA aise milAne aura koThIkI bhAMphoMkarake tapta aura khaja arthAt kAThakI karachIse calAyehue kachuka garama kiye pAnIko // 41 // prakSipya bastau praNayetpAyau nAtyuSNazItalam // nAtisnigdhaM navA rUkSaM nAti tIkSNaM navA mRdu // 42 // bastimeM DAlakara pIche gudAmeM prApta kareM aura na ati garama aura na ati zItala aura na ati cikanA aura na ati rUkhA aura na ati takSiNa aura na ati komala // 42 // nAtyacchasAndraM no nAtimAtraM nApaTu nAti ca // lavaNaM tadvadamlaM ca paThantyanye tu tdvidH||43|| Ara na ati svaccha aura na ati dhana aura na ati alpa aura na ati bahuta Ara na atyaMta alparUpa namakase saMyukta aura na ati namakase saMyukta aura na ati amlarUpa pAnIko bastike dvArA gudAmeM prApta karai, aise bastikarmako jAnanevAle anya vaidya kahate haiM // 43 / / mAtrAM tripalikAM kuryAtsnehamAkSikayoH pRthak // karSAdha mANimanthasya svasthe kalkapaladvayam // 44 // sneha aura zahadako pRthak pRthak bAraha bAraha tolebhara levai aura seMdhAnamaka 6 mAse aura kalka 8 tole levai // 44 // sarvadravANAM zeSANAM palAni daza kalpayet // mAkSikaM lavaNaM snehaM kalka kvAthamiti kramAt // 45 // zeSa rahe saba dravoMko 40 tolebhara lebai pIche prathama kharalameM zahadako DAla mardita karai pIche / tisameM seMdhAnamaka milAkara melita karai phira lavaNako mardita karake mizrita karai, pIche sneha, pIche kalka, pIche kvAthako kramase milAvai // 45 // Avapeta nirUhANAmeSa saMyojane vidhiH // uttAne dattamAtre tu nirUhe tanmanA bhvet|| 46 // nirUhake dravyoMko milAnekI vidhi hai aura nirUhabastiko denemeM sIdhItaraha huA manuSya nirUhake vegoMmeMhI manako lagAnevAlA hove // 46 // kRtopadhAnaH saJjAtavegazcotkaTakaH sRjet // Agatau paramaH kAlo muhUtoM mRtyave param // 47 // takiyeko dhAraNa kiyehuye prApta vegoMvAlA, utkaTa AsanameM sthita vaha manuSya vegoMko tyAga For Private and Personal Use Only Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (184) aSTAGgahRdayekare pratiAgamanameM parama kAla eka muhUrta arthAt 2 ghaDI hai aura doghaDIse uparAMta kAla mRtyuke artha kahA hai arthAt eka muhUrtameM basti na Avai to maraNAvasthA prApta hotI hai // 47 // tatrAnulomikaM snehakSArasUtrAmlakalpitam // tvaritaM snigdhatIkSNoSNaM bastimanyaM prapIDayet // 48 // jo ekamuhUrtameM nirUhakA Agamana nahIM hove to anulomako karanevAlA aura sneha, khAra, gomUtra, amlase kalpita aura snigdha takSNi uSNa aura vegase saMyukta anya vastiko prapIDita karai // 48 // vidadyAtphalavati vA svedanatrAsanAdi ca // svayameva nivRtte tu dvitIyo bastiAraSyate // 49 // athavA mainaphalakarake saMyukta vartiko athavA svedana aura trAsana Adiko karai aura vinAparizrama ke ApahI nirUhabastikI nivRtti hojAve to dUsarI basti // 49 // tRtIyo'pi caturtho'pi yAvadvA sunirUDhatA // viriktavacca yogAdInvidyAdyoge tu bhojayet // 50 // aura tisarI aura cauthI basti athavA jabataka acchItaraha nirUhapanA hove tabataka bastiyoMko detA rahai aura julAba lenevAlekI taraha yogaAdiko jAna aura nirUhake samyak yogameM bhojana karavAvai vAtake bikAra zAntakaraneko nirUhakI yojanA kI jAtIhai isase isameM rasake odana zreSTahai kyoMki virecana vamanase agnikA sthAna AcchAdita hotAhai usase agnimaMda hojAtIhai nirUha nAmika Urca bhAgameM prApta hue vinAhI doSa nikAlatAhai isase agni maMda nahIM hotI isakAraNa isameM peyAdikA krama nahIM hai // 50 // koSNena vAriNA snAnaM tanu dhanvarasaudanam // vikArA ye nirUhasya bhavaMti pracalairmalaiH // 51 // arthAt alpa garama huye pAnIsa snAna karavAke pIche patalA mAMsakA rasa aura pake huye cAvaloMko bhojana karavAvai aura pracala maloMse jo nirUhake vikAra upajate haiM // 51 // te sukhoSNAmbusiktasya yAnti bhuktavataH zamam // atha vAtAditaM bhUyaH sadya evAnuvAsayet // 52 // ve saba sukhako denevAle garama pAnIkarake snAna kiyeke aura pUrvokta bhAjanake karanese zAMta hojAte haiM pIche vAtakarake pIDitako phira zIghrahI anuvAsanabamtise prayukta karai / / 52 // samyagghInAtiyogAzca tasya syuH snehapItavat // kiJcitkAlaM sthito yazca sapuraSio nivartate // 53 // For Private and Personal Use Only Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (185) aura samyakyoga, hInayoga, atiyoga ye saba tisa anuvAsanake snehako pAnake samAna hote haiM aura jo kachuka kAlataka sthita hokara pachi viSThAkarake sahita // 53 // sAnulomAnilaH snehastatsiddhamanuvAsanam // ekaM trIn vA balAse tu snehabastIn prakalpayet // 54 // aura anulomarUpa vAyusahita vaha sneha nikase taba siddharUpa anuvAsana jAnanA, aura kaphake vikArameM eka athavA tIna snehabastiyoMko prakalpita karai // 54 // paJca vA sapta vA pitte navaikAdaza vAnile // punastato'pyayugmAMstu punarAsthApanaM ttH||55|| pittake vikArameM pAMca athavA sAta snehabastiyoMko kalpita kara aura vAyuke vikArameM nava athavA gyAraha snehabastiyoMko kalpita kare, pIche phira ayugma arthAt tAka sneha bastiyoMko devai pachi phira AmthApanabastikA devai // 55 // / kaphapittAnileSvannaM yUSakSIrarasaiH kramAt // vaatnaussdhniHkkaathstrivRtaansaindhvairyutH|| 56 // kapha, pitta, vAtake vikArameM kramase yUSa, dUdha mAMsake rasake saMga annakA bhojana devai, aura vAtanAzaka auSadhoMke kvAthase saMyukta aura nizotha tathA seMdhAnamakase yukta // 56 // vastireko'nile snigdhaH svAdvamloSNarasAnvitaH // nyagrodhAdigaNakAthau patrakAdisitAyutau // 57 // snigdha aura svAdu, amla, garama rasoMse yukta eka nirUhabasti vAtake vikArameM hita hai aura nyagrodhAdigaNake kvAthase saMyukta aura patrakAdi gaNa tathA misarIkarake samanvita / / 57 // pitte svAduhimo sAjyakSIrekSurasamAkSikau // AragvadhAdiniHkvAthavatsakAdiyutAstrayaH // 58 // svAda aura zItala aura ghRta, dUdha, IkhakA rasa, zahadake sahita do bastI pittake vikArameM hita hai aura AragvadhAdigaNakai amalatAsa kAtha aura vatsakAdi gaNake auSadhoMse saMyukta // 18 // rakSAH sakSaudragomUtrAstIkSNoSNakaTukAH kphe|| trayazca sannipAte'pi doSAn nanti yataH kramAt // 59 // aura rUkhI, zahada tathA gomUtrase saMyukta tIkSNa, garama aura kaTu tIna bastiyAM kaphake vikArameM 'hita haiM aura sannipAtameMbhI tIna bastiyAM hita haiM kyoMki kramase tInoM bastI doSoMko jiittiihaiN|||19|| For Private and Personal Use Only Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (186) aSTAGgahRdayetribhyaH paraM bastimato necchantyanye cikitskaaH|| na hi doSazcaturtho'sti punardIyeta yaM prati // 10 // isI kAraNAse tIna nirUhabastiyoMke uparAMta bastiyoMkI icchA anya vaidya nahIM karate haiM kyoMki " tIna doSoMse anya koI cauthA doSa nahIM hai, jisako jItanake artha cauthI basti dIjAvai // 60 // utklezanaM zuddhikaraM doSANAM zamanaM kramAt // tridhaivaM kalpayeistimityanye'pi pracakSate // 61 // uklezarUpa aura zuddhiko karanevAlI aura doSoM ko zAMta karanevAlI aise tIna prakArakI basti hai aise anya vaidya kahate haiM // 61 // doSauSadhAdivalataH sarvametatpramANayet // samyak nirUDhaliGgaM tu nAsambhAvya nivartayet // 62 // doSa aura auSadhaAdike balase yaha saba pramANa karaneke yogya hai aura acchItaraha nirUhabastika lakSaNavAle manuSyake artha nirUhabastikA denA ucita hai / / 62 // prAkneha ekaH paJcAnte dvAdazAsthApanAni ca // sAnvAsanAni karmaivaM bstystriNshdiiritaaH||63 // pahale eka snehabasti hai aura aMtameM pAMca snehabastiyAM haiM aura bAraha nirUha bastiyAM haiM aura bAraha anuvAsanabastiyAM haiM aise tIsa tIsa bastiyAM kahI haiM // 63 // kAlaH paJcadazaiko'tra prAk snehAnte trayastathA // SaTpaJcabastyantAratA yogo'STau bastayo'tra tu // 64 // paMdraha bastiyAM kAla kahAtI haiM arthAt eka pahalA sneha aura aMtameM tIna sneha aura chaH sneha aura pAMca bastiyoM karake aMtarita pAMca sneha aise 15 haiM aura yogasaMjJaka bastiyAM ATha haiM // 64 // trayo nirUhAH snehAzca snehAvAdyantayorubhau // snehabasti nirUhaM vA naikamevAtizIlayet // 65 // arthAt tIna nirUha aura tIna sneha arthAt anuvAsana aura AdikI tathA aMtakI snehabasti aise ATha haiM aura eka snehabastiko athavA eka nirUhabastiko atizayakarake na sevai // 65 // utklezAgnivadhau snehAnnirUhAnmaruto bhayam // tasmAnnirUDhaH snehyaH syaanniruuhyshcaanuvaasitH||66|| kyoMki atisevita karI snehabastise utkleza aura maMdAgni roga upajatA hai aura atitevita karI For Private and Personal Use Only Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAna bhASATIkAsametam / (187) nirUhabastise vAyukA bhaya upajatA hai isavAste nirUhabastiko lekara pIche anuvAsanako lekai aura pahale anuvAsanako lekara nirUhako levai // 66 // snehazodhanayuktyaivaM bastikarma tridoSajit // hrasvayA snehapAnasya mAtrayA yojitaH smH||67|| aise sneha zodhana yuktikarake bastikarma tridoSako jItatA hai aura snehapAnakI alpamAtrAkarake samAna yojita sneha // 67 // mAtrAbastiH smRtaH snehaH zIlanIyaH sadA ca sH|| bAlavRddhAdhvabhArastrIvyAyAmAsaktacintakaiH // 68 // mAtrAbasti kahAtI hai, yaha basti saba kAlameM bAlaka, vRddha aura mArgagamana, bhAra, strIsaMga, vyAyAma inhoMko sevanevAle ciMtAvAle manuSyoMko sevanI yogya hai / / 68 // vAtabhagnabalAlpAninRpezvarasukhAtmabhiH // doSaghno niSparIhAro balyaH sRSTamalaH sukhH|| 69 // aura vAtaroga, bhagnabala, maMdAgni rogoMvAloMko rAjA, dhanADhya, sukhI inako bhI yaha sevanI yogya hai yaha doSoMko nAzatI hai aura parIhArase rahita haiM balako upajAtI hai, malako racatI hai aura sukharUpa hai // 69 // basto rogeSu nArINAM yonigarbhAzayeSu ca // dvitrAsthApanazuddhebhyo vidadhyAistimuttamam // 7 // bastisthAnagatarogoMmeM aura striyoMkI yoni aura garbhAzayameM aura dobAra tIna vAra AsthApanabastikarake zuddha kiye manuSyoM ke artha uttarabastikA denA ucitahai // 70 // AturAgulamAnena tannetraM dvAdazAgulam // vRttaM gopucchavanmUlamadhyayoH kRtakarNikam // 71 // rogIke aMguloMkA pramANakarake uttaravAstikA netra 12 aMgula pramANase kahA hai paraMtu gola aura gAyakI pucchake samAna AkRtivAlA aura mUlameM tathA madhyameM banIhuI kArNakAvAlA // 71 / / siddhArthakapravezAgraM zlakSNaM hemAdisambhavam // kundAzvamArasumanaH puSpavRntopamaM dRDham // 72 // sarasake praveza hone yogya aprabhAgase saMyukta aura mahIna aura sonAAdi dhAtuse vanAhuA aura kuMda, kanera, camelIke puSpa aura vRMtake samAna AvRtivAlA dRDha netra banAnA cAhiye // 72 // tasya bastima'dulaghurmAtrA zuktirvikalpya vaa|| atha snAtAzitasyAsya snehabastividhAnataH // 73 // For Private and Personal Use Only Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (188) aSTAGgahRdayetisa netrake komala aura halakI bastiko yojita karanA aura isameM 2 tolebhara snehakI mAtrA hai athavA bala, avasthA, dehakI prakRti, Adike anusAra mAtrA kalpitakaranI, pIche pahale snAna karake sneha bAstike vidhAnase bhojana karanevAle manuSyako // 73 // RjoH sukhopaviSTasya pIThe jAnusame mRdau // hRSTe mer3he sthite cau zanaiH srotovizuddhaye // 74 // aura komalapanese sthita huA aura goDoMke samAna aura komala Asanapara sukhapUrvaka baiThe hue manuSyake AnaMdita aura stabdha aura spaSTatAse sthita liMgameM strotoMkI zuddhike artha haule // 74 // sUkSmAM zalAkAM praNayettayA zuddhe'nusevanIm // AmehanAntaM netraM ca niSkampaM gudavattataH // 75 // sUkSmarUpa zalAkAko prApta kare, pIche tisa zalAkAkarake zuddha huye liMgameM sImanako anulakSita kara liMgataka gudAkI taraha niSkaMpa netrako prApta karai yaha kArya kuzalatAse karanA cAhiye // 79 // pIDite'ntargate snehesnehbstikrmohitH|| bastInanena vidhinA dadyAt trIMzcaturo'pi vA // 76 // sthApanake anaMtara pIDitarUpa sneha jaba bhItarako praviSTa hojAve taba snahebAstikA krama hita hai, isa vidhikarake tIna athavA cAra bastiyoMko devai // 76 // anuvAsanavaccheSaM sarvamevAsya cintayet // strINAmArtavakAle tu yoniHhNAtyapAvRteH // 77 // pIche isa manuSyake anuvAsanabastike samAna sarva zeSa karma karanA cAhiye aura striyoMke ArtacakAlameM yoni apAvaraNarUpa kAraNase uttarabasti svabhAvavAle snehako grahaNa karatI hai // 77 // vidadhIta tadA tasmAdanRtAvapi cAtyaye // yonivibhraMzazUleSu yonivyApadasRgdare // 78 // tisIkAraNase ArtavakAlase rahitakAlameMbhI jo vyAdhiko utpatti hove to uttara bastiko devai arthAt yonivibhraMza, yonizUla, yonivyApad pradararoga ina rogoMmeM uttara bastiko RtukAlase rahita kAlameMbhI nizcaya uttarabastiko devai // 78 // netraM dazAGgulaM mudgapravezaM caturaMgulam // apatyamArge yojyaM syAvacaMgulaM mUtravartmani // 79 // dIrghatAkarake dazaaMgulapramANase saMyukta aura mUMgakA praveza hosakai aisA agrabhAgameM hovai aisA bastikA netra striyoMke artha hita hai yaha netra 4 aMgulapramANita strIke apatyamArgameM yojita For Private and Personal Use Only Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / . (189) karanA aura do aMgulapramANita netra strIke mUtramArgameM yojita karanA apatya mArgameM praveza karanekA yaha kAraNahai ki strI garbhagrahaNaprazavAdimeM samartha ho aura jo strI surata vyavahAra garbhake grahaNa karane ke yogyahai athavA bAla aura aprauDhAhai usake mUtra mArgameM do aMgula zalAkAzodhanako praveza karanI anyathA mAMsa kSati rogAdi hote haiM // 79 // mUtrakRcchravikAreSu bAlAnAM tvekamaMgalam // prakuzco madhyamA mAtrA bAlAnAM zuktireva tu // 8 // mUtrakRcchraAdi vikAroMmeM bAlakarUpa striyoMke eka aMgulapramANita netrako yojita kare aura striyoMke uttarabastimeM 4 tolebhara snehakI madhyama mAtrA hai aura bAlakastriyoMke uttarabasti 2 tolebhara snehakI madhyama mAtrA hai // 8 // uttAnAyAH zayAnAyAH samyak saMkocya skuuthinii|| UrdhvajAnvAstricaturAnahorAtreNa yojayet // 81 // sIdhItaraha zayana karanevAlI strIkI donoM sakthiyoMko saMkucita karake pIche tIna athavA cAra uttara bastiyoMko ekadinarAtrimeM yojita karai // 81 // bastIstrirAtramevazca snehamAtrAM vivardhayet // vyahameva ca vizramya praNidadhyAtpunasyaham // 82 // isaprakArahI tInarAtritaka bastiyoMko detA rahai, paraMtu nityaprati ardhakarSa parimita mAtrAko baDhA tA rahai pIche tInadina vizrAma karake phira tIna dina devai // 82 // pakSAdvireko vamite tataH pakSAnnirUhaNam // sadyo nirUDhazcAnvAsyaH sptraatraadvirecitH|| 83 // zuddhavamanake huye pIche 15 dinoM julAbakA lenA ucita hai aura tisase 15 dinoMmeM nirUha. bastiko lenA aura nirUhako liyehuye ganuSyako zIghrahI anuvAsanabastise yojita karai aura julAbako liye huye manuSya sAtarAtrimeM anuvAsanake yogya hotA hai / / 83 // yathA kusumbhAdiyutAttoyAdrAgaM hretpttH|| tathA dravIkRtAdehAistiniharate malAn // 84 // jaise kusuMbhaAdise yuta huye pAnIse kapaDA raMgako haratA hai, taise dravIkRta dehase basti maleko haratI hai // 84 // zAkhAgatAH koSThagatAzca rogA mordhvasarvAvayavAGgajAzca / ye santi teSAM na tu kazcidanyo vAyoH paraM janmani hetursti||85|| zAkhAgata aura koSThagata aura marmagata aura Uparale saba aMgoMmeM prApta huye roga ina saboMke upajAnemeM kAraNa vAyuse uparAMta anya koI doSa nahIM hai / 85 // For Private and Personal Use Only Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 190) aSTAGgahRdaye- : vizleSmapittAdimalAcayAnAM vikSepasaMhArakaraH sa yasmAt // tasyAtivRddhasya zamAya nAnyadastevinA bheSajamasti kiJcita // 86 // viSTA, pitta, kapha, pasInA, mUtra Adi malasaMcayoMke vikSepa aura saMhArako jisakAraNase vAyu karatA hai, tisa ati baDhehuyekI zAMtike artha bastikarmake vinA anya koI auSadha nahIM hai / / 86 / / tasmAJcikitsArddha iti pradiSTaH kRtsnA cikitsApi ca bastirekaiH // tathA nijAgantu vikArakArI raktauSadhatvena zirAvyadho'pi // 87 // tisa kAraNase doSoMkI pradhAnatAvAle vAyuke zamanarUpa kAraNase kitaneka AcAryone ciki sArtharUpa basti kahI hai aura doSoMke vikAra aura AgaMtuka vikArako karanevAle rakta ke auSadharUpa honese zirAvyadha arthAt phastakA khulhAnAbhI cikitsAkA ardhabhAga kahA hai / / 87 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtASTAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne ekonviNsho'dhyaayH|| 19 // visho'dhyaayH| athAto nasyavidhimadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara nasyavidhinAmake adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| UrdhvajatruvikAreSu vizeSAnnasyamiSyate // nAsAhiziraso dvAraM tena tadvyApya hanti tAn // 1 // Urdhvajatruke vikAra arthAt zirorogaAdimeM vizeSakarake nasya vAMchita hai kyoMki zirakA dvAra nAsAkAhai tisakarake tahA~ vyApta hokara namya tina rogoMko nAzatAhai // 1 // virecanaM bRMhaNaM ca zamanaM ca tridhApi tat // - virecanaM ziraHzUlajADyasyandagalAmaye // 2 // vaha nasya virecana 1 bRMhaNa 2 zamana 3 tIna prakArakA hai aura virecana nasya ina vakSyamANarogoMmeM hita hai zirakA zUla, jADyaroga, syaMdaroga, galaroga nAkameM DAlanekI auSadhIkA nAma nasya hai // 2 // zophagaNDakRmigranthikuSThApasmArapInase // bRMhaNaM vAtaje zUle sUryAvarte svarakSaye // 3 // sojA, galagaMDa, kRmi, prathi, kuSTha, mRgIroga panisameM aura vRMhaNa ina vakSyamANa rogoMmeM nasya hita hai, vAtajazUla,, sUryAvarta, svarakSaya // 3 // For Private and Personal Use Only Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (191) nAsAsyazoSe vAksaGge kRcchrabodhe'vabAhuke // zamanaM nIlikAvyaGgakezadoSAkSirAjiSu // 4 // nAsAzoSa, mukhazoSa, juvAnabaMdha, kRcchAnnIlana, ababAhuka, inameM denI cAhiye aura zamananasya ina vakSyamANa rogoMmeM hita hai nIlikA roga, vyaMgaroga, kezadoSa, akSirAji ina rogoMmeM zamana nasya hitahai // 4 // yathAsvaM yogikaiH snehairyathAsvaM ca prasAdhitaiH // kalkakkAthAdibhizcADhyaM madhupaTTAsavairapi // 5 // yathAyogyarUpa yogoMke yogya sarasoMke telaAdikarake aura yathAyogya miraca aura sUThaAdikarake prasAdhita arthAt saMskRta aura yathAyogya kalka, kAtha, svarasa ina Adikarake saMyukta aura . zahada. seMdhAnamaka Asabase virecananasya banatAhai // 5 // bRMhaNaM dhanvamAMsottharasAsRkkhapurairapi // zamanaM yojayetpUrvaiH kSIreNaca jalena ca // 6 // mAMsakA rasa, rakta, niryAsavizeSa, atIkSNasneha, inhoMkarake bRMhaNanasya banatA hai aura pUrvokta atIkSNa sneha, dUdha pAnIse zamananasya banatA hai // 6 // marzazca pratimarzazca dvidhA sneho'tra mAtrayA // kalkAdyairavapIDastu tIkSNairmUrddhavirecanaH // 7 // ina nasyabhedoMmeM mAtrAbhedakarake marza aura pratimarza sneha do prakArakA hai aura tIkSNarUpa kalka, kAtha svarasa Adikarake avapIDananasya banatA hai yahI zirovirecana nasya hai tIkSNa auSadhi pIsake kalkakara nicoDalevai usa rasakA nAma avaDihai / / 7 // dhmAnaM virecanazcUrNo yujyAttaM mukhavAyunA // SaDaGguladvimukhayA nADyA bheSajagarbhayA // 8 // miracaAdikarake kiye virecanarUpa cUrNako mAnanamya kahate haiM paraMtu isa cUrNako musakI vAyukarake arthAt phUtkArake dvArA yojata karai, arthAt pramANameM chaH aMguloMvAlI aura do mukhoMvAlI aura trikuTA Adi cUrNa karake bharIhuI nADIse praveza karai // 8 // sa hi bhUritaraM doSaM cUrNatvAdapakarSati // pradezinyagulIparvadvayAnmanasamuddhRtAt // 9 // aura vahI cUrNa atyaMta doSako cUrNapanese nikAsatA aura magnakarake samuddhRta kiye aMguTheke samIpaMkI aMgulIke do poruoMse // 9 // For Private and Personal Use Only Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (192) aSTAGgahRdayeyAvatpatatyasau bindurdazASTau SaT krameNa te // marzasyotkRSTamadhyonA mAtrAstA eva ca kramAt // 10 // jabataka gire tisako biMdu kahate haiM aisI daza ATha aura cha: kramase bUMdapa. ve marzasaMjJakanasyakI uttama aura madhyama hIna mAtrA kramase jAnanI // 10 // bindudvayonAH kalkAdeojayegna tu nAvanam // toyamadyagarasnehapItAnAM pAtumicchatAm // 11 // kalka svarasa AdikI ATha aura cha: aura tIna bUMda kramase uttama aura madhyama aura hIna mAtrA jAnanI aura ina vakSyamANa manuSyoMke artha nasyako prayukta na karai pAnI, madirA, viSa, snehako pInevAloMko aura pAnakaranekI icchAvAloMko nasya na de aiseko denese timirAdi doSa hote haiM 1 1 bhuktabhaktaziraHsnAtasnAtukAmastrutAsRjAm // navapInasavegAtasUtikAzvAsakAsinAm // 12 // aura bhojanako khAnevAle aura zirase nhAyehuye snAna karanekI kAmanAvAle aura raktako nikasAye huye aura naye panisavAle vegakarake pIDita sUtikA zvAsa tathA khAMsIvAle // 12 // zuddhAnAM pattabastInAM tathA nAtavadurdine // anyatrAtyayikAd vyAdheratha nasyaM prayojayet // 13 // vamana virecanase zuddha bastikarmako grahaNa karanevAle manuSyoMko aura samayase rahita durdinameM Avazyaka rogake vinA pUrvokta manuSyoMko nasyako prayukta nahIM karai arthAt Atyayika rogameM ina saboMke arthabhI nasyako prayukta karai aba jisa doSameM jisa samaya nasya dIjAya so kahatehaiM // 13 // prAtaH zleSmaNi madhyAhne pitte sAyaM nizozcale // svasthavRtte tu pUrvAhne zaratkAlavasantayoH // 14 // kaphaja rogameM prabhAtahI nasyako prayukta karai aura pittajarogameM madhyAhna samaya nasyako prayukta karai aura vAtajarogameM tIsare pahara aura sAyaMkAlako nasya prayukta karai aura svastha manuSyake artha zaradaRtu aura vasaMtaRtumeM pUrvAhna samaya nasyako prayukta karai // 14 // zIte madhyadine grISme sAyaM varSAsu saatpe|| vAtAbhibhUte zirasi himAyAmapatAnake // 15 // zItakAlameM madhyAhnake samaya nasyako prayukta kare aura grISmaRtumeM sAyaMkAlake samaya nasyako prayukta kare aura varSARtumeM dinake samaya nasyako prayukta karai aura vAtakarake abhibhUta zirameM aura hicakI, apatAnakavAta // 15 // For Private and Personal Use Only Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (193 ) janyAstambhe svarabhraMze sAyaM prAtardinedine // ekAhAntaramanyatra saptAhe ca tadAcaret // 16 // manyAstaMbha svarabhraMza ina rogoM meM dinadina prati sAyaMkAla aura prabhAtakAla nasyako prayukta karai aura pUrvokta rogoMse anya rogoM meM eka eka dinake aMtarameM sAtadinoMtaka nasyako prayukta karai // 16 // snigdhasvinnottamAGgasya prAkRtAvazyakasya ca // ... nivAtazayanasthasya jatrUcaM svedayetpunaH // 17 // pahale snigdha aura pazcAt svinna ziravAle aura zaucAdise nivRttahue aura vAtase rahita sthAnameM sthita zayyApai sthita manuSyake ghAraMvAra jatru ( galekI hasalI jo kaMdheke nikaTa hotI hai ) urdhaaMgako svedita karai // 17 // athottAna dehasya pANipAde prasArite // kiJcidunnatapAdasya kiJcinmUrddhani nAmite // 18 // taba sIdhA aura komala dehayukta hAtha tathA pairoMko pasAre huye aura kachuka unnatauroMvAle aura kachuka zirako navAye hue manuSyake // 18 // nAsApuTaM pidhAyakaM paryAyeNa niSecayet // uSNAmbutaptaM bhaiSajyaM pranADyA picunAtha vA // 19 / / nAsikAke eka puTako AcchAdita kara auSadhase niSecita kara aura nADIkarake athavA rUIke phohe karake garama pAnI meM tapta kiye auSadhako nAsApuTameM pravezitakarai // 19 // datte pAdatalaskandhahastakarNAdi mrdyet|| zanairucchidya niSThIvetpArzvayorubhayostataH // 20 // nasyako diye pazcAta pairoMke taluve, kaMdhA, hAtha, kAna Adiko mardita kare, pazcAt mardanake anaMtara haule haule uccheditakarake pazcAt donoM pasaliyoMke Azritahokara thUkane lage // 20 // AbheSajakSayAdevaM dvistriI nasyamAcaret // mUrchAyAM zItatoyena siJcetpariharaJchiraH // 21 // jabataka auSadhakA nAza hove tabataka 2 vAra athavA 3 vAra nasyako Acarita kara aura mUrcha hojAve taba zirako varja kara zItala pAnIkarake secita karai / / 21 // sneha virecanasyAnte ddyaadossaadypekssyaa|| nasyAnte vAkzataM tiSThaduttAno dhArayettataH // 22 // virecananAmaka nasyake aMtameM doSa AdikI apekSAkarake snehako devai aura nasyake aMtameM 100 mAtrA kAlataka sthita rahe pazcAt sIdhA zayana karatAhuA dhArai // 22 // For Private and Personal Use Only Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 194 ) maSTAGgahRdaye dhUmaM pItvA kavoSNAmbukavalAnkaNThazuddhaye // samyakUsnigdhe sukhocchvAsasvapnabodhAkSapATavam // 23 // pIche dhUmakA pAnakarake kachuka garama pAnIke kuloko dhArita kareM kaMThakI zuddhike artha aura jaba acchItaraha snigdha hojAve taba sukhapUrvaka ucchAsa, zayana, jAganA, iMdriyoMkI caturAI ye saba upajate haiM // 23 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir rUkSe'kSistabdhatA zoSo nAsAsye mUrdhazUnyatA // snigdhe'tikaNDurgurutAprasekArucipInasAH // 24 // jo rUkSarUpa zira hove to netroMkI stabdhatA, nAsAzoSa, mukhazoSa, zirazUnyatA ye saba upajate haiM aura atisnigdha zira hove taba khAja, bhArIpana, praseka, aruci, pInasa roga upajate haiM // 24 // suvirikte'kSilaghutAsvaravaRvizuddhayaH // durvirita godrekaH kSAmatAtivirecite // 25 // aura acchI taraha virecana se zuddhazira hove to netroMkA halakApanA, svara aura mukhakI zuddhi upajatI hai aura burItaraha virikta huye zirameM rogoM kI adhikatA upajatI hai aura ativirocata zira hotre to zarIrameM kRzapanA upajatA hai // 25 // pratimarzaH kSatakSAmabAlavRddhasukhAtmasu // prayojyo'kAlavarSe'pi na tviSTo duSTapInase // 26 // kSata, kSAma, bAlaka, vRddha, mukhI, ina manuSyoM meM aura akAlavarSaNa meM pratimarza nasyako prayukta karanA aura duSTapanisa rogameM pratimarza nasya vAMchita nahIM hai // 26 // madyapIte'calazrotre kRmidUSitamUrddhani // utkRSTotkuSTadoSe ca hInamAtratayA hi saH // 27 // madirAko pIye huye aura rukehuye kAnoM ke mArgoMvAle manuSya ke aura kRmikarake dUSita mastakavAle manuSya ke aura baDhA huA tathA calAyamAna doSatrAle manuSya ke hIna mAtrAkarake saMyukta nasyako prayukta karai // 27 // nizAharbhuktavAntAhaH svapnAdhvazramaretasAm // ziro'bhyaJjanagaNDUSaprakhAvAJjanavarcasAm // 28 // rAtri, dina, bhukta, vAMta, dinakA zayana, mArgagamana, parizrama maithuna, zirakA abhyaMga, kule, prasrAva, aMjana, varcas, // 28 // dantakASTasya hAsasya yojyo'nte'sau dvibindukaH // paJcasu srotasAM zuddhiH klamanAzastriSu kramAt // 29 // For Private and Personal Use Only Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / . (195) daMtakASTha, hAsa inhoMke aMtameM dobiMduvAlA pratimarza nAmaka nasya prayukta karanA yogya hai aura rAtrise lagAyata dinake zayanataka jo pAMca kAla haiM inhoMmeM pratimarza nasya diyAjAvai to srotoMkI zuddhi hotI hai aura mArgagamana, parizrama, maithunake antameM jo pratimarza nasya diyA jAve to zramakA nAza ho jAtA hai // 29 // dRgbalaM paJcasu tato dantadADhaya mrucchmH|| na nasyamUnasaptAbde nAtItAzItivatsare // 30 // aura zirobhyaMga Adi pAMcoMke antameM jo pratimarza nasya diyA jAvai to dRSTimeM bala upajatAhai aura dantakASTha aura hAsake antameM jo pratimarza nasya diyA jAvai to daMtoMkI dRr3hatA aura vAyukI zAMti hotI hai. aura sAtavarSase kamaAyuvAle manuSyake artha nasyako nahIM devai, aura assI varSakI Ayuse pare nasyako na prayukta karai // 30 // . na conASTAdaze dhUmaH kavalo nonapaJcame // na zuddhirUnadazame na cAtikrAntasaptatau // 31 // aThAraha varSakI avasthAse pahale dhUmako prayukta na karai aura pAMcavarSakIavasthAse pahale kavalako dhAraNa na karai aura dazavarSakI avasthAse pahale aura sattaravarSakI avasthAse pare vamana aura virecana ko prayukta karai nahIM // 31 // AjanmamaraNaM zastaH pratimarzastu bastivat // marzavacca guNAnkuryAtsa hi nityopasevanAt // 32 // janmamaraNakI avadhiko karake bastikarmakI taraha pratimarza nasya hita hai aura nityaprati sevita kiyA pratimarzanasya mazanasyakI taraha guNoMko karatA hai // 32 // na cAtra yantraNA nApi vyApadbhayo marzavadbhayam // tailameva ca nasyArtha nityAbhyAsena zasyate // 33 // isa pratimarzameM garama pAnI AdikA upacAra Adi yaMtraNA nahIM hai aura netrastabdhatA, zoSa Adi vyApadoMse bhayabhI mazakI taraha nahIM hai aura nasyameM nityaprati abhyAsakarake tela prazasta hai // 33 // zirasaH zleSmadhAmatvAtsnehAH svasthasya netare // AzukRccirakAritvaM guNotkarSApakRSTatA // 34 // . zirako kaphakA sthAnavAlA honese svastha manuSyako snehahI zreSTha hai, aura koI nahIM aura marza zIghrakArI hai aura pratimarza cirakArI hai. aura guNoMke utkarSapanese yukta marza hai aura guNoMkI apakR . STatAse saMyukta pratimarza hai // 34 // For Private and Personal Use Only Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (196) aSTAGgahRdayemarze ca pratimarze ca vizeSo na bhvedydi|| ko marza saparIhAraM sApadaM ca bhjetttH||35|| jo marzameM aura pratimarzameM vizeSatA nahIM hove to parIhAra aura Apadakarake sahita marzako kona sevai // 35 // acchapAnavikArAkhyau kuttiivaataatpsthitii|| anvAsamAtrAvastI ca tadvadeva ca nirdizet // 36 // acchapAna sneha zIghrakArI aura guNotkarSavAlA hai aura vikArAkhya sneha cirakArI aura guNoMkI apakRSTatAvAlA hai aura kuTI praveza sthiti karake jo rasAyana upayukta kiyA jAtA hai aura jo vAta tathA ghAma Adike parIhArase saMyukta sthiti karake rasAyana prayukta kiyA jAtA hai, tathA anuvAsana basti aura mAtrA basti jo haiM ye saba AzukArI AdiguNoM karake saMyukta kramase jAnane // 36 // jIvaMtIjaladevadArujaladatvaksevyagopIhimaM daaruutvngmdhukplvaaguruvraapunnddraahvbilvotplm|| dhAvanyau surabhiH sthire kRmiharaM patraM truTi reNukaM kiJjalkaM kamalAhvayaM zataguNe divye'mbhAsi kvaathyet||37|| jIvantI, nevAlA, devadAra, nAgaramothA, dAlacInI, kAlAvAlA, sArivA, candana, dAruhaladI kI chAla, mulahaTI, gopAladamanI, agara, triphalA, pauMDA, velagirI, kamala, kaMTakArikA, mahoMTikA, sallukI, zAlaparNI, pRzniparNI, vAyaviDaMga, tejapAta, ilAyacI, reNukIja, kamalakezara ina saboMkI samAna tela lenA pIche ina saboMko zata 100 guNe divya pAnImeM kathita kareM // 37 // tailAdrasaM dazaguNaM parizeSya tena tailaM pacacca salilena dazaiva vaaraan|| pAke kSipecca dazame samamAjadugdhaM nasyaM mahAguNamuzantyaNutailametat38 ___ jabataka telase dazaguNA rasa rahe, pIche tisa kAtha karake telako dazavAra pakAve aura dazameM pAkameM telake samAna bakarIkA dUdha milavAvai pIche phira pakAvai aise yaha aNu tela banatA hai isakA nasya atyaMta guNoMko detA hai // 38 // ghnonntprsnntvkskNdhgriivaasyvksssH|| dRDhendriyAstvapalitA bhaveyurnasyazAlinaH // 39 // _ nasyake abhyAsa karanese ghana unnata aura prasannarUpa tvacA, kaMdhA, grIvA, mukha, chAtIvAle tathA dRDha iMdriya hotehaiM aura palita arthAt kezoMkI zvetatAjAtI rahatIhai // 39 // iti berInivAsivaidyapaNDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne viNsho'dhyaayH|| 20 // For Private and Personal Use Only Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / ekaviMzatitamo'dhyAyaH / 000-- Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only athAto dhUmapAnavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara dhUmapAnavidhinAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / janUrdhvaM kaphavAtotthavikArANAmajanmane // ucchedAya ca jAtAnAM pibeddhamaM sadAtmavAn // 1 // hita aura ahitako jAnanevAlA manuSya jatruse Upara kapha aura vAtase upaje vikAroM kI utpatti na honeke artha aura utpanna huye tina vikAroMkI zAMti ke artha dhUmako pAnakarai // 1 // snigdho madhyaH sa tIkSNazca vAte vAtakaphe kaphe // yojyo na raktapittArtiviriktodaramehiSu // 2 // cAta, vAtakapha, kapha inhoMmeM kramase snigdha, tIkSNa, dhUmA prayukta karanA yogya hai aura raktapittase pIDita, virikta, udararogI aura pramehI || 2 || timirordhvAnilAdhmAnarohiNIdattavastiSu matsyamadyadadhikSIrakSaudrasnehaviSAziSu // 3 // // timira, UrdhvavAta, AdhmAna, rohiNIroga ina rogoMvAle aura bastiko liyehuye aura machalI madirA, dahI, dUdha, zahada, sneha, viSako khAnevAle manuSyoMke artha // 3 // zirasyabhihate pANDuroge jAgarite nizi // raktapittAndhyavAdhiryatRNmUrcchAmadamohakRt // 4 // zirakI coTameM pAMDurogameM aura rAtribharake jAganemeM dhUmako prayukta na kare / raktapitta, AMdhyaroga, badhirapanA, tRSA, mUrcchA, mada, moha inarogoMko akAlameM kiyA dhUmapAna karatA hai // 4 // dhUmo'kAle'tipIto vA tatra zIto vidhirhitaH // kSutajRmbhitaviNmUtrastrIsevAzastrakarmaNAm // 5 // akAlameM vA atyaMta pAna kiyA dhUma pUrvokta roga karatA hai tahAM zItalavidhikA karanA hita hai aura chIMka, jaMbhAI, triSThA aura mUtrakA tyAga, maithuna, zastrakarma, // 5 // hAsasya dantakASThasya dhUmamante pivenmRdum // kAleSveSu nizAhAranAvanAnte ca madhyamam // 6 // hAsa, dataunake aMta meM komala dhUmeko pIvai, aura inhI kAloMmeM rAtrikA bhojana aura nasyake aMta meM madhyamarUpa dhUmako pIvai // 6 // ( 197 ) * Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ...(198) aSTAGgahRdayenidrAnasyAJjanasnAnacchArdatAnte virecanam // bastinetrasamadravyaM trikozaM kArayedRju // 7 // nIMda, nasya, aMjana, snAna chardike aMtameM virecanasaMjJaka dhUmeko pIvai, aura bastikA netrake samAna dravya sevana huA aura tIna poruoMse saMyukta aura TeDhApanase rahita // 7 // mUlAgre'GguSThakolAsthipravezaM dhUmanetrakam // tIkSNasnehanamadhyeSu trINi catvAri paJca ca // 8 // aura mUlameM tathA agrabhAgameM kramase aMguThA aura berakI guTalI praveza karasakai aisA dhUmeko grahaNa karanekA netra honA cAhiye aura tIkSNa snehana, madhya ina dhUmoM meM kramase // 8 // agulAnAM kramAtpAtuH pramANenASTakAni tat // RjUpaviSTastaccetA vivRtAsyastriparyayam // 9 // pAna karanevAle manuSyake aMguloM ke pramANakarake 24 aMgula, aura 32 aMgula aura 40 aMgula dIrghatA honI cAhiye, aura spaSTa taraha baiThAhuA aura dhUmapAnameM cittako lagAye mukhaphailAye hue manuSya AkSepa, visarga, Avapana, tIna paryAyoMkarake // 9 // pidhAya cchidramekaikaM dhUmaM nAsikayA pivet // . prAk pibennAsayokliSTe doSe ghANazirogate // 10 // arthAt eka chidrako Dhakakara dhUmeko nAsikAkarake pAvai aura dUsare chidrase nikAlade aise tIna vAra kare aura nAsikA tathA zirameM prApta huA aura svasthAnase calita dopameM pahalehI nAsikAkarake dhUmeko pIvai // 10 // utklezanArthaM vakreNa viparItaM tu knntthge|| mukhenaiva vamechUmaM nAsayA dRgvighAtakRt // 11 // aura jo calAyamAna doSa nahIM hove to utklezanake artha pahale mukhakarake aura pIche nAsikA karake pAna kare aura kaMTharodhadopakA uklezanake artha dhUmeko pahale nAsikAkarake aura pIche mukhake dvArA pIvai aura nAsikAkarake tathA mukhakarake pAna kiye dhUmeko mukhakarake nikAsai kyoMki nAsikAke dvArA nikAsAhuA dhUmA dRSTike vighAtako karatA hai / / 11 // AkSepamokSaiH pAtavyo dhUmastu tristribhistribhiH|| ahnaH pibetsakRtsnigdhaM dvirmadhyaM zodhanaM param // 12 // AkSepa arthAt grahaNa karanA aura mokSa arthAt tyAganA inhoMkarake tIna tInavAra dhUmA pInako yogya hai aura dinameM snigdharUpa dhUmeko ekavAra pIvai aura madhyama dhUmeko dovAra pAvai aura zodhana saMjJaka dhUmeko 3 vAra athavA 4 vAra pIvai // 12 // For Private and Personal Use Only Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / trizcaturvA mRdau tatra drvyaannygurugugguluH|| mustasthauNayazailayana ladozIrabAlakam // 13 // tina dhUmoM meM jo komala dhUmA hai tisameM agara, gUgala, nAgaramothA, gaThonA, zilAjita, jaTA - mAMsI, khasa, netravAlA, // 13 // varAGgakauntI madhukabilvamajjailavAlukam // zrIveSTakaM sarjaraso dhyAmakaM madanaM plavam // 14 // ( 199 ) triphalA, kUTa, reNukA, mulahaTI, velagirIkI majjA, elavA, zrIveSTaka, dhUpa. rAla, rohiSatRNa, mainaphala, gopAladamanI // 14 // zallakI kuGkumaM mASA yavAH kundurakaM tilAH // snehaH phalAnAM sArANA medomajjAvasAghRtam // 15 // zallakI, kesara, uDada, jatra, sAlaIvRkSa, tila, nAlikera AdikA sneha aura saira Adi sAroM ko sneha aura meda, majjA vasA, ghRta ye dravya milAye jAte haiM // 15 // zamane zallakI lAkSA pRthvIkA kamalotpalam // nyagrodhodumbarA zvatthalakSarobhratvacaH sitA // 16 // zamanarUpa dhUmeMmeM zalakI, lAkha, saphedasAMThI, kamala, kumodanI aura vaTa; gUlara, pIpalavRkSa, pilapana, lodha inhoMkI chAla, misarI // 16 // yaSTImadhuH suvarNatvaka padmakaM raktayaSTikA // gandhAzcAkuSThatagarAstIkSNe jyotiSmatI nizA // 17 // mulahaTI, kacanArakI chAla, padmAka, majITha aura kUTa tathA agarakara ke varjita satra gaMdhadravya ye saba milAye jAte haiM aura tIkSNa dhUmemeM mAlakAMgunI, haldI // 17 // For Private and Personal Use Only dazamUlamanohvAlaM lAkSA zvetA phalatrayam // gandhadravyANi tIkSNAni gaNo mUrdhavirecanaH // 18 // dazamUla, manazila, haratAla, lAkha, zvetakinhI, triphalA, takSNirUpa gaMdhadravya ye saba dravya milAye jAte haiM aura zodhana AdigaNa zirako virocita karatA hai / / 18 // jale sthitAmahorAtramiSIkAM dvAdazAGgulAm // piSTairdhUmauSadhairevaM paJcakRtvaH pralepayet // 19 // dina aura rAtribhara pAnI meM sthita aura bArahaaMgulapramANase saMyukta aise darbhake mUlako dhUmokta auSadhAkarake pAMcavAra pralepita kare // 19 // Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (200) ... aSTAGgahRdayevartiraguSThavatsthUlA yavamadhyA yathA bhavet // chAyAzuSkAM vigarbhA tAM snehAbhyaktAM yathAyatham // 20 // pIche aMguTekItaraha sthUla aura madhyabhAgakarake javake samAna battIko chAyAmeM sukhAke aura tisadarbhake mUlako nikAsa yathAyogya tisa battIko snehase AI karai // 20 // dhUmanetrApitAM pAtumagnipluSTAM pryojyet|| zarAvasampuTacchidre nADI nyasya dazAGgulAm // aSTAGgulAM vA vaktraNa kAsavAndhUmamApibet // 21 // use agnise prajvalita kara, aura dhUe~kI nalIke aMgUThe pramANa chidrameM arpita kara battIko . pAna karaneke artha prayukta karai aura zakorAke saMpuTayugmake chidrameM dazaaMgulapramANavAlI athavA ATha aMgula pramANavAlI nalIko sthApitakara khAMsIvAlA mukhase dhUma pAnakarai / / 21 // kAsaH zvAsaH pInaso visvaratvaM pUtirgandhaH pAMDutA keshdossH|| karNAsyAkSitrAvakaNDurtijADhyaM tandrA himA dhUmapaM na spRshnti||22|| kAsa zvAsa pInasa svarahInatA pUtigandha pANDutA kezadoSa karNa mukha netratrAva khujalI jaDatA tandrA hicakI dhUmapAna karanevAleko nahIM hote // 22 // iti berInivAsivaidyapaNDitaravidattazAstrikRtASTAMgahRdayasaMhitAbhASATakiAyAM sUtrasthAne ekaviMzo'dhyAyaH // 21 // dvAviMzatitamo'dhyAyaH / athAto gaNDUSAdividhimadhyAya vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara gaNDUSAdividhinAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| catuSprakAro gaNDUSaH snigdhaH zamanazodhanau // ropaNazca trayastatra triSu yojyAzcalAdiSu // 1 // gaMDUSa arthAt kule snigdha, zamana, zodhana, ropaNa ina bhedoM karake 4 prakArake haiM tinhoMmeM Adike tIna kramase vAta, pitta, kapha inhoMmeM prayukta karaneyogya haiM // 1 // antyo vraNanaH snigdho'tra svAdvamlapaTusAdhitaiH // snehaiH saMzamanastiktakaSAyamadhurauSadhaiH // 2 // . aura aMtakA ropaNasaMjJaka gaMDUSa vraNako nAzatA hai aura svAdu, amla, namaka dravyoMke sAdhita snehoMkarake snigdhAMDUpa banatA hai aura tikta,kapAya,madhura,auSadhoMkarake saMzamanagaMDUSa banatA hai // 2 // For Private and Personal Use Only Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (201) zodhanastiktakasamlapaTUSNai ropaNaH punH||, kaSAyatiktakaistatra snehaH kSIraM madhUdakam // 3 // tikta, kaTu, amla, namaka, uSNa auSadhoMkarake zodhanagaMDUpa banatA hai aura kaSAya tathA tikta auSadhoMkarake ropaNagaMDUSa banatAhai, tina gaDUpoMmeM sneha, dUdha, zahada, pAnI // 3 // zuktaM mayaM raso mUtraM dhAnyAmlaM ca yathAyatham // kalkairyuktaM vipakaM vA yathAsparza prayojayet // 4 // zukta, madirA, rasa, gomUtra, kAMjI inhoMko kalka Adise yukta athavA vipaka huyeko yathAsparzake yogya prayukta karai // 4 // dantaharSe dantacAle mukharoge ca vAtike // sukhoSNamatha vA zItaM tilakalkodakaM hitam // 5 // daMtaharSa, daMtacAla, mukharoga, vAtajaroga inhoMmeM kachuka garama athavA zItala tiloMke kalkakA rAnI hita hai // 5 // gaNDUSadhAraNe nityaM tailaM mAMsaraso'tha vA // USAdAhAnvite pAke kSate vAgantusambhave // 6 // gaMDUSako dhAranemeM nityaprati tela athavA mAMsakA rasa hita hai aura USA tathA dAhase anvita pAkameM tathA AgaMtusaMjJaka kSatameM // 6 // viSakSArAgnidagdhe ca sarpirdhAeM payo'tha vA // vaizayaM janayatyAsye sandadhAti mukhavaNAn // 7 // aura viSameM aura khAra tathA agnikarake dagdhameM ghRta athavA dUdha hita aura mukhameM vizadapaneko upajAtA hai aura mukhake vraNoMko acchA karatA hai // 7 // dAhatRSNAprazamanaM madhugaMDUSadhAraNam // dhAnyAmlamAsyavarasyamaladaurgandhyanAzanam // 8 // ' dAha aura tRSAko zAMta karatA hai ye zahadake gaMDUSadhAraNake guNa haiM aura kAMjIke gaMDUSase mukhakI virasatA, mala, durgadhapanekA nAzahotA hai // 8 // tadevAlavaNaM zItaM mukhazoSaharaM param // Azu kSIrAmbugaNDUSo bhinatti zleSmaNazcayam // 9 // aura namakakarake rahita kAMjI zItala hai, aura atizayakarake mukhake zoSako haratI hai aura sajjIAdike khArake pAnIse dhAraNa kiyA gaMDUSa tatkAla kaphake saMcayako bhedana karatA haiM // 9 // For Private and Personal Use Only Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (202) aSTAGgahRdayesukhoSNodakagaNDUSairjAyate vaktralAghavam // nivAte sAtape svinnamRditaskandhakandharaH // 10 // kachuka garama kiye pAnIke gaMDUSoMkarake mukhakA halakApana upajatAhai, aura vAtase rahita aura ghAmase sahita sthAnameM svina aura mRdita kaMdhA aura prIvAvAlA manuSya // 10 // gaNDUSamapiban kiJcidunnatAsyo vidhArayet // kaphapUrNAsyatA yAvatssravadghANAkSatAtha vA // asaJcAryo mukhe pUrNe gaNDUSaH kavalo'nyathA // // 11 // gaMDUpako nahIM pAna karatAhuA aura kucheka unnatamukha manuSya gaMDUpako dhArai, aura jabataka kaphase pUrNa mukhakA bhAva hove athavA jabataka jhiratAhuA nAsikA aura netrakA bhAva hove aura pArrata huye mukhameM jo saMcarita nahIM hosake vaha gaMDUSa arthAt kullA kahAtA hai isase viparIta ho vaha kavala kahAtA hai // 11 // manyAziraHkarNamukhAkSirogAH prasekakaNThAmayavaktrazoSAH // hRllAsatandrArucipInasAzca sAdhyA vizeSAtkavalagraheNa // 12 // . manyAroga, ziroroga, karNaroga, mukharoga, netraroga, praseka, kaMTharoga, mukhazoSa, halAsa, taMdrA, aruci, pInasa ye saba roga vizeSakarake kavala arthAt prAsako dhAraNa karanese sAdhya hote haiN||12|| kalko rasakriyA cUrNastrividhaM pratisAraNam // yuddhyAttatkapharogeSu gaNDUSavihitauSadhaiH // 13 // kalka, rasakriyA, cUrNa ina bhedoMkarake pratisAraNa 3 prakArakA hai vaha pratisAraNa gaMDUpameM kahehuye auSadhoMke saMga kaphaja rogoMmeM prayukta kiyA jAtA hai pratisAraNakA artha ( maMjana ) hai // 13 // mukhAlepastridhA doSaviSahA varNakRcca sH|| uSNo vAtakaphe zastaH shessessvtyrthshiitlH||14|| doSanAzaka. viSanAzaka, varNakAraka ina bhedoMkarake mukhakA Alepa tInaprakArakA hai aura vaha mukhakA Alepa vAtakaphameM uSNarUpa kiyA hita hai aura pittameM tathA vAyuke atizayameM atyaMta zotalarUpa mukhakA Alepa hita hai // 14 // triprmaannshcturbhaagtribhaagaardhaaddulonntiH|| azuSkasya sthitistasya zuSko dUSayaticchavim // 15 // aura vaha tInaprakArakA Alepa cauthA bhAga, tisarA bhAga AdhA bhAga aise aMguloMkI unnatise kramakarake jAnanA uMgalIse dAMta aura jihvAmeM maMjana TagAvai aura zuSkapanese varjita AlepakI sthiti vAMchita hai kyoMki zuSkahuA lepa mukhakI tvacAko dUpitakaratA hai // 15 // For Private and Personal Use Only Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (203) tamAIyitvApanayettadante'bhyaGgamAcaret // vivrjyedivaasvpnbhaassyaagnyaatpshukkrudhH||16|| - isavAste tisa lepako gIlAkarake dUra kare aura tisake aMtameM abhyaMgako Acarita karai aura mukhapai lepa karanevAlA manuSya dinakAzayana, atibolanA, agni, ghAma, zoka krodhako tyaage||16|| na yojyaH pAnase'jIrNe dattanasye hanugrahe // arocake jAgarite sa ca hanti suyojitaH // 17 // pInasa, ajIrNa, nasyako diye pazcAt hanugraha, arocaka; jAganA inhoMmeM mukhake Alepako prayukta na karai aura acchItaraha yojita kiyA mukhalepa // 17 // akAlapalitavyaGgavalItimiranIlikAH // kolamajjAvRSAnmUlaM zAvaraM gaurasarSapAH // 18 // akAlameM sapheda bAloMke hojAneko aura vyaMga, valI, timira, nIlikAko nAzatA hai aura barakI majjA, bA~sAkI jaDa, lodha, sapheda sarasoMkA lepa // 18 // siMhImUlaM tilAH kRSNA dArUtvaG nistuSA yvaaH|| darbhamUlahimozIrazirISamizitaNDulAH // 19 // kaTehalIkI jaDa, kAle tila, dAruhaladIkI chAla tuSakarake rahita java inhoMkA lepa aura DAbhakI jaDa, caMdana, khasa basa, zirasa, soMpha cAvala inhoMkA lepa // 19 // kumudotpalakahnAradUrvAmadhukacandanam // kAlIyakatilozIramAMsItagarapadmakam // 20 // kumodanI, kamala, zvetakamala, dUba, mulahaThI, caMdanakA lepa aura pItacaMdana, tila, khasa, jaTAmAMsI, tagara, padmAkakA lepa // 20 // __ tAlIsagundrApuNDrAhvayaSTIkAzanatAguruM // ityarddhAoMditA lepA hemantAdiSu SaT smRtaaH||21|| tAlIsa, guMdrA, pauMDA, mulahaTI, kAMza, tagara, agarakA lepa aise ye Adhe AdhezlokameM kahe chahoM lepa kramase hemaMta Adi RtuoMmeM hita kahe haiM // 21 // mukhAlepanazIlAnAM dRDhaM bhavati darzanam // vadanaM cAparimlAnaM zlakSNaM tAmarasopamam // 22 // * mukhake lepako abhyAsa karanevAle manuSyoMke netra dRDha hojAte haiM aura praphullitakI taraha aura komala aura kamalake samAna upamAvAlA mukha hojAtA hai // 22 // For Private and Personal Use Only Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 204 ) aSTAGgahRdaye abhyaGgasekapicavo bastizceti caturvidham // mUrdhatailaM bahuguNaM tadvidyAduttarottaram // 23 // abhyaMga, seka, picu arthAt telaAdimeM bhigoyA huA rUIkA phohA basti ina bhedoMkara ke zirakA tela 4 prakArakA hai aura ina cAroMmeM uttarottara kramakarake balavAn jAnanA jaise abhyaMgase 9 seMka aura seMkase picu // 23 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tatrAbhyaGgaH prayoktavyo raukSyakaMDamalAdiSu // arUMSikAzirastoda dAhapAkavraNeSu tu // 24 // tinhoMmeMse rUkhApana, khAja, malaAdiroga meM abhyaMgako yojita kare aura arUSikA nasI zirakA toda, dAha, pAka vraNameM pariSekako prayukta karai // 24 // pariSekaH picuH kezazAtasphuTanadhUpane // netrastambhe ca bastistu prasuptyarditajAgare // 25 // kezoMko dUra karanA, sphuTana, dhUpana inhoMmeM aura netrake staMbhameM picu ruI ke phoyAko prayukta kare aura prasupta, ardita, vAta, jAganA inhoMmeM // 25 // nAsAsyazoSe timire ziroroge ca dAruNe // vidhistasya niSaNNasya pIThe jAnusame mRdau // 26 // aura nAsAzoSa, mukhazoSa timira, dAruNarUpa zirAroga inhoMmeM bastiko prayukta kare tisa zirovastike vidhAnako kahate haiM ki goDoMke samAna aura komalarUpa pITake balase baiThA huA || 26 || zuddha svinnadehasya dinAMte gavyamAhiSam // dvAdazAGgulavistIrNaM carmapahaM ziraH samam // 27 // aura mana Adikara ke zuddha aura svedakarake svedita manuSyake dinake aMtameM bAraha aMgula vistAra se saMyukta aura zirake samAna aura gAyakA athavA bhaiMsake carmapaTTako // 27 // AkarNabandhanasthAnaM lalATe vastraveSTite // cailaveNikayA baddhA mASakalkena lepayet // 28 // kAnoMtaka bA~dhakara arthAt vastrakarake veSTita mAthe vastrakI veNIka ke acchI taraha vAMca pIche uDadoM ke kalkakarake lepita karai // 28 // tato yathAvyAdhi zrutaM snehaM koSNaM niSecayet // UrdhvaM kezabhuvo yAvad dvyaGgulaM dhArayecca tam // 29 // pIche rogake anusAra paka aura kachuka garama snehako kezoM kI bhUmike Upara jahAM taka 2 - aMgulaparimita ho tahAMtaka niSecita karai pachei tisa snehako // 29 // For Private and Personal Use Only Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsamatam / (205) AvaktranAsikokledAdazASTau SaT calAdiSu // mAtrAsahasrANya'ruje tvekaM skandhAdi mardayet // 30 // jabataka mukha aura nAsikAkA jhirAva hove tabataka dhAritarahai aura vAtajarogameM dazahajAra mAtrAkAlataka dhAra aura pittajarogameM AThahajAra mAtrAkAlataka dhArai aura kaphajarogameM chaha hajAra mAtrAkAlataka dhArai aura rogarahita manuSyake eka hajAra mAtrAkAlataka dhArai // 30 // muktasnehasya paramaM saptAhaM tasya sevanam // dhArayetpUraNaM karNe karNamUlaM vimardayan // 31 // pIche bastiko dUra karake tisa manuSyake kaMdhA, zira, grIvA, Adiko mardita karai aura tisa snehabastikA sevana karaneko parama kAla sAta dinoMtaka hai aura karNake mUlako vizeSakarake mardita karatAhuA manuSya karNapUraNako dhArai // 31 // rujaH syAnmArdavaM yAvanmAtrAzatamavedane // yAvatparyeti hastAgraM dakSiNaM jAnumaNDalam // nimeSonmeSakAlena samaM mAtrA tu sA smRtA // 32 // . jabataka pIDAkA komalapanA hove aura pIDArahita manuSya karNapUraNako 100 mAtrAkAlataka dhArai aura dAhine hAthakA agrabhAga jabataka jAnumaMDala arthAt goDAke maMDalako chue aura lauTe athavA jitane kAlameM netra micate aura khulate haiM arthAt eka palaka lagatA hai utane samayatakakA nAma mAtrA hai athavA apane ghoTeke cAroMtarpha sparza hoya isaprakAra hAthako pherakara cuTakI bajAve itane kAlakI eka mAtrA hai|| 32 // kacasadanasitatvapiJjaratvaM parisphuTanaM shirsHsmiirrogaan|| jayati janayatIndriyaprasAda svarahanumUrddhabalaM ca mUrddhatailam // 33 // zirameM diyA tela bAloMkI zithilatA, bAloMkI saphedAI, bAloMkA piMjarapanA, zirakA parisphu. Tana; vAtarogako jItatA hai aura netraAdi iMdriyoM meM prasannatAko aura svara, DhoDI, zirameM balako upajAtA hai // 33 // iti berInivAsivaidyapIDataravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // - tryoviNsho'dhyaayH| -oceroorathAta AzcotanAJjanavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara AzcotanAJjanavidhinAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| sarveSAmakSirogANAmAdAvAzcotanaM hitam // ruktodakaNDagharSA(dAharoganibarhaNam // 1 // For Private and Personal Use Only Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 206) aSTAGgahRdaye. saba prakArake netrarogoMko AdimeM Azcotana arthAt pariSeka hita hai / kyoMki yaha Azcotana rakta, pAnI. khAja, gharSaNa, AMzU, dAhako nivArita karatA hai // 1 // uSNaM vAte kaphe koSNaM tacchItaM rktpittyoH|| nivAtasthasya vAmena pANinonmIlya locanam // 2 // vAtameM garama aura kaphameM kachuka garama rakta aura pittameM zItala aise seMka kare aura vAtarahita sthAnameM sthita huye manuSyake vAmeM hAthakarake netrako khola // 2 // zuktyA pralambayAnyena picuvA kanInike // daza dvAdaza vA bindun vyaGgalAdavasecayet // 3 // pIche dAhine hAthakarake sIpI, tUMbI, picuvati inhoMke dvArA, daza athavA bAraha buMdoMko netrameM do aMgula pramANataka avasacita kare // 3 // tataH pramRjya mRdunA cailena kphvaatyoH|| - anyena koSNapAnIyaplutena svedayenmRdu // 4 // pIche komala kapaDe karake zodhe aura kaphavAtameM kachuka garama pAnIse bhigoyehuye vastrakarake komala pasInA devai|| 4 // atyuSNatIkSNaM rugrAganAzAyAkSisecanam // atizItaM tu kurute nistodstmbhvednaaH||5|| atyaMta garama tIkSNa seMka pIDA, rAga, dRSTike nAzake artha kahA hai aura atyaMta zItala seMka sUIke camakakI taraha pIDA, staMbha, zUlako karatA hai // 5 // kaSAyavartmatAM gharSa kRcchrAdunmeSaNaM bahu // vikAravRddhimatyalpaM saMrambhamapArasrutam // 6 // atyaMta kiyA seka netrake mArgokA ApasameM milApa, gharSaNa, kaSTakarake netrakA khulanA inhoMko karatA hai aura atyaMta alpa kiyA seMka vikArakI vRddhi, netrasecana netrake kSobhako karatA hai // 6 // gatvA sandhiziroghANamukhasrotAMsi bheSajam // UrdhvagAnnayane nyastamapavarttayate malAn // 7 // netrameM prApta kiyA auSadha netrakI saMdhike saMbaMdhI srota, zirake saMbaMdhI srota mukhake saMbaMdhI strota inhoMmeM gamana karake pIche Urdhvagata maloMko dUra karatA hai // 7 // athAJjanaM zuddhatanornetramAtrAzraye male // pakvaliGge'lpazophAtikaNDUpaicchilyalakSite // 8 // zuddhazarIravAle manuSyake netrakI mAtrAmeM Azrita aura pakka huye cihnose saMyukta aura alpa zojA, atikhAja, picchalapanA, inhoMkarake lakSita malameM // 8 // For Private and Personal Use Only Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (27) mandagharSAzruroge'kSiNa prayojyaM ghanadRSike // Arte pittakaphAsRgbhiArutena vizeSataH // 9 // maMdagharSaNa aura maMda azru rogoMse saMyukta aura ghanI DIDha arthAt netrake malase saMyukta netrameM aura pitta, kapha, rakta, vAyu karake pIDita rogIke vizeSa karake aMjanako prayukta karanA ucita hai // 9 // lekhanaM ropaNaM dRSTiprasAdanamiti tridhA // aJjanaM lekhanaM tatra kaSAyAmlapaTUSaNaiH // 10 // lekhana, ropaNa, dRSTiprasAdana ina bhedoMkarake aMjana tIna prakArakA hai tinhoMmeM kasaile, amla, salone, miracaAdi USaNa auSadhoMkarake lekhana aMjana banatA hai // 10 // ropaNaM tiktakairdravyaiH svAduzItaiH prasAdanam // dazAGgulA tanurmadhye zalAkA mukulAnanA // 11 // tikta auSadhoM karake ropaNaaMjana banatA hai, svAdu aura zItala auSadhoMkarake prasAdana aMjana banatA hai aura daza aMgulapramANavAlI aura madhyabhAgameM mihIna aura rAjauDadake samAna mukhabAlI zalAI honI cAhiye // 11 // prazastA lekhane tAmrI ropaNe kaallohjaa|| ____ agulI ca suvarNotthA rUpyajA ca prasAdane // 12 // lekhana aMjanameM tAMbAkI zalAI zreSTa hai ropaNa aMjanameM kAle zastrakI zalAI athavA aMgulI zreSTha hai prasAdana aMjanameM senAkI athavA cAMdIkI zalAI zreSTha hai // 12 // piNDo rasakriyA cuurnnstridhaivaanyjnklpnaa|| gurau madhye laghau doSe tAH krameNa prayojayet // 13 // piMDa, rasakriyA, cUrNa aise aMjanakI kalpanA 3 prakArakI haiM ina tInoMko kramase guru, madhya . laghu dopoMmeM prayukta karai // 13 // . hareNumAtraM piNDasya vellamAtrA rskriyaa|| tIkSNasya dviguNaM tasya mRdunazcUrNitasya ca // 14 // tIkSNadravyoMse kiye piMDako maTarake samAna pramANa hai aura komala dravyoMse kiye piMDakA do maTarake samAna pramANa hai aura rasakriyAkA vAyaviDaMgake samAna pramANa hai // 14 // dve zalAke tu tIkSNasya tisraH syuritarasya ca // nizi svapnena madhyAhe pAnAnnoSNagabhastibhiH // 15 // For Private and Personal Use Only Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (208) aSTAGgahRdaye tIkSNacUrNakI 2 zalAI aura komalacUrNakI tIna zalAI netrameM phere aura rAtri, zayanakAla, madhyAhna ina kAloMmeM aura pAna, anna, garama kiraNa inhoMkara ke mlAnarUpa netrameM aMjanako prayukta: nahIM karai // 15 // akSirogAya doSAH syurvarddhitotpIDitadrutAH // prAtaH sAyaM ca tacchAntyai vya'rke'to'JjayetsadA // 16 // kyoMki aMjanako prayukta karanese vRddhiko prApta huye aura anya sthAnameM jAnese utpIDita aura kAlakI garamAIse vilayako prApta huye doSa netrarogake artha hote haiM, isatrAste prabhAta aura sAyaMkAla meM netra-rogakI zAMtike artha baddaloMse rahita sUrya meM sadA aMjanako prayukta kareM / / 16 / / vadantyanye tu na divA prayojyaM tIkSNamaJjanam // virekadurbalaM cakSurAdityaM prApya sIdati // 17 // anya vaidya kahate haiM ki dinameM tIkSNarUpa aMjanako prayukta na karai kyoMki vireka karake durbala sUryako prApta hokara zithilatAko prApta hojAtA hai // 17 // sva rAtrau kAlasya saumyatvena ca tarpitA // zItasAtmyAhagAgneyI sthiratAM labhate punaH // 18 // rAtrimeM zayana karanese aura saumyapanekarake tarpita huI aura zItaprakRtivAlI aura agnitatvase upajI vaha dRSTi phira sthiratAko prApta hotI hai, isavAste rAtrimeMhI aMjana prayukta karanA yogya hai // 18 // atyudrikte valAse tu lekhanIye'tha vA gade // kAmamayapi nAtyuSNe tIkSNamaNi prayojayet // 19 // atyaMta baDhehuye kapharmoM athavA lekhanake yogya zukrarma Adi roga meM atyaMta garama dinameMbhI tIkSNa aMjanako prayukta kare nahIM // 19 // azmano janma lohasya tata eva ca tIkSNatA // upaghAto'pi tenaiva tathA netrasya tejasaH // 20 // patthara se lohAkI utpatti haiM aura tisI patthara se lohAkI tIkSNatA hai aura tisIkara ke lohAkA upaghAta hotA hai, taise tejasehI dRSTikI utpatti hai aura tejasehI prakAzatA hai aura tejasehI dRSTika nAza hai // 20 // na rAtrAvapi zIte'ti netre tIkSNAJjanaM hitam // doSamasrAvayatstambhakaNDUjADyAdikAri tat // 21 // rAtrimeMbhI kaphakI adhikatA se atizItalarUpa netrameM tIkSNarUpa aMjana hita nahIM hai, kyoMki saumya kAlake vazase doSoM ko nahIM jhirAtAhuA staMbha, khAja jaDapanA Adiko karatA hai // 21 // For Private and Personal Use Only Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (209) nAJjayedbhItavamitaviriktAzitavegite // kruddhajvaritatAntAkSizirorukzokajAgare // 22 // bhaya karanevAlA, vamana kiyehuye, julAbako liyehuye aura bhojanako kiyehuye aura-mUtraAdi vegoMko roMkehuye aura krodhako kiye aura jvaravAlA aura atyaMta kRza netraroga, ziroroga, zoka, jAganevAle manuSyoM ke artha // 22 // adRSTe'rke ziraHsnAte piityo--mmdyyoH|| ajIrNe'gyarkasantapte divA supte pipAsite // 23 // aura badalakarake AcchAdita sUrya kAlameM aura zirakarake snAna kiye aura dhUmAko tathA madirAko piyehuye aura ajIrNavAlA aura agni tathA sUryakarake saMtapta aura dinameM zayana karanevAle tRSAvAle manuSyoMke artha kuzala vaidya netroMmeM aMjanako prayukta na karai // 23 // atitIkSNamRdustokabahvacchaghanakarkazam // atyarthazItalaM taptamaJjanaM nAvacArayet // 24 // ati tIkSNa aura ati komala aura atyaMta alpa aura atyaMta bahuta aura atyaMta moTe kaThora atyaMta zItala aura tapta aMjanako netroMmeM na Ajai // 24 // athAnunmIlayaMndRSTimantaHsaJcArayecchanaiH // aJjite varmanI kiJciccAlayeccaivamaJjanam // 25 // netrako aMjanakarake aMjita karake pazcAt dRSTike golakako kholakara bhItarako haule haule aMjana ko saMcArita karai arthAt netrake mArgoMmeM kachuka cAlita karai // 25 // tIkSNaM vyApnoti sahasA na conmeSanimeSaNam // niSpIDanaM ca varmabhyAM kSAlanaM vA samAcaret // 26 // takSNi aMjana vegase netrake mArgoMmeM vyApta hojAtA hai isameM netrako kholanA va mIcanA nahIM / aura donoM mArgokarake niSpIDanakobhI Acarita na kare aura netrakA prakSAlanabhI na kare // 26 // apetauSadhasaMrambha nirvRtaM nayanaM yadA // vyAdhidoSartuyogyAbhiradbhiH prakSAlayettadA // 27 // jaba auSadhake kSobhase rahita duHkhase rahita netra hojAveM taba vyAdhi, doSa Rtuke yogya pAnI karake netrako prakSAlita karai // 27 // dakSiNAmuSThakenAkSi tato vAmaM svaassaa|| Urdhvavartmani saMgRhya zodhyaM vAmena cetarat // 28 // 14 For Private and Personal Use Only Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (210) . aSTAGgahRdaye pIche vastrakarake sahita dAhine hAthake aMgUThekarake vAmeM netrako Uparale varmameM grahaNa kara zodhita kareM aura bastra sahita vAmeM hAthake aMguThekarake dAhine netrako zodhita karai / / 28 / / vartmaprAptAJjanAdoSo rogAnkuryAdato'nyathA // kaNDUjADye'JjanaM tIkSNaM dhUma vA yojyetpunH|| tIkSNAJjanAbhitapte tu pUrNa pratyaJjanaM hitam // 29 // jo netrake varmako nahIM zodhe to tahAM prApta huye aMjanase kupita huA doSa rogoMko upajAtA hai aura jo netrameM khAja tathA jaDapanA hove to tIkSNAJjanako athavA takSNi dhUmako prayukta kare tIkSNAMjana karake abhitapta netra hove to pUrNarUpa pratyaMjanako prayukta karanA hita hai / / 29 / / iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrakRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne trayoviMzo'dhyAyaH // 23 // cturviNshtitmo'dhyaayH| athAtastarpaNapuTapAkavidhimadhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| isake anaMtara tarpaNapuTapAkavidhinAmaka adhyAyako vyAkhyAna kareMge / nayane tAmyati stabdhe zuSka ruuksse'bhighaatite|| vAtapittAture jihme zIrNapakSmAvilekSaNe // 1 // mlAnarUpa aura garvita aura zuSka aura rUkSa aura abhighAtase saMyukta aura vAtapittakarake pIDita aura TeDhA aura palakoMkarake vArjata aura spaSTatArahita dRSTi se rahita // 1 // kRcchronmIlazirAharSazirotpAtatamo'rjunaiH // syandamanthAnyatovAtavAtaparyAyazukrakaiH // 2 // aura kRcchronmIla, zirAharSa, zirotpAta, a~dherI, arjunarogase pIDita aura svaMda, maMtha, anyatovAta, vAtaparyAya phUlese // 2 // Ature zAntarAgAzruzUlasaMrambhadUSike // nivAte tarpaNaM yojyaM zuddhayormUrddhakAyayoH // 3 // pIDita aura rAga, AMzU, zUla, saMraMbha, netramala arthAt DIDhakI zAMtise saMyukta netra hove taba cAtase rahita sthAnameM aura zira tathA zarIrakI zuddhimeM tarpaNasaMjJaka auSadhako prayukta karanA racita hai // 3 // kAle sAdhAraNa prAtaH sAyaM cottaanshaayinH|| saumya: yavamASamayIM pAlI netrakozAihiH samAm // 4 // For Private and Personal Use Only Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (211.) arthAt sAdhAraNakAlameM doSa aura dUSyaAdiko apekSAkarake prabhAta, tathA sAyaMkAlameM sIdhI taraha zayana karanevAle manuSyake javoMkarake mizrita uDadoMkI banIhuI aura netrakozake vAhira donoM tarpha samAna // 4 // dvayagulocA dRDhAM kRtvA yathAsvaM siddhamAvapet // sarpinimIlite netre taptAmbupravilApitam // 5 // aura do aMgulapramANa UMcI aura dRDha pAlI banAke pIche yathAyogya siddha aura garamapAnIkarake dravIkRta ghRtako nimIlita kiye netrameM prApta karai // 5 // naktAndhyavAtatimirakRcchrabodhAdike vsaam|| ApakSmAyAdathonmeSaM zanakaistasya kurvtH||6|| rAtoMdhA vAta, timira kRcchrabodha AdirogoMmeM yathAyogya auSadhoMmeM siddhakarI vasAko prApta karai palakoMke agrabhAgataka pIche holai holai netrako kholatehuye manuSyake // 6 // mAtrAM vigaNayettatra vartma sandhisitAsite // dRSTau ca kramazo vyAdhau zataM trINi ca paJca ca // 7 // * barma, saMdhi, sita, asita, dRSTi gatarogoMmeM kramase 100 aura 300 aura 500 // 7 // zatAni sapta cASTau ca daza manthe dazAnile // pitte SaT svasthavRtte ca balAse paJca dhArayet // 8 // aura 700, aura 800, mAtrAko dhArai aura maMtharme tathA vAtarogameM eka hajAra 1000mAtrAko ginai aura pittameM 600 mAtrAko dhArai aura svasthapanemeM tathA kapha rogameM 500 mAtrAkodhArai // 8 // kRtvApAGge tato dvAraM snehaM pAtre tu gaalyet|| pibecca dhUmaM nekSeta vyomarUpaM ca bhAvaram // 9 // pIche apAMga dezameM pAlIke dvArakarake snehako pAtrameM DAle aura snehakarake prerita kaphakI zAMtike artha dhUmeko pAvai aura AkAza tathA sUryake ghAmaAdi prakAzita rUpako na dekhe // 9 // itthaM pratidinaM vAyau pitte khekAntaraM kaphe // svasthe ca dvayantaraM dadyAdAtRpteriti yojayet // 10 // vAtarogameM aise tarpaNako nityaprati karatA rahai aura pittajarogameM ekadinake aMtarase tarpaNako devai, kaphameM aura svasthapanemeM do dinoMke aMtara karake tarpaNako prayukta karai, aise jabataka netrakI tRpti hove tabataka tarpaNako prayukta karatA rahai // 10 // prakAzakSamatA svAsthyaM vizadaM laghu locanam // tRpte viparyayo'tRpte'titRpte zleSmajA rujH|| 11 // For Private and Personal Use Only Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (212). aSTAGgahRdayeprakAzakI sahanazakti aura svasthapanA aura netroMkA vizadapanA aura halakApana lakSaNa netrakI tRptimeM hote haiM aura ina lakSaNoMse viparIta lakSaNa hove taba netrakI tRptikA abhAva jAno aura kaphakI pIDA upajai taba,netroMkI ati tRpti jAnanI // 11 // snehapItA tanuriva klAntA dRSTirhi sIdati // tarpaNAnantaraM tasmAdRgbalAdhAnakAriNam // 12 // snehako pInevAlI dRSTi klAMtarUpa zarIrikI taraha zithila hojAtI hai isa kAraNase tarpaNakarmake. pazcAt dRSTimeM balakI prAptiko karanevAlA / / 12 // puTapAkaM prayuJjIta pUrvokteSveva yakSmasu // sa vAte snehanaH zleSmasahite lekhano hitaH // 13 // puTapAkako pahale kahehuye tarpaNake yogya rogoMmeM prayukta karai vAtajarogameM snehana puTapAka hita hai. aura kaphasahita vAtameM lekhanapuTapAka hita hai // 13 // dRgdaurbalye'nile pitte rakte svastha prsaadnH|| bhUzayaprasahAnUpamedomajjAvasAmiSaiH // 14 // dRSTikI durbalatAmeM aura vAtameM aura pittameM aura svasthapanemeM prasAdanapuTapAka hita hai aura bile zaya arthAta meMDaka godhAAdi aura prasaha arthAt gAya gadhAAdi aura anUpa arthAt jalameM rahanevAle jIva tina saboMkI majjA, vasA,, mAMsa, inhoMkarake // 14 // snehena payasA piSTairjIvanIyaizca kalpayet // mRgapakSipakRnmAMsamuktAyastAmrasaindhavaiH // 15 // sneha tathA dUdha karake.piSTa kiye jIvanIyagaNake auSadhoMkarake snehanapuTapAkako kalpita karai aura hAraNa tathA pratudasaMjJaka pakSiyoMke yakRt aura mAMsa aura motI, lohA tAMbA, seMdhAnamaka, // 15 // srotojazaGkhaphenAlairlekhanaM mstuklpitaiH|| mRgpkssiykRnmjaavsaantrhRdyaamissaiH||16|| madhuraiH saghRtaistanyakSIrapiSTaiH prasAdanam // bilvamAtraM pRthak piNDaM mAMsabheSajakalkayoH // 17 // kAlA suramA zaMkha, samudra jhAga inhoMko dahIke pAnIkarake kAlpata kare to lekhana puTapAka banajAtA hai aura mRga aura pakSiyoMke yakRt, mAMsa, majjA, vasA, AMta hRdaya inoMkarake tathA madhuravargameM kahehuye aura ghRtase anvita aura nArIkI cUciyoMke dUdhameM pIsehuye padArthokarake prasAda napuTapAka banatA hai aura mAMsakA tathA auSadhoMke kalkakA pRthak pRthak belagirIke samAna golA banAvai // 16 // 17 // For Private and Personal Use Only Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (213) urubUkavaTAmbhojapatraiH snehAdiSu kramAt // ' veSTayitvA mRdA liptaM dhavadhanvanagomayaiH // 18 // aura snehana, lekhana, prasAdana ina tInoMmeM kramase tisa goleko araMDa, vaTa, kamalake pattoMkarake ceSTita karai, pIche maTTIse lapeTa kramase dhavavRkSa, dhAmaNavRkSa, gobara (gose) inhoMkarake prasAdanameM kamala patroMse veSTitakare // 18 // pacetpradItairagyAbhaM pakkaM niSpIDya tadrasam // netre tarpaNavAjyAcchataM dve trINi dhArayet // 19 // pakAvai jaba agnike samAna pakanemeM hojAve taba tisameMse rasako nicoDa pIche netrameM tarpaNakI taraha rasako prayukta karai arthAt snehana puTapAkameM 100 mAtrA aura lekhana puTapAkameM 200 mAtrA aura prasAdanapuTapAkameM 300 mAtrA kAlotaka dhArai // 19 // lekhanasnehanAntyeSu pUrvo koSNau himo'prH|| dhUmapo'nte tayoreva yogAstatra ca tRptivat // 20 // paraMtu snehana aura lekhanapuTapAkake rasako kachuka garamarUpahI prayukta kare aura prasAdanapuTapAkake rasako zItala karake prayukta karai aura snehana tathA lekhanapuTapAkake aMtameM dhUmeko pAna karai aura isa puTapAkameMbhI yoga aura ayoga aura atyaMtayoga ye tInoM pUrvokta tarpaNakI taraha jAnane // 20 // tarpaNaM puTapAkaJca nasyAnaheM na yojayet // yAvantyahAni yuJjIta dvistato hitabhAgbhavet // mAlatImallikApuSpairbaddhAkSo nivasenizi // 21 // nasyake ayogya manuSyake artha tarpaNa aura puTapAkako prayukta nahIM kara aura jitane dinoMtaka tarpaNa aura puTapAkako prayukta karai tinhoMse dugune dinoMtaka hitapadArthako sevatA rahai, tarpaNa aura puTapAkako sevana kiye manuSya mAlatI aura mallikAke phUloMkarake AcchAditanetrakara manuSya rAtriko vAsa karai // 21 // sarvAtmanA netrabalAya yatnaM kurvIta nasyAJjanatarpaNAdyaiH // dRSTizca naSTA vividhaM jagacca tamomayaM jAyata ekarUpam // 22 // saba prakAra karake netrakebalake artha nasya, aMjana, tarpaNa Adike dvArA yatanako kare, kyoMki jaba dRSTikA nAza hojAtA hai taba aMdherAse saMyukta aura anekarUpavAlA jagat eka prakAravAlA hojAtA hai / / 22 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne caturviMzo'dhyAyaH // 24 // For Private and Personal Use Only Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobaith.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (214) assttaangghRdyepnycviNshtitmo'dhyaayH| athAto yantravidhimadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara yaMtravidhinAmavAle adhyAyako cyAkhyAna kareMge / nAnAvidhAnAM zalyAnAM nAnAdezapravedhinAm // AhartumabhyupAyo yastadyantraM yacca darzane // 1 // anekaprakArake jo zalya, vaMza, patthara AdirUpa zalya anekaprakArake zarIrake pradezoMmeM praveza karate haiM tinhoMko nikAsaneke artha aura dekhaneke artha jo upAya hai vaha yaMtra kahAtA hai // 1 // arzobhagandarAdInAM zastrakSArAgniyojane // zeSAGgaparirakSAyAM tathA bastyAdikarmaNi // 2 // bavAsIra, bhagaMdara, nADIvraNa, AdiyoMmeM zastra, khAra, agni inhoMke yojana karanemeM zepa rahe aMgakI rakSA karanemeM aura bastiAdikarmameM jo upAya hai tisako yaMtra kahate haiM // 2 // ghaTikAlAbuzRGgazca jAmbavoSThAdikAni ca // anekarUpakAryANi yantrANi vividhaanytH||3|| ghaTikA, tUMbI, ziMgI, jAMjhoSThaka Adi aura anekarUpa tathA aneka kAryovAle yaMtra aneka prakArake haiM // 3 // vikalpya kalpayed buddhayA yathA sthUlaM tu vakSyate // tulyAni kaDUsiMhakSakAkAdimRgapakSiNAm // 4 // isa kAraNase buddhike anusAra kalpanA karake kAryake anurodhase yaMtroMko banavAvai paraMtu sthUlarUpa jo yaMtra hai tinhoMko varNana karate haiM kaMka arthAt jalakAka, siMha rIchakAka, gIdha, mRga inhoNke||4|| mukhairmukhAni yantrANAM kuryAttatsaMjJakAni ca // aSTAdazAGgulAyAmAnyAyasAni ca bhuurishH||5|| mukhoMkarake samAnamukhavAle aura tisatisa arthAt kaMkayaMtra ityAdi nAmoMse vikhyAta yaMtra karane ucita haiM paraMtu 18 aMguloMkI laMbAIse saMyukta aura bahuta jagahase lohAke bane huye // 5 // masUrAkAraparyantaiH kaNThe baddhAni kIlakaiH // vidyAtsvastikayantrANi mUle kuzanatAni ca // 6 // aura masUrake AkArake samAna AkAravAle kIloMkara ba~dhehuye aura hAthase grahaNa karanekI jagahameM aMkuzakI taraha namra huye svastikayaMtra jAnane // 6 // For Private and Personal Use Only Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (215) taidRdvairasthisaMlagnazalyAharaNamiSyate // kIlabaddhavimuktAyau sandezau SoDazADulau // 7 // tina dRDharUpa yaMtroMkarake haDDiyoMmeM lagehuye zalyakA nikAsanA bAMchita hai aura masUrake AkAravAle kIlakarake ba~dhAhuA aura tyAgAhuA hai mukha jinhoMkA aise aura 16aMgula pramANakarake sNyukt||7|| tvazirasnAyupizitalagnazalyApakarSaNau // SaDaGgulo'nyo haraNe sUkSmazalyopapakSmaNAm // 8 // aura tvacA, nADI, nasa, mAMsa inhoMmeM lagehuye zalyako baiMcanevAle saMdeza arthAt cimaTe banAne ucita hai aura chaH aMguloMkarake pramANita saMdaMza sUkSma zalya aura netraAdike varmameM honevAle romaAdiko haraneke vAste banAyA jAtA hai // 8 // mucuNDI sUkSmadantarjumUle rucakabhUSaNA // gambhIratraNamAMsAnAmarmaNaH zeSitasya ca // 9 // sUkSmadaMtoMse saMyukta aura komalarUpa aura hAthakarake grahaNa karanekI jagaha aMgulIyakarUpa gahanAse saMyukta aura gaMbhIratraNagata mAMsoMke tathA zeSa rahe armake nikAsaneke artha mucuMDIsaMjJaka yaMtra banAnA ucita hai // 9 // dve dvAdazAGgule matsyatAlabaddayekatAlake / tAlayantre smRte karNanADI zalyApahAriNI // 10 // bAraha aMgulapramANase saMyukta aura machalIke galatAlakI taraha donoM tarphako machalIke mukhake samAna ekaeka tAlase saMyukta aura karNanADIke zalyako haranevAle do tAlayaMtra banAne ucita haiM // 10 // nADIyantrANi zuSirANyekAnekamukhAni ca // srotogatAnAM zalyAnAmAmayAnAJca darzane // 11 // chidroMse saMyukta aura eka tathA anekamukhoMse saMyukta nADIyaMtra strotoMmeM prApta huye zalya aura rogoMka dekhanevAste // 11 // kriyANAM sukaratvAya kuryAdAcUSaNAya ca // tadvistAraparINAhadairdhya sroto'nurodhataH // 12 // aura zastra, khAra, agni Adi kriyAoMke sukara paneke artha aura viSakarake dagdhahuye aMgoMke AcUSaNake artha banAne ucita haiM paraMtu ina yaMtroMkA vistAra aura muTAI aura laMbAI srotoMke anurodha karanI cAhiye // 12 // dazAGgulArdhanAhAntaH kaNThazalyAvalokane // nADI paJcamukhacchidrA catuSkarNasya saMgrahe // 13 // For Private and Personal Use Only Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * adhAbrahadaye-- daza aMguloMkI laMbAIse saMyukta aura pAMcaaMgulaparimANa aMguloMkI muTAIse saMyukta nADIyaMtra kaMThake bhItara prApta huye zalyako dekhaneke artha nADIyaMtra banAnA cAhiye aura pAMcamukha aura chidroMse saMyukta aura catuSkarNa arthAt vAraMgake saMgrahameM yukta karaneke yogya vaha nADIyaMtra banAnA cAhiye 13 vAraGgasya dvikarNasya tricchidrA ttprmaanntH|| vAraGgakarNasaMsthAnAnAhadaiAnurodhataH // 14 // aura dodo kovAle vAraMga arthAt zikhAke AkAra kIlakake saMgrahameM tIna chidra aura tIna mukhacAlA yaMtra banAnA cAhiye aura vAraMga karaNake saMsthAna aura muTAI aura laMbAI inhoMke anurodhase 14 nADIrevaMvidhAzcAnyA draSTuM zalyAni kArayet // padmakarNikayA mUrdhni sadRzI dvAdazAMgulA // 15 // anyabhI nADIyaMtra zarIrake bhItara prApta hue zalyoMko dekhaneke artha banAne cAhiye aura zirake bhAgameM padmakaNikAke sadRza aura bAraha aMgulapramANase saMyukta // 15 // caturthasuSirA nADI zalyanirghAtinI matA // arzasAM gostanAkAraM yantrakaM caturaGgulam // 16 // aura cauthebhAgagata chidrase saMyukta aisA nADIyaMtra munijanoMne zalyakA niryAtake artha mAnA aura bavAsIrarogoMmeM gAyake thanake samAna AkAravAlA aura cAra cAra aMgulapramANase saMyukta yaMtra banAnA ucita hai // 16 // nAhe paJcAMgulaM puMsAM pramadAnAM SaDaMgulam // dvicchidraM darzane vyAdherekacchidraM tu karmaNi // 17 // puruSoMke artha muTAImeM pAMca aMgulapramANase saMyukta aura striyoM ke artha cha: 6 aMgulapramANasa saMyukta yaMtra banAnA cAhiye aura vyAdhika dekhanemeM dochidroMvAlA aura zastrakSAraAdi kriyAmeM eka chidravAlA yaMtra banAnA cAhiye // 17 // madhye'sya vyaMgulaM chidramaMguSThodaravistRtam // ardhAMgulocchritodvRttakarNikantu tadUrdhvataH // 18 // isa yaMtrake madhyameM tIna aMgula chidra aura aMgUThAke udarake samAna vistRta aura tisake Upara ardhaaMgula UMcI uddhRtarUpa kaNikAse saMyukta yaMtra banAnA cAhiye // 18 // zamyAkhyaM tAdRgacchidraM yantramarzaHprapIDanam // sarvathApanayedoSThaM chidrAdUrdhvaM bhagandare // 19 // zamIyaMtrabhI gAyake thanake samAna AkRtivAlA Adi lakSaNoMse lakSita honA cAhiye / paraMtu isa yaMtrameM chidrako nahIM karanA vaha babAsariko prapIDana karaneke vAste hai sabaprakArase bhagaMdara yaMtrameM oSTako chidrase uparAMti dUra karai // 19 // For Private and Personal Use Only Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (217) ghrANArbudArzasAmekacchidrA nADyaMguladvayA // pradezinIparINAhA syAdbhagaMdarayaMtravat // 20 // nAsikAmeM graMthi aura nAsikAmeM sparza hove to ekachidrase saMyukta aura laMbAImeM do aMgulapramA'NavAlA aura aMgUThAke samIpakI aMgula ke samAna muTAIse saMyukta aura bhagaMdarayaMtrakI taraha oSThakarake varjita nADI yaMtra banAnA // 20 // aMgulitrANakaM dAntaM vAraM vA caturaMgulam // dvicchidraM gostanAkAraM tadvaRvivRtau sukham // 21 // __ aMgulitrANakanAmavAlA yaMtra hAthIdAMtakA athavA kASTakA banAyAhuA aura cAra aMgulapramANase saMyukta aura chidroMse saMyukta aura do gAyakA thanake samAna AkRtivAlA aura mukhake prasAraNemeM sukharUpa yaMtra banAnA yaha dAMtoMse aMgulIkI rakSAke artha hai // 21 // yonitraNekSaNaM madhye suSiraM SoDazAMgulam // mudrAbaddhaM caturbhittamambhojamukulAnanam // 22 // madhyabhAgameM chidrase saMyukta aura solaha aMgulapramANameM laMbAIse saMyukta aura mudrAkarake ba~dhAhuA aura cAra pattoMvAlA aura kamalakI kalIke samAna mukhabAlA yonIke vraNako dekhaneke artha yaMtra banAnA // 22 // catuHzalAkamAnAtaM mUle tadvikasenmukhe // yaMtre nADIvraNAbhyaMgakSAlanAya SaDaMgule // 23 // parantu mUlagata zalAkAko kramaNa karanese mukhameM prasRta huA banAnA aura nADIvraNakA abhyaMga aura kSAlanake artha chaH aMguloMkI laMbAIse saMyukta // 23 // bastiyaMtrAkRtI mUle mukheMguSThakalAyakhe // agrato'karNike mUle nibaddhamRducarmaNI // 24 // aura bastiyaMtrakI AkRtike samAna AkRtivAle aura mUlameM tathA mukhameM kramase aMgUThA aura -maTarake samAna chidroMvAle aura agrabhAgameM kArNakAse rahita aura mUladezameM yojita karI komala carma se saMyukta do yaMtra banAne // 24 // dvidvArA nalikA picchanalikA vodkodre|| dhUmabastyAdiyaMtrANi nirdiSTAni yathAyatham // 25 // jalodarameM pAnI jhirAnake artha donoM tarphako mukhoMvAlI athavA morakI paMkhoMse banIhuI aisI nalikA banAnI aura dhUmayaMtra tathA bastiAdi yaMtra ye saba yathAyogya adhyAyoMmeM prakAzita kiye gaye haiM // 25 // For Private and Personal Use Only Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 218 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tryaMgulAsyaM bhavecchregaM cUSaNe'STAdazAgulam // agre siddhArthakacchidraM sunaddhaM cUcukAkRti // 26 // tIna aMgulake mukhase saMyukta aura aThAraha aMgulapramANa laMbAIse saMyukta aura agrabhAgameM sarasoMke samAna chidrase saMyukta aura acchItaraha ba~dhAhuA aura strIkIkucAke agrabhAgake samAna AkRti vAlA zRMgayaMtra duSTavAta aura dUdhaAdikA cUSaNake artha banAnA // 26 // syAdvAdazAMgulo'lAburnAhe tvaSTAdazAMgulaH // catukhyagulavRttAsyo dIpto'ntaH zleSmaraktahRt // 27 // bAraha aMgulakI laMbAIse saMyukta aura aThAraha aMgulakI muTAIse saMyukta aura cAra athavA tIna aMgulakI gulAI se saMyuktamukhavAlA aura bhItarase prakAzita huA aise tumbIyaMtra kaphake aura raktako haraneke vAste banAnA // 27 // tadvadvaTI hitA gulmavilayAnnamane ca sA // zalAkAkhyAni yantrANi nAnAkarmAkRtIni ca // 28 // aura isI tumbIyantrakI taraha vaTIyantra banAnA yaha gulmake ghaTAne aura baDhAneMmeM bhI kAma AtA hai aura nAnAprakArake karmoMvAle aura nAnAprakArakI AkRtiyoMvAle // 28 // yathAyogapramANAni teSAmeSaNakarmaNI // ubhe gaNDUpadamukhe srotobhyaH zalyahAriNI // 29 // aura yathAyogyapramANase saMyukta aise zalAkAyantra banAne tinhoMke madhya meM gaNDUpada arthAt giDoAke mukhake samAna mukhavAle aura epaNakarmako karanevAle aura nADIke srotoMse zalyako haranevAle // 29 // masUradalavakre dve syAtAmaSTanavAMgule // zaGkavaH paDubhau teSAM SoDazadvAdazAMgalA // 30 // aura masUrakA patrake samAna mukhavAle aura kramase ATha tathA nau aMgulapramANa laMbAIvAle aise do zalAkAyantra banAne aura chaH zaMkuyaMtra hote haiM tinhoMmeMse do zaMkuyantra solaha aMgulakI tathA bAraha aMgulakI laMbAIvAle hote haiM // 30 // vyUhane hiNava dvau dazadvAdazAMgulau // cAlane zarapuMkhAsyo AhArye vaDizAkRtI // 31 // aura vyUhanakarmameM sarpakI phaNake samAna mukhavAle aura daza aMgula tathA dvAdaza aMgulakI laMbAIse saMyukta aise do zaMkuyantra hote haiM aura cAlanakarmameM bAjakA mukhake samAna mukhavAle aura AkarSaNakarmameM baDizake samAna AkRtivAle aise do zaMkubanAne // 31 // For Private and Personal Use Only Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / nato'gre zaMkunA tulyo garbhazaMkuriti smRtaH // aSTAgulAyatastena mUDhagarbhaM haretstriyAH // 32 // ( 219 ) agrabhAgameM pakSake samAna namrahuA aura ATha aMgulakI laMbAIse saMyukta aisA garbhazaMkuyaMtra kahA hai isa karake vaidya strIke mUDhagarbhako nikAza sakatA hai // 32 // amaryAharaNe sarpaphaNAvadvakramagrataH // zarapuMkhamukhaM dantapAtanaM caturaMgulam // 33 // patharI ke nikAzanemeM agrabhAgase sAMpake phaNake samAna mukhavAlA yaMtra banAnA aura bAjake mukhake samAna mukhavAlA aura cAra aMgulapramANase saMyukta yaMtra daMtapAtana arthAt calAyamAna huye daMtoM ko ukhAr3a sakatA hai // 33 // kArpAsavihitoSNISAH zalAkAH SaT pramArjane // pAyAvAsannadUrArthe dve dazadvAdazAMgule // 34 // rUIkarake veSTita ziravAlI chaH zalAkAyaMtra mArjanakarmake artha banAne gudAmeM nikaTa aura dUrake. artha daza aMgula aura bAraha aMgulakI laMbAIse saMyukta do zalAkA banAnI || || 34 // dveSa saptAMgule ghANe dve karNe'STanavAMgule // karNazodhanamazvatthapatraprAnta khuvAnanam // 35 // nAsikAmeM nikaTa aura dUrake artha kramase chaH aura sAta aMgulakI laMbAIse saMyukta do zalAkA banAnI aura kAnameM nikaTa aura dUrake artha kramase nava aura ATha aMgulakI laMbAIse saMyukta do aura do zalAkA banAnI aura pIpalavRkSake pattAke samAna agrabhAga se saMyukta aura sukU arthAt havana karaneke ke samAna mukhavAlA karNazodhana yaMtra banAnA // 35 // zalAkAjAmbavoSThAnAM kSAre'gnau ca pRthak trayam // yuyAt sthUlANudIrghANAM zalAkAmantravartmani // 36 // sthUla, sUkSma. dIrgha aise zAlAkA aura jAMbavoSThayaMtrako khArake pAtanameM aura agnidAha karaNa meM prayukta karai aura aMtravRddhirogameM zalAkA arthAt zalAIko prayukta karai // 36 // madhyordhvavRttadaNDAM ca mUle cArcendusannibhAm // kolAsthidalatulyAsyA nAsArzo'rbudadAhakRt // 37 // For Private and Personal Use Only paraMtu madhyase Uparako gola hai daMDa jisakA aura mUlabhAga meM ardhacaMdramA ke samAna AkAravAlI zalAI banAnI aura berakI guThalI ke khaMDake samAna mukhaseM saMyukta zalAI nAsikA ke arzameM ora nAsikA ke arbudameM dAhako karatI hai // 27 // Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (220) aSTAGgahRdayeaSTAgulA nimnamukhAstisraH kSArauSadhakrame / / kniiniimdhymaanaaminkhmaansmairmukhaiH||38|| kSArasaMjJaka auSadhake kramameM ATha aMgulapramANase saMyukta aura DUbamukhabAlI aura kaniSThikA tathA madhyamA tathA anAmikA inhoMke nakhoMke pramANakarake sadRza mukhoMse upalakSita // 38 // svasvamuktAni yantrANi medshuddhynyjnaadissu|| anuyntraannyyskaantrjjuvstraashmmudgraaH|| 39 // aura liMgakI zuddhi aura aMjana ina ina Adi karmoM meM yathAyogya yaMtra kahegaye aura kuzalavaidya anuyaMtroMkobhI prakAzita karai arthAt ayaskAMta arthAt lohAko AkarSaNa karanevAlA maNivizeSa uMDa, vastra, patthara, mogarI // 39 // banAntrajihvAbAlAzca shaakhaankhmukhdvijaaH|| kAlaH pAkaH karaH pAdo bhayaM harSazca tkriyaaH|| upAyavitpravibhajedAlocya nipuNaM dhiyA // 40 // bana, antra, jilA, bAla, zAkhA, nakha, mukha, dvija, kAla, pAka, kara, pAda, bhaya harSa ye jo unnIsa anuyaMtra, inhoMkI kriyAoMko acchItaraha buddhike anusAra dekhakara upAyako jAnanevAlA vaidya vibhAga karai arthAt nirghAtanaAdi karmomeM vibhAgako prayukta karai // 40 // nirghAtanonmathanapUraNamArgazuddhisaMvyUhanAharaNabandhanapIDanAni // AcUSaNonnamananAmanacAlabhaGgavyAvartanajukaraNAni ca yntrkrmii41|| nirvAtana, unmathana, pUraNa, mArgazuddhi, saMvAhana- AharaNa, baMdhana, pIDana, AcUSaNa unnamana, nAmana, cAlana, bhaMga, vyAvartana, RjukaraNa ye saba yaMtroMke karma haiM // 41 // nivartate sAdhvavagAhate ca grAhyaM gRhItvoddharate ca yasmAt // yantreSvataH kaGkamukhaM pradhAnaM sthAneSu sarveSvadhikAri yacca // 42 // acchItaraha nivartita hotA hai aura acchItaraha prakSAlita kiyA jAtA hai aura grahaNa karaneke yogyako grahaNa karake uddhAra karatAhai aura saba sthAnoMmeM adhikAravAlA hai isavAste sabaprakArake yaMtroMmeM kaMkamukhayaMtra pradhAna arthAt atizreSTha hai // 42 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne paMcaviMzo'dhyAyaH // 25 // For Private and Personal Use Only Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / ssddviNshtitmo'dhyaayH| athAtaH zastravidhimadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara zastravidhinAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / SaDviMzatiH sukArarghaTitAni yathAvidhi // zastrANi romavAhIni bAhulyenAMgulAni SaTra // 1 // bahulatAkarake cha: aMgulakI laMbAIse saMyukta aura chabbIza prakAravAle aura karmameM kuzala vaidyoMkarake ghaTita aura romoMko kATanemeM samartha // 1 // surUpANi sudhArANi sugrahANi ca kArayet // akarAlAni sudhmAtasutIkSNAvartite'yasi // 2 // aura suMdararUpavAle aura suMdaradhArase saMyukta aura sukhakarake grahaNa karaneke yogya aise zastra karavAne paraMtu acchItaraha AdhmAta aura tIkSNa aura Avartita lohese baDhehuye aura dekhanameM suNdr||2|| samAhitamukhAgrANi nIlAmbhojacchavIni ca // nAmAnugatarUpANi sadA sannihitAni ca // 3 // aura samAhitarUpa mukhake agrabhAgase saMyukta aura nIle kamalake samAna kAMtivAle aura nAmake anugata rUpoMvAle aura sabakAla samIpameM sthita // 3 // svonmAnArdhacaturthAMzaphalAnyekaikazo'pi ca // prAyo dvitrANi yuJjIta tAni sthAnavizeSataH // 4 // aura apane unmAnase AdhA bhAga aura tisase cauthA bhAga phalavAle eka eka aura sthAnavize-- Sakarake do athavA tIna zastra prayukta karane // 4 // maNDalAyaM phale teSAM tarjanyaMta khAkRti // lekhane chedane yojyaM pothkiishunnddikaadissu||5|| tina zastroMke madhyameM phalake samIpa tarjanIaMgulIke bhItaralai nakhake samAna AkRtise saMyukta aisA maMDalAgraha zastra banAnA, yaha zastra lekhanameM chedanameM pothakI aura zuMDikA AdirogoMmeM yukta karanA ucita hai // 5 // vRddhipatraM kSurAkAraM chedabhedanapATane // Rjvagramunnate zoke gambhIre ca tadanyathA // 6 // For Private and Personal Use Only Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (222) aSTAGgahRdayevRddhipatra zastra churAke AkAravAlA hotA hai vaha chedana, bhedana, pATana inhoMmeM yukta karanA yogya hai aura komalarUpa agrabhAgavAlA vRddhipatrazastra unnatarUpa zojemeM yukta karanA aura isase viparIta lakSaNavAlA vRddhipatrayaMtra gaMbhIrarUpa zojemeM prayukta karanA // 6 // natAgraM pRSThato dIrghahrasvavatraM yathAzayam // utpalAdhyardhadhArAkhye chedane bhedane tthaa|| 7 // pRSThabhAgameM natarUpa agrabhAgase saMyukta aura utpala tathA adhyarddhadhAra nAmoMvAle kramase dIrghamukha aura hrasvamukhavAle do zastra banAne ye donoM chedana aura bhedanameM yukta karaneyogya haiM // 7 // sarpAsyaM ghrANakarNAzazchedane'ddhAMgulaM phale // gateranveSaNe zlakSNA gnndduupdmukhaissinnii||8|| nAka aura kAnake arzako chedanemeM sarpavakrazastrako prayukta karanA yaha zastra phalameM AdhA aMgulake 'pramANa banAnA aura vraNake khojanemeM geMDovAka mukhake samAna mukhavAlA eSaNIyaMtra banAnA // 8 // bhedanArthe'parA sUcImukhA mUlaniviSTakhA // vetasaM vyadhane srAvye zarAryAsyaM trikUrcake // 9 // bhedanake artha sUIke samAna mukhavAlI aura mUlameM sthita kiyehuye chidrase saMyukta aisA eSaNIzastra prayukta karanA aura vetakA yaMtrake AkAra saMyukta arthAt vetasazastra vyadhanameM prayukta karanA aura trikUrcakarUpa trAvyameM zarAryAsya arthAt zarArIpakSIke mukhake samAnamukhavAlA zastra prayukta krnaa||9|| kuzATA vadane srAvye vyaMgulaM syAttayoH phalam // tadvadantarmukhaM tasya phalamadhyardhamaMgulam // 10 // __ aura kuzATAzastra strAvyarUpa mukhameM prayukta karanA parantu zarA-sya aura kuzATA zastrakA phala do aMgala pramANavAlA hotA hai aura kuzATA zastrake samAna aMtarmukha zastra hotA hai isakA phala arddhaaMgulake pramANa jAnanA // 10 // arddhacandrAnanaM caitattathA'dhya gulaM phale // brIhivakaM prayojyaJca tcchirodryowdhe||11|| tathA kuzATA zastrakehI samAna arddhacaMdrAnana zastra banatA hai aura phalameM AdhAaMgulake samAna brIhivakra zastra banatA hai yaha zirA aura peTake vyadha arthAt vIMdhane prayukta karanA yogya hai // 11 // pRthuH kuThArI godantasadRzArlIgulAnanA // tayordhvadaNDayA viddhayeduparyasthanAM sthitAM zirAm // 12 // pRthu arthAt vistIrNarUpa saMsthAna aura daMDase yukta aura gAyake daMtake sadRza Adhe aMgula mukha cAle UrdhvadaMDavAle kuThArIyaMtrakarake haDDiyoMke Upara sthita huI zirAko vIMdhai // 12 // For Private and Personal Use Only Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / tAmrI zalAkA dvimukhI mukhe kurubkaakRtiH|| liGganAzaM tathA viddhayetkuryAdaMgulizastrakam // 13 // domukhoMvAlI aura mukhameM lAla kuraMTAkI kalIke samAna AkRtivAlI tAMbekI zalAI karake liMganAza arthAt kaphottha paTalasaMjJako bIMdhe aura aMgulIzastrako banAve // 13 // mudrikAnirgatamukhaM phaletyarddhAMgulAyatam // yogato vRddhipatreNa maNDalAgreNa vA samam // 14 // paraMtu mudrikAkarake nikasAhuA mukhavAlA aura phalameM AdhA aMgula ke samAna vistRta aura pogalAke vRddhipatrazastra athavA maMDalAgra zastrake samAna // 14 // tatpradezinyagra parvapramANArpaNamudrikam // sUtrabaddhaM galasrotorogacchedanabhedane // 15 // aura vaidyake a~gUTheke samIpakI aMgulI ke apraparva ke pramANa arpita mudrikAvAlA aura sUtrakarake ba~dhAhuA vaha pUrvokta zastra galake strotoMke rogako chedana bhedana karanemeM yukta kiyA jAtA hai // 15 // grahaNe zuNDikArmAdervaDizaM sunatAnanam // chede'sthanAM karapatraM tu kharadhAraM dazAMgulam // 16 // jhuMDikA arzaAdi rogoMke grahaNa karanemeM yogya aura aMkuzakI taraha natadduA mukhavAlA Dizazastra banAnA aura tIkSNa dhAravAlA aura laMbAI meM dazaaMgula aura haDDiyoM ke kATane meM yogya 16 vistAre yaMgulaM sUkSmadantaM sutsarubandhanam // snAyu sUtrakacacchede karttarI karttarInibhA // 17 // aura vistArameM doaMgulapramANa aura sUkSmadaMtovAlA aura suMdara muSTikA ba~dhAvA karapatrazastra banAnA aura kaicIke samAna rUpavAlA kartarIzastra banatA hai vaha nasa sUtrabAla inhoMke kATane meM yogya hai // 17 // vakrarjudhAraM dvimukhaM nakhazastraM navAMgulam // sUkSmazalyoddhRticchedabhedapracchannalekhane // 18 // ( 223 ) TeDhI aura komaladhArAsaMyukta do mukhoMvAlA aura nava nava aMgulalaMbA nakhazastra sUkSmarUpazalyake nikAzanemeM aura nakhoMke kATanemeM aura bhedana lekhanakarmameM yuktakaranA yogya hai // 18 // ekadhAraM catuSkoNaM prabaddhAkRti caikataH // dantalekhanakaM tena zodhayeddantazarkarAm // 19 // For Private and Personal Use Only ekapradezameM ekadhAravAlA, cArakoNoMse saMyukta tathA ekadezameM ba~dhIhuI AkRtivAlA daMtalekhanako zastra banAnA, isakarake daMtazarkarAko zodhai // 19 // Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (224) aSTAGgahRdayevRttA gUDhadRDhAH pAze tistraH sUcyo'tra sIvane // mAMsalAnAM pradezAnAM tryastrA vyaMgulamAyatA // 20 // golarUpa aura pAzameM gUDha tathA dRDha tIna sUcI sImanake artha banAnI bahutamAMsavAle aMgokA savinake artha tIna koNavAlI aura tIna aMgulakarake vistRta // 20 // alpamAMsAsthisandhisthavaNAnAM dvathaMgulAyatA // bIhivakA dhanurvakrA pakkAmAzayamarmasu // 21 // KI banAnI aura alpamAMsavAle tathA saMdhi aura haDDImeM Azrita vraNoMko sIvaneke artha do aMgula vistAravAlI suI banAnI aura vrIhike samAna mukhavAlI tathA dhanuSake samAna TeDhI suI pakvAzaya AmAzaya marmako sIvaneke artha banAnI // 21 // sA sArddhadvayaMgulA srvvRttaastaashcturNgulaaH|| kU) vRttaikapIThasthAH saptASTau vA subandhanAH // 22 // paraMtu yaha suI DhAI aMgula pramANase banAnI aura saba tarphase gola aura cAra aMguloMke pramANase vistRta, golarUpa eka pIThameM sthita, sAta athavA ATha aura suMdara baMdhanase saMyukta // 22 // saMyojyo nIlikAvyaGgakezazAtanakuTTane // ardhAMgulairmukhairvRttairaSTAbhiH kaNTakaiH khjH|| 23 // kUrcasaMjJaka suIyAM banAnI, yaha nIlikA aMga bAlake kATane aura kuTTanameM prayukta karanI aura AdhAaMgulapramANa mukhavAle aura gola ATha kaMTakoMkarake khajazastra banatA hai // 23 // pANibhyAM mathyamAnena ghANAttena hredsk|| vyadhane karNapAlInAM yUthikA mukulAnanA // 24 // hAthoM karake mathyamAna tisa khajakarake nAsikAse rakta nikasatA hai aura mukula arthAt phUlakI kalIke samAna mukhavAlA yUthikA zastra banAnA yaha kAnakI pAliyoMke vIMdhanemeM yukta kiyA jAtA hai // 24 // ArAddhAMgulavRttAsyA tatpravezA tatholataH // caturastA tayA vidhyecchophaM pakkAmasaMzaye // 25 // AdhAaMgulake samAna golamukhavAlA aura AdhA aMgulapramANa pravezavAlA aura Uparase cokhUTaya ArAnAma zastra banAnA, isakarake pakka aura Amake saMzayameM zojeko vIMdhe // 25 // karNapAlIJca bahulAM bahulAyAzca zasyate // sUcI tribhAgasuSirA vyaMgulA karNavedhanI // 26 // For Private and Personal Use Only Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (225) aura bahularUpa karNapAlIkobhI isIkarake vIMdhai aura atimAMsavAlI karNapAlIko vIdhaneke artha sUcIzastrabhI vAMchita hai, paraMtu tIsare bhAgameM chidravAlI aura tIna aMguloMkI laMbAIse saMyukta aura . kAnako vA~dhanevAlA sUcIyaMtra hai // 26 // jlaukHkssaardhnkaacoplnkhaadyH|| alauhAnyanuzastrANi tAnyevaM ca vikalpayet // 27 // jokha khAra agni kAca patthara nakha Adi aura lohase varjita anuzastroMkobhI vaidya kalpita karai27 aparANyapi yantrAdInyupayogazca yaugikam // utpATyapATyasIvyaiSalekhyapracchannakuTTanam // 28 // aura anyayaMtraAdikobhI vaidya kalpita karai, paraMtu upayogako aura yogako acchItaraha jAnake utpATya, sIvya, eSya, lekhya,pracchanna, kuTTana, utpATanameM Urdhvanayana yaMtra, nakhazastra, pATanameM vRddhipatra, sevanameM; sUcI, lekhanameM; maMDalagraha, bhedanameM eSaNI, sUcImukha vedhanameM; vetasAdi mathanameM; khajagrahameM saMdaMza, dAhameM zalAkAdi yaMtra lenA / / 28 // chedyaM bhedyaM vyadho mantho graho dAhazca tkriyaaH|| kuNThakhaNDatanusthUlahasvadIrghatvavakratAH // 29 // chedya, bhedya, vyadha, maMtha, graha, dAha ye saba tina zastroMkI kriyA haiM aura kuMTha arthAt ThaMDhApanA aura khaMDa arthAt TUTAhuA aura tanU arthAt atisUkSma aura sthUla arthAt moTA hasva arthAta choTA dIrghatva arthAt laMbApanA aura vakratA arthAt TeDhApanA // 29 // zastrANAM kharadhAratvamaSTau doSAH prkiirttaaH|| chedabhedanalekhyArthaM zastraM vRntaphalAntare // 30 // kharadhAratva arthAt tIkSNadhArapanA ye ATha doSa zAstroMmeM kahe haiM aura chedana bhedana lekhanake artha vRMtaphalake madhyabhAgameM zastrako // 30 // trjniimdhymaaNgusstthehiiyaatsusmaahitH|| visrAvaNAni vRntAye tarjanyaMguSThakena ca // 31 // tarjanI madhyamAaMgUThese sAvadhAna huA vaidya grahaNa karai aura vistrAvaNa karanevAle zarAryAsya Adi zastroMko tarjanI aura a~gUThese vRMtake agrabhAgameM grahaNa karai / / 31 // talapracchannavRttAgraM grAhyaM trIhimukhaM mukhe|| mUleSvAharaNArthe tu kriyAsaukaryato'param // 32 // hAthake talavekarake AcchAdita aura gola agrabhAgavAle vrIhimukhazastrako mukhameM grahaNa kare, aura zeSa rahe zastrako kriyAke sukarapanese AharaNa karaneke artha mUlameM grahaNa karai // 32 // . 15 For Private and Personal Use Only Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (226) aSTAGgahRdayesyAnnavAMgulavistAraH sughano dvAdazAMgulaH // kssaumptrornnkausheydukuulmRducrmjH||33|| navaaMgula vistArase saMyukta aura suMdara ghanarUpa aura bAraha aMgulakI laMbAIse saMyukta aura rezamI vastra pattA Una kauzeyavakha suMdaravastra komala carmase banAhuA // 33 // vinyastapAzaH susyUtaH saantrornnaasthshstrkH|| zalAkApihitAsyazca zastrakozaH susNcyH|| 34 // banehuye pAzavAlA samyak prakAra sApha kiyA, aura bhItarase vyavadhAna sahita UnameM sthita hone vAle zastroMse saMyukta aura zalAIkarake AcchAditamukha suMdara saMcayavAle zastrakoza arthAt zastroMkA sthAna banAnA cAhiye // 34 // jalaukasastu sukhinAM raktasrAvAya yojayet // 35 // aura sukhI manuSyoMke raktako zirAneke artha jokoMko prayukta karai // 35 // duSTAmbumatsyabhekAhizavako'tha mlodbhvaaH|| raktA zvetA bhRzaM kRSNAzcapalAH sthuulpicchilaaH|| 36 // duSTapAnIse upajI aura machalI meMDaka, sarpamurdeke viSThA aura mUtrase upajI aura rakta tathA zvata aura atyaMta kAlI aura capala aura sthUla tathA picchalarUpavAlI // 36 // indrAyudhavicitrordhvarAjayo romazAzca tAH // saviSA varjayettAbhiH knndduupaakjvrbhrmaaH|| 37 // aura indrake dhanuSakI taraha vicitra Uparako paMktiyoMvAlI aura royoMvAlI joka viSavAlI hotI hai, tinhoMko yukta na karai kyoMki tinhoMkarake khAja pAka jvara bhrama Adiroga upajate haiM // 37 // viSapittAsranutkAryaM tatra zuddhAmbujAH punH|| nirviSAH zaivalazyAvA vRttA niilordhvraajyH|| 38 // tahAM viSa aura raktapittako dUra karanevAlA karma prayukta karanA, aura zuddhapAnIse upajI aura biSase rahita aura zivAlakI taraha kapiza raMgavAlI gola aura nIleraGgake Uparako paMktiyoMvAlI // 38 // kaSAyapRSThAstanvaMgyaH kiJcitpItodarAzca yAH // tA apyasamyagvamanAtpratataM ca nipAtanAt // 39 // vaDaAdi vRkSakI chAlake varNakI samAna pRSThabhAgavAlI, aura sUkSma aGgoMvAlI aura kachuka pIta varNa udaravAlI joka uttama hotI hai, aura duSTaraktako acchItaraha nahIM vamana karanese aura nirantara raktako pAna karanese jo viSakarake rahitabhI joka hove // 39 // For Private and Personal Use Only Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM mASATIkAsametam / (227) sIdaMtIH sAlalaM prApya raktamattA iti.tyajet // athetarA nizAkalkayukte'mbhasi priplutaaH||40|| aura ve pAnImeM prApta hoke zithilarUpa hojAve, aisI raktakarake unmatta huI jokoMko vaidya tyAge, pIche haladIkA kalkayukta pAnImeM pArapluta huI // 40 // avantisome take vA punazcAzvAsitA jale // lAgayeddhRtamRtsnAGgazastraraktanipAtanaiH // 41 // ___ athavA kAMjImeM athavA takrameM paripluta huI, aura phira pAnImeM AzvAsita karIhuI anya jokoMko ghRta mATI aGgameM zastrake dvArA raktakA nikAsanA inhoMkarake lagAvai // 41 // pibantIrunnataskaMdhAJchAdayenmRduvAsasA // sampRktAdduSTazuddhAsrAjjalaukA duSTazoNitam // 42 // aura Uparako kandhoMvAlI aura raktako pItIhuI tina jokoMko komala vastrase AcchAdita kare, duSTapanA aura zuddhapanase milehuye raktasebhI joMka duSTaraktako // 42 // Adatte prathamaM haMsaH kSIraM kSIrodakAdiva // daMzasya tode kaNDDA vA mokSayedvAmayecca taam||43|| pahile grahaNa karatI hai, jaise haMsa dUdha aura pAnIse mile huye samudrase dUdhako, aura jaba daMzameM camakA aura khujalI mAlUma hove taba tisajoMkako aGgase alaga karake nicoDa devai // 43 // paTutailAktavadanAM zlakSNakaNDanarUkSitAm // rakSanaktamadAdbhUyaH saptAhaM tA na pAtayet // 44 // aura seMdhAnamakase yukta telakarake rUkSitamukhavAlI, aura sUkSmarUpa cAvalake kaNDana karake rUkSita tisa nicoDI huI jokako raktake madame rakSA karatA huA vaidya phira sAtadinoMtaka yojita karai nahIM // 44 // pUrvavatpaTutA dADhyaM samyagvAnte jalaukasAm // klamotiyogAnmRtyu durvAnte stabdhatA madaH // 45 // aura jokhoMke acchItaraha nicoDanemeM jaba nahIM lagAI gaIthI tabakI taraha capalatA aura dRDhatA . hojAtI hai aura jokoMko ati nicoDanemeM jokoMko glAni athavA jokhoMkI mRtyu hojAtI hai aura jokhoMke burItaraha nicoDanemeM stabdhatA aura mada upajatA hai // 45 // anyatrAnyatra tAH sthApyA ghaTe mRtsnAmbugarbhiNI // lAlAdikothanAzArtha saviSAH syustadanvayAt // 46 // For Private and Personal Use Only Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (228) aSTAGgahRdaye pIche maTTI aura pAnIse bharehuye ghaTameM anya anya jagaha ve joMka sthApita karanI cAhiye, aura lAlaAdi klinnatAke nAzake artha aura jo ekaghaTameM tina jokhoMkA milApa kiyAjAve to ve jokha viSavAlI hojAtI haiM ( gulma, bavAsIra, vidradhI, kuSTha, vAtarakta, galake roga, netrapIDA, viSa, visarpa ina rogoMko joka zAMta karatIhai ) // 46 // azuddhau srAvayedaMzAnharidrAguDamAkSikaiH // zatadhautAjyapicavastato lepAzca shiitlaaH||47|| jo azuddha cihnoMkarake anumita rakta nikasai to jokhake daMzoMko haladI guDa zahadase srAvita kare pIche so 100 vAra dhoe hue ghRtase saMyukta rUIke phoheko prayukta karai, aura mulahaTI caMdana khasa Adi zItala lepa karai // 47 // duSTaraktApagamanAtsadyorogarujAM shmH|| azuddhaM calitaM sthAnAsthitaM raktaM vraNAzaye // 48 // duSTaraktake nikasanese zIghrahI roga aura pIDAkI zAMti hotI hai aura azuddharakta raktAzayase calake vraNake AzayameM sthita hotAhai // 48 // amlIbhavetparyuSitaM tsmaattstraavyetpunH|| yuddhyAnnAlAbughaTikA rakte pittena dUSite / / 49 // taba amlIbhUta tathA paryuSita arthAt bAsI hojAtA hai tisakAraNase raktako phira srAvita kare, aura pittakarake dUSita raktameM tUmbI aura ghaTikAzastrako prayukta nahIM karai isase pitta raktakI vRddhi hogI // 49 // tAsAmanalasaMyogAdyuJjyAcca kphvaayunaa|| kaphena duSTaM rudhiraM na zRGgeNa vinirharet // 50 // kyoMki tina zastroMmeM agnikA saMyoga hai aura kapha, vAyuse dUSitaraktameM ghaTikAzastrako prayukta karai, kaphakarake duSTa huye rudhirako zIgIkarake nahIM nikAsai // 50 // skannatvAdvAtapittAbhyAM duSTaM zRGgeNa nirharet // gAtraM baddhopari dRDhaM rajjvA paTTena vA smm|| 51 // kyoMka zIgIko agnike saMyogakA abhAvavAlI honese vAta aura pittakarake duSTa rudhirako zIgAMkarake nikAsai aura raktakarake va vastrakarake dRDharUpa aGgako bAMdhake // 51 // snAyusandhyasthimarmANi tyajanpracchAnamAcaret // adhodezapravisRtaiH pdairuprigaamibhiH||52|| aura nasa saMdhi haDDI marma inhoMko tyAgatAhuA vaidya pracchAna arthAt pachaneko AcaraNa karai ki adhodezase prasRta huye aura Uparako gamana karanevAle padoMkarake // 52 // For Private and Personal Use Only Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (229) na gADhaghanatibhirna pade padamAcaret // pracchAnanaikadezasthaM granthitaM jljnmbhiH||53|| aura gADha ghana tirache aise padoMkarake nahIM aura padameM padako AcArata nahIM karai aura eka dezameM sthita huye raktako pachanekarake nikAsai aura graMthi arbudaAdirogoMmeM raktako jokhoMkarake nikAsai // 53 // harecchRGgAdibhiH suptamasRgvyApi zirAvyadhaiH // pracchAnaM piNDite vA syAdavagADhe jlauksH||54|| cetanArahita sthAnameM sthita raktako zIMgIAdikarake nikAse saba zarIrameM vyApta huye raktako zirAvyadha arthAt phastake kholanekarake nikAse athavA piMDIhue raktameM pachanAko prayukta kare, aura avagADharUpa raktameM jokhoMko prayukta karai // 54 // vasthe'lAbughaTIzRGgaM ziraiva vyApake sRji // vAtAdidhAma vA zRGgajalaukolAbubhiH kramAt // 55 // tvacAgataraktameM tUMnI vaTI zIgIko prayukta karai, aura sakalazarIrameM vyApita raktameM phastake kholaneke sivAya anya upAya nahIM, vAtasthAnameM sthitahuye raktako zIgIkarake aura pittasthAnameM sthitahuye raktako jokhoMkarake aura kaphasthAnameM sthitahuye raktako tUMbIkarake nikAsai // 55 // strutAsRjaH pradehAyaiH zItaiH syaadvaayukoptH|| satodakaNDUzophastaM sarpiSoSNena secayet // 56 // raktako nikAsehuye manuSyake zItala lepoMkarake vAyuke kopase camakA aura khaji sahita zojA upajai to tisa zojeko garma kiye ghRtase secita karai // 16 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne ssddviNsho'dhyaayH|| 26 // sptviNsho'dhyaayH| -DOETRYathAtaH zirAvyadhavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara zirAvyadhavidhinAmake adhyAyako vyAkhyAna kreNge| madhuraM lavaNaM kiMcidazItoSNamasaMhatam // padmendragopahemAvizazalohitalohitam // 1 // For Private and Personal Use Only Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (230) aSTAGgahRdayemadhura aura kachuka zalonA aura na zItala na garama aura dravarUpa aura kamala iMdragApakIDAH sonA, meMDhA, zUsA inhoMke lohUke samAna jo rakta hotA hai // 1 // lohitaM pravadecchuddhaM tanostenaiva ca sthitiH|| tatpittazleSmalaiH prAyo dRSyate kurute tataH // 2 // tisako vaidya zuddharakta kahate haiM tisIkarake zarIrako sthitI rahatI hai aura vahI rakta vizeSatA karake kSAra garama tIkSNa aura uDada tila Adikarake dUSita hotA hai pIcha dUSita huA vaha rkt||2|| visarpavidradhiplIhagulmAnisadanajvarAn // mukhnetrshirorogmdtRddlvnnaasytaaH||3|| visarpa, vidradhI, plIharoga, gulmaroga maMdAgni, jvara, mukharoga, netraroga, ziroroga, madaroga - tRSA, mukhakA silonApanA // 3 // kuSThavAtAsrapittAsrakaTTamlodgIraNabhramAn // zItoSNasnigdharUkSAdyairupakrAntAzca ye gadAH // 4 // ___ kuSTha, vAtarakta, raktapitta, kaDavA aura amlaudgAra arthAt DakAra, bhrama inhoMko karatA hai jo zIta, uSNa, snigdha, rUkSa inaAdi auSadhoMkarake upakrAMta // 4 // samyak sAdhyA na sidhyanti te ca raktaprakopajAH // teSu srAvayituM raktamudriktaM vyadhayecchirAm // 5 // aura acchItaraha sAdhyarUpabhI roga siddha nahIM hote ve raktake kopase upaje jAnane tina bisarpa Adi rogoMmeM baDhehuye raktako chirAneke artha zirAko bIMdhai // 5 // na nUnaSoDazAtItasaptatyabdasrutAsRjAm // asnigdhAsveditAtyarthasvaditAnilarogiNAm // 6 // ___ paraMtu solaha varSase kama avasthAvAlA aura sattara varSase UMcI avasthAvAlA aura raktako nikAsehuye aura snigdhapanese rahita aura svedase rahita aura atyaMta svedavAlA aura vAtarogI // 6 // garbhiNIsRtikAjIrNapittAsrazvAsakAsinAm // atIsArodaracchardipANDusarvAGgazophinAm // 7 // garbhiNI, sUtikA, aura ajIrNa, zvAsa, khAMsI rogoMvAle aura atisAra, udararoga chardi, pAMDuroga, saba aMgoMmeM zojA rogoMvAle // 7 // snehapIte prayukteSu tathA paJcasu krmsu|| nAyantritAM zirAM vidhyannatiryaGnApyanutthitAm // 8 // For Private and Personal Use Only Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 231 ) snehako pInevAlA aura vamana Adi paMcakamoMko kiye huye manuSyoM kI zirAko na vIM aura nahIM duI aura na tirachI aura nahIM utthita huI zirAko na vIdhai // 8 // nAtizItoSNavAtAbhreSvanyatrAtyayikAdgadAt // zironetravikAreSu lalATyAM mokSayecchirAm // 9 // aura atizItala, atigarama, bAyu baddala inhoMmeM Atyayikarogake vinA zirAko na vIM zira aura netrake vikAroM meM mastakakI zirAko bIMdhai // 9 // apAMgyAmupanAsyAM vA karNarogeSu karNajAm // nAsArogeSu nAsAgre sthitAM nAsAlalATayoH // 10 // athavA apAMgadezakI athavA nAsikA ke samIpakI zirAko vIM aura kAnake rogoM meM kAnake samIpakI zirAko vAMdhe aura nAsikA ke rogoMmeM nAsikA ke agrabhAgameM sthitahuI zirAko bIMdhe aura pInasarogameM nAsikA aura mastakameM sthitahuI zirAko bIMdhai // 10 // pInase mukharogeSu jihvauSThahanutAlugAH // janUrdhva granthiSu grIvAkarNazaMkhaziraH zritAH // 11 // mukhake rogoM meM jIbha, oSTha, ThoDI, tAlumeM sthitahuI zirAoMko bAMdhe chAtI aura kaMdhoM saMdhiyoMke Upara jo graMthiyAM hoveM to grIvA kAna kanapaTI zira inhoMmeM AzritahuI zirAko bIMdhai 11 urospAMgalalATasthA unmAde'pasmRtau punaH // hanusandhau samaste vA zirAM bhrUmadhyagAminIm // 12 // unmAdarogameM chAtI apAMga arthAt kaTAkSa, mastakameM sthita duI zirAoMkoM vIM aura rogameM ThoDIkI saMdhimeM athavA samasta ThoDImeM zirAko athavA srukuTiyoMke madhyabhAgameM sthitahuI zirAko bIMdhai // 12 // vidradhau pArzvazUle ca pArzvakakSAstanAntare // tRtIyakeM'sayormadhye skandhasyAzcaturthake // 13 // vidradhIroga meM aura pasalI zUla meM, pasalI, kAkha, cUciyoMke madhyasthAna meM sthita huI zirAoM ko air tRtIyakajvara meM donoM kAMdhoM ke madhyameM zirAko vIMdhai, aura cAturthikajvara meM kaMdhe ke nIce kI zirAko bIMdhe // 13 // pravAhikAyAM zUlinyAM zroNito yaMgule sthitAm // zukramedrAmaye medre UrugAM galagaNDayoH // 14 // zUlase saMyukta pravAhikA roga meM kaTI se do aMgulapai sthitahuI zirAko vAMdhe vIryarogameM aura liMgaroga meM liMga meM sthitahuI zirAko bIMdhe galarogameM aura gaMDaroga meM jAMgha meM sthitahuI zirAko vadhe 14 For Private and Personal Use Only Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 232 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gRdhrasyAM jAnuno'dhastAdUrdhvaM vA caturaMgule // indrabasteradho'pacyAM dvayaMgule caturaMgule // 15 // gRdhrasIrogameM donoM goDoMke cAra aMgula nIce athavA cAra aMgula Upara zirAko bIMdhe, apacIrogameM iMdrabasti arthAt jAMghoM ke aMtarameM jo aMga hai tisake nIce do aMgulameM sthitahuI zirAko bIMdhai // 15 // Urdhvagulphasya sakthya tathA kroSTukazIrSake // pAdadAhe khuDe harSe vipAdyAM vAtakaNTake // 16 // sakthisthAnameM pIDA hovai to TakanoMke Upara cAra aMgula meM sthitahuI zirAko bIMdhe aura koSTaka ziraroga meM bhI pUrvokta zirAko vIMdhe, aura pAdadAha, khuDavAta, harSaroga, vipAdIroga, vAtakaMTaka // 16 // cipye ca yaMgule vidhyedupAra kSipramarmaNaH syAmiva vizvAcyAM yathoktAnAmadarzane // 17 // cipyarogameM kSipramarmake Upara do aMgulaM sthitahuI zirAko bIMdhe aura vizvAcI vAtameM donoM goDoM ke nIce athavA Upara cAra aMgula meM sthitahuI zirAko bIMdhe aura yathokta zirAoM kA darzana nahIM hove to // 17 // marmahIne yathAsanne deze'nyAM vyadhayecchirAm // atha snigdhatanuH sajjasarvopakaraNo balI // 18 // marmakarake varjita aura yathokta zirAke samIpadezameM sthitahuI zirAko vA~dhe pIche snigdha zarIra cAlA aura sAvadhAna aura saba sAmagriyoM ko grahaNa kiye huye aura puSTa // 18 // kRtasvastyayanaH snigdharasAnnapratibhojitaH // agnitApAtapasvinno jAnuccAsanasaMsthitaH // 19 // aura svastyayana arthAt bali maMgalahoma Adiko kiye huye aura snigdha rasa karake yukta annakA bhojanako kiyehuye agnikI garamAI aura ghAmakarake svedita aura goDoM pramANa UMce Asana! sthitahuA || 19 // mRdupaTTAttakezAnto jAnusthApitakUrparaH // muSTibhyAM vastragarbhAbhyAM manye gADhaM nipIDayet // 20 // aura komala bastrakarake ba~dhe huye, kezoM ko aMta se saMyukta aura goDepai sthApita kuhanIvAlA vastrakarake garbhita muSTiyoM karake kaMdhoMko atizayakara ke pIDita karatA huA // 20 // dantaprapIDanokAsagaNDAdhmAnAni cAcaret // pRSThato yantrayecainaM vastramAveSTayannaraH // 21 // For Private and Personal Use Only Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (233) aura daMtoMkA pIDana, khAMsI, gaMDa, AdhmAnako AcchAdita karatehue isa manuSyake pRSThadezameM bastrako AveSTita karatA huA // 21 // kandharAyAM parikSipya nyasyAntarvAmatarjanIm // eSo'ntarmukhavarjAnAM zirANAM yantraNe vidhiH|| 22 // manuSya yatnako karai, arthAt grIvA vastrako prApta kara aura madhyameM bAMsI tarjanIko sthApita kara bhItarako mukhakarake varjita sirAoMke yaMtraNameM yaha vidhihai // 22 // tathA madhyamayAMgulyA vaidyoM'guSThavimuktayA // tADayedutthitAM jJAtvA sparzAguSThaprapIDanaiH // 23 // pIche vaidya aMgUThe karake varjita vAme hAthakI madhyama aMgulIkarake tADita karai pIche sparza aura aMgUTheke prapIDanase utthita huI sirAko jAnake // 23 // kuThAryA lakSayenmadhye vAmahastagRhItayA // phalodeze suniSkampaM zirAM tadvacca mokSayet // 24 // phaloddezameM niSkaMpa ho bAmeM hAthameM grahaNakI huI kuThArIse madhyameM zirAko lakSita karai aura jaise lakSita kare taisehI mokSita karai // 24 // tADayanpIDayeccainAM vidhyedrIhimukhena tu // ___ aMguSThenonnamayyAgre nAsikAmupanAsikAm // 25 // phira isa zirAko tADita karatA huA vrIhimukhazastrakarake vIMdha aura aMgUThA Adikarake pIDita kare aura agrabhAgameM nAsikAko aMgUThekarake unnamita kara nAsikAke samIpameM sthinahuI sirAko vIvai // 25 // abhyunnatavidaSTAgrajihvAsyAdhastadAzrayAm // yantrayetstanayorUvaM grIvAzritazirAvyadhe // 26 // Abhimukhyakarake Upara tAludezameM prApta aura vizeSakarake dAMtoMkarake daSTa huI agra jihvA saMyukta jIbhake nIce AzrayavAlI sirAko vAMdhe, aura grIvAke Azrita huI sirAke bIdhanemeM donoM cUci yoMke Upara vastrakarake veSTita karai // 26 // pASANagaMrbhahastasya jAnusthe prasRte bhuje|| kukSerArabhya mRdite vidhyehaddhordhvapaTTake // 27 // patthara hAthoMmeM liye ghuTuvopara hAtha phailAye hue manuSyake kukSise AraMbha kara mRdita hue aur| urvabhAgameM vastra baMdhanayukta pradezameM bIMdhai // 27 // For Private and Personal Use Only Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 234 ) aSTAGgahRdaye vidhyeddhastazirA bAhAvanAkuJcitakUrpare // baddhA sukhopaviSTasya muSTimaMguSThagarbhiNIm // 28 // kohanIko phailAkara bAhumeM hAthakI sirAko vIM paraMtu sukhapUrvaka baiThe huye manuSyake aMgUThA karake garbhita muSTiko baMdhavAke // 28 // UrdhvaM vedhyapradezAcca paTTikAM caturaGgule // vidhyedAlambamAnasya bAhubhyAM pArzvayoH zirAm // 29 // aura vedhyasthAnake Upara cAra cAra aMgula parimANa sthAnameM paTTIko bAMdhakara bAhuoMkarake AlaM-bamAna manuSyake pasaliyoMkI sirAko bIMdhai // 29 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prahRSTe mehane jaMghAzirAM jAnunyakuJcite // pAde tu susthite'dhastAjAnusandhernipIDite // 30 // stabdharUpa liMga hova to liMgake Azrita huI sirAko bIMdhai spaSTarUpa goDoM kI sthiti ho to jaMghAkI sirAko vadhai, sukhapUrvaka pRthvI AdimeM sthita paira hove to pairakI sirAko vAdhai, aura goDoM ke nIce // 30 // gADhaM karAbhyAmAgulphaM caraNe tasya copari // dvitIye kuJcite kiJcidArUDe hastavattataH // 31 // TakanAMtaka hAthoMkarake atyaMta pIDita kiye paira ke Upara dUsarA paira kachuka saMkucita hove tathA kachuka ArUDha hove tava vedhyasthAnase Upara cAra cAra aMgula meM hAthako sirAko vadhanakI taraha paTTI bAMdhakara // 31 // vaddhA vidhyecchrAimitthamanukteSvapi kalpayet // teSu teSu pradezeSu tattadyantramupAyavit // 32 // sirAko vadhai, aisehI tisa tisa upAyako jAnanevAlA vaidya nahIM kahahuye tina tina zarIra ke aMgoMmeM isI taraha apanI buddhikarake yathAyogya tisa tisa yaMtrako kalpita kare // 32 // mAMsale nikSipedeze vrIhyAsyaM trIhimAtrakam // yavArddhamasthanAmupari zirAM vidhyankuThArikAm // 33 // atyaMta mAMsavAle zarIrake aMgameM vrIhimukhazastrako trIhimAtrahI praveza karai, aura sirAko tA huA vaidya haDDiyoM ke Upara Adhe yavake samAna kuThArikAko prAptakarai // 33 // samyagviddhesravedvArAM yantre mukte tu na sravet // alpakAlaM vahatyalpaM durviddhA tailacUrNanaiH // 34 // For Private and Personal Use Only Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (235) acchItaraha viddha huye aMgameM raktakI dhAra jhiratI hai, aura yaMtrako mukta huyepIche nahIM jhiratI hai, aura alpa viMdhI huI sirA alpakAlataka raktako vahAtI hai tela aura cUrNakarake: durviddha arthAt acchItaraha nahIM vIdhIhuI sirA // 34 // sazabdamatividdhAtu sraveduHkhena dhAryate // bhImU yntrshthilykunntthshstraatitRptyH|| 35 // zabda karatI huI raktako jhirAtI hai aura ati vIMdhIhuI sirA lohUko atyaMta jhirAtI hai aura kaSTakarake dhArita kIjAtI hai aura bhaya mUrchA yaMtrakA zithilapanA, ThaMThAzastra, atitRpti // 35 // kSAmatvavegitA svedA raktasyA'nutihetavaH // asamyagane sravati velavyoSanizAnataiH // 36 // nirbalatA, mUtraAdikA vega, pasInAkA ayoga ye saba raktako nahIM jhirAne kAraNa kahe haiM jo burItaraha rakta jhiratA rahai to bAyaviDaMga, suMTha, miraca, pIpala, haladI, tagara, // 36 // sAgAradhUmalavaNatailairdihyAcchirAmukham // samyakpravRtte koSNena tailena lavaNena ca // 37 // gharakA dhUmA, namaka, tela inhoMkarake zirAke mukhako lepita kareM aura acchItaraha pravRtta huA rakta jhire to kachuka garama tela aura namakako milAke sirAke mukhako lepita karai // 37 // agre savati duSTAtraM kusumbhAdiva pItikA // samyaktutya svayaM tiSThecchuddhaM taditi nAharet // 38 // aura duSTahuA rakta pahale jhiratA hai jaise rAgapItikA milIhuI kumuMbhAse pahale pItikA giratIhai aura jo kucha nikalakara yatnake vinA nahIM svavai vaha zuddha rakta hotA hai tisako vaidya jhirAve nahIM 38 yantraM vimucya mUrchAyAM vIjite vyajanaiH punH|| srAvayenmUrcchati punastvapareyustrayahe'pi vA // 39 // jo mUrchA hojAve to yaMtrako kholake aura vijanAkI pavanase manuSyako acchItaraha AzvAsita kara phira raktako nikAse aura phirabhI manuSyako mUrchA hojAve to dUsare dina va tIsare dina phira raktako nikAsai // 39 // vAtAc chyAvAruNaM rUkSaM vegsraavycchphenilm|| pittAtpItAsitaM vistramaskaMdyoSNyAtsacandrakam // 40 // kapiza aura lAlaraMgavAlA aura rUkhA aura vegase jhiranevAlA aura svaccha aura rAgoMvAlA rakta vAyuse duSTa hotA hai, aura pIlA tathA syAha aura skaMdapanese rahita aura garamAIse caMdrakAoMvAlA aura kacce gaMdhavAlA rakta pittase dUSita hotA hai // 40 // For Private and Personal Use Only Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (236) aSTAGgahRdaye-, kaphAtsnigdhamasRkpANDu tantumatpicchilaM dhanam // saMsRSTaliGgaM saMsargAtridoSaM malinAvilam // 41 // snigdha aura sapheda aura tAnoMse saMyukta aura picchila tathA karaDA rakta kaphase dUSita hotA hai, aura malina arthAt kAlA aura karaDA rakta tridoSase dUSita hotAhai / / 41 // azuddhau balino'pyastraM na prasthAtsrAvayetparam // atisrutau hi mRtyuH syAdAruNA vA claamyaaH|| 42 // balavAle manuSyakebhI azuddha raktako prastha arthAt causaTha tathA pacapana tolebhara raktase jyAde raktako nahIM nikAsai,kyoMki raktako ati nikAsanemeM mRtyu athavA dAruNarUpa vAtaroga upajate haiM42 tatrAbhyaGgarasakSIraraktapAnAni bheSajam // sute rakte zanairyantramapanIya himAmbunA // 43 // jo rakta ati nikAsA jAve, tau abhyaMga mAMsakA rasa dUdha rakta inhoMkA pAna karanA yaha auSadha hai aura jaba yathAyogya rakta nikAsacuke taba haulehaule yaMtrako kholake zItala pAnAMse // 43 // prakSAlya tailaplotAktaM bandhanIyaM zirAmukham // azuddhaM strAvayedbhUyaH sAyamaDhyapare'pi vA // 44 // zirAke mukhako prakSAlitakara aura telase bhigoke tisa sirAmukhako acchItarahabAMdhanA ucita hai aura azuddharUpa raktako jAnakara phira sAyaMkAlameM athavA dUsare dina nikAse // 44 // snehopaskRtadehasya pakSAdvA bhRzadUSitam // kizcidvizeSe duSTAsne naiva rogo'tivarttate // 45 // snehakarake bhAvita dehavAle manuSyake atyaMta duSTa huye raktako pakSa arthAt 15 dinake uparAMta phira nikAsa aura kiMcinmAtra duSTarakta zeSa rahanese rogakriyAke mArgako atikramaNa karake anya mArgameM nahIM prApta hotA hai // 45 // sazeSamapyato dhArya na cAtisrutimAcaret // harecchRGgAdibhiH zeSaM prasAdamathavA nayet // 46 // isavAste zeSa sahitabhI duSTaraktako dhArai, paraMtu duSTaraktako atyaMta na nikAsai, aura zeSa rahe raktako zIgI Adikarake nikAsai athavA tisako zuddha kare // 46 // shiitopcaarpittaastrkriyaashuddhivishossnnaiH|| duSTaM raktamanudriktamevameva prasAdayet // 47 // zItala upacAra aura rakta pittameM kahI kriyA aura zuddhi laMghana inhoMkarake baDhehuye aura duSTahuye raktako sApha kare // 47 // For Private and Personal Use Only Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (237) rakta tvatiSThati kSipraM stambhanImAcarekriyAm // lodhrapriyaGgupattaGgamASayaSTayAgairikaiH // 48 // jo rakta nahIM sthita hove to zIghrahI staMbhanarUpa kriyAko karai arthAt lodha, priyaMgulAlacaM-- dana, uDada, mulahaTI, gehUM inhoMkarake // 48 // mRtkpaalaanyjnkssaummssiikssiiriitvgngkuraiH|| vicUrNayedraNamukhaM padmakAdihimaM pibet // 49 // aura mATIkA kapAla, aMjana, rezamI vastra, syAhI, khiranIkI chAla, aura aMkura inhoMke cUrNakarake zirAke ghAvake mukhako cUrNita karai, aura padmakAdigaNake hima arthAt zItala kaSAyako banAke pAma karai // 49 // tAmeva vA zirAM vidhyeyadhAttasmAdanantaram // zirAmukhaM ca tvaritaM dahettaptazalAkayA // 50 // aura tisa vIMdhanekI jagahase anaMtara jagahako tisI zirAko vIdhe athavA garma zalAIkarake zirAke mukhako zIghrahI dagdha karai // 50 // unmArgagA yantranipIDanena svasthAnamAyAnti punarna yAvat // doSAH praduSTA rudhiraM prapannAstAvaddhitAhAravihArabhAk syAt // 51 // . yaMtrako pIDita karake apane mArgako laMbita karake anyamArgameM AstRta huye aura raktako prApta , huye duSTa huye doSa phira jabataka apane sthAnameM Ake prApta nahIM hoM tabataka hitabhojana aura hitakrIDAko manuSya sevatA rahai // 51 // . nAtyuSNazItaM laghu dIpanIyaM rakte'panIte hitamannapAnam // tadA zarIraM hyanavasthitAstramagnirvizeSAditi rkssnniiyH||52|| raktako nikAse pIche na to ati uSNa aura na ati zItala aura halakA aura agniko dIpana karanevAlA annapAna hita hai kyoMki calitavRttiyukta raktavAlA zarIra ho jAtA hai, vizeSakarake isameM jaTharAgnikI rakSA karanI ucita hai // 12 // prasannavaNendriyamindriyArthAnicchantamavyAhatapattRvegam // sukhAnvitaM puSTibalopapannaM vizuddharaktaM puruSaM vadanti // 53 // prasannavarNa aura prasannaiMdriyoMvAlA, aura zabdaAdikI icchA karanevAlA, aura nahIM naSTa huye Agnike vegavAlA, puSTi aura balakarake upayukta manuSya zuddharaktavAlA hotA hai / / 53 // iti berInivAsivedyapIDataravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne saptaviMzo'dhyAyaH // 27 // For Private and Personal Use Only Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 238 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdayeaSTAviMzo'dhyAyaH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athAtaH zalyAharaNavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara zalyAharaNavidhinAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / vakrarjutiryagUrdhvAdhaH zalyAnAM paJcadhA gatiH // dhyAmaM zophaM rujAvantaM sravantaM zoNitaM muhuH // 1 // TeDhI komala tirachI UMcI nIcI zalyoMkI pAMca prakArakI gati hai aura zyAmavarNavAlA zojAse - saMyukta aura pIDAvAlA aura bAraMbAra raktako jhirAtAhuA // 1 // abhyudgataM buhudavatpiTikopacitaM vraNam // mRdumAMsaM vijAnIyAdantaHzalyaM samAsataH // 2 // vizeSAttvaggate zalye vivarNaH kaThinAyataH // zopho bhavati mAMsasthe coSaH zopho vivarddhate // 3 // aura sanmukhapane karake UMcA aura bulbuloMkI taraha aura phunsiyoMkarake vyApta aura komalamAMsavAle vraNako saMkSepase zalyakara ke saMyukta jAnanA, vizeSatA se tvacA meM zalya hove to varNase rahita aura kaThina aura laMbA zojA hotA hai, aura mAMsameM sthita zalya hove to tIvra dAha aura zojA bar3hAtA hai // 2 // 3 // pIsnAkSamatA pAkaH zalyamArgo na rohati // pezyantaragate mAMsaprAptavat zvayathuM vinA // 4 // aura pIDA nahIM sahIjAtI aura pAka hotA hai aura zalyake mArgapai aMkura nahIM AtA aura pezIke madhya meM zalya hove to mAMsameM prApta huye zalyakI taraha saba lakSaNa hote haiM eka zojAke vinA4 AkSepaH snAyujAlasya saMrambhastambhavedanAH // snAyuge durharaM caitacchirAdhmAnaM zirAzrite // 5 // aura snAyugata zalyameM narsoMke jAlakA AkSepa aura kSobha aura staMbha aura zUla ye upajate haiM, yaha zalya duHkha karake nikasatA hai, aura zirAke Azrita zalya hove to zirAoM meM aphArA upajatA hai // 5 // svakarmaguNahAniH syAtsrotasAM srotasi sthite // dhanisthe'nilo raktaM phenayuktamudIrayet // 6 // aura nADIke strotoMmeM zalyakI sthiti hove to apanA karma aura apane guNakI hAni hotI hai, aura dhamanI nADiyoM meM zalyakI sthiti hove to jhAgoMsahita raktako vAyu preratA hai // 6 // For Private and Personal Use Only Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ww.kobaithong www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shn Kailassaga sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (239) niryAti zabdavAnsyAcca hRllAsaH saanggvednH|| saMgharSo balavAnasthisandhiprApte'sthipUrNatA // 7 // zabdasahita vAyu nikasatA hai, aura aGgoMmeM pIDAsahita hallAsaroga hotA hai, aura haDDiyoMkI sandhimeM zalyakI sthiti ho to balavAlA kSobha aura haDDiyoMkI pUrNatA upajatI hai // 7 // naikarUpA rujo'sthisthe zophastadvacca sndhige|| ceSTAnivRttizca bhavedATopaH koSThasaMzrite // 8 // haDDiyoMmeM zalyakI sthitiho to aneka prakArako pIDA aura zojA upajatAhai aura sandhigata zalyamaMbhI aisehI lakSaNa jAnane, parantu ceSTAkA uparAma ho jAtA hai, koSTa arthAt peTameM zalyakI sthiti hove to ATopa arthAt kSobha // 8 // AnAho'nnazakRnmUtradarzanaM ca vraNAnane // vidyAnmarmagataM zalyaM mrmviddhoplkssnnaiH|| 9 // aphArA aura vAvake mukhameM anna viSThA mUtrakA darzana hotA hai aura marmako vIMdhe huyeke lakSaNoM. karake marmagata zalyako jAnanA // 9 // yathAsvaM ca parisrAvastvagAdiSu vibhAvayet // ruhyate zuddhadehAnAmanulomasthitaM tu tat // doSakopAbhighAtAdikSobhAdbhUyo'pi bAdhate // 10 // aura yathAyogya parisrAvaAdikarake tvacAAdikoMmeM zalyako jAnai, aura vamana virecana Adikarake zuddha dehoMvAle manuSyoM ke anuloma sthitahuA vaha zalya ApahI aGkurako prApta hotA hai, parantu doSake kopase aura abhighAta Adi kSobhase phirabhI pIDAko karatA hai // 10 // svaGnaSTe yatra tatra syurbhyNgvedmrdnaiH|| rAgarugdAhasaMrambhA yatra cAjyaM vilIyate // 11 // aura tvacAmeM jo naSTa zalya hojAveM to jahAM jahAM abhyaMga sveda mardana inhoMkarake rAga zUla dAha kSobha ye upajai aura jahAM yukta kiyA ghRta lIna hojAve // 11 // Azu zuSyati lepo vA tatsthAnaM zalyavadvadet // mAMsapranaSTaM saMzuddhayA karzanAcchrathatAM gatam // 12 // ___ athavA jahAM kiyAhuA lepa zIghra sUkha jAve, tisasthAnako zalyavAlA kahanA, vamana virecanaAdi kriyAkarake jo kRzatA hotI hai, tisakarake zithilabhAvako prApta huA // 12 // For Private and Personal Use Only Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (240) aSTAGgahRdayekSobhAdrAgAdibhiH zalyaM lakSayettadvadeva ca // .. pezyasthisandhikoSTheSu naSTamasthiSu lakSayet // 13 // aura mAMsameM nahIM dIkhate hue zalyako kSobhase aura aneka prakArake rAga Adikarake lakSita kare, aura mAMsakI pezI aura haDDiyoMkI sandhi aura koSTha AdimeM naSTa huye zalyakobhI kSobhase tathA rAga Adi karake lakSita karai, aura haDDiyoMmeM naSTahuye zalyakobhI lakSita karai // 13 // asthnAmabhyaJjanasvedabaMdhapIDanamardanaiH prasAraNAkuJcanataH saMdhinaSTaM tathAsthivat // 14 // haDDiyoMkA abhyaGga aura sveda aura bandha aura pIDana aura mardana inhoMkarake aura prasAraNa tathA AkuJcanase jAnnA aura sandhiyoMmeM naSTa huye zalyakobhI isI prakAra lakSita karai // 14 // naSTe snAyuzirAsrotodhamaniSvasame pathi // azvayuktaM rathaM khaNDacakramAropya rogiNam // 15 // nasa sirAkhota dhamanI inhoMmeM naSTa zalya hojAve tau saDakaAdise rahita UMce nIce mArga meM khaNDa rUpa pahiyAvAlA aura ghoDoMse saMyukta rathameM rogIko Aropita kara // 15 // zIghraM nayettatastasya saMrambhAcchalyamAdizet // marmanaSTaM pRthaG noktaM teSAM mAMsAdisaMzrayAt // 16 // zIghra ghoDoMko hA~ke pIche tisa rathake saMkSobhase zalyako dekhe aura moM meM naSTa huye pRthak nahIM kahe haiM kyoMki tina moMko mAMsaAdike saMzraya honese // 16 // sAmAnyena sazalyaM tu kSobhiNyA kriyayA sruk|| vRttaM pRthu catuSkoNaM tripuTaM sa smaastH||17|| sAmAnyakarake saMkSobhako utpAdana karanevAle karmakarake jo pIDAvAlA sthAna hove vaha zalyase saMyukta jAnanA gola aura pAzcoMkarake pAracchedita aura cAra koNoMvAlA aura tIna puTovAlA // 17 // adRzyazalyasaMsthAnaM vraNAkRtyA vibhAvayet // teSAmAharaNopAyau pratilomAnulomakau // 18 // aise vistArase adRzya zalyake saMsthAnako vraNakI AkRtikarake jAne tina adRzyarUpa zalyoM ke nikAsaneko pratiloma aura anuloma do upAya haiM // 18 // arvAcInaparAcIne nirharettadviparyayAt // sukhAhAryaM yatazchittvA tatastiryaggataM haret // 19 // For Private and Personal Use Only Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (241) aura tinhoMke viparyayase arthAt pratilomakarake arvAcInako aura anulomakarake parAcIna zalyako nikAse aura tiraMgata zalyako jisadehake vazase chedana karake pIche sukha karake nikasa sakai taise nikAsai // 19 // zalyaM na nirghAtyamuraHkakSAvaGkSaNapArzvagam // pratilomamanuttuNDaM chedyaM pRthumukhaM ca ra t // 20 // chAtI kAMkha aNDakozakI saMdhi, pazalI, inhoMmeM sthita huye zalya nirghAtana karaneke yogyaH nahIM haiM aura pratilomake tarahase prApta huA aura bAhirako bulabulekI samAna UMcA huA aura . chedana karaneke yogya aura vistRta mukhabAle zalya nirghAtana karaneke yogya nahIM hai // 20 // naivAharedvizalyannaM naSTaM vA nirupadravam // athAharetkaraprApyaM krennaivetrtpunH|| 21 // vizalyanna arthAt jabataka zalyasahita rahai tabataka prANa rahai aise vizalyanna zalyako aura naSTa huye zalyako aura upadravoMkarake rahita zalyako na nikAsai; hAthameM prApta honeke yogya zalyako hAthahIkarake nikAsai aura kaMkamukhaAdi zastrakarake nahIM nikAlai aura isase anya // 21 // dRzyaM siNhaahimkrvmmikrkttkaannaiH|| adRzyaM vraNasaMsthAnAdrahItuM zakyate ytH||22|| arthAt hAthakarake nahIM prApta honeke yogya aura dIkhanake yogya zalyako siMha, sarpa, machalI . varmika, kakerA Adika mukhoMke samAna mukhoMvAle yaMtroMkarake nikAsai adRzyarUpa zalyako vraNake. saMsthAnase grahaNa karaneko // 22 // kabhRGgAkurarazarArIvAyasAnanaiH // saMdaMzAbhyAM tvagAdisthaM tAlAbhyAM suSiraM haret // 23 // kaMka arthAt jalakAka bhuMga arthAt bhauMrA kurara zarArI kAka inhoMke mukhoMke samAna mukhavAle yaMtroMkarake nikAsai aura tvacA AdimeM sthitahuye zalyako saMdaMza arthAt cimaTArUpI yaMtroMkarake nikAsai aura jo tvacAAdimeM chidrarUpa zalya hove to tAlayaMtroMkarake nikAsai // 23 // suSirasthaM tu nalakaiH zeSaM zeSairyathAyatham // zastreNa vA vizasyAdau tato nirlohitaM vraNam // 24 // aura chidrameM sthitahuye zalyako nADIyaMtroMkarake nikAsai aura zeSa zalyoMko zeSarUpI yaMtroMkarake, yathAyogya nikAsai, athavA zastrakarake mAMsaAdiko kATake pIche raktase rahita vraNako // 24 // kRtvA ghRtena saMsvedya baddhA'cArikamAdizet // zirAsnAyuvilagnaM tu cAlayitvA zalAkayA // 25 // For Private and Personal Use Only Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (242) aSTAGgahRdayeghRtakarake sveditakara aura vastraAdikarake bA~dha snehavidhimeM kahe uSNodaka upacAraAdi cArako zikSita kare, zirA aura nasameM lagehuye zalyako zalAIke dvArA zithila karake nikAsai // 25 // hRdaye saMsthitaM zalyaM trAsitasya himAmbunA // tataH sthAnAntaraM prAptamAharettadyathAyatham // 26 // hRdayameM sthitahuye zalyako zItala pAnIkarake trAsita manuSyake sthAnAMtarameM prApta huyeko jAnake pIche yathAyogya viziSTarUpa yaMtroMkarake nikAsai // 26 // yathAmArga durAkarSamanyato'pyevamAharet // asthidRSTe naraM padbhyAM pIDayitvA viniharet // 27 // . anyadezameM sthitahuye zalyako duHkhakarake khaMcaneke yogya jAna pIche tisako apane mArgameM prApta karake nikAse aura haDDImeM jo zalya dAkhai to manuSyako pairoMse pIDitakara zalyako nikAsai 27 ityazakye subalibhiH sugRhItasya kingkraiH|| tathApyazakye vAraGgaM vakrIkRtya dhanurvyayA // 28 // jo aisebhI zalya nahIM nikase to atyaMta balavAle naukaroMkarake gRhIta kiye tisa manuSyake zalyako kaMkamukhaAdi yaMtrakarake vaidya nikAsai aura jo aisabhI zalya nahIM nikase to lohaAdise banehuye zalyako zikhAke AkAra kuTilatAko prAptakara pIche dhanuSakI jyA arthAt DorI karake // 28 // suvaddhaM vakrakaTake bnniiyaatsusmaahitH|| susaMyatasya paJcAMgyA vAjinaH kazayAtha tam // 29 // acchItaraha bA~dha pIche sAvadhAna huA vaidya paMcAMgI arthAt ghoDAke cAroM pairoMkI pachADI aura galakI rassI inhoMkarake saMvRta huye azvako vanakaTakameM bAMdha pIche tisa ghoDeko cAbuka karake // 29 // tADayaditi mUrdhAnaM vegenonnamayanyathA // uddharecchalyamevaM vAgakhAyAM kalpayettaroH // 30 // tADita kara jaba vegakarake zirako unna meta karatA huA azva vegakarake zalyako dUra karatA hai taisehI isI prakArakarake vakratAko prAptakara aura dhanuSakI DorIkarake bAMdhehuye manuSyako sAvadhAna vaidya vRkSakI zAkhAko nivAyake tisameM tisamanuSyako bAMdhai tahA~ balavAle kiMkaraAdike hAtha Adikarake chuTa huI zAkhA Uparako kachuka unnamita hokara zalyako nikAsa sakai aisI kalpita karanI cAhiye // 30 // For Private and Personal Use Only Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (243 ) baddhA durbalavAraGgaM kuzAbhiH zalyamAharet // zvayathugrastavAraGgaM zophamutpIDya yuktitH||31|| durbala vAraMgavAle zalyako kuzAoMkarake bAMdha pIche nikAsa aura zojAkarake AcchAdita bAraMga arthAt kIlake samAna UMce zalyake zojAko utpIDita karake yuktise nikAsa // 31 // mudgarAhatayA nADyA nirghAtyottuMDitaM haret // taireva cAnayenmArgamamArgottuMDitaM tu yat // 32 // bulabulekI taraha sanmukha huye zalyako mudgarakarake Ahata huI nADIke dvArA cAlita karake nikAsai aura mudraAdise Ahata huye tinhoMkarake amArgameM prApta huye bulabulAke samAna sammukha huye zalyako mArga meM prApta karai // 32 // mRditvA karNinAM karNaM nADayAsyena nigRhya vA // ayaskAMtena niSkarNa vivRtAsyamRjusthitam // 33 // karNinAM arthAt bhallaAdike karNako mRdita karake athavA nADImukhayaMtrakarake grahaNa kara zalyako nikAsai aura karNase rahita aura AcchAditamukhavAlA aura spaSTatarahase sthita hue aise zalyako loheke AkarSaNa karanevAle maNivizeSa karake pUrvoktarUpa banAke nikAse // 33 // pakvAzayagataM zalyaM virekeNa viniharet // duSTavAtaviSastanyaraktatoyAdi cUSaNaiH // 34 // pakvAzayameM sthita huye zalyako julAbakarake nikAsai aura duSTavAta, viSa, dUdha, rakta, pAnI Adiko zIgIAdikarake nikAsai // 34 // kaNThasrotogate zalye sUtraM kaNThe pravezayet // bisenAte tataH zalye bisaM sUtraM samaM haret // 35 // kaMTake srotameM sthita huye zalyameM sUtrako kaMThameM praveza karai, arthAt bisameM lagna kiye sUtrako zalya ke nikAsaneke artha praveza karai aura gRhIta kiye zalyameM bisa aura sUtrako tulyakAlameM nikAsai35 nADyAgnitApitAM kSiptvA zalAkAmasthirIkRtAm // AnayejjAtuSaM kaMThAjatudigdhAmajAtuSam // 36 // jAtupa arthAt lAkhaAdikA zalya jo kaMThake srotameM sthita hove to nADI yaMtrakarake prakSipti karake pAnIse sthira karI zalAIse zalyako nikAse aura kATha tathA bA~za Adike zalya jo kaMTake srotameM sthita hove to lAkhakarake lepita karI zalAIko agnimeM tapta karake pUrvoktirItise zalyako nikAsai // 36 // For Private and Personal Use Only Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (244) aSTAGgahRdayekezondukena pItena dravaiH kaMTakamAkSipet // sahasA sUtrabaddhena vamatastena cetarat // 37 // kaMTaka arthAt machalI Adiko mAMsake saMga khAjAya taba kaMThake srotameM sthita hue kaMTakarUpa zalyake nikAsaneke artha sUtrameM ba~dhe huye keza arthAt vAloMke samUhako pAnIAdi dravasaMjJaka dravyake saMga pIvai, taba vamanakaranese zalya nikasa jAtA hai aura tisa kaMTakakarake pramAdase pAna kiye bAloMke samUhakobhI nikAsai // 37 // azakyaM mukhanAsAbhyAmAhartu parato nudet // appAnaskandhaghAtAbhyAM grAsazalyaM pravezayet // 38 // mukha aura nAsikAmeM prApta huA zalya jo mukha aura nAsikAkarake nahIM nikasa sake to jisa tisa upAya karake tisa zalyako koSTameM prApta kara aura kaMThameM Asakta huye grAsazalyako pAnIke pInesa aura kaMdhAko muSTikarake hanana karanese kopTameM prApta karai // 38 // sUkSmAkSitraNazalyAni kSaumavAlajalaiharet // apAM pUrNa vidhunuyAdazirasamAyatam // 39 // netra aura ghAvameM sUkSmarUpa zalyoMko rezamI vastra, bAla, pAnIse yogyatA jAnakara nikAsa aura , pAnI karake pUrita huye manuSyako nIceko ziravAlA aura laMbA karake kaMpAvai // 39 // vAmayedvA''mukhaM bhasmarAzau vA nikhanennaram // kaNe'mbupUNe hastena mathitvA tailavAriNI // 40 // athavA vamana karavAye athavA mukhattaka bhasma arthAt rAmbake samhameM sthApita karai aura pAnI karake pUrita kAna hothe to kAnako hAthake dvArA mAthita kara pachi tisameM telase saMyukta kiye pAnIko DAlai // 40 // kSipedadhomukhaM karNaM hanyAdvA cUSayeta vA // kITe srotogate karNaM pUrayellavaNAmbunA // 41 // ___ athavA nIceko mukhabAle kAnako tADita karai, athavA zIgIAdikarake caSita kara aura kAnake strotameM jo kIDI, kAnakhajurAAdi kITakI sthiti hoye to namakate mile huye pAnIkarake kAnako pUrita karai // 41 // zuktena vA mukhopNena mRte kledaharo vidhiH // jAtuSaM hemarUpyAdidhAtujaM ca cirasthitam // 42 // __ athavA sukhapUrvaka garama kiye kAMjIkarake kAnako pUrita kare aura jaba vaha kITa mara jAve taba kledako haranekI vidhiko karanA aura lAkha, sonA, cAMdI Adi dhAtu inhoMse upaje zalya jo cirakAlataka sthira rahai to / 12 / For Private and Personal Use Only Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / USmaNA prAyazaH zalyaM dehajena vilIyate // mRdveNudAruzRGgAsthidantavAlopalAni ca // 43 // vizeSatAse dehakI garamAI karake gala jAte haiM aura maTTI, bA~sa, kATha, zIMga, haDDI, daMta, bAla, patthara // 43 // zalyAni na vizIryante zarIre mRnmayAni vA // viSANaveNvayastAladAruzalyaM cirAdapi 44 // Adike zalya aura maTTI ke vikAroMke zalya zarIrameM nahIM vilIna hote haiM aura zIMga bAMsa, lohA tADa kATa, inhoMke zalya cirakAlase bhI / / 44 / prAyo nirbhujyate taddhi pacatyAzu palAsRjI // zalye mAMsAvagADhe ca sa dezo na vidahyate // 45 // vizeSakarake na to pRthak hote haiM aura mAMsa tathA raktako zIghra pakAte haiM aura mAMsake bhItara sthita huye zalya meM vaha deza nahIM pakatA hai // 45 // tatastaM mardanasvedazuddhikarSaNabRMhaNaH // ( 245 ) tIkSNopanAhapAnAnnaghanazastrapadAGkanaiH // 46 // pachei tisa dezako mardana, svedana, zuddhi, karSaNa, bRMhaNa, tIkSNarUpa upanAha, pAna, anna ghana rUpa zastra padoM ke cihna karake // 46 // pAcayitvA harecchalyaM pATanaiSaNabhedanaiH // zalyapradezayantrANAmavekSya bahurUpatAm // taistairupAyairmatimAn zalyaM vidyAttathA haret // 47 // kAke pIche pATana, eSaNa, bhedana yaMtroMkara ke zalyako nikAsa aura zalya ke pradeza tathA yaMtroM ke bahutasoM rUpoMko dekhakara buddhimAn vaidya tina tina upAyoM karake zalyako jAnake pazcAt nikAsatA rahai // 47 // verInivAsivaidyapaNDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM iti sUtrasthAne aSTAviMzo'dhyAyaH // 28 // ekonatriMzo'dhyAyaH / athAtaH zastrakarmavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara zastrakarmavidhinAmaka adhyAyako vyAkhyAna kareMge / vraNaH saJjAyate prAyaH pAkAt zvayathupUrvakAt // tamevopacarettasmAdrakSan pArka prayatnataH // 1 // For Private and Personal Use Only Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (246) aSTAGgahRdaye - prathama sUjana hokara pAkase vizeSatAse vraNa arthAt ghAva upajatA hai tisakAraNase pAkakI rakSA karatA huA vaidya yatnase zojAkI. cikitsA karai // 1 // sushiitlepsekaastrmoksssNshodhnaadibhiH|| zopholpolpoSNarukcAmaH savarNaH kaThinaH sthiraH // 2 // zItala lepa, seMka, raktakA nikAsanA, vamana tathA virecana Adikarake aura pramANase alparUpa alpa garama aura alpapIDAse saMyukta tvacAke samAna varNavAlA kaThina aura sthira zojA kaccA hotA hai // 2 // pacyamAno vivarNastu rAgI bastirivAtataH // sphuTatIva sanistodaH saanggmrdvijRmbhikNH||3|| tvacAko varNase varjita rAgavAlA cAmakI bastike samAna visRta aura sphuTita suIkI camakAke samAna camakAse saMyukta aura aMgako mardita karatA huA aura a~bhAIse saMyukta // 3 // sNrmbhaarucidaahossaatRddjvraanidrtaanvitH|| styAnaM viSyandayatyAjyaM vrnnvtsprshnaashH||4|| : aura kSobha, aruci, dAha, ratise rahita, dAha, tRSA, jvara, atinidrAse anvita aura jahA~ lagAyA huA dhUta patalA hojAtA hai aura ghAvakI taraha sparzako nahIM saha sakai aisA zojA pacyamAna kahAtA hai // 4 // pakke'lpavegatA glAniH pANDutA balisambhavaH / / nAmoM teSUnnatimadhye kaNDUzophAdimArdavam // 5 // pakka huye zojemeM alpavegapanA, glAni pAMDupanA, valiyoMkI utpati aura aMtameM nIcApanA aura madhyameM UMcApanA aura khAja aura zojAAdikI komalatA // 5 // spRSTe pUyasya saJcAro bhvedstaavivaambhsH|| zUlaM narte'nilAddAhaH pittAcchophaH kaphodayAt // 6 // aura sparza karanemeM rAdakA saMcAra ho jaise cAmakI mazakameM pAnIkA hotA hai yaha isake pakanekA lakSaNa hai aura vAyuke binA zUla nahIM hotA aura pittake vinA dAha nahIM hotA aura kaphake udava vinA zojA nahIM hotA // 6 // rAgo raktAcca pAkaH syAdato doSaiH sshonnitaiH|| pAke'tivRtte sussirstnutvgdossbhkssitH||7|| raktavinA roga nahIM hotA, isavAste raktakarake milehuye vAtaAdi doSoMkarake pAka hotA hai aura atyaMta pAkameM aMtargatasthita honevAlA aura sUkSmarUpa tvacAvAlA aura rAdakarake bhakSita // 7 // For Private and Personal Use Only Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (247) valIbhirAcitaH zyAvaH shiirymaanntnuuruhH|| kaphajeSu tu zopheSu gambhIraM pAkametyasRk // 8 // valiyoMkarake vyApta aura dhUmravarNavAlI aura patita hotehuye romoMvAlI sUjana hojAtI hai aura kaphase upaje zojemeM rakta gaMbhIra pAkako prApta hotA hai // 8 // pakkaliGgaM tato'spaSTaM yatra syaacchiitshophtaa|| tvaksAvaye rujo'lpatvaM ghanasparzatvamazmavat // 9 // isI vAste zojAke pAkake lakSaNa spaSTa haiM, jahAM zItalarUpa zojA ho aura tvacAke samAna varNa aura zUlakI alpatA ho aura pattharakI taraha karaDA sparza hove // 9 // raktapAkamiti brUyAttaM prAjJo muktsNshyH|| alpasattve'bale bAle pAke cAtyarthamuddhate // 10 // tisako saMzayase rahita vaidya raktapAka kahai, arthAt zojA nahIM aura alpa satvavAlA, balase rahita bAlaka, inhoMke pAkase atyaMta uddhata zojA hove to // 10 // dAraNaM marmasandhyAdisthite cAnyatra pATanam // Amacchede zirAsnAyuvyApado'sRgatistutiH // 11 // aura marmakI sandhiAdimeM sthitahuye atyanta uddhata zojemeMbhI dAraNakarma karai, arthAt cIrade aura inhoMse anyasthAnameM upaje zojemeM pATanakarma karai aura kacce zojAke chedanameM zirA, nasa. inhoMmeM duHkha hotA hai aura raktakA atyanta nikasanA hotA hai // 11 // rujo'tivRddhidaraNaM visarpo vA ksstodbhvH|| tiSThannantaH punaH pUyaH zirAsnAyUsRgAmiSam // 12 // aura pIDAkI ativRddhi hotI hai aura daraNa hotA hai, athavA kSatase upajA visarparoga hojAtA hai aura phira bhItarako sthita huI aura vRddhiko prAptahuI rAda zirA, nasa, rakta, mAMsako // 12 // vivRddho dahati kSipraM tRnnolpmivaanlH|| yazchinattyAmamajJAnAdyazca pakkamupekSate // 13 // dagdha karatI hai, jaise agni tRNake sthAnako, jo vaidya mohase kacceko kATai aura jo vaidya pakka huyeko tyaagai|| 13 // zvapacAviva vijJeyau tAvanizcitakAriNau // prAkzastrakarmaNazceSTaM bhojayadannamAturam // 14 // aise nizcita kamajAnnevAle donoM vaidya cAMDAlake samAna jAnane yogya hai aura zastrakarmase pahale rogIko vraNameM apathyarUpa annakobhI bhojana karavAve jisase usameM balahojAya // 14 // For Private and Personal Use Only Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (248) aSTAGgahRdayepAnapaM pAyayenmadyaM tIkSNaM yo vednaakssmH|| na mUrcchatyannasaMyogAnmattaH zastraM na budhyate // 15 // __ aura nityaprati madirAko pInevAle rogIko tIkSNarUpa madirAkA pAna karavAvai,jo rogI pIDAko nahIM sahasatA ho yaha usake nimitta kArya hai kyoMki annake saMyogase vaha rogI mUrchAko prApta nahIM hotA hai aura madirAkarake unmatta huA rogI zastrako nahIM jAnatA // 15 // anyatra muuddhgbhaaimmukhrogodraaturaat|| athAhRtopakaraNaM vaidyaH prAGmukhamAturam // 16 // parantu mUDhagarbha, patharI, mukharoga, udararogase anyajagaha vAMchita bhojana aura madirAke pAnako zatrakarmase pahale sevita karAvai aura sAmagriyoMko liyehuye aura pUrvakI tarpha mukhavAle rogIko // 16 // sammukho yantrayitvAzu nyasyenmarmAdi varjayan / / anulomaM sunizitaM zastramApUyadarzanAt // 17 // pazcimake tarpha mukhabAlA vaidya rogIko yantrita karake aura marmaAdiko varjatAhuA anulomarUpa aura atitIkSNa zastrako zIghrahI prApta karai, jabataka rAdakA darzana hovai // 17 // sakRdevAharettacca, pAke tu sumahatyapi // pATayed dvayaMgulaM samyagyaMgulavyaMgulAMtaram // 18 // parantu rAdako dekhatehI tatkAla zastrako nikAsai aura atyanta jyAdA pAka hove to do aMgula athavA tIna aMgula karake antarita ghAvako phADai // 18 // eSitvA samyageSiNyA pArataH sunirUpitam // aMgulInAlavAlairvA yathAdezaM yathAzayam // 19 // aura eSaNIkarake acchItaraha cAroMtarphase nirUpita kiyeko eSita karake pIche aMgulI, kamalaAdikI nAla, vAla, inhoMkarake yogya deza aura yogya sthAnake anusAra vraNako karai // 19 // yato gatAM gatiM vidyAdutsaGgo yatra yatra ca // tatra tatra vraNaM kuryAtsuvibhaktaM nirAzayam // 20 // jisa pradezameM dUra prApta huI nADIko jAne, aura jahAM jahAM UMcAIko jAnai, tahAM tahAM vibhakta kiye donoM tarphako yuktakara rAdaAdike sthAnase varjita // 20 // AyataM ca vizAlaM ca yathA doSo na tiSThati // zauryamAzukriyA tIkSNaM zastramasvedavepathuH // 21 // __laMbAIse saMyukta jaise rAdakI sthita na hosakai, aise vizAlarUpa vraNako kare aura zUravIratA, hAthakI caturAI, tIkSNazastrayukta honA vaidyako ucita hai aura pasInA aura kaMpA AnI ucita nahIM ghAvako dekha vyAkula na ho // 21 // For Private and Personal Use Only Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (249) asaMmohazca vaidyasya zastrakarmaNi zasyate // tiryakchindyAllalATa dantaveSTakajatruNi // 22 // asaMmoha arthAt tisakAlameM karaneyogya, kAryameM acchI pravRtti ye saba zastrakarmameM vaidyako kIrtikAraka haiM aura mastaka, bhrukuTI masUDhA, jatru ( hasalI ) // 22 // kukSikakSAkSikUTauSThakapolagalavakaNe // anyatracchedanAttiryak zirAsnAyuvipATanam // 23 // aura kukSi, kApa, netrakUTa, oTha, kapola, gala, aMDoMkI saMdhi inhoMmeM tirachA chedita kare aura .. inhoMse anya jagahameM tirachA chedana kiyA jAvai to zirA aura nasoMkA pATana hojAtA hai // 23 // __ zastre'vacArita vAgbhiH zItAmbhobhizca rogiNam // AzvAsya parito'gulyA paripIDya vraNaM tataH // 24 // __ zastrako prApta kiye pazcAt saMdara vANiyoMkarake aura zItala pAnIkarake rogIko AzvAsitakara pIche aMgulIkarake cAroM tarphase vraNako pIDitakara // 24 // kSAlayitvA kaSAyeNa plotenAmbho'panIya ca // guggulvgurusiddhaarthhiNgusrjrsaanvitaiH||25|| pIche mulahaTI Adike kAthase kSAlita kara phira rUIAdike phohese pAnIko dUra kara pIche gUgala, agara, sarasoM, hIMga, rAla // 25 // dhUpayetpaTuSaDgranthAnimbapatraighRtaplutaiH // tilakalkAjyamadhubhiryathAsvaM bheSajena ca // 26 // namaka, vaca, nIMbake patte, ghRta inhoMkarake dhUpita kare, pIche tiloMkA kalka, ghRta, zahada inhoM karake yathAyog // 26 // digdhAM vati tato dadyAttairevAcchAdayecca tam // __ ghRtAktaiH saktubhizcorddhaM ghanAM kavalikAM tataH // 27 // lepita karI rUIAdikI battIko vraNake bhItara praveza kara, pIche tina pUrvokta dravyoMkarake tisa vraNako AcchAdita karai, phira ghRtakarake saMyukta aura javoMke satuoMse banI huI aura karaDI kavalikA arthAt pulaTisako tisa vraNake Upara // 27 // nidhAya yuktyA banIyAt paTTena susamAhitam // pArve savye'pasavye vA nAdhastAnnaiva copari // 28 // For Private and Personal Use Only Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (250) aSTAGgahRdayevastraAdike dvArA sthApita kara pIche tisa vraNako suMdara vastrake TukaMDekarake yuktise bAMdhe aura vAmeM pArzvameM aura dAhane pArzvameM bA~dhai aura nIce tathA Uparako bA~dhe nahIM // 28 // zucisUkSmadRDhAH paTTAH kavalyaH svikeshikaaH|| dhUpitA mRdavaH zlakSNA nirbalIkA vraNe hitAH / / 29 // pavitra aura mahInasUtravAle dRDha paTTa arthAt vastrako bA~dhanA aura suMdara kalkarUpa tathA dhUpita kIhuI tathA komala milIhuI baliyoMkarake rahita aura vraNa hitakAraka pulaTisa bA~dhanI / / 29 // kurvItAnantaraM tasya rakSA rakSoniSiddhaye // baliM copaharettebhyaH sadA mUvidhArayet // 30 // pIche rAkSasaAdiko dUra karaneke artha tisa vraNakI rakSA karatA rahai aura tina rAkSasoMke artha balidAnako detA rahai, aura vakSyamANa auSadhiyoMko saba kAlameM zirapai dhAraNa karatA rahai // 30 // lakSmI guhAmatiguhAM jaTilAM brahmacAriNIm // vacAM chatrAmaticchatrAM dUrvA siddhArthakAnapi // 31 / / vRddhi athavA padmacAriNI, pRzniparNI, zAlakarNI jaTAmAMsI, brAhmI, vaca, soMpha, baDI sauMpha,dUba,. . sarasoM inhoMko mAthepai dhAratA rahai // 31 // / tataH snehadinehoktaM tasyAcAraM samAdizet // divAsvapno vraNe kaNDUrAgarukzophapRyakRt // 32 // tisa rogIko snehapAna vidhimeM upadiSTa kiye AcArase zikSita kara aura vraNarogameM dinako zayana karanA khAja, rAga, pIDA, zojA rAdako karatA hai // 32 // strINAntu smRtisNsprshdrshnaishclitsrute|| zukre vyavAyajAndoSAnasaMsarge'pyavApnuyAt // 33 // striyoMkI smRti, saMsparza, dekhanA inhoMkarake calita aura phirate huye vIryameMbhI maithunase upaje huye doSoMko manuSya prApta ho saktA hai isavAste strIkA smaraNa, sparzana, dekhanA ye sabakAlameM niSiddha hai // 33 // bhojanaM tu yathAsAtmyaM yvgodhuumssaassttikaaH|| msuurmudgtuvriijiivntiisunissnnnnkaaH||34|| prakRtike anusAra java, gehUM, sAMThIcAvala, masUra, mUMga, tuvarIanna, jIvaMtAzAka, kuruDUzAka34 bAlamUlakavArtAkataNDUlIyakavAstukam // kAravellakakarkoTapaTolakaTukAphalam // 35 // For Private and Personal Use Only Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASArTIkAsametam / (251) * kaccImUlI, vArtAkuM, baiMgana, caulAIzAka, bathuvAzAka, karelA, kakoDA,paravala,kaMkola // 35 // saindhavaM dADimaM dhAtrI ghRtaM taptahimaM jalam // jIrNazAlyodanaM snigdhamalpamuSNaM dravottaram // 36 // seMdhAnamaka, anAra, AMmalA, vRta, garamakarake zItala kiyA pAnI, purAne zAlicAvala, cikanApadArtha, alpagarama, dravottara arthAt uttara bhAgameM pAnI Adise saMyukta // 36 // bhuJjAno jAlaimAsaiH zIghraM vraNamapohati // azitaM mAtrayA kAle pathyaM yAti jarAM sukham // 37 // ina padArthoko jAMgaladezake mAMsake rasake saMga bhojana karatA huA manuSya baNako tatkAla dUra karatA hai aura mAtrAkarake samayameM bhojana kiyA padArtha pathya hai aura sukhase jarajAtA hai // 37 / ajIrNe tvanilAdInAM vibhramo balavAnbhavet // tataH zopharujApAkadAhAnAhAnavApnuyAt // 38 // arNimeM vAtaAdidoSoMkA balavAn kSobha hojAtA hai; pachei zojA, zUla, pAka, dAha,aphArA inhoMko manuSya prApta hotA hai // 38 // navadhAnyaM tilAnmASAn mayaM mAMsaM tvajAGgalam // kSIrekSuvikRtIramlaM lavaNaM kaTukaM tyajet // 39 // navIna anna, tila, uDada, madirA jAMgaladezase anyadezakA mAMsa, dUdha, IkhakI vikRti, khaTAI namaka, kaTupadArtha // 39 // yaccAnyadapi viSTambhi vidAhI guruzItalam // vargo'yaM navadhAnyAdiNinaH sarvadoSakRt // 40 // aura anyabhI viSTaMbha karanevAle padArtha vidAhI padArtha, bhArI padArtha, zItala padArtha yaha navIna annaAdivarga vraNarogIko sava doSoMko karatA hai // 40 // madyaM tIkSNoSNarakSAmlamAzu vyApAdayedvaNam // vAlozIraizca vIjyeta na cainaM parighaTTayet // 41 // tIkSNa, garama, rUkhA, khaTTA, madya tatkAla vraNameM duHkhako upajAtA hai aura isa vraNako komala khasake bIjanoMkarake vIjita karai, aura isa vraNako cAlita nahIM karai / / 4 1 // na tudenna ca kaMDUyecceSTamAnazca pAlayet // snigdhavRddhadvijAtInAM kathAH zRNvan mnHpriyaaH|| 42 // For Private and Personal Use Only Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (252) aSTAGgahRdaye na pIDita kare na khujAvai, kiMtu ceSTA karatA huA manuSya pAlatA rahai aura mitra vRddha, brAhmaNa inhoMkI priyarUpa kathAko sunatA rahe // 42 // AzAvAnvyAdhimokSAya kSipraM vraNamapohati // .. tRtIye'hni punaH kuryAdvaNakarma ca pUrvavat // 43 // rogake nAzakI AzA rakkhe, aisA manuSya zIghrahI vraNako nAzatA hai aura tIsare dina phira prakSAlanaAdi vraNakarmako pahalekatiraha karai // 43 // prakSAlanAdi divase dvitIye nAcarettathA // tatrivyatho vigrathitazcirAtsaMrohati vraNaH // 44 // paraMtu dUsare dina prakSAlanaAdi vraNakarmako kabhI Acarita na karai aisA karanese tisa prakAra karake tIvra pIDAvAlA aura gAMThoMse saMyukta vraNa cirakAlase aMkurako prApta hotA hai / / 44 // snigdhAM rUkSAM zlathAM gADhA duya'stAMzca vikezikAm // vaNe na dadyAtkalkaJca, snehAkledo vivarddhate // 45 // snindha aura rUkhI aura zithilarUpa aura gADhI aura viSama tarahase sthApita vraNake bhItara praveza karanevAlI vartIko kalkako braNameM na devai kyoMki snehase kedakI vRddhi hotI hai // 45 // mAMsacchedo'tirugraukSyAdaraNaM shonnitaagmH|| zlathAtigADhaduAsairvaNavAvagharSaNam // 46 // atirUkhepanase mAMsako cheda, atipIDA, dAraNa, raktakA Agamana, ye upajate haiM aura zithila, rUpa, atigADhI, viSamasthAnameM sthita honese vraNake mArgakA avagharSaNa hotA hai // 16 // sapUtimAMsaM sotsaMgaM sagatiM pUyabhiNam // vraNaM vizodhayecchIghra sthitA hyantarvikezikA // 47 // dugaMdhita mAMsa UMcA aura gatiyukta rAdase saMyukta vraNako bhItara prApta huI battI tatkAla zodhatI hai // 47 // vyamlantu pATitaM zopha pAcanaiH samupAcaret // bhojanairupanAhaizca nAtivraNavirodhibhiH // 48 // vidagdha, pakva, pATita, zojeko pAcanarUpa bhojana aura upanAha aura jo vraNake ati virodhI na hoM aise padArthoMkarake upAcarita karai / / 48 // sadyaH sadyotraNAn sIvyedvivRttAnabhighAtajAn // medojAn likhitAn granthIn hasvAH pAlIzca krnnyoH||49|| For Private and Personal Use Only Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsamaMtam / ( 253) abhighAtase upaje aura vistIrNamukhavAle sadyovraNoMko zIghrahI sIma devai aura medase upajI graMthiyoMko Alekhita karake sUIse sImaiM aura kAnoMkI hrasvarUpa pAliyoMkobhI sImaiM // 49 // . shiro'kssikuuttnaasausstthgnnddkrnnorubaahussu|| grIvAlalATamuSkasphiGmedrapAyUdarAdiSu // 50 // aura zira, netrakUTa, nAsikA, oSTa kapola, kAna, jAMgha, bAhU, gala, mAthA, aNDakoza, kUlA, liMga, gudA. peTa Adi // 50 // gambhIreSu pradezeSu mAMsaleSvacaleSu ca // na tu vaGkSaNakakSAdAvalpamAMsacale vraNAn // 51 // gaMbhIrapradezoM meM aura atyaMta mAMsavAle acalarUpa pradezoMmeM sUIkarake vraNako sIma devai. aura, aMDasaMdhi, kAkha, alpa mAMsavAlA aura calitarUpI pradeza inhoMmeM vraNoMko na sImai // 11 // vAyunirvAhiNaH zalyagarbhAn kSAraviSAgnijAn // sIvyeccalAsthizuSkAstratRNaromApanIya tu // 52 // aura vAyuko niHzvasita karanevAle aura zalyakarake garbhita aura khAra, viSa, agnise upaje vraNoMko na sImaiM aura apane sthAnase calitahuI haDDI aura sUkhArakta aura tRNarUpa roma inhoMko dUra karake vraNako sImaiM // 52 // pralambi mAMsaM vicchinnaM nivezya svanivezane // sandhyasthyavasthite rakta slAyyA sUtreNa vlklaiH|| 53 // paraMtu laMbitahaye kaTe mAMsako apanI jagahameM sthApita kare, aura saMdhi tathA haDDImeM avasthita huye raktako nasa sUta valkala Adikarake sImaiM // 53 // sIvyenna dUre nAsanne gRhannAlpaM na vA bahu // sAntvayitvA tatazcAta' vraNe madhughRtadrutaiH // 54 // paraMtu naM dUra na nikaTa na alpa na bahuta, aise vraNake aMzako grahaNa karake sImeM, pIche. rogIko AzvAsita kara aura vraNapai zahada ghRta inhoMkarake AloDita // 54 // . aJjanakSaumajamaSIphalinIzallakIphalaiH // sarodhamadhukaidigdhe yuJjyAindhAdi pUrvavat // 55 // aMjana, rezamI, vastrakI zyAhI, phalinI, zallakI, triphalA, lodha,mulahaTI inhoMse lepita karake pIche pahilekI taraha baMdhaAdiko prayukta karai // 56 // vraNo niHzoNitoSTho yaH kiJcidevAvalikhyatam // saJjAtarudhiraM sIvyetsandhAnaM hyasya zoNitam // 56 // For Private and Personal Use Only Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (254) aSTAGgahRdayeaura raktakarake rahita oSThavAle vraNako zastrakarake kucheka lekhita kara pIche jaba rudhira utpanna hocuke taba isa vraNako sImaiM isa vraNakA saMdhAna raktahI kahA hai // 56 // ___ bandhanAni tu dezAdIn vIkSya yuJjIta teSu ca // AvikAjinakauzeyamuSNaM kSaumaM tu zItalam // 57 // tisa vraNoMmeM deza Adiko dekhakara baMdhanoMko prayukta karai, bheDakI carma, mRgakI carma kauzeya vastra ye uSNa vAryavAle haiM aura kSaumavastra zItala vIryavAlA hai // 57 // zItoSNaM tUlasantAnakArpAsanAyuvalkajam // tAmrAyastrapusIsAni vraNe medaH kaphAdhike // 58 // aura zAlmalakapAsa, valkala ye saba zItauSNavIryavAle haiM aura meda tathA kaphakI adhikatAvAle naNameM tAMbA lohA rAMga zIzA prayukta karai // 58 // bhaGge ca yuddhyAtphalakaM carmavalkakuzAdi c|| . svanAmAnugatAkArA bandhAstu daza paJca c|| 59 // aura bhaMgameMbhI inhoMko prayukta karai aura phalakaAdi carma, valkala aura bAMsakI phATakako prayukta karai aura apane nAmake anugata AkAravAle baMdha paMdraha haiM ( koza aura aMgulIparvameM carmAdikA baMdhana bAMdhai / svastika baMdhana saMdhikUrca bhUstanAntara kokha netra kAnameM bAMdhai / muttolI grIvA aura mer3hameM / cIna apAMgameM dAma saMdhivaMkSaNAdimeM / anuvelita zAkhAoMmeM / khaTTA DhoDhI saMdhi aura gaMDameM / vibaMdha udara UrupRSTameM / sthagikA aMguSTha aMgulI mer3ha AMtamUtravRddhi / vitAna zira AdimeM / utsaMga lambe aMga bAhu AdimeM / gophaNa nAsA oSTa cibuka sakthi AdimeM / yamaka yamalavaNameM maMDala vRta aMgameM / paMcAMgI jatrUke Urdha prayukta karanI ) // 59 // kozasvatikamuttolIcInadAmAnuvellitam // khaTvAvibandhasthavikAvitAnotsaGgagophaNAH // 60 // koza 1 svastika 1 muttolI 3 cIna 4 dAma 5 anuvellita 6 khaTTA 7 vibaMdha ( sthagikA 9 vitAna 10 utsaMga 11 gophaNa 12 // 10 // yamakaM maNDalAkhyaM ca paMcAGgI ceti yojayet // yo yatra suniviSTaH syAttaM teSAM tatra buddhimaan||61|| yamaka 13 maMDalAkhya 14 paMcAMgI 15 aise ina paMdraha yaMtroM se jo jahAM yukta karaneke yogya ho tisako tahAMhI buddhimAn vaidya yojita karai // 61 // vanIyAdagADhamUrusphikakSAvaNamUrddhasu // zAkhAvadanakarNora pRssttpaarshvglodre||62|| For Private and Personal Use Only Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (255) jAba, kUlA, kAkha, aNDasandhi, mAthA inhoMmeM gADha arthAt karaDA bandha deve aura zAkhA, mukha kAna, chAtI, pITha, pazAnI, gala, peTa, inhoMmeM / / 62 // samaM mehanamuSke ca netre sandhiSu ca zlatham // vanIyAcchithilasthAne vAtaSleSmodbhave samam // 13 // samAna bandha devai aura liMga, aNDakoza, netra, sandhi, inhoMmeM zithilarUpa bandha devai, parantu zithilasthAnameM jo bAta aura kaphase upaje vaga hove to sAmAnya bandha devai // 63 // gADhameva samasthAne bhRzaM gADhaM tadAzraye // zIte vasante ca tathA mokSaNIyau yhaadhyhaat||64|| aura gADha sthAnake aura jahAM gADhabaMda yogyahai tina sthaloMmeM jo vAta aura kaphase vraNaupajai to atyanta karaDA bandha deve, zItakAlameM aura vasantaRtumeM vAta aura kaphase utpanna huye vraNa tIna tIna dinameM kholane yogya haiM // 64 // pittaraktotthayorbandho gADhasthAne samo mataH // samasthAne zlatho naiva zithilasyAzaye tathA // 65 // rakta aura pittase upaje vraNoMmeM gADha bandhakI jagaha samAna bandha denA yogyahai aura samAna bandha kI jagaha zithila bandha denA yogya hai aura zithila bandhakI jagaha bandha denA nahIM cAhiye // 65 // sAyaM prAtastayormokSo grISme zaradi ceSyate // .. abaddho deshmshkshiitvaataadipiidditH||66|| brISma aura zaradaRtumeM rakta aura pittase upaje vraNoMko prabhAta aura sAyaMkAla khole aura daMza macchara zIta vAyu Adikarake pIDita // 66 / / duSTIbhaveciraM cAtra na tiSThelnehabheSajam // kRcchreNa zuddhiM rUDhiM vA yAti rUDho vivarNatAm // 67 // vraNa cirakAlataka duSTa rahatA hai isa vraNameM bandhake vinA upayojita kiyA sneha aura auSadha nahIM ThaharatA hai aura bandhake vinA zuddhi aura aGkarako kaSTakarake prApta hotA hai aura aMkArata huAbhI vivarNatAko prApta hojAtA hai / / 67 // baddhastu cUrNito bhagno vizliSTaH pATito'pi vaa| chinnalAyuziro'pyAzu sukhaM saMrohati vrnnH||68|| varNita arthAt haDDImeM Azrita vraNa bhagna arthAt TUTI huI haDDImeM Azrita vraNa aura vizliSTa arthAt sandhisthAnase anyathA prApta huA vraNa aura pATitavraNa aura chinna nasa aura nADIvAlA vraNa ye saba bandhake pratApase sukha pUrvaka aMkurita hojAte haiM // 68 // For Private and Personal Use Only Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (256) aSTAGgahRdaye-- utthAnazayanAdyAsu sarvehAsu na pIDayet // uddhatauSThaH samutpannoviSamaH kaThino'tiruk // 69 // parantu uThanA aura zayanaAdi saba prakArakI ceSTAoMmeM vraNako pIDita nahIM kare Uparako gola oSThavAlA aura cAroM tarphase U~cA aura viSama kaThina aura ati pIDAvAlA // 69 // samomRduraruk zIghraM vraNaH zuddhayati rohati // sthirANAmalpamAMsAnAM raukSyAdanuparohatAm // 7 // vraNa bandhake pratApase samAna komala aura pIDAse rahita hoke zIva zuddhiko prAptaho pIche aMkurako prApta ho jAtA hai aura sthira tathA alpa mAMsavAle aura rUkhepanese aMkurako nahIM prApta huye // 70 // pracchAdyamauSadhaM patrairyathAdoSaM yathartu ca // ajIrNataruNAcchidraiH smntaatsuniveshitaiH|| 71 // vraNoMpai pattoMkarake doSa aura Rtuke anusAra kalka lehaAdi auSadha AcchAdita karanI yogya hai parantu jarjarapanese rahita taruNa aura chidrase rahita cAroMtarphase acchI tarahase nivozata // 71 / / dhautairakarkazaiH kSIrIbhUrjArjunakadambajaiH // kuSThinAmagnidagdhAnAM piTikA madhumehinAm // 72 // jala Adikarake nirmala kiye kaThorapanese rahita khiranI bhojapatra arjunavRkSa kadaMbase upaje pattoM karake AcchAdita kare, aura kuSThavAle aura agnikarake dagdha piTikA tathA madhumehavAle // 72 // karNikAzconduruviSe kSAradagdhA viSAnvitAH // na mAMspAke ca badhnIyAdgudapAke ca daarunne||73|| __mUsAke viSameM karNikArUpa cikadauMse yukta khArase dagdha aura viSase anvita mAMsake pAkameM aura gudAke pAkameM jo vraNa haiM tinhoMko vaidya na bAMdhai // 73 // zIryamANAH sarugdAhAH shophaavsthaavisrpinnH|| arakSayA vraNe yasmin makSikA nikSipet kRmIn // 74 // bikhare huese zUla aura dAhavAle aura zojAse avasthita visarpase saMyukta vraNabhI bAMdhane ke yogya nahIM aura jisa vraNameM rakSA nahIM kIjAtI usameM mAkhI kRmiyoMko prApta karadetI hai / 74 // te bhakSayantaH kurvanti rujAzophAsrasaMsravAn // surasAdi prayuJjIta tatra dhAvanapUraNe // 75 // For Private and Personal Use Only Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (257) taba bhakSita karate huye ve kIDe zUla zojA raktakA jhirAnA inhoMko karate haiM, inameM dhone pUraNa karanemeM surasAdigaNake auSadhoMko prayukta karanA / / 75 // saptaparNakarArkanimbarAjAdanatvacaH // gomUtrakalkito lepaH sekaH kSArAmbunA hitH||76 // zAtalA karaMjuA Aka nIMba ciroMjIkI chAlako gomUtrameM pIsa kalkabanA tisakA lepa karai aura khArasaMyukta pAnIkarake secana karanA hita hai // 76 // pracchAdya mAMsapezyA vA vraNaM tAnAzu nirharet // na cainaM tvaramANo'ntaH sadoSamuparohayet // 77 // athavA mAMsako pezIkarake vraNako AcchAdita kara pIche tina kIDoMko zIghahI nikAsai aura bhItarake doSavAle vraNako zIghrakArI vaidya aMkurita na karai / / 77 // so'lpe nApyapacAreNa bhUyo vikurute yataH // rUDhe'pyajIrNavyAyAmavyavAyAdInvivarjayet // 78 // kyoMki yaha alpa apathya karakebhI phira vikArako prApta hotA hai aura aMkurita huye vraNameM bhI ajIrNa vyAyAma maithuna Adiko varjidevai // 78 // harSa krodhaM bhayaM vApi yAvadAsthairyasambhavAt // AdareNAnuvayo'yaM mAsAn SaT sapta vA vidhiH // 79 // aura AnaMda krodha bhayakobhI jabataka sthiratAkA saMbhava ho tabataka tyAge, Adarakarake chaH mahIne va sAta mahInetaka yaha vidhi vartanI yogya hai / / 79 // utpadyamAnAsu ca tAsu tAsu vArtAsu dossaadivlaanusaarii|| taistairupAyaiH prayatazcikitsedAlocayanvistaramuttaroktam // 8 // utpadyamAna huI tina tina avasthoMmeM doSa Adike balake anusAra vartanevAlA vaidya tina tina upAyoMkarake sAvadhAna huA aura uttarataMtrameM kahIhuI vistArapUrvaka vraNabhaMgakI vidhiko dekhatA huA saba kAlameM vraNakI cikitsA kare // 8 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne ekonatriMzo'dhyAyaH // 29 // For Private and Personal Use Only Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (258) assttaangghRdyetriNsho'dhyaayH| athAtaH kSArAgnikarmavidhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara kSarAgnikarmavidhinAmaka adhyAyako vyAkhyAna kareMge / sarvazastrAnuzastrANAM kSAraH zreSTho bahUni yat // chedyabhedyAdikarmANi kurute viSameSvapi // 1 // sabaprakAra zastra aura anuzastroM ke madhyameM khAra zreSThahai kyoMki viSamasthAnoM meMbhI yaha khAra chedya / bhedya Adikoko karatA hai // 1 // duHkhAvacAryazastreSu tena siddhimayAtsu ca // atikRcchreSu rogeSu yacca pAne'pi yujyate // 2 // aura duHkhakarake avacArita zastravAle vraNoMmeM aura bahuta prakArase prakopavAle vraNoM meM aura atikaSTasAdhya rogoMmeM aura pInemeM bhI yaha khAra yukta kiyA jAtA hai // 2 // sa peyo'rtho'gnisaadaashmgulmodrgraadissu|| yojyaH sAkSAnmapazvitrabAhyArzaHkuSThasuptiSu // 3 // bavAsIra maMdAgni patharI gulma udararoga AdiyoMmeM gvAra pInA yogya hai aura maSa ( masA ) zvitra kuSTha bAhyagata bavAsIra kuSTha suptivAta // 3 // bhagandarAbudagranthiduSTanADIvraNAdiSu // na tUbhayo'pi yoktavyaH pitte rakta ble'ble||4|| bhagaMdara arbuda graMthi duSTanADIvraNa inhoMmeM lekhanakoM ke dvArA khAra Upara yukta karanA yogya hai aura pitto raktake balameM nirbala manuSyake // 4 // jvare'tisAre hRnmUlaroge paannddddaamye'rucau|| timire kRtasaMzuddhau zvayathau srvgaatrge||5|| tathA jvara, atisAra, hRdroga, ziroroga, pAMDuroga, arocaka, timira inhoMmeM vamana virecanako liyehuye manuSyake artha saba gAtrameM prApta huA zojA // 5 // bhIrugarbhiNyatumatI provRttphlyonissu|| ajIrNe'nne zizau vRddhe dhamanIsandhimarmasu // 6 // For Private and Personal Use Only Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (259) inhoMmeM aura Darapoka, garbhiNI, rajasvalA, vega aura udAvartase vAyu yoniko prapIDita kareM taba jhAgosahita rajanikasatA hai aise rogavAlI ina striyoMmeM, aura ajIrNa bhojana nahIM pacAho taba auraM bAlaka, vRddha, dhamanI, saMdhi, marma, inhoMmeM // 6 // taruNAsthizirAsnAyusevanIgalanAbhiSu // deze'lpamAse vRSaName sroto nakhAntare // 7 // komala, haDDI, nADI, nasa, sImana, gala, nAbhI, alpamAMsavAlA aMgadeza, aMDakoza, liMga, strota, nakhake bhItara meM // 7 // rogAdRte'kSNozca zItavarSoSNadurdine // kAlamuSkakazamyAkakadalIpAribhadrakAn // 8 // rogake vinA netroM meM zAMta, varSA, garmI aura avarake durdinameM ina saboM meM pAna aura lepana ina do bhedoMkarake do prakAravAle khArako prayukta nahIM karai, aura mokhAvRkSa, amalatAsa, kelA, pAribhadra // 8 // azvakarNamahAvRkSa palAzAsphotavRkSakAn // indravRkSArkapUtIkanaktamAlAzvamArakAn // 9 // kuzikavRkSa, thohara, kesU, girikarNikA, naMdivRkSa, kUDA, Aka, pUtikAMjuA, karaMjuA, kanera // 9 // kAkajaGghAmapAmArgamagnimanthAgnitilvakAn // sArdrAnsamUlazAkhAdInkhaNDazaH parikalpitAn // 10 // kAkajaMghA, uMgA, aranI, cIsA, zvetalodha vRkSoMke gIle jaDa aura zAkhA Adi se saMyukta lekara TukaDe banAvai // 10 // kozAtakIzcatasrazca zakanAlaM yavasya ca // nivAte nicayIkRtya pRthaktAni zilAtale // 11 // aura cAra prakArakI zorI aura javoMke nAlaAdipadArtha ina saboMko vAtase rahitasthAnameM ikaTThekara alaga alaga pattharapai // 11 // prakSipya muSkakacaye sudhAzmAni ca dIpayet // tatastilAnAM kuntAlairdaddhA'gnau vigate pRthak // 12 // prakSepita karai pIche mokhAAdike saMcayameM cUnAke kaMkaroMko gera agnise dIpita kareM pIche tiloMke kuMtAloMkarake dagdhakare jaba agni bujhajAve taba // 12 // For Private and Personal Use Only Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 260 ) aSTAGgahRdaye kRtvA sudhAzmanAM bhasma droNaM tvitarabhasmanaH // muSkakottaramAdAya pratyekaM jalamUtrayoH // 13 // cunnAkalIke droNabhara bhasmako pRthak kare aura mokhAAdi satra vRkSoMke bhasmoMko droNabhara arthAt 1024 tole grahaNakarai paraMtu mokhAkA bhasma kucha jabara lenA, pIche eka eka bhasmako pAnI aura gomUtra meM || 13 // gAlayedarddhabhAreNa mahatA bAsasA ca tat // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir yAvatpicchilaraktAcchastIkSNo jAtastadA ca tam // 14 // Adhe bhArakarake mahAn vastrase chAne jaba picchila aura rakta aura svaccha aura tIkSNa aisA ho jAve taba tisako // 14 // gRhItvA kSAranisyandaM pacelauhyAM vighaTTayan // pacyamAne tatastasmiMstAH sudhAbhasmazarkarAH // 15 // grahaNakara lohAkI kaDhAI meM DAlakara calAtA huvA pakAvai. pIche pakate huye tisameM pUrvokta cUnA kI bhasma aura kaMkara // 15 // zuktikSArapaGkazaGkhanAbhIzcAyasabhAjane // kRtvAgnivarNAnvadduzaH kSArotthe kuDavonmite // 16 // sIpI, khaDiyA, zaMkhakI nAbhI inhoMko lohA ke pAtra meM agnike samAna lAla banAke battIsa tole bhara dravyameM kaIbAra bujhAke milAde // 16 // nirvApya piTvA tenaiva pratIvApaM vinikSipet // zlakSNaM zakRddakSazikhigRdhrakaGkakapotajam // 17 // murgA, mora gIdha, jalakAka kapotakI bIToMko mahIna pIsakara milAvai // 17 // catuSpAtpAkSapittAlamanohvAlavaNAni ca // paritaH sutarAM cAto darvyAtamavaghaTTayet // 18 // pIche gAyaAdi pazu aura pakSiyoMke pitte, haratAla, manazila, saba namaka inhoMko milAke samAhita huA vaidya karachIkarake cAroM tarphase calAyamAna karai // 18 // savASpaizca yadottiSThedududairle havaddhanaH // avatArya tataH zIto yavarAzAvayomaye // 19 // jaba bAphoMvAle bulabuloMkara ke lehake samAna ghana hove taba agnise utAra zItalakara lohe ke pAtrameM DAla jabakI rAzi // 19 // For Private and Personal Use Only Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (261) sthApyo'yaM madhyamaH kSAro na tu piSTvA kSipenmRdau nirvApyApanayettIkSNe pUrvavatprativApanam // 20 // sthApita karanA yogya hai aise madhyama khAra banatA hai aura komala khArake artha pUrvokta dravyoMko tisa khAra saMbaMdhI padArthameM nikAsa lebai, arthAt pIsake milAve nahIM aura tIkSNa khArake artha pahilekI taraha pIsake ina dravyoMko milAvai // 20 // tathA lAGgalikAdanticitrakAtiviSAvacAH // svrjikaaknkaakssiirihiNgupuutiikpllvaaH||21|| kalahArI, jamAlagoTAkI jaDa, cItA, atIsa, vaca, sAjI, coSa, hIMga, karaMjuA, pallavavRkSa // 21 // tAlapatrI viDaJceti saptarAtrAtparantu sH|| yojyastIkSNo'nilazleSmamedojeSvarbudAdiSu // 22 // muzalI, manIpArI namaka ina saboMko tIkSNa khArameM milAvai aura sAta rAtrise uparAMta isa khArako vAta kapha meda inhoMse upaje arbuda Adi rogoMmeM prayuktakarai / / 22 / / madhyeSveva ca madhyo'nyaH pittAsragudajanmasu // valArthaM kSINapAnIye kSArAmbu punarAvapet // 23 // vAta, kapha, meda inhoMse upaje madhyamarUpa arbudaAdirogoMmeM madhyamakhArako prayukta kare, pitta aura raktase upaje arzaAdirogoMmeM komala khArako prayukta karai, aura karaDe huye tisa kSArameM badake AthAnake artha kSAravidhise jhirehuye pAnIko milAvai // 23 // nAtitIkSNo mRduH zlakSNaH picchilaH zIghragaH sitH|| zikharI sukhanirvApyo na viSyandI na cAtiruk // 24 // na atitIkSNa, mRdu zlakSNa, picchila, zIghraga, sita, zikharI, sukhanirvApya, jhiranepanese . rahita, atipIDAse rahita // 24 // kSAro dazaguNaH zastratejasorapi karmakRt // AcUSanniva saMrambhAdAtramApIDayanniva // 25 // ___ ina dazaguNoMvAlA khAra hotA hai, zastra aura agnike karmakobhI kara sakatA hai aura saMkSobhase maMgako dagdha aura pIDitakaratAkI taraha // 25 // sarvato'nusarandoSAnunmUlayati mUlataH // karma kRtvA gatarujaH svayamevopazAmyati // 26 // For Private and Personal Use Only Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (262) aSTAGgahRdayeyaha khAra sabatarphase gamana karatA huA zastrasAdhya doSoMko jaDase kATatA hai. gaIhuI pIDAvAle manuSyake dAhaAdi karmako karake ApahI zAMta hojAtA hai // 26 // kSArasAdhye gade chinne likhite srAvite'thavA // kSAraM zalAkayA dattvA plotamAvRtadehayA // 27 // kSArakarake sAdhyarUpa bavAsIraAdirogako chinna likhita srAvita karake pIche rUIke phohekarake lapeTIhuI zalAkAse khArako lagAkara // 27 // mAtrAzatamupekSeta tatrArza:svAvRtAnanam // hastena yantraM kurvIta varmarogeSu varmanI // 28 // sau. 100 mAtrA kAlataka sthitarahai, bavAsIrarogameM hAthakarake AcchAdita mukhavAle yaMtrako niyukta karai, aura vartmagatarogoMmeM netrake donoM palakoMke // 28 // nirbhujya picunAcchAdya kRSNabhAgaM vinikSipet // padmapatratanuH kSAralepo prANArbudeSu ca // 29 // kholake pachi rUIke phohese kRSNabhAga arthAt netrake tAreko AcchAdita kara khArako lagAve kamalake patteke muTAI jitanA khArakA lepa karai, nAsikAke arbudaAdirogoMmeM // 29 // pratyAdityaM niSaNNasya smunnmyaagrnaasikaam|| mAtrA vidhAryaH paJcAzattadvadasi karNaje // 30 // sUryake sanmukha sthitahuye manuSyako nAsikAke agrabhAgako unnamita kara pacAsa 50mAtrAkAlataka khArako dhAraNa karAvai aura kAnameM utpannahuye arzameMbhI kamalake patteke samAna sUkSma khArakA lepa pacAza 50 mAtrAkAlataka dhAraNa karAvai // 30 // kSAraM pramAjanenAnu parimRjyAvagamya ca // sudagdhaM ghRtamadhvaktaM tatpayomastukAJjikaiH // 31 // pachi vastra Adikarake khArako poMcha aura khArake sthAnako acchItaraha dagdhahuA jAna vRta aura zahadakA lepa karA pIche dUdha, dahIkA pAnI, kAMjI // 31 // nirvApayettataH sAjyaiH svAduzItaiH pradehayet // abhiSyandIni bhojyAni bhojyAni kledanAya ca // 32 // ye nirvApita karai madhura aura zItala auSadhoMmeM ghRta milAke lepa karAva aura kledana karaneke artha kaphakArI padArthokA pAna aura bhojana karanA yogya hai // 32 // yadi ca sthiramUlatvArakSAradagdhaM nazIryate // dhAnyAmlabIjayaSTyAhvatilairAlepayattataH 33 // For Private and Personal Use Only Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / (263) jo dRDhamUlapanese khArakarake dagdha huA sthAna nahIM jhire, to kAMjI, jaba mulahaTI, tiloMkA lepa karAnA yogya hai / / 33 // tilakalkaH samadhuko ghRtAkto vraNaropaNaH // pakkajambusitaM sannaM samyagdagdhaM viparyaye // 34 // mulahaTIkarake saMyukta hue tiloMke kalkameM ghRta milA lepakaranese vraNapai aMkura AtA hai aura pake huye jAmanake samAna kRSNa aura nIcehaye sthAnako samyak dagdha jAnanA aura isase viparIta // 34 // tAMmratAtodakavAdyairdurdagdhaM taM punardahet // . atidagdhe stravedraktaM mUrchAdAhajvarAdayaH // 35 // aura tAMbAke rUpa zUla aura khAja Adise saMyukta huye sthAnako durdagdha jAnanA, tisako phira dagdha kara aura ati dagdha sthAnameM raktakA jhiranA mUrchA dAha jvara Adiroga upajate haiM // 35 // gude vizeSAdviNmUtrasaMrodho'tipravartanam // puMstvApaghAto mRtyurvA gudasya zAtanAdhruvam // 36 // ati dagdha huI gudAmeM vizeSa karake viSThA mUtrakA kadAcita rukanA aura kadAcit atipravRtta honA aura pUrvokta raktakA jhiranA AdibhI saba roga aura napuMsakatA kadAcit gudAke kaTajAnese nizcaya mRtyu ho jAtI hai // 36 // nAsAyAM nAsikAvaMzadaraNAkuzcanodbhavaH // bhavecca viSayAjJAnaM tadvacchotrAdikeSvapi // 37 // khArase ati dagdha huI nAsikAmeM nAsikAke vaMzakA phaTajAnA aura AkuMcana upajatA hai aura gaMdhakA jJAna nahIM rahatAhai aura khArakarake dagdhahuye kAna netra jIbhameMbhI apane apane viSayoMkA ajJAna upajatA hai // 37 // vizeSAdatra seko'mlaileMpo madhu ghRtaM tilaaH|| vAtapittaharA ceSTA sarvaiva zizirA kriyA // 38 // vizeSakarake yahAM kAMjIAdikarake seMka, zahada, ghata inhoMkA lepa hita hai aura vAta tathA pittako haranevAlI saba prakArakI zItala kiyA hita hai // 38 // amlo hi zItaH sparzena kssaarstenopsNhitH|| yAtyAzu svAdutAM tasmAdamlairnirvApayettarAm // 39 // amlarasa sparzameM zItala hai tisase milakara khAra zIbahI svAdubhAvako prApta hojAtA hai, tisa, kAraNase kAMjIAdikarake atyaMta secita karai // 39 // For Private and Personal Use Only Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (264) aSTAGgahRdayeagniH kSArAdapi zreSThastadagdhAnAmasambhavAt // bheSajakSArazastraizca na siddhAnAM prasAdhanAt // 40 // khArasebhI agnikarma atyaMta zreSThahai kyoMki agnikara dagdhahuye bavAsIra AdirogoMkA phira saMbhava nahIM hotA aura auSadha, khAra, zastra karake nahIM siddha huye rogoMko sAdhana karatAhai // 40 // tvaci mAMse zirAsnAyusandhyasthiSu sa yujyate // maSAGgamlAnimU timnthkiiltilaadissu||41|| tvacA, mAMsa, nADI, nasa, sandhi, haDDI tinhoMmeM yaha agni yukta kiyAjAtA hai, tinhoMmeM masA, aGgAkI glAni, mAthAkI pIDA, athavA mantha, kIla, tila AdiyoMmeM / / 41 // tvagdAho vrtigodntsuurykaantshraadibhiH|| azobhagandaragranthinADIduSTavaNAdiSu // 42 // rUIkI battI, godanta, sUryakAMtamANi, zara Adikarake tvacAkA dAha karanA yogya hai aura bavAsIra bhagaMdara, graMthi, nADivraNa, duSTavraNa AdiyoMmeM // 42 // mAMsadAho mdhusnehjaambvosstthguddaadibhiH|| zliSTavartmanyasRksrAvanIlyasamyagvyadhAdiSu // 43 // zahada, sneha, jAMba oSTha, guDa Adikarake mAMsako dagdha karanA aura zliSTavarma, raktastrAva, nIlI kA duSTavyadha AdiyoMmeM // 43 // zirAdidAhastaireva, na dahetkSAravAritA // antaHzalyAsRjo bhinnakoSThAnbhUrivraNAturAn // 44 // zahada, sneha jAMba, oSTa, guDa Adikarake zirAko dagdhakaranA aura khArakarake vArita kiye aura zarIrake bhItara zalyavAle aura nikasaneke yogya raktako dhAraNa karanevAle aura bhinnakoSThoMvAle *bhaura bahutase vraNoMkarake pIDita manuSyoMko Agnise dagdha nahIM karai // 44 // sudagdhaM ghRtamadhvaktaM snigdhazItaiH pradehayet // tasya liGgaM sthite rakta zabdavallasikAnvitam // 45 // acchItaraha dagdha huye manuSyako ghRta aura zahadase cupaDa snigdha au zItala mulahaTI Adi auSaghosa lepita karai, sthita huye raktameM zabdakI taraha arthAta bubduda zabdakI taraha aura jalake kiNakekI samAna AkRtise yukta // 45 // pakvatAlakapotAbhaM surohaM nAtivedanam // pramAdadagdhavatsarvaM durdagdhAtyarthadagdhayoH // 46 // For Private and Personal Use Only Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sUtrasthAnaM bhASATIkAsametam / aura pakehaye tAlake sadRza aura sukhapUrvaka aMkurako prApta honevAlA atipIDAse rahita sthAnahove taba samyak dagdha jAnanA, durdagdha atidagdhameM pramAdakarake dagdha huyekI taraha sava lakSaNa jAnane // 46 // caturdhA tattu tutthena saha tutthasya lakSaNam // tvagvivarNoSyate'tyarthaM na ca sphottsmudbhvH||47|| . vaha pramAdadagdha cAra prakArakA hai, tinhoMmeMse tutthake samAna dagdha lakSaNake sAtha dagdha huA kadA cita samyakdagdhake lakSaNavAlA kadAcit duradagdhake lakSaNavAlA kadAcitatidagdhake lakSaNavAlA tutthadagdhalakSaNoMvAlA hotA hai aura tvacAkA barNa badala jAnA aura atyaMta dAhase saMyukta aura phunasiyoMkI utpatti nahIM honI yaha tutthakA lakSaNahai, jo agnikarake kachuka sparzata kiyA jAve tisako tutthadagdha kahatehaiM // 47 // sasphoTadAhatIbroSaM durdgdhmtidaahtH|| maaNslmbnsngkocdaahdhuupnvednaaH||48|| jahAM phunasiyoMkA hojAnA aura dAhayukta tIkSNa pIDA hovai tisako durdagdha jAno, aura atidagdhase mAMsakA laMbana aura nADiyoMkA saMkoca aura dhUmAMkA nikasanA pIDA // 48 // shiraadinaashstRnnmuurchaavnngaambhiirymRtyvH|| tutthasyAgnipratapanaM kAryamuSNazca bheSajam // 49 // nasa AdikA nAza, tRSA mUrchA vraNakA gaMbhIrapanA aura mRtyu ye saba upajate haiM, aura agnikarake bahuta alpa dagdha hovai to agnisehI tapta karanA athavA garama auSadha yogya hai // 49 // styAne'ne vedanAtyarthaM vilIne mandatA rujH|| durdagdhe zItamuSNazca yujyAdAdau tato himam // 50 // jo rakta nahIM nikasatA hai to atyaMta pIDA hotI hai, jo rakta nikasa jAtA hai to pIDA maMda hotI hai aura durdagdhameM prathama zItala pIche garama auSadhako prayukta karai // 50 // samyagdagdhe tugaakssiiriplksscndngrikaiH|| limpetsAjyAmRtairUvaM pittavidradhivakriyA // 51 // samyagdagdhameM vaMzalocana, pilakhana, caMcala, gerU, giloya ghRtase lepa karai pIche pittakI vidradhIke samAna kriyA kare // 11 // atidagdhe drutaM kuryAtsarvaM pittavisarpavat // snehadagdhe bhazataraM rUkSaM tatra tu yojayet // 52 // For Private and Personal Use Only Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (266) aSTAGgahRdayeati dagdhameM saba auSadha pittake visarpake samAna karai aura snehakarake atyaMta dagdhahuyemeM atyaMta rUkSa deha deza prakRtike anusAra snigdha auSadhako prayukta karai / / 52 / / samApyate sthAnamidaM hRdayasya rahasyavat // atrArthAH sUtritAH sUkSmAH pratanyante hi srvtH|| 53 // aSTAMgahRdayasaMhitAkA atiguhyapadArthavAlA yaha sUtrasthAna samApta huA, isameM sUkSmarUpI aura saba jagaha vistRtahuye saba prayojana sUcanamAtrakarake prakAzita kiye haiM // 53 // iti vaidyapatisiMhaguptasUnuvAgbhaTTaviracitAyAmaSTAMga hRdayasaMhitAyAM prathamaM sUtrasthAnaM sampUrNam // 1 // yahAM vaidya siMhagupta putra vAgbhaTTaviracita aSTAMgahRdayasaMhitAmeM prathama sUtrasthAna samApta huA // 1 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM sUtrasthAne triMzo'dhyAyaH // 30 // shaariirsthaanm| prthmo'dhyaayH| pahale kAya Adi ATha aMgoMkA varNana kiyA ki yaha kAyAdi ATha aMga cikitsAke sthAna ha so kAyA prathama kahanese sUtrasthAnake anantara zArIrasthAnako varNana karate haiM / / athAto garbhAvakrAntizArIraM vyAkhyAsyAmaH / sUtrasthAnake anaMtara garbhAvakrAMti zArIranAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / iti ha smAhurAtreyAdayo maharSayaH // aise Atreya Adi maharpi kahate bhaye / zuddhe zukrAtave sattvaH svakarmaklezacoditaH // garbhaH sampadyate yuktivazAdagnirivAraNau // 1 // zuddha rUpa vIrya aura ArtavameM apane karmarUpa klezoMse prorata huA jIva garbharUpakarake prApta hotA haiM yuktike vazase jaise aranImeM agnI, striyoMke jo apatyamArgameM kucheka kAlAgaMdharahita vAyuprerita rakta hai usako lohita kahate haiM pitAkA borya aura strIkA Artava garbhakA bIja hai yadi yaha zukravAtAdi doSase rahita ho to isameM garbhakI utpatti hotI hai aura yaha jIva apane pUrva arjanakiye klezadAtA zubhAzubhakarma avidyA ayathArtha vastumeM ayathArthatAkA jJAna maiM hU~ aisA abhimAna karanA For Private and Personal Use Only Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zarIrasthAnaM bhASATIkAsametam / / (267) asmitA sukhakI icchAkA rAga dukhaHkA anuzAyI dveSa Adise prerita huA garbhameM jIva prApta hotA hai karma klezase viyukta nahIM, isIse zAstroMmeM kahA hai ki rAgadveSahInoMkA janma nahIM hotA hai so kartavyatAsAdhanake vazase prApta hotA hai jaise maMthanAdi sAmagrIse araNImeMse agni nikalatI hai // 1 // bIjAtmakairmahAbhUtaiH sUkSmaiH sattvAnugaizca sH|| mAtuzcAhArarasajaiH kramAtkukSau vivarddhate // 2 // garbhako upajAnemeM samartha bhAvavAle aura sUkSma aura satvaguNake anugata aise AkAzAdi paMcamahAbhUtoMkarake mAtAke AhAra aura rasakarake mAtAkI kUkhameM vaha garbha baDhatA rahatA hai satvakI adhikatAvAle AkAza, tama-rajakI bahutAyatavAle vAyu satvarajakI bahutAyatavAle agni, satvatamakI adhikatAvAle jala, tamakI bahutAyatavAlI pRthvIse, vaha garbha kukSimeM bar3hatA hai vaha atIndriya bhUtoMke bhAva sadA AtmAmeM lage rahate haiM unase aura mAtAke AhArase garbha baDhatA hai // 2 // tejo yathArkarazmInAM sphaTikena tiraskRtam // nendhanaM dRzyate gacchatsattvo garbhAzayaM tathA // 3 // __ jaise sphaTika arthAt biklaurakarake tiraskRta huA sUryakI kiraNoMkA teja sphaTikake nIce sthita huA aura calatA huA nahIM dIkhatA hai taise yaha jIvabhI garbhAzayako prApta hotA nahIM diikhtaa||3|| kAraNAnuvidhAyitvAtkAryANAM ttsvbhaavtaa|| . nAnAyonyAkRtIH sattvo dhatte'to drutalohavat // 4 // kAryoko kAraNake anuvidhAyivAle honese tinhoMkI svabhAvatA hotI hai arthAt kArya kAraNako sadRzatA hotI hai tisa kArya kAraNakI sadRzatArUpa hetuse druta arthAt galAI huI dhAtukI samAna yaha jIva nAnAprakArakI yoni aura AkRtiyoMko dhAraNa karatA hai // 4 // ata eva ca zukrasya bAhulyAjjAyate pumAn // raktasya strI tayoH sAmye klIvaH zukrAtave punH||5|| isI hetuse vIrya ke bahulapanese puruSa upajatA hai aura raktakI bahulatAse kanyA upajatI hai aura bIrya tathA raktakI samatAmeM hIjaDA upajatA hai aura phira bhI aura Artava // 5 // vAyunA bahuzo bhinne yathAsvaM bhvptytaa|| viyonivikRtAkArAjjAyante vikRtairmlaiH||6|| vAyukarake bahutabAra bhedita kiye jAte haiM taba bahuta bAlakoMkI eka bArameM utpatti hotI hai paraMtu adhikapanese vartamAna vIryako jo bAyu bahuta prakArase bhedita karai hai taba puruSarUpa aneka garbha hote haiM aura jaba adhikapanese vartamAna strIke rajako vAyu bahutaprakArase bhedita kare hai taba kanyArUpa aneka garbha utpanna hote haiM, aura vikRta arthAt duSTa huye vAtaAdikarake burI yonivAle aura vikRta AkRtibAle garbha upajate haiM / / 6 // For Private and Personal Use Only Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (268) aSTAGgahRdayemAsi mAsi rajaH strINAM rasa stravati vyaham // vatsarAbAdazAdUrdhvaM yAti paJcAzataH kSayam // 7 // mahIneM mahInemeM rasase utpanna honevAlA raja striyoMke tIna dinataka jhiratA rahatAhai, so bAraha carSakI avasthAse uparAMta jhirane lagatA hai aura pacAza varSakI avasthAmeM pUrA hojAtA hai phira nahIM giratA // 7 // pUrNaSoDazavarSA strI pUrNaviMzena snggtaa|| zuddhe garbhAzaye mArge rakte zukre nile hRdi // 8 // pUrNarUpa solaha varSakI avasthAvAlI strI pUre bIsavarSakI avasthAvAle puruSake saMga maithuna karatI hai taba garbhAzayamArga rakta vIrya bAta hRdaya inhoMkI zuddhi honese // 8 // vIryavantaM sutaM sUte tato nyUnAdvayoH punH|| rogyalpAyuradhanyo vA garbho bhavati naiva vA // 9 // vIryavAn arthAt sAmarthyavAle putrako janatI hai aura jo isase alpa avasthA vAle strIpuruSoM to rogI aura alpa AyuvAlA aura daridrI garbha upajAtA hai athavA garbha nahIM upajAtA hai / / 9 / / . vAtAdikuNapagranthipUyakSINamalAhvayam // - bIjAsamartha retotraM svaliGgairdoSajaM vadet // 10 // ___ vAta pitta kapha saMjJaka, muradAkI gaMdhake samAna gaMdhavAlA, graMthirUpa, rAdarUpa, kSINarUpa, mUtra aura viSThArUpa, vIrya aura strIkA rakta garbhako nahIM upajAtA hai aura apane apane cihnoMkarake vAtasaMjJaka, pittasaMjJaka, kaphasaMjJaka, vIrya aura raktako dekhakara kahai // 10 // raktena kuNapaM zleSmavAtAbhyAM granthisannibham // pUyAbhaM raktapittAbhyAM kSINaM maarutpitttH|| 11 // __ aura duSTahuye rakta karake muradAke gaMdhake samAna gaMdhavAlA vIrya aura rakta hotA hai aura kapha vAtra karake graMthike AkAra vIrya aura rakta hojAtA hai vAta aura raktase tathA pittakarake rAdake samAna kAMtivAlA vIrya aura rakta hojAtA hai bAta aura raktase kSINarUpa vIrya aura rakta hojAtA hai // 11 // kRcchrANyetAnyasAdhyaM tu tridoSaM muutrviprbhm|| kuryAdvAtAdibhirduSTesvauSadhaM kuNape punH||12|| ye saba kaSTasAdhya haiM, mUtra aura viSThAke samAna kAMtivAlA aura tridoSase upajA vIrya aura rakta asAdhya kahA hai aura vAta Adikarake duSTahuye vIryameM vAta AdikI zAMti karanevAle yathAyogya auSadha karane aura muradeke gaMdhake samAna gaMdhavAle vIrya aura raktameM // 12 // For Private and Personal Use Only Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (269) dhaatkiipusspkhdirdaaddimaarjunsaadhitm|| pAyayetsarpiratha vA vipkkmsnaadibhiH|| 13 // dhavake phUla, khaira, anAra, arjunavRkSa, athavA asanAdi gaNakI auSadhoMmeM vipakka kiye ghRtako pAna karAvai // 13 // palAzabhasmAzmabhidA granthyAbhe dhyaretasi // parUSakavaTAdibhyAM kSINe zukrakarI kriyA // 14 // graMthirUpa vIryameM DhAkakI bhasma aura pASANabhedameM siddha kiye ghRtako pAna karAvai aura rAdarUpa . vIryameM phAlasA aura baDa Adi auSadhoMke gaNameM paka kiye ghRtako pAna karAvai aura kSINarUpa vIryameM vIryako baDhAnevAlI kriyA karanI // 14 // snigdhaM vAntaM viriktaM ca nirUDhamanuvAsitam // yojayecchukradoSArta samyaguttarabastibhiH // 15 // dUSita vIryameM snigdha snehana vamana virecana nirUhaNa anuvAsanakarake manuSyako uttara bastIse yojita karai // 15 // saMzuddho viTprabhe srpirhigusevyaadisaadhitm|| pibegunthyAtave pAThAvyoSavRkSakajaM jalam // 16 // viSThAke samAna kAMtivAle vIryameM prathama vamana virecana Adikarake zuddha huA rogI hIMga, khasa, vItA, mAlakAMganI, majITha, kamalakI nAla Adi auSadhoMmeM siddha kiye ghRtako pIvai aura graMthisaMjJaka Artava raktameM pAThA, sUMTha, miraca, pIpala, kUDA inhoMse upaje rasako yA kAthako pIve // 16 // peyaM kuNapapUyAne candanaM vakSyate tu yat // guhyaroge ca tatsarvaM kAryaM sottarabastikam // 17 // muradeke samAna gaMdhavAle ArtavameM aura rAdarUpa ArtavameM caMdanako pIvai aura jo gudAke rogameM uttara basti karmako kaheMge vahabhI karanA yogya hai / / 17 // zukraM zuklaM guru snigdhaM madhuraM bahulaM bahu // ghRtaMmAkSikatailAbhaM sadgarbhAyArtavaM punaH // 18 // sapeda aura bhArI aura cikanA aura madhura aura pIDIbhUta aura bahutasA aura ghRta tathA zahadake samAna AkRtivAlA aisA vIrya suMdara garbhake artha hotA hai phira ArtavamI // 18 // lAkSArasazazAstrAbhaM dhautaM yacca virajyate // zuddhazukrArtavaM svacchaM saMraktaM mithunaM mithaH // 19 // .. For Private and Personal Use Only Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (270) aSTAGgahRdayelAkhakA rasa aura kharagozake raktakI samAna AkRtibAlA aura jo dhovanese lalAIko tyAgatA hai aisA suMdara garbhake artha hotA hai aura zuddharUpa vIrya aura ArtavavAlA aura svastha aura ApasameM prAtise saMyukta strI aura puruSakA mithuna arthAt joDA zreSTha hai // 19 // snehaH puMsavanaiH snigdhaM zuddhaM zIlitabastikam // naraM vishessaatkssiiraajymdhuraussdhsNskRtaiH|| 20 // mahAkalyANa Adi ghRtakarake snigdha aura vamana virecana karake zuddha aura vasti karmako abhyasta kiye puruSako vizeSakarake madhura aupadhoMmeM saMskRta kiye dUdha aura vRtakarake upacarita karai // 20 // nArI tailena mASaizca pittalaiH samupAcaret // kSAmaprasannavadanA sphuracchroNipayodharAm // 21 // nArIko telakarake aura uDadoMkarake aura pittako upajAnevAle padArthokarake Acarita karai aura kRza tathA prasannarUpamukhavAlI aura phuratI huI kaTipazcAdbhAga aura stanoMse saMyukta // 22 // srastAkSikukSiM puMskAmAM vidyAdRtumatI striyam // padmaM socamAyAti dine'tIte yathA tathA // 22 // aura DhIlerUpa netra aura kukSivAlI aura puruSakI icchA karanevAlI strIko RtumatI arthAt corakapaDoMse AI huI jAnanA, jaise dinake chipanemeM kamalakA phUla saMkucita hojAtA hai // 22 // RtAvatIte yoniH sA zukraM nAtaH pratIcchati // mAsenopacitaM raktaM dhamanIbhyAmRtau punH||23|| RtukAlako bItajAnemeM yoni saMkucita ho jAtI hai isavAste bAraha gatrisa uparAMta yoni vIryako grahaNa nahIM karatI hai aura mahIneMkarake AhAra aura rasase vRddhiko prApta huA rakta phira 23 ISatkRSNaM vigandhaM ca vaayuyonimukhaannudet // tataH puSpekSaNAdeva kalyANadhyAyinI vyaham // 24 // kachuka kRSNa aura gaMdhase rahita huyeko dhamanIyoMkarake vAyu yonike mukhase prerita karatA hai pachi rajake phUloMko dekhanesehI nArI tIna dinataka zubhakA dhyAna karanevAlI rahai / / 24 // mRjAlaGkArarahitA darbhasaMstarazAyinI // kSaireyaM yAvakaM stokaM koSThazodhanakarSaNam // 25 // aura zuddhi tathA gahanoMse rahita aura DAbhoMkI zaTyApai zayana karanevAlI aura dUdhakI prasiddhise saMyukta thoDAsA harIrA aura koSTako zodhana tathA karSaNa karanevAle padArthako // 25 // For Private and Personal Use Only Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / parNe zarAve haste vA bhuJjIta brahmacAriNI // caturthe'hni tataH snAtvA zuklamAlyAmbarA zuciH // 26 // pattala meM tathA sakorAmeM tathA hAthameM prAptakarake khAnevAlI aura brahmacaryako dhAranevAlI rahe pIche cauthedina snAnakarake aura sapheda phUloMkI mAlA aura svaccha vastroMko, dhAraNa kare huye aura pavitra // 26 // icchantI bhartRsadRzaM putraM pazyetpuraH patim // Rtustu dvAdazanizAH pUrvAstisrazca ninditAH // 27 // aura patike samAna putrakI icchA karatI huI, prathama patIko dekhe aura bAraha rAtriyoMparyaMta RtukAla rahatA hai, tinhoMmeM pahalI aura dUsarI aura tIsarI rAti niMdita hai // 27 // ekAdazI ca yugmAsu syAtputro'nyAsu kanyakA // upAdhyAyo'tha putrIyaM kurvIta vidhivadvidhim // 28 // aura gyArahavIM rAtribhI niMdita hai aura yugma arthAt pUrI rAtriyoMmeM garbhakI sthiti hove to putra upajatA hai aura ayugma rAtriyoM meM garbhakI sthiti hove to kanyA upajatI hai, pIche upAdhyAya arthAt karmakartA paMDita vedoktavidhise saMyukta putrIya karmako karai // 28 // ( 271 ) namaskAraparAyAstu zUdrAyA mantravarjitam // avandhya evaM saMyogaH syAdapatyaM ca kAmataH // 29 // aura praNAma karanemeM pradhAnarUpa zUdrakI strIke maMtrakarake barjita putrIya karmako kare aura yathokta vidhi anuSThAna meM strI aura puruSakA jo saMyoga hai vaha baMdhya nahIM hai kiMtu garbhakI utpatti karanemeM hetu hai, strIpuruSakA saMyoga niSphala nahIM hotA kiMtu putra yA kanyA kI saMtAnako upajAtA hai || 29 // santo'pyAhurapatyArthaM dampatyoH saGgataM rahaH // durapatyaM kulAGgAro gotre jAtaM mahatyapi // 30 // sAdhu puruSa bhI saMtAnakI utpattike artha strIpuruSa ke maithunako ekAMta meM kahate haiM, aura baDegotra meM bhI utpanna huI khoTI saMtAna kulake vinAzake hetu hotI haiM // 30 // icchetAM yAdRzaM putraM tadrUpacaritAMzca tau // cintayetAM janapadAMstadAcAraparicchadau // 31 // jaise putrakI icchAho vaise hI rUpa aura caritra vAle manuSyoM ke citavana darzana aura caritra unake mAtA pitAoMko garbhake samaya Acarita karane cAhiye // 31 // For Private and Personal Use Only karmAnte ca pumAnsarpiH kSIrazAlyodanAzitaH // prAgdakSiNena pAdena zayyAM mauhUrtikAjJayA // 32 // Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (272) aSTAGgahRdayekarmake aMtameM ghRta dUdha zAlIcAvalake bhojana karanevAlA puruSa pahile jyotiSazAstrake vettAkI AjJAke anusAra dAhine pairakarake // 32 // ArohetstrI tu vAmena tasya dakSiNapArvataH // tailamASottarAhArA tatra mantraM prayojayet // 33 // zayyApai Arohita hove aura strI baoNyeM pairase zayyApai Arohita hove paraMtu puruSakI dAhanI taraphase Arohita hove aura vaha strI tela uDada inheN|krke adhika bhojanako karanevAlI ho, pIche tahAM vakSyamANa mantrako prayukta karai // 33 // ahirasi AyurAsa sarvataH pratiSThAsi dhAtA tvAm // dadhAtu vidhAtA tvAM dadhAtu brahmavarcasA bhaveti // 34 // zeSa bhI tuhI hai, AyubhI tuhIM hai, sabatarphase pratiSThitabhI tuhI hai, dhAtA tereko dhAraNa karo aura vidhAtA tereko dhAraNa karo, aba brahmake tejase saMyukta ho // 34 // brahmA bRhaspatirviSNuH somaH sUryastathAzvinau // __ bhagotha mitrAvaruNo vIraM dadatu me sutam // 35 // brahmA, bRhaspatI. viSNu, caMdramA, sUrya, azvinIkumAra, bhaga, mitra, varuNa ye saba mere artha vIrarUpa putrako deo|| 35 // sAntvayitvA tato'nyonyaM saMvizetAM mudAnvitau // uttAnA tanmanA yoSittiSThedaGgaiH susaMsthitaiH // 36 // pIche priyavacanaAdikarake ApasameM AnaMdako prApta hoke AnaMdase yuktahuye maithuna karane lage tahAM sIdhe zayanako karanevAlI aura maithunameM manako lagAnevAlI vaha nArI suMdara sthitahuye aMgoMkarake sthita rahai / / 36 // tathA hi bIjaM grahAti doSaiH svsthaanmaasthitaiH|| liGgantu sadyogarbhAyA yonyAM bIjasya saMgrahaH // 37 // aura jaise apane apane sthAnoM meM sthita huye doSoMkarake vaha strI bIjako grahaNa karai taisehI sthita rahai aura jaba yonimeM bIjakA saMgraha hotA hai taba tatkAla garbhako dhAraNa karanevAlI strIke jo lakSaNa haiM tinhoMko kahate haiM // 37 // tRptirgurutvaM sphuraNaM shukraastraannubndhnm|| hRdayaspandanaM tandrA tRDraglAnirlomaharSaNam // 38 // tRpti, bhArIpana, kokhakA phuranA, vIrya aura raktakA pravartana vIrya aura raktakA yonike mukhase nahIM nikasanA, hRdayakA spaMdana, taMdrA, tRSA, glAni, romoMkA harSaNa ye saba hove taba garbhavatI strI jAnanI // 38 // For Private and Personal Use Only Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / avyaktaH prathame mAsi saptAhAtkalalo bhavet // garbhaH puMsavanAnyatra pUrvaM vyakteH prayojayet // 39 // sAta dinase pahile garbhagolaka kaphakI piMDIsarakhA hotA hai aura sAta dinase uparAMta prathama mahInetaka avyakta AkRti se saMyukta aura kalIlAke samAna garbha rahatA hai isavAste vyaktIse pahile puMsavana aura mahAkalyANaAdi vRta prayukta karane yadi kahoki jaba karmavazase vaha garbha strIrUpameM pragaTa hone ko hai taba puMsavana karanese kyA hosakatA hai usapara kahate haiM // 39 // balI puruSakAro hi daivamapyativartate // puSye puruSakaM maM rAjataM vAtha vAyasam // 40 // balavAlA puruSArtha daiva arthAt prArabdhako bhI ullaMghita karatA hai yadi prArabdhakarma hIna hai to usake nimitta yaha karma balI hotA hai isapuMsavana se pUrva janmake karmoM ko hInabala aura prabalatA dIkhatI hai aura puSya nakSatrase yukta kAlameM sone cAMdI athavA lohakA putalA banAnA !! 40 // kRtvA'gnivarNa nirvApya kSIre tasyAJjaliM pibet // goradaNDamapAmArga jIvakarSabhazairyakAn // 41 // (273 ) tisako agnike samAna varNavAlA banAke, dUdhameM pravezita kara pIche ATha tole pramANa tisa dUdhako strIko pAna karAve aura goradaMDa, UMgA, javika, RSabhaka, zvetakuraMTA, inhoMmeMse // 41 // pivetpuSye jale piSTAnekadvitrisamastazaH // kSIreNa zvetabRhatImUlaM nAsApuTe svayam // 42 // ekako, doko vA tInako vA sabako jalameM pIsa puSyanakSatra meM pIvai, aura sapheda kaTehalI kI jaDako dUdha meM pIsa ApahI strI // 42 // putrArtha dakSiNe siJcedvAme duhitRvAJchayA || payasA lakSmaNAmUlaM putrotpAdasthitipradam // 43 // putrake artha dAhinI nAsAke puTameM aura kanyAke artha vAmI nAsikAke puTameM secana karai, aura putrakI utpatti aura sthitiko denevAle lakSmaNAkI jaDako dUdha meM pIsa // 43 // nAsayAsyena vA pItaM vaTazRGgASTakaM tathA // auSadhIjavanIyAzca bAhyAntarupayojayet // 44 // For Private and Personal Use Only nAsikAkarake athavA mukhakarake pIvai, jisake putra na hotA ho, vA hokara mara jAtA ho use yaha avazya pInI cAhiye tathA baDake aMkura Adi aSTakako nAsikA aura mukhake dvArA pIvai, tathA jIvanIyagaNa ke daza auSadhoMko snAna aura ubaTanA Adi ke dvArA bhojana aura pAna Adika dvArA upayukta karai // 44 // 18 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org (274 ) aSTAGgahRdaye upacAraH priyahitairbhartrA bhRtyaizca garbhadhRk // navanItaghRtakSIraiH sadA cainAmupAcaret // 45 // priya aura hitasaMyukta jo upacAra pati aura naukaroM karake kiyA jAtA hai vaha garbhakI sthitiko karatA hai aura isa strIko nauni ghRta aura dUdhaAdikarake sabakAlameM upacArita karAve // 45 // ativyavAyamAyAsaM bhAraM prAvaraNaM guru || .akAlajAgarasvapnakaThinotkaTakAsanam // 46 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir atimaithuna, parizrama, bhAra, bhArIAcchAdana, akAlameM jAganA aura zayana, kaThina aura utkaTa Asana || 46 // zokako bhayodvegavegazraddhAvidhAraNam // upavAsAdhyatIkSNoSNa guruviSTambhibhojanam // 47 // zoka, krodha, bhaya, udvega, mUtraAdi vegoM kI zaMkAko dhAraNA, vrata, mArgagamana aura tIkSNa, garama, bhArI, viSTaMbhI bhojana // 47 // raktaM nivasanaM zvabhrakUpekSAM madyamAmiSam // uttAnazayanaM yaca striyo necchanti tatyajet // 48 // lAla vastra, chidra aura kUpakA dekhanA, madya aura mAMsakA sevana sIdhA zayana karanA, jinajina kAryoMko strI nahIM icchita karatI haiM ye saba // 48 // tathA raktasrutiM zuddhiM vastimAmAsato'STamAt // ebhirgarbhaH stravedAmaH kukSau zuSyenmriyeta vA // 49 // phastakA khulAvanA, vamana virecana, bastikarma inhoMko garbhiNI strI garbhasamayase lagAyata AThameM mahanetaka tyAga devai inhoMkarake kaccAhI garbha jhirajAtA hai athavA kRkhameM sukha jAtA hai tathA mara jAtA hai // 49 // vAtalaizca bhavedgarbhaH kubjAndhajaDavAmanaH // pittalaiH khalatiH piGgaH zvitrI pANDuH kaphAtmabhiH // 50 // vAtako upajAnevAle dravyoMke sevanese kubaDA, aMdhA, jaDa, vAmanA garbha upajatA hai; pittako upajAnevAle dravyoMke sevanese gaMjA tathA piMgavarNavAlA garbha upajatA hai, aura kaphako upajAnevAle dravyoMke sevanese zvitrakuSThavAlA aura pAMDu garbha upajatA hai // 50 // vyAdhIMzcAsyAmRdusukhairatIkSNairauSadhairjayet // dvitIye mAsi kalalAddhanaH pezyatha vA'rbudam // 51 // For Private and Personal Use Only Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (275 ) isa garbhavatI strIke rogoMko komala aura sukhako denevAle aura tIkSNapanese rahita auSadhoMkara ke dUra karai zarkarAdi utkRSTa zaktivAlI aura kAlI miraca atIkSNa haiM aura dUsare mahIne meM tisa kalIlAse ghana athavA pezI athavA arbudasA garbha hojAtA hai // 51 puMstrIkvAH kramAttebhyastatra vyaktasya lakSaNam // kSAmatA garimA kukSau mUrcchA cchardirarocakaH // 52 // pIche tina ghanaAdiyoMse kramakarake puruSa, strI, hIjaDA aisA garbha hojAtA hai tahAM prakaTa huye garbhake lakSaNa kahe jAte haiM; kRzapanA, kokha meM atyaMta bhArIpana, mUrcchA, chardi, aruci, // 52 // jRmbhA prasekaH sadanaM romarAjyAH prakAzanam // amleSTatA stanau pInau sastanyau kRSNacUcukau // 53 // jaMbhAI, praseka, zithilatA, romoMkI paMktiyoMkA prakAza, amlarasameM icchAkA honA aura puSTa nathA dUdhase saMyukta aura cUMciyoMkA aprabhAga kAlApana inhoMse saMyukta donoM stanAgrakA hojAnA // 53 // pAdazopho vidAho'nye zraddhAzca vividhAtmikAH // mAtRjaM hyasya hRdayaM mAtuzca hRdayena tat // 54 // pairoMpa zojAkA honA aura anyatraidyoMke matameM dehameM dAha aura aneka prakArakI zraddhA ye saba upajai taba prakaTagarbhake lakSaNa jAno aura jisme isa garbhakA hRdaya arthAt buddhikA adhiSThAna mAtR hotA hai aura vaha hRdaya mAtA ke hRdaya ke sAtha // 54 // sambaddhaM tena garbhiNyA neSTaM zraddhAvidhAraNam // deyamapyahitaM tasyai hitopahitamalpakam // 55 // ba~dhAhuA hai tisse garbhavAlI strIkI abhilASAko nahIM pUraNakaranA burA hai aura hitakarake upahita aura alparUpa apathyapadArthako bhI garbhavatI strI cAhai to nizcaya devai // 55 // zraddhAvighAtAdgarbhasya vikRtiyutireva vA // vyaktIbhavati mAMse'sya tRtIye gAtrapaJcakam // 56 // kyoMki garbhavatIkI abhilASA ke vighAtase garbhake vikAra athavA jhiranA upajatA hai aura isa garbhake tIsare mahIne meM pAMca aGga upajate hai // 56 // mUrdhA sakthinI bAhU sarvasUkSmAGgajanma ca // samameva hi mUrddhAdyairjJAnaM ca sukhaduHkhayoH // 57 // zira, donoM sakthi, donoM bAhU, saba sUkSmaaMga aura zira Adi ke sAthahI sukha aura duHkhakA jJAna ye upajate haiM // 57 // For Private and Personal Use Only Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (276) aSTAGgahRdayegarbhasya nAbhau mAtuzca hRdi nADI nibadhyate // yayA sa puSTimApnoti kedAra iva kulyayA // 58 // ekahI nADI garbhake nAbhImeM aura mAtAke hRdayameM ba~dhIhuI hai jisakarake vaha garbha puSTiko prApta hotAhai jaise pAnIko bahAnevAlI nAlIkarake khetameM sthitahuA cAvala Adi anna,yaha garbha rasasehI puSTa hotAhai jo nADiyoMke dvArA prApta hotAhai dhamanI nADI isako vahanakaratI hai sAkSAt anna pAnakA praveza nahIM hotA aisA hotA tau mUtrapurISAdikI prApti hotI // 58 // caturthe vyaktatAGgAnAM cetanAyAzca paJcame // SaSThe snAyuzirAromabalavarNanakhatvacAm // 59 // cauthe mahInemeM garbhake saba aMgoM kI prakaTatA hotI hai aura pAMcaveM mahInemeM buddhikI prakaTatA hotI hai aura chaThe mahanimeM nasa, nADI, roma, bala, varNa, nakha, tvacA inhoMkI prakaTatA hotiihai||59|| sarvaiH sarvAGgasampUrNo bhAvaiH puSyati saptame // garbheNotpIDitA dossaastsminhRdymaashritaaH|| kaNDUM vidAhaM kurvanti garbhiNyAH kikisAni ca // 60 // sAtaveM mahInemeM saba bhAvoM aura saba aMgoMkarake saMpUrNarUpa garbha puSTa hotA hai yaha samayabhI garbhake nikalanekA hai bahudhA sAta mahInekA bAlaka utpanna hokara barAbara jItA hai| parantu akAlameM prasava honA acchA nahIM aura garbhakarake utpIDita kiye doSa tisakAlameM hRdayako Azrita huye garbhiNIke khAja, dAha aura hAtha, paira, kandhA inhoMke mUloMmeM aneka prakArakA saMtApa tathA dAha inhoMko karate haiM // 6 // navanItaM hitaM tatra kolaambumdhuraussdhaiH|| siddhamalpapaTusnehaM laghu svAdu ca bhojanam // 61 // tina khAja AdiyoMmeM baDaberIkA rasa aura madhura auSadhoMkarake siddha naunI ghRta, aura alparUpa .. namaka tathA snehase saMyukta halakA aura svAdu bhojana denA yogyahai // 61 // candanozIrakalkena limpedUrustanodaram // zreSThayA caiNahAraNazazazoNitayuktayA // 62 // caMdana aura khasake kalkakarake jAMgha, stana peTako lepitakarai, athavA eNasaMjJaka mRga, hariNa, zazAke raktoMkarake yukta triphalAkarakebhI pUrvokta aMgoMko lepita karai / / 62 / / azvaghnapatrasiddhena tailenAbhyajya mardayet // paTolanimbamaJjiSThAsurasaiH secyetpunH|| 63 // (lo 61) kolAmvuke kathanase kaI vaidyapaMcakolakA jala grahaNakaratehaiM kyoMki paMcakola sUtikA kI vyAdhiyoMmeM hithai| For Private and Personal Use Only Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zarIrasthAnaM bhASaTIkAsametam / (277) aura kanera ke pattoM ke kalka meM siddha kiye telakI mAlisakarake pIche paravala, nIMba, majITha, mocarasake rasoMse mardita kare phira // 63 // dAvamadhukatoyena mRjAM ca parizIlayet // ojo'STame saJcarati mAtAputrau muhuH kramAt // 64 // dArUhaldI aura mulahaTI ke rasakarake secita kare aura snAnaAdi zuddhikA abhyAsa kare aura AThaveM mahInemeM mAtA aura garbhako bAraMbAra kramase bala saMcarita karatA hai // 64 // tena tau mlAnamuditau tatra jAto na jIvati // zizurojo'navasthAnAnnArI saMzayitA bhavet // 65 // tisa balake saMcArita karake parizramase AnaMdita huye mAtA aura garbha rahate haiM tisa AThaveM mahIne meM utpanna huA bAlaka nahIM jIvatA hai kyoMki balakI anavasthiti se aura saMzaya se saMyukta nArI hojAtI hai kAraNa ki usa samaya oja kabhI bAlaka aura kabhI mAtAmeM praveza karatA hai; jaba bAlakameM AtA hai taba vaha prasanna hotA hai jaba mAtAmeM AtA hai taba vaha prasanna hotI hai aise kAla meM ,utpanna huA bAlaka nahIM javitA aura jo utpanna honeke samaya vaha bala bAlakameM hoto kadAcit jIvatA bhI hai // 65 // kSIrapeyA ca peyAtra saghRtAnvAsanaM ghRtam // madhuraiH sAdhitaM zuddhyai purANazakRtastathA // 66 // isa AThaveM mahInemeM ghRtase saMyukta karI aura dUdhakarake saMskRta karI peyAko pInA ucita hai aura madhura auSadhoMkarake sAdhita kiye ghRtase anvAsana bastI kare aura purANA viSThAkI zuddhike artha 66 zuSkamUlakakolAmlakaSAyeNa prazasyate // zatAhrA kalkitovastiH satailaghRtasaindhavaH // 67 // sUkhImUlI, bera, amalI inhoMke kaSAyakarake tathA zatAvarIke kalka karake tathA tela, ghRta, seMdhAnamaka inhoMse saMyukta nirUha bastiko denA ucita haiM // 67 // tasmiMstvekAhayAte'pi kAlaH sUterataH param // varSAdvikArakArI syAtkukSau vAtena dhAritaH // 68 // AThaveM mahIneke ekadina vyatIta hue pazcAt aura bArahaveM mahIne ke aMtataka bAlakake janmakA samaya hai aura bArahaveM mahInese uparAMta kukSimeM vAyukarake sAdhita huA garbha vikArako karanevAlA hotA hai // 68 // zastazca navame mAsi snigdho mAMsarasaudanaH // bahusnehA yavAgUrvA pUrvoktaM cAnuvAsanam // 69 // For Private and Personal Use Only Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (278) aSTAGgahRdayenavaveM mahInemeM snigdharUpa aura mAMsake rasase saMyukta cAvala athavA bahutase ghRtase saMyukta yavAgU arthAt gaDayAnI pIveM pUrvokta madhuraauSadhoMkarake sAdhita kiyA anuvAsana ghRta sevanA yogya hai||69|| tata eva picuM cAsyA yonau nityaM nidhApayet // vAtaghnapatra gAmbhaH zItaM snAne'nvahaM hitam // 7 // pIche isa nArIkI yonipai nityaprati rUIke phoheko sthApita karai aura vAtanAzaka pattoMke samUha karake kathita kiyA ThaMDhA pAnI nityaprati snAnake artha hita hai / / 70 // niHsnehAMgI na navamAnmAsAtprabhRti vAsayet // prAradakSiNastanastanyA pUrva tatpArzvaceSTinI // 71 // navaveM mahInese lagAyata aura garbhakA janma hove tabataka tisa garbhavatI strIko snehase varjita na karai aura pahale dAhine stanameM dUdhako upajAnevAlI garbhiNI putrako janatI hai aura pahale dAhinI pasalIkarake ceSTita arthAt zayana Adiko karanevAlI garbhiNI putrako janatI hai // 71 // punnAmadau<Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (279) navaveM mahInese pahalehI garbhiNI strI sUtikA sthAnameM Azrita rahai paraMtu suMdara dezameM banehuve aura sAmagriyoMkarake saMpanna sUtikAgRhameM puSyanakSatrake dina praveza karai / / 75 // tatrodIkSeta sA sUtiM sUtikA parivAritA // adyazvaHprasave glAniH kukSyakSizlathatA klamaH // 76 // tahAM striyoMkarake parivArita huI vaha mUtikA strI bAlaka honeke samayako dekhatI rahai aura tisI dinameM va agale dinameM bAlakako janmAnevAlI sUtikAke lakSaNa kahate haiM glAni, kukSi aura netroMkI zithilatA, zrama, || 76 // adhogurutvamaruciH praseko bahumUtratA // vedanorUdarakaTIpRSThahRdastivaGkSaNe // 77 // nIceke aMgoMkA, bhArIpana, aruci, praseka, mUtrakI adhikatA aura jAMgha, peTa, kaTI, pITha, hRdaya, basti, yaunisaMdhimeM pIDA // 77 // yonibhedarujAstodasphuraNasravaNAni ca // AvInAmanujanmAtastato goNdksrutiH|| 7 // yonikA bheda, yonimeM zUla, camakA, phuranA; jhiranA ye saba upajai pIche garbhako janmAneke samaya upajanevAle zUloMkI utpatti aura yonise atyaMta pAnIkA jhiranA ye saba upamaiM taba bAlakake . janmameM vahI dina athavA agalA dina jAnanA / / 78 // / athopasthitagarbhA tAM kRtakautukamaGgalAm // . hastasthapunnAmaphalAM svabhyaktoSNAmbusecitAm // 79 // pIche kautukarUpa maMgalaAdise saMyukta aura hAthameM puruSanAmaka phalako dhAraNa karanevAlI aura acchItaraha abhyakta huI aura garamapAnIse secita huI upasthita garbhavAlI strIko // 79 // pAyayetsaghRtAM peyAM tanau bhUzayane sthitAm // AbhugnasakthimuttAnAmabhyaktAMgI punaH punH||8|| ghRtase saMyukta peyAkA pAna karAnA ucita hai, pIcheko malarUpa pRthvImeM sthita aura jaMghAoMko cauDIkarake baiThI huI aura sIdhI aura bAraMbAra abhyakta kiye aMgoMvAlI garbhiNIke // 80 // adho nAbhervimRdgIyAtkArayejjRmbhacaMkramam // garbhaH prayAtyavAgevaM talliMgaM hRdvimoksstH||81|| nAbhika adhobhAgameM mardana karai aura jaMbhAI aura zIghra gamanabhI karAve aise kartavya karake hRdayako tyAgakara garbha nIceko AtA hai / / 81 / / For Private and Personal Use Only Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 280 ) . aSTAGgahRdaye Avizya jaTharaM garbho basterupari tiSThati // Avyo hi tvarayantyenAM khaTTAmAropayettataH // 82 // yadi peTameM prApta huA garbha bastisthAnake Upara sthita hai taba prasavakAlameM honevAle zUla tisa garbhiNIke zarIra meM dauDate haiM isavAste tisa garbhiNIko khaTApai Aropita karanA yogya hai // 82 // atha sampIDite garbhe yonimasyAH prasAdhayet // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir mRdupUrvaM pravAheta bADhamAprasavAcca sA // 83 // pIche vAyukarake pIDitarUpa garbha hove taba tisa garbhiNIko yoniko abhyaMgaAdi karake prasAdita karai, phira vaha garbhiNI pahale mRdurUpa aura pIche gADharUpa pravAhaNakare arthAt bAlaka nikAlaneko AMtara gAve jisase bAlaka paidA ho // 83 // harSayettAM muhuH putrajanmazabdajalAnilaiH // pratyAyAMta tathA prANAH sUtiklezAvasAditAH // 84 // pIche putra janmakA zabda zItalapAnI aura zItala vAyu inhoMkarake tisa garbhiNIko bAraMbAra AnaMdita kare tisa prakAra karake janmasamayake klezakarake avasAdita huye prANa phira navInatAko prApta hote haiM // 84 // dhUpayedgarbhasaMge tu yAnaM kRSNAhikaJcukeH // hiraNyapuSpImUlaM ca pANipAdena dhArayet // 85 // jo garbha aDajAve to kAlesapakI kAMcalIkarake yoniko dhUpita kareM pIche kAlI musalIkI hi hAtha tathA pairakarke dhAraNa karai // 85 // suvarcalAM vizalyAM vA jarAkhapatane'pi ca // kAryametattatkSipya bAhvorenAM vikampayet // 86 // athavA brAhmIko aura kalahArIko dhAraNa kare aura jo jara nahIM par3e to bhI uparokta yatna kare tathA isa sUtikAkI dono bAhuoMko pakaDa kaMpAvai // 86 // kaTImAkoTayetpAya sphijau gADhaM nipIDayet // tAlukaNThaM spRzedveNyA mUrdhni dadyAtsnuhIpayaH // 87 // athavA TakanoM karake kaTiko AkoTita kare, arthAt kaTipe TakanoMkI coTa divA aura kUloM ko atyaMta pIDita karai tathA vAloMkI veNIkarake garbhiNIke tAlu kaMThako sparzita karai athavA garbhiNIke zirameM thoharake dUdhako devai // 87 // bhUrjalAMgalikItumbI sarpatvakkuSThasarSapaiH // pRthagdvAbhyAM samastairvA yonilepanapanam // 88 // bhojapatra, kalahArI, tUMbI, sAMpakI kaicalI, kUTha, sarasoM inhoMmeMse eka ekakarake athavA do dokarake athavA saboMkarake yonipai lepa tathA dhUpa denA yogya hai // 88 // For Private and Personal Use Only Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnabhASATIkAsametam / . (281). kuSThatAlIsakalkaM vA surAmaNDena pAyayet // yUSeNa vA kulatthAnAM bilvajenAsavena vA // 89 // kUTa aura tAlIzapatrake kalkako madirAke saMga athavA kulathiyoMke kvAthake saMga athavA belagiAre ke Asavake saMga pAvai / / 89 // zatAbAsarSapAjAjIzigrutIkSNakacitrakaiH // __ sahiGagukuSTamadanaimUtre kSIre ca sArSapam // 90 // zatAvarI, sarasoM, jIrA, sahojanA, cavya, cItA, hIMga, kUTa, mainaphala, gomUtra, dUdha inhoMmeM sarasoMke // 9 // tailaM siddhaM hitaM pAyau yonyAM vApyanuvAsanam // zatapuSpA vacA kuSTakaNAsarSapakalkitaH // 91 // telako siddha kara gudAmeM tathA yonimeM anuvAsana denA hita hai athavA sauMpha, vaca, kUTa, pIpala, sarasoM inhoMke kalkameM // 91 // nirUhaH pAtayatyAzu sasnehalavaNo'parAm // tatsaGge hyanilo hetuH sAniyAtyAzu tajjayAt // 92 // sneha aura namaka milI nirUhabasti dIjAve to jerako nikAsatI hai kyoMki tisa jerake roka nemeM vAyu kAraNa hai tisavAyuko jItanese jera Apa nikasajAtI hai // 92 // kuzalA pANinA'ktena haretkRptanakhena vA // muktagarbhAparAM yoni tailenAGaJca mardayet // 93 // athavA catura dAI ghRtameM bhigoyehuye aura kaTehuye nakhoMvAle hAthakarake jerako nikAsai pIche garbha aura jerase muktahuI yoniko aura zarIrako telakarake mardita karai // 93 // makallAkhye zirobastikoSThazUle tu pAyayet // sucUrNitaM yavakSAraM ghRtenoSNajalena vA // 94 // pIche makkallaroga upaje to cUrNita kiye javAkhArako garama ghRtake saMga va garama pAnIke saMga pAna karAvai / / 94 // dhAnyAmbu vA guDavyoSatrijAtakarajonvitam // atha bAlopacAreNa bAlaM yoSidupAcaret // 95 // athavA, guDa, suMTha, miraca, pIpala, dAlacInI, ilAyalI, tejapAta inhoMke cUrNase saMyukta kAMjIkA pAna karAvai pIche,janmehuye bAlakako bAlakake yogya AhAra vihArAdikarake strIhI upAcarita karai // 95 // For Private and Personal Use Only Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 282 ) aSTAGgahRdaye sUtikA kSudratI tailAghRtAdvA mahatIM pibet // paJcakolakinIM mAtrAmanucoSNaM guDodakam // 96 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kSudhAvAlI sUtikA strI pIpala, pIpalAmUla, cavaka, cItA, sUMTha inhoMse saMyukta tela athavA vRtase milIhuI baDImAtrAko pIvai jo AThapaharoMkarake jIrNa hovai tisako baDImAtrA kahate haiM. pIche garama kiye guDake sarvatakA anupAna karai // 96 // vAtaghnauSadhatoyaM vA tathA vAyurna kupyati // vizuddhayati ca duSTAtraM dvitrirAtramayaM kramaH 97 // athavA vAtanAzaka auSadhoMke kAthakA anupAnaM karai aise karanese vAyu kupita nahIM hotA hai aura duSTarakta zuddhiko prApta hotA hai; yaha krama do rAtrI va tIna rAtrI yathAyogya karanA yogya hai // 97 // snehAyogyA tu niHsnehamamumeva vidhiM bhajet // pItavatyAzca jaTharaM yamakAktaM viveSTayet // 98 // snehapAnake ayogya strI snehakarake rahita isavidhiko savai aura pAnako karanevAlI strIke peTako tila aura ghRtakI mAlizakara ke vastra se veSTita karanA // 98 // jIrNe snAtA pibetpeyAM pUrvoktauSadhasAdhitAm // tryahAdUrdhvaM vidAryAdivargakkAthena sAdhitA // 99 // pUrvokta pAnako jIrNa honepara snAna karIhuI vaha strI pIpala pIpalAmUla, cavaka, cItA, sUMTha inhoMse sAdhitakarI peyAko pIvai tIna dinake uparAMta vidAryAdigaNake auSadhoMke kAthakarake sAdhitakI huI peyAko pIvai // 99 // hitA yavAgUH snehADhyA sAtmyAtaH payasA'thavA // saptarAtrAtparaM cAsyai kramazo bRMhaNaM hitam // 100 // athavA prakRtike anusAra dUdha karake sAdhita aura ghRtase mizrita yavAgUko pIvai aura sAta rAtrIse uparAMta bRMhaNasaMjJaka padArtha hita hai // 100 // dvAdazAhe'natikrAnte pizitaM nopayojayet // yatnenopacaretsUtAM duHsAdhyA hi tadAmayAH // 101 // aura bArahadinase pahile isa sUtikAke artha mAMsako nahIM deve aura sUtikA strIko yatna karake upacArita karai kyoMki sUtikAke upaje roga duHsAdhya hote haiM // 101 // garbhavRddhiprasavaruk kledAstrasrutipIDanaiH // evaJca mAsAdyardhAnmuktAhArAdiyantraNA // gatasUtAbhidhAnA syAtpunarArttavadarzanAt // 102 // For Private and Personal Use Only Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (283) garbhakI vRddhi aura prasava aura pIDA kleda raktastuti, pIDana inakAraNoMkarake isaprakArakarake DeDha mahInAtaka sUtikA strI apathya AhAravihArAdiko tyAgai, aura isI kAlase uparAnta sUtikAnAma se alaga hotI hai athavA bAlakake janmake pIche jaba phira Artava arthAt kapaDe Avai taba sUtikAnAmako tyAgatI hai // 102 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'TAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM zArIrasthAne prathamo'dhyAyaH // 1 // dvitiiyo'dhyaayH| athAto garbhavyApadaM zArIraM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara garbhavyApada zArIranAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / garbhiNyAH parihAryANAM sevayA rogato'pi vaa| puSpe dRSTe'thavA zUle bAhyAntaH snigdhazItalam // 1 // garbhiNIke pUrvokta apathya AhAra aura vihAraAdike sevanekarake athavA rogase phUla ( rakta) . athavA zUlake darzana honemeM bAhira aura bhItara snigdha tathA zItala padArthoM ko upayukta krnaa|| 1 // sevyAmbhojahimakSIrIvalkakalkAjyalopatAm // dhArayedyonibastibhyAmAAAn picunaktakAn // 2 // - khaza, kamala, caMdana, dUdhavAle vRkSoMkI chAla inhoMkA kalka aura ghRtase lepitakare aura atizayakarake gIle aise rUIke kapaDeko yoni tathA bastikarake Upara dhAraNa karai // 2 // zatadhautaghRtAktAM strI tadambhasyavagAhayet // sasitAkSaudrakumudakamalotpalakesaram // 3 // sovAra dhoye ghRtakarake abhyakta karI strIko pUrvokta dravyoMke pAnImeM snAna karAvai pIche mizrI, zahada aura kumodanI, kamala, saphedakamala inhoMkA kesara // 3 // lihyArakSIraghRtaM khAdecchRGgATakakaserukam // pibetkAntAjazAlUkabAlodumbaravatpayaH // 4 // inhoMkA avaleha banA cATe, aura dUdhase nikase ghRtako khAvai aura siMghADA tathA kaserUphalako khAvai, aura gaMdhapriyaMga, kamala, sapheda kamalakI jaDa, gUlarakA kaccA phala, inhoM karake siddha kiye dUdhako pAvai // 4 // For Private and Personal Use Only Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (284) aSTAGgahRdaye- . zRtena zAlikAkolIdvibalAmadhukekSubhiH // payasA raktazAlyannamadyAtsamadhuzarkaram // 5 // rasavAlIIkha, kAkolI donoM kharehaTI mulahaTI, Ikha inhoMmeM siddha kiye dUrake saMga zahada aura khAMDase saMyukta raktazAlIcAvalako khAvai // 5 // rasairvA jAGalaiH zuddhivarja cAsroktamAcaret // . asampUrNatrimAsAyAH pratyAkhyAya prasAdhayet // 6 // athavA jAMgaladezake mAMsoMke rasoMko saMga khAvai, athavA vamanavirecanakarake varjita raktapittakI vidhikarake Acarita karai, aura tIna mahInoMse kama garbhavAlI strIko pratyAkhyAna arthAt asAdhya kahake prasAdhita karai aura Amakarake anugata phUla dIkhe tobhI pratyAkhyAna vizeSa yatna karake sAdhita karai / / 6 // AmAnvaye ca tatreSTaM zItaM rUkSopasahitam // upavAso ghnoshiirgudduucyrludhaanykaaH||7|| Amayukta raktameM rUkhepanekarake upasahita zItala padArtha iSTa hai tathA vratako karanAbhI hita hai aura nAgaramothA, khaza, giloya syonApAThA, dhaniyAM, // 7 // durAlabhAparpaTakacandanAtiviSAbalAH // kathitAH salile pAnaM tRNadhAnyAdibhojanam // 8 // dhamAsA, pittapApaDA, caMdana, atIsa, kharaihaTI inhoMkA pAnImeM kvAtha banA pAna karai aura tRNa annoMkA bhojana karai // 8 // mudgAdiyUSairAme tu jite snigdhAdi pUrvavat // garbhe nipatite tIkSNaM madyaM sAmarthyataH pibet // 9 // mUMgaAdike yUSoM karake Amako jItaneke pazcAt snigdhaAdi karma pahilekI taraha kare, jo garbhiNIkA garbha patita hojAve to vaha garbhiNI tIkSNa madirAko apanI sAmarthyase pIvai // 9 // garbhakoSThAvizuddhayarthamativismaraNAya ca // laghunA paJcamUlena rUkSAM peyAM tataH pibet // 10 // garbhakoSThakI zuddhike artha aura pIDAko bhUlaneke artha pIche choTe paMcamUlakarake saMyukta rUkhI peyAko pIvai // 10 // peyAmamadyapA kalke sAdhitAM paanyckaulike|| bilvAdipaJcakakkAthe tilodaalktnnddulaiH||11|| For Private and Personal Use Only Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (285 ) madirAko nahIM pInevAlI strI pIpala, pIpalAmUla, cavya, cItA, sUMTha inhoMke kalka meM sAdhita karI peyAko pIvai athavA bRhatpaMcamUlake kAthameM sAdhitakarI peyAko pIvai athavA tila uddAlakanA - maka vrIhicAvala inhoMmeM siddha karI peyAko pIvai // 11 // mAsatulyadinAnyevaM peyAdiH patite kramaH // laghurasnehalavaNo dIpanIyayuto hitaH // 12 // mahInoMke pramANase patita huye garbhameM usake tulyadinoMtaka halakA aura sneha tathA namaka se varjita aura miraca cItAAdi se saMyukta peyAAdikA krama hitahai // 12 // doSadhAtuparikledazoSArthaM vidhirityayam // snehAnnavastayazcorddha balyajIvanadIpanAH // 13 // pitta kapha dhAtu inhoMke parikledako zoSaNake artha yaha vidhi hitahai isake uparAMta cAra prakAra kA sneha aura snigdha anna aura balake artha hita aura parAkramako baDhAnevAlI aura agniko jagAne . vAlI bastiyAM hita haiM // 13 // saJjAtasAre mahati garbhe yoniparisravAt // vRddhimaprApnuvangarbhaH koSThe tiSThati sasphuraH // 14 // vRddhiko prApta huye garbhameM yonike jhiranese vRddhiko nahIM prApta hotA huA aura phuratA huA garbha koSTameM sthita rahatA hai // 14 // upaviSTakamAhustaM varddhate tena nodaram // zoko pavAsarukSAdyairathavA yonyatisravAt // 15 // tisako munijana upaviSTakagarbha kahate haiM tisakarake peTa nahIM baDhatA hai aura sau upavAsa rUkhApana Adikarake athavA yonike atyaMta jhiranese // 15 // vAte kruddhe kRzaH zuSyedgarbho nAgodaraM tu tat // udaraM vRddhamapyatra hIyate sphuraNaM cirAt // 16 // kruddha huye vAtameM kRza huA garbha sUkha jAtA hai tisako nAgodara kahate haiM; yahAM baDhA huA peTabhI hAniko prApta hotA hai aura cirakAlase garbha phuratA hai // 16 // tayobRMhaNavAtaghnamadhuradravyasaMskRtaiH // ghRtakSIrarasaistRtirAmagarbhAzca khAdayet // 17 // upaviSTaka aura nAgodaragarbhameM bRMhaNa, vAtanAzaka, madhura dravyoMmeM siddha kiye karake tRpti karanI aura kacce garbhameM bRMhaNAdi padArthoMko banAkara isaprakAra na ho kintu puSTiho // 17 // For Private and Personal Use Only ghRta, dUdha, rasa khavAve jisase hAni - Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (286) aSTAGgahRdayetaireva ca sutRptAyAH kSobhaNaM yaanvaahnaiH|| lInAkhye nisphure shyengomtsyotkroshvhijaaH||18|| tinhoMkarake tRpta huI garbhiNIko ratha aura hAthIAdimeM Aropita karake vegase calAvai aura phuranese rahita aura lIna arthAt laya honevAlA aisA garbha hojAvai to zikarA, magara, maccha, peMcApakSI, mora // 18 // rasA bahughRtA deyA mASamUlakajA api // bAlabilvaM tilAnmASAnsaktUMzca payasA pibet // 19 // inaAdike rasoMmeM bahutasA ghRta milA denA; tathA uDada tathA mUlIke rasameM ghRta milAke denA, athavA kaccI belagirI, tila, uDada, sattUko dUdhake saMga pIvai // 19 // samedyamAMsaM sadhu vA kaTyabhyaGgazca zIlayet // harSayetsatataM cainAmevaM garbhaH pravarddhate // 20 // tathA maMda mAMsake saMga madirAko pIvai athavA kaTIpe mAlizako sevai,aura niraMtara isa garbhavatIko AnaMdita kare aise garbha baDhajAtA hai // 20 // puSTo'nyathA varSagaNaiH kRcchAjAyeta naiva vaa|| udAvarttantu garbhiNyAH snehairAzutarAM jayet // 21 // varSoMke samUhakarake kaSTase vaha garbha yonibhe nikasai athavA kukSimeMhI sadA sthita rahai aura garbhiNI strIke udAvartaroga upajai to cAra prakArake snehoMkarake vaidya zIghrahI dUra karai // 21 // yogyaizca bastibhirhanyAtsagI sahi garbhiNIm // garbhe'tidoSopacayAdapathyairdaivato'pi vA // 22 // tathA yogyarUpa anuvAsanabastiyoMkarake tisa rogako dUra karai, kyoMki vaha udAvartaroga garbha karake sahita tisa garbhiNIko nAzatA hai, aura kaThora vAtAdidoSoMke saMcayase aura apathyoMse athavA daivase peTake bhItara garbhako mRtyu hojAvai to ye lakSaNa hote haiM // 22 // mRte'ntarudaraM zItaM stabdhe dhmAtaM bhRzavyatham // garbhAspando bhramastRSNA kRcchrAducchsanaM kamaH 23 // zItala aura stabdha arthAt kaThora aura apharAse saMyukta peTa hojAtA hai, aura garbhakA nahIM phuranA, bhrama, tRSA, kaSTase zvAsa, upatApa, // 23 // aratiH srstnetrtvmaaviinaamsmudbhvH|| tasyAH koSNAmbusiktAyAH piSTvA yoni pralepayet // 24 // vecainI, sthAnase bhraSTa huye netra, prasavakAlasaMbaMdhI zUla nahIM hote haiM, tisa strIko alpagarma kiye pAnAse secita kara pIche agale zlokameM kahehuye auSadhoMko pIsa yonipai lepa karai // 24 // For Private and Personal Use Only Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / guDaM kiNvaM salavaNaM tathAntaH pUrayenmuhuH // ghRtena kalkIkRtayA zAlmalyatasipicchayA // 25 // guDa, madirAse pacAdduA dravya, namaka inhoMse bAraMbAra yoniko pUrita kare aura semalakA gUMda, alasIkA niryAsa inhoMkA vRtameM kalka banAya yoniko bAraMbAra pUrita kareM || 25 // mantrairyogyairjarAyuktairmUDhagarbho na cetpatet // ( 287 ) athApRcchyezvaraM vaidyo yatnenAzu tamAharet // 26 // jo yogya maMtroMkarake athavA jera ke nikAsanemeM kahehuye yogoMkarake mUDhagarbha nahIM nikase to pIche kuzala vaidya rAjAkI AjJA lekara tisa mUDhagarbhako yatnase zIghrahI nikAsai // 26 // hastamabhyajya yoniJca sAjyazAlmalipicchayA // For Private and Personal Use Only hastena zakyaM tenaiva gAtraM ca viSamaM sthitam // 27 // arthAt ghRtasaMyukta malake niryAsakarake hAthako cikanA banA aura yoniko cikanI banA hAthakarake nikasane yogyako hAthahIkara ke nikAsa aura jo garbhakA aMga viSamarUpa sthita hoveto // 27 // AcchannotpIDasaMpIDavikSepotkSepaNAdibhiH // anulomya samAkarSedyoniM pratyArjamAgatam // 28 // dIrghatAkarake sthApana tathA Uparako pIDana tathA cAroM tarphase pIDana tathA vizeSa preraNa tathA utkarSakarake utkSepaNa Adi karmokara ke spaSTa banA yonise kha~ce // 28 // hastapAdazirobhiryo yoniM bhugnaH prapadyate // pAdena yonimekena bhugno'nyena gudaM ca yaH // 29 // hAtha, paira, zira inhoMkarake kuTila huA garbha yonipai prApta hove athavA eka pairakara ke yoniko prApta hove aura dUsare pairakara ke gudAko prApta hove // 29 // viSkambhau nAmato mUDhau zastradAraNamarhataH // maNDalAGgulizastrAbhyAM tatra karma prazasyate // 30 // ye donoM viSkaMbhanAmavAle mUDha garbha haiM inhoMko zastrase kATakai nikAsanA ucita hai inhoMmeM maMDalAprazastra aura aMgulIza karake karma karanA zreSTha hai // 30 // vRddhipatraM hi tIkSNAgraM na yonAvavacArayet // pUrvaM ziraHkapAlAni dArayitvA vizodhayet // 31 // tIkSNaagrabhAgavAle vRddhipatra zastrako yonimeM prApta nahIM karai, aura pahale zira ke kapAloM ko zastrakarake kATakara nikAlai // 31 // 1 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (288) .. aSTAGgahRdaye kakSorastAlucibuke pradeze'nyatame ttH|| samAlambya dRDhaM karSetkuzalo garbhazakunA // 32 // kAkha, chAtI, tAluA, ThoDI inhoMmeMse eka koIse pradezameM tisa garbhako dRDharUpa grahaNakara catura vaidya garbhazaMkuzastrakarake nikAsai // 32 // abhinnazirasaM tvakSikUTayorgaNDayorapi // bAhuM chittvAMsasaktasya vAtAdhmAtodarasya tu // 33 // aura nahIM kaTeziravAle garbhako netrakUTa aura kapolake pradezameM grahaNakara garbhazaMkuzastrakarake nikAsai aura kaMdhoMkarake aDehuye garbhako bAhuko kATakara nikAsai aura vAyukarake pUrita udaravAle garbhako // 33 // vidArya koSThamantrANi bahirvA saMnirasya ca // kaTIsaktasya tadvacca tatkapAlAni dArayet // 34 // koSThako kATake aura AMtoMko bAhira nikAsa pIche garbhako ba~cai aura kaTIkarake aDe huye garbhameM koSThako vidArita kara aura AMtoMko bAhira nikAsa aura kaTIke kapAloMko khaMDita kara pIche garbhako baicai // 34 // yadyadvAyuvazAdaMgaM sajjedgarbhasya khnnddshH|| tattacchitvA haretsamyagrakSennArI ca ytntH||35|| jo jo aMga vAyuke vazase mUDhagarbhakA yonimeM aDajAve tisa tisa aMgake sUkSmatarahase chedita kara garbhako nikAsai paraMtu yatnase nArIkI rakSA karai // 35 // garbhasya hi gatiM citrAM karoti viguNo'nilaH // tatrAnalpamatistasmAdavasthApekSamAcaret // 36 // / kupitahuA vAyu garbhakI citrarUpa gatiko karatA hai tahAM buddhimAn vaidya avasthAke anusAra karmako karai arthAt anuktakarmakobhI karai // 36 // chindyAdgarbha na jIvantaM mAtaraM sa hi mArayet // sahAtmanA na copekSyaH kssnnmpystjiivitH||37 // jIvatehuye garbhako chedita nahIM karai kyoMki vaha apanahIM saMga mAtAko mAra detA hai aura jIvase rahita garbhako mAtAke peTameM kSaNamAtrabhI nahIM rahanede // 37 // yonisaMvaraNabhraMzamakallazvAsapIDitAm // pUtyudgArAM himAMgI ca mUDhagarbhI parityajet // 38 // For Private and Personal Use Only Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 289 ) yonike AcchAdita rahane aura yonikA bhraMza arthAt apane sthAnase calAyamAna hone se makkalaroga aura zvAsapIDita durgaMdha se saMyukta DakAroMvAlI aura zItala aMgoM se yukta mUDhagarbhavAlI strIko tyAge // 38 // athApatantImaparAM pAtayetpUrvavadbhiSak // evaM nirhRtazalyAM tu siJceduSNena vAriNA // 39 // phira jera na nikale to pUrvokta yogoMke dvArA pAtanakI vidhise nikAle aura zalya nikAlI huI strIko garma pAnI se secita karai // 39 // dadyAdabhyaktadehAyai yonau snehapicuM tataH // yonirmRdurbhavettena zUlaM cAsyAH prazAmyati // 40 // pIche abhyaktazarIra vAlI strIkI yonimeM snehase bhIje huye ruI ke phoheko sthApita kare tisakarake komalarUpa yoni hojAtI hai aura yonikA zUla zAMta hotA hai // 40 // dIpyakAtiviSArAsnAhiGglApaJcakolakAn // cUrNa snehena kalkaM vA kAthaM vA pAyayettataH // 41 // ajavAyana, atIsa, rAyazaNa, hIMga, ilAyacI, pIpala, pIpalAmUla, canya, cItA, sUMTha ke cUrNako va kalkako va kvAthako snehase saMyuktakara pAna karAvai // 41 // kaTukAtiviSA pAThAzAkatvagdhiGgutejinIH // tadvacca doSasyandArthaM vedanopazamAya ca // 42 // pIche kuTakI, atIsa, pAThA; kharacchadazAka, dAlacInI, hIMga tejovatI inhoMke kAthako doSoM ke jhiraneke artha aura pIDAkI zAMtike artha pAna karAve // 42 // trirAtramevaM saptAhaM snehameva tataH pibet // sAyaM pibedariSTaM vA tathA sukRtamAsavam // 43 // aise tIna rAtritaka pAna karAke pIche sAta dinoMtaka snehakA pAna karAve aura sAyaMkAla meM ariSTako tathA suMdara kiye Asavako pIvai // 43 // zirISakakubhakkAthapicUnyonau vinikSipet // upadravAzca ye'nye syustAnyathAsvamupAcaret // 44 // zirasa aura arjunavRkSa arthAt kauhavRkSakI chAlaMke kAthase bhigoyehuye rUIke phohoM ko yonimeM sthApita kare aura jo jo upadrava upajaiM tinhoMko yathAyogya cikitsita karai // 44 // payo vAtaharaiH siddhaM dazAhaM bhojane hitam // raso dazAhaM ca paraM laghupathyAlpa bhojanA // 45 // 19 For Private and Personal Use Only Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (290) - aSTAGgahRdayevAtanAzaka rAsnAAdi auSadhoMmeM siddha kiye dUdhako dazadinoMtaka bhojana kare pIche phira daza dinoMtaka mAMsake rasakA bhojana hita hai pIche halake pathya aura alpa bhojanako karanevAlI // 45 // svedAbhyaMgaparA snehAnbalAtailAdikAnbhajet // UrdhvaM catubhyo mAsebhyaH sA krameNa sukhAni ca // 46 // sveda aura abhyaMgako sevanevAlI vaha strI kharehaTIAdike snehoMko sevai pIche cAra mahInoMse uparAMta kramakarake sukhako denevAle anna pAna krIDAAdiko sevai // 46 // balAmUlakaSAyasya bhAgAH SaT payasastathA // yavakolakulatthAnAM dazamUlasya caiktH||47|| kharehaTIkI jaDakA kvAtha cha:bhAga, dUdha cha: bhAga, java, bera, kulathI dazamUla // 47 // niHkvAthabhAgo bhAgazca tailasya ca caturdaza // dvimedaadaarumnyjisstthaapaakoliidvycndnaiH||48|| inhoMke kAtha eka bhAga aura tela eka bhAga aise caudaha bhAga huye pIche inhoMmeM medA, mahAmedA, devadAra, majITha, kAkolI, kSarikAkolI, caMdana // 48 // sArivAkuSThatagarajIvakarSabhasaindhavaiH // kaalaanusaaryaashaileyvcaagurupunrnvaiH|| 49 // anaMtamUla, kUTha, tagara, jIvaka, RSabhaka, seMdhAnamaka, utpala, zArivA, zilArasa, vaca, agara, sAThI // 49 // ashvgndhaavriikssiirshuklaayssttiivraarsaiH|| zatAbAzUrpapaNyelAtvapatraiH shlkssnnklkitaiH|| 50 // AsagaMdha, zatAvarI, kSIravidArI, mulahaTI, triphalA, bola, mahAzatAvarI, rAnamUMga, ilAyacI, dAlacInI, tejapAta inhoMko mahIna pIsa kalka banA pUrvoktameM // 50 // pakkaM mRdvagninA tailaM sarvavAtavikArajit // sUtikAbAlamarmAsthikSatakSINeSu pUjitam // 51 // milAya komala agnise pakAvai yaha tela saba prakArake vAtake vikAroMko jItatA hai aura sUtikA, bAlaka marma, haDDIkarake kSata, kSINa, rogiyoMko pUjita hai // 51 // jvaragulmagrahonmAdamUtrAghAtAntravRddhijit // dhanvantarerabhimataM yonirogakSayApaham // 52 // aura jvara, gulma, grahadoSa, unmAda, mUtrAghAta, aMtravRddhi, yoniroga, kSayaroga, inhoMko nAzatA hai yaha dhanvaMtarIjIkA mAnAhubhA hai // 12 // For Private and Personal Use Only Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (291) bastidvAre vipannAyAH kukSiH praspandate yadi // janmakAle tataH zIghraM pATayitvoddharecchizam // 53 // margahuI garbhavAlI strIke bastidvArake samIpameM jo kukSi atyaMta phuratI hove aura vaha samaya garbhakI utpattikA hovai to catura vaidya tatkAla zastrase peTako kATa bAlakako jItAhuA nikaasai53|| . madhukaM zAkabIjaM ca payasyA suradArU ca // azmantakaH kRSNatilAstAmravallI zatAvarI // 54 // mulahaTI, varacchadazAkakA bIja, dUdha, devadAra inhoMko aura ApaTA, kAle tila, majITha, zatAvarI inhoMko // 54 // vRkSAdanI payasyA ca latA cotplsaarivaa|| anantA sArivA rAsnA padmA ca madhuyaSTikA // 55 // aura amaravela, dUdhI, gaMdhapriyaMgU, utpalasArivA, inhoMko dhamAsA, anaMtamUla, rAyazaNa, kamalinI, mulahaTI inhoMko // 55 // bRhatIdvayakAzmayaH kSIrizRGgatvaco ghRtam // pRzniparNI balA zigruH zvadaMSTrA madhuparNikA // 56 // donoM kaTehalI, kaMbhArI, vaMzalocana, jIvaka, dAlacInI, ghRta inhoMko pRzniparNI, kharehaTI, zahoMjanA, gokharU, mulahaTI, inhoMko // 56 // zRGgATakaM bisaM drAkSA kaseru madhukaM sitaa|| saptaitAnpayasA yogAnarddhazlokasamApanAn // 57 // siMghADA, kamalakI nAla, dAkha, kaserU, mulahaTI, misarI, inhoMko Adhe Adhe zlokameM samApta honevAle ina sAtoM yogoMko dUdhake saMga // 17 // kramAtsaptasu mAseSu garne sravati yojayet // kpitthbilvbRhtiipttolekssunidigdhijaiH|| 58 // garbhake jhiranemeM kramase sAta mahInoMtaka yojita karai, aura kaitha, belapatra, baDIkaTehalI, paravala, Ikha, choTI kaTehalI, inhoMkI // 58 // mUlaiH zRtaM prayuJjIta kSIraM mAse tathA'STame // navame sArivA' nantApayasyAmadhuyaSTibhiH // 59 // jaDoMkarake pakAyehuye dUdhako AThaveM mahInemeM prayukta kara aura navama mahInemeM anaMtamUla, dhamAsA dUdhI, mulahaTI, inhoMkarake siddha kiye dUdhako yojita karai // 59 // For Private and Personal Use Only Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (292) aSTAGgahRdayeyojayeddazame mAsi siddhaM kSIraM payasyayA // athavA yaSTimadhukanAgarAmaradArubhiH // 60 // aura dazaveM mahInemeM kAkolI Adikarake athavA mulahaTI, sUMTha, devadAra, mahuA, inhoMkarake siddhakiye dUdhako prayukta karai // 6 // avasthitaM lohitamaGganAyA vAtena garbha bruvte'nbhijnyaaH|| garbhAkRtitvAtkaTukoSNatIkSNaiH sute punaH kevala eva rkte||61|| strIkI kukSimeM vAyukarake rukehuye raktako mUrkha manuSya garbha kahate haiM kyoMki vaha garbhake samAna AkRtivAlA hotA hai aura kaTu, garama, tIkSNa dravyoMkarake jaba vaha rakta jhirajAtA hai // 61 // garbha jaDA bhUtahRtaM vadanti mUrterna dRSTaM haraNaM yatastaiH / / ojozanatvAdathavA'vyavasthairbhUtairupekSyetana garbhamAtA // 62 // taba mUrkha manuSya bhUtahRta arthAt bhUtoMkarake nAzita kiyA garbha kahate haiM kyoMki tina bhUtAne zarIrakA haraNa nahIM dekhA hai athavA parAkrama khAjAnese avyavasthita bhUtoMkarake hRta huye garbhako vaha garbhakI mAtA nahIM mAnai // 62 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM zArIrasthAne dvitIyodhyAyaH // 2 // tRtiiyo'dhyaayH| athAto'GgavibhAgaM zArIraM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara aMgavibhAganAmaka zArIraadhyAyakA vyAkhyAna kreNge| ziro'ntarAdhidvau bAhU sakthinI ca samAsataH // SaDaGgamaGgaM pratyaGgaM tasyAkSihRdayAdikam // 1 // zira, aMtarAdhi, arthAt zirabAhuse varjita saMpUrNa madhyabhAga do bAhU, do sakthi aise saMkSepase chaH prakArake aMga haiM tisa chaHprakArake aMgake hRdaya, kAna, nAka, hAtha, paira Adi pratyaMga hai // 1 // zabdaH sparzazca rUpaM ca raso gandhaH krmaadgunnaaH|| - khA'nilA'gnya'bbhuvAmekaguNavRddhayanvayaH pare // 2 // zabda, sparza, rUpa, rasa gaMdhaM ye guNa kramase AkAza,vAyu agni, jala pRthvI inhoMke haiM aura vAyu Adi mahAbhUtoMmeM eka guNakarake jo vRddhi hai tisakarake saMbaMdha hai arthAt eka guNavAlA AkAza hai aura do guNoMvAlA vAyu hai aura tIna guNoMvAlA agni hai aura cAra guNoMvAlA jala hai aura pAMcaguNoMvAlI pRthvI hai // 2 // For Private and Personal Use Only Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (293) tatra khAtkhAni deha'sminchotraM zabdo viviktatA // vAtAtsparzatvagucchAsA vddheiigruuppktyH||3|| . tahA~ isa dehameM AkAzase saba chidra kAna iMdriya, zabda aura zUnyatA ye upajate haiM aura vAyuse sparza tvacA aura prANa upajate haiM, aura Agnise netra, rUpa, pAka upanate haiM // 3 // ApyA jihvArasakdA ghrANagandhAsthi pArthivam // mRdvatra mAtRja raktamAMsamajagudAdikam // 4 // jalase jIbha iMdriya rasa aura kleda upajate haiM aura pRthvIse nAsikA iMdriya gaMdha asthibhAga upajate haiM aura isa zarIrameM rakta mAMsa majjA gudA nAbhI hRdaya yakRt plIhA Azaya ye komalasthAna mAtRja arthAt mAtAke satvakI adhikatAse upajata haiM / / 4 // paitRkaM tu sthiraM zukraM dhamanyasthikacAdikam // caitanaM cittamakSANi nAnAyoniSu janma ca // 5 // vIrya, nADI, nasa, haDDI, roma ye saba sthirarUpa paitRka arthAt pitAke satvakI adhikatAse upajate haiM aura AtmAse yaha citta aura saba iMdriyeM upajatI haiM aura nAnAprakArakI yoniyoMmeM janmabhI AtmAhIse upajatA hai // 5 // sAtmyajaM tvAyurArogyamanAlasyaM prabhA balam // rasa vapuSo janma vRttidviralolatA // 6 // Ayu, Arogya utsAha, kAMti, bala: Adi saba sAtmyaja kahAte haiM, sAtmya tIna prakArakA hai vyAdhisAtmya, dezasAtmya, dehasAtmya, parantu dehake prastAva honese yahAM vyAdhisAtmyakA grahaNa nahIM hai aura zarIrakA janma vRtti vRddhi, aura caMcalatAkA abhAva ye saba rasase upajate haiM // 6 // sAttvikaM zaucamAstikyaM shukldhrmrucitiH|| rAjasaM bahubhASitvaM maankrudmbhmtsraaH||7|| zauca arthAt zarIra vANI manakI zuddhi aura Astikya arthAt IzvaraAdiko mAnanA, aura kapaTase rahita, dharmameM ruci, acchI buddhi ye saba satvaguNakI adhikatAse jAnane aura bahuta bolanA, mAna, krodha, kapaTa matsaratA ye saba rajoguNakI adhikatAse hote haiM // 7 // tAmasaM bhayamajJAnaM nidrA''lasyaM viSAditA // iti bhUtamayo dehastatra sapta tvco'sRjH||8|| pacyamAnAtprajAyante kSIrAtsantAnikA iva // dhAtvAzayAntarakledo vipakkaH svaM svamUSmaNA // 9 // bhaya, ajJAna, nIMda, Alasya, viSAdapanA ye saba tAmasa arthAt tamoguNase upajate haiM aise paMcabhUtoMkA yaha deha hai tahAM pacyamAnahuye raktase sAtoM tvacA arthAt khAla upajatI haiM, jaise dUdhase For Private and Personal Use Only Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (294) aTAGgahRdayemalAiyAM aura rasaAdi dhAtuoMke AdhAroMke bhItara jo kleda hai vaha apanI apanI dhAtuoMkI garamAI karake pakka huA // 8 // 9 // zSmanAyvaparAcchannaH kalAkhyaH kASThasAravat // tAH sapta sapta cAdhAraH raktasyAdyaHkramAtpare // 10 // kapha, nasa, jerase AcchAdita huA, kalAnAmase vikhyAtakASThake sArakI samAna haiM jaise kASThakA sArahai isaprakAra dhAtusArakA zeSa kalA kahAtI haiM pahalI mAMsadharA kalAmeM dhamanI snAyu Adi nADI rahatI haiM aura saba strota calate haiM dUsarI asRgdharAhai jisameM mAMsa zoNita hai zirA plIhA yakRt kSatase hotI hai mAMsase dUdha aise hotA hai jaise vRkSase kSIra hotA hai tisase meda dhAraNa karatI hai isase asthi hotI hai vaha haDDiyoMmeM majjAke Azrita hai cauthI kaphake Azraya hai usase kapha zarIra kI asthi aura nasoMkI saMdhiko dRDha karatA hai pAMcavIM iDAke AdhAra Ama aura pakkAzayake AzrayavAlI hai pittadharA malakA,vibhAga karatI hai chaThI pakvAzayameM sthita hokara agnike dvArA bhAvita ho pittake tejase pakkAzayake unmukhakara sukhAtI huI annako pacAkara mukta kara detIhai aura doSaduSTa honesa durbalatAke kAraNa kacce annakohI tyAgana karatI hai use grahaNI kahate haiM use agnikAhI bala hai yahI bala yuktaho zarIrako dhAraNa karatI hai sAtavIM zukra dhAraNa karanevAlI mUtramArgake Azrita hai dakSiNa pArzvameM do aMgula aura bastidvArake nIce saMba zarIrameM vyAptaho zukrameM rahatI hai mAMsadharAAdinAmoMse sAta kalAhai bhAsinI lohinI zvetA tAmrA tvagvedinI rohiNI mAMsadharA, jauke aThAra haveM aMzakI barAbara pahalI SoDaza aMzakI, dUsarI bAraha aMzakI, tIsarI cauthI ATha aMzakI pAMcavIM pAMca aMzakI chaThI jIpramANakI sAtavIM do jaupramANakI hai aura AzayabhI sAta hai tinhoMmeM prathama . raktAzaya hai aura kramase anyabhI haiM // 10 // kaphAmapittapakkAnAM vAyormUtrasya ca smRtaaH|| garbhAzayo'STamaH strINAM pittapakkAzayAntare // 11 // jaise kaphAzaya, AmAzaya, pittAzaya, pakkAzaya, vAyvAzaya, mUtrAzaya haiM aura striyoMke pittAzaya aura pakvAzayake madhyameM AThavAM garbhAzayabhI kahA hai // 11 // koSThAGgAni sthitAnyeSu hRdayaM klomaphupphusam // yakRtlIhondukaM vRkko nAbhiDimbhAntravastayaH // 12 // ina AzayoMmeM koSThake aMga Azrita horahehaiM tinhoMmeM hRdaya, kloma, arthAt pipAsAsthAna, phupphusa yakRta, plahiA, unduka, do vRkka, nAbhi, Dimbha, AMta, basti arthAt mUtrakA sthAna sthita hai // 12 // daza jIvitadhAmAni zirorasanabandhanam // kaNTho'sraM hRdayaM nAbhirbastiH zukraujasI gudam // 13 // zira, tAluvA, kaMTha, rakta, hRdaya, nAbhi, basti, vIrya, parAkrama, gudA ina daza sthAnoMmeM vizeSa karake jIva vasatA hai / / 13 // For Private and Personal Use Only Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAna bhASATIkAsametam / (295) / jAlAni kaNDarAzcAnye pRthakSoDaza nirdizet // SaT kUrcAH sapta sevanyo medajihvAzirogatAH // 14 // solaha jAla, solaha kaMDarA cha: kUrca, liMga, jIbha, zira inhoMmeM prApta huI sAta sImana // 14 // zastreNaitAH parihareccatasro mAMsarajjavaH // caturdazAsthisaMghAtAH sImantA dviguNA nava // 15 // aise jAnanA inhoMmeM zastrapAta na karai aura cAra mAMsakI rajju hai, aura caudaha astisaMghAta haiM aura aThAraha sImanta haiM zirA snAyu asthi mAMsa yaha cAra maNibandhameM eka eka gulphameM yaha solaha jAla haiN| do hAthameM do pairameM grIvAbhAgameM pRSThabhAgameM yaha pratyeka cAra cAra hokara SoDaza kaNDarA haiM / do hAthameM do pairameM grIvAmeM liMgameM yaha chaH kUrca haiM / savina sAta haiM eka meT ( liMga ) meM eka jihvAmeM pAMca zirameM / pAThake mAMsake donautarapha cAra mAMsIkI rajju haiM do bAhumeM do AntarameM gulphameM jAMghameM vaMkSaNa ( urusaMdhi) meM trika (pRSThavaMzake adhobhAga meM zira kakSAmeM kUrpara maNibandhameM yaha caudaha asthiyoMke saMghAta haiN| pAMca sImanta zirameM haiM jaise gullAdimeM asthi saMgha hai||| 15 // __ asthnAM zatAni SaSTizca trINi dantanakhaiH saha // dhanvantaristu trINyAha sandhInAM ca zatadvayam // 16 // danta aura nakhoMsahita tInasausATha haDDiyAM haiM aura dhanvaMtarIjI isa zarIrameM tInasau haDDiyoM ko , kahate haiM pairakI eka uMgalImeM tIna tIna haDDI haiM saba milakara paMdarA huI taluA gulpha ( TakanA) kUrcaka pairakA pichalAbhAga isameM 10 hai eDImeM 1 jaMghApiDarImeM 2 jAnu ( ghuTanA ) meM 1 UrU jAMghameM 1 haDDI haiM aise eka pairameM tasi aura donoMmeM milakara 60 hotI haiM aura donoM hAtha pairoMkI saMkhyA milAnese 120 hotI hai| kamarameM 5 bhaga vA liMgameM 1 kUlemeM 2 gudAmeM 1 trikasthAna meM 1 yaha pAMca huI eka kokhameM 36 dUsarImeM 36 pIThameM 30 chAtImeM ATha aura akSakasaMjJaka 2 haDDI haiM yaha saba milakara 117huI garadanameM 9 kaMThakI nADImeM cAra ThoDImeM do dantasambandhI . haDDI 32 nAkameM tIna tAluemeM 1 gAlameM 2 kAnoMmeM 2 kanapaTImeM 2aura mastakameM 6 haDDIhaiM yaha saba milakara tresaTha 63 huI aura dosau dasa saMdhi haiM aise saba 300 haDDI huI // 16 // dazottaraM sahasre dve nijgaadaatrinndnH|| snAvA navazatI paJca puMsAM pezIzatAni ca // 17 // aura AtreyaRSi isa zarIrameM do hajAra saMdhiyoMko kahate haiM aura isa dehameM nava so nasa hai hAtha pairoMmeM 600 madhyaprAntameM 230 prIvAse lekara Uparake pradezameM 70 haiM / pratyeka pairakI uMgalImeM chaH 6 haiM saba milakara 30 huI nalakUpara gulpha inameM 30 jaMghAmeM tIsa jAnu ghuTanAmeM 10 UrUmeM 40 vaMkSaNameM 10 saba milakara eka pairameM 150 snAyu huI donoMmeM 300 aura For Private and Personal Use Only Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (296) aSTAGgahaMdayehAthapairakI milAnese 600 huI kamarameM 60 pIThameM 80 kokhameM 60 usa sambandhI 30 saba milakara 230 gardanameM 36 mastakameM 34 saba milakara 70 hotI haiM aise 900 huI mahAsnAyuoMko kaMDarA kahate haiM hAthapairoMkI saMdhiyoMmeM pratAnavatI snAyu hai vRntako kaMDarA kahate haiM AmAzaya pakvAzaya aura bastImeM suSira hai / pasavAr3e chAtI pITha zirameM pRthulasnAyu hai aura puruSake zarIrameM pAMcasoM pezI haiM eka eka pairakI uMgaliyoMmeM tIna tIna pezI haiM saba milakara45 huIM pairake agrabhAgameM 10 pRSThabhAgameM 10 gulpha aura tAlumeM 10 gulpha aura ghuTaneke madhyameM 20 vaMkSaNameM 10 isaprakAra eka pairameM 100 cArahAthapairoMmeM 400 huI gudAmeM tIna liMgameM 1 sIvanameM 1 aMDakoza meM 2 kamarameM 1 bastIke Uparake bhAgameM 2 udarameM 5 nAbhimeM 10 pairoMmeM 10 UrdhvaracitalambI haiM kokhameM 5 vakSasthalameM 10 dono kandhe aura akSakameM milakara 7 hRdaya AmAzaya yakRtaplIha uMdakameM 6 pezI haiM yaha 63 huI parantu vRddhavAgbhaTake matase koSTameM 60 UrvameM 40 pezI haiM yathA nADameM 4 ThoDImeM 8 kAgameM 1 galemeM 1 tAlumeM2 jihvAmeM 1 hoThoMmeM 2 nAkameM do netroMmeM do dono gAlameM cAra kAnameM 2 lalATameM 4 mastakameM 1 saba 34 isa prakAra 500 huI striyoM ke bIsa adhika haiM pAMca pAMca stanoMmeM yonimeM 4 do bhItara yonikarNikAke pArzvameM vartula tathA sparza sukha denavAlI 2 do garbhachidrameM tIna garbhAzayama zukra Artavake praveza karanevAlI 3 yaha saba bIsa huI // 17 // adhikA viMzatiH trINAM yonistnsmaashritaaH|| daza mUlazirA hRtsthAstAH sarva sarvato vapuH // 18 // ___ aura striyoMke zarIrameM yoni aura cUMciyoMmeM Azrita honevAlI bIza pezI adhika hotI haiM isavAste pAMcasaubIsa pezI jAnanA, aura hRdayameM sthita honevAlI mUlanADiyAM daza haiM, ye sabatarphase sakala zarIrameM // 18 // rasAtmakaM vahantyojastannibaddhaM hi ceSTitam // sthUlamUlAH susUkSmAyAH patrarekhApratAnavat // 19 // rasase utpanna honevAle balako prApta karatI haiM, aura tina dazanADiyoMmeMhI ceSTita arthAt vANI zarIra mana inhoMkA vyApAra baMdhAhuA hai, aura sUkSma agrabhAgavAlI aura sthUla mUlauMvAlI nADiyAM / pratteke rekhAoMke pratAnakI taraha // 19 // bhidyante tAstataH saptazatAnyAsAM bhavanti tu // tatraikaikaM ca zAkhAyAM zataM tasminna vedhayet // 20 // bhedita kIjAtI haiM aise vaha nADiyAM sAta soM haiM tinhoMmeMse sau sau nADiye eka eka sakthimeM sthita haiM, tina zirAoMmeM // 20 // zirAM jAlandharAM nAma tisrshcaabhyntraashritaaH|| SoDazadviguNAH zroNyAM tAsAM dve dve tu vknne||21|| For Private and Personal Use Only Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (297) jAlaMdhara nAmavAlI solaha nADiyeM aura bhItarako mukhavAlI tIna zirA nahIM vIMdhanI aura kaTImeM battIsa nADiyeM haiM, tinhoMke madhyameM donoM tarphakI aMDa saMdhiyoMmeM do do nADiyaM sthita haiM // 21 // dve dve kaTIkataruNe zastreNASTau spRzenna taaH|| pArzvayoH SoDazaikaikAmUrdhvagAM varjayecchirAm // 22 // kaTIkataruNanAmaka marmasthAnameM donoM tarphako do do nADiyAM haiM ina ATha nADiyoMko zastrase vIdhaiM nahIM aura donoM pasaliyoM meM solA nADiyAM haiM, tinhoMmeMse Uparako gamana karanevAlI eka eka nADIko zastrase vIdhai nahIM / / 22 // dvAdazadviguNAH pRSThe pRSThavaMzasya paarshvge|| dve dve tatrordhvagAminyo na zastreNa parAmRzet // 23 // pRSTabhAgameM cauvIsa nADiyAM sthita haiM, tinhoMmeMse pIThake vAMzake donoM tarpha urdhvagamana karanevAlI do do nADiyAM sthita haiM, tina cAra nADiyoMko zastrase na vIMdhai // 23 // pRSThavajaThare tAsAM mehanasyopari sthite // romarAjImubhayato dve dve zastreNa na spRzet // 24 // catvAriMzadurasyAsAM caturdaza na vedhayet // stanarohitatanmUlahRdaye tu pRthagdvayam // 25 // . peTameM cauvIsa nADiyAM haiM tinhoMmese liMgake Upara sthita huye romoMkI paMktiyoMke donoM tarphako do do nADI sthita haiM, tina cAra nADiyoMko zastrase na vIdhai chAtImeM cAlIsa nADiyAM haiM, tinhoMmeMse caudahako na vIMdhe aura ratanarohita aura stanamUla aura hRdaya ina marmoM meM alaga 2 do do nADiyoMko na vIMdhai // 24 // 25 // apastambhAkhyayorekA tathApAlApayorapi // grIvAyAM pRSThavattAsAM nIle manye kRkATike // 26 // apastaMbhanAmavAlI marmakI eka eka sirAko tathA apAlApa marmakI eka eka sirAko na vIMdhai praviA arthAt nADInameM cauvIsa nADiyA~ haiM tinhoMke madhyameM do nIlanAmavAle aura do manyAnAmavAle aura do kRkATikanAmavAle // 26 // vidhure mAtRkAzcASTau SoDazeti parityajet // hanvoH SoDaza tAsAM dve saMdhivandhanakarmaNI // 27 // do vidhuranAmavAla aura ATha mAtRkAnAmavAle solaha marmoko na vIdhai aura donoM ThoDiyoMmeM solaha nADiyAM haiM, tinhoMmeMse saMdhikA vedhakarma karanevAlI do nADiyoMko na vIdhai // 27 // jihvAyAM hanuvattAsAmadho dve rasabodhane // dve ca vAcaH pravartinyau nAsAyAM caturuttarA // 28 // For Private and Personal Use Only Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (298) aSTAGgahRdayejIbhameM solaha nADiyAM, haiM, tinhoMke madhyameM jIbhake nIce do rasako bodhana karanevAlI aura do vANIko pravartana karanevAlI nADiyoMko na vIdhai arthAt inameM zastrapAta na karai nAsikAmeM // 28 // viMzatirgandhavedinyau tAsAmekAM ca tAlugAm // SaTpaJcAzannayanayonimeSonmeSakarmaNI // 29 // cauvIsa nADiyAM hai tinhoMke madhyameM do gaMdhako jAnanevAlI aura eka tAlumeM prApta honevAlI aisI tIna nADiyoMko na vIMdhai aura donoM netroMmeM chappana nADiyAM haiM tinhoMke madhyameM AMkhakA mIcanA aura kholanAke karmako karanevAlI // 29 // dve dve apAGgayoddhe ca tAsAM SaDiti vrjyet|| nAsAnetrAzritAH SaSTirlalATe sthapanIzritAm // 30 // do do aura netrake apAMgadezameM do aisI cha:nADiyoMko na vIMdhai nAsikA aura netrameM Azrita huI 60 nADiyAM mastakameM haiM tinhoMmeMse sthapanI marmameM Azrita huI / / 30 / / tatraikAM dvau tathA''vatau catastrazca kcaantgaaH|| saptavaM varjayettAsAM karNayoH SoDazAtra tu // 31 // eka nADIko aura do AvartanAmavAle marmoko aura 4 kezAMtamarmameM sthita honevAlI nADI aise sAta nADiyoMko na vaidhi aura donoM kAnoMmeM 16 nADiyAM haiM // 31 // - dve zabdabodhane zaGkhau zirAstA eva caashritaaH|| dve zaGgasandhige tAsAM mUrdhni dvAdaza tatra tu // 32 // tinhoMmeMse zabdako bodhana karanevAlI do nADiyoMko navIdhai aura kanapaTiyoMmeM vehI 16 nADiyAM Azrita horahI haiM tinhoMmeMse kanapaTiyoMkI saMdhimeM prApta huI do nADiyoMko na vadhaii zirameM bAraha nADiyAM haiM // 32 // ekaikAM pRthagutkSepasImantAdhipatisthitAm // ityavedhyavibhAgArthaM pratyaGgaM varNitAH shiraaH||33|| tinhoMmeMse utkSepameM donoM utkSepamoM meM 2 aura pAMcoM sImaMtamA 5 aura adhipatimarmameM eka aise ATha nADiyoMko na vIMdhai isa prakArase yaha aMga pratyaMgakI vIMdhaneke ayogya nADI prakAzita kI // 33 // avedhyAstatra kAtsnyena dehe'STAnavatistathA // saMkIrNA grathitAH kSudrAH vakrAH sandhiSu cAzritAH // 34 // tina saba nADiyoMke madhyameM deha ke bIca 98 nADI vIdhaneke yogya nahIM kahI haiM aura ApasameM baMdhIhuI aura grathita huI aura choTI aura kuTila huI aura saMdhiyoMmeM AzritabhI nADiyAM bAMdhaneke yogya nahIM haiM / / 34 // For Private and Personal Use Only Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (299) tAsAM zatAnAM satAnAMpAdo'sraM vahate pRthk|| vAtapittakaphairjuSTaM zuddhaM caiva sthitA malAH // 35 // tina 700 so nADiyoMmeMse 175 nADiyAM vAta, pitta, kapha inhoMse milehuye duSTa aura zuddha raktako alaga 2vahatIM haiM arthAt vAtakarake duSTa huye raktako 175 nADiyAM vahatI haiM __ aura pittakarake duSTa huye raktako 175 nADiyAM bahatI haiM aura kaphakarake duSTa huye raktako 175 nADiyAM bahatI haiM aura zuddha raktako 175 nADiyAM vahatI haiM sthita huye vAta pitta kapha35 zarIramanugRhNanti pIDayantyanyathA punaH // tatra zyAvAruNAH sUkSmAH pUrNariktAH kssnnaacchiraaH||36|| zarIrako anugRhIta karate haiM, aura viparItapanese sthita huye vAtAdi doSa zarIrako pIDita , karate haiM, tina nADiyoMmeM se jo dhUmra tathA raktavarNavAlI aura sUkSmarUpa aura kSaNabharameM pUrita tathA rikta honevAlI // 36 // prasyandinyazca vAtAstraM vahante pittazoNitam // sparzoSNA zIghravAhinyo nIlapItAH karpha punH||37|| aura jhiranevAlI nADiyAM vAtaraktako vahatI haiM aura sparzakarake garma zIghra bahanevAlI nADiyA~ raktapittako vahatI haiM, aura nIlI tathA pIlI aura bhArI nADiyAM kapharaktako vahatI haiM // 37 // . gauryaH snigdhAH sthirAH zItAH saMsRSTaM liGgasaGkare // gUDhAH samasthitAH snigdhA rohiNyaH zuddhazoNitam // 38 // aura snigdha sthira tathA zItala nADiyAM bhI kapharaktako vahatI haiM, aura lakSaNoMke milApameM saMspRSTa arthAt kaphavAtase juSTa tathA vAtapittase juSTa tathA kaphapittase juSTa raktako bahatI haiM, aura gUDha huI aura samAna hoke sthita huI aura snigdha aura prasaraNazIla nADiyAM zuddha raktako vahatI hai // 38 // dhamanyo nAbhisambaddhA viNshtishcturuttraaH|| . tAbhiH parivRto naabhishckrnaabhirivaarkaiH|| 39 // __ cauvIsa dhamanI nADiyAM nAbhike baMdhIhuI haiM arthAt tina nADiyoMse nAbhi parivRta hai jaise rathake pahiyoMkI nAbhI AroMse baMdhIhai una do do nADiyoMmeM do do vAta pitta kapha rasako vahana karatI haiM do do zabdarUparasagaMdhoMko grahaNa karatI haiM ATha zabda rUparasagaMdhako grahaNa karatI haiM do dose bolanA zabda karanA sonA jAganA hotA hai do AMsU bahAtI haiM dostanoMke Azrita do nADI hai va strIke dUdha aura manuSyake vIryako vahAtI haiM nIce calanevAlI pakkAzayameM daza nADI hai vo tIna 3 prakArase tIsa kahalAtI haiM unameM pUrvavat dazameM do do vAta pitta kapha rakta rasako bahana karatI haiM do annako do zukrako vahana karatI haiM do tyAga karatI haiM vahIM do striyoMke Artavako vahana For Private and Personal Use Only Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .( 300) aSTAGgahRdayekaratI haiM do varca aura nirasana' sthUla AMtameM baMdhI haiM isa prakArase bAraha haiM zeSa ATha dhamanI tirachI pasIneko baDhAtI haiM tijhai calanevAlI cAra nADiyeM bahuta bhedako prApta hotI haiM // 39 // tAbhizcorddhamadhastiryagdeho'yamanugRhyate // srotAMsi nAsike karNI netre pAyvAsyamehanam // 40 // tina dhamanI nADiyoMkarake nIce UMce tirache yaha deha anugRhIta horahA hai, aura do nAsikA, do kAna, do netra, gudA, mukha, liMga puruSake zarIrameM nava chidra haiM // 40 // stanau raktapathazceti nArINAmadhikaM trayam // jIvitAyatanAnyantaHsrotAMsyAhustrayodaza // 41 // aura striyoMke zarIrameM do cUMcI aura yonimeM rakta nikasanekA mArga aise tIna chidra adhika haiM . aise bAraha huye haiM aura kitaneka vaidya vizeSakarake jIvako sthita honeke yogya teraha chidrako zarIrake bhItara kahate haiM // 41 // prANadhAtumalAmbho'nnavAhInyahitasevanAt // tAni duSTAni rogAya vizuddhAni sukhAya ca // 42 // ye prANa, dhAtu, mala, jala, anna inhoMko bahanevAle haiM, so apathyake sevanese duSTa huye ye chidra 'rogako upajAte haiM aura zuddha huye sukhako upajAtehaiM // 42 // svadhAtusamavarNAni vRttasthUlAnyaNUni ca // srotAMsi dIrghANyAkRtyA pratAnasadRzAni ca // 43 // apane dhAtuke samAnavarNavAle gola sthUla aura sUkSma aura AkRtikarake laMbe aura patteke pratAnake sadRza strota kahe haiM // 43 // AhArazca vihArazca yaH syAdoSaguNaiH samaH // dhAtubhirviguNo yazca srotasAM sa prduusskH||44|| jo AhAra doSa aura guNoMke samAna ho vaha strotoMko dUSita karatA hai aura jo vihAra dhAtuokarake viruddhaguNavAlA ho vahabhI srotoMko dUSita karatA hai // 44 // atipravRtiH saMgo vA zirANAM granthayo'pi vA // vimArgato vA gamanaM srotasAM duSTilakSaNam // 45 // __ mUtrako vahanevAle srotoMkI atipravRtti athavA apravRtti aura viSThAko vahanevAle strotoMkI atipravRtti athavA apravRtti athavA nADiyoMkA kuTilapanA athavA apane mArgako tyAgakara anyamArgameM gamana karanA yaha srotoMkI duSTatAkA lakSaNa hai // 45 // bisAnAmiva sUkSmANi dUraM pravisRtAni ca // dvArANi srotasAM dehe raso yairupacIyate // 46 // For Private and Personal Use Only Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam (301) jaise kamalako nAlIke sUkSma chidra dUrataka phailehuye hote haiM taise saMpUrNa zarIrameM srotoMke dvAra phailehuye haiM jinhoMkarake rasa vRddhiko prApta hotA hai / / 46 // vyadhe tu srotasAM mohkmpaadhmaanvmijvraaH|| pralApazUlaviNmUtrarodho maraNameva vA // 47 // srotoMke tADana ( vedhana ) honameM, moha, kaMpa, aphArA, chardI, jvara, pralApa, zUla, viSThAmUtrakA rukanA ye upajate haiM athavA mRtyu hojAtA hai // 47 / / vAmapArthAzritaM nAbheH kiMcitsUryasya maMDalam // tanmadhye maMDalaM saumyaM tanmadhye'gnirvyavasthitaH // 1 // jraayumaatrprcchnnHkaackoshsthdiipvt|| ayaM sArddhazlokaH kSepakaH // nAbhIke vAma pArzvameM kiMcit sUryakA maMDalahai usake madhyameM candramA aura usake madhyameM agnikA maMDalahai vaha kAMcakozake bhItara dIpakakI taraha jarAyujase DhakA rahatAhai // 1 // srotoviddhamato vaidyaH pratyAkhyAya prsaadhyet|| uddhatya zalyaM yatnena sadyaHkSatavidhAnataH // 48 // ___ srotameM tADita vedhita huye manuSyako catura vaidya atyanta asAdhya jAnake cikitsA karai taba. yatnakarake zalyako nikAsa pIche tatkAla kSata huyeke vidhAnase cikitsA karai // 48 // annasya paktA pittaM tu pAcakAkhyaM pureritam // . doSadhAtumalAdInAmUSmetyAtreyazAsanam // 49 // annako pakAnevAlA pAcakanAmase vikhyAta pitta hai yaha dhanvaMtArakA mata hai aura doSa dhAtu mala Adi saMbandhi jo garmAI hai vaha annako pakAtI hai yaha AtreyamunikA mata hai // 49 // tadadhiSThAnamannasya grahaNAdrahaNI matA // saivadhanvantarimate kalA pittdhraahvyaa||50|| tisa peTameM rahanevAlI Agnike adhiSThAna arthAt sthAna hai vaha annake grahaNase grahaNI mAnI hai aura vahI dhanvantArake matameM pittadharA nAmavAlI kalA mAnI hai // 50 // aayuraarogyviiyojobhuutdhaatvgnipussttye // sthitA pakkAzayadvAri bhuktamArgA'rgaleva sA // 51 // Ayu, Arogya, vIrya, parAkrama, paMcamahAbhUta, dhAtu, agni inhoMkI puSTi ke artha vaha grahaNI pakkAzayake dvAramai sthita hai jaise kapAToMke rokaneko mUsala // 11 // For Private and Personal Use Only Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (302) aSTAGgahadaye bhuktamAmAzaye ruddhA sA vipAcya nytydhH|| balavatyabalA tvannamAmameva vimunycti||52|| bhojana kiyeko AmAzayameM rokakara use pakAke nIceko prApta karatI hai aura balavAlI grahaNI bhojanako pakAke nIceko lejAtI hai, aura balase rahita grahaNI kacce Amako nikAlatI hai // 12 // grahaNyAM valamagnihi sa cApi grhnniiblH|| dUSitennAvato duSTA grahaNI rogakAriNI // 53 // grahaNIke balakA hetu agni hai aura agnikA bala grahaNI hai, dUSita huI agnimeM duSTa huI grahaNI rogako karatI hai // 53 // / yadannaM dehadhAtvojobalavarNAdipoSaNam // tatrAgnirheturAhArAnnahyapakkAdrasAdayaH // 54 // jo anna, deha, dhAtu, bala, varNa Adiko poSatA, hai, tahAM agnihI kAraNa hai kyoMki nahIM pake huye AhArase rasaAdi nahIM upajatehaiM // 54 // annaM kAle'bhyavahRtaM koSThaM prANAnilAhRtam // dravairvibhinnasaGghAtaM nItaM snehena mArdavam // 55 // kAlameM bhojana kiyA anna prANavAyukarake prerita huA dravapadArthokarake bhedita samUhavAlA, sneha karake komala bhAvako prApta huA vaha anna koSThameM prApta hotA hai // 55 // sandhukSitaHsamAnena pacatyAmAzayasthitam // audayo'gniryathA vAhyaH sthAlIsthaM toyataNDulam // 56 // pachi AmAzayameM sthitahuye tisa annako samAnavAyukarake dIpita huA vaha peTakA agni pakAtA hai, jaise laukika agni TokanImeM sthita huye aura pAnIse saMyukta cAvaloMko pakAtI hai // 56 // Adau SaDrasamapyannaM madhurIbhUtamIrayet // phenIbhUtaM karpha yAtaM vidAhAdamlatAM tataH // 57 // AdimeM chaHrasavAlA annabhI khAyAhuA madhurarasase saMpanna huA phenIbhUta kaphako prerita karatA hai pIche madhyama avasthAmeM khAyAhuA cha:rasoMvAlA anna vidAhase amlatAko prApta hotA huaa||17|| pittamAmAzayAtkuryAccyavamAnaM cyutaM punaH // agninA zoSitaM pakaM piNDitaM kaTumArutam // 58 // cyavamAna pittako AmAzayase karatA hai aura cyuta hote AmAzayase pakvAzayameM prApta huA aura peTakI agnise pakka tathA zoSita tathA piMDita tathA kaDuA hoke tIsarI * avasthAmeM cAyuko karatA hai // 58 // For Private and Personal Use Only Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (303) bhaumApyAgneyavAyavyAH paJcoSmANaH snaabhsaaH|| paJcAhAraguNAnsvAnsvAnpArthivAdInpacantyanu // 59 // pRthvI, jala, vAyu agni, AkAzase utpanna pAMcoM USmA arthAt pAMcoM agni pArthivAdi apane apane pAMca guNoMko pazcAt pakAte haiM // 59 // yathAsvaM te ca puSNanti paktvA bhUtaguNAnpRthak // pArthivAH pArthivAneva zeSAH zeSAMzca dehagAn // 60 // paMcamahAbhUtoMse Azrita huye ye guNa yathAyogya apane agnikarake apanehI dehameM sthita huye mahAbhUtaguNoMko pRthak pRthak puSTa karate haiM, jaise pRthvIse utpanna honevAle mahAbhUtaguNa dehameM prApta huye pRthvIse upaje mahAbhUtaguNoMko puSTa karate haiM aura zeSa rahe jalaAdike mahAbhUtaguNa zeSarUpa jalaAdike mahAbhUtaguNoMko puSTa karate haiM / / 60 // kiTaM sArazca tatpakvamannaM sambhavati dvidhaa|| tatrAcchaM kimannasya mUtraM vidyAddhanaM zakRt // 61 // pakka huA vaha anna bhojana kiTTa arthAt mailarUpa aura sArarUpa ina bhedoMse do prakArakA upajatA hai tinhoMmeM annakA svaccharUpa maila mUtra jAno aura ghanarUpa maila viSThA hai // 61 // sArastu saptabhirbhUyo yathAsvaM pcyte'gnibhiH|| rasAdraktaM tato mAMsaM mAMsAnmedastato'sthi ca // 2 // aura vaha sAra sAta prakArakI agniyoMkarake phira sAbavAra pakAyA jAtA hai taba pahile rasa hotA hai aura rasase rakta, raktase mAMsa mAMsase meda medase haDDiyAM / / 62 // asthno majjA tataH zukraM zukrAdgarbhaH prajAyate // kaphaH pittaM malaH kheSu prasvedo nakharoma ca // 63 // .. haDDiyoMse majjA majjAse vIrya vIryase garbha upajate haiM aura kapha, pitta, chidroMmeM pasInA, nakha, roma, // 63 // sneho'kSitvagvizAmojodhAtUnAM kramazo malAH // rasAdikiTTo dhAtUnAM pAkAdevaM dvidhArcchataH // 64 // akSi, tvacA, kA maila inhoMkA sneha, bala ye saba dhAtuoMke kramase mala haiM aura rasa Adi dhAtuoMkA isI prakArakarake pAkase sArarUpa maila do prakArakA hai // 64 // parasparopasaMstambhAddhAtusnehaparamparA // kecidAhurahorAtrAtSaDahAdapare pre||65|| For Private and Personal Use Only Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (304) aSTAGgahRdayeApasameM upasaMstaMbhase dhAtuoMke snehakI paraMparA hai kitaneka vaidya kahate haiM eka dina rAtrikarake anna vIryabhAvako prApta hotA hai kyoMki pAkakrama AdiyoM karake aura kitaneka vaidya kahate haiM. pAkakrama Adikarake chaH dinoMmeM anna vIryabhAvako prApta hotA hai // 6 // mAsena yAti zukratvamannaM paakkrmaadibhiH|| santataM bhojyadhAtUnAM parivRttistu cakravat // 66 // aura kitaneka vaidha kahate haiM pAkakramaAdikarake anna eka mahInemeM vIryyabhAvako prApta hotA hai aura bhojya dhAtuoMkI parivRtti arthAt bhramaNA niraMtara cakrakI taraha hai // 66 // vRSyAdIni prabhAveNa sadyaH zukrAdi kurvate // prAyaH karotyahorAtrAtkarmAnyadapi bheSajam // 67 // dUdha, mAMsarasa, mulahaTI, uDada, peThA, haMsaAdi pakSIkA aMDA Adi vRSya padArtha prabhAvakarake tatkAla vIrya aura balako karate haiM aura cUrNa aura golIAdi auSadhIbhI vizeSatAse dinarAtrioM apane karmoko karatI hai // 67 // vyAnena rasadhAtuhi vikSepocitakarmaNA // yugapatsarvato'jastraM dehe vikSipyate sdaa||68|| preraNa karaneke ucitakarmavAle vyAnavAyukarake rasadhAtu ekahIbAra atizayase dehameM cAroMtarphako saba kAlameM prerita kiyAjAtA hai / 68 // kSipyamANaH svabaiguNyAdrasaH sajjati yatra sH|| tasminvikAraM kurute khe varSamiva toyadaH // 69 // apanI viguNatAse jahAM preryamANa huA vaha rasa saMsakta hotA hai tisI pradezameM vikArako karatA hai jaise AkAzameM sthita huA baddala varSAko // 69 // doSANAmapi caivaM syAdekadezaprakopanam // annabhautikadhAtvagnikarmeti paribhASitam // 7 // aisehI doSoMkAbhI ekadezameM prakopa hotA hai aise anna bhautika dhAtu agni inhoMke karma prakAzita kiye // 70 // annasya paktA sarveSAM paktRNAmadhiko mtH|| tanmUlAste hi tdvRddhikssyvRddhikssyaatmkaaH||71|| saba pakAnevAloMke madhyameM annako pakAnevAlI jo peTakI agni hai vaha adhika mAnI hai, isavAste bhUta agniAdikoMkI vRddhI kSaya arthAta upacaya apacaya vRddhi kSayarUpa svabhAvavAle tina paMcamahAbhUtoMkI yaha peTakI agni mUla hai // 71 // For Private and Personal Use Only Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (305) tasmAttaM vidhivdyuktairnnpaanendhnairhitaiH|| pAlayetprayatastasya sthitau hyAyurbalasthitiH // 72 // ... tisakAraNase vidhipUrvaka yukta kiye anna pAna pathyase tisa agnikI sAvadhAna hoke rakSA karai kyoMki tisakI sthiti honameM Ayu aura balakI sthiti hotI hai // 72 // samaH samAne sthAnasthe viSamo'gnirvimArgage // pittAbhimUcchite tIkSNo mndo'sminkphpiiddite||73|| apane AzayameM samAna vAyu sthita rahai taba samaagni rahatA hai aura apane sthAnako tyAgake. anyamArgameM gamanakaranevAlA samAna vAyu ho taba viSamaagni rahatA hai aura pittakarake pIDita jaba samAnavAyu hotA hai taba tIkSNa agni hotA hai aura kaphakarake pIDita jaba samAnavAyu hotA hai taba maMda agni rahatA hai // 73 // samo'gnirviSamastIkSNo mandazcaivaM cturvidhH|| yaH pacetsamyagevAnnaM bhuktaM smyksmstvsau|| 74 // ___ sama, vipama, takSiNa, maMda ina nAmoMse agni cAraprakArakA hai jo acchItaraha bhojana kiye annako acchItaraha pakAve vaha samaagni hotA hai / 74 // viSamo'samyagapyAzu samyaktvApi cirAtpacet / / tIkSNo vahniH pacecchIghramasamyagapi bhojanam // 75 // . acchItaraha bhojana kiye annako kabhI derameM pakAvai athavA deza, kAla, mAtrA, vidhi inhoMse bhraSTa bhojana kiye annako bhI kabhI tatkAla pakAvai vaha viSama agni hotA hai aura jo vidhise rahita annako tatkAla pakAvai vaha takSiNa agni hotA hai // 79 // mandastu samyagapyannamupayuktaM cirAtpacet // kRtvA''syazoSATopAntrakUjanA''dhmAnagauravam // 76 // aura jo acchItaraha bhojana kiye annako cirakAlameM pakAvai vaha maMdaagni hotA hai aura mukhakA zoSa, guDaguDAzabda, AMtoMkA bolanA, aphArA, bhArIpana inhoMko pahile upajAkara pIche annako pakAtA hai // 76 // sahajaM kAlajaM yuktikRtaM dehabalaM tridhaa|| tatra sattvazarIrotthaM prAkRtaM sahajaM balam // 77 // sahaja, kAlase utpanna, yuktise utpanna ina bhedoMse dehakA bala tInaprakArakA hai tinhoMmeM satva raja. tama, inhoMse utpanna huA aura zarIrase utpanna huA aura svAbhAvika sahaja balahai // 77 / / vayaskRtamRtRtthaM ca kAlajaM yuktijaM punH|| vihArAhArajanitaM tathorjaskarayogajam // 78 // . For Private and Personal Use Only Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 306) aSTAGgahRdayeavasthAse upajA aura Rtuse upajA kAlaja bala hotA hai, krIDA aura bhojanase upajA aura balako karanevAle yogoMse upajA yuktija bala hotA hai // 8 // dezo'lpavAridrunago jAMgalaH svlprogdH|| AnUpo viparIto'smAtsamaH sAdhAraNaH smRtaH // 79 // alpa pAnI, alpa vRkSa, alpa parvata inhoMse yukta jo deza ho vaha jAMgala kahAtA hai yaha svalpa rogoMko upajAtA hai aura isase viparItalakSaNoMvAlA AnUpadeza hotA hai aura jo donoMke samAna ho vaha sAdhAraNa deza hotAhai // 79 // majamedovasAmUtrapittazleSmazakRntyasRk // 8 // majA, meda, vasA, mUtra, pitta, kapha, viSThA, rakta / / 80 // raso jalaM ca dehe'sminnekaikAJjalivaddhitam / / pRthaka svaprasataM proktamojomastiSkaretasAm // 81 // sa. pAnI ye saba isa dehameM eka eka aMjalI varddhita arthAt ATha ATha toloMkI vRddhise sthita haiM mAthekA sneha aura vIrya bala ye saba pRthak pRthaka apane apane zarIrakI prasUta arthAt eka hAthakI parasemeM Asake itane hote haiM majjA eka aMjalI meda do isI prakAra saba jAnane // 81 // dvAvaJjalI tu stanyasya catvAro rajasaH striyaaH|| samadhAtoridaM mAnaM vidyAdvRddhikSayAvataH // 82 // strIke zarIrameM dUva 16 tole hotA hai aura Artava 32 tole hotA hai yaha parimANa samadhAtuprakRtivAle manuSyake jAnanA isIvAste yathAyonya majjAAdikoMkA vRddhikSaya jAnanA / / 82 // zukrAsaragarbhiNIbhojyaceSTAgarbhAzayatuSu / / yaH syAdoSo'dhikastena prakRtiH saptadhoditA // 83 // vIrya, Artava, garbhiNIkA bhojana, ceSTA, garbhAzaya, Rtu inhoMmeM jo vAtaAdi doSa adhika hoM tisakarake sAtaprakArakI prakRti hotI hai // 83 // vibhutvAdAzukAritvAilitvAdanyakopanAt 5 svAtaMtryA bahurogatvAdoSANAM prabalo'nilaH // 84 // prAyo'ta eva pavanAdhyuSitA manuSyA doSAtmakAH sphuttitdhuusrkeshgaatraaH|| zItadviSazcaladhRtismRtivuddhiceSTAsauhArdadRSTigatayo'tibahupralApAH // 85 // alpapittabalajIvitanidrAH snnsktcljrjrvaacH|| nAstikA bahubhujaH savilAsA gItahAsamaga For Private and Personal Use Only Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / , (307) yaaklilolaaH|| 86 // madhurAmlapaTUSNasAtmyakAMkSAH kRzadI kRtayaH sazabdayAtAH // na dRDhA na jitendriyA na cAryA na ca kAntAdayitA bahuprajA vA // 87 // netrANi caiSAM kharadhUsarANi vRttAnyacArUNi mRtopmaani|| unmIlitAnIva' bhavanti supte zailadrumAMste gaganaM ca yAnti // 88 // adhanyA matsarA dhmAtAH stenAH proddaddhapiNDikAH // zvazRgAloSTradhrA khukAkAnUkAzca vaatikaaH|| 89 // stanapanese, zItrakArIpanese, balabAlApanese annako koSita karanevAlA honese, svataMtratAse aura bahutase rogAvAlA honese vAyu saba dopoMmeM pradhAna hai // 84 // isIvAste prAyatAkarake sphuTita tathA bhUlararUpa bAla aMgoMvAle aura zItalatAke vairI aura calAyamAna dhRti smRti, buddhi, ceSTA. mitrataH, dRSTi, gamanakAle aura bahuta asaMbaddha bolanevAle aura doSarUpasvabhAvavAle // 89 // aura pitta, bala, jIvanA, nIMdakI alpatAse saMyukta aura avasAdako prApta huI tathA bolane meM vilaMba karanevAlI tathA calitarUpa tathA jarjara arthAt phUTehuye kAMsIke pAtrake samAna zabda karanevAlI aisI bAgIse saMyukta aura nAstika aura bahuta bhojana karanevAle aura lIlAko karanevAle aura gAnA, halanA, zikAra khelanA, kalahameM mana lagAnevAle // 86 // aura madhura, khaTTA, salonA, garamarasoMkI abhiTApA karanevAle aura dubale zarIrabAle aura laMbI AkRtIvAle, zabdasahita gamana vAla, dRr3hatAse rahita, jiteMdriyapanase rahita, sajanatAse rahita, striyoMko priya nahIM, alpa saMtAnathAle / / 87 // aura inhoMke tIkSNa aura dhUsara aura gola aura rakta aura mRtamanuSyake samAna upa bhAvale khulehuoMkI samAna netra hote haiM aura zayana karanemeM parvata, vRkSa, AkAzapai gamana karate haiM / / 881 aura maMgalatAse rahita, vairabhAvase pUrNa tathA corI karanevAle, UMcIpIDIvAle kuttA, gIdaDa, UMTa mUsA kAkaka samAna svabhAvavAle manuSya vAtakI prakRtivAle hote haiM / / 89 // pittaMvahnirvahnijaM vA ydsmaatpittodriktstiikssnntRssnnaabubhukssH|| gauroSNAGgastAmrahastAM'dhivakraH zUro mAnI piGgakezolparomA // 90 // dayitamAlyavilepanamaNDanaH sucaritaH zucirAzritavatsalaH // vibhavasAhasavuddhibalAnvito bhavati bhISugati dviSatAmapi // 91 // medhAvI prazithilasandhibandhamAMso nArI nnaamnbhimto'lpshukrkaamH|| AvAsaH paliktaraGganIlikAnA bhuMkte'nnaM madhurakaSAyatiktazItam // 92 // dharmadveSI svedanaH pRtigandhirbharyuccArakrodhapA naashnejH|| suptaH pazye. For Private and Personal Use Only Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (308) aSTAGgahRdayetkaNikArAnpalAzAndigdAholkAvidyudarkAnalAMzca // // 93 // tanUni piGgAni calAni caiSAM tanvalpapakSmANi himapriyANi krodhena mayena ravezca bhAsA rAgaM vajantyAzu vilocanAni // 94 // madhyAyuSo madhyabalAH paNDitAH kleshbhiirvH|| vyAghrakSakapimArjArayajJAnUkAzca paittikAH // 95 // dhanvaMtarIke matameM pittahI agni hai athavA anyamatameM agnise utpanna honevAlA pitta hai, isa vAste tIkSNa, tRSA, kSudhAvAlA, gaura tathA garama aMgavAlA, tAMbAke samAna rakta hAtha, paira, mukhavAlA. zUra vIra, mAnI aura kachuka pIlAIse saMyuktabAloMvAlA. alparomoMvAlA // 90 / / phUloM kI mAlA aura caMdanaAdike lepanase prIti karanevAlA, suMdaraceSTAvAlA pavitra,zaraNAgatakI rakSA karanevAlA aura vibhava, sAhasa, buddhibalase anvita, bhayoMmeM zatruoMkIbhI rakSA karanevAlA / / 91 // aura pavitrabuddhivAlA aura saMdhiyoMke baMdha tathA mAMsakI zithilatAse saMyukta aura nAriyoMko apriya aura vIrya tathA kAmadevakI alpatAle saMyukta aura bAloMkA sapedapanA aura taraMga aura naliMkAkI atyaMtatAse saMyukta aura madhura, kasailA, kaDuA, zItala anna bhojana karanevAlA / / 92 // dharmakA bairI aura pasInAse saMyukta aura dugaMdhivAlA aura viSThA, krodha, pAna, bhojana, IrSAke bahutapanese saMyukta aura zayanakaranemeM karNikAke AkAra palAza vRkSoMko aura digdAha, ulkA, bijalI, sUrya, agniko dekhanevAlA / / 93 / / aura sUkSma, kucheka pIlepanese saMyukta calitarUpa sUkSma tathA alapalakoMvAle aura zItalapaneko cAhanevAle aura krodha, madirA, sUryake dhAmase lalAIko tatkAla prApta honevAle netroMvAlA // 94 // aura madhya arthAt sATha varSatakakI AyuvAlA aura madhyavalavAlA aura paMDita aura klezameM DaranevAlA aura bhagerA, rIcha, bAMdara, bilAva, zUkarake svabhAvake samAna svabhAvoMvAle pittakI prakRtivAle manuSya hote haiM / 95 // zleSmA somaH zlesmalastena saumyo gUDhasnigdhAzliSTasandhyasthimAsaH // kSuttRDduHkhaklezadhamairatapto buddhyAyuktaH sAttvi kaH satyasandhaH // 96 // priyaGagudUrvAzarakANDazastragoroca naapdmsuvrnnvrnnH||prlmbbaahuH pRthupInavakSA mahAlalATo ghananIlakezaH // 97 / / mRdvaGgaH samasuvibhaktacAruvA bahvojoratirasazukraputrabhRtyaH // dharmAtmA badati na niSThuraM ca jAtu pracchannaM vahati dRDhaM ciraM ca vairm|| 98 // samada dviradendratulyayAto jaladAmbhodhimRdaGgasiMhaghoSaH // smR. nimAnabhiyogavAn vinIto na ca bAlye'pyatirodano na . For Private and Personal Use Only Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsabhetam / (309 ) * lolaH // 99 // tiktaM kaSAyaM kaTukoSNarUkSamalpaM sa bhuGkte balavAMstathApi // raktAntasusnigdhavizAladIrghasuvyaktazuklAsitapakSamalAkSaH // 100 // alpavyAhArakrodhapAnAzanerNyaH prAjyAyurvitto dIrghadarzI vadAnyaH // zrAddho gambhIraHsthUlalakSaH kSamAvAnAryo nidrAladIrghasUtraH kRtajJaH // 101 // R jurvipazcitsubhagaH salajjo bhakto guruNA sthirasauhRdazca // svapne sapadmAnsavihaGgamAlAMstoyAzayAnpazyati toyadAMzca // // 102 // brahmarudrendravaruNatArkSya haMsagajAdhipaiH // zleSmaprakRta yastulyAstathA siMhA'zvagovRSaiH // 103 // kapha somarUpa hai, tisa hetuse saumyarUpavAlA aura gUr3ha tathA cikanI tathA liSTa saMdhi, haDDi, mAMsavAlA, kSudhA, tRSA, duHkha, kleza, ghAmase tapta na honevAlA, buddhimAn satvaguNakI pradhAnatAvAlA, satyako bolanevAlA, // 96 // aura priyaMgu, dUva, zarakA TukaDA, zastra, gorAcana kamala, soneke samAnavarNavAlA aura laMbe bAhuoMvAlA vistRta aura puSTa chAtIvAlA aura baDe mastaka cAlA ghana aura nIla kezoMvAlA // 97 // komala aMgoMvAlA suMdara tathA vibhakta kiye avayavoMkara ke suMdaradehavAlA aura parAkrama rati, rasa, vIrya, putra, naukarakI bahulatAse saMyukta dharmAtmA kadAcitUbhI kaThora bacanako nahIM bolanevAlA aura vairako guptakarake cirakAlataka vartanevAlA // 98 // aura madavAle hAtha ke samAna gamana karanevAlA aura megha, mRdaMga, siMha, samudrake samAna zabdavADA, smRtivAlA, abhiyogavAlA aura namratAvAlA aura bAlaka avasthAmeMbhI atirodana nahIM karanevAlA capalapanese rahita || 99 || aura kaDuA, kaSailA, carcarA, garama, rUkhA, alpa bhojana karanevAlA aura balavAlA aMtameM rakta, snigdha, vizAla, laMbe aura prakaTa zukrabhAga aura vAmabhAgavAle palakoMse saMyukta netroMvAla| // 100 // aura bolanA, krodha, pAna, bhojanakI alpatAse saMyuktaM aura dhanase prabhUtarUpa Ayu aura saMyukta dIrghadarzI dAtA zraddhAvAn gaMbhIra aura atyaMta denevAlA, kSamAvAn, sajjanatAse yukta nIMdakI adhikatA se saMyukta, darghisUtrI, kRtako jAnanevAlA // 101 // komala, vidvAn aura suMdara aizvaryabAlA lajjAvAlA, guruoMkA bhakta mitrapanekI sthiratAse saMyukta, zayanakaranemeM kamalase saMyukta pakSiyoM ke samUha se saMyukta tAlAba bAvaDI aura meghako dekhanevAlA // 102 // aura brahmA, mahAdeva, indra, varuNa, garuDa, haMsa, hAthI, siMha, ghoDA, bailake samAna svabhAvavAle manuSya kaphakI prakRtivAle hote haiM // 103 // prakRtIdvaya sarvotthA dvandvasarvaguNodaye // zaucAstikyAdibhizcaivaM guNairguNamayIM vadet // 104 // For Private and Personal Use Only Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 310) aSTAGgahRdayeaura do do doSoMke saba guNa mAlUma hoveM to do doSoMkI prakRti jAnanI aura tIna doSoMke guNa mileM to tIna doSoMkI prakRti jAnanI paraMtu zauca, AstikapanA Adi guNoMkarake prakRtiko kahai ina do do lakSaNoMse vilakSaNa prakRti hotIhai arthAt yaha donoM milakara mile hue lakSaNa pragaTa karate haiM // 104 // vayastvASoDazAhAlaM tatra dhAtvindriyojasAm // vRddhirAsaptatemadhyaM tatrAvRddhiH paraM kssyH|| 105 // solahavarSataka bAlakaavasthA hotI hai tisameM dhAtu, iMdriya, bala inhoMkI vRddhi hotI hai aura sattara varSataka madhya avasthA hai tahAM vRddhi nahIM aura sattara varSase uparAMta vRddha avasthA hai taha dhAtu, vIrya, balakA kSaya hojAtA hai // 105 // khaM skhaM hastatrayaM sArddha vapuH pAtraM sukhaayussoH|| naca yadyukta mudriktairssttaabhiniditainijaiH|| 106 // aromazAsitasthaladI rghatvaiH saviparyayaiH // jo apane sADhetIna hAthoMse pramANita zarIra hotA hai vaha sukha aura AyukA pAtra hotA hai isa prakArakA hokarabhI jo zarIra niMdita tathA svAbhAvika AThase ATa udrika dhAtvAdise yukta ho vaha zreSTha nhiiN|| 106 // romarahita zarIra sukha AyukA pAtra nahIM hai aura atiromobAlA zarIra sukha AyukA pAtra nahIM hai aura saphedapanese rahita zarIra sukha AyuktA pAtra nahIM hai, aura ati sapheda aura saphedapanese rahita zarIra sukha AyukA pAtra nahIM hai, aisehI sthUla aura dIva zarIrabhI jAnane / / susnigdhA mRdavaH sUkSmA naikamUlAH sthirAH kacAH // 107 // lalATamunnataM zliSTazakamaddhendusannibham // kau~ nIcobatau.pazcAnmahAntau zliSTamAMsalau // 108 // netre vyaktA sitasite subaddhe ghanapakSmaNI // unnatAyA mahocchAsA pI narjurnAsikA smaa|| 109 // oSThau raktAvanuvRttI mahalyai nolbaNe hanu // mahadAsyaM ghanA dantAH snigdhAH zlaSNAH sitAH smaaH|| 110 // jihvA raktAyatA tanvI mAMsalaM cibukaM mahat // grIvA hrasvA ghanA vRttA skandhAvunnatapIvarau // 111 // udaraM dakSiNAvarttagUDhanAbhi samunnatam // ta nuraktonnatanakhaM snigdhamAtAmramAMsalam // 112 // dIrghA cchidrAGguli mahatpANipAdaM pratiSThitam // gRDhavaMzaM bRhatyU For Private and Personal Use Only Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / SThaM nigUDhAH sandhayo dRDhAH // 113 // dhIraH svaro'nunAdI ca varNaH snigdhaH sthiraprabhaH // svabhAvajaM sthiraM sattvamavikAri vipatsvapi // 114 // uttarottarasukSetraM vapurgarbhAdinIrujam // AyAmajJAnavijJAnairvarddhamAnaM zanaiH zubham // 115 // iti sarvaguNopete zarIre zaradAM zatam // AyuraizvaryamiSTAzca sarve bhAvAH prtisstthitaaH|| 116 // cikane komala sUkSma aura anekamUloMvAle sthira bAla hoveM // 107 // UMcA mastaka aura AdhAcandramAke samAna milehuye kanapaTI hovai aura ThiMgane tathA Uparako UMce aura bar3e aura atyanta mAMsavAle donoM kAna // 108 // prakaTarUpa kRSNa aura saphedabhAgavAle sundara gaThIle aura ghanarUpapalakoMvAle netra aura UMcI aura baDezvAsako lenevAlI aura puSTa tathA komala tathA samAna nAsikA // 109 // lAla aura bAharako nahIM nikasehuye donoM hoTha baDI aura AdhikatAse rahita donoM ThoDI aura baDA mukha aura ghanarUpa cikane aura komala sparzavAle sapheda aura samAna daMta // 110 // lAla aura vistRta aura mahIna jIbha aura mAMsavAlA baDA cibuka aMga aura ThiMganI tathA ghana aura gola grIvA aura UMce tathA puSTa donoM kandhe // 111 // dakSiNakI tarpha AvartavAlA aura gaDhanAbhivAlA aura samyak prakArase UMcA - peTa sUkSma lAla aura UMce nakhoMvAlA snigdha aura tAMbeke samAna mAMsavAlA // 112 // aura laMbI aura chidrase rahita aMguliyoMvAlA aura vistRta hAtha tathA paira aura gRDhavaMzavAlA aura baDA pRSTha aura bhItarako prApta huI dRDha saMghiyAM // 113 // kRpaNapanese rahita ghaMTAAdikI taraha pIchetaka zabda karanevAlA svara aura snigdha tathA sthirakAMtivAlA varNa aura svabhAvase upajA, aura sthira aura vipatkAlomeMbhI vikArako nahIM karanevAle balase yukta // 114 / sADhe tIna hAthavAlA jo zarIra saMbaMdhI prakaraNa pIche kahA tisase lagAyata uttarottara kramase kSetrakI taraha kSetra aura garbhaAdi avasthAoMkarake rogase rahita aura laukika vyavahAra tathA zAstrakA vyavahAra Adikarake vistRta haule hole vRddhiko prApta huA zarIra zreSTha hotA hai // 115 / / isa prakArakarake saba guNoMse saMyukta zarIrameM sau varSakI Ayu hai, tisameM aizvarya manovAMchita savabhAva pratiSTita hote haiM // 116 // tvagraktAdIni sattvAntAnyagrANyaSTau yathottaram // balapramA- . NajJAnArtha sArANyuktAni dehinAm // 117 // sArairupetaH sarvaiH syAtparaM gauravasaMyutaH // sarvArambheSu cAzAvAnsahi SNuH sanmatiH sthiraH // 118 // tvacA raktaAdivAle satvake antavAle aura uttara uttara kramase zreSTha ATha manuSyoMke zarIrameM balake pramANake jJAnake artha tvacA, rakta, mAMsa, meda, haDDI, majjA, vIya, satva ATha sAra kahe hai / / For Private and Personal Use Only Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdaye- . // 117 // ina saba sAroMkarake saMyukta aura gauravase saMyukta aura saba AraMbhoMmeM AzAvAlA sahanevAlA aura suMdarabuddhivAlA sthira manuSya hotA hai // 118 // . anutsekamadainyaM ca sukhaM duHkhaM ca sevate // sattvavAMstapyamAnastu rAjaso naiva tAmasaH // 119 // dAnazIladayAsatyabrahma- . caryakRtajJatAH // rasAyanAni maitrI ca puNyAyurvRddhikRdguNaH120 / ___ satvaguNavAlA manuSya abhimAnako tyAgake lukhako sevatA hai aura kRpaNapanako tyAgake duHkhako sevatA hai aura rajoguNavAlA manuSya ahaMkArakarake AkrAMtamanavAlA aura tapyamAna hotAhuA duHkhako sevatA hai aura tamoguNI manuSya mUDharanese na sukhako sevatA hai na duHkhako sevatA hai // 119 // dAna, zIla, dayA, satya, brahmacarya, kRtajJatA, saba prakAra ke rasAyana, mitratA ve saba puNya aura Ayuko baDhAte haiM / / 120 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA-bhASATIkAyAM zArIrasthAde tRtIyo'dhyAyaH // 3 // cturtho'dhyaayH| - - C . athAto marmavibhAgaM zArIraM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara marmavibhAga zArIranAmaka adhyAyakA varNana kareMge / saptottaraM marmazataM teSAmekAdazAdizet // pRthaksakthno . stathA bAhvostrINi koSTe navorasi // 1 // pRSThe caturdazo vaM tu jatrostriMzacca sapta ca // ekaso sAta marma haiM, tinhoMmeMse donoM sakthiyoMmeM aura donoM bAhuoMmeM cavAlIsa marma jAnane aura koSThameM tIna marma haiM aura chAtImeM nava marma haiN|| 1 // pRSTa bhAgameM caudaha marma haiM jotoMke Upara saiMtIsa marma haiM / madhye pAdatalasyAhurabhito madhyamAGgulim // 2 talaha nAma rujayA tatra viddhasya paJcatA // aGguSThAgulimadhyasthaM kSipramAkSepamAraNam // 3 // tasyordhvaM vyagule kRrcaH paadbhrmnnkmpkRt||gulphsndherdhH kUrcaziraH zopharujAkaram // 4 // jaMghAcaraNayoH sandhau gulph'orukstmbhmaanykRt||jNghaantre vindrabastiArayatyasRjaHkSayAt // 5 // For Private and Personal Use Only Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (313.) jaMghorvoH saMgame jAnu khaJjatA. tatra jIvataH // jAnunatyaMgUlAdUrddhamaNyUrustambhazophakRt // 6 // upa'rumadhye tadvedhAtsakthizoSo'srasaMkSayAt // UrumUle lohitAkhyaM hanti pakSamasRkkSayAt // 7 // muSkavaMkSaNayormadhye viTapaM SaNDatAkaram // iti sakthnostathA bAhvormaNibandho'tra gulphavat // 8 // kUparaM jAnuvatkoNyaM tayorviTapavatpunaH // kakSAkSamadhye kakSAdhRkkuNitvaM tatra jAyate // 9 // pairake talueke madhyapradezameM cAroMtarpha madhyama aMgulItaka // 2 // talahRtmarma hai tahAM coTa lagai to pIDAkarake manuSya marajAtA hai, aMgaThA aura aMgalIke madhyameM kSipramarma hai tahAM coTa lage to AkSepavAtaroga upajake mRtyu hotI hai // 3 // tisa kSipramarmake Upara do aMgulako choDa kUrcamarma hai tahAM coTa lagai to pairakA bhramaNa aura kaMpa upajatA hai aura TakanoMkI saMdhike nIce kUrcaziramarma hai tahAM coTa lagai to zojA aura zUla upajatA hai // 4 // jAMca aura pairakI saMdhimeM gulmamarma hai tahAM coTa lagai to zUla, staMbha, maMdatA upajate haiM aura jAMghoMke madhyameM iMdrabastimarma hai tahAM coTa lage to raktake nAza honese manuSya marajAtA hai / / 5 // jAMgha aura UrUkI saMdhimeM jAnumarma hai tahAM coTa lagai to manuSya marajAtA hai, athavA jIve to laMgaDA hojAtA hai, aura jAnukI saMdhike tIna aMgula Upara aNImarma haiM tahAM coTa lagai to UrUstaMbha aura zojA upajatA hai // 6 // aura UrUke madhyameM uvImarma hai. tahAM coTa lagai to raktake nAzase zaktizoSa upajatA hai, UrUke mUlameM lohitAkhya marma hai tahAM coTa lage to raktake kSayase zarIrake ekapakSakA nAza hotA hai // 7 // saMDasaMdhiyoMke madhyameM viTapamarma hai tahAM coTa lagai to napuMsakatA upajatI hai, isa prakArakarake donoM sakthiyoMmeM aura donoM bAhuoMmeM cavAlIsa marma haiM aura bAhUke moM meM gulkake tulya maNibaMdhamarma hai // 8 // aura jAnuke tulya karpamarma hai tina donoM momeM coTa lagai to TUTA manuSya hojAtA hai, kAkha aura akSake madhyameM viTapamarmake tulya kakSAcakamarma hai, tahAM coTa lagai to bAhU, hAtha, aMgulIkA kubaDApana hojAtA hai // 9 // sthUlAntrabaddhaH sadyono vir3avAtavamano gudaH // sthUlAMtra sUkSmAMtra inabhedoMse aMtra do prakArakA hai, so sthUla atroMse baMdhAhuA viSThA aura adhoAtako ugalanevAlA gudamarma hai, tahAM coTa lage to manuSya zIghra marajAtA hai // mUtrAzayo dhanurvako vastiralpAsramAMsagaH // 10 // ekodho vadano madhye kaTyAH sadyo nihantyasUn // Rte'zmarItraNAdviddhastatrApyubhayatazca saH // 11 // mUtrastrAvyekato bhinno vaNo rohecca ytntH|| dehAmapakvasthAnAnAMmadhyesarvazirAzrayaH For Private and Personal Use Only Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir assttaangghdye|| 12 // nAbhiH so'pi hi sadyono dvAramAmAzayasya ca // satvAdidhAma hRdayaM stanoraHkoSThamadhyagam // 13 // stanarohita mUlAkhye caMgule stanayorvadet // UrdhvAdho'lakaphApUrNakoSTho nazyettayoH kramAt // 14 // apastambhAvuraHpArve nADyAvanilavAhinI // raktena pUrNakoSTho'tra zvAsAtkAsAca nazyati // 15 // pRSThavaMzorasormadhye tayoreva ca pArzvayoH // adhoM'sakUTayovidyAdapAlApAkhyamarmaNI // 16 // layoH koSThe sRjA pUNe nazyedyA tenapUyatAm // aura dhanuSake samAna TeDhA mUtrAzaya hai tahAM alparakta aura alpamAMsameM gamana karanevAlA // 10 // aura nIceko ekamukhavAlA bastimarma kATake madhyameM hai, so patharI nikAsaneke ghAvake binA tisake donoMtarpha coTa lagai to tatkAla manuSyake prANoMko haratA hai // 11 // aura jo tisa bastimamameM ekatarphako coTa arthAt bIMdhAjAve to mUtrako jhirAnevAlA ghAva upajatA hai vaha ghAva balase aMkurako prApta hotA hai anyathA nahIM aura AmAzaya aura pakkAzayake madhyameM saba nADiyoMkA sthAnarUpa // 12 // nAbhimarma hai tahAM coTa lagai to tatkAla manuSya marajAtA hai aura AmAzayake dvArapai satvAdikA sthAnarUpa aura stana, chAtI, koSThake madhyameM prApta hRdayamarma hai, tahAM coTa lage to tatkAla manuSya marajAtA hai / // 13 // donoM cUMciyoMke Upara doaMgula stanarahita aura nIce doaMgula stanamUla aise do marma haiM, tinhoMmeM coTa lagajAve to kramase rakta aura kaphase pUrNa koSTa hoke nanuSya marajAtAhai // 14 // chAtIke donotarphako apastaMbhanAmavAle aura vAyuko vahanevAle nADIpa deza marma haiM tinhoMmeM coTa lagajAve to raktakarake pUrNakoThavAlA zvAsa aura khAMsIse mara jAtA hai / / 15!! pRSTavaMza aura chAtIka madhyameM tina donoM pAzcoMke Upara aMzakUToMke nIce apAla aura apAkhya do marma haiM / / 16 // tinhoMmeM coTa lagajAve to rAdabhAvako prApta huya lohUkarake pUritako ke ho jAnese manuSya marajAtA hai / pAzrvayoH pRSThavaMzasya zroNIkareM pratiSThite // 17 // vaMzAzrite sphijorUz2a kaTIkataruNe smRte // tatra raktakSayAtpANDuhInarUpo vinazyati // 18 // pRSThavaMzaM jhubhayato yo sandhI kaTipAzrvayoH // jaghanasya bahirbhAge marmaNI to kukundarau // 19 // ceSTAhAniradhaHkAye sparzAjJAnaM ca tavyadhAt // pAzrvAntaranivaddhau yAvupari zroNikarNayoH // 20 // AzayacchAdanau tau tu nitambo taruNAsthigau // adhaHzarIre zophotra daurbalyaM maraNaM ttH|| 21 // For Private and Personal Use Only Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (315) aura pRSTavaMzake donoMtarpha zroNI aura karNa do marma sthita haiM // 17 // aura vaMzameM Azrita huye kUloMke Upara kaTika aura taruNa do marma sthita haiM tinhoMmeM coTa lagajAye to pAMDu aura hInarUpavAlA raktake kSayase manuSya marajAtA hai // 18 / / pRSThavaMzake donoMtarpha kaTi aura pAryo meM jaghanasthAnake bahirbhAgameM kukuMdaranAmavAle do saMdhimarma haiM // 19 // tahAM coTa lagajAve to ceSTAkI hAnI aura nacike zarIrameM sparzakA ajJAna upajatA hai aura pasaliyoMkarake madhyameM ba~dhehuye aura zroNImarma tathA karNamarmake Upara // 20 // mUtraAdi AzayoMke AdhArarUpa aurataruNasaMjJaka haDDiyoMmeM sthita do nitaMbamarma haiM tahAM coTa lagajAye to nacike zarIrameM zojA durbalatA mRtyu upajatI hai // 21 // pAzrvAntaranibaddhau ca madhye jaghanapArzvayoH // tiryagUrva ca nirdiSTau pArzvasandhI tayorvyadhAt // 22 // raktapUrita koSThasya zarIrAntarasambhavaH // stanamUlArjave bhAge pRSTha vaMzAzraye zire // 23 // bRhatyau tatra viddhasya maraNaM rakta saMkSayAt // bAhumUlAbhisambaddhe pRSThavaMzasya pArzvayoH // 24 // aMsayoH phalake vAhusvApazoSau tayorvyadhAt // graviAmubhayataH snAnI grIvAvAhuzirontare // 25 // skandhAMsapIThasambandhAvaMsoM vaahukriyaahrau|knntthnaaddiimubhytHshiraahnusmaashritaaH||26|| catasrastAsu nIle dve manye dve marmaNI smRte // svarapraNAzavai kRtyaM rasAjJAnaM ca tadvayadhe // 27 // kaNThanADImubhayato jihvA / nAsAgatAH zirAH // pRthakcatasrastAH sadyo antysnmaatRkaahyaaH|| 28 // pAvoMke madhyameM baMdhehuye aura jaghanake pAvoM meM tirache aura UMca sthita huye aise do pArzvasaMdhimarma haiM tinhoMmeM coTa lagajAnese // 22 raktase pUritakoSTavAlA manuSya hoke mRtyuko prApta hojAtA hai aura cU~ciyoMke mUlake komala bhAgameM pRSTake vAMsake Azrita huI do nADiyAM haiM // 23 // ve donoM bRhatImama kahAte haiM tahAM coTa lagai to raktake nAza honese manuSya maratA hai aura pRSTavaMzake pAzvoMmeM bAhuke mUlase ba~dhehuye // 24 // aMsaphalakAkhya do marma haiM tinhoMmeM coTa lagajAye to bAhukA zayana aura bAdazoSa upajate haiM aura grIvAke donoM pAzcoMmeM grIvA aura bAhu zirake aMtarameM snAnInAma do marma hai // 25 // arthAt kaMdhA pITha inhoMmeM saMbaMdhavAle do aMsa haiM inhIM meM coTa lagajAve to bAbuke pratAraNa aura AkuMcanaAdi karmakA nAza hojAtA hai aura kaMTakI nADIke donoMtarpha aura ThoDImeM Azrita huii||| 26 // cAra nADiyAM haiM tinhoMmeM do nIlamarma haiM aura do manyAmarma hai tinhoMmeM coTa lagajAvai to svarakA nAza, svarakI vikRti, rasakA ajJAna ye ajate For Private and Personal Use Only Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (316) aSTAGgahRdayehaiM // 27 // kaMThakI nADIke donotarpha jIbha aura nAsikAmeM prApta huI pRthak pRthakU cAra nADiyAM haiM ve mAtRkarmama kahAte haiM tinhoMmeM coTa lagajAve to manuSya marajAtA hai // 28 // kRkATike zirogrIvAsandhI tatra calaM shirH||adhstaakrnnyo'nimne vidhure zrutihAriNI // 29 // phaNAvubhayatoghANamArga zrotrapathAnugau // antargalasthitau vedhAdgandhavijJAnahAriNI // 30 // netrayorbAhyato'pAGgo bhruvoH pucchAntayo radhaH // tatho pari bhruvornimnAvAvarttAvAndhyameSu tu||31||anukrnn lalATAnte zau sadyovinAzanau // kezAnte zaGayorUrvamukSepAstha. panI punH||32||dhruvormdhye traye'pyatra zalye jIvedanute // svayaM vA patite pAkAtsadyo nazyati tUddhate // 33 // zira aura grIvAkI saMdhimeM kRkATikanAmavAle do marma haiM tahAM coTa lagajAya to kaMpase saMyukta zira ho jAtA hai aura donoM kAnoMke nIce apragaTa do vidhuranAmaka marma haiM tahAM coTa lagajAye to zabda nahIM sunatA hai // 29 // nAsikAmArgake donoM tarpha aura kAnake mArga meM anugata aura galake bhItara sthita aise phaNanAmavAle do marma haiM inhoMmeM coTa lagajAye to gaMdhakA jJAna nahIM rahatA hai||30|| netroMke bAhiralItarpha apAMganAmavAle do marma haiM aura bhrukuTiyoMke pucchAMtake naci tathA Upara nimnarUpa AvartasaMjJaka do marma haiM tinhoMmeM coTa lagajAve to manuSya aMdhA hotA hai // 31 // mastakake aMtameM kAnake samIpa zaMkhanAmavAle do marma haiM tinhoMmeM coTa lagajAve to tatkAla manuSya marajAtA hai, kezoMke aMtameM aura zaMkhamarmake Upara utkSepanAmavAle do marma haiM // 32 // aura donoM cukuTiyoMke madhyameM sthapanImarma haiM ina tInoMmeM vedha hove to jabataka zalyako nahIM nikAsai tabataka athavA pAkako prApta hoke ApahI zalya nikasajAya tabataka manuSya jIvatA hai aura jo inamarnAmeM prApta huye zalyako nikAse to manuSya tatkAla maratA hai // 33 // jihvAkSinAsikAzrotrakhacatuSTayasaGgame // tAlunyAsyAnicatvAri srotasAM teSu marmasu // 34 // viddhaH zRGgATakAkhyeSu sadyastyajati jiivitm||kpaale sandhayaH paJca sImantAstirya gardhvagAH // 35 // bhramonmAdatamonAzaisteSu viddheSu nshyti|| Antaro mastakasyordhvaM zirAsandhisamAgamaH // 36 // romAvarto'dhipo nAma marma sadyo haratyasUn // jIbha, netra, nAsikA, kAna ina cAra chidroMke saMgamarUpa tAlukAmeM jIbha Adiko tRpta karanevAle cAra srota ikaDehuye sthita haiM tinhoMmeM // 34 // zRMgATakanAmatrAle cAra marma haiM For Private and Personal Use Only Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (317) tinhoMmeM viruddha huA manuSya tatkAla jIvako tyAgatA hai aura kapAlasaMbaMdhI pAMca saMdhi hai tinhoMmeM tirache aura Uparako prApta huye pAMca sImaMtanAmavAle marma hai / / 35 / / tinhoMmeM viddha hua. manuSya bhrama unmAda vismati karake nAzako prApta hotA hai aura mastakake bhItara aura Upara sthita aura nADiyoMkI saMdhiyoMkA samAgamarUpa // 26 // romoMse Avarta huA adhipanAmavAlA marma hai tahAM coTa lage to manuSya tatkAla marajAtA hai / / viSama spaMdanaM yatra pIDita ruk ca marma tat // 37 // mAMsA. sthisnAyudhamanIzirAsandhisamAgamaH // syAnmameti ca tenA' tra sutarAM jIvitaM sthitam // 38 // vAhulyena tu nirdezaH SoDaivaM marmakalpanA // prANAyatanasAmAnyAdaikyaM vA marmaNAM matam // 39 // mAMsajAni dshendraakhytlhRtstnrohitaaH|| zaMko kaTIkataruNe nitambAvaMsayoH phale // 40 // asthnyaSTau lAvamarmANi tryoviNshtiraannyH|| kuurckuurcshiropaaNgkssitprokssepaaNsvstyH|| 41 // aura jahAM viSanarUpa phuranA hove aura pIDita honameM viSamarUpa pIDA hove vaha marma kahAtA hai // 37 / / mAMsa, haDDI, nasa dhamanI, zirA, saMdhi, inhoMkA samAgama mama hai isahetukarake acchItarahase inamoMmeM jIva sthita horahA hai // 38 // jo ekasau sAta moMkI gaNanArUpa nirdeza bAhulatA karake hai aura mokI kalpanA solaha haiM kyoMki prANoMke sthAnarUpa honese athavA moMkI ekatAhI hai // 39 // do indrAkhyamarma talahanAmavAle cAra stana rohitanAmavAle cAra aise daza marma mAMsase utpanna honevAle haiM aura do zaMkhamarma aura do kaTikataruNa do nitaMba do aMsaphalaka // 40 // aise ATha marma haDDiyoM meM haiM aNinAmavAle cAra kUrca cAra kUrcaziranAmavAle cAra aura apAMganAmavAle do aura kSipranAmavAle cAra utkSepanAmavAle do aura aMsa nAmabAle do bastinAmavAle eka aise teIsa snAyu marma kahe haiM // 41 // . gudopastambhavidhurazRMgATAni navAdizet // marmANi dhamanIsthAni saptatriMzacchirAzrayAH // 42 // bRhatyau mAtRkAnIle manye kakSAdharau phaNau // viTape hRdayaM nAbhiHpArzvasaMdhI stanAntare // 43 // apAlApau sthapanyUya'zcatasro lohitAni c| guda eka apastaMbhanAmavAle do, vidhuranAmavAle do, zRMgATakanAmavAle cAra aise dhamanI nADiyoMmeM sthita honevAle nava marma kahe haiM aura zirAoMmeM Azrita huye saitisa marma hai // 42 // jaise For Private and Personal Use Only Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (318) baSTAGgahRdayebRhatInAmavAle do mAtRkAnAmavAle ATha manyAnAmavAle do nIlanAmavAle do kakSAdharanAmavAle do phaNanAmavAle do viTapanAmavAle do hRdayanAmavAlA eka unnAbhinAmavAlA eka pArzvasaMdhinAmavAle do aura stanAMtarameM // 43 // apAlApa nAmavAle do sthapanInAmavAlA eka urvInAmabAle cAra lohitanAmavAle cAra haiM // sandhau viMzatirAvau maNibandhI kukundarau // 44 // sImantAH kRparau gulpho kRkATyau jAnunI ptiH|| mAMsamarma gudo'nyeSA snAtrI kakSAdharau tathA // 45 // viTapau vidhurAkhye ca zRMgATAni zirAsu tu // apastambhAvapAMgau ca dhamanIsthaM na taiH smRtam // 46 // aura saMdhiyoMmeM bIsa marma haiM jaise maNibaMdha do aura kukuMdara do // 44 // sImaMta nAmavAle pAMca aura kUparanAmavAle do aura gulphanAmavAle do aura kRkATikanAmavAle do jAnunAmavAle do adhipatinAmabAlA eka hai aura anya AcAryoMke matameM guda mAMsamarma hai aura dhamanI marma nahIM aura kakSAgharanAmavAle do marma snAyumarma haiM aura zirA marma nahIM // 45 // viTapanAmavAle do marma vidhuranAmavAle do mama yebhI snAyu marma haiM aura zaMgATanAmavAle cAra marma zirAM marma haiM aura dhamanImarma nahIM aura donoM apastaMbha aura donoM apAMga ye cAroM dhamanImarma nahIM hai kiMtu snAyumarma haiM aile anya RSiyoMne kahA hai // 46 // viddhe'jastrasasRksrAvo maaNsdhaavnvttnuH|| pANDutvamindriyAjJAnaM maraNaM cAzu mAMsaje // 47 // majjAnvito'ccho vicchinatrAvo rukcAsthimarmaNi // AyAmAkSepakastambhAH snAyujebhyadhika rUjA // 48 // yAnasthAnAsanAH shktirvaiklymthvaantkH|| raktaM sazabdaphenoSNaM dhamanIsthe vicetasaH // 49 // zirAmarmavyadhe sAndramajasraM vasRksravet // tatkSayAttRbhrama zvAsamohahidhmAbhirantakaH // 50 // vastu kairivAkIrNa rUDhe ca kunnikhnyjtaa|| valaceSTAkSayaH zopaH parvazophazca sndhije||51|| mAMsajamarmameM vedha hojAve to mAMsako dhovaneke samAna aura sUkSma niraMtara rakta jhiratA hai aura zarIrakA pIlApana hojAtA hai aura iMdriyoMko viSayakA jJAna nahIM rahatA aura zIghra mRtyu hojAtI hai // 47 // viddhahuye asthimarmameM patalA aura majjAse milA huA aura pAMsamarmake vedhakI taraha nahIM aisA svAba aura pIDA hotI hai aura viddhahuye snAyuke marmameM AyAma, AkSepaka, staMbha, atyaMta pIDA For Private and Personal Use Only Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 319 ) // 48 // aura gamana karane sthita hone baiThanekI zakti nahIM rahatI aura vikalatA upajatI haiN| athavA mRtyu hojAtI hai aura dhamanIsthitamarmameM vedha hojAve to mUrcchita huye manuSyake zabdasahita aura jhAgoMvAlA aura garama rakta jhiratA hai / / 49 / / aura zirAmarmake vedha karaNarUpa niraMtara bahutasA rakta jhiratA hai pIche tisa rakta ke kSayase tRSA, bhrama, zvAsa mUrcchA, hicakI inhoMkarake mRtyu ho jAtI hai // 50 // saMdhijamarmake vedhameM zUka arthAt cAvala javaAdike tuSakarake AkIrNa huyekI taraha viddhadeza hojAtA hai aura tisa marma aMkura Ane TApana aura laMgaDApana hojAtA hai, bala aura caTAkA nAza aura aMgakA zoSa aura saMdhiyoM meM zojA upajatA hai // 51 // nAbhizaGkAdhipApAnahRcchRMgATakabastayaH // aSTau ca mAtRkAH nimnantyekAnnaviMzatiH // 52 // saptAhaH paramasteSAMkAlaH kAlasya karSaNe // trayastriMzadapastambhatalahutpArzva sandhayaH // 53 // kaTItaruNa sImantastanamUlendravastayaH // kSitrApAlApavRhatInitaMbastanarohitAH // 54 // kAlAntaraprANaharAmAsamAsArddhajIvitAH // nAbhI eka zaMkha do adhipa eka guda eka hRdaya eka hogATaka cAra vasti eka mAtRkA ATha aise unnIsa marma viddhaye tatkAla manuSyako mArate haiM // 52 // arthAt inhoMke viddhahone se marane meM sAta dinakI avadhi hai aura apastaMbha do talahRt cAra pArzvasaMdhi do // 93 // kaTikataruNa do sImaMta pAMca stanamUla do indravasti cAra kSipraM cAra apAlApa do bRhatI do nitaMba do stanarohita do aise ye taiMtIsa marma cihna hojAyeM to // 24 // kAlAntara meM prANako harate haiM arthAt eka mahInA paMdraha dinataka manuSya jIvatA hai | utkSepo sthapanI trINi vizalyapnAni tatra hi // 55 // vAyumAMsavasAmajamastuluMgAni zoSayan // zalyApAyevinirgacchavAsAtkAsAcca hantyasUn // 56 // phaNAvapAMgI vidhurau nIle manye kRkATike // aMsAMsaphalakAvartavi TaporvI kukundraaH||57|| sajAnulohitAkhyA''NikakSAdhRkkUrcakUrparAH // vaikalyamiti catvAri catvAriMzacca kurvate // 58 // haranti tAnyapi prANAkadAcidabhighAtataH // aSTau kUrcazirogulphamaNibandhA rujAkarAH // 59 // aura do utkSepa aura eka sthapanI ye tIna vizalyana marma hai tinhoMmeM // 95 // basA majjA mAthAkA sneha mAMsaAdi inhoM ko zoSita karatAhuA vAyu zalyake dUra honemeM Apa nikasatA vAyu For Private and Personal Use Only Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (320) aSTAGgahRdayezvAsa aura khAMsIse manuSyako mAradetA hai // 56 // do phaNa doapAMga do vidhura do nola do manyA do kRkATika do aMsa do aMsa phalaka do Avarta do viTapa cAra UrvI do kukuMdara // 17 // do jAnu lohita cAra aNI cAra do kakSAdhara cAra kUrca do karpara aise cauAlisa marma viddha hojAve to aMgameM vikalatAko karatehaiM // 58 // paraMtu cATase kadAcita yebhI prANoMko harate haiM aura cAra karcazira do gulpha do maNibaMdha ye ATha marma viddha hojAveM to pIDAko karate haiN| teSAM viTapakakSAdhRgULaH kUrcazirAMsi c|| dvAdazAMgulamAnAni dvayale maNibandhane // 60 // gulphau ca stanamUle ca vyaGgalau jAnukUrparau // apAnabastihRnnAbhinIlAH sImantamAtRkAH // 61 // kUrcazRGgATamanyAzca triMzadekena varjitAH // AtmapANitalonmAnAH zeSANyAgulaM vadet // 62 // paJcAzatSaT ca marmANi tilabIhisamAnyapi // iSTAni marmANyanyeSAM catuoMktAH zirAstu yAH // 63 // tarpayanti vapuH kRtsnaM tA mrmaannyaashritaasttH|| tatkSatA ksstjaatyrthprvRtterdhaatusNkssy||64|| vRddhazcalo rujastIvAH pratanoti samIrayan // tejastaduddhataM dhatte tRSNAzoSamadabhramAn // 65 // svinnasrastazlathatanuM haratyenaM tato'ntakaH // tina mamoMke gadhyameM viTapa, kakSAdhara, UrvI, kUrcazira, ye bAraha marma bAraha aMgulapramAgavAle haiM aura donoM maNibaMdha marma do aMgulapramANavAle haiM // 60 // aura donoM gulka aura donoM stanamUla ye cAroM marmabhI do aMgulaparimANavAle haiM aura donoM jAnU aura donoM kUpara ye cAra marma tIna aMgulaparimANavAle haiM aura guda, basti, hRdaya, nAbhI, nIla, sImaMta, mAtRka // 61 // kUrca, zaMgATaka, manyA ye unatIsa marma apane hAthake talueke parimANavAle haiM aura zeSa rahe mauMko Adhe aMgula parimANavAle kaho // 62 // zeSa rahe chappana marma haiM, aura anya RSiyoMke matameM tila aura bIhike samAna parimANavAlebhI bahutase marma mAne haiM aura jo cAra prakAravAlI zirA pahile kahI hai // 63 // ve marmoM meM Azrita huI sakala zarIrako tRpta karatI hai aura tina mamoMke kSatase aura raktakI atipravRttise dhAtuoMke kSaya huye pIche // 64 // baDhAhuA vAyu pittakI vRddhiko prApta karatAhuA tatri pIDAoMko phailAtA hai aura tRSA zoSa mada bhramako karatA hai // 65 // pIche pasInAkarake zithila zarIravAle tisa manuSyakI mRtyu hojAtI hai / varddhayetsandhito gAtraM marmaNAbhihate drutam // 66 // chedanA sandhidezasya sakucanti zirA hyataH // jIvitaM prANi For Private and Personal Use Only Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (321) nA tatra rakte tiSThati tiSThati // 67 // suvikSato'pyato jIvedamarmaNi na marmaNi // prANaghAtini jIvettu kazcidvaidyaguNena cet||68||asmgraabhighaataacc so'pi vaiklymshnute|| tasmAtkSAraviSAgnyAdIn yatnAnmarmasu varjayet // 69 // aura marmake vedhana honemeM saMdhipradezase zarIrako tatkAla chedita karai // 66 // tisa saMghidezake chedanese saMkucita nADiyAM hojAtI haiM, taba rakta bAhira nahIM nikasatA hai aura tisa raktameM jIvakI sthiti rahatI hai / 67 // isavAste marmase rahita sthAnameM viddha huA manuSya jIvatA hai aura prANaghAtI marmameM kSata huA manuSya marajAtA hai aura jo kadAcit vaidyake guNakarake jIvatAbhI hai // 68 // to kachuka marmake abhighAtase manuSya vikalatAko prApta hotA hai isavAste khAra, viSa, agni inhoMko manuSya yatnase varje // 69 // marmAbhighAtaH svalpo'pi prAyazo bAdhatetarAm / / rogA marmAzritAstadvatprakrAntA yatnato'pi ca // 7 // prAyatAkarake marmakA svalpa ghAtabhI manuSyako atyaMta pIDita karatA hai aura marmameM Azritahuye rogabhI zarIrako pIDita karate haiM isavAste yatnase cikitsita karane yogya haiN||| 70 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM zArIrasthAne caturtho'dhyAyaH // 4 // pnycmo'dhyaayH| athAto vikRtivijJAnIya zArIraM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara vikRtivijJAnIya zArIranAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| puSpaM phalasya dhUmo'gnavarSasya jaladodayaH // yathA bhaviSyato liGgaM riSTaM mRtyostathA dhruvam ||1||aarssttN nAsti maraNaM dRSTariSTaM ca jIvitam // ariSTe riSTavijJAnaM na ca riSTe'pyanaipuNAt // 2 // kecittu tadvidhetyAhuH sthAyyasthAyivibhedataH // doSANAmapi bAhulyAdriSTAbhAsaH samudbhavet ||3||s doSANAM zame zAmyetsthAyyavazyantu mRtyave // For Private and Personal Use Only Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (322) aSTAGgahRdayajaise utpanna honevAle phalake pahile phUla hotA hai aura honevAlI agnike pahile dhUmA hotA hai aura honevAlI varSAke pahile bAdaloMkA udaya hotA hai taise honevAlI mRtyuke pahile nizcaya ariSTakA honA cihna hai // 1 // AriSTame rAhata maranA nahIM aura ariSTase sahita jIvita nahIM hai, ArISTameM nipuNapaneke abhAvase ariSTameM ariSTakA jJAna nahIM hotA // 2 // kitaneka vaidya sthAyI aura asthAyI bhedase ArISTako do prakArakA kahate haiM aura doSoMkI bahulatAse ariSTa upajatA hai // 3 // aura doSoMkI zAMtimeM ariSTako zAnti hotI hai aura sthAyisaMjJaka ariSTa nizcaya mRtyuke artha hotA hai| rUpendriyasvaracchAyApraticchAyAkriyAdiSu // 4 // anyeSvapi ca bhAveSu prAkRteSvanimittataH // vikRtiryA samAsena riSTaM taditi lakSayet // 5 // kezaroma nirabhyaGgaM yasyA'bhyakta mivekSyate // aura rUpa, indriya, svara, chAyA praticchAyA arthAt pratibiMba, deha, mana, vANI inhoMkA vyApAra Adi // 4 // anya bhAvoMmeM tathA prAkRtabhAvoMmeM kAraNake vinA jo vikRti hojAtI hai tisako saMkSepase ariSTa kaho // 6 // jisa manuSyake abhyaMgase rahita bAla aura roma abhyakta huyekI taraha daukheM // yasyAtyarthaM cale netre stbdhaantrgtnirgte||6||jihme vistRtasaMkSipte saMkSitavinatabhruNI // udbhrAntadarzane hInadarzane nakulopame ||7||kpotaame alAtAbhe srute lulitpkssmnnii|| nAsikA'tyarthavivRtA saMvRtA piTikAcitA // 8 // ucchranA sphuTitAmlAnA yasyauSTho yaatydho'dhrH|| Urddha dvitIyaH syAtA vA pkvjmbuunibhaavubhau|| 9 // dantAHsazarkarAHzyAvAstAmrAH puSpitapaGkitAH // sahasaiva pateyurvA jihvA jihmA visarpiNI // 10 // zvetA zuSkA guruH zyAvA liptA suptA sakaNTakA // ' aura jisa manuSyake. atyaMta calAyamAna aura stabdha aura bhItarako prApta huye // 6 // aura kuTila aura vistRta aura saMkSiptapanekarake nata hai bhrukuTi jinhoMkI aise aura uddhAMtaha STivAle aura hInadRSTivAle aura nakulake netroMke samAna upamAvAle // 7 // aura kapotake samAna kAMtivAle aura alAta arthAt agnikI TImIke samAna kAMtivAle aura AMsuoMko jhirAnevAle aura vAtakarake uddhatakI taraha palakoMvAle aise netra hoveM aura atyaMta vivRta athavA atyanta saMkucita aura phunasiyoMkarake vyApta // 8 // aura Uparako zojAse saMyukta aura phaTIhuI aura mlAna nAsikA For Private and Personal Use Only Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zarIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (323) hove aura jisakA nIcekA oSTha atyanta nIceko prApta hove aura UparakA oSTha atyanta Uparako prApta hove aura pakehue jAmunake phalake samAna kAMtivAle donoM oSTha hojAveM // 9 // zarkarAoMse vyApta aura varNameM dhUmA tathA tAMbAke samAna utpanna huye puSpoMvAle aura utpanna huye kIcaDa vAle daMta kAraNake vinAhI patita hojAveM aura TeDhI tathA phailanevAlI aura sapheda // 10 // aura sUkhI aura bhArI aura dhUmravarNakI aura rasako nahIM jAnanevAlI aura kAMToMse vyApta jIbha hove / / ziraH zirodharA voDhuM pRSThaM vA bhAramAtmanaH // 11 // hanU vA piNDamAsyasthaM zaknuvanti na yasya c|| yasyAnimittamaMgAni gurUNyatilaghUni vA // 12 // viSadoSAdvinA yasya khebhyo raktaM pravartate // utsitaM mehanaM yasya vRSaNAvatiniHsRtau // 13 // ato'nyathA vA yasya syAtsarve te kaalcoditaaH|| yasyA'pUrvAH zirAlekhA vAlendrAkRtayo'pi vA // 14 // lalATe vastizIrSe vA SaNmAsAnna sa jIvati // padminIpatravattoyaM zarIre yasya dehinH||15|| plavate plavamAnasya SaNmAsaM tasya jIvitam // aura jisa manuSpakI prIvA zirako nahIM sahasake aura jisakI pITha apane bhArako nahIM sahasake // 11 // aura jisakI ToDI mukhameM sthita huye piMDako nahIM sahasake aura jisake kAraNake vinA bhArI aura atyanta halake aMga hojAveM // 12 // aura jisake viSake doSake binA chidroMse rakta nikase aura jisakA Uparako prApta huA liMga hojAve aura jisake atyanta laMbe donoM aMDakoza hojAveM // 13 // aise lakSaNoMvAle saba manuSya mRtyukarake aMgIkRta hote haiM jisa svastha manuSyake navIna athavA vAlakacaMdramAke samAna AkRtivAlI nADiyoMkI paMktiyAM // 14 // mastakameM athavA bastizirameM dakheM vaha manuSya cha: mahInoMtaka nahIM jIvatA hai aura jisa manuSyake zarIrameM kamalinI * ke patrakI taraha // 15 // snAnakaraneke vakhta pAnI jhirai arthAt jaise kamalake patrapara jala nahIM ThaharatA aise zarIrapara nahIM Thahare tisakA jIvanA chaH mahInoMtaka hai / / haritAbhAH zirA yasya romakUpAzca sNvRtaaH|| 16 // somlAbhilASI puruSApittAnmaraNamanute // yasya gomayacUrNAbhaM cUrNa mUrdhni mukhe'pi vA // 17 // sasnehaM mUrti dhUmo vA mAsAntaM tasya jIvitam // mUrdhni bhruvorvA kurvanti sImantAvarttakA navAH // 18 // mRtyuM svasthasya SaDrAtrAtrirAtrAdAturasya tu // For Private and Personal Use Only Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (324) aSTAGgahRdayejihvA zyAvA mukhaM pUti savyamakSi nimajjati // 19 // khagA vA mUrdhni lIyante yasya taM privrjyet||ysy snAtAnuliptasya pUrva zuSyatyuro bhRzam // 20 // ArdeSu sarvagAtreSu so'ddhamAsaM na jiivti|| aura jisa manuSyake haritakAMtivAlI nADiyAM hojAveM aura AcchAdita huye romakUpa hojAveM // // 16 // vaha manuSya khaTTe padArthakI abhilASA karanevAlA pittarogase mRtyuko prApta hotA hai aura jisa manuSyake govarake cUrNake samAna kAMtivAlA aura snehase saMyukta cUrNa zirapai athavA mukhau // 17 // athabA jisake zirapai dhUmAM nikasai tisa manuSyakA eka mahInA jIvanA hai; jisa manuSyake zirameM athavA bhrukuTiyoMmeM navIna maMDala hojAve to // 18 // svastha manuSyakI chaH rAtrimeM aura rogIkI tIna rAtrimeM mRtyuko karate haiM aura dhUmravarNavAlI jIbha hojAya, durgadhavAlA mukha hojAya, bAyA~ netra bhItarako praveza karai // 19 // athabA pakSI zirapai Ake vAsa karai, jisa rogIke aise lakSaNa hoveM tisakI vaidya cikitsA na karai aura snAna karake pIche caMdana AdikA anulepa kiye manuSyake pahile chAtI atyanta sUkha jAve // 20 // aura saba aMga gIle rahaiM aisA manuthya paMdraha dinameM marajAtA hai / / akasmAdyugapadgAtre vargoM prAkRtavaikRtau // 21 // tathaivopacayaglAnirIkSyasnehAdi mRtyave // yasya sphuTeyuraMgulyo nAkRSTA na sa jIvati ||22||kssvkaasaadissu tathA yasyA'pUrvo dhvanirbhavet // hrasvo dIpoMti volAsaH pUtiH surabhireva vaa||23||aaplutaanaaplute kAye yasya gandho'timAnu ssH|| malavastravaNAdau vA varSAntaM tasya jIvitam // 24 // aura kAraNake vinA jisake zarIrameM ApahIApa gaura aura zyAmavarNa hojAve to manuSyakI mRtyu jAno // 21 // jisa manuSyake zarIrameM kAraNake vinA ApahI vRddhi glAni rUkhApana, cikanApanaAdi ye ekavArameM upajai to manuSyakI mRtyu kaho aura jisa manuSyakI kheMcIhuI aMgulI spaSTa zabdako nahIM kareM vaha manuSya marajAtA hai // 22 // jisa manuSyake chIMka aura khAMsIAdimeM alaukika zabda ho vaha nahIM jIvatA hai aura jisa manuSyake atyanta hasva va atyanta laMbA aisA bhItarako jAnevAlA zvAsa ho aura jisakI gaMdhameM durgaMdha upajai vaha manuSya nahIM jIvatA hai // 23 / / aura jisake snAna kiye athavA nahIM snAna kiye zarIrameM manuSyoMko ullaMghana karanevAlA gandha upajai athavA jisake mala vastra ghAva ina AdikoMmeM pUrvokta gaMdha upajai vaha manuSya eka varSataka jI saktA hai // 24 // For Private and Personal Use Only Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / / (325) bhajante'tyaGgasaurasyAyaM yuukaamkssikaadyH|| tyajanti vA'tivairasyAtso'pi varSa na jIvati // 25 // satatoSmasu gAtreSu zaityaM yasyopalakSyate ||shiitessu bhRzamauSNyaM vA svedaH stambho'pyahetukaH // 26 // yo jAtazItapiTikaH zItAGgo vA vidahyate // uSNadveSI ca zItArtaH sa pretaadhipgocrH|| 27 // urasyUSmA bhavedyasya jaThare cAtizItatA // bhinnaM purISaM tRSNA ca yathA pretastathaiva saH // 28 // mUtraM purISaM niSTayUtaM zukra vApmu nimajjati // niSThayUtaM bahuvarNaM vA yasya mAsAtsa nazyati // 29 // aMgoMke atyaMta surasapanese jisa manuSyake jUma aura mAkhIAdi sevita kareM athavA virasapanese tyAgeM vaha manuSya ekavarSataka nahIM jIvatA // 25 // jisa manuSyake niraMtara garamahuye aMgameM zItalatA prApta hove aura atyaMta zItalahuye aMgameM uSNatA prApta hove aura hetuke vinA pasInA tathA pasInAsaMbaMdhI staMbha upajai vaha manuSya ekavarSataka nahIM jIvatA hai // 26 // zItalarUpa phunsiyoMse saMyukta aura zItala aMgoMvAlA aisA manuSya dAhako prAptahove athavA zItase pIDita hukA manuSya garama padArthase bhaya karai vaha manuSya nizcaya marajAtA hai // 27 // aura jisa manuSyakI chAtImeM garamAI ho aura peTameM zItalatA ho aura bhinnarUpa viSThA ho aura tRSA ho aisA manuSya nizcaya mare // 28 / / jisa manuSyakA mUtra viSTA, thUka, vIrya ye jalameM DUba jAve athavA bahuta varNoMvAlA thUkanA ho vaha manuSya ekamahInemeM maratA hai // 29 // ghanIbhUtamivAkAzamAkAzamiva yo ghanam // amUrttamiva mUrtaJca mUrta cA'mUrttavatsthitam // 30 // tejasvyatejastadvacca zuklaM kRSNamasacca sat // anetrarogazcandraM ca bahurUpamalA chanam ||31||jaagrdrkssaaNsi gandharvAnpretAnanyAMzca tdvidhaan|| rUpaM vyAkRti tadvacca yaH pazyati sa nazyati // 32 // saptarSINAM samIpasthAM yo na pazyatyarundhatIm // dhruvamAkAzagaGgAM vA na sa pazyati tAM samAm // 33 // jo manuSya AkAzaAdiko ghanarUpa jAne aura ghanapadArthako AkAzakI taraha mAne aura mUrtimAnako nahIM mUrtimAnkI taraha dekhai aisA manuSya nizcaya marai // 30 // jo tejavAle padArthako vinAtejavAlA dekhai aura zuklako kRSNake samAna dekhai aura satpadArthako asatpadArthakI taraha dekha aisA manuSya nizcaya maratA hai aura nahIM netrameM rogavAlA manuSya bahuta rUpavAlA kalaMkase rahita For Private and Personal Use Only Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (326) aSTAGgahRdayecaMdramAko dekhai vaha nizcaya maratA hai / / 31 // jo jAgatA huA manuSya rAkSasa, gaMdharva, preta,pizAca inhoMko aura rAkSasa pizAcase vyatirikta anekarUpavAle rUpako jo dekha vaha marajAtA hai / / 32 // jo manuSya saptarSiyoMke samIpameM sthita aruMdhatIko nahIM dekhai athavA aruMdhatI arthAt apanI jIbhako nahIM dekhai aura dhruva arthAt nAsikAke agrabhAgako nahIM dekhai athavA dhruvatAreko nahIM dekhai aura AkAzagaMgAko nahIM dekhai vaha manuSya ekavarSake bhItara mRtyuko prApta hotA hai // 33 // meghatoyaughanirghoSavINApaNavaveNujAn // zRNotyanyAMzca yaH zabdAnasato na sato'pi vA // 34 // niSpIDya karNau zRNuyAnna yo dhukadhukasvanam // tadvadgandharasasparzAnmanyate yo vipayayAt // 35 // sarvazo vA na yo yazca dIpagandhaMna jighati // vidhinA yasya doSAya svAsthyAyAvidhinA rasAH // 36 // yaH pAMsuneva kIrNAGgo yo'GgaghAtaM na vetti vA ||antrenn tapastInaM yogaM vA vidhipUrvakam // 37 // jAnAtyatIndriyaM yazca teSA maraNamAdizet // megha, pAnIkA samUha, nirghoSa, vINA, nagArA, vAMzalI ina Adise upajehuye vidyamAna zabdoMko nahIM sunai tathA nahIM upajehuye inhIMzabdoMko sunai vaha manuSya marajAtAhai // 34 // jo manuSya kAnoMko aMgulIkarake Dhakake dhuk dhuk nahIM sunatA aura jo utpannahuye gaMdha aura rasake sparzako nahIM mAnatA aura avidyamAna huye gaMdha aura rasake sparzako mAnatA hai // 35 // aura jo saba prakArase dIpakake gaMdhako nahIM sUMghatA aura jisake vidhikarake prayukta kiye rasa doSoMke artha hojAte haiM aura jisake nahIMvidhikarake prayukta kiye rasa Arogyake artha hote haiM / / 36 / / aura jo dhUlIkarake avakIrNa huye aMgoMko mAnatA hai aura jo apane aMgake ghAtako nahIM jAnatA aura jo upatapake vinA vidhipUrvaka yogako // 37 // aura iMdriyoMkarake agocararUpa svargaAdiko jAnatA hai, tina saba manuSyoMkA maraNa kaho // hIno dInaH svaro'vyakto yasya syAdddo'pi vA // 38 // sahasA yo vimuhyedvA vivakSurna sa jIvati // svarasya durbalIbhAvaM hAni vA balavarNayoH // 39 // rogavRddhimayuktyA ca dRSTvA maraNamAdizet // apasvaraM bhASamANaM prAptaM mrnnmaatmnH||40|| zrotAraM cAsya zabdasya dUrataH parivarjayet // saMsthAnena pramANena varNena prabhayA'pi vA // 41 // chAyA vivatate yasya svapne'pi preta eva sH|| For Private and Personal Use Only Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAna bhASATIkAsametam / ( 327 ) aura jisa manuSyakA hIna aura dIna aura vyaktapanese rahita aura gadgada aisA svara hojAve ||38|| aura jo kAraNa ke vinAhI kahane kI icchA karanevAlA manuSya mohako prApta hove vaha manuSya nahIM javitA, aura svarakA durbalapanA, bala aura varNakI hAnI || 39 || aura nimitta vinAhI rogakI vRddhi inhoM ko dekhake mRtyuko kahai aura jo hInasvarakarake maiM marU~gA aise Apake marane ko kahai aise rogIko // 40 // aura tisa rogIke zabdako sunanevAle anya manuSyakobhI vaidya dUrase tyAge aura saMsthAna karake aura pramANakarake aura varNakarake aura kAMtikarake // 41 // jisa manuSyakI chAyA anyabhAvako prApta hojAve vaha manuSya svapnameMbhI marA huA hai jAganekI to kyAvAta hai arthAt TeDhIchAyA sIdhI aura sIdhIkI TeDhI dIkhai to ariSTa jAnanA aura chAyAmeM varNavikAra hojAya tau ariSTa hai | AtapAdarzatoyAdau yA saMsthAnapramANataH // 42 // chAyAGgAtsambhavatyuktA praticchAyeti sA punaH // varNaprabhAzrayA yA tu sA chAyaiva zarIragA // 43 // bhavedyasya praticchAyA cchinnA bhinnAdhikAkulA || vizirA dvizirA jilhmA vikRtA yadi vA'nyathA // 44 // taM samAptAyuSaM vidyAnna cehrakSyanimittajA // praticchAyAmayI yasya na cAkSNIkSyeta kanyakA // 45 // aura bAma, sIsA,pAnI,inaAdimeM zarIrakA saMsthAna aura pramANake anurUpa ||42 || pratirvivarUpa chAyA aMgase utpanna hotI hai tisako praticchAyA kahate haiM; phira varNaprabhA hai Azraya jisakA vaha chAyA zarIrameM prApta honevAlI hai ||43|| jisa manuSyakI doprakAravAlI aura kachuka chidravAlI aura zirase rahita aura do ziroMvAlI aura kuTila aura vikRta aura anyabhAvako prApta huii|| 44 // aisI praticchAyA dakhi tisa manuSyako samAptaAyuvAlA kaho paraMtu lakSake nimittase upajI arthAt kisI kAraNase utpanna huI aisI praticchAyA nahIM hove aura AMkhoMmeM dIkhanevAlA pratibiMbarUpa mANasiyA: AkhoMmeM nahIM dekhi tisa manuSyakI Ayu samAptahI jAno // 45 // khAdInAM paJca paJcAnAM chAyA vividhalakSaNAH // nAbhasI nirmalAnIlA sasnehA saprabheva ca // 46 // vAtAdrajo'ruNA zyAvA bhasmarUkSA hataprabhA // vizuddharaktA tvAgneyI dIptAbhA darzanapriyA // 47 // zuddhavaidUryavimalA susnigdhA toyajA sukhA // sthirA sigdhA ghanA zuddhA zyAmA zvetA ca anferaft 11 8 11 For Private and Personal Use Only Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (328) aSTAGgahRdayeAkAzaAdi paMcamahAbhUtoMkI aneka prakArako paMcachAyA hotI haiM aura nirmala, kachuka nIlI, snehase saMyukta, prabhAkI taraha, AkAzase upajI chAyA hotI hai // 46 // dhUlIrUpa aruNa aura dhUmravarNavAlI aura bhasmake samAna rUkhI aura kAMtise rahita vAyuse upajI chAyA hotI hai aura zuddha huI aura raktavarNavAlI aura prakAzitakAMtibAlo aura dekhanA hai pyArA jisako aisI agnise upajI chAyA hotI hai // 47 // zurUpa vaiDUryamaNake samAna nirmala aura cikanI aura sukhako denevAlI jalase upajI chAyA hotI hai sthira aura cikanI, karaDI, zuddha, zyAmaraMgavAlI, saphedaraMgavAlI aisI pRthvIse upajI chAyA hotI hai // 48 // vAyavI rogamaraNaklezAyAnyAH sukhodayAH // prabhoktA taijasI sarvA sA tu saptavidhA smRtA // 49 // raktA pItA sitA zyAmA haritA pANDurA sitA // tAsAM yAH syurvikAsinyaH snigdhAzca vimalAzca yaaH||50|| tAH zubhA malinA * rUkSAH sNkssiptaashcaasukhodyaaH|| varNamAkrAmaticchAyAprabhAva prakAzinI // 51 // Asanne lakSyate chAyA vikRSTe bhAprakAzate // nA'cchAyo nA'prabhaH kazcidvizeSAzcihnayanti tu // 52 // nRNAM zubhAzubhotpattiM kAlecchAyAsamAzrayAH // vAyuse upajI chAyA sega, maraNa, klezake artha hotI hai aura zeSa rahI cAra chAyA sukhako detI haiM, sAta prakAravAlI agnise upajI prabhA kahI hai // 49 // rakta, pIlI, sapheda, zyAma, harita, pAMDurA, kAlI ina sAtoMmeM jo prakAza karanevAlI aura cikinI aura nirmala rahai // 50 // so prabhA zubha hai aura malIna, rUkhI, saMkSiptahuI prabhA amaMgalako detI hai chAyA varNako tiraskAra karake sthita hotI hai, aura prabhA varNako prakAzita karatI hai / / 51 // nikaTameM chAyA lakSita hotI hai aura dUradezameM prabhA prakAzita hotI hai, koIbhI puruSa chAyAse tathA prabhAse rahita nahIM hai kiMtu // 52 // samayameM chAyAkarake Azrita huye vizeSa manuSyoM ke artha zubha aura azubhautpattiko karate haiN| nikaSanniva yaH pAdau cyutAMsaH parisarpati // 53 // hIyate balataH zazvadyo'nnamaznanhitaM bahu // yo'lpAzI bahuviemUtro bahvAzI cAlpamUtraviT // 54 // yo'lpAzI vA kaphenAttoM darghi zvasiti ceSTate // dIrghamucchasya yo hrasvaM niHzvasya paritAmyati // 55 // hrasvaJca yaH prazvasiti vyAviddhaM spandate bhRzam // ziro vikSipate kRcchrAdyo'JcayitvA prapA For Private and Personal Use Only Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (329) Niko 56 // yo lalATAtstutasvedaH zlathasandhAnabandhanaH // utthApyamAnaH saMmuhyedyo balI durbalo'pi vA // 57 // uttAna eva svapiti yaH pAdau vikaroti ca // zayanAsanakuDyAdau yo'sadeva jighRkSati // 58 // ahAsyahAsI saMmuhyan yo leDhi dazanacchadau // uttaroSTaM parilihanphatkArAMzca karoti yaH // 59 // yamabhidravati cchAyA kRSNA pItA'ruNA'pi vA // bhiSagbheSajapAnAnnagurumitradviSazca ye // vazagAH sarva evaite vijJeyAH samavartinaH // 60 // aura jo pairoMko ghasITate hue samAna aura DhIlekaMdhoMvAlA manuSya pRthvImeM parisarpita hotA hai // 53 // jo manuSya pathyarUpa aura bahutase annako nityaprati khAtAhuA balase hIna hove aura jo alpabhojanako karatAhuA manuSya bahutase viSTA aura mUtrako utArai aura jo bahutase annako khAtAhuA manuSya alparUpa mUtra aura viSTAko utArai // 54 // jo alpa bhojanako karanevAlA athavA kaphase pIDita laMbe zvAsako lebai, tathA ceSTA karai aura jo laMbe zvAsako lekara pIche choTe zvAsako leve, pIche choTe zvAsako lekara duHkhita hove // 55 // jo choTe zvAsako lekara pIche viSama kara nADiyoMke dvArA atyaMta spaMdita karai aura jo hAthoMke pazcAdbhAgameM sthita huye aMgavizeSoMko tyAgakara kaSTase zirako utkSepita karai / / 56 // jo mastakase jhiratehuye pasInoMvAlA aura zithila huye saMdhiyoMke baMdhanoMvAlA aura jo balavAn athavA durbala manuSya utthApyamAnahuA mohako prApta hovai // 97 // jo sIdhAhI zayana kareM aura pairoMko vikRta karai aura jo zayana, Asana, bhIta, ina AdimeM avidyamAna vastuko gRhIta karanekI icchA karai // 58 // jo hAsyakA viSayake abhA vameM atyaMta ha~satAhuA aura mohita hotA huA manuSya oSThoMko cATatA hai aura jo uttaroSThako cATatA huA manuSya phUtkAroMko kare // 19 // jisamanuSya ke artha kAlI aura pIlI athavA lAla chAyA cAroMtarphase dauDai aura vaidya, auSadha, pAna anna guru, mitra inhoMse vaira karanevAle / ye saba manuSya dharmarAjake vazameM prApta huye kahe haiM // 60 // grIvAlalATahRdayaM yasya svidyati zItalam // uSNo'paraH pradezazca zaraNaM tasya devatA // 61 // yo'NujyotiranekAyo duzchAyo durmanAH sadA // baliM balibhRto yasya praNItaM nopabhu ate // 62 // ninimittaJca yo medhAM zobhAmupacayaM zriyam // prApnotyato vA vibhraMzaM sa prApnoti yamakSayam // 33 // guNado For Private and Personal Use Only Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (330) aSTAGgahadayeSamayI yasya svasthasya vyAdhitasya vaa||yaatynythaatvN prakRtiH SaNmAsAnna sa jIvati // 64 // bhaktiH zIlaM smRtistyAgo buddhirbalamahetukam ||ssddetaani nivartante SaDbhirmAsaimariSyataH // 65 // mattavadgativAkampamohA mAsAnmariSyataH // 66 // aura jisa manuSyakI grIvA, mastaka, hRdaya, ye zItalahuyebhI pasInAse saMyukta hovai // aura anya pradeza garama hove aise manuSyakI maranese rakSA devatAhI karatA hai // 61 // anya nahIM aura jo sUkSma tajavAlA aura vyAkulitacittavAlA aura duSTarUpachAyAvAlA aura saba kAlameM duHkhitamana vAlA manuSya hai / / aura jisakI dIhuI baliko kAkaAdi nahIM bhojana karate // 62 / / aura jo kAraNake, vinAhI suMdara zobhA, vRddhi, lakSmIko prApta hove, athavA inhoMse bhraSTa hove aisA manuSya mRtyuko prApta hotA hai // 63 // aura jisa rogIkI athavA svastha manuSyakI satvaAdi guNa aura vAtaAdi dossaaNvaalii|| prakRti viparIta bhAvako prApta hojAvai vaha manuSya chaH mahInoMtaka nahIM jIvatA hai // 64 / aura bhakti, zIlatA, smRti, tyAga, buddhi, bala ye chahoM kAraNake vinA / / nivRtta hojAvai taba jAno chaH mahInoM meM manuSya marajAtA hai // 65 // aura eka mahInemeM maranavAle manuSyake unmattamanuSyakI taraha ganana vANI, kaMpa, moha hote haiM // 66 // - nazyatyajAnanSaDahAkezaluzcanavedanAm // na yAti yasyacA hAraH knntthNknntthaamyaate||67||pressyaaH pratIpatAM yAnti pretaakRtirudiiryte|| yasya nidrA bhavennityaM naiva vA na sa jIvati68 vakramApUryate'zrUNAM svidyatazcaraNau bhRzam // cakSuzcAkulatAM yAti yamarAjyaM gmissytH||29||yaiH purA ramate bhAvairaratistairna jIvati // sahasA jAyate yasya vikAraH sarvalakSaNaH // niva. tate vA sahasA sahasA sa vinazyati // 70 // bAloMko upADanekI pIDAko jo nahIM jAne vaha chaH dinoMmeM marajAtA hai aura kaMTake rogake vinA jisake kaMTameM bhojana nahIM prApta hove vaha rogIbhI chaH dinoMmeM marajAtA hai / 67 / / jisake paradezameM bheje hue dUta pachi viparItapaneko prApta hoveM vaha mare aura jo pratake samAna AkAravAlA dakhane lagai vaha marai aura jisako nIMda nahIM Avai athavA kadAcit Avai vaha nahIM jIvatA hai // 68 // jisake AMsuoMke srotoMkA mukha ApUrita hovai vaha nahIM jIvatA hai aura jisake kAraNake vinA donoM pairoMmeM atyaMta pasInA Avai vaha manuSya marajAtA hai aura dharmarAjake lokameM jAnevAle manuSyake netra AkulatAko prApta hojAte haiM // 69 // pahale jina bhAvoMkarake manuSya ramatAho pIche tina bhAvoMmeMhI glAni hojAve to vaha manuSya nahIM jIvatA hai aura jisa manuSyake kAraNake For Private and Personal Use Only Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (331) vinAhI saba lakSaNoMse saMyukta vikAra upajai | athavA saba lakSaNoMvAlA vikAra zIghrahI zAMta ho jAve vaha manuSya marajAtA hai // 70 // jvaro nihanti balavAngambhIro dairgharAtrikaH // 71 // sa pralApabhrama zvAsakSINaM zUnaM hatAnalam // akSAmaM saktavacanaM raktAkSaM hRdi zUlinam // 72 // saMzuSkakAsaH pUrvAhne yo' parAddhe'pi vA bhavet / balamAsavihInasya zleSmakAsasamanvitaH // 73 // aura gaMbhIra tathA darghi kAlake anubandhI aura balavAle hetuoMkarake saMyukta jvara, // 71 // pralApa bhrama, zvAsa, karake kSINa zojAvAlA naSTa agnivAlA aura kSAmapanese rahita arthAt balavAlA sakta vacanavAlA aura rakta netroMvAlA aura hRdayameM zUlavAlA manuSya mRtyuko prApta hotA hai // 72 // jo pUrvAhane sUkhI khAMsIvAlA ho athavA aparAhna arthAt dupahareke pazcAt sUkhI khAMsIvAlA aura kaphakI khAMsIse saMyukta jvara ho bala tathA mAMsakarake hIna manuSyako yaha roga mArate haiM // 73 // raktapittaM bhRzaM raktaM kRSNamindradhanuHprabham // tAmrahAridraharitaM rUpaM raktaM pradarzayet // 74 // romakUpapravisRtaM kaNThAsyaMhRdaye sRjat // vAsaso raJjanaM pUti vegavaccAti bhUrica // 75 // vRddhaM pANDujvaracchardi kA sazophAtisAriNam // . kAsazvAsa jvaraccharditRSNAtIsArazophinam // 76 // antaraka aura atyanta kRSNa aura indrake dhanuSyake samAna kAMtivAlA athavA dRzyamAna raktarUpako dikhAtAhuA raktapitta manuSyako mAratA hai // 74 // | aura saba romakUpoMse upajA huA aura kaNTha, mukha, hRdaya inhoMmeM saMzliSTa huA aura vastrako nahIM raMganevAlA durgaMdha se saMyukta aura begavAlA aura atyanta jyAdA || 75 || aura baDhA huA raktapitta pAMDu, jvara, chardi, khAMsI, zojA, atisAra ina upadravoMvAle manuSyako mAratA hai aura jvara, chardi, tRSA, atisAra, zojA, ina upadravoMvAle manuSyako khAMsI aura zvAsa mArate haiM // 76 // yakSmA pArzvarujAnAharaktacchasatApinam // chardivegavatI mUtrazakRdgandhiH sacandrikA // 77 // sAsraviTpUyarukAsazvAsavatyanuSaGgiNI // tRSNAnyarogakSapitaM vahijihvaM vicetanam // 78 // madAtyayo'tizItA kSINaM tailaprabhAnanam // azAMsi pANipannAbhigudamuSkAsyazophinam // For Private and Personal Use Only Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (332) assttaangghRdye||79|| hRtpAzvAMgarujAcchardipAyupAkajvarAturam // atIsAro yakRtpiNDamAMsadhAvanamecakaiH // 80 // tulyastailaghRtakSIradadhimajavasAsavaiH // mstuluNgmssiipuuyvesvaaraambumaakssikaiH|| 81 // pazalI zUla, aphArA, raktakI chardi, kandhAkA upatApa ina upadravoMvAle manuSyako rAjayakSmA mAratI hai aura baDevegase saMyukta mUtra tathA viSTAke samAna gaMdhavAlI aura jalameM talakI biMdu sthita hosakai aisI caMdrikAse saMyukta // 77 / / aura raktasahita viSTA, rAda, zUla, khAMsI, zvAsa ina upadravoMse saMyukta aura dIrghakAlase upajIhuI chardi manuSyako mAratI hai. anyarogase karSita huA aura bAhirako nikasI jIbhavAlA aura cetase rahita manuSyako tRSAroga mAratA hai // 78 // atyanta zItakarake pIDita aura kSINa aura telakI kAMtike samAna mukhavAle rogIko madAtyayaroga mAratA hai aura hAtha, paira, nAbhI, gudA, aMDakoza, mukhapai zoAvAlA // 79 // aura hRdaya, pazalIaMga inhoMmeM zUla aura chardi aura gudAkA pAka aura jvarase pIDita rogIko bavAsIra roga mArate haiM aura yakRtkA piMDa aura mAMsakA dhovana aura naliAvarNake tulya / / 80 // aura tela,ghRta,dUdha, dahI, majA, vasA, Asava, mAthAkA sneha, zyAhI, rAda, vesavArakA pAnI, zahada inhoMke tulya atIsAra manuSyako mAratA hai // 81 // atiraktAsitasnigdhapUtyacchaghanavedanaH // kava'raH prasravan dhAtUniSpurISo'thavA'tiviT // 82 // tantumAn makSikAkrAnto rAjImAMzcandrakairyutaH // zIrNapAyuvaliM muktanAlaM parvAsthizUlinam // 83 // strastapAyuM balakSINamannamevopa vezayet // satRTzvAsajvaracchardidAhAnAhapravAhikaH // 84 // azmarI zanavRSaNaM baddhamatraM rujArditam // mehastRDdAhapiTikAmAMsakothAtisAriNam // 85 // piTikAmarmahatpRSTastanAMsagudamUrddhagAH // parvapAdakarasthA vA madotsAhaM pramehiNam // 86 // sarvazca maaNssngkocdaahtRssnnaamdjvraiH|| visarpamarmasaMrodhahimAzvAsabhramalamaiH // 87 // atyanta rakta, atyantakRSNa,atyanta cikanA, atyanta durgadhavAlA,atyantapatalA, anyanta karaDA, atyanta pIDAvAlA aura anekavarNavAlA aura dhAtuoMko jhirAtAhuA aura viSTAse rahita athavA atyanta viSTAvAlA aisA atIsAra manuSyako mAratA hai|| 82||aur tAMtAbAlA aura mAkhiyoMse AkrAMta aura paMktiyoMvAlA aura caMdrakoMse yukta aisA atisAra vidArita huI gudAkI baliyoMvAla aura chuTe huye baMdhanavAle aura saMdhiyoMkI haDDImeM shuulvaale||8||aur zithilagudAvAle balakarake kSINa aura For Private and Personal Use Only Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / kacce annako nikAsatAhuA vahI pUrvokta atisAra, tRSA, zvAsa, jvara, chardi, dAha, aphArA, pravAhikA, ina upadravoMse saMyukta hoke rogIko mAratA hai / / 84 // sUjepotoMvAlA aura mUtrakI baMdhatAse, saMyukta aura zUlase pIDita rogIko patharIroga nAratA hai aura tRSA, dAha, phunasI, mAMsa kotha,atisAra ina upadravoMse yukta manuSyako prameharoga mAratA hai / / 85 // marma, hRdaya, pRSThabhAga, cUMcI, gudA, zira, inhoMmeM prApta huI aura saMdhi, paira, hAtha inhoMmeM prApta huI phunasiyAM maMdautsAhavAle prameharogIko mArate haiM // 86 // aura mAMsakA saMkoca dAha, tRSA, mada, jvara, visarparoga marmakA rukanA, hicakI, zvAsa, bhrama, glAni, inhoMkarake yukta manuSyako phunasiyAM mAratI haiM // 87 // gulmaH pRthuparINAho ghanaH kUrma ivonnataH // zirAnaddho jvrcchrdihidhmaadhmaanrujaanvitH|| 88 // kaaspiinshRllaasshvaasaatiisaarshophvaan||vinnmuutrsNgrhshvaasshophhidhmaajvrbhrmaiH // 89 // mUrchAcchatisAraizca jaTharaM hanti durbalam // zUnAkSaM kuTilopasthamupaklinnatanutvacam // 90 // virecanahatAnAhamAnAhyantaM punaH punH|| pANDurogaH zvayathumAn pItAkSinakhadarzanam // 91 // tandrAdAharucicchardimUrchAdhmAnAtisAravAn // anekopadravayutaH pAdAbhyAM prasRto naram // 92||naarii zopho mukhAddhanti kukSiguhyAdubhAvapi // rAjIcitaHsravaMzchardijvara zvAsAtisAriNam // 93 // pRthurUpa muTAIvAlA aura karaDA aura kachuAkI taraha UMcA aura nADiyAMkarake baMdhAhuA aura jvara, chardi, hicakI, aphArA, zUlase saMyukta // 88 // aura khAMsI, pInasa, thukathukI, ati, sAra, zojAse saMyukta gulma manuSyako mAratA hai aura viSThA tathA mUtrakI baMdhatA aura zvAsa, zojA, hicakI, jvara. bhrama // 89 // mUrchA, chardi, atisAra ina upadravoMse yukta huA peTaroga durbala sUjehuye netroMvAlA aura kuTilarUpaliMga aura aMDakozaAdivAlA aura kinnarUpa zarIra aura tvacAvAlA // 90 // aura virecanakarake naSTahuye aphArAvAlA aura vAraMvAra aphArAke yogya manuSyako mAradetA hai aura zojAse saMyukta pAMDuroga aura netra, nakha, pIle dekhanese saMyukta huye manuSyako mAratA hai // 91 // taMdrA, dAha aruci, chardi, mUrchA, aphArA, atisAravAlA aura aneka upadravoMse saMyukta aura pairoMse phailAhuvA zojA puruSako mAratA hai // 92 // aisAhI zojA jo mukhase phailAhuvA ho to nArIko mAratA hai aura kukSi tathA gudAse phailAhuA zojA nArI tathA puruSa donoMko mAratA hai paraMtu paMktiyoMse vyApta aura doSoMke anusAra jhiratAhuA zojA chardi, jvara zvAsa, atisAra inarogoMvAle manuSyako mAratA hai // 93 // For Private and Personal Use Only Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (334) aSTAGgahRdayejvarAMtisArau zophAnte zvayathurvAtayoH kSaye // durbalasya vizeSeNa jAyante'ntAya dehinH||94||shvythurysypaadsthH paritraste ca piNDike ||siidtH sakthinI caiva taM bhiSakparivarjayet // 95 // AnanaM hastapAdaM ca vizeSAdyasya shussytH|| zUyate vA vinA dehAtsamAsAdyAti paJcatAm // 96 // visarpaH kaasvaivrnnyjvrmuurchaanggbhnggvaan||bhrmaasyshosshRllaasdehsaadaatisaarvaan // 97 // kuSThaM vizIryamANAjhaM raktanetraM hatasvaram // mandAgniM jantubhirjuSTaM hanti tRssnnaatisaarinnm||28|| vAyuH suptatvacaM bhagnaM kphshophrujaaturm|| vAtAsramohamUrchAyamadasvapnajvarAnvitam // 99 ||shirogrhaarucishvaassngkocsphottkothvt||shiraarogaarucishvaasmohviddbhedtRbhrmaiH||10|| zojAke aMtameM jvara aura atisAra upajai athavA jvara aura atisArake aMtameM zojA upajai, so vizeSatAkarake durbala manuSyakI nizcayakarake mRtyu hotI hai // 94 // jisa manuSyake pairoMmeM sthita zojA hove taba donoM pairoMkI piMDI zithila hojAveM aura donoM pairoMkI sakthi uTai nahIM aise rogImanuSyako vaidya tyAga devai // 95 // jisa manupyake vizeSatAse mukha, hAtha, paira ye rUbai athavA zarIrako varjike mukha, hAtha, paira inhoMmeM zojA upajai vaha manuSya eka mahInemeM maratA hai // 9 // khAMsI, vargakA vadalajAnA, jvara, mUrchA, aMgabhaMga, bhrama, mukhazoSa, thukathukI, dehakI zithilatA, atisAra ina upadravoMse saMyukta visarparoga manuSyako mAratA hai // 97 // vikharatehuye aMgoMvAlA aura lAla netroMvAlA aura hatahuye svaravAlA aura maMdaagnivAlA aura kIDoMse saMyukta aura tRSA tathA atisAravAle manuSyako kuSTharoga mAratA hai||98 // sotIhuI khAlavAlA, TUTehuye aMgavAlA kapha zojA, zUla inhoMse pIDita aura vAtarakta, moha, mUI , mada, nIMda, jvara inhoMse saMyukta // 99 // zirograha, aruci, zvAsa, saMkoca, sphoTa, kotha, ziraroga, aruci, zvAsa, moha, viDbheda, tRSA, nama inhoMse saMyukta manuSyako vAyu mAratA hai // 10 // nanti sarvAmayAH kSINasvaradhAtubalAnalam // svara, dhAtu, bala, agni inhoMkarake kSINamanuSyako sava roga mArate haiM / vAtavyAdhirapasmArI kuSThI raktayudarI kSayI // 101 // galmI mehI ca tAnkSINAnvikAre'lpe'pi varjayet // For Private and Personal Use Only Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASAkiAsametam / (335) aura vAtavyAdhivAlA aura magIrogavAlA aura kuSThavAlA aura raktapittavAlA aura kSayavAlA // 101 // aura gulmavAlA aura pramehavAlA aura ina kSINapuruSoMko alpa vikArabhI upajai to / vaidya varji deva // balamAMsakSayastIvo rogvRddhirrockH|| 102 // yasyAturasya lakSyante trIpakSAnna sa jiivti|vaataa'sstthiilaatisNvRddhaa tiSThantI dAruNA hRdi // 103 // tRSNayA tu parItasya sayo muSNAti jIvitam // aura vala tathA mAMsakA atyaMta kSaya aura rogakI vRddhi aura arucI // 102 // ye saba jisa rogIke upajai vaha DeDhamahInAtaka nahIM jIvatA hai aura atyaMta baDhIhuI aura hRdayameM dAruNarUpa bAtasa upanI aSTAlA // 103 // tRSAkarake yukta manuSyake jIvako tatkAla haratI hai / zaithilyaM piNDike vAyunItvA nAsAM ca jihmatAm // 104 // kSINasyAyamya manye vA sadyo muSNAti jIvitam // vAyu pIDiyoko zithilabhAvako prAptakara aura nAsikAko kuTilabhAvako prAptakara // 104 // kSaNi manuSyake donoM kaMdhoMko vistArita kara tatkAla jIvako haratIhai / / nAbhIgudAntaraM gatvA vaMkSaNau vA samAzrayan // 105 // gRhItvA pAyuhRdaye kSINadehasya vA balI // malAn bastiziro nAbhiM . vivaddhaya janayanujam // 106 // kurvanvaMkSaNayoH zUlaM tRSNA bhinnapurISatAm // zvAsaM vA janayanvAyugRhItvA gudavaMkSaNam . // 107 // vitatya pazukAgrANi gRhItvorazca maarutH|| stimitasyAtatAkSasya sadyo muSNAti jIvitam // 108 // athavA nAbhI aura gudAke madhyameM prApta ho aura aMDasAMdhayoMmeM Azrita huA vAyu jIvanako haratA hai // 105 // athavA balavAlA vAyu gudA aura hRdayako gRhIta kara kSANa dehavAle manuSyake prANoMko tatkAla haratA hai athavA vAyu maloMko aura bastisthAnakA zira aura nAbhI inhoMko roki aura zUlako karatAhuA tatkAla prANoMko haratA hai // 106 // aura aMDakI saMdhiyoMmeM zUlako karatA huA aura tapA aura viSThAkI bhinnatA va zvAsa inhoMko upajAtAhuA gudA aura aMDasaMdhiko gRhIta. karatAhuA vAyu tatkAla prANoMko haratA hai // 107 // pazaliyoMkI haDDiyoMke agrabhAgako vistAritakara aura chAtIko grahaNa karanevAlA vAyu golepanako prApta huye aura vistatanetroMvAle manuSyake prANako tatkAla haratA hai // 108 // For Private and Personal Use Only Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (336) aSTAGgahRdaye sahasA jvarasantApastRSNA mUrchA blkssyH|| vizleSaNaM ca sandhInAM mumUrSorupajAyate // 109 // zIghrahI jvara, saMtApa, tRSA, mUcha balakA kSaya aura saMdhiyoMkA milApa ye lakSaNa maranevAle manudhyake upajate haiM / / / / 109 // gosarge vadanAdyasya svedaH pracyavaMte bhRzam // lepajvaropataptasya durlabhaM tasya jIvitam // 110 // kaphajvarakarake upatapta huye jisarogaki mukhase prabhAtameM atyaMta pasInA jhirai tisakA jIvanA durlabha hai // 110 // pravAlagulikAbhAsA yasya gAtre msuurikaaH|| utpadyAzu vinazyanti na cirAtsa vinazyati // 111 // masUravidalaprakhyAstathA vidrumsnnibhaaH|| antarvakrAH kiNAbhAzca visphoTA dehanAzanAH // 112 // jisake zarIrameM masUrake samAna athavA mUMgake samAna kAMtivAlI phunasiyA upajakara zIghrahI naSTa hojAve, vaha manuSya zIbahI marajAtA hai // 111 masUrakA dalake samAna AkAravAle aura mUMgAke samAna kAMtivAle aura bhItarako mukhavAle aura nevatIke (ghaiTA ) samAna kAMtivAle visphoTa dehako nAzate haiM // 112 // kAmalA'kSNormukhaM pUrNa zaGkhayormuktamAMsatA // santrAsazcoSNatA'Gge ca yasya taM parivarjayet // 113 // jisake netroMmeM kAmalA roga ho aura pUrNarUpa mukha hove aura jisakI kanapaTiyoMmeM mAMsakI zithilatA va udvega hove aura aMgameM uSNatA hove tisako cikitsAko vaidya vArja devai // 11 // akasmAdanudhAvacca vighRSTaM tvaksamAzrayam // (caMdanozIramadirAkuNapadhvAMkSagaMdhayaH // zauvAlakukuTazikhAkuMdazAlimayaprabhA // aMtardAhA nirUSmANaH prANanAzakarA vraNAH ||1||kssepkH sArdhazlokoyaM // ) yo vAtajo na zUlAya syAnna dAhAya pittjH|| 114 // kaphajo na ca pUyAya marmajazca ruje na yH|| acUrNazcUrNakIrNAbho yatrA'kasmAca dRshyte||115|| rUpaM zaktidhvajAdInAM sarvAMstAnvarjayedvaNAn // For Private and Personal Use Only Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zAraristhAnaM bhaassaattiikaasmetm| (337) kAraNake vinAhI jisake tvacAmeM Azrita huA vivRSTa hove aura dauDatAhuA lakSita hove tisa rogIko vaidya varje // ( aura caMdana, khasa, madirA, muradA, dhvakSipakSI, inhoMke samAna gaMdhoMvAle aura zivAla, murgAkI coMTI, kuMda, zAlicAvala inhoMke samAna kAMtivAle aura bhItarako dAhavAle aura garmAIse rahita vraNa arthAt ghAva prANoMkA nAza karate haiM yaha // 1 // zloka kSepaka hai|) aura jo vAtase upajA vraNa zUlako nahIM upajAve aura pittase upajA vraNa dAhako nahIM upajAve // 114 // aura kaphase upajA vraNa rAdako nahIM upajAve aura marmase upajA vraNa pIDAko nahIM upajAve aura cUnAkarake vyApta huekI taraha dIkhe aura jisa vraNa // 115 // zakti, dhvajA Adike cihna dakheiM aise saba vraNoMko vaidya tyAga deve // viNmUtramArutavahaM kRmilaM ca bhagandaram // 116 // ghaTTayajAnunA jAnu pAdAbudyamya pAtayan // yo'pAsyati muhu vakramArutaM na sa jIvati // 117 // dantaimchidannakhAgrANi taizca kezAMstRNAni ca // bhUmi kASThena vilikhalloSThaM loSThena tADayan // 118 // hRSTaromA sAndramUtraH zuSkakAsI . jvarI ca yaH // muhurhasanmuhuH zveDaJchayyAM pAdena hanti yH|| 119 // muhuzchidrANi bimRzannAturo na sa jIvati // aura viSThA, mUtra, adhovAyuko bahAnebAlA aura kIDoMse saMyukta bhagaMdarako vaidya tyAgai // 11 // jo rogI goDe karake goDeko ghaTita karatAhuA aura pairoMko Uparako phaiMka pIche nIceko prApta karatAhuA aura kAraNake vinA vAraMvAra mukhavAtako anya jagaha prApta kareM aisA rogI jIvatA nahIM // 117 // dAMtoMkarake nakhoMke agrabhAgako chedita karai tathA daMtoMkarake bAla aura tRNoMko chedita kare aura pRthvIko kASTakarake lekhita karai aura loheko lohakarake tADita karai // 118 // aura khaDehuye romoMvAlA ho aura ghanarUpa mUtrabAlA ho aura sUkhI khAMsI tathA jvarase saMyukta aura vAraMvAra ha~satAhuA tathA vAraMvAra zabdako karatAhuA pairakarake zayyAko tADita karai / / 119 // aura vAraMvAra nAsikAAdi chidroMkA sparza kare aisA rogI nahIM jIvatA hai| mRtyave sahasArtasya tilakavyaGgaviplavaH // 120 // mukhe dante nakhe puSpaM jaThare vividhAH shiraaH|| UrdhvazvAsaM gatoSmANaM zUlopahatavaMkSaNam // 121 // zarma vA'nadhigacchantaM baddhimAnparivarjayet // vikArA yasya vardhante prakRtiH pAra hIyate // 122 // sahasA sahasA tasya mRtyuharati jIvitam // For Private and Personal Use Only Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (338) maSTAGgahadayeaura rogIke kAraNake vinA mukhapai tila, vyaMga, jhAMI AdiakasmAt zIghrahI naSTahojAve yaha lakSaNa mRtyuke artha kahA hai // 120 // mukhapai dantoMpai aura nakhoMpai puSpakA upajanA rogIkI mRtyuke artha hai aura rogIke peTapai nAnAprakArakarakI upajohuI zirA mRtyuke artha kahI hai aura UrcazvAsavAlA aura garmAIse rahita aura zUlakarake apahata aMDoMkI saMdhivAle rogIko // 121 // aura sukhako nahIM prApta honevAle rogIko buddhimAn vaidya tyAgai aura jisarogIke vikAroMkI vRddhi hovai aura svabhAvakI hAni hove // 122 // aise manuSyako zIghrahI mRtyu hojAtI hai // yamuddizyAturaM vaidyaH sampAdayitumauSadham // 123 // yatamAno na zaknoti durlabhaM tasya jIvitam // vijJAtaM vahuzaH siddhaM vidhivaccAvatAritam // 124 // na sidhyatyauSadhaM yasya nAsti tasya cikitsitam // bhavedyasyauSadhe'nne vA kalpyamAne viparyayaH // 125 // akasmAdvarNagandhAdeH svastho'pi na sa jIvati // nivAte sendhanaM yasya jyotizcApyupazAmyati // 126 // Aturasya gRhe yasya bhidyante vA patanti vA // atimAtramamatrANi darlabhaM tasya jIvitam // 127 // aura jisarogIkA uddezakara yatnavAlA vaidya auSadha deneko // 123 // nahIM samartha hove tisarogIkA jIvanA durlabha hai aura jisarogIke bahutaprakAra jAnAhuA aura bahutaprakAra siddha kiyA aura vidhipUrvaka upacArita kiyA, // 124 // auSadha siddhiko prApta nahIM hove tisa rogIkI cikitsA nahIM hai aura jisake auSadhameM athavA kalpita kiye annameM // 125 // kAraNake vinA ApahI varNa aura gaMdhaAdikA viparItapanA hojAve tava svastha manuSyabhI nahIM jIvatA hai aura jisa rogIke vAyuse rahita sthAnameM IMdhanase saMyukta huA agni zAMta hojAve tisakA jIvanA durlabha hai // 12 // jisa rogIke sthAnameM atyanta bartana phUTai athavA patita hoveM tisakA jIvanA durlabha hai // 127 // yaM naraM sahasA rogo durbalaM pAramuJcati // saMzayaM prAptamAtre. yo jIvitaM tasya manyate // 128 // kathayannaiva pRSTo'pi duHzravaM maraNaM bhiSak // gatAsobandhumitrANAM na cecchettaM cikitsitum // 129 // jisa durbala manuSyako zIvahI roga choDi deve, tisake saMzayako prApta huye jIvanako AtreyaRSi mAnate haiM // 128 // aura buddhimAn vaidya maranevAle rogIke bhAIbaMdhuoMke prati zravaNakaranemeM For Private and Personal Use Only Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (339) duSTarUpa maraneko pUMchanesebhI nahIM kaha paraMtu maraneke yogya rogIko cikitsita karanekI vaidya icchA nahIM karai / / 129 // yamadUtapizAcAdyairyatparAsurupAsyate // nadbhirauSadhavIryANi tasmAttaM parivarjayet // 130 // rasAyana Adi auSadhoMke vIryoko nAzanevAle dharmarAjake dUta, pizAca Adikarake gataprANoMvAlA rogI upAsita kiyAjAtAhai isavAste aise rogIko vaidya tyAgai // 130 // AyurvedaphalaM kRtsnaM yadAyuzaiM pratiSThitam // riSTajJAnAdRtastasmAtsarvadaiva bhavedbhiSak // 131 // maraNaM prANinAM dRSTamAyuH punnyobhykssyaat| tayorapyakSayAdRSTaM viSamAparihAriNAm // 132 // jisakAraNase Ayurvedake jAnanevAle vaidyameM AyurvedakA saMpUrNa phala pratiSThita hai tisavAste Ara'STake jJAnase Ahata vaidyako honA cAhiye / / 131 // Ayu aura puNya ina donoMke kSayase manuSyoMkA maraNa hotA hai bhogake sampUrNa sAdhana vidyamAna honeparabhI Ayuke kSayase maraNa hotA hai jo AhArAdike na milanese maraNa hai vaha puNyake kSayase hotA hai aura viSama arthAt hAthI, ghoDA, siMha sarpa, Adise nahIM vacanavAle manuSyake Ayu aura puNyakA nAza honesebhI maraNa munijanoMne dekhAhai || 132 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM zArIrasthAne paMcamodhyAyaH // 5 // ssssttho'dhyaayH| athAto dUtAdivijJAnIyaM zArIraM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara dUtAdivijJAnIyazArIranAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge arthAt dUtake lakSaNa dekhakarahI rogIke zubhAzubhakA vicAra kaheMge Adi kahanekA bhAva yaha hai ki, dUtake sAtha rogIke ghara jAnemeM jo nimitta mArgameM hoM unase zubhAzubha jAnanA || pAkhaNDA zramavarNAnAM savarNAH karmasiddhaye // ta eva viparItAH syurdUtAH karmavipattaye // 1 // unahattaraprakArake pAkhaMDa aura cAraprakArake Azrama aura cAraprakArake brAhmaNaAdi varNa ina saboMke tulya jAtivAle dUta arthAt vaidyako bulAnevAle manuSya karmakI siddhike artha kahe haiM arthAt pAkhaMDIkA pAkhaMDI aura brahmacArIkA brahmacArI aura brAhmaNakA brAhmaNa aise anyabhI dUta zreSTha jAnane aura inhoMse viparIta dUta cikitsAkI niSphalatAke artha kahe haiM // 1 // For Private and Personal Use Only Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (340) aSTAGgahRdaye- . dInaM bhItaM drutaM trastaM rUkSAmaGgalavAdinam // zastriNaM daNDinaM SaNDhaM muNDazmazuM jaTAdharam // 2 // amaGgalAhvayaM krUrakarmANaM malinaM striym||anekvyaadhitN vyaGgaM rktmaalyaanulepnm||3|| tailapaGkAGkitaM jIrNavivarNATTaikavAsasam // kharoSTramAhiSArUDhaM kASThaM loSTAdimardinam // 4 // nAnugacchedbhiSagdUtamAhvayantaM ca duurtH|| dona arthAt daridravAlA aura bhIta arthAt DaranevAlA aura dUta arthAt zIghratA karanevAlA aura udvegako prAptahuA aura kaThora bolanevAlA aura amaMgala arthAt rogI maregA aise vacanako bolanevAlA aura zastrako dhAraNa karanevAlA aura daMDako dhAraNa karanevAlA aura hIjaDA aura muMDI huI DADhIvAlA aura jaTAko dhAraNa karanevAlA // 2 // aura amaMgalarUpanAmavAlA aura honaaMga. vAlA aura krUrakarma karanevAlA aura malIna aura strI aura aneka prakArakI vyAdhise saMyukta aura lAlamAlA, lAlacaMdanaAdiko dhAraNa karanevAlA // 3 // tela aura kIcaDase lepitahuA aura purAnA varNase rahita, gIlA, ginatImeM eka vastravAlA aura gadhA UMTa bhaiMsepai caDhAhuA aura kASTha lohAAdiko mardana karanevAlA // 4 // dUrase bulAnevAle dUtake saMga vaidya gamana na karai / / azastacintAvacane nagne chindati bhindti||5||jubaane pAvakaM piNDAnpitRbhyo nirvptypi||supte muktakacebhyakte rudatyaprayate tathA // 6 // vaiye dUtA manuSyANAmAgacchanti mumUrSatAm // vikArasAmAnyaguNe deze kAle'tha vA bhiSak // 7 // dRtamabhyA gataM dRSTvA nAturaM tamupAcaret // burI ciMtA aura bure vacanako kahatAhuA, naMgA aura chedana tathA bhedana karatAhuA // 5 // agnimeM havana karatAhuA,pitaroMke artha piMDako detAhuA zayana karatAhuA UMghatAhuvA aura bAloMko kholehuye aura telaAdikI mAliza kiyehuye aura rudana karatAhuA aura sAvadhAnapanese rahita // 6 // aise vaidyake pAsa maranevAle manuSyoMke dUta Ake prApta hotehaiM, aura vikArake samAna guNavAle dezameM athavA kAlameM vaidya // 7 // sanmukha Avatehuye dUtako dekha rogIko cikitsA nahIM kare / / spRzantau nAbhinAsAsyakezaromanakhadvijAn // 8 // guhyapRSTha stanagrIvAjaTharAnAmikAMgulIH // kArpAsabusasImAsthikapAla muzalopalam // 9 // mArjanIzUrpalAntabhasmAGgAradazAtuSAn / / rajjUpAnantulApAzamanyadvAbhagnavicyutam // 10 // tatpUrvadarzane dUtA vyAharanti mariSyatAm // For Private and Personal Use Only Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASoTAkAsametam / ( 341 ) aura nAbhI, nAsikA, mukha, bAla, roma, nakha, dAMtake sparza karanevAle // 8 // aura gudA, pRSThabhAga, cUMcI, grIvA, peTa, anAmikA, aMgulI, kapAsa, busa, phalarahita dhAnya, sIsA, haDDI, khoparI, mUsala, patthara // 9 // buhArI, chAja, kapaDeke antakA Tukar3A, bhasma, koilA, vastrakI battI, tuSa, rassI, jUtIjoDA, takharDI, athavA tolanekA pAtra, phAMsI TUTA huA aura jhirAhuA // 10 // ina saboM ko sparza karanevAle, inako pahile dIkhatehI rogI ke maraneko kahate huye jAnanA cAhiye arthAt inake dekhanese jAne ki rogI acchA na hogA / tathArddharAtre madhyAhne sandhyayoH pUrvavAsare // 11 // SaSThIcatu navamIrAhuketadayAdiSu // bharaNIkRttikA'zleSApUrvA''drIpaivyanairRte // 12 // yasmiMzca dUte bruvati vAkyamAturasaMzrayam // pazyennimittamazubhaM taM ca nAnuvrajedbhiSak // 13 // aura ardharAtri tathA dupahara meM tathA donoM saMdhyAoM meM aura pahile dinameM // 11 // aura chaTha, cautha, naurmA, rAhu-ketukA udaya astaAdimeM aura bharaNI, kRttikA, AzleSA, tInoM pUrvA, ArdA, maghA, gula ina nakSatroM meM prAptahuye dUta azubha kahe haiM // 12 // rogI meM pratibaMdha vAkyako kahate huye jisa dUtameM azubha nimittako vaidya dekhe to tisa dUtake saMga gamana nahIM karai || 13 | tadyathA vikalaH pretaH pretAlaGkAra eva vA // chinnaM dagdhaM vinaSTaM vA tadvAdIni vacAMsi vA // 14 // raso vA kaTukastItro gandho vA kauNapo mahAn // sparzo vA vipulaH krUro yadvAnyadapi tAdR zam // 15 // tatsarvamabhito vAkyaM vAkyakAle'tha vA punaH // hRtamabhyAgataM dRSTvA nAturaM tamupAcaret // 16 // so dikhAte haiM aMgoMse hIna arthAt kANA, aMdhA Adi zabdoM kA kahanA aura maragayA aura marAhuAke gahane vastraAdi chinna arthAt TUTe * rajjuAdi dagdha aura vinaSTako kahanevAle bacana // 14 // atyanta kaDuA rasa aura atyanta baDA durgaMdha athavA vipula aura krUra sparza athavA tAdRza arthAt taisehI anyamI // 15 // bolane ke kAlameM cAroM tarphase vacana nikAsai taba sanmukha prApta huye dUtako dekha vaidya rogIkI cikitsA kareM nahIM // 16 // hAhARnditamutkuSTaM ruditaM skhalanaM kSutam // vastrAtapatrapAda - vyasanaM vyasanekSaNam // 17 // caityadhvajAnAM pAtrANAM parNAnAM ca nimajanam // hatAniSTapravAdAzca dUSaNaM bhasmapAMsubhiH // 18 // pathazchedo'hi mArjAragodhAsaraThavAnaraiH // dItAM For Private and Personal Use Only Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (342) aSTAGgahradayepratidizaM vAcaM krUrANA mRgapakSiNAm // 19 // kRSNadhAnyaguDodazvillavaNAsavacarmaNAm ||srsspaannaaNvsaatailtRnnpngkendhnsy ca // 20 // klIbakrUrazvapAkAnAM jAlavAgurayorapi // charditasya purISasya pUtidurdarzanasya ca // 21 // niHsArasya vyavAyasya kArpAsAderarerapi // zayanAsanayAnAnAmuttAnAnAM tu da. rshnm||22|| nyubjAnAmitareSAM ca pAtrAdInAmazobhanam // __ aura hAhAkArakara rodana, atyanta UMcese pukAranA, giranA, vaidyakA athavA anyakA paDanA, chIMka, vastra, chatra, jUtIjoDA, inhoMkA nAza aura ApatakA darzana // 17 // caitya arthAta devatA dhiSThitavRkSa, dhvajA, vartanakA DUbanA athavA paDanA aura hata aura amaMgalarUpa vacana aura bhasma tathA dhUlI karake vaidyakA dUSita hojAnA // 18 // aura bilAva, godhA, kiraliyA, vAnara, inhoM karake mArgakA cheda aura krUrarUpa maga arthAt gaiMDAzRgAlAdi aura pakSI arthAt sikarAAdiyoMkI prakAzita huI vANI, dapti arthAt jisadizAmeM sUrya hove tisadizAmeM bolanAM // 19 // kRSNa anna, guDa, takra, namaka, Asava, garama, sarasoM, vasA, tela, tRNa, kIcaDa, IMdhana // 20 // hIjaDA, krUra, cAMDAla, jAla, vAgurA arthAt mRgabandhanI, chardita kiyA maila, viSTA, durgadha, karAla AkRti / / 21 // sArase rahita vastu, maithuna, kapAsaAdi, zatrukA aura Uparako mukhavAle zayyA AsanaasavArIkA darzana // 22 // aura nIceke mukhavAle dhaDA sikorAAdipAtroM kA darzana ye saba rogIke gharameM praveza karaneke vakhta athavA mArgameM gamana karaneke vakhta vaidyako azubha kahe hai| yusaMjJA pakSiNo vAmAH strIsaMjJA dakSiNAH zubhAH // 23 // pradakSiNaM khagamRgA yAnto naivaM zvajambukAH // ayugmAzca mRgAH zastAH zastAH nityaM ca darzane // 24 // cASabhAsabharadvAjanakulacchAgabarhiNaH // azubhaM sarvatholUkabiDAlasaraTekSaNam // 25 // prazastAH kIrtane kolgodhaahishshjaahkaaH||n darzane na virute vAnarAvato'nyathA // 26 // puruSanAmavAle pakSI vaidyake vAyeM hoveM to zubha kahe haiM, strIsaMjJAvAle pakSI vaidyake dAhine zubha kahehaiM / / 23 // pakSI aura mRga vAyase dAhineko gamana kareM to vaidyako zubha haiM kutte aura gIdaDa dAhinese baoNyako gamana karai to vaidyako zubha haiM ayugma arthAt eka saMjJAke viSamasaMjJAkI ginatIvAle mRga zreSTha hai aura nityaprati vaidyako dekhanemeM // 24 // papaiyyA, bhAsapakSI, bharadvAjapakSI kAka, nola, bakarA,mora ye saba vaidAko bAyebhI aura dAhinebhI zreSTha haiM aura ullU bilAvakiraliyA,kirakilAsa inhoMkA For Private and Personal Use Only Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (343) dekhanA, sabaprakArase vaidyako azubha hai // 25 // zUkara, godhA, sarpa, mUsA, jAhA ye saba bolanemeM ' zreSTha haiM vAnara aura rIcha ye donoM na dekhanemeM aura na bolanemeM zreSTha haiM // 26 // dhanuraindraM ca lAlATamazubhaM zubhamanyataH // agnipUrNAni pAtrANi bhinnAni vizikhAni ca // 27||ddhyksstaani nirgacchanvakSyamANaM ca maGgalam // vaidyo mariSyatAM vezma pravizanneva pazyati // 28 // dUtAdyasAdhu dRSTvaivaM tyajedAtamato'nyathA // karuNAzuddhasantAno yatnataH samupAcaret // 29 // mastakake sanmukha iMdrakA dhanuSa azubha hai aura tirachA tathA pRSThabhAgameM sthitahuA iMdrakA dhanuSa zubha hai aura agnikarake pUrita aura phUTehuye aura bhItarase zUnya pAtra azubha hai // 27 // vakSyamANa rUpa dahI akSataAdi maMgalapadArthoMko vaidya maraneke yogya manuSyoM ke sthAnameM praveza karatAhuA inhai nikasatAhuA dekhe to // 28 // aise azubharUpa dUtaAdiko dekhake vaidya rogIkI cikitsA nahIM kare aura isase viparIta arthAt zubhadUta Adiko dekhakara dayAkarake nirmala cittavAlA vaidya yatnase rogIkI cikitsA kare // 29 // dadhyakSatekSuniSpAvapriyaMgumadhusarpiSAm // yAvakAJjanabhRGgAragha. NTAdIpasaroruhAm // 30 // dUrvArdramatsyamAMsAnAM lAjAnAM phalabhakSayoH // ratnebhapUrNakumbhAnAM kanyAyAH syandanasya ca // 31 // narasya varddhamAnasya devatAnAM nRpasya ca // zuklAnAM sumanobAlacAmarAmbaravAjinAm ||32||shNkhsaadhudvijossnniisstornnsvstiksy ca // bhUmeH samuddhatAyAzca vaDheH prajvalitasya ca // 33 // manojJasyAnapAnasya pUrNasya zakaTasya ca // nRbhirdhenvAH savatsAyA vaDavAyAH striyA api // 34 // jIvaJjIvakasAraGgasArasapriyavAdinAm // rucakAdasiddhArtharocanAnAM ca darzanam // 35 // gandhaH susurabhirvarNaH suzuklo madhuro rsH|| gopateranukUlasya svarastadvadgavAmapi // 36 // mRgapakSinarANAM ca zobhinAM zobhanA girH|| chatradhvajapatAkAnAmukSepaNamabhiSTutiH // 37||bheriimRdNgshNkhaanaaN zabdAH punnyaahniHsvnaaH|| vedAdhyayanazabdAzca sukho vAyuH pradakSiNaH // 38 // pathi vezmapraveze ca vidyAdArogyalakSaNam // For Private and Personal Use Only Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 344 ) aSTAGgahRdaye dahI, cAvala, athavA, yatra, Ikha, colA, meha~dI, zahada, ghRta, mohanabhoga, aMjana, sonAkA vartana, ghaMTA, dIpaka, kamala, inhoMkA // 30 // aura dUba, gIlA machalIkA mAMsa, dhAnyakI khIla, phala, laDDUAdi sIranI, padmarAgaAdi ratna, hAthI, jala Adikarake pUrNa kalaza, kanyA, ratha inhoMkA // 31 // zUravIratA Adikarake vRddhiko prAptahue manuSyakA aura devatAoMkA aura rAjAkA aura saphedaraMga ke phUla, bAla, camara, vastra, ghoDA inhoMkA // 32 // aura zaMkha, suMdara brAhmaNa, pagaDI, toraNa svastika aura acchItaraha uddhRtahuI pRthvIkA aura prajvalitaduI agnikA // 33 // aura manohararUpa anna aura pAnakA aura manuSyoMkara ke pUritahuI gADIkA aura bachaDesahita gAyakA aura ghoDIkA aura strIkA || 34 // aura cakorapakSI hirana, sArasapakSI priya bolanevAle pakSIka aura golarUpagahanA, sasA, zarasoM, gorocana ina sabakA darzana arthAt dekhanA // 39 // aura suMdaragaMdha suMdarasaphedavarNa aura madhurarasa aura krodhase rahita belakA zabda aura krodhase rahita gAyakA zabda // 36 // aura mRga, pakSI, narakI aura zobhAvAle jIvoMkI vAnI aura chatra, dhvajA, baDIpatAkAkA sthApana aura jayajayazabdarUpa stuti // 37 // bherI mRdaMga zaMkha inhoMke zabda aura puNyAhavAcanake zabda aura vedake adhyayanakezabda aura sukhako denevAlA anukUlavAyu // 38 // ye saba vaidyako mArgameM tathA rogIke sthAna meM pravezakaraneke vakhta prApta hue zubha zakuna rogIke artha Arogyako karate haiM | ityuktaM dUtazakunaM svamAnUrddhaM pracakSate / 39 // isa prakArase dUta aura zakuna kahA aura isake uparAMta svapnoMko varNana kareMge // 39 // svapne madyaM saha pretairyaH pivankRpyate zunA // sa martyo mRtyunA zIghraM jvararUpeNa nIyate // 40 // raktamAlyavapurvastro yo hasahriyate striyA // so'trapittena mahiSazvavarAhoSTra gardabhaiH // 41 // yaH prayAti dizaM yAmyAM maraNaM tasya yakSmaNA // latA kaNTakinI vaMzastAlo vA hRdi jAyate // 42 // yasya tasyAzu gulmena yasya vahnimanaciSam // juhvato ghRtasiktasya nagnasyorasi jAyate // 43 // padmaM sa nazyetkuSTena cANDAlaiH saha yaH pibet // snehaM bahuvidhaM svapne sa prameheNa nazyati // 44 // jo svapnameM pretoMke saMga madirAko potA huA manuSya kuttoM karake khaicAjAye vaha jvararUpa mRtyukarake zIghrahI mara jAtA hai // 40 // jo svapnemeM lAla mAlA aura lAla zarIra aura lAla vastrako dhAraNa karanevAlA aura ha~satA huA manuSya strI karake khaiMcA jAve vaha raktapittakarake zIghra hI mRtyuko prApta hotA hai aura bhaiMsA, kuttA, zUkara, UMTa, gadhe karake // 11 // jo manuSya For Private and Personal Use Only Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 345 ) * dakSiNa dizAko svapnameM gamana kare; vaha rogI rAjayakSmArogakarake mRtyuko prApta hotA hai aura jisa manuSyako svameM hRdaya ke madhya kAMToM Ase saMyukta latA athavA vaMza athavA tADakI utpatti hove 42 vaha manuSya gulmarogakarake zIghra mRtyuko prApta hotA hai aura jvAlAse rahita agnimeM havana karatA huA aura ghRtakarake abhyakta aura vastroMse naMge jisa manuSyakI chAtI meM // 43 // kamala svapnameM jAmai, vaha kuSThakarake maratA hai aura jo manuSya cAMDAloMke saMga svapnameM aneka prakAra ke snehakA pAna karatA hai vaha prameha rogakarake marajAtA hai // 44 // unmAdena jale majedyo nRtyatrAkSasaiH saha // apasmAreNa yomatyo' nRtyanpretena nIyate // 45 // yAnaM kharoSTramArjArakapizAIlaskaraiH // yasya pretaiH zRgAlairvA sa mRtyorvarttate mukhe // 46 // apUpazaSkularjigdhvA vibuddhastadvidhaM vaman // na jIvatyakSirogAya sUryendugrahaNekSaNam // 47 // sUryAcandramasoH pAtadarzanaM dRgvinAzanam // jo manuSya rAkSasoM ke saMga nRtya karatAhuA jalameM gotA mAratA hai vaha unmAda rogakarake marajAtA hai. aura jo svapnameM nAcatAhuA pretakarake gRhIta kiyA jAtA hai vaha apasmArakarake mRtyuko prApta hotA hai // 45 // jisa manuSyakA gadhA, UMTa, bilAva, vAnara siMha, zUkara, preta, gadiDa, inhoMke saMga svapnameM gamana hove vaha manuSya zIghra marajAtA hai // 46 // svapna meM mAlapUoM ko athavA riyoMko khAke pIche jAgake mAlapuA aura pUrIrUpahI chardI karadeve vaha nahIM jIvatA hai aura svapna meM sUrya aura caMdramAke grahaNakA dekhanA netrarogake artha kahA hai // 47 // sUrya aura caMdramAko patitahuye ko dekhanA dRSTIko nAzatA hai // mUrdhni vaMzalatAdInAM sambhavo vayasAM tathA // 48 // nilayo muNDatA kAkAdyaiH parivAraNam // tathA pretapizAcastrIdravi DAndhragavAzanaiH // 49 // saGgo vetralatAvaMzatRNakaNTakasaGkaTe // zvazrazmazAnazayanaM patanaM pAMsubhasmanoH // 50 // majjanaM jalapAdau zIghreNa srotasA hRtiH // nRtyavAditragItAni raktastragvastradhArapyam // 51 // vayo'GgavRddhirabhyaGgo vivAhaH zmazrukarmaca // pakvAnnasnehamadyAzaH pracchardanavirecane // 52 // hiraNyalohayorlAbhaH kalirbandhaparAjayau // upAnadyuganAzazca prapAtaH pAdacarmaNoH // 53 // harSo bhRzaM prakupitaiH pitRbhizcAvabhartsanam // For Private and Personal Use Only Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (346) aSTAGgahRdayepradIpagrahanakSatradantadaivatacakSuSAm // 54 // patanaM vA vinAzo vA bhedanaM parvatasya ca // kAnane raktakusume pApakarmanivezane // 55 // citAndhakArasambAdhe jananyAzca pravezanam // pAtaH prAsAdazailAdermatsyena grasanaM tathA // 56 // kASAyiNAmasaumyAnAM nagnAnAM daNDadhAriNAm // raktAkSANAM ca kRSNAnAM darzanaM jAtu neSyate // 57 // aura zirameM vaMza aura latAAdikA jamanA athavA zirameM pakSiyoMkA // 48 // ghosalA athavA zirakA muMDana aura kAka, gIdha Adikarake ghUmanA aura preta, pizAca, strI, draviDa, AMdhra, gavAzana arthAt gAyake mAMsako khAnevAlA jIva inhoMkarake parivRtapanA // 49 // aura veta, latA, vaMza, tRNa, kAMTA, karake AcchAdita honA dvArakI prApti na honA aura chidroM tathA zmazAnameM zayana dhUlI aura bhasmakA paDanA // 50 // jala, kIcaDa, kUA, tAlAba AdiyoMmeM DUbanA aura zIghra strota karake haraNa aura nAcanA, bAjA, gAna aura lAlamAlA aura lAlavatrakA dhAraNa // 51 // avasthA aura aMgakI vRddhi aura mAliza aura vivAha aura dADhIkA muMDAnA aura pakA anna sneha, madirAkA pAna aura vamana tathA virecana // 12 // sonA aura lohAkA lAbha, kalaha, baMdha aura parAjaya aura jUtIjoDAkA nAza, donoM pairakI cauMkA paDanA // 53 // atyaMta AnaMda, kupitahuye pitA Adi karake jhiDakanA aura dIpaka, graha, nakSatra, dAMta, devatAkI mUrti, netra inhoMkA // 54 // paDanA athavA vinAza, parvatakA bhedana aura lAla phUloMvAle knameM praveza karanA aura pApa karane vAloMke sthAnameM praveza karanA // 55 // aura citA, aMdhakArakarake AcchAdita sthAna aura mAtA inhoMmeM pravezakaranA aura havelI aura parvata AdikA paDanA aura magara macchakarake apane zarIrakA prasanA // 16 // kASAya vastroMko dhAraNa karanevAle aura krodhI naMge aura daMDako dhAraNa karanevAle lAla netroMvAle aura kRSNavarNavAle manuSyoMkA dekhanA ye saba svapnemeM atyaMta bure haiM / / 57 / / kRSNA pApAnanAcArA dIrghakezanakhastanI // virAgamAlyavasanA svapnakAlanizA matA // 58 // manovahAnAM pUrNatvAtsro tasAM prabalairmalaiH // dRzyante dAruNAH svapnA rogI yairyAti paJcatAm // 59 // arogaH saMzayaM prApya kazcideva vimucyte|| kAle varNavAlI aura pAparUpa mukhavAlI aura pAparUpa AcAravAlI aura laMberUpa bAla, nakha, cUMcIvAlI aura vigata rAgavAlI mAlA aura vatroMko dhAraNa karanevAlI strI svapnameM dakhai to munijanoMne kAlanizAkI samAna mAnI hai // 58 // manako bahanevAle srotoMko atyaMta maloM, karake pUrita honese dAruNarUpasvapnameM dIkhate haiM, jinhoMkarake rogI mRtyuko prApta hote hai // 59 // For Private and Personal Use Only Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zArIrasthAnaM bhASATIkAsametam / (347 ) svastha manuSya jIvaneke saMdehako prApta hoke koIka puNyavAnhI maranese bacatA hai // dRSTaH zruto'nubhUtazcaprArthitaH kalpitastathA // 60 // bhAviko doSajazceti svapnaH saptavidho mtH|| teSvAdyA niSphalAH paJca yathAsvaM prakRtirdivA // 61 // vismRto dIrghahrasvo'ti pUrvarAtre cirAtphalam // 12 // dRSTaH karoti tucchaM ca gosarge tadahama hat // 63 // nidrayA cAnupahataH pratIpairvacanaistathA // aura dRSTa, zruta, anubhUta, prArthita kalpita // // 6 // bhAvika, dopaja aise svapna 7 prAkArake haiM paraMtu jo jAgrata avasthAmeM netrakarake dekhA hai vahI svapnameM dIkhai tisako dRSTasvapna kahate hai aura jo jAgate huyene kAnoMkarake sunA hai vahI svapnameM dIkhai to tisako zrutasvapna kahate haiM aura jo jAgrat avasthAmeM iMdriyoMkarake anubhavako prApta hotA hai vahI svapnameM anubhAvita hove tisako anubhUta svapna kahate haiM aura jisake dekhane sunane anubhava karanameM jo pahile jAgrat avasthAmeM utpannahuA vastu manakarake citavana kiyA gayA hai vahI svapnaavasthAmeM aMtaHkaraNameM anubhAvita hotA hai tisako prArthitasvapna kahate haiM aura jo na dekhA hai na sunA hai na anubhAvita kiyA hai na prArthita kiyA hai paraMtu kevala manakarake icchAke anusAra kalpanAoMkarake jAgrata avasthAmeM kalpita kiyA gayA vahI svapnAvasthAmeM dIkhatA hai tisako kalpitasvapna kahate hai aura jo dRSTazruta Adi svapnoMse vilakSaNarUpa navIna svapnA svapnAvasthAmeM dIkhatA hai tisako bhAvikasvapna kahate haiM aura jo vAta pitta kapha inhoMke anusAra yathAyogya svapnA AtA hai tisako doSajasvapna kahate haiM tina sAtoM svapnoMmeM dRSTa, zruta, anubhUta, prArthita, kalpita, doSaja aura dinameM AyA huaa|| 61 // aura bhulAhuA aura atyaMtalaMbA aura atyaMta choTA ye saba svapne niSphala kahe haiM aura rAtrike pahile bhAgameM dRSTasaMjJaka svapna cirakAlakarake alpaphalako karatA hai // 62 / / aura prabhAtameM dekhA huA svapna tisI dinameM atyaMta phalako karatA hai // 6||prNtu nidrAkarake aura anukUlatAse rahita vacanoMkarake nahIM upahata huA // yAti pApo'lpaphalatAM dAnahomajapAdibhiH // 64 // svapnA atyaMta phalako karatA hai aura dAna, homa, japa ina Adikarake burA svapnA apaphalako detA hai // 64 // akalyANamapi svapnaM dRSTvA tatraiva yaH punH|| pazyetsaumyaM zubhaM tasya zubhameva phalaM bhavet // 65 // devAndvijAngovRSabhAjIvataH suhRdo nRpaan|| sAdhanyazasvino vahnimiddhaM svacchA For Private and Personal Use Only Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (348) aSTAGgahRdaye - alAzayAn // 66 // kanyAM kumArakAngaurAJzuklavastrAnsu tejsH|| narAzanaM dIptatanuM samantAdrudhirAkSitaH // 67 // yaH pazyellabhate yo vA chatrAdarzaviSAmiSam ||shuklaaH sumanaso vastramamedhyAlepanaM phalam // 68 // zailaprAsAdasaphalavRkSasiMhanaradvipAn // Arohedgo'zvayAnaM ca tarennadahradodadhIn ||69||puu UttareNa gamanamagamyAgamanaM mRtam // sambAdhAnniHmRtirdevaiH pitRbhizcAbhinandanam ||70||rodnN patitotthAnaM dviSatAM cAvamardanam // yasya syAdAyurArogya vittaM bahu va so'shnute||71|| . jo manuSya bure svapnako dekhakara tisIkAlameM pIche saumya svapnako dekhai tava zubhahI phala hotA hai / / 65 // devatA, brAhmaNa, gAya, baila, jIvatehuye mitra, rAjA, sAdhu, yazavAle manuSyoMko aura prakAzita huI agniko aura svaccharUpa jalake snAnoko / 66 // aura kanyA aura gaura varNavAle aura sapheda vastroMvAle aura suMdara tejavAle bAlakoMko aura manuSyako khAtAhuA aura prakAzita zarIravAle manuSyako aura cAroMtarphase raktakarake bhIjAhuA // 67 // manuSya svapnameM ina saboMko dekha aura chatra, sasA, mIThA teliyA Adi viSa,mAMsa inhoMko prApta hove aura sapheda phUla sapheda vastra aura pavitrarUpa, Alepa, phala // 68 // parvata, habelI, phalavAlA vRkSa, siMha purupa, gaiMDA, hAthI, baila, 'ghoTA, ratha Adi asavArIpai caDhe aura nada, talAba, samudra inhoMko tarai // 69 // pUrvako tathA uttarako gamana kare aura nahIM gamana karaneke yogya strIse gamana karai, aura marai aura pIDAse nikasai devatA tathA pitaroMkarake AnaMdita hovai // 70 // aura paDake uTha khaDAho aura vairiyoMko mardana karai jisarogIko ye svapna Ate haiM vaha Ayu, Arogya, atyaMtadhana inhoMko sevatAI arthAt ye svapna atyaMta zreSTahaiM // 71 // maGgalAcArasampannaH privaarstthaaturH|| zraddadhAno'nukUlazca prbhuutdrvysNgrhH||72|| sattvalakSaNasaMyogo bhktivaidydvijaatissu|| cikitsAyAmanirvedastadArogyasya lakSaNam // 73 // maMgalarUpa AcAroMse saMpanna aura zraddhAse saMpanna arthAta isa auSadha karake vaha roga naSTa ho jAvegA aise mAnanevAlA aura vaidyake anukUla arthAt kahane mujaba karanevAlA aura anyaMta auSavoMkA saMgraha karanevAlA / / // 72 aura sattvaguNake lakSaNa karake saMyukta aura vaidya tathA brAhmaNoMmeM bhaktiko karanevAlA aura cikitsAkarmameM utsAhako karanevAlA rogI tathA rogIkA kuTuMba hove taba ArogyakA lakSaNa jAnoM arthAt taba rogakI nivRtti hotI hai // 3 // For Private and Personal Use Only Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / ityatra janmamaraNaM yataH samyagudAhRtam // zarIrasya tataH sthAnaM zArIramidamucyate // 74 // isa prakArase yahAM zarIrakA janma aura maraNa acchItarahase prakAzita kiyAM tisI kAraNase munijana isako zArIrasthAna kahate haiM // 74 // iti zrIvaidyapatisiMhaguptasUnorvAgbhaTasya kRtAvaSTAGgahRdaya saMhitAyA zArIrasthAnaM samAptamadhyAyazca SaSThaH / / yahAM vaidyapati siMhaguptake putra vAgbhaTakI racI aSTAGgahRdaya saMhitAmeM adhyAyaSaTkAtmaka zArIrasthAna samApta huA // 2 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtASTAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM zArIrasthAne SaSThodhyAyaH // 6 // iti zrImarAdAbAdanivAsipaNDitajvAlAprasAdamizrasaMzodhitASTAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM zArIrasthAnaM samAptamadhyAyazca SaSThaH // 6 // (nidAnasthAnam ) prthmo'dhyaayH| hetu liMga auSadha skaMdhake lakSaNavAlA Ayurveda kahA~hai usameM hetuliMga auSadha sUtrasthAnameM kahI hai phira unakA AdhAra zarIra jAnakara zArIrasthAna kahAhai aba rogoMkA Adi kAraNa nidAna varNana karate haiN| athAtaH sarvaroganidAnaM vyaakhyaasyaamH|| zArIrasthAnake anaMtara sarvaroganidAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| iti ha smAhurAtreyAdayo mhrssyH|| aise AtreyaAdi maharSi kahate bhaye haiM / rogaH pApmA jvaro vyaadhirvikaaroduHkhmaamyH||1|| yakSmAtaGkagadAbAdhazabdAH pryaayvaacinH|| roga, pApma, jvara, vyAdhi, vikAra, dukha, Amaya // 1 // yakSmA, AtaMka, gada, bAdha ye saba zabda rogake paryAya kahehaiM / For Private and Personal Use Only Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (350) aSTAGgahRdayenidAnaM pUrvarUpANi rUpANyupazayastathA // 2 // samprAptizceti vijJAnaM rogANAM paJcadhA smRtam // aura nidAna pUrvarUpa, rUpa, upazaya ( dehake Arogya karanekA upayoga ) // 2 // saMprApti aise rogoMkA vijJAna pAMca prakArakA kahA hai / / nimitthetvaaytnprtyyotthaankaarnnaiH||3|| nidAnamAhuHparyAyaiH prAgrUpaM yena lakSyate // utpitsurAmayo dossvishessennaandhisstthitH||4||linggmvyktmlpttvaadvyaadhiinaaN tadyathAyatham // nimitta, hetu Ayatana, pratyaya utthAna, kAraNa // 3 // nidAna ye saba nidAnake paryaya haiM aura jisa arucIAdi karake doSavizeSase anAsAdita jvara Adi roga lakSita hove tisako pUrvarUpa kahate haiM / / 4 / / jvara Adi vyAdhiyoMkA yathAyogya cihna prakaTa nahIM hotA / tadeva vyaktatAM yAtaM rUpamityabhidhIyate // 5 // saMsthAna vyaJjanaM liGgaM lakSaNaM cihnamAkRtiH // hetuvyAdhiviparyasta viprystaarthkaarinnaam||6|| auSadhAnnavihArANAmupayogaM sukhAvaham // vidyAdupazayaM vyAdheH sa hi sAtmyamiti smRtaH // // 7 // viparIto'nupazayo vyaadhysaatmyaabhisNjnyitH|| kyoMki vyAdhike alpapanese phira vahI pUrvarUpa prakaTapanako prAptahuA rUpanAmase vikhyAta hotA haiM // 5 // saMsthAna, vyaMjana, liMga, lakSaNa, cihna, AkRti ye saba rUpake tathA pUrvarUpake paryAya haiM, aura hetuke viparIta aura vyAdhike viparIta aura hetuvyAdhike viparIta aura hetuvyAdhike viparIta artha karanevAlI / / 6 / / aise auSadha anna trIDA inhoMkA upayoga jo sukhakA denevAlA ho use vyAdhikA upazaya kaho aura isIko sAtmya kahate haiM hetuviparIta auSadha jaise zItakaphajvarameM saMThaAdi garama auSadha aura hetudhiparIta anna jaise zramase aura vAtase upaje jvarameM mAMsake rasase saMyukta cAvala aura hetuviparIta krIDA jaise dinake zayanale utthitahaye kameM rAtrikA jAganA aura vyAdhiviparIta auSadha jaise atisArameM pAThA Adi stambhana aura vyAdhi viparIta anna jaise atisArameM staMbhanarUpa masUra Adi aura vyAdhi viparIta krIDA jaise udAvarta rogameM atyaMta pravAhana karanA aura hetuvyAdhiviparIta auSadha jaise vAtake zojemeM dazamUla vAtako aura saba tarahake zojoMko haratA hai aura hetuvyAdhiviparIta anna jaise bAtakaphase upajI saMgrahaNImeM taka aura hetuvyAdhiviparIta krIDA jaise snigdharUpa dinake zayanase uparjA kaphakI taMdrAmeM rUkhA dravya aura hetuviparItArthakArI auSadha jaise pittakI pradhAnatAvAle aura pacyamAna aise For Private and Personal Use Only Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (351) vraNake zo meM pittako karanevAlA uSNarUpa piMDI baMdhana aura hetuviparItArthakArI anna jaise vraNake zojemeM vidAhIrUpa anna aura hetuviparItArthakArI krIDA jaise chardimeM vamanake artha pravAhaNakarma aura hetuvyAdhiviparItArthakArI auSadha jaise agnikarake jale huyemeM agaraAdikA lepa aura viSameM viSa aura hetuvyAdhiviparItArthakArI anna jaise madirAke pAnase usthitahuye madAtyayarogameM madako karanevAlI madirAkA pAna aura hetu vyAdhiviparItArtha kArI krIDA jaise vyAyAmase upaje mUDha vAtameM jalakA prataraNarUpa vyAyAmakA karanA aise jAno // 7 // aura ina pUrvokta lakSaNoMvAle upazayase viparIta anupazaya kahAtA hai aura yahI vyAdhikA asAtmyAbhisaMjJita munijanoMne kahA hai / / yathA duSTena doSeNa yathA cAnuvisarpatA // 8 // nivRttirAmayasyAsau samprAptiAtirAgatiH // saMkhyAvikalpaprAdhAnyabala kAlavizeSataH // 9 // sA bhidyate yathA'traiva vakSyante'STau jvarA iti|| doSANAMsamavetAnAM viklpo'shaaNshklpnaa||10|| svAtantryapAratantryAbhyAM vyAdheHprAdhAnyamAdizet // hetvaadikaatyaa'vyvairblaablvishessnnm||11||nktndinrtubhuktaaNshai AdhikAlo ythaamlm|| jisa prakAra ke duSTa hue aura tisI prakArakarake dehake prati dauDatehuye doSakarake // 8 // jo rogakI utpatti hai tisako saMprApti kahate haiM aura jAti tathA Agati ye donoM saMprAptike paryAya haiM aura saMkhyA, vikalpa, prAdhAnya, bala, kAla inhoMke vizeSase // 9 // vaha saMprApti bhedita kIjAtI hai jaise yahAMhI ATha prakArake jvara kahe jAMya taise aura eka rogameM saMghaTitahuye dApoMke ekabhAMga va dobhAga va tInabhAga inhoM karake jo kalpanA hai tisako vikalpa kahate haiM // 10 // svataMtratA aura parataMtratAkarake vyAdhike prAdhAnyako kahanA cAhiye aura hetuAdike saba avayavoMkarake vyAdhikA bala aura abalakI vizeSatA kahanA cAhiye // 11 / / rAtri, dina, Rtu, bhukta tinhoMke avayacokarake yathAyogya malake anusAra vyAdhike kAlako kahanA jaise zleSmAvarakA rAtrimukha vA pUrvAhnameM yathA vasantaRtumeM bhojana karatehI balalAbha hotAhai isI prakArase vAta pittakA bala nirUpaNakaranA / / iti prokto nidAnArthaH sa vyaasenopdekssyte||12|| sarveSAmeva rogANAM nidAnaM kupitA mlaa|ttprkopsy tu proktaM vividhA hitsevnm||13|| ahitaM trividho yogastrayANAM praagudaahRtH|| aise saMkSepaprakArakarake nidAna kahA hai paraMtu tisa nidAnako vistArakarake graMthakAra kheNge||12|| kupitahuye vAta, pitta, kapha saba rogoMke nidAna arthAt kAraNa haiM aura tisa vAtaAdi prakopakA kAraNa aneka prakArake ahita padArthako sevanA kahA hai // 13 // kAla artha karma inhoMkA hIna mithyA atimAtra ina lakSaNoMvAlA tIna prakArakA aura ahita yoga pahile sUtrasthAnameM kahA hai // For Private and Personal Use Only Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 352 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tiktoSaNakaSAyAlparUkSapramitabhojanaiH // 14 // dhAraNodIraNanizAjAgarAtyuccabhASaNaiH // kriyaatiyogbhiishokcintaavyaayaammaithunaiH||15|| grISmAhorAtribhuktAnte prakupyati smiirnnH| pittaM kalatIkSNoSNapaTukrodhavidAhibhiH // 16 // zaranmadhyAhrarAtryarddhavidAhasamayeSu ca // svAdvamlalavaNasnigdhagurvabhipyandizItalaiH // 17 // AsyAsvapna sukhAjIrNadivAsvapnAtibRMhaNaiH // pracchardanAthayogena bhuktamAtravasantayoH // 18 // pUrvAhe pUrvarAtre ca zleSmA dvaMdvantu saMkarAt // aura kaTu, carcarA, kaSailA, alpa, rUkhA, pramANita kiyA arthAt samayako ulaMgha ke bhojana karake || 14 || adhovAyuAdi vegoMko dhAraNa karanA tathA udIrNa karanA | aura rAtri meM jAganA UMcA bolanA aura vamana virecana AsthApana basti, inhoMkA atyaMta sevanA aura bhaya, zoka, ciMtA vyAyAma maithuna inase // 15 // tathA varSARtu meM dina aura rAtrike aMtake samaya meM vAyu kupita hotA hai aura kaDuA, khaTTA, takSNi, garama, salonA, krodha, vidAhI, inhoMkara ke // 16 // zarada Rtu meM aura dupahara ardharAtra aura dAhake samayameM pitta kupita hotA hai. aura svAdu, khaDDA, namaka, cikanA bhArA, abhisyaMdI 'arthAt kaphakArI, zItala padArthoMkarake // 17 // aura suMdara zayyApai zayana, sukha ajIrNa, dinakA zayana, atyaMta bRMhaNapadArtho kA sevana, inhoMkarake aura vamanako nahIM lenese bhojanaM karatehI tatkAla aura vasaMtaRtu // 18 // dinake pahile bhAgameM aura rAtrike pahile bhAga kapha kupita hotA hai aura pUrvokta yogoM ke mizrIbhAvase bAta pitta aura vAtakapha aura pita kapha do do doSa kupita hote haiM | mizrIbhAvAtsamastAnAM sannipAtastathA punaH // 19 // saMkIrNA - jIrNaviSamaviruddhAdhyazanAdibhiH // vyApannamadyapAnIyazuSka zAkAmamUlakaiH // 20 // piNyAkamRdyavasurApUtizuSkakRzAmiSaiH // doSatrayakaraistaistaistathAnnaparivarttataH // 21 // dhAtorduSTAtpurovAtAgrahavezAdviSAdgarAt // duSTAnnAtparvatAzleSAdyahaijanmakSapIDanAt // 22 // mithyArogAcca vividhAtpApAnAJca niSevaNAt // strINAM prasavavaiSamyAttathA mithyopacArataH // 23 // phira pUrvokta saba yogoMke mizrabhiAvase sannipAta arthAt tInoM dopa kupita hote haiM // 19 // aura aneka prakArake milehuye aura ajIrNa aura viSama aura viruddha adhyazana ina Adi bhojana For Private and Personal Use Only Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 353 ) karake aura madya burA pAnI sUkhA zAka aura kaccI mUlI inhoMkarake // 20 // aura tilaAdikA kalka mATI, java, madirA, durgaMdhita, sUkhA, mADA, jIvakI dehase upajA mAMsa inhoMkarake aura tridoSako karanevAle dahI, phANita, sarasoM zAka, inhoMkarake tathA annako halAnA va halAnese // 21 // duSTa huye dhAtuse, pUrvakI pavanase aura grahake doSase viSase tathA upaviSase aura duSTa annase parvatake milApase sUrya AdigrahoM karake janmake nakSatrako pIDita karanese // 22 // aura aneka prakArake mithyAyogase aura pApoMke sevanese aura striyoMke prasava arthAt bAlaka honeke vakhta viSamatA honese aura mithyA arthAt hIna aura ayogyacikitsA honese sannipAta upajatAhai // 23 // pratirogamiti kruddhA rogAdhiSThAnagAminIH // rasAyanIH prapadyAzu doSA dehe vikurvate // 24 // rogaroga ke prati kupitahuye vAta AdidoSa rogoMke raktaAdi sthAnoMmeM gamana karanevAlI aura rasako bahanevAlI nADiyoM meM prAptahoke dehameM vikArako prApta karate haiM // 24 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAMnidAnasthAne prathamo'dhyAyaH // 1 // dvitIyo'dhyAyaH / athAto jvaranidAnaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara jvaranidAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge || jvaro rogapatiH pApmA mRtyurojo'zano'ntakaH // krodho dakSAdhvaradhvaMsI rudrordhvanayanodbhavaH // 1 // janmAntayormohamayaH santA pAtmA'pacArajaH // vividhairnAmabhiH krUro nAnAyoniSuvarttate // 2 // rogoMkA pati aura pApasvabhAvavAlA aura saba prANiyoM ko mAranevAlA aura parAkramako khAnevAlA aura maraNakA kAraNa aura dakSase apamAnita kiye mahAdevakA krodharUpa aura dakSaprajApati ke yajJako nAzanevAlA aura mahAdeva ke Upara ke netrase upajA || 1 || aura janmameM tathA aMtameM mohamaya aura saMtApAtmA aura apacArarUpa AhAra aura vihArase upajA aura aneka prakArake nAmoMkarake krUrarUpa huA aneka prakArakI yoni arthAt hAthI, azva, gAya, pakSI AdiyoM meM vartanevAlA jvara hai || 2 // sa jAyate'STadhA doSaiH pRthagmitraiH samAgataiH // Agantuzca ma lAstatra svaiHsvairduSTAH pradUSaNaiH // 3 // AmAzayaM pravizyAmamanugamya pidhAya ca // srotAMsi paktisthAnAca nirasya jva 23 For Private and Personal Use Only Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (354) ... aSTAGgahRdayelanaM bhiH|| 4||sh tenAbhisarpantastapantaH sakalaM vpuH|| kurvanto gAtramatyuSNaM jvaraM nirvarttayanti te // 5 // srotovibandhAtprAyeNa tataH svedo na jaayte|| vaha jvara, vAta, pitta, kapha, vAtapitta, vAtakapha, pittakapha, sannipAta, AgaMtu, ina bhedoM karake ATha prakArakA hai aura tina ATha prakAravAle jvaroMmeM apane 2 dUSaNoMkarake duSTahuye vAtaAdi doSa // 3 // AmAzayameM pravezakara pIche anugata huye vehI doSa srotoMko AcchAdita kara aura paktisthAnase jaTharAgniko bAhira nikAsa // 4 // pIche tisI agnike sAtha phailatehuye aura saMpUrNa zarIrako tapAtehuye aura atyaMta uSNarUpa aMgoMko karatehuye vehI doSa jvarako upajAte haiM // 5 // taba vizeSatAse srotoMke vibaMdhakarake pasInA nahIM upajatA hai / tasya prAyUpamAlasyamaratirgAnagauravam // 6 // Asyavairasyamarucirz2ambhA sAstrAkulAkSatA // aGgamardo'vipAko'lpaprANatA bahunidratA // 7 // romaharSo vinamanaM piNDikodveSTanaM klmH|| hitopdeshessvkssaantiHpriitirmlpttuussnne|| 8 // dveSaH svAduSu bhakSyeSu tathA bAleSu tRDbhRzam // shbdaagnishiitvaataambucchaayossnnessvnimitttH||9|| icchA dveSazca tadanu jvarasya vyaktatA bhavet // aba jvarake prAgrUpako kahate haiM-Alasya, arati, zarIrakA bhArIpanA, mukhakA virasapanA,aruci, jaMbhAI, lalAIkarake sahita aura vyAkula netroMkA hojAnA, aMgoMkA TUTanA, annakA nahIM pakanA, balakA alpapanA, atyaMta nIMdakA AnA // 6 // 7 // romoMkA khaDA hojAnA, aMgoMkA nayajAnA pIDiyoMkA udveSTana, glAni ye upajai aura hitake upadezoMko nahIM sahanA aura khaTTA, salonA, carcare rasoMmeM prIti // 8 // aura svAdu bhojanoMmeM bairabhAva aura bAlakoMmeM vairabhAva aura atyaMta tRSA aura zabda, agni, zItala vAyu, zItala pAnI, chAyA, garama padArtha inhoMmeM kAraNake vinA hI||9|| icchA aura vairabhAva ye saba jvarake pUrvarUpake lakSaNa haiM isake pazcAt jvarakI prakaTatA hotI hai / AgamApagamakSobhamRdutAvedanoSmaNAm // 10 // vaiSamyaM tatratatrAGge tAstAHsyurvedanAzcalAH // pAdayoH suptatA stambhaH piMNDikodveSTanaM zramaH // 11 // vizleSa iva sandhInAM sAda UrvoH kaTIgrahaH // pRSTaM kSodamivApnoti niSpIDyata ivodrm||12|| chidyanta iva cAsthIni pArzvagAni vishesstH|| hRdayasya grahastodaH prAjaneneva vksssH||13|| skandhayomathanaM bAhvorbhedaHpI For Private and Personal Use Only Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam DanamaMsayoH // azaktirbhakSaNehanvorjumbhaNaM karNayoH svnH|| // 14 // nistodaH zaGkhayormUrSi vedanA virasAsyatA // kaSA- . yAsyatvamathavA malAnAmapravartanam // 15 // rUkSAruNatvagAsyAkSinakhamUtrapurISatA // prsekaarockaashrddhaavipaakaasvedjaagraaH|| 16 // kaNThoSThazoSatRTzuSkau cchardikAsau vissaaditaa|| harSo romAGgadanteSu vepathuH kSavathAgrahaH // 17 // bhramaH pralApo dharmecchA vinaamshcaaniljvre|| aura barakA Agamana, gamana, kSobha, komalapanA, pIDA, garamAI, inhoMkA // 10 // viSamapanA aura tisa aMgameM calitarUpapIDAkA hojAnA aura pairoMmeM suptapanA staMbha pAMDiyoMkA udveSTana aura parizrama // 11 // saMdhiyoMkA vizleSakI samAna hojAnA jAMghoMkI zithilatA aura kaTikA jakaDabaMdhapanA aura saMkSuNNahuI khetIkI taraha pRSThabhAgakA hojAnA aura nipIDitakI samAna peTakA hojAnA // 12 // aura vizeSapanese pasAlayAkI haDDiyoMkA nipIDita hojAnA aura hRdayakA jakaDa baMdhapanA aura chAtImeM cAbakakI taraha camakA // 13 // donoMkaMdhoMmeM pIDA aura donoM bAhuoMkA bheda honA aura donoM kaMdhoMkA pIDana aura bhakSaNameM ThoDiyoMkI zaktikA abhAva aura jaMbhAI aura kAnoMmeM zabda // 14 // aura kanapaTiyoMmeM camakA aura zirameM zUla aura mukhakA virasapanA athavA kasailApanA aura maloMkI apravRtti // 15 ||aur tvacA, mukha, netra, nakha, viSThAkA rUkhApana raktapanA aura praseka, arocaka, azraddhA annakA nahIM pakanA, pasInA na AnA, jAganA ||16||aur kaMThakA tathA hoThakA zoSa aura tRSA aura sUkhI khAMsI aura sUkhI ukalAI aura viSAdapanA aura roma, aMga, daMta, inhoMmeM harSa aura kaMpanA aura chIMkakA nahIM AnA // 17 // aura bhrama, pralApa ghAmakI icchA, zarIrakA na namanA ye saba lakSaNa vAtase upaje jvarameM hote haiN| yugapadvayAptiraGgAnAM pralApaH kaTuvakatA // 18 // nAsAsyapAkAzItecchA bhramo mUrchA mdo'rtiH|| visrasaH pittavamanaM raktaSThIvanamamlakaH ||19||rktkotthodgmH pItaharitatvaM khagAdiSu // svedo niHzvAsavaigandhyamatitRSNA ca pittaje // 20 // aura saba aMgoMkA eka kAlameM garamAIse vyApta hojAnA aura pralApa aura mukhameM kaDDuvApana // 18 // nAsikA aura mukhakA pakanA aura zItalapadArthakI icchA aura bhrama, mUrchA, mada glAni viTAMsa, pittakA vamana, raktakA thUkanA aura zarIrake bhItara dAha // 19 // aura lAla maMDaloMkA upajanA aura tvacAAdimeM pIlApanA aura haritapanA aura pasInA aura bhItarake zvAsameM durgadhapanA aura atyaMta tRSA ye saba lakSaNa pittajvarameM hote haiM // 20 // For Private and Personal Use Only Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (356) aSTAGgahRdayevizeSAdarucirjADyaM srotorodho'lpavegatA // praseko mukhamAdhuryaM hRllepshvaaspiinsaaH||21|| hRllAsachardanaM kAsaHstambha zvaityaM tvgaadissu|| aGgeSuzItapiTikAstandrodardaH kphodbhve||22|| vizeSase aruci, jaDapanA, strotoMkA rukanA jvarake vegakI alpatA aura kaphakA praseka aura mukhameM madhurapanA aura hRdayakA lepa, zvAsa, pInasa // 21 // thukathukI; chardi, khAMsI, staMbha aura tvacAAdimeM saphedapanA aura aMgoMmeM zItala phunasiyAM aura taMdrA aura udarda roga arthAt zItapitta ye saba lakSaNa kaphavarameM hote haiM // 22 // kAle yathAsvaM sarveSAM pravRttidvireva vA // nidAnoktAnupazayo vipriitopshaayitaa|ythaasvlinggsNsrge jvrHsNsrgjo'pic||23|| vAta, pitta, kapha inhoMkA yathAyogya arthAt dinakA prathama bhAga aura varSAAdi kAla inhoMmeM pravRtti aura pravRttahuyekI vRddhi jAnanI aura kahe huye jo kAraNa tinhoMkarake nahIM hai upazaya jisameM aise jvarameM vahI anupazaya arthAt duHkhako denevAlA kahA hai aura isa anupazayasa viparIta upazAyitA arthAt sukhako denevAlA upazaya hotA hai, apane do lakSaNoMke milApase saMsargameM upajA arthAt vAtapittase aura vAtakaphase aura pittakaphase jvara upajAtA hai // 23 // shirotimuurchaavmidaahmohknntthaasyshossaartiprvbhedaaH|| unnidratAtRbhramaromaharSAz2ambhAtivAktvaMca claatspittaat||24|| zirameM zUla, mUrchA, chardi, dAha, moha, kaMThazoSa, glAni, mukhazoSa, saMdhiyoMkA bheda, nIMdakA nAza,tRzA, bhrama,romaharSa,jaMbhAI,atyanta bolanA ye saba lakSaNa vAtapittase upaje jvarameM hote haiM24 taaphaanyrucipshirorukpiinsshvsnkaasvibndhaaH|| zItajADyatimirabhramatandrAHzleSmavAtajanitajvaraliGgam // 25 // garamAIkI hAni, arucI, saMdhi aura zirameM zUla, pInasa, khAMsI,zvAsa, mUtra AdikA vibaMdha, zItapanA, jaDapanA aMdherI, bhrama, taMdrA ye saba kaphavAtajvarake lakSaNahaiM // 25 // zItastambhakhedadAhAvyavasthAstRSNA kAsaH zleSmApattapravRttiH // mohastandrAliptatiktAsyatA ca jJeyaM rUpaM shlessmpittjvrsy||26|| zIta, staMbha, pasInA, dAha, inhoMkA niyama nahIM hove aura tRSA, khAMsI aura kaphakI tathA pittakI pravRtti hove aura moha, taMdrA, mukhameM lepa aura tiktapanA ye saba lakSaNa kaphapittavarake hote haiM // 26 // sarvajo lakSaNaiH sarvairdAho'tra ca muhurmuhuH // tadvacchItaM mahAni For Private and Personal Use Only Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (357) drA divA jAgaraNaM nizi // 27||sdaa vA naiva vA nidrA mahAsvedo'ti naiva vaa|| gItanartanahAsyAdivikRtehApravartanam // 28 // sAzruNI kaluSe rakte bhugne lulitapakSmaNI // akSiNI piNDikApArzvamUrddhapasthirugbhramaH // 29 // sasvanau sarujau karNau kaNThaH shuukairivaacitH|| paridagdhA kharA jihvA guruH strastAGgasandhitA ||30||rktpittkphsstthiivo lolanaM ziraso' tiruk // koSThAnAM zyAvaraktAnAM maNDalAnAJca darzanam // 31 // hRdvayathA malasaMsargaH pravRttirvAlpazo'ti vA // snigdhAsyatA balabhraMzaH svarasAdaH pralApatA // 32 // doSapAkazcirAttandrA pratataM kaNThakUjanam // sannipAtamAbhanyAsaM taM brUyAca hRtaujasam // 33 // doSe vibaddhe naSTe'gnau srvsmpuurnnlkssnnH|| asAdhyaH so'nyathA kRccho bhavedvaikalyado'pi vA // 34 // tInoM doSoMke saba lakSaNoMkarake sannipAtajvara hotA hai isameM bAraMbAra dAha aura zItalatA karatA hai aura dinameM atyanta nIMda aura rAtrimeM jAganA / / 27 / / athavA dinameM aura rAtrimeM nIMdakA nahIM AvanA aura bahutase pasInoMkA AvanA athavA pasInoMkA nahIM AnA aura gAnA, nAcanA, ha~sanA inaAdi vikRta ceSTAkI pravRtti // 28 // aura AMzuoMse saMyukta aura gaDhIle aura raktarUpa aura kuTilarUpa aura caMcalarUpa palakoMkarake saMyukta netra aura pIDI, pazalI, zira, saMdhi, haDDImeM zUla aura bhrama // 29 / / aura zabdase sahita aura zUlase saMyukta kAna aura zUkoMkarake vyAptakI taraha kaMTha aura paridagdha huI aura kharadharI aura bhArI jIbha aura aMga tathA saMdhiyoMkI zithilatA // 30 // aura raktapittakA tathA kaphakA thUkanA aura zirakA calana tathA zirameM zUla aura gola tathA dhUmra aura raktavarNavAle maMDaloMkA darzana // 31 // aura hRdayameM pIDA, mUtraAdi maloMkA baMdhanA athavA maloMkI atyanta pravRtti athavA alpapravRtti aura mukhameM cikanApana aura balakA nAza aura svarakI zithilatA aura pralApa arthAt bakavAda / / 32 // aura cirakAlase doSoMkA pakanA aura taMdrA aura nirantara kaMThakA bolanA ye saba lakSaNa mileM tisako sannipAta kahate haiM aura abhinyAsa tathA hRtaujA ye donoM sannipAtake paryAya arthAt nAma haiM // 33 // doSoMkI vRddhimeM aura agnike naSTapane meM saba lakSaNoMvAlA sannipAtajvara asAdhya kahA hai aura isase viparIta sannipAtajvara kaSTasAdhya hotA hai athavA vikalapaneko detAhai // 34 // anyazca sannipAtottho yatra pittaM pRthaksthitam // tvaci koSThe'thavA dAhaM vidadhAti puro'nu vA // 35 // tadvadvAtakaphau zItaM For Private and Personal Use Only Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 358 ) aSTAGgahRdaye dAhAdirdustarastayoH // zItAdau tatra pittena kaphe syanditazoSite // 36 // zIte zAnte'mlako mUrcchA madastRSNA ca jAyate // dAhAda punarante syustandrASThIvavamimAH // 37 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir anyabhI sannipAtase upajA jvara hai jahAM vAtapittase pRthak sthitahuA pitta tvacAmeM athavA koSTha zarIrake bAhira dAhako karatA hai arthAt tvacAmeM sthitahuA pitta zarIra ke vAhira adhika dAhako karatA hai aura koSThameM sthitahuA pitta zarIra ke bhItara dAhako karatA hai // 35 // taisehI vAta aura kapha zItako karate haiM tina donoM meM dAhAdi sannipAta duzcikitsya hai aura zItAdi sannipAtameM pittakarake strAvita aura zoSita kiye kaphameM // 36 // zItakI zAMti honepe zarIra ke bhItara dAha mUrcchA, mada, tRSA, upajate haiM aura dAhAdi sannipAtake antameM tandrA, thukadhukI, chardi, glAni upajate haiM // 37 // AganturabhighAtAbhiSaGgazApAbhicArataH // caturddhA'tra kSatacchedadAhAdyairabhighAtajaH // 38 // zramAcca tasminpavanaH prAyo raktaM pradUSayan // savyathAzophavaiparyaM sarujaM kurute jvaram // 39 // abhighAta, abhiSaMga, abhizApa, abhicAra ina bhedoMse AgaMtujvara cAra prakArakA hai isa AgaMtujvara meM kSata, cheda, dAha ina Adikarake abhighAtaja jvara upajatA hai // 38 // aura tisI abhighAtajajvarameM parizramase vizeSatAkarake raktako dUSita karatAhuA vAyu pIDA, zojA, varNakA badalanA, zUla inhoMse saMyukta huye jvarako karatA hai // 39 // grahAvezauSadhiviSakrodha bhIzokakAmajaH // abhiSaGgAgraheNAsminnakasmAdvAsarodane // 40 // auSadhIgandhaje mUrcchA zirorugvepathuH kSavaH // vissaansuucchtisaaraasyshyaavtaadaahhRndaaH| // 41 // krodhAtkampaH zirorukca pralApo bhayazokaje // kAmAmo'rucirdAho hInidrAdhIdhRtikSayaH // 42 // grahaAdikA Aveza, auSadhI, viSa, krodha, bhaya, zoka, kAma inhoMse upajA jvara abhiSaMga upajatA hai aura graha arthAt deva, dAnavaAdike Avezakarake jo jvara upajatA hai tisameM ha~sanA aura rodana hotA hai // 40 // auSadhIke gandhase upaje jvara meM mUrcchA, zirameM zUla, kampa chIMka upajate haiM aura viSase upaje jvara meM mUrcchA, atisAra, mukhakA dhUmrapanA, dAha hRdroga ye upajate haiM // 41 // krodhase upaje jvarameM kampa, zirakA zUla ye upajate haiM bhaya aura zokase upaje jvarameM pralApa upajatA hai aura kAmase upaje jvara meM bhrama, aruci, dAha aura lajjA, nIMda, buddhi, dhairyakA nAza upajatA hai // 42 // For Private and Personal Use Only Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (359) grahAdau sannipAtasya bhayAdau marutastraye // kaupaH kope'pi pittasya yau tu shaapaabhicaarjau|| 43 // sannipAtajvarau ghorau tAvasahyatamau matau // tatrAbhicArikairmantrairhRyamAnasya tapyate // 44 // pUrvaM cetastato dehastato visphoTatRbhramaiH // sadAha mUcchepa'stasya pratyahaM vardhate jvrH|| 45 // iti jvaro'STadhA dRSTaH samAsAdvividhastu saH // zArIro mAnasaH saumyastIkSNo'ntarbahirAzrayaH // 46 // prAkRtau vaikRtaH sAdhyo'sAdhyaH sAmo nirAmakaH // grahAveza, auSadhI, viSa inhoMse upaje jvarameM sannipAtakA kopa hotA hai aura bhaya zoka kAma inhoMse upaje jvarameM vAyukA kopa hotA hai aura krodhase upaje jvarameM pittakA aura vAtakA koSa hotA hai aura jo zApase aura abhicArase upaje // 43 // ghorarUpa jo do sannipAtajjara haiM so munijanoMne sahaneko atizayakarake atyaMta azakya mAne haiM aura tinhoMmeM atharvaNavedake kahehuye AbhicArika maMtroMkarake hUyamAna manuSyake // 44 // prathama cittameM duzva upajatA hai pIche deha saMtApita hotA hai pIche visphoTa, tRSA, bhrama, dAha, mUrchA inhoMkarake trastahuye tisa manuSyake nityaprati jvara baDhatA jAtA hai // 45 // aise munijanoMne jvara AThaprakArakA dekhA hai paraMtu vahI jvara saMkSepase do prakArakAbhI hai jaise eka zArIra dUsarA mAnasa aura eka saumya dUsarA tIkSNa aura eka aMtarAzraya dUsarA bahirAzraya // 46 // aura eka prAkRta, dUsarA vaikRta aura eka sAdhya dUsarA asAdhya aura eka sAma dUsarA nirAma hai // pUrva zarIre zArIre tApo manasi mAnase // 47 // pavane yoga vAhitvAcchItaM zleSmayute bhavet ||daahH pittayute mizraM mizre'ntaHsaMzraye punH||48||jvre'dhikvikaaraaHsyurntHkssobhomlgrhH|| aura zArIrajvarameM prathama zarIrameM tApa hotA hai, mAnasajvarameM prathama manameM tApa arthAt duHkha hotA hai // 47 // aura vAyuko yogavAhipanese kapha yuktameM zIta upajatA hai aura pitta yuktameM dAha upajatA hai aura pittakaphase saMyukta vAtameM bAraMbAra dAha aura bAraMbAra zIta upajatA hai aura aMtarIzrayaM arthAt zarIrake bhItara rahanevAle jvarameM // 48 // zarIrake bhItarahI bahutase vikAra upajate haiM arthAt tIvadAha aura mUtra. viSThA Adi maloMkA baMdhanA upajatA hai / / bahireva bAhirvege tApo'pi ca susAdhyatA // 49 // varSAMzaradvasanteSu vAtAyaiH prAkRtaH kramAt // vaikRto'nyaH sa duHsAdhyaH prAyazca prAkRto'nilAt // 50 // For Private and Personal Use Only Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (360) aSTAGgahRdaye- . aura bahirvegavAle jvarameM zarIrake bAhirahI tApa rahatA hai isI vAste vaha jvara atyaMta sAdhya hai // 49 // varSA, zarada, vasaMta ina tIna RtuoMmeM kramase vAta pitta kapha inhoMkarake upajA jvara prAkRta kahAtA hai aura inhoMse biparItapanekarake upajA jvara vaikRta kahAtA hai yaha kaSTasAdhya hai aura vAtase upajA prAkRta jvarabhI kaSTasAdhya hotA hai // 50 // varSAsu mAruto duSTaH pittazleSmAnvito jvaram // kuryAtpittaM ca zaradi tasya cAnubalaM kaphaH // 51 // tatprakRtyA visargAcca tatra naanshnaadbhym||kpho vasante tamapi vAtapittaM bhvednu||52|| varSA RtumeM kupitahuA vAyu pitta aura kaphase milake jvarako karatA hai aura kupitahuA pitta zaradaRtu prAkRta jvarako karatA hai aura tisa pittake zaradaRtumeM balako baDhAnevAlA kapha hotA hai / / 51 // tina donoMke svabhAvakarake aura saumyasvabhAva karake tisa prAkRtajvarameM laMghanase bhaya nahIM hotA aura vasaMtaRtumeM kupita huA kapha jvarako karatA hai tisa kaphake pazcAt sahAyakaranevAle vAta aura pitta rahate haiM // 52 // balavatsvalpadoSeSu jvaraH saadhyo'nupdrvH|| sarvathA vikRtijJAne prAgasAdhya udAhRtaH // 53 // balavAle aura svalpadoSoMvAle manuSyoMmeM kAsaAdi upadravoMkarake rahita jvara sAdhya hotA hai aura jaise jisa prakArake manuSyako jaisA jvara asAdhya hotA hai vaha vikRtavijJAnIya adhyAyameM prakAzita kiyAgayA hai // 53 // jvaropadravatIkSNatvamaglAnirbahumUtratA // na pravRttina viTa jIrNA na kSutsAmajvarAkRtiH // 54 // jvaravego'dhikaM tRSNA pralApaH zvasanaM bhrmH||mlprvRttirutkleshH pacyamAnasya lakSaNam // 55 // jIrNatAmaviparyAsAtsaptarAtraM ca laghanAt // jvaraH paJcavidhaH prokto malakAlabalAbalAt // 56 // prAyazaH sannipAtena bhUyasA tuupdishyte|| santataH satatonyeAstRtIyakacaturthakau // 57 // jvarake upadravoMkI tIkSNatA ho aura glAni hove nahIM aura mUtra bahutabAra Ave aura viSTAkI pravRtti nahIM hove aura jo viSTA, nikase to kaccAhI nikase aura kSudhA lage nahIM ye sAmajvarake lakSaNa haiM // 14 // atizayakarake jvarakA ke ho aura tRSA, pralApa, zvAsa, cama, malakI pravRtti ukleza ye atyaMta upajai taba pacyamAna jvarake lakSaNa jAnanA // 65 // Amajvarake lakSaNoMke vierItapanese jvarakI jIrNatA jAnanI tathA sAta rAtrilaMghanase jvarakI jIrNatA jAnanI aura mala arthAt For Private and Personal Use Only Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / / (361) doSa aura kAlameM bala tathA abala inhoMse jvara pAMca prakArakA jAnanA // 16 // aura prakArase bahutase sannipAta karake jvarakA upadeza karatehaiM aura saMtata, satata, anyedyu, tRtIyaka, caturthaka ye jvarake bheda haiM // 17 // dhAtumUtrazakRdvAhisrotasAM vyApino malAH // tApayantastanuM sarvAM tulydRssyaadivrdhitaaH||58|| balino guravaHstabdhA vi zeSeNa rasAzritAH // santataM niSpratidvandvA jvaraM kuryuH suduH - saham // 59 // dhAtu, mUtra, viSThA inhoMko bahanevAle srotoMmeM vyApta huye aura sakala zarIrako tApita karatehuye aura tulyarUpa dUSyaAdikarake baDhehuye // 58 // aura balavAle aura bhAre tathA garvita aura vizeSa karake rasadhAtumeM Azritahuye aura pratyanIkase rahita vAtaAdidoSa dussaharUpa saMtatajvarako karate haiM // 59 // malaM jvaroSmA dhAtUnvA sa zIghraM ksspyetttH|| sarvAkAraM rasAdInA zuddhayA'zuddhayApi vA kramAt // 60 // vAtapittakaphaiH saptadazadvAdazavAsarAn ||praayo'nuyaati maryAdAM mokSAya ca vadhAya ca // 61 // ityagnivezasya mataM hArItasya punaH smRtiH|| dviguNA saptamI yAvannavamyekAdazI tthaa||62|| eSA tridoSa maryAdA mokSAya ca vadhAya ca // jvarakI garamAI malako athavA dhAtuoMko zIghra kSapita karatI hai taba tisa dhAtukSapaNase rasa Adi dhAtu, mUtra, viSTAdoSa Adi saba AkArako niHzeSa kara pachi zuddhi karake athavA azuddhi karake kramase // 60 // vAta, pitta, kapha inhoMkarake sAta, daza vA bAraha dinoMtaka saMtatajvara maryAdAko prApta hotA hai, aura choDaneke vA mAraneke artha hotA hai // 61 // yaha agnivezamunikA mata hai aura hArItamunikA aise smaraNa hai ki caudaha tathA aThAraha tathA bAIsa ina dinoMtaka // 62 // saMtatajvara choDaneke vA mAraneke artha rahatA hai yahI tridoSakI maryAdA hai| zuddhayazuddhau jvaraHkAlaM diirghmpynuvrtte|6|kRshaanaaN vyAdhimu- . ktAnAM mithyaahaaraadisevinaam||alpopi dossodRssyaadelbdhvaanytmtoblm||6||spipksso jvrNkuryaadvissmNkssyvRddhibhaak| aura zuddhikarake sahita azuddhi saMtatajvara dIrghakAlataka rahatA hai // 63 // kRza tathA vyAdhise chUTehuye aura mithyAbhojanaAdiko sevita karatehuye manuSyoM ke honabalavAlA athavA mahAnabalavAlA For Private and Personal Use Only Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (362) aSTAGgahRdayevAtaAdi koIsA doSa dUSyaAdike balako grahaNakara // 64 // aura pratyanIkakarake sahita aura kSaya tathA vRddhiko sevanevAlA pUrvokta doSa viSamajvarako karatA hai / / doSaH pravartate teSAM sve kAle jvrynblii||65|| nivartate punazvaiSa prtyniikblaablH||kssiinne doSe jvaraH sUkSmo rasAdiSvevalIyate // 66 // liintvaatkaaryvaivrnnyjaaddyaadiinaaddhaatisH|| aura tina kRzaAdi manuSyoMke vAtaAdi koIsA doSa apane kAlameM saMtApako utpanna karatA huA aura balavAn hoke pravRtta hotAhai // 65 // aura pratyanakike balakarake hInabalavAlA vahI doSa phira nivRtta hojAtA hai aura viSamajvarako karanevAle doSako kSINa hone sUkSmarUpa vaha jvara rasa Adi dhAtuoMmeM lIna hojAtA hai / / 66 // taba lInapanese kRzapanA, varNakA badalajAnA, jaDapanA inaAdiko vaha dopa dhAraNa karatA hai| AsannavivRtAsyatvAtsrotasAM rasavAhinAm // 67 // Azu sarvasya vapuSo vyAptidoSeNa jaayte|| santataH satatastena vipa'parIto viparyayAt // 68 // Asanna aura khule mukhavAle rasako bahanevAle srotoMke honese // 67 // zIghrahI sakala zarIrakI vyAti doSakarake hojAtI hai tisakarake vaha saMtaptacara satatarUpa hojAtA hai aura viparItapanese viparIta hotA hai // 68 // viSamo viSamArambhakriyAkAlo'nuSagavAn // doSo raktAMzrayaH prAyaH karoti satataM jvaram // 69 // ahorAtrasya sa dviHsyAtsakRdanyeyurAzritaH // tasminmAMsavahA nADImadonADIstRtIyake // 70 // grAhI pittAnilAnmUrdhastrikasya kphpitttH|| sapRSThasyAnilakaphAtsacaikAhAntaraH smRtaH // 71 // viSamarUpa AraMbha aura viSamarUpa kriyA aura viSamarUpa kAla,viSamarUpa kAlAnubaMdha inhoMvAlA viSamajvara hotA hai aura prAyatAkarake raktameM Azrita huA doSa satata jvarako karatA hai // 69 // yaha dinarAtrike madhyameM dokAla pravRtta hotA hai aura dinarAtrike madhyameM ekabAra pravRtta hove vaha anyedhujvara kahAtA hai tisa anyeAjvarameM mAMsako bahanevAlI nADiyoMmeM doSa Azrita rahatA hai aura tRtIyakajvarameM medako bahanevAlI nADImeM doSa Azrita rahatA hai // 70 // kapha aura vAtakI adhikatAse zirako grahaNakarake tRtIyakajvara upajatA hai arthAt zirameM anekaprakArakI pIDAoMko karatAhai kapha aura pittakI adhikatAse upajA tRtIyakajvara kATike samIpameM pIDAko karatA hai vAta aura kaphakI adhikatAse upajA tRtIyakajvara pRSThabhAgameM pIDAko karatA hai aura yahI munijanoMne ekAhAMtara nAmasebhI kahA hai / / 71 // For Private and Personal Use Only Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (363) caturthako male medomajAsthyanyatamasthite // majjastha evetyapare prabhAva sa tu darzayet // 72 // dvidhA kaphena jaGghAbhyAM sa pUrvazirasonilAt meda, majjA, haDDI inhoMmeMse eka koIsemeM sthitahuye doSameM caturthaka jvara upajatA hai aura anya vaidya kahate haiM ki majA meM sthitahuye doSameM caturthakajvara upajatA hai aura eka dina pIDitakarake aura do dina chor3a phira jvarako upajAve tisako caturthakajvara kahate haiM vaha caturthakajvara prabhAvako do prakArase dikhAtA hai // 72 // kaphakI adhikatA karake pahile jaMghAoM se upajatA hai aura vAtakI adhikatAkara ke pahile zirase upajatA hai // asthimajjobhayagate caturthakaviparyayaH // 73 // for a jvarayati dinamekaM tu muJcati // aura haDDI majjA ina donoMmeM prAptahuye deoSameM caturthakase viparItalakSaNoMvAlA viSamajvara hotA hai || 73 || yaha tIna prakArakA hai arthAt kadAcit vAtakI adhikatAkarake kadAcit pittakI adhikatAkara ke kadAcit kaphakI adhikatAkarake yaha jvara do dina jvarako rahatA hai aura ekadina riko chor3atA hai | balAbalena doSANAmannaceSTAdijanmanA // 74 // jvaraH syAnmanasastadvatkarmaNazca tadA tadA // doSa dRSyavahorAtraprabhRtInAM balAjjvaraH // 75 // manaso viSayANAM ca kAlaM taM taM prapadyate // aura vAtaAdidoSoMke anna aura ceSTAAdi karake utpatti hai jinhoMkI aise bala aura abala karake // 74 // satataAdi jvara hotA hai aura manasebhI doSoMke bala aura abalakarake jvara hotA. hai aura pUrvokta karmasebhI doSoM ke bala aura abalakarake jvara hotA hai aura doSa, dUSya, Rtu ahorAtra Adike balakarakebhI taba taba jvara hotA hai // 75 // manake balakarake aura zabda, sparza, rUpa, rasa, gaMdha inhoMke balakarake jvara tisa tisa vizeSakAlako prApta hotA hai // dhAtUnprakSobhayandoSo mokSakAle vilIyate // 76 // tato naraH zvasansvidyankU janvamati cessttte||vepte pralapatyuSNaiH zItaizcAGgahataprabhaH // 77 // visaMjJo jvaravegArttaH sakrodha iva vIkSyate // sadoSazabdaM ca zakRdravaM sRjati vegavat // 78 // aura vAtaAdi doSa rasaAdi dhAtuoMko kSobhita karake jvara mokSakAlameM Apa lIna ho jAtA hai. // 76 // tisa kAraNase zvAsa letAhuA aura romoMse pasInAko jhiratAhuA aura avyakta zabdako karatA huA chardiko karatAhuA aura aura bhUmitathAzayyA AdimeM loTatAhuA kAMpatA huA pralApa For Private and Personal Use Only Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 364 ) aSTAGgahRdaye karatAhuA aura uSNa tathA zItala aMgoMkarake hatakAMtivAlA // 77 // saMjJAse rahita aura jvarake vegase pIDita krodha karake saMyukta puruSakI taraha dekhatAhuA vaha manuSya doSa aura zabdase saMyukta begavAle aura dravarUpa viSTAko gudAseM tyAgatA hai // 78 // deho laghurvyapagataklama mohatApaHpAko mukhe karaNasauSThavamavyathatvam // svedaHkSavaprakRtiyogi mano'nnalipsA kaNDUzca mUrdhni vigatajvaralakSaNAni // 79 // dehakA halakApana aura glAni, moha, tApa inhoMkA dUra hojAnA aura mukhakA pakajAnA aura netra Adi iMdriyoM kA acchApanA aura pIDAkA abhAva aura pasInA, chIMka aura svabhAvake yogya - manakA rahanA va annakI vAMchA aura zira meM khAja ye saba lakSaNa gaye huye jvarake haiM / // 79 // iti berInivAsivaidyapaMDitarAvedattazAstrikRtA'STAMgahRdayasIhatA bhASA TIkAyAM nidAnasthAne dvitIyA'dhyAyaH // 2 // tRtIyo'dhyAyaH / athAto raktapittakAsanidAnaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara raktapitta aura kAsanidAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / bhRzoSNatIkSNakavamlalavaNAdividAhibhiH // kodrvoddaalkaishvaannaistdyuktairtisevitaiH||1|| kupitaM pittalaiH pittaM dravaM raktaM ca mUrcchite // mithastulyarUpatvamAgamya vyApnutastanum // 2 // atyaMta garama, atyaMta tIkSNa, atyaMta kaDuA, atyaMta amla atyaMta khArA, atyaMta vidAhI ina Adikarake aura kodu tathA uddAlaka anna yukta aura atyaMta sevita kiye // 1 // pittako upajAne cAle dravyoMkarake kupita huA pitta aura dravabhAvako prApta huA rakta ye donoM mUcchita hoke ApasameM tulyarUpatA ko prApta ho zarIrameM vyApta hote haiM // 2 // pittaM raktasya vikRteH saMsargadUSaNAdapi // gandhavarNAnuvRttezca rakte na vyapadizyate // 3 // prabhavatyasRjaH sthAnAtlIhato yakRtazca tat // raktakI vikRti saMsargase va dUSaNase gaMdha aura vaNakI anuvRttise pitta raktase milake raktapitta * nAmase kahatA hai || 3 || lohA aura yakRt jo raktake sthAna haiM tinhoMse vaha rakta bahatA hai | zirogurutvamaruciH zItecchA dhUmakolmakaH // 4 // chardizcha For Private and Personal Use Only Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (365) ditabaibhatsya kAsaH zvAso bhramaH klmH|| lohalohitamatsyAmagandhAsyatvaM svrkssyH||5|| raktahAridraharitavarNatA nayanAdiSu // nIlalohitapItAnA varNAnAmavivecanam // 6 // svapne . tadvarNadarzitvaM bhvtysminbhvissyti||uurdhvN nAsAkSikarNAsyaimadrayonigudairadhaH // 7 // kupitaM romakUpaizca samastaistatpravartate // zirakA bhArIpana, aruci, zItalapadArthoMmeM icchA, mukhase dhUvAMkA nikasanA,zarIrake bhItara dAha // 4 // chardi aura chardita honemeM durgandhitA tathA khA~sI zvAsa bhrama, glAni aura loha,rakta, machalI, kace gaMdhase yukta mukhakA honA aura svarakA kSaya // 5 // aura netraAdiyoMmeM lAla, harA, pIlA varNakA hojAnA aura nIlA, rakta, pIle vargoM kA jJAna nahIM rahanA // 6 // aura svapnameM raktavarNake AkAra dekhanA ye saba lakSaNa raktapittake pUrvarUpake haiM, Uparako kupitahuA raktapitta nAsikA, netra, kAna mukha inhoMke dvAra pravRtta hotA hai aura adhogata kupitahuA raktapitta liMga, yoni, gudA inhoM ke dvArA pravRtta hotA hai // 7 // nIce aura Upara prApta honevAlA raktapitta saba romakUpoMkarake tathA nAsikA, netra, kAna, mukha, liMga, yoni,gudA inhoMkarake pravRtta hotA hai / Uddha sAdhyaM kaphAdyasmAttadvirecanasAdhanam // 8 // bahvauSadhaM ca pittasya vireko hi varauSadham // anubandhI kapho yazca tatra tasyApi zuddhikRt // 9 // kaSAyAH svAdavo'pyasya vizuddha zleSmaNo hitaaH|| kimu tiktAH kaSAyA vA ye nisargAtkaphApahAH // 10 // aura kaphase upajanevAlA Urdhvagata raktapitta sAdhya hai. yaha julAbakarake sAdhanA yogya hai // 8 // pittake bahutase auSadha haiM paraMtu pittakA uttama auSadha julAba hai aura tisa pittakA pIche sahAya karanevAlA jo kapha hai, tisakIbhI zuddhi karanevAlA julAba kahA hai / / 9 / zuddha hogayA hai kapha jisakA aise raktapittake artha kasailerUpa svAdu padArtha hita haiM aura jo svabhAvase kaphako haranevAle kasailerUpa tiktapadArtha haiM ye raktapittameM atyaMta hita haiM // 10 // adho yApyaM calAdyasmAttatpracchardanasAdhanam // alpauSadhaM ca pittasya vamanaM nvraussdhm||11||anubndhii calo yazca zAntayepi na tasya tt||kssaayaashc hitAstasya madhurA eva kevlm||12|| . adhogata raktapitta kaSTasAdhya hotA hai kyoMki yaha vAtakI adhikatAse upajatA hai aura isa adhogata raktapittakA vamanahI cikitsA hai aura isa raktapittakA svalpahI auSadha cikitsA hai kyoMki For Private and Personal Use Only Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (366) aSTAGgahRdayepittako zreSTha auSadha vamana nahIM hai // 11 // aura jo sahAya karanevAlA vAyu hai tisakI zAMtike arthabhI vamana zreSTha nahIM hai kiMtu kasailerUpa madhurapadArtha hita haiM // 12 // kaphamArutasaMsRSTamasAdhyamabhayAyanam // azakyaprAtilomyatvAdabhAvAdauSadhasya c|| 13 ||n hi saMzodhanaM kiJcidastyasya pratilomagam ||shodhnN pratilomaM ca raktapitte bhissgjitm||14|| kapha aura vAtase upajA ubhayagata raktapitta asAdhya hotA hai, kyoMki azakyarUpI pratiloma 'panevAlA hai aura isake yogya auSadhake abhAvase asAdhya hai // 13 // isI kAraNase tisa raktapittakA pratilomako prApta honevAlA saMzodhana kachu nahIM hai. aura jo pratilomarUpa saMzodhana hai, vaha raktapittameM vaidyoMkarake jItAgayA hai // 14 // evamevopazamanaM sarvazo nAsya vidyate // saMsRSTeSu hi doSeSusajicchamanaM hitam // 15 // tatra doSAnugamanaM zirAstra ivlkssyet|| upadravAMzca vikRtijJAnatasteSu cAdhikam // 16 // Azu kArI yataH kAsaH sa evAtaHpravakSyate // aise saba prakArase isakA upazamana nahIM hai aura mile ye tIna doSoMmeM saba doSoM ko zAMtakarane vAlA auSadha hita hai // 15 // tisa raktapittameM vAta, pitta, kapha inhoMkA anubaMdha nADikA vedhakI taraha dekhanA aura raktapittameM upaje upadravoMko kuzalavaidya vikRtavijJAnIya adhyAyase upalakSita karai aura tina upadravoMmeM jo pradhAnarUpa kAsanAmavAlA arthAt khAMsI upadrava hai // 16 // yaha rakta pittI manuSyako zIghra mAratA hai, isI kAraNase graMthakAra nidAna Adi karake kAsa arthAt khAMsIkA varNana karatA hai // paJca kAsAH smRtA vAtapittazleSmakSatakSayaiH ||17||kssyaayopekssitaaH sarve blinshcottrottrm|tessaaN bhaviSyatAM rUpaM kaNThe kNdduurrockH||18||shkpuurnnaabhknntthtvNttraadho vihto'nilH|| UrdhvaM pravRttaHprApyorastasminkaNThe ca saMsajana ||19||shirH srotAMsi sampUrya tato'GgAnyutkSipanniva // kSipannivAkSiNI pRSThamuraH pArzve ca pIDayan ||20||prvrttte sa vakreNa bhinnkaaNsyopmdhvniH|| vAta, pitta, kapha, kSata, kSaya inhoMkarake khAMsI pAMca prakArakI kahI hai // 17 // aura saba prakArakI khAMsI cikitsAke vinA kSayakI khAMsIke samAna hojAtI hai aura uttarottara kramase For Private and Personal Use Only Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAna bhASATIkAsametam / (367) pAMcaprakArakI khAMsI balavAlI kahI hai tina khAMsiyoMke honemeM pUrvarUpako kahate haiM kaNThameM khAja aura arucI // 18 // aura zUkakarake pUraNakI taraha kaNThakA hojAnA hotAhai tina khAMsiyoMmeM nIceko vizeSakarake hatahuA vAyu Uparako pravRttaho pAche kramakarake hRdayameM prAptaho tisa chAtImeM aura kaNThameM saMsakta hotAhuA // 19 // zirake srotoMko pUritakara pIche aMgoMko pheMkatehuekI taraha aura netroMko zarIrase bAhira prerita karatehuekI taraha aura pRSThabhAga chAtI pazalI inhoMko pIDita karatAhuA vaha vaayu||20||phuuttehuye kAMsIke pAtrake samAna zabdavAlA hoke mukhake dvArA prvRtthotaahai|| hetubhedAtpratIghAtabhedo vAyoH srNhsH|| 21 // yadrujAzabdavaiSamyaM kAsAnAM jAyate ttH|| aura nidAnake bhedase vegavAle vAyukA pratighAta bheda kahAhai // 21 // jisakarake khAsiyoMmaiM zUla aura zabdakI viSamatA upajatI hai / kupito vAtalairvAtaH zuSkoraHkaNThavakratAm // 22 // hRtpAzvoraHziraHzUlaM mohakSobhasvarakSayAn // karoti zuSkaM kAsaM ca mahAvegarujAsvanam // 23||so'ngghrssii karpha zuSkaM kRcchrAnmuktvA'lpatA brajet // aura vAtaladravyoMkarake kupitahuA vAta chAtI, kaNTha, mukha inhoMkA sUkhApanA // 22 // aura hRdaya, pazalI, chAtI, zira inhoMmeM zUla vA moha, kSobha, svarakSaya, mahAvegavAlA zUla tathA zabdase saMyukta sUkhIkhAMsIko karatA hai / / 23 // aura aMgako harSita karatAhuA vahIM vAyu sUkhahuye kaphako kaSTase chuTA alpatAko prApta hotA hai, ye vAtakI khAMsIke lakSaNa haiM // pittAtpItAkSikaphatA tiktAsyatvaM jvaro bhrmH|| 24 // pitta sRgvamanaM tRSNA vaisvayaM dhUmako mdH||prttN kAsavegena jyotiSAmiva darzanam // 25 // aura pittase netra aura kaphakA pIlApana aura mukhakA tiktapanA jvara tathA bhrama // 24 // pitta aura raktakA vamana, tRSA, svarakA bigaDajAnA, dhUmA, mada nirantara kAsake vegakarake tArAgaNoMkI taraha darzana ye saba pittakI khAMsIke lakSaNa haiM // 21 // kaphAduro'lparugmUrddhahRdayaM stimitaM guru|| kaNThopalepaHsadanaM pInasacchargharocakAH // 26 // romaharSo ghanasnigdhazvetazleSmapravarttanam // aura kaphakI khAMsIse chAtImeM alpazUla aura zira tathA hRdayameM gIlApana aura bhArIpana aura kaMThameM upalepa aura zarIrakI zithilatA aura pInasa, khAMsI, chardI, arocaka // 26 // gemaharSa, kararA, cikanA, zvatatA kaphakI pravRtti yaha upajate haiM / For Private and Personal Use Only Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (368) aSTAGgahRdayeyuddhAdyaiH sAhasaistaistaiH sevitairayathAbalam // 27 // urasyantaH kSate vAyuH pittenAnugato balI // kupitaH kurute kAsaM karphatena sazoNitam // 28 // pittaM zyAmaM ca zuSkaM ca prathitaM kathi taM bahu ||tthiivetknntthen rujatA vibhinneneva corasA // 29 // * sUcIbhiArava tIkSNAbhistudyamAnena shuulinaa||prvbhedjvrshvaa. satRSNAvasvaryakampavAn // 30 // pArAvata ivAkUjanpArzvazU lI tato'sya ca // kramAdvIryaM ruciH paktirbalaM varNazca hIyate . yuddhaAdi tisatisa sAhasa arthAt dhanuSaAdike baiMcaneko balake ayogya sevanekarake // 27 // chAtIke bhItara upaje kSatameM pittakI sahAyatAvAlA balavAn vAyu kupita hoke khAMsIko karatA hai, tisakarake raktase sahita // 28 // pIlA, zyAma, sUkhA gAMThoMvAlA piDitarUpa bahutase kaphako thUkatA hai aura zUlavAle kaMThakarake aura vidIrNahuIkI taraha chAtIkarake / / 29 // aura tIkSNasUiyoMkarake tudyamAna aura zUlase saMyukta chAtI karake saMyukta aura saMdhiyoMkA bheda, jvara, zvAsa, tRSA svarabheda, kaMpayukta // 30 // aura kabUtarakI taraha avyaktazabdako karatAhuA aura pazalImeM zUlavAlA manuSya hojAtA hai, hai pIche isa manuSyake kramase vIrya, ruci, pakanA, bala, varNa ye naSTa hojAte hai // 31 // aura kSINahuye isa manuSyase raktasahita mUtra AtA hai pRSThabhAga aura kaTimeM jakaDabaMdhatA hojAtI hai ye lakSaNa kSatakI khAMsIke haiM // // 31 // kSINasya sAsRgmUtratvaM syAcca pRSThakaTIgrahaH // vAyupradhAnAH kupitA dhAtavo rAjayakSmiNaH // 32 // kurvanti yakSmAyatanaiH kAsaMSTIvetkarpha ttH|| pUtipUyopamaM patiM vistraM haritalohitam // 33 // luJcete iva pArve ca hRdayaM patatIva ca // akasmAduSNazaticchA bahvAzitvaM blkssyH||34||ligdhprsnnvkrtvN zrImadazananetratA // tato'sya kSayarUpANi sarvANyAvirbhavanti ca // 35 // aura rAjayakSmavAle manuSyake vAyukI pradhAnatAvAle aura yakSmanidAnameM kahehuye sAhasaAdi nidAnoMkarake kupitahuye // 32 // vAtaAdi doSa khAMsIko karate haiM, tisase durgadhita rAdake samAna pIlA aura kaccI gaMdhavAlA harA rakta kapha manuSya thUkatA hai / / 33 // aura sthAnase bhraSTahuyekI taraha pazaliyAM hojAtI haiM aura patitahuyekI taraha hRdaya hojAtA hai aura ApahIApa garama aura zItalameM icchA upajatI hai aura bahutasA bhojana karatA hai balakA kSaya hotA hai / / 34 // cikanA For Private and Personal Use Only Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAna bhASATIkAsametam / (369) prasannarUpa mukha rahatA hai aura zobhAvAle daMta tathA netra hojAte haiM, pIche isake kSayarUpa pInasa, zvAsaAdi saba pragaTa hote haiM // 35 // ityeSa kSayajaH kAsaH kSINAnAM dehanAzanaH // yApyo vA balinAM tadvatkSatajo'bhinavau tu tau // 36 // sidhyetAmapi sAnAthyAtsAdhyA doSaiH pRthktryH|| mizrA yApyA dvayAtsarve jarasA sthavirasya ca // 37 // yaha kSayase upajI khAMsI kSINamanuSyoMke dehako nAzatI hai aura balavAle manuSyake kaSTasAdhya kahI hai aura aisehI kSINa manuSyoMke dehako nAzanevAlI kSatakI khAMsI hai aura balavAloMko kSatakI khAMsI kaSTasAdhya kahI hai aura navIna upajI kSatakI tathA kSayakI donoM khAMsI // 36 // acche auSadha, zreSTha sevaka, zreSTha vaidya, atyaMta bhakta rogI ina cArapairoMvAlI saMpattikarake sAdhya hotIhai, anyathA nahIM, aura vAta, pitta, kapha inhoMse jo alaga alaga tIna khAMsI kahI haiM ve sAdhya kehI haiM aura do doSoMse milI huI khAMsI tathA buDhApAkarake vRddha manuSyake upajI khAMsI kaSTasAdhya kahI hai // 37 // kAsAcchAsakSayacchadisvarasAdAdayo gdaaH|| bhavantyupekSayA yasmAttasmAttaM tvarayA jayet // 38 // khAMsIkI nahIM cikitsA karanekarake zvAsa, kSaya, chardi, svarakI zithilatA Adi roga upajate haiM tisa kAraNase khAMsIko zIghratAse vaidya jIte // 38 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA-bhASATIkAyAM nidAnasthAne tRtIyo'dhyAyaH // 3 // - cturtho'dhyaayH| -vcmane CommonkhAMsIkI upekSAkaranese zvAsa hotAhai isakAraNa isake anantara zvAsanidAna kahate haiM / athAtaHzvAsahidhmAnidAnaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara zvAsa aura hicakI nidAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| kAsavRddhayA bhavecchAsaH pUrvairvA doSakopanaiH // AmAtisAravamathuviSapANDujvarairapi // 1 // rajodhUmAnilaimarmaghAtAdatihimAmbunA ||kssudrkstmkshchinno mahAnUrddhazca pnycmH||2|| For Private and Personal Use Only Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 370 ) aSTAGgahRdaye khAMsIkI vRddhikarake aura pUrvokta, tikta uSNaAdi doSoMko kopa karanevAle dravyoMkarake aura AmAtisAra, chardi, viSa, pANDuroga, jvara inhoMkarake // 1 // aura dhUlI, dhUmA, vAyu, marmameM coTakA laganA, atyaMta zItala pAnI inhoMkarake zvAsa upajatA hai aura kSudraka, tamaka, chinna, mahAn Urdhva ina nAmoMkarake vaha zvAsa pAMcaprakArakA hai // 2 // kaphoparuddha manaH pavano viSvagAsthitaH // prANodakAnnavAhIni duSTaH srotAMsi dUSayan // 3 // uraHsthaH kurute zvAsamAmAzaya samudbhavam // prAgrUpaM tasya hRtpArzvazUlaM prANavilomatA // 4 // AnAhaH zaMkhabhedazca tatrAyAsAtibhojanaiH // preritaH prerayetkSudraM 1 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir svayaM saMzamanaM marut // 5 // kaphakarake ruke gamanavAle dehameM cAroMtarpha vyApta hoke sthita honevAlA aura kupita huA prANa, pAnI, annako bahanevAle strotoM ko dUSita karatA huvA vAyu // 3 // chAtI meM sthita hoke AmAzaya se utpanna honevAle zvAsako karatA hai aura tisa zvAsaroga ke pUrvarUpako kahate haiM hRdaya aura parAlIma zUla aura prANoMkA vilomapanA // 4 // aphArA, kanapaTiyoM kA bheda hotA hai, tina pAMcaprakArake zvAsoMmeM parizrama aura atyaMta bhojana karake kupitahuA vAyu cikitsA ke vinA ApahI zAMta hojAnevAle kSudra zvAsako karatA hai // 5 // pratilomaM zirA gacchannudIrya pavanaH kapham // parigRhya zirogrIvamuraH pArzve ca pIDayan // 6 // kAsaM ghughurakaM mohamaruciM pInasaM tRSam // karoti tIvravegaM ca zvAsaM prANopatApinam // // 7 // pratAmyettasya vegena niSThavRtAnte kSaNaM sukhI // kRcchrA cchayAnaH zvasiti niSaNNaH svAsthyamRcchati // 8 // ucchritAkSau lalATena svidyate bhRzamarcimAn // vizuSkAsyo muhu:zvAsI kAMkSatyuSNaM svepthuH|| 1 // meghAmbuzItaprAgvAtaiH zlemalaizca vivarddhate // sa yApyastamakaH sAdhyo navo vA balino bhavet // 10 // jvaramUrcchAyutaH zItaiH zAmyetpratamakastu saH // vAyu pratilomakarake zirAoM meM gamana karatAhuA aura kaphako Uparako prerita kara zira aura zrIvAko cAroM se grahaNa kara chAtI aura pazalIko pIDitakaratAhuA || 6 || khAMsI, ghugghurazabda, moha, aruci, tRSA, pInasa inhoMko aura tIvravegavAlA aura prANoMko duHkhadenevAle zvAsako zaMkaratA hai // 7 // tisa zvAsake begakarake vaha manuSya duHkhI hojAtA hai, aura thUkane ke aMtameM kSaNa For Private and Personal Use Only Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (371) mAtra sukhI hotA hai aura kaSTase zayana karatAhuA zvAsa letA hai aura baiThAhuA svasthapaneko prApta hotA hai // 8 // aura UMce netroMvAle aura mastakakarake pasInAko prApta huA atyaMta pIDAvAlA aura vizeSakarake sUkhe mukhavAlA aura bAraMbAra svAsako letAhuA aura uSNapadArthakI icchA karatAhuA kaMpase saMyukta manuSya hojAtA hai // 9 // aura megha pAnI zItala kAla pUrvakA vAyu, kaphako baDhAnevAle dravyakarake vaha zvAsa baDhatA hai yaha tamaka zvAsa kahAtA hai yaha kaSTa sAdhya hai aura balavAle manuSyake upajA aura navIna tamakazvAsa sAdhya bhI hotA hai // 10 // jvara aura mUrcchasi saMyukta huA aura atyaMta baDhAhuA tamakazvAsa zItalarUpa auSadha Adi AhAravihAra karake zAMta hotA hai // chinnAcchrasiti vicchinnaM marmacchedarujArditaH // 11 // sasvedamUrchaH sAnAhobastidAhanirodhavAn // adhodagviplutAkSazca muhyanaktaika locanaH // 12 // zuSkAsyaH pralapandIno naSTacchAyo vicetnH|| aura chinnazvAsameM marmake chedake samAna zUlase pIDitahuA manuSya TUTehuye zvAsako letAhai / / 11 // . pasInA aura mUrccha se saMyukta tathA aphArAvAlA aura basthisthAnameM dAha aura nirodhavAlA aura nIcako dRSTivAlA aura ekajagaha anavasthitahuye netroMvAlA aura mohako prApta hotAhuA aura raktarUpa ekanetravAlA // 12 // aura sUkhAmukhavAlA aura pralApa karatAhuA aura dIna aura naSTa huI kAMtivAlA jJAnase rahita manuSya hojAtA hai | mahatA mahatA dIno nAdena zvasiti krathan // 13 // uddhUyamAnaH saMrabdho matarSabha ivAnizam // praNaSTajJAnavijJAno vibhrAntanayanA nanaH // 14 // vakSaH samAkSipanbaddhamUtravarcA vizIrNavAk ||shussk kaNTho muhurmuhyankarNazaGkhaziro'tiruk ||15||diirghmuurdhv zvAsityUdhrvAnna ca pratyAharatyadhaH // zleSmAvRtamukhasrotAH kruddhagandhavahArditaH // 16 // UrdhvagvIkSate bhrAntamakSiNI paritaH kSipan / marmasucchidyamAneSu paridevI niruddhavAka // 17 // ete sidhyeyuravyaktA vyaktAH prANaharA dhruvam // aura mahAn zvAsakarake pIDita manuSya dIna hokara baDe baDe zabda karake karatA huA baDe zvAsako letAhe // 13 // aura utkaMpamAna, saMkSubhita, unmattahuye bailakI taraha niraMtara zvAsa letA hai aura naSTahuye jJAna tathA vijJAnase saMyukta vibhrAMtahuye netra aura mukhavAlA // 14 // aura chAtIko samyak prakArase AkSepako karatAhuA, mUtra aura viSThAkI baMdhatAse saMyukta aura haule bolanevAlA tathA sUkhe kaMThavAlA aura bAraMbAra mohako prApta hotAhuA aura kAna, kanapaTI, zira inhoMmeM atyaMtazUlavAlA For Private and Personal Use Only Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (372) aSTAGgahadayemanuSya hojAtA hai // 15 // UrdhvazvAsase laMbA aura Uparako zvAsako letA hai aura nIceko zvAsako nahIM letA aura kaphakarake AcchAditamukha aura strotoMvAlA aura kupita huye vAyukarake pIDita // 16 // aura Uparako dRSThivAlA aura sabatarphako netroMko pheMkatAhuA aura bhrAtarUpakarake dekhanevAlA aura marmameM coTa laganekI taraha vilApa karanevAlA aura bhItarako praviSTa huI bAnIvAlA manuSya hojAtA hai // 17 // ye cikitsita kiye tamakaAdi zvAsa sAdhya hojAte haiM aura prakaTalakSaNoM vAle ye tamaka Adi zvAsa nizcaya prANoMko harate haiM arthAt cikitsA na karanese asAdhya hojAte haiM zvAsaikahetuprAgrUpasaMkhyAprakRtisaMzrayAH // 18 // hidhmA bhakto. dbhavA kSudrA yamalA mahatIti ca // gambhIrA ca maruttatra tvarayA yuktisevitaiH // 19 // rUkSatIkSNakharAsAtmyairannapAnaH prapIDitaH / karotiM hidhmAmarujAM mandazabdAM kSavAnugAm // 20 // zamaM sA myAnapAnena yA prayAti ca saa'njaa|| * aura zvAsake samAna eka nidAna, eka pUrvarUpa, saMkhyA prakRtike Azrayase // 18 // hicakI hotI hai, arthAt zvAsapUrvarUpa hRdaya pArzvakA zUla hicakIkA kAraNa hai aura bhaktodbhavA, kSudrA, yamalA, mahatI, gaMbhIrA nAmoMkarake hicakI pAMca prakArakI hai, aura tina hicakiyoMke madhyameM zIghratAkarake ayuktase sevitakiye // 19 // rUkSa, tIkSNa, kharadhare, prakRtike ayogya, annapAnoMkarake pIDitahuA vAyu pIDAse rahita aura maMdazabdavAlI chIMkoMke pazcAt prApta honevAlI annajA hicakIko karatA hai // 20 // yaha hicakI prakRtike yogya annapAnakarake zAMta hojAtI hai / AyAsAtpavanaH kSudraH kSudrAM himAM pravarttayet // 21 // jatrumUla pravisRtAmalpavegAM mRduM ca sA // vRddhimAyAsyato yAti bhuktamAtre ca mArdavam // 22 // cireNa yamalaivegairAhAre yA pravartate // pariNAmonmukhe vRddhiM pariNAme ca gacchati // 23 // kampayaMtI zirogrIvAmAdhmAtasyAtitRSyataH // pralApazchadyatIsAranetravipluta jRmbhiNaH // 24 // yamalA veginI himA pariNAmavatI ca saa|| aura vyAyAmase svalparUpa vAyu kSudrA hicakIko pravRtta karatA hai // 21 // paraMtu haMsalAke mUlase pravRtta huI aura alpabegoMvAlI aura komala kSudrA hicakI hotI hai aura parizrama karanevAleke yaha hicakI vRddhiko prApta hotI hai aura tatkAla bhojana karanemeM yaha hicakI komalapaneko prApta hotI hai // 22 // jo cirakAlakarake Asanna pariNAmavAle bhojanameM do do vegoMkarake pravRtta hotI hai aura pariNAmameM prApta hotI hai // 23 // aura aphArAvAle aura atyaMta tRSAvAle manuSyake zira aura grIvAko ka~pAtIhuI aura pralApa, chardi, atisAra, netravipluta, jaMbhAIvAle manuSyake upajatI hai // 24 // aisI yamalA hicakI hotI hai aura isIko veginI tathA pariNAmavatI bhI kahate haiM / For Private and Personal Use Only Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / " samatam / (373) stabdhabhUzayayugmasya saastrviplutckssussH|| 25 // stambhayantI tanuM vAcaM smRtiM saMjJAM ca muSNatI // rundhatI mArgamannamya kurvatI marmaghaTTanam // 26 // pRSThato namanaM zoSaM mahAhidhmA pravarttate // mahAmUlA mahAzabdA mahAvegA mahAvalA // 27 // stabdharUpa bhrukuTI aura dono kanapaTiyoMvAleke aura rakta tathA calAyamAna netroMvAleke // 25 // dehako nizcala karatIhuI aura vANIko staMbhita karatIhuI smRtiko tathA saMjJAko haratIhuI aura annake mArgako rokatIhuI aura hRdayaAdi marmako calita karatIhuI / / 26 // aura zarIrake pRSThabhAgameM namana aura zokako karatIhuI mahAmUlavAlI aura mahAzabdavAlI, mahAvegavAlI, mahAbalavAlI mahatI hicakI pravRtta hotI hai / / 27 // pakvAzayAdvA nAbhervA pUrvavadyA pravarttate // tadrUpA sA muhuH kuryAjjRmbhAmaGgaprasAraNam // 28 // gambhIreNAnunAdena gaMbhIrA tAsu sAdhayet ||aaye dve varjayedantye sarvaliMgAM ca veginIm // 29 // sarvAzca saJcitAmasya sthavirasya vyvaayinH|| vyAdhibhiH kSI Nadehasya bhaktacchedakSatasya vA // 30 // jo pakkAzayase athavA nAbhise mahatI hicakIke taraha pravRtta hove aura mahatI hicakIkehI samAna lakSaNoMvAlI hove aura bAraMbAra jaMbhAIko aura aMgake prasAraNako karai // 28 // aise gaMbhIrarUpa ghaMTAAdikI taraha zabdakarake gaMbhIrA hicakI kahAtI hai aura tina pAMcoM hicakiyoMmeM annajA aura kSudrA ye donoM sAdhya haiM aura mahatI tathA gaMbhIrA ye donoM hicakI asAdhya haiM aura saba lakSaNoMvAlI yamalA hicakI bhI asAdhya hai // 29 // saMcitahuye AmavAleke aura vRddhake aura strIke saMga nityaprati maithuna karanevAleke tathA rogoMkarake kSINadeha vAleke aura bhojanakI nivRttise durvalahuyeke saba prakArakI hicakI asAdhya kahI hai // 30 // sarve'pi royA nAzAya na tvevaM zIghrakAriNaH // himAzvAsau yathA tau hi mRtyukAle kRtAlayau // 31 // jaise mRtyukAlameM dehameM vAsa karanevAle hicakI aura zvAsa manuSyako mAratehaiM taisehI zIghra nahIM cikitsAkaranevAle manuSyako sabahI roga mAradete haiM // 31 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrIkRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM nidAnasthAne caturtho'dhyAyaH // 4 // For Private and Personal Use Only Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra (374) www.kobatirth.org aSTAGgahRdayepaJcamo'dhyAyaH // 10---- Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athAto rAjayakSmAdi nidAnaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara rAjayakSmAAdinidAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / anekarogAnugato bahurogapurogamaH || rAjayakSmA kSayaH zoSo rogarADiti ca smRtaH // 1 // nakSatrANAM dvijAnAM ca rAjJo'bhUdyadayaM purA // yacca rAjA ca yakSmA ca rAjayakSmA tato mataH // 2 // dehauSadhakSayakRteH kSayastatsambhavAcca saH // rasAdizoSaNArachoSo rogarAT teSu rAjanAt // 3 // sAhasaM vegasaMrodhaH zukraujaH snehasaMkSayaH // annapAnavidhityAgazcatvArastasya hetavaH // 4 // hai jvara atisAra Adi aneka rogoMkarake parivRta aura gulma atisAra Adi rogo meM pradhAna aura rogoMkA rAjA rAjayakSmA roga kahA hai aura kSaya, zoSa, rogarAT ye rAjayakSmA ke paryAyazabda haiM // 1 // pahile azvinI Adi nakSatroMke rAjA caMdramA ke yaha roga huAthA tisavAste rogoMkA rAjA aura aneka rogoMkarake parivRtarUpa yakSmA yaha donoM milake rAjayakSmA kahAte haiM // 2 // deha aura auSadhIke kSaya karanese kSaya kahAjAtA hai, athavA kSaya hai janma jisakA isase kSaya kahA tA hai aura Adi dhAtuoM ko zoSanese yaha zoSa bhI kahAtA hai aura bahuta se rogoM meM prakAzita rUpa honese yaha rogarAT kahAtA // 3 // zarIra aura vANIkara ke sAhasa aura adhovAta, viSThA mUtra, Adiko rokanA aura vIrya, parAkrama, snehakA vinAza aura zAstra ke anusAra annapAnaka vidhikA tyAga ye cAroM rAjayakSmA rogake kAraNa haiM // 4 // tairudIrNo'nilaH pittaM kaphaM codIrya sarvataH // zarIrasandhInAviiya tAH zirAzca prapIDayan // 5 // mukhAni srotasA ruddhA tathaivAtivivRtya ca // sarpannUrdhvamadhastiryagyathAsvaM janayedAn // 6 // rUpaM bhaviSyatastasya pratizyAyo bhRzaM kSavaH // praseko mukhamAdhuryaM sadanaM vahnidehayAH // 7 // sthAlyamatrAnnapAnAdau zucAvapyazucIkSaNam // makSikAtRNakezAdipAtaH prAyo'nnapAnayoH // 8 // hRllAsazchardiraruciraznato'pi balakSayaH // pANyo ravekSApAdAsya zopho'kSNoratizuklatA // 9 // bAhvoH pramANa For Private and Personal Use Only Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (375) jijJAsA kAye baibhtsydrshnm|| strImadyamAMsapriyatA ghRNitvaM. mUrddhaguMThanam ||10||nkhkeshaativRddhishc svapne cAbhibhavo bhaveta pataMgakRkalAsAhikapizvApadapakSibhiH // 11 // kezAsthituSa bhasmAdirAzau samadhirohaNam // zUnyAnAM grAmadezAnAM darzanaM zuSyatoMbhasaH // 12 // jyotirgirINAM patatAM jvalatAM ca mahI ruhaam|| tina sAhasaAdi karmokarake baDhA vAyu pitta aura kaphako saba tarphase baDhAke aura zarIrakI saMdhiyoM meM praveza kara aura tina saMdhiyoMko aura zirAoMko pIDita karatAhuA strotoMke mukhoMko rokake athavA prasArita karake Uparako phailatAhuA pInasaAdi rogoMko upajAtA hai aura nIceko phailatAhuA vibhraMza athavA viTzokarogako upajAtA hai aura tirachA phailatAhuA pazalImeM zUlako upajAtA hai // 5 // tisa rAjayakSmAke honemeM usakA pUrvarUpa pInasa, atyaMta chIMka, praseka, mukhako madhuratA, peTakI agni aura dehakI zithilatA // 6 // 7 // TokanI, anyavartana, anna, pAna Adi zuddhahuyoMmeMbhI azuddhatAkA dekhanA aura vizeSatAkarake anna aura pAnameM mAkhI, tRNa, vAla, AdikA paDanA // 8 // thukathukI, chI, arucI, bhojana karate balakA nAza aura apane hAthoMkA dekhanA paira tathA mukhapai zojA aura donoM netroMmeM atyaMta saphedapanA // 9 // donoM bAhuoMke pramANakI jAnanekI icchA aura suMdara zarIrameMbhI bhayakA dekhanA aura strI, madirA, mAMsa inhoMmeM priyapanA aura dayApanA aura vastraAdi karake mAtheko AcchAdita karanA // 10 // aura nakha tathA bAloMkA atyaMta baDhanA aura svapnameM pataMga, kiraliyA, sarpa, vAnara, zvApada, pakSI Adikarake tiraskAra honA // 11 // aura svapnameM bAla, haDDI, tuSa, bhasma AdikI samUhameM caDhanA aura svapnameM zUnya rUpa grAma aura deza, sUkhatehue pAnIkA dekhanA // 12 // aura paDatehuye tArAgaNoMko aura parvatoMkA dekhanA aura prajvalitahuye vRkSoMkA dekhanA yaha saba lakSaNa rAjayakSmAke pUrvarUpake hai // pInasazvAsakAsAMsamUrddhasvararujo'ruciH // 13 // UrdhvavibhraMza saMzoSAvadhazchardizca koSThage // tiryasthe pArzvarugdoSe saMdhige bhavati jvrH||14||ruupaannyekaadshaitaani jAyate raajykssminnH|| aura Urdha sthitahuye doSameM pInasa, zvAsa, khAMsI, kaMdhAzUla, zimeM zUla svarameM pIDA, arucI ye upadrava upajate haiM // 13 // adhogatadoSameM vibhraMza aura saMzoSa ye do upadrava upajate haiM aura koSThagatadoSameM chardI upajatI hai aura tiryagdoSameM pazalIzUla upajatA hai aura saMdhigatadoSameM jvara upajatA hai // 14 // aise rAjayakSmA vAle manuSyake ye ekAdazarUpa upajate haiM // teSAmupadravAnvidyAtkaMThoddhaMsamurorujam // 15 // jRmbhAGgamardaniSThIvavahnisAdAsyatitAH // tatra vAtAcchiraHpArzvazUlamaMsA For Private and Personal Use Only Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdaye (376) Ggamardanam // 16 // kaMThoddhaMsaH svarabhraMzaH pittaatpaadaaNspaannissu|| dAho'tisAro'sRkchadirmukhagandho jvaro madaH // 17 // kaphAda rocakazchardiH kAso mUrdhAGgagauravam // prasekaH pInasaH zvAsaH svarasAdo'lpavahnitA // 18 // aura tina ekAdazarUpavAle rAjayakSmAoMmeM kaMThakA baiThajAnA chAtImeM pIDA // 15 // jaMbhAI, aMgoMkA TUTanA, thukathukI,, jaTharAgnikA zithilapanA, mukhameM durgadhi aise sAta upadravoMko jAnai aura tisa rAjayakSmA rogameM vAyukI adhikatAse zira, zUla pazalImeM zUla, kaMdhe aura aMgoMkA TUTanA // 16 // kaMTakA atyaMta nAza aura svarakA nAza upajatahaiM aura pittakI adhikatAse paira, kaMdhe. hAthameM dAha aura atisAra, raktakI chardI, mukhameM gaMdha, jvara, mada upajate haiM // 17 // kaphakI adhikatAse arucI, chardI, khAMsI zira aura aMgoMkA bhArIpana, praseka, pInasa zvAsa, svarakI zithilatA, jaTharAgnikI maMdatA upajate haiM // 18 // doSairmandAnalatvena sopalepaiH kapholbaNaiH // srotomukheSu ruddheSu dhAtUSmasvalpakeSu ca // 19 // vidahyamAnaH svasthAne rsstaaNstaanupdrvaan| kuryyAdagacchanmAMsAdInasRk cordhvapradhAvati // 20 // pacyate koSTha evAnnamannapakkaiva cA'sya yat // prAyo'smAnmalatAM yAtaM naivAlaM dhAtupuSTaye // 21 // agnikI maMdatAkarake upalepase saMyukta kaphakI adhikatAbAle doSoMkarake rukehuye srotoMke mukhoMmeM aura alparUpa dhAtuoMkI garamAIko hojAnese // 19 // apanehI sthAnameM vidahyamAnahuA rasadhAtu tina tina upadravoMko karatA hai, aura mAMsaAdi dhAtuoMmeM nahIM gamana karatAhuA aura vaha rakta Uparako phailAtA hai // 20 // isa vAste isa rAjayakSmA rogIkA anna koSThoMhI pakatA hai peTakI agnikarake aura dhAtuoMkI agnise nahIM isIvAste vizeSatAse malabhAvako prApta hojAtA hai aura dhAtuoMkI puSTi ke artha samartha nahIM hai // 21 // rasopyasya na raktAya mAMsAya kuta eva tu // upastabdhaH sa zakRtA kevalaM varttate kSayI // 22 // isa rogIke rasadhAtu bhI raktake artha nahIM haiM taba mAMsake artha kaise hosakaiM aura yaha kSayarogI kevala viSTAkarake avaSTaMbhita rahatA hai // 22 // liGgezvalpeSvapi kSINaM vyAdhyauSadhabalAkSamam // varjayetsAdhayedeva sarveSvapi tato'nyathA // 23 // For Private and Personal Use Only Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (377) aura pInasaAdi cihnoMkI alpatAsebhI saMyuktaho paraMtu vyAdhi aura auSadha kevalako nahIM *sahanevAle kSayarogIko vaidya varjideve aura pInasaAdi saba lakSaNavAlAbhI ho paraMtuM vyAdhi aura auSadhake balako sahai tisa rAjarogIkI cikitsAko vaidya karai // 23 // doSairvyastaiH samastaizca kSayAtSaSThazca medsaa|| svarabhedo bhavettatra kSAmo rUkSazcalaH svrH||24|| zUkapUrNAbhakaNThatvaM snigdhoSNopazayo'nilAt // pittAttAlugale dAhaH zoSa uktAva sUyanam // 25 // limpanniva kaphAtkaNThaM mandaH khurakhurAyate // svaro vibaddhaH sarvaistu sarvaliMgaH kSayAtkaSet // 26 ||dhuumaaytiiv cAtyartha medasA shlessmlkssnnH|| kRcchralakSyAkSarazcAtra sarvairantyaM ca varjayet // 27 // arocako bhavedoSaijihvAhRdaya sNshryaiH| sannipAtena manasaH santApena ca paJcamaH // 28 // vAta, pitta, kapha inhoMkarake aura sannipAtakarake aura kSayase chaThe medakarake svarabheda cha: prakArakA hai aura tina chahoM svarabhedoMmeM vAtakI adhikatAse sahanevAlA rUkhA aura calAyamAna svara hojAtA hai // 24 // aura zUkakarake pUritakI taraha kaMThakA hojAnA snigdha aura garama upazaya upajate haiM aura pittakI adhikatAse upaje svarabhedameM tAlU aura galameM dAha tathA zoSa aura bolanemeM nahIM sahanA arthAt vAkyako kahane meM samartha nahIM rahatA hai / / 25 // kaphakI adhikatAse upaje. svarabhedameM kaMThako lepita karatAkI taraha kaMThameM khurakhura zabda hotAhai aura bolanemai skhalanarUpa aura maMda svara hojAtA hai, aura saba doSoMse saba lakSaNoMvAlA svarabheda hotA hai aura kSayase svarabheda vidhvasta hotA hai // 26 // aura kSayakA svarabhedI manuSya atyaMta dhUmAke nikasanekI taraha nAsikAAdi dezoM meM lakSita hotA hai aura medakarake kaphajanita svarabhedake lakSaNoMvAlA svarabheda hotA hai adhavA kaSTakarake lakSita akSaravAlA svarabheda hotA hai, ina saboMmeM medase upaje svarabhedako vaidya tyaage|| 27 // jIbha aura hRdayameM Azritahuye vAtaAdi doSoMkarake tIna arocaka hotehaiM aura -sannipAtakarake cauthA aura manake saMtApakarake pAMcavA~ arocaka hotA hai // 28 // kaSAyatiktamadhuraM vAtAdiSu mukhaM kramAt // sarvotthe cirasaM zokakrodhAdiSu yathAmalam // 29 // chardidoSaiH pRthaksaSTaii rathaizca paJcamI // udAno vikRto doSAnsarvAnapyUrdhvamasyati // 30 // tAsUtklezAsyalAvaNyaprasekArucayo'gragAH // nAbhipRSThaM rujavAyuH pArzve cAhAramukSipet // 31 // tato vicchiMnamalpAlpaM kaSAyaM phenilaM vamet // zabdodgArayutaM kRSNamacchaM For Private and Personal Use Only Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 378 ) kRcchreNa vegavAn // 32 // kAsAsyazoSahRnmUrddhasvarapIDAkumA nvitaH // pittAtkSArodakanibhaM dhUmra haritapItakam // 33 // sAsRgamlaM kaTUSNaM ca tRNmUrcchAtApadAhavat // kaphAtsnigdhaM ghanaM zItaM zleSmatantugavAkSitam // 34 // madhuraM lavaNaM bhUri prasaktalomaharSaNam // mukhazvayathumAdhuryyatandrAhRllAsakAsavat // 35 // sarvaliGgAmalaiH sarvairiSToktA yA ca tAM tyajet // pUtyamedhyAzucidviSTadarzanazravaNAdibhiH // 36 // tapte citte hRdikliSTe chardidviSTArthayogajA // vAtaAdise upajehuye arocakoMmeM kasailA- kaDuA, madhura, tikta mukha kramase hotA hai aura sannipAtase upajehuye arocakameM rasase rahita mukha hotA hai, aura zoSaM krodha Adise arocakoM meM doSa ke anusAra mukhakA svAda hotA hai // 29 // vAta, pitta, kapha ina doSoM karake aura sanni - pAtakarake aura nahIM vAMchitarUpa zabdaAdi viSayoMkarake chardi pAMcaprakArakI hai aura vikRtadduA udAna vAyu vAta Adi saba doSoM ko Uparake tarapha pheMkatA hai // 30 // tina saba chardiyoM meM doSakA udaya bulabulekI samAna utthAna aura mukhameM namakakA svAda, praseka, arucI agrabhAgameM prApta hotehaiM aura nAbhike pRSThabhAgako pIDita karatAhuA aura donoM pAliyoMmeM zUlako karatAhuA vAyu bhojanako Uparake tarpha pheMkatA haiM // 31 // tisake anaMtara vicchinna aura alpa 2 karake kasailA aura jhAgoMse saMyukta zabdasahita DakArasaMyukta kRSNa varNavAlA aura patalA dravya vegavAlA manuSya chArdata karatA hai // 32 // aura khAMsI, mukhakA zoSa, hRdaya, zira, svarameM pIDA ; glAni se samanvita manuSya rahatA hai aura pittase khArake pAnI ke samAna kAMtivAlA dhUmravarNavAlA harA tathA pIlA // 33 // raktase saMyukta aura khaDDA, kaDuA, garama, tRSA, mUrcchA, saMtApa dAhavAle dravyako chardita karatA hai aura kaphase cikanA aura karaDA aura zItala aura kaphasaMbaMdhi tAMtoMke chidroMvAlA // 34 // madhura, salonA, bahutasA prasakta romAMca karanevAlA, mukhapai zojA, mukhameM madhurapanA, taMdrA, thukadhukI khAMsIvAlA vamana hotA hai || 35 || saba maloMkarake saba lakSaNoMvAlI jo chardi vikRtavijJAnIya adhyAya meM kahI hai, tisako vaidya tyAge, aura durgaMdhita amedhya, apavitra icchAse rahita dekhanA aura sunanA Adikarake || 36 || taptahuye cittameM aura klezita huye hRdayameM apriyapadArtha ke yogase upajI chardi hotI hai aura hRdaya ke roga pAMca prakAra ke kahe haiM // vAtAdIneva vimRzetkamitRSNAmadauhRde // 37 // zUlavepathuhRllAsairvizeSAtkRmijAM vadet // kRmihRdrogaliGgaizca smRtAH paJca tu hRdgadAH // 38 // aura kRmi, tRSNA, Ama tathA garbhiNIke dohadameM vAtaAdi chardiyoM ko tathA yogya lakSaNoMkarake vicArai // 27 // zUla, kAMpanI, thukadhukI inhoMkarake vizeSatA se kIDoMse upajI chardiko kahai. For Private and Personal Use Only Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (379) athavA kRmiroga aura hRdroga inhoMke lakSaNoMkarake kIDoMse upajI chardiko kahai aura hRdayakA roga pAMca prakArakA kahA hai // 38 // teSAM gulmanidAnoktaiH samutthAnaizca sambhavaH // vAtena zUlyate' tyarthaM tudyate sphuTatIva ca // 39 // bhidyate zuSyati stabdhaM hRdayaM zUnyatA dravaH // akasmAdInatA zoko bhayaM zabdAsahiSNutA // 40 // vepathurveSTanaM mohaH zvAsarodho'lpanidratA // pittAttRSNA bhramo mUrcchA dAhaH svedo'lpakaH klamaH // 41 // chardanaM cAmlapittasya dhUmakaH pItatA jvaraH // zleSmaNA hRdayaM stabdhaM bhArikaM sAima garbhavat // 42 // kAsAgnisAdaniSThIvanidrAlasyArucijvarAH // sarvaliGgastribhirdoSaiH kRmibhiH zyAvanetratA // 43 // tamaH pravezo hRhrAsaH zoSaH kaNDUH kaphasrutiH // hRdayaM pratataM cAtra krakaceneva dAryate // 44 // cikitsedAmayaM ghoraM taM zIghraM zIghrakAriNam // gulmanidAnameM kahuye kAraNoMkarake tina hRdrogoM kI utpatti hai aura vAyukI adhikatAse upaje hRdrogakeM hRdayameM atyanta zUla calatA hai aura hRdayameM camake calate haiM aura hRdaya sphuTitakI taraha hotA hai // 39 // aura bhedita hotA hai aura sUkhajAtA hai aura stabdharUpa hojAtA hai aura hRdayakI zUnyatA aura hRdayakA jhiranA hotA hai aura ApahI Apa danipanA, zoka, bhaya, zabdako nahIM sahanA // 40 // aura kaMpa, veSTana, moha, zvAsakA rukanA, nIMdakI alpatA upajatI hai, pittakarake upaje hRdrogameM tRSA, bhrama, mUrcchA, dAha, pasInA, mukhameM khaTTArasakA svAda, glAni // 41 // amlapittakI chArdai, dhUmA, zarIra AdikA pIlApana, jvara upajate haiM aura kaphakarake upaje hRdrogameM kaThora, bhArI bhItarako vidyamAna patthararUpa garbhakI taraha hRdaya hojAtA hai // 42 // aura khAMsI maMdAgni, thukadhukI, nIMda, Alasya, arucI, jvara, upajate haiM aura tIna doSoMkara ke sacihnavAlA hRdroga hotA hai aura kIDoM karake upaje hRdroga meM dhUmravarNake netra // 43 // aMdhere meM praveza, thuka - thuka, zoka, khAja, kaphakA jhiranA aura vistRta huA hRdayakA karotakI taraha dAruNa honA hotA hai| // 44 // isa zIghrakArI aura ghorarUpa isa kRmija hRdogako zIghra cikitsita kare || vAtAtpittAtkaphAttRSNA sannipAtAdrasakSayAt // 45 // SaSThI syAdupasargAcca vAtapitte tu kAraNam // sarvAsu tatprakopo hi saumyadhAtu prazoSaNAt // 46 // sarvadehabhramotkampatApatRDadA For Private and Personal Use Only Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdaye ( 380) hamohakRt // jihvaamuulgllomtaalutoyvhaaHshiraaH|| 47 // saMzoSya tRSNA jAyante tAsAMsAmAnyalakSaNam // mukhazoSo jalAtRptirannadveSaH svrkssyH||48||kNtthausstthjihvaakaarkshyNjihvaani krmnnklmH|prlaapshcittvibhrNshstRddgrhoktaastthaa''myaaH||49|| aura bAtase, pittase, kaphase, sannipAtase aura rasake kSayase pAMca prakArakI tRSA hotI hai // 45 // aura upasargase chaThI tRSA hotI hai aura saba tRSAoMmeM vAta aura pitta kAraNa hai, tisa vAtapittakA kopa rasaAdi saumyadhAtuke zoSase hotA hai // 46 // parantu vaha saba, dehameM bhrama, kaMpa, tApa, tRSA, dAha, mohako karatA hai aura jIbhakA mUla, gala, pipAsAsthAna, tAluA, pAnI, inhoM ko bahanevAlI zirAoMko / / 47 // saMzoSitakara tRSA upajatI hai tina tRSAoMkA sAmAnya lakSaNa kahA aura mukhazoSa jalase tRpti nahIM hotI aura annameM vairabhAva svarakA nAza // 48 // kaMTha, hoTha, jIbha inhoMkA karkazapanA aura jIbhakA nikasajAnA, glAni, pralApa, cittakA nAza, tRSA ke rokanemeM kahe zoSa, aMgakI zithilatA, bAdhiyaM ye saba upajate haiM // 49 // mArutAtkSAmatA dainyaM zaMkhatodaH shirobhrmH||gndhaajnyaanaasyvairsyshrutinidraavlkssyaaH||50||shiitaambupaanaadRddhishc pittAnmU sthitikttaa||rktekssnntvN pratataM zoSo daaho'tidhuumkH||51|| kapho ruNaddhi kupitastoyabAhiSu mArutam // srotaHsu sakaphastena paMkavacchoSyate tataH // 52 // zUkauravAcitaH kaNTho nidrA madhurabakratA // AdhmAne ziraso jADyaM stamityacchadyaroca * kaaH|| 53 // AlasyamavipAkazca sarvaiH syAtsarvalakSaNA // AmodbhavA ca bhaktasya saMrodhAdvAtapittajA // 54 // vAtase upajI tRSAmeM kRzapanA, dInapanA, kanapaTiyoMmeM cabhakA zirakA bhramaNA gaMdhakA ajJAna mukhakA virasapanA aura nIMda, bala inhoMkA nAza // 50 // aura zItalapAna ke pInese tRSAkI vRddhi ye saba upajatehaiM // pittase upajI tRSAmeM mUrchA mukhameM kaDuApana, lAlarUpa netroMkA hojAnA nirantara zoSa aura dAha aura atyanta dhUmA ye upajate haiM // 51 // kupitahuA kapha jalako bahane vAloM strotomeM vAyuko rokatAhai taba vaha kapha tisavAyukarake kIcaDakI taraha zoSita hotA hai // 52 // pIche javoMke tuSoM karake vyAptahuA kaNTha hojAtA hai aura nIMda mukhakA madhurapanA aura aphArA, zirakA jaDapanA, zarIrapai mAno gIlAkapaDA paDA hai aisA vidita honA chardi aura aruci // 53 // Alasya aura annaAdikA nahIM pakanA ye saba upajate haiM aura bhojanake rokanese jo Amase upajI tRSA hai vaha vAtapittase upajatI hai // 14 // For Private and Personal Use Only Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (381) uSNaklAntasya sahasA zItAmbho bhajatastRSam // USmAruddho gataH koSThaM yAM kuryyAtpittajaiva sA // 55 // yA ca pAnAtipAnotthA tIkSNAgneH snehajA ca yaa|| snigdhagurvamlalavaNabhojanena kaphodbhavA // 56 // tRSNA rasakSayoktena lakSaNena kSayAtmikA ||shossmohjvraadynydiirghrogopsrgtH|| yA tRSNA jAyate tIvrA sopasargAtmikA smRtA // 57 // garmAIkarake glAniko prAptahuyeke aura zItala pAnIko sevanevAle manuSyake rukI huI garmAI koSThameM prAptaho tRSAko karatI hai vaha pittase upajI tRSA jAnanI // 55 // pAna aura atipAnase * jo tRSA upajatI hai aura tIkSNa agnivAle manuSyake snehase upajI jo tRSA hai vaha bhI pittase upa. jatI hai aura cikanA bhArI, khaTTA, salonA inhoMkarake saMyukta bhojanakarake jo tRSA upajatI hai vaha kaphase upajI jAnanI // 56 // zoka moha jvara inaAdi anya dIrgharogoMke anubaMdhase jo teja tRSA upajatI hai vaha munijanoMne upasargajA tRSA mAnIhai // 17 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM nidAnasthAne paMcamo'dhyAyaH // 5 // ssssttho'dhyaayH| -vocar__ athAto madAtyayanidAnaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara madAtyayanidAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| tIkSNoSNarUkSasUkSmAmlaM vyavAyyAzukaraM laghuvikAzi vizadaM mdymojso'smaadvipryyH||1|| takSiNAdayo viSe'pyuktAzcittopaplAvino guNAjIvitAntAya jAyanteviSe tuutkrssvRttitH2|| tIkSNa, rUkhA, garama, sUkSma, amla, vyavAyI arthAt sakalazarIrameM vyApanevAlA aura zIghra karanevAlA halakA vikAzI vizada madya hai isa madyase parAkramakA viparatipanA hai // 1 // cittako bhrama karanevAle tIkSNaAdi guNa viSameMbhI hote haiM paraMtu viSameM sthitahuye takSNiAdiguNa utkarSavartanase mAraNake artha utpanna hote haiM // 2 // tIkSNAdibhirguNairmadyaM mandAdInojaso gunnaan||dshbhirdsh saMkSobhya ceto nayati vikriyaam||3|| Aye madye dvitIyesa pra mAdAyatane sthitaH // durvikalpahato mUDhaH sukhamityadhimucya For Private and Personal Use Only Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (382) assttaanggruudyete||4|| madhyamottamayoH saMdhiM prApya rAjasatAmasaH // nira.. kuMza iva vyAlo na kiJcinnAcarejaDaH // 5 // __tIkSNaAdi dazaguNoMkarake maMda, zIta, snigdha, sAMdra, sthUla, madhura, cirakRta, guru, zlakSNa, picchila ina daza parAkramasaMbaMdhI guNoMko sava tarphase duSTatAko prAptakara madya cittako vikArake artha prApta karatA hai // 3 // pahile madameM aura dUsare madameM sthitahuA aura duSTa vikalpoMkarake hatahuA kArya aura akAryako nahIM jAnanevAlA vaha manuSya sukhase alaga hotA hai // 4 // dUsarA aura tIsarA madakI saMdhiko prAptahuA rajoguNI tamoguNI manuSya jaDa hokarake saba azubhakarmoMko Acarita karatAhai jaise aMkuzase rahita duSTa hAthI // 5 // iyaM bhUmiravadyAnAM dauHzIlyasyedamAspadam // eko'yaM bahumA yA durgatedezikaH param // 6 // nizceSTaHzavavacchete tRtIyetu made sthitH||mrnnaadpi pApAtmA gataH pApatarAM dazAm // 7 // dharmAdharma sukhaM duHkhamarthAnarthaM hitAhitam // yadAsakto na jAnAti kathaM tacchIlayedudhaH // 8 // maye moho bhayaM zokaH krodho mRtyuzca sNshritaaH||sonmaadmdmuurchaayaaH saapsmaaraaptaankaaH||9|| yatraikaH smRtivibhraMzastatra sarvamasAdhuyat // niMdya manuSyoMkI yaha madirA bhUmi arthAt AkArahai aura duHzIlapanekI yaha madirA Aspada hai aura yaha madavizeSa ekahI hai paraMtu anekamukhovAlI yaha madirA paramadurgatikA AcArya hai // 6 // tIsare madameM sthitahuA manuSya ceSTAse rahitaM aura murdAke samAna zayana karatA hai aura yahI pApAtmA manuSya maraNasabhI atyaMta pAparUpadazAmeM prApta hotA hai // 7 // jisa madirAmeM Asakta huA manuSya dharma, pApa, sukha, duHkha, artha, anartha, hita, ahita inhoMko nahIM jAnatA taba kaise buddhimAn manuSya madirAkA abhyAsa karai arthAt kabhI nahIM karai / / 8 / / atyaMta pAnakI madirAmeM moha, bhaya, zoka, krodha mRtyu, unmAda, mada, mUchI, apasmAra, apatAnaka // 9 // ye saba upajateM haiM aura jisamadirAmeM smRtikA lopa hotA hai aura saMpUrNa azobhana hotA hai / ayuktiyuktamannaM hi vyAdhaye maraNAya vA // 10 // madyaM trivargadhIdhairyalajjAderapi nAzanam // aura yuktike binA yukta kiyA annabhI rogake artha athavA mRtyuke artha kahA hai // 10 // dharma, artha, kAma, buddhi, dhairya, lajjA, Adiko nAzanevAlA madya hai // nAtimAdyanti balinaH kRtAhArA mahAzanAH // 11 // snigdhAH sattvavayoyuktA mdynityaastdnvyaaH|| medaHkaphAdhikAmanda For Private and Personal Use Only Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (383) vAtapittA dRddhaagnyH|| 12 // viparyaye'timAdyanti vizrabdhAH kupitAzca ye|| mayena cAmlarUkSeNa sAjINe bahunAti ca // 13 // vAtApittAtkaphAtsarvaizcatvAraH syurmadAtyayAH ||srve'pi sarvairjAyante vyapadezastu bhUyasA // 14 // balavAle bhojanako kiyehuye aura atyanta bhojanako khAnevAle snigdha aura satvayukta avasthAvAle madirAko nityaprati sevanebAle madirAke pInevAle manuSyoMke kulameM upajanevAle meda aura kaphakI adhikatAvAle vAta aura pittakI mandatA vAle teja agnivAle manuSya atyanta madako nahIM prApta hote hai // 11 // 12 // aura ina saboMse viparIta vartanevAle amRtake samAna madyako mAnanevAle krodhI ye amla aura khaTTerUpa madyakarake ati madako prApta hotehaiM aura ajIrNameM pAna kI madirAmeM manuSya atyanta madako prApta hotAhai aura atyanta pAna kI madirAkarkebhI manuSya atyanta madako prApta hotA haiM // 13 // vAta, pitta, kapha, sannipAta inhoMse cAra prakArake madAtyaya roga hote haiM parantu saba prakArake madAtyayaroga saba doSoMse upajate haiM aura bahulatAkarake yaha vAtakA madAtyaya hai isa prakAra vyapadeza arthAt saMjJA jAnanI // 14 // sAmAnya lakSaNaM teSAM pramoho hRdayavyathA // viDbhedaH pratataM tRSNA saumyAgneyo jvro'ruciH|| 15 // shirHpaasthihkmpomrmbhedstrikgrhH||urovibndhstimirN kAsaHzvAsaH prjaagrH|| 16 // svedo'timAtraM viSTambhaH vythushcittvibhrmH||prlaapshchrdirukklesho bhramo duHsvapnadarzanam // 17 // tina madAtyayoMkA sAmAnya lakSaNa kahate haiM moha, hRdayameM pIDA, viDbheda, nirantara tRSA, kapha pittakA jvara, arucI // 15 // zira, pazalI, hRdaya haDDIkA kaMpanA, marmokA bheda, trika sthAnakA baMdhA, chAtIkA bandhA, andherI, khAMsI zvAsa, jAganA // 16 // atyanta pasInA, viSTaMbha, zojA, cittabhrama, pralApa, chardi, ukleza, bhrama, duSTasvapnoMkAdekhanA hotAhai // 17 // vizeSAjAgarazvAsakampamarddharujo'nilAt // svapne bhramatyutpa tati pretaizca saha bhASate // 18 // pittAdAhajvarasvedamohAtIsAratRbhramAH // deho haritahAridro raktanetrakapolatA // 19 // zleSmaNazchardihRllAsanidrodardAGgagauravam // sarvaje sarvaliGgatva muktvA madyaM pivettu yH|| 20 // sahasA'nucitaM cAnyattasya For Private and Personal Use Only Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir / (384) assttaangghRdyedhvNskvikssyau|bhvetaaN mArutAtkaSTau durvalasya vishesstH||21|| dhvaMsake zleSmaniSThIvaH kaNThazoSotinidratA ||shbdaashtvN tandrA ca vikSaye'Ggaziro'tiruk // 22 // hRtkaNTharogaH saMbhohaH kaasstRssnnaavmivrH|| nivRtto yastu madyebhyo jitAtmA buddhipuurvkRt||23||vikaaraiHspRshyte jAtu na sa shaariirmaansaiH|| vAtake madAtyayameM vizeSakarake jAganA, zvAsa, kampa, mastakameM zUla aura svapnemeM ghUmanA, Uparako caDhanA, pretoMke saMga bolanA ye saba upajate haiM // 18 // aura pittakarake upaje madAtyayameM dAha, jvara, pasInA, moha atisAra, tRSA, bhrama, harA, aura pIlA deha, netra tathA kapoloMkI lalAI hotI hai // 19 // kaphake madAtyayameM chardi thukathukI, nIMda, udarda, aMgoMkA bhArIpana upajatAhai aura sannipAtase upaje madAtyayameM saba doSoMke cihna upajate haiM aura jo ucita madirAkobhI cirakAlataka tyAga pIche atyantamAtrakarake pIvai // 20 // aura jo anucita madyako atyanta mAtrakarake pIvai tina donoM manuSyoMke vAyuse kaSTasAdhyarUpa dhvaMsaka aura vikSaya ye donoM roga upajate haiM aura durbala manuSyake vizeSatAkarake upajate haiM // 21 ||dhvNskmeN kaphakA thUkanA kaNThakA zoSa, atyanta nIMda pAnA, zabdako nahIM sahanA, tandrA ye upajate haiM. aura vikSayameM aMgameM aura zirameM atyanta zUla // 22 // hRdaya aura kaNThameM roga, moha, khAMsI, tRSA, chardi, jvara, upajate haiM, jo jitAtmA aura buddhi ke anusAra vicArake karanevAlA manuSya madirAse nivRtta hotA hai // 23 // vaha kadAcitbhI zarIrase aura manase upaje vikAroM se saMyukta nahIM hotA // rajomohAhitAhAraparasya syustrayo gdaaH|| 24 // rsaasRkcetnaavaahisrotorodhsmudbhvaaH|| madamUrchAyasaMnyAsA ythottrblottraaH||25||mdo'tr doSaiH sarvaizca rktmdyvissairpi| saktAnalpadrutAbhASAzcalaH skhalitaceSTitaH // 26 // rUkSasyAvA ruNatanurmade vAtodbhave bhavet // pittena krodhano raktapatiAbhaH kalahapriyaH // 27 // svalpAsambaddhavAkpANDuH kphaaddhyaanpro'lsH|| sarvAtmA sannipAtena rktaatstbdhaanggdRssttitaa||28|| pittaliGgazca madyena vikRtehaasvraaNgtaa|| viSe kampo'tinidrA ca sarvebhyo'bhyadhikastu sH|| 29 // lakSayallakSaNotkarSAdvAtA diinychonnitaadissu|| For Private and Personal Use Only Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 385 ) rajoguNakI pradhAnatAvAleke mohakI pradhAnatAvAleke tIna roga hote haiM || 24 // arthAt rasa, rakta, buddhi, inhoMko bahanevAle srotoMke rokane utpanna honevAle aura maMda, mUrcchA, saMnyAsa nAmoMvAle, aura uttarottara kramakarake atyanta balavAle hote haiM // 25 // ina madaAdiyoM meM mada sAta prakArakA hai, bAtaja, pittaja, kaphaja, sannipAtaja, raktaja, madyaja, viSaja, kaThora, bahuta, jAdeM, zIghra, bolanA, aura calanA aura prakRtike viparyayapanese ceSTA karanI ||26|| aura rUkhA dhUmravarNa zarIrakA hojAnA, yaha lakSaNa manuSyako vAtase upaje madameM hotA hai aura pittakarake upaje madameM krodhI, rakta aura pIlI kAMti vAlA aura kalahako cAhanevAlA manuSya hotA hai ||27|| aura kaphase upaje madameM svarUpa aura asaMbaddha vacanako bolanevAlA aura pAMDuzarIravAlA dhyAnameM tatpara aura AlasyavAlA manuSya hotA hai aura sannipAtase upaje medameM saba doSoMke lakSaNoMvAlA manuSya hotA hai | aura raktase upaje madameM stabdharUpa zarIra aura dRSTivAlA // 28 // aura pittaja madake lakSaNakarake saMyukta manuSya hotA hai aura madirAkarake upaje maMdameM vikRtaceSTA vikRtasvara vikRtazarIra hojAtA hai aura viSase upaje madameM kaMpa va atyaMta nidrA upajatI hai, yaha viSajamada saba madoM se adhika hai | // 29 // raktaAdise upaje madoMmeM apane apane lakSaNoMke utkarSakarake vAtaAdi doSoM ko lakSita karai // aruNaM kRSNanIlaM vA khaM pazyanpravizettamaH // 30 // zIghraM ca pratibudhyeta hRtpIDA vepathurbhramaH // kAzyaM zyAvAruNA chAyA mUrcchAye mArutAtmake // 31 // pittena raktaM pItaM vA nabhaH pazyavizettamaH // vibudhyeta ca sasvedo daahtRtttaappiidditH||32|| bhinnaviNnIlapItAbho raktapItAkulekSaNaH // kaphenameghasaGkAzaM pazyannAkAzamAvizet // 33 // tamazvirAcca budhyeta sahRllAsaH prasekavAn // gurubhiH stimitairaGgairArdracarmAvanaddhavat // 34 // sarvAkRtistribhirdoSairapasmAraivAparaH / pAtayatyAzu nizceSTaM vinA bIbhatsaceSTitaiH // 35 // lAla, kRSNa athavA nIlA AkAzako dekhatA huA manuSya mUDha avasthAko prApta hovai // 30 // aura zIghrahI saMjJAko prApta hojAve hRdayameM pIDA, kaMpa, bhrama, kRzapanA, dhUmravarNavAlI lAla chAyA upajai to ye saba lakSaNa vAtase upaje mUrcchArogameM kahe haiM // 31 // pitta se upaje mUrcchArogameM rakta athavA pIlA AkAzako dekhatA huA manuSya mUDha avasthAko prApta hove aura pasInAoM se saMyukta hoke saMjJAko prApta hojAve aura dAha, tRSA, tApa inhoMse pIDita hove // 32 // aura bhinnaviSThAvAlA ho, nIla aura pIlI kAMtivAlA ho, lAla aura pIlepanakarake Akula netroMvAlA ho ye lakSaNa hote haiM aura kaphakarake upaje mUrchAroga meM megha ke samAna kAMtivAle AkAzako dekhatA huA manuSya mUDha 25 For Private and Personal Use Only Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir '( 386) aSTAGgahRdayeavasthAko prApta hovai // 33 // aura thukathukIvAlA aura bhArI tathA gIlIcarmakarake veSTitahuyekI taraha aMgoMkarake prasekavAlA hoke cirakAlameM saMjJAko prApta hotA hai / / 34 / / aba tIna doSoMkarake upaje mUchIrogameM saba doSoMkI AkRtivAle manuSyako bhayAnaka ceSTitoMko varjikara dUsare apasmArakI taraha girA devai // 35 // doSeSu madamUrchAyAH kRtavegeSu dehinaam||svymevopshaamynti sannyAso naudhairvinA // 36 // vAgdehamanasAM ceSTAmAkSipyAtibalA mlaaH|| sannyAsaMsannipatitAH praannaaytnsNshryaaH|| // 37 // kurvanti tena puruSaH kASThabhUto mRtopamaH // mriyeta zIghraM zIghraM cecikitsA na prayujyate // 38 // .. manuSyoMke kRta vegoMvAle doSoMmeM mada aura mUrchA ye roga auSadhoMke vinA ApahI zAMta hojAtehaiM aura saMnyAsa roga auSadhoMke vinA zAMta nahIM hotA // 36 // vANI, deha, mana inhoMkI ceSTAko akSepitakara aura ikaDehuye vizeSakarake hRdayameM Azritahuye vAta, pitta, kapha ye saMnyAsarogako karate haiM // 37 // tisakarake kASTharUpa aura mareke samAna upamAvAlA manuSya hojAtA hai jo isakI zIghra cikitsA nahIM kIjAve to tatkAla marajAtA hai // 38 // agAdhe grAhabahule salilaugha ivAtaTe // sannyAse vinimajjantaM naramAzu nivartayet // 39 // madamAnaroSatoSaprabhRtibhirArI bhinijaiH prissvnggH||yuktaayuktN ca samaM yuktiviyuktena madyena // 40 // balakAladezasAtmyaprakRtisahAyAmayavayAMsi / pravibhajya tadanurUpaM yadi pibati tataH pibatyamRtam // 4 // agAdharUpa aura bahutase grAha aura macchoMse saMyukta aura taToMse varjita pAna ke samUhameMse jaise batehuye manuSyako zIghra nikAsate haiM taise saMnyAsarogameM DUbate huye manuSyako tatkAla nikaas||39|| mada, mAna, roSa, toSa Adise aura apane zatruoMse milApa yuktise ayukta kiye madirAkarake hotA hai aura yukta tathA ayuktakI samatA prApta hotI hai // 40 // bala, kAla, deza, yogyaprakRti, sahAya, roga, avasthA inhoMkA vibhAgakarake jo manuSya yathAyogya madirAko pIvatA hai pIche vaha madirA amRtake samAna phala detI hai / 41 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM nidAnasthAne SaSThodhyAyaH // 6 // For Private and Personal Use Only Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / saptamo'dhyAyaH / stra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (387) adhArzasA nidAnaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara arza arthAt bavAsIranidAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / arivatprANino mAMsakIlakA vizasanti yat // azasi tasmAducyante guhamArganirodhataH // 1 // doSAstvaGmAMsamedAMsi sandUSya vividhAkRtIn // mAMsAMkurAnapAnAdau kurvantyarzAsi tAJjaguH // 2 // .. For Private and Personal Use Only * zatrukI taraha mAMsake aMkura gudA ke mArga ke nirodhase manuSyako pIDita karate haiM, isa kAraNa ve arzanAma se kahe jAte haiM // 1 // vAtaAdi doSa, tvacA, mAMsa, meda Adiko dUSita kara gudA Adi meM aneka prakArakI AkRtiyoMvAle mAMsake aMkuroMko karate haiM, tinhoMko vaidya arzaroga kahate haiM // 2 // sahajanmottarotthAnabhedAdvedhA samAsataH // zuSkatrAvivibhedAcca gudasthUlAntrasaMzrayaH // 3 // ardhapaJcAMgulastasmiMstistro'dhyarddhAMgulAH sthitAH // valyaH pravAhiNI tAsAmantarmadhye visarjanI // 4 // bAhyA saMvaraNI tasyA gudoSTho bahiraMgule // yavAdhyardhapramANena romANyatra tataH param // 5 // tatra hetuH sahotthAnAM valIbIjopataptatA // arzasAM bIjataptistu mAtApitracArataH ||6|| daivAcca tAbhyAM kopo hi sannipAtasya naanytH||asaadhyaanyevmaakhyaataaH sarve rogAH kulodbhavAH // 7 // sAtha janmanevAlA aura pIche janmanevAlA ina bhedoMse saMkSepa karake azaroga do prakArakA hai zuSka tathA strAvI bhedoMkarakebhI arza do prakArakA hai sUkhI (vAdI) srAvI (khUnI) aura sthUla AMtoM kA saMzrayarUpa gudA // 3 // sADhe cAraaMgula pramANita hai, tisameM DeDhaDeDhaaMgula parimANavAlI tIna balI arthAt AMTI sthita haiM, aura tIna tIna AMTiyoM ke madhya meM gudAke bhItara pravAhiNI AMTI hai aura madhyameM visarjanI AMTI haiM // 4 // aura gudAke bAhira saMvaraNI AMTI hai aura tisa saMvaraNI AMTIke bAhira eka aMgula gudAkA oSTha haiM yaha DeDha javake pramANavAlA hai aura tisa gudAke oSThase pare roma jamate haiM // 5 // tina donoM arzarogoM meM sAtha janmanevAle arza rogoMke kAraNa valIsaMbandhI bIjakA upatApapanA hai aura vaha bIjoMkA upatatapanA mAtA aura pitAke apacArase hotA hai || 6 || daivase aura mAtA pitAke apacArase sannipAtakA kopa hotA hai anyase nahIM isa vAste. aroroga asAdhya hai aura kulase utpanna honevAle saba roga asAdhya kahe haiM // 7 // Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (388) aSTAGgahRdayesahajAni vizeSeNa rUkSadurdarzanAni ca ||antrmukhaani pANDU.. ni dAruNopadravANi ca ||8||ssoddhaanyaani pRthagdoSasaMsargani cyaatrtH||shusskaanni vAtazleSmabhyAmANi tvtrpitttH||9|| vizeSakarake rUkha aura dekhanemeM duSTarUpa aura bhItarako mukhoMvAle aura pANDurUpa aura dAruNa upadravoMse saMyukta sAtha upajanevAle arzaroga hote haiM // 8 // janmase pachi upajanevAle arzaroga chaH prakArake haiM, vAtake, pittake, kakake, dodoSoMke,sannipAtake, raktake jAno aura sUkhe arzaroga vAta aura kaphakarake hote haiM,rakta aura pittase gIle arzaroga hote haiM,arthAt bavAsIrake masse hote haiN|||9|| doSaprakopahetustu prAguktastena saadite|| agnau maletinicite punshcaativyvaaytH||10||yaansngkssobhvissmktthinotkttkaasnaat // bstinetraashmlopttorviitlcailaadighttttnaat||11|| bhRzaM zItAmbusaMsparzAtpratatAtipravAhaNAt // vAtamatrazaka dvegadhAraNAttadudIraNAt // 12 // jvaragulmAtisArAmagrahaNI shophpaannddubhiH|| karzanAdviSamAbhyazca ceSTAbhyo yoSitAM punaH . // 13 // AmagarbhaprapatanAdgarbhavRddhiprapIDanAt // IdRzaizcAparai rvAyurapAnaH kupito malam // 14 // pAyorbalISu sandhatte tAsvabhiSyaNNamUrtiSu // jAyante'si tatpUrvalakSaNaM mandavahnitA // 15 // viSTambhaH sakthisadanaM piNDikodvaSTanaM bhramaH // sAdo'Gge netrayoH zophaH zakR do'thavA grahaH // 16 // mArutaH pracuro mUDhaH prAyo nAbheradhazcaran / saruktraparikarttazca kRcchrAnnirgacchati svanan // 17 // antrakUjanamATopaH kSAmato dgArabhUritA ||prbhuutN mUtramalpAvid shrddhaavaidhuumko'mlkH||18||. ziraHpRSThorasAM zUlamAlasyaM bhinnavarNatA // tathendriyANAM daubalyaM krodho duHkhopacAratA // 19 // AzaMkA grahaNIdoSapA NDugulmodareSu ca // -- doSoMke prakopakA kAraNa pahile kahacuke tisa karake maMdabhAvako prApta huA agnike honese malakA atyaMta saMcaya hotA hai arthAt viSThAkI atyaMta vRddhi hotI hai phira ati maithuna karanese // 10 // yAna arthAt asavArIkA saMkSobha, viSama, kaThina utkaTa, Asanase aura bastikA netra, patthara, lohA, pRthvItala, vastra Adike ghaTTanase // 11 // aura atyanta zItalapAnIke sparzase aura nirantara For Private and Personal Use Only Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (389) doSa Adike vegoMke pravartanase aura adho vAta, mUtra viSThAke verAko dhAraNese tathA baDhAnese // 12 // jvara, gulma, atisAra, AmadoSa, grahaNIroga, zojA, pAMDu karake karSaNa karanese, aura viSamarUpa ceSTAoMse aura striyoMke // 13 // kacAgarbhake paDanese, aura garbhakI vRddhike prapIDanase isI prakArase anya kAraNoMkarake kupita huA apAnavAyu malako // 1.4 // gudAkI abhisyaMditamUrtivAlI tIna baliyoMmeM dhAraNa karatA hai taba arza arthAt bavAsIra roga upajate haiM tisa bavAsIra rogake pUrvarUpakA lakSaNa kahate haiM maMda agni // 15 // viSTaMbha sakthikI zithilatA pIDiyoMkA udveSTana bhrama aMgakA zithilapanA netroMmeM zojA viSTAkA bheda athavA baMdhA // 16 // vizeSatAkarake nAbhike nIce vicaratAhuA aura pracura aura mUDha aura zUlase saMyukta aura parikartanase yukta apAnavAyu zabdako karatAhuA kaSTase nikasatAhai // 17 // AMtoMkA bolanA peTameM guDaguDAzabda aura mADApanA aura bahutasA DakAroMkA AnA, aura bahutasA mUtrakA AnA, aura alpaviSThAkA AnA aura zraddhA aura amlarUpa dhUmA // 18 // zira pRSTabhAga chAtImeM zUla aura Alasya varNakA badalajAnA iMdriyoMkA durbalapanA aura krodha aura duHkhaa||19|| aura grahaNIdoSa pAMDu gulma udararogakI AzaMkA hotI hai / etAnyeva vivarddhante jAteSu hatanAmasa // 20 // nivartamAno'pAno hi tairadhomArgarodhataH // kSobhayannanilAnanyAnsarvendriya zarIragAn // 21 // tathA mUtrazakRtpittakaphAndhAtUMzcasAzayAn // mRdAtyagniM tataH sarvo bhavati praaysho'rshsH|| 22 // kRzo bhRzaM hatotsAho diinHkssaamo'tinissprbhH|| asAro vigatacchAyo jantujuSTa iva drumaH // 23 // kRtsnrupdrvairghsto| ythoktairmrmpiiddnaiH|| tathA kAsapipAsAsyavairasyazvAsapInasaiH ||24||klmaanggbhnggvmthukssvthushvythujvraiH| klaibyavAdhiryatabhirya zarkarAzmaripIDitaH // 25 // kSAmabhinnasvaro dhyAyanmuhuH SThIvannarocakI // sarvapasthihannAbhipAyuvaGkSaNazUlavAn // // 26 // gudena sravatA picchA pulAkodakasannibhAm // vibaddha muktaM zuSkA pakkAmaM cAntarAntarA // 27 // pANDupItaM hAradraktaM picchilaM copaveSyate // utpanna huye arzarogoMmeM grahaNIdoSa pAMDuroga gulma udararoga baDhate haiM // 20 // tina arzarogoMkarake adhomArgake rukajAnese Uparako prApta huA apAnavAyu saba iMdriya aura zarIrameM prAptahuye anyapavanoMko kSobhita karatAhuA // 21 // tathA mUtra, viSThA, pitta, kapha, dhAtu, Azayako kSobhita karatAhuA agniko maMda karatA hai, tisa agnike maMdapanese prAyatAkarake // 22 ||arshrogii atyaMta For Private and Personal Use Only Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 390 ) aSTAGgahRdaye mADA aura utsAhakI naSTatAvAlA dIna aura sahanevAlA prabhAse atyaMta rahita sArase rahita chAyA se rahita aura kIDoMkara ke saMyukta huye vRkSakI taraha sthita // 23 // marmako pIr3ita karanevAle saba upadravoMse grasta aura khAMsI, pipAsA, mukhakA virasapanA, zvAsa, pInasa karake grasta, // 24 // glAni, aMgabhaMga, chardi, chIMka, zojA, jvara inhoMse saMyukta, napuMsakapanA, badhirapanA timirapanA zarkarA, patharI karake pIDita || 25 || mAMDA aura bhinnasvaravAlA bAraMbAra ciMtamana karanevAlA, thukathukI aura arucIvAlA, saba saMdhikI haDDI, hRdaya, nAbhi, gudA, aMDasaMdhi meM zUlavAlA // 26 // DAva aura gahuAdikA pasInAke samAna kAMtivAlI pIchAko jhirAtIhuI gudAkarake kadAcit huA kadAcit mukta aura kadAcit sUkhA, kadAcit gIlA, kadAcit pakka, kadAcit kaccA // 27 // pAMDu pIlA harita rakta aura picchila viSThAko upavezita karatA hai | gudAGakurA bahvanilAH zuSkAzcimicimAnvitAH // 28 // mlAnAH zyAvAruNAH stabdhA viSamAH paruSAH kharAH // mitho visa dRzA vakrAstIkSNA visphuttitaannaaH||29||bimbiikrkndhukhrjuurkaarpaasiiphlsnnibhaaH // kecitkadambapuSpAbhAH kecitsiddhArtha kopamAH // 30 // ziraH pAsvasika TyUruvaGkSaNAbhyadhikavyathAH // kSavathUdgAraviSTaMbhahRdgrahArocakapradAH // 31 // kAsasvAsAgnivaiSamyakarNanAdabhramAvahAH / tairAtoM grathitaM stokaM sazabdaM saMpravAhikam // 32 // rukphenapicchAnugataM vibaddhamupavezyate // kRSNatvaGnakhaviNmUtranetravacazca jAyate // 33 // gulmaplIhodarASThI lAsambhavastata eva ca // gudA aMkura jo vAtakI adhikatAvAle hote haiM, ye sUkhe aura cimacimapanese anvita ||28|| aura mlAna, dhUmraraMgake tathA rakta aura stabdha aura viSamasthitahuye kaThora tIkSNa aura Apasa meM sadRzapanekarake rahita aura TeDhe atyaMta teja phuTitadvaye mukhabAle // 29 // biMbI, baDaverI, khajUra, kapAsa, inhoMke phalake samAna kAMtivAle aura kitaneka kadaMbake phUlake samAna kAMtivAle aura kitaneka zarasoMke samAna upamAvAle // 30 // aura zira, parAlI, kaMdhA, kaTI, jA~gha, aMDasaMdhimeM adhikapIDAvAle aura chIMka, DakAra, viSTaMbha, hRdayakA baMdhana, arucIko denevAle // 31 // khA~sI zvAsa, agnikI viSamatA, karNanAda, bhramako denevAle masse hote haiM tinhoMkara ke pIDita manuSya gAvAlA aura atyaMta thoDA zabdakarake sahita aura vahanevAlA || 32 || aura zUla, jhAga picchA ise anugata aura ba~dhe hue malako nikAsatA hai aura tvacA, nakha, viSThA, mUtra, netra, mukhakA kAlApana hojAtA hai // 33 // aura tina gudAke aMkuroMse gulma, plIhAroga. udararoga, TIkI utpatti hotI hai // For Private and Personal Use Only Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir _ nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (391) pittottarA niilmukhaaN.rktpiitaasitprbhaaH|| 34 // tanvasrasrA viNo visrAstanavo mRdavaH shlthaaH|| zukajihvAyakRtkhaNDajalokAvakrasannibhAH // 35 // dAhapAkajvarasvedatRNmUcchAruci mohadAH // soSmANo draznIloSNapItaraktAmavarcasaH // 36 // yavamadhyA hritpiithaaridrtvngnkhaadyH|| aura pittakI adhikatAse nIlAmukhabAle aura rakta, pIta, kRSNa, kAMtiyoMvAle // 34 // aura sUkSma raktako zirAnevAle aura kacI gaMdhavAle aura mahIna aura komala aura svinnamAMsaAdikI taraha zlatharUpa totekI jIbha aura yakRtkhaMDa aura jokhakA mukhake tulya // 35 / / dAha, pAka, jvara, pasInA, tRSA, mUrchA, arucI, mohake denevAle aura garmAIse saMyukta, drava, nIlA, garama, pIlA, rakta, zvAsa, viSThAvAle // 36 // yavake madhyabhAgakI taraha saMsthAnavAle aura hare pIle haladIke samAna tvacA aura nakha AdivAle pittakI adhikatAvAle bavAsIrake masse hote haiM / zleSmolbaNA mahAmUlA ghanA mandarujAH sitaaH||37|| ucchUnopacitAH snigdhAH stabdhavRttagurusthirAH // picchilAH stimitAH zlakSNAH kaNDADhyAH sparzanapriyAH // 38 // karIrapa nsaasthyaabhaastthaagostnsnnibhaaH|| vaMkSaNAnAhinaH paayubstinaabhivikrtinH||39|| skaasshvaashllaasprskaarucipiinsaaH|| mehkRcchshirojaaddyshishirjvrkaarinnH||40|| klaibyaagnimaardvcchdisaampraayvikaardaaH||vsaabhaaHskphpraajypurii'paaH sprvaahikaaH||41|| na stravanti na bhidyante pAMDusnigdhatva gAdayaH saMsRSTaliGgAH sNsrgaanicyaatsrvlkssnnaaH|| 42 // aura bI jaDavAle aura karaDe aura maMdazUlavAle aura saphedaraMgavAle // 37 // UMcAIse baDhehuye aura cikane aura stabdharUpa gola bhAre aura sthirarUpa aura picchalapanese saMyukta aura stimita aura sUkSma aura khAjise saMyukta sparzakaraneko priya mAnanevAle // 38 // karIra aura panasakI guThalIke samAna kAMtivAle aura munakkAdAkhoMkI tulya aura aMDasaMdhiyoMmeM aphArAvAle aura gudA, basti, nAbhiko vikartita karanevAle // 39 // khAMsI, zvAsa, thukathukI, praseka, arucI, pInasa, prameha, mUtrakRcchU, zirakA jaDapanA, zItajvara inhoMko karanevAle // 40 // aura napuMsakatA agnikI maMdatA, chardi Amake doSako denevAle aura vasAke samAna kAMtivAle kapha aura cikanAI saMyukta viSThAvAle aura pravAhikAse saMyukta // 41 // aura na jhiranevAle na bheditahonevAle aura pAMDu tathA snigdharUpa tvacAAdivAle kaphakI adhikatAvAle bavAsIrake masse hote haiM aura dodoSoMke For Private and Personal Use Only Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (392) aSTAGgahRdayemilApase mizrita lakSaNoMvAle bavAsIrake masse hote haiM aura sannipAtase tIna doSoMke lakSaNoMvAle bavAsIrake masse hote haiM // 42 // . raktolbaNA gude kIlAH pittaakRtismnvitaaH||vttprrohsdRshaa gunyjaavidrumsnnibhaaH|| 43 // te'tyarthaM duSTamuSNaM ca gADhaviTa pratipIDitAH // sravanti sahasA raktaM tasya caatiprvRttitH|| // 44 // bhekAbhaH pIDyate duHkhaiHshonnitkssysmbhvaiH||hiinvrnn balotsAho hataujAH klussendriyH||45|| raktakI adhikatAse gudAmeM pittake massoMke lakSaNoMkarake anvita aura bar3akA aMkurake tulya ciramaThI aura mUMgeke samAna // 43 // aura gADhI viSThAse pratipIDitahuye aura raktakI atyaMta pravRttise kAraNake vinA atyaMta duSTa aura atyaMta garama raktako jhirAte haiM // 44 // aura meMDakake samAna kAMtivAle raktake kSayase upaje duHkhoMkarake pIDita aura varNa, bala, utsAhakI hanitAvAle naSTahuye parAkramavAle aura kaluSarUpa iMdriyoMvAlA manuSya hojAtA hai, ye saba raktakI adhikatAvAle bavAsIrake massoMke lakSaNa hai / / // 45 // mudgakodravajUrNAhakarIracaNakAdibhiH // rUkSaiH saMgrAhibhirvAyuH svasthAne kupito blii||46|| adhovahAni srotAMsi saMrudhyAdhaH prazoSayan // purISaM vAtaviNmUtrasaMgaM kurvIta dAruNam // 47 // tena tItrA rujA koSThapRSThahRtpAzrvagA bhavet // AdhmAnamudarA veSTo hallAsaH parikartanam // 48 // bastau ca sutarAM zUlaM gaMDazvayathusambhavaH // pavanasyordhvagAmitvaM taMtazchaZrucijvarAH // 49 // hRdrogagrahaNIdoSamUtrasaMgapravAhikAH bAdhiryatimira zvAsazirorukAsapanisAH // 50 // manovikArastRSNAstrapitta gulmodraadyH|| te te caM vAtajA rogA jAyante bhRzadAruNAH // 51 // durnAmnAmityudAvartaH prmo'ymupdrvH|| vAtAbhibhUtakoSThAnAM tairvinApi sa jAyate // 52 // mUMga, kod , jUrNAhva, karIra, canA Adi rUkSa aura saMgrAhIrUpa dravyoMkarake apane sthAnameM kupitahuA aura balavAlA apAnavAyu // 46 // nIceko vahanevAle srotoMko rokakara aura nIceke viSTAko zoSatAhuA pIche adhovAta viSThA mUtrako atyaMta baMdha karatA hai // 47 // tisakarake koSTha, pRSThabhAga, hRdaya, pazalImeM prApta honevAlo tIvra pIDA aura aphArA udarakA For Private and Personal Use Only Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhApATIkAsametam (393) veSTana thukathukI parikartana // 48 // bastisthAnameM atyaMta zUla aura donoM kapoloMmeM zojAkI utpatti hotI hai aura apAnavAyuke Urdhvagamana karanese chaIi, arucI, jvara // 49 // hRdroga, graha NIdoSa, mUtrakA baMdha, pravAhikA badhirapanA, timiraroga, zvAsa, zirakA zUla khAMsI, pInasa // 10 // manakA vikAra, tRSA, raktapitta, gulma, udararoga upajatehaiM aura aneka prakArake vAtase upaje dAruNa roga upajate haiM // 21 // aura yaha udAvarta roga arzarogoMkA parama upadrava hai aura vAta karake abhibhUta koSThavAle manuSyoMke arzarogake vinA bhI udAvarta roga utpanna hotA hai // 52 // sahajAni tridoSANi yAni cAbhyantare balau // sthitAni tAnyasAdhyAni yApyante'gnivalAdibhiH // 53 // dvandvajAni dvitIyAyA balau yAnyAzritAni ca // kRcchrasAdhyAni tAnyAhuH parisaMvatsarANi ca // 54 // jo gudAke bhItara balImeM sAtha jAmeMhuye aura janmaneke pIche tridoSase utpanna huye jo arzaroga sthita haiM ve asAdhya kaha hai paraMtu agni bala Adikarake ve bhI kaSTasAdhya hojAte haiM // 53 // aura do doSoMse upajehuye arzaroga gudAkI dUsarI valImeM joAzrita haiM ve tathA upajaneke kAlase eka varSako ulaMghana karanevAle arzaroga kaSTasAdhya kahe haiM // 14 // bAhyAyAM tu valau jAtAnyekadoSolbaNAni ca ||ashaaNsi sukha sAdhyAni na cirotpatitAni ca // 55||medraadissvpi vakSyante yathAsvaM nAbhijAni tu // gaMDUpadAsyarUpANi picchilAni mRdUni ca // 56 // aura ekadoSakI adhikatAse upaje jo gudAkI bAhiralI valImeM hai aura cirakAlase nahIM utpannahuye haiM arthAt ekavarSake bhItarahI utpanna huye haiM aise arzaroga sukhasAdhya hote haiM // 55 // aura apane apane adhyAyameM arzarogoMko liMga, yoni, kAna, nAsikA ina AdimeM bhI kaheMge aura nAbhimeM upajanevAle arzaroga giMDovAkA mukhake samAnarUpavAle aura picchila aura komala hote haiM // 16 // vyAno gRhItvA zleSmANaM karotyarzastvaco bhiH|kiilopmN sthi / rakharaM carmakIlaM tu taM viduH|| 57||vaaten todaH pAruSyaM pittA dsitrkttaa||shlessmnnaa snigdhatA tasya grathitatvaM svrnntaa||58|| vyAnavAyu kaphako grahaNakarake tvacAse bAhira arza rogako karatI hai taba kIlake samAna upamAvAlA aura sthira aura tIkSNa masse upajate haiM tisako carmakIla kahate haiM // 17 // carmakIlameM vAtakI adhikatAkarake carmakA kaThorapanA hotA hai, aura pittakI adhikatAse saphedapanAse rahita For Private and Personal Use Only Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (394) aSTAGgahRdayeaura raktavarNa hotA hai aura kaphakI adhikatAse cikanApana aura gAMThake sadRzapanA aura varNake sadRzapanA hotA hai // 18 // arzasAM prazame yatnamAzu kurvIta buddhimAn // tAnyAzu hi gudaM baddhA, kuryubaddhagudodaram // 59 // buddhimAn vaidya arzarogakI zAMtike artha zIghra yatnako karai kyoMki ve masse gudAko baMdhakara zIghrahI baddhagudodararogako karate haiM // .59 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM nidAnasthAne saptamo'dhyAyaH // 7 // assttmo'dhyaayH| athAtotIsAragrahaNIrogayonidAnaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara atisAra aura grahaNIrogake nidAnako varNana kreNge| doSairvyastaisamastaizca bhayAcchokAcca ssddvidhH|| atIsAraH sasutarAMjAyate'tyambupAnataH ||1||kRshshusskaamissaasaatmytilpissttviruuddhkaiH|| madyarUkSAtimAtrAnnairazobhiH snehvibhrmaat||2|| kRmibhyo vegarodhAcca tadvidhaiH kupito'nilaH visraMsayatyadho' bdhAtuM hatvA tenaiva cAnalam // 3 // vyApadyAnu zakRtkASThaM purISaM drvtaaNnyn||prklpte'tisaaraay lakSaNaM tasya bhAvinaH // 4 // todo hRdgudakoSTheSu gAtrasAdo malagrahaH // AdhmAna mavipAkazca tatra vAtena vijalam // 5 // alpAlpaM zabdazUlADhyaM vibaddhamupavezyate ||ruukssN saphenamacchaJca grathitaM vA muhurmuhuH||6|| tathA dagdhaguDAbhAsaM sapicchAparikartikam // zuSkAsyo bhraSTapAyuzca hRSTaromA viniSTanan // 7 // vAtase, pittase, kaphase sannipAtase, bhayase, zokase atisAra chaH prakArakA hai yaha atisAra atyaMta pAnIke pInese upajatA hai // 1 // kRza aura sUkhA mAMsa aura prakRtike ayogya bhojana tila, piTTI aura burItaraha nirUhabastikarma; madirA, rUkhA aura atyaMta mAtrAvAlA anna bavAsIraroga, snehakI vyApatti // 2 // inhoMse aura peTameM kIDeke honese aura adhovAtaAdivegoMke rokanese For Private and Personal Use Only Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASaTIkAsametam / ( 395) aura isItarahake anyakAraNoMse kupitahuA vAta jaladhAtuko nIceko prApta karatA hai aura tisI jaladhAtukarake jaTharAgniko naSTa kara // 3 // tathA koSThake zUnyabhAvako prApta kara viSThAko prabhAvako prApta karatAhuA mahAvAyu atisAra rogake artha kalpita karatA hai, tisa honevAle atisAra rogake pUrvarUpake lakSaNa kahate haiM // 4 // hRdaya, gudA, koSTha inhoM meM sUIke cabhakAkI taraha honA, aMgoM kI zithilatA, malakA nahIM utaranA aura aphArA annakA nahIM pakanA hotA hai tina chaH prakAra ke atIsAroM meM vAtakarake upaje atisAra meM cikanA // 5 // alpa aura zabda tathA zUlase saMyukta baMdhA huA' rUkhA jhAgoMse sahita patalA aura gAMThoMvAlA bAraMbAra // 6 // dagdhahuye guDake samAna prakAzavAlA aura picchA tathA parikarttikAse saMyukta malako sUkhAmukhavAlA bhraSTagudAvAlA aura hRSTarUparomoMbAlA. aisA manuSya vizeSakarake kupitahue kI taraha nikAlatA hai // 7 // pittena pItamasitaM hArItaM zAdvalaprabham // saraktamatidurgandhaM tRNmUcchasvedadAhavAn // 8 // sazUlapAyusantApaM pAkavAJleSmaNA ghanam // picchilaM tantumacchretaM snigdhamAMsaM kaphAnvitam // 9 // abhIkSNaM guru durgandhaM vibaddhamanuvaddharuk / nidrAluralaso'nnadviDalpAlpaM sapravAhikam // 10 // saromaharSaH sotklezo guruvstigudodrH||kRte'pykRtsNjnyshcsrvaatmaasrvlkssnnH|| 11 // pittakarake upaje atisAra meM pIlA aura sapheda raMgase rahita aura harA aura harI dUbake samAna kAMtivAlA aura raktaraMgavAlA atyanta durgaMdhavAlA aura zUla tathA gudAke santApase saMyukta malako tRSA, mUrcchA, pasInA, dAhavAlA || 8 || aura pAkavAlA manuSya nikAsatA hai aura kaphakarake upaje atisAra meM karaDA aura picchila aura tAMtoMvAlA saphedaraMgavAlA aura snigdha aura kaccA aura kaphase anvita // 9 // atyanta bhArI, durgaMdhavAlA aura bandhAhuA, pazcAt zUlakaranevAlA pravAhikA se saMyukta, alpa alpa malavAlA, nIMdavAlA, AlasyavAlA, annakA vairI // 10 // romAMcabAlA, utklezase sahita, bastisthAna gudA, peTameM bhArIpanavAlA aura kiye huye bhI viSThAke tyAga meM nahIM viSThA tyAgako mAnanevAlA manuSya nikalatA hai aura sannipAtase upaje atisAra meM tInoM doSoM ke lakSaNa jAnane // 11 // bhayena kSobhite citte sapitto drAvayecchakRt // vAyustato'ti sArkheta kSipramuSNaM dravaM plavam // 12 // vAtapittasamaM liMgairAhustadvacca zokataH // bhayakarake kSobhitahuye,cittameM pittase milAhuA vAyu viSThAko patalA karatA hai pIche kSipra garama patalA tiratA mala nikasatA hai // 12 // aura zokase kSubhitahuye cittameMbhI pUrvoktarUpa arthAt bhayajanita atisAra meM nikasehuye malake samAna mala nikasatA hai // For Private and Personal Use Only Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 396) 'aSTAGgahRdaye atIsAraH samAsena dvidhA sAmo nirAmakaH // 13 // sAsRGganira trastatrA gauravAdapsu majjati / zakaddurgandhamATopaviSTambhA tiMprasekinaH // 14 // viparIto nirAmastu kaphAtpako'pi majjati // aura saMkSepakarake AmavAlA aura Amase rahita ina bhedoM karake atisAra doprakArakA hai // 12 // tathA eka raktavAlA hai dUsarA raktase varjita hai aura ATopa viSTaMbha praseka inhoMvAle manuSya ke upaje AmAtisAra meM nikasAhuA viSThA bhArIpanase jala meM DUbajAtA hai // 14 // aura ATopaAdikarake rahita manuSyake pakkAtisArameM nikasA viSThA jalameM tiratA rahatA hai, parantu kaphake saMyogase pakA huAbhI viSThA jalameM DUbajAtA hai // atIsAreSu yo nAtiyatnavAngrahaNIgadaH // 15 // tasya syAdagnividhvaMsakarairatyartha sevitaiH // sAmaM zakRnnirAmaM vA jIrNe yenAtisAryate // 16 // so'tisAro'tisaraNAdAzukArI svbhaavtH|| aura jo atisArarogoMmeM yatnavAlA manuSya nahIM rahatA hai tiske grahaNIroga upajatA haiM // 15 // aura vyatisArase rahita manuSyake agniko vidhvaMsa karanevAle padArthoMko atyanta sevanese grahaNI roga hotA hai aura jisakarake bhojanake jIrNapane meM Amase sahita tathA rahita viSTA nikalatA hai // 16 // vaha atisAra atyanta saraNa honese svabhAvakarake zIghrakArI ho jAtA hai || sAmaM sAnnamajIrNene jIrNe pakkaM tu naiva vA // 17 // akasmAdvA muhurbaddhamakasmAcchithilaM muhuH|| cirakRdgrahaNIdoSaHsaJcayAccopavezayet // 18 // sa caturdhA pRthagdoSaiH sannipAtAcca jAyate // aura nahIM jIrNahuye annameM kadAcit Amakarake sahita kadAcit annakarke sahita mala nika* satA hai aura jIrNahuye annameM kadAcit pakka huA mala nikasatA hai kadAcita nahIM nikasatA hai // 17 // athavA ApahI bAraMbAra bandhAhuA aura ApahI vAraMvAra zithilarUpa mala nikasatA hai aura vaha grahaNadoSa cirakAlameM karatA hai aura saMcaya honese malako nikAlatA hai // 18 // aura vaha grahaNIdoSa vAta, pitta, kapha, sannipAtake bhedoMse cAra prakArakA hai aura tisa grahaNIropUrvarUpako kahate haiM // prApaM tasya sadanaM cirAtpacanamamlakaH // 19 // praseko vakra vairasya marucistRkamo bhramaH // AnaddhodaratA chardiH karNaveDo'ntrakUjanam // 20 // sAmAnyaM lakSaNaM kAryaM dhUmakastamako jvaraH // mUrcchA zirorugviSTambhaH svayathuH karapAdayoH // 21 // aMgakI zithilatA aura cirakAlase annakA pakanA aura mukhameM amlarasakA svAda // 19 // For Private and Personal Use Only Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (397 ) praseka, mukhameM virasapanA, arucI, tRSA, glAni, bhrama, peTapai aphArA, chardi, karNakSveDaroga, AMtokA bolanA ye upajate haiM // 20 // mADApana, dhUmA nikasanA, sUkSma jvara, mUrchA, zirameM zUla, viSTaMbha, hAtha aura pairoMmeM zojA yaha cAraprakArake grahaNI rogakA sAmAnya lakSaNa hai // 21 // tatrAnilAttAluzoSastimiraM karNayoH svanaH // pAzvosvaMkSaNa grIvArujA'bhIkSNaM viSUcikA // 22 // raseSu gRddhiH sarveSu kSuttRSNA parikartikA // jIrNe jIryati cAdhmAnaM bhukte svAsthya samaznute // 23 // vaathRdroggulmaarshHpliihpaannddutvshngkitH|| cirAduHkhaM dravaM zuSkaM tanvAmaM zabdaphenavat // 24 // punaHpunaH sRjedvarcaH pAyurukchAsakAsavAn // tina cAroMmeM vAtase upaje grahaNIrogameM tAluzoSa, timiraroga, donoM kAnoMmeM zabda aura pazalI jaMghA, aMDasaMdhi, grIvA inhoM meM atyaMta pIDA aura vicikA // 22 // saba rasoMmeM AkAMkSA, kSudhA, tRSA, parikartikA ye upajate haiM aura jIrNa hojAnepai aura jarNi hotehuye peTapai aphArA bhojanakaranemeM svasthapanAkI prApti // 23 // aura vAtaroga, hRdroga, gulma, arzaroga, plIhAroga, pAMDuroga inhoMkI zaMkAvAlA aura cirakAlase duHkhakarake patalA aura sUkhA aura sUkSma tathA kaccA zabda aura jhAgoMse saMyukta viSTAko // 24 // bAraMbAra racanevAlA aura gudAmeM zUlavAlA aura khAMsI tathA zvAsa vAlA aisA manuSya hojAtA hai| pittena nIlaM pItAbhaM pItAbhaHsRjati drvm||25||puutymlodgaar hRtkNtthdaahaarucitRddditH|| zleSmaNA pacyate duHkhamannaM chrdirrockH||26||aasyopdehnisstthiivkaashRllaaspiinsaaH|| hRdayaM. manyate styAnamudaraM stimitaM guru // 27 // udgAro duSTamadhuraH sadanaM strISvaharSaNam // bhinnAmazleSmasaMsRSTaguruvarcaHpravarttanam // 28 // akRzasyApi daurbalyaM sarvaje srvsNkrH|| . aura pittakarake upaje grahaNIrogameM nIlA aura pIlIkAMtivAlA aura patalA pIlIkAMtivAlA mala nikalatA hai // 25 // durgaMdhita aura khaTTI DakAra, hRdaya aura kaMThameM dAha aura arucI, tRSAse pIDitahuA manuSya nikAlatA hai aura kaphakarake upaje grahaNIrogameM duHkhase anna pakatA hai aura chauM, arocaka // 26 // mukhakA lepa, thukathukI, khAMsI, pInasa roga upajate haiM aura piMDitakItaraha hRdaya hotA hai nizcalaM tathA bhArI peTa hotA hai // 27 // duSTa aura madhura DakAra AtI haiM zarIrakI zithilatA striyoMmeM AnaMdakA abhAva, bhinnarUpa, Ama aura kaphase milAhuA bhArI viSThA nikalatA hai / / 28 // puSTa manuSyakobhI durbalatA hojAtI hai aura sannipAtase upaje grahaNIrogameM ye tInoM doSoMke saba lakSaNa milehuye hote haiM / For Private and Personal Use Only Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (398) aSTAGgahRdayevibhAgeMgasya ye coktA viSamadyAstrayo'gnayaH // 29 // te'pi syurgha- :. haNIdoSAH samastu svAsthyakAraNam // vAtavyAdhyazmarIkuSThame hodrbhgndraaH||aoNsi grahaNItyaSTau mahArogAH sudustraaH||30|| paraMtu aMgake vibhAgameM jo viSama, takSNi, maMda aise tIna agni kahe haiM / / 29 ||ve bhI grahaNI doSa haiM aura samaagni ArogyatAkA kAraNa hai vAtavyAdhi, patharI, kuSTha, prameha, udara roga, bhagaMdara arzaroga, grahaNIroga ye AThauM atyaMta dustararUpa mahAroga kahe haiM // 30 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM nidAnasthAne'STamo'dhyAyaH // 8 // nvmo'dhyaayH| -rectorathAto mUtrAghAtanidAnaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara mUtrAghAtaniMdAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / bstibstishiromeddh'kttiivRssnnpaayvH|| ekasambandhanAHproktA gudaasthivivraashryaaH||1|| bastisthAna, bastikA zira, liMga, kaTi, aMDakoza, gudA ye saba gudAkI haDDiyoMke chidroMmeM Azrita huye eka graMthanavAle kahe haiM // 1 // adhomukho'pi bastihi muutrvaahishiraamukhaiH|| pAzrvebhyaH pUryate sUkSmaiH syndmaanairnaartm||2||ystairevN pravizyainaM doSAnkurvati viMzatim // mUtrAghAtAnpramehAMzca kRcchrAnmarmasamAzrayAn // 3 // bastibaMkSaNamedArtiyukto'lpAlpaM muhurmuhuH // mUtrayedvAtaje kRcchre paitte pItaM sadAharuk // 4 // raktaM vA kaphaje bastime gaurvshophvaan||spicchN savibandhaJca sarvaiH sarvAtmakaM mlaiH||5|| nAceko mukhavAlA bastiko pAzvoMse mUtrako niraMtara jhirAte huye mUtrako. bahAne vAlI nADiyoM ke sUkSmarUpa mukhoMkarake pUrita karate haiM // 2 // jina strotoMke dvAroMkarake pUrita karate haiM tinhoMkarake bastimeM pravezakara vAtaAdi doSa marmameM Azrita honevAle aura kaSTasAdhya aura bIsa prakAravAle mUtrAghAtoMko aura pramehoMko karate haiN| zAbastisthAna, aMDasIdha, liMga, inhoMkI pIDAse saMyuktahuA manuSya thoDA 2 aura bAraMbAra mRtai, aise lakSaNa vAtase upaje mUtrAghAtameM hote haiM, aura pittase upaje mUtrA For Private and Personal Use Only Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (399) ghAtameM pIlA, dAha aura zUlase saMyukta // 4 // aura rakta mUtrako manuSya mUtatA hai, aura kaphase upaje mUtrAzatameM bastisthAna, liMgameM bhArIpana aura zojA yukta manuSya picchilarUpa aura baMdhase / saMyukta mUtrako mUtatA hai aura sannipAtase upaje mUtrAghAMtameM tInoM doSoMke lakSaNa jAnane // 5 // yadA vAyurmukhaM basterAvRtya parizoSayet // mUtraM sapittaM sakarpha sazukraM vA tadA kramAt ||6||snyjaayteshmrii ghorA pittAgoriva rocnaa|| zleSmAzrayA ca sarvA syAdathAsyAH puurvlkssnnm||7|| bastyAdhmAnaM tadAsannadoSeSu parito'tiruk // mUtre ca basta gandhatvaM mUtrakRcchaM jvro'ruciH||8|| sAmAnyaliGgaruGnAbhi sevanIbastimUrddhasu // vizIrNadhAraM mUtraM syAttayA mArganirodhane // 9 // tavyapAyAtsukhaM mehedacchaM gomedakopamam // tatsaMkSobhAtkSate sAsramAyAsAccAtirugbhavet // 10 // jaba vAyu vastike mukhako AcchAditakara kabhI mUtrako kabhI pittasahita mUtrako kabhI kaphasahita mUtrako kabhI vIryyasahita mUtrako kramase zoSatA hai||6|| taba ghorarUpa patharI upajatI hai jaise pittake sUkha jAnese gAyake zarIrameM gorocana aura sabaprakArakI patharI kaphake AzrayavAlI hotI hai. aba patharIrogake pUrvarUpakA lakSaNa kahate haiM // 7 // bastisthAnameM aphArA aura tisase nikaTake doSoMmeM saba tarphase atyaMta zUla aura bakareke gaMdhake samAna gaMdhavAlA mUtra aura mUtrakRcchra jvara aura aruci ye saba pUrva rUpameM hote haiM // 8 // aura nAbhI, sevanI, basti, zira, inhoMmeM zUla, aura tisa patharI karake mUtrake mArgako rukajAnemeM chinnadhArAvAlA mUtra utaratA hai // 9 // aura mUtrake mArgase tisa patharIko dUra hojAnase nirmala aura gomedaratnake samAna upamAvAlA mUtra to mUtatA hai aura tisa patharIke kSobhase jo kSata hotA hai tisake hojAnemeM raktasahita mUtrako mUtatA hai aura parizramase atyaMta zUla hotA hai yaha patharIkA sAmAnya lakSaNa hai // 10 // tatra vAtAbhRzAAtoM dantAnkhAdati vepate // mRdgAti mehanaM nAbhI pIDayatyanizaM kvaNan // 11 // sAnilaM muJcati zakRnmuhumeMhati bindushH|| zyAvA rUkSA'zmarI cAsya syAJcitA kaNTakairiva // 12 // pittena dahyate bastiH pacyamAna ivoSmavAn // bhallAtakAsthisaMsthAnA raktapItA'sitA'zmarI // 13 // bastirnistudyata iva zleSmaNA zItalo guruH||ashmrii mahatI zlakSNA madhuvarNAthavA sitA // 14 // For Private and Personal Use Only Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (400) aSTAGgahRdaye tina pathariyoMmeM vAtase upajI patharI hove atyaMta pIDitahuA manuSya dAMtoMko cAbatA hai aura kA~patA hai aura liMgako hAthoMse malatA hai tathA nAbhiko hAthoMse pIDita karatA hai aura niraMtara duHkharUpa zabdako kahatA rahatA hai // 11 // aura vAyu sahita viSTAko choDatA hai aura bAraMbAra aura viMdu biMdu karake mUtrako utAratA hai aura isa manuSyake kAMToMse vyAptahuI aura rUkhI aura dhUmravarNakI patharI hotI hai // 12 // pittakarake upajI patharIkarake pacyamAnakI taraha aura saMtApase saMyukta bastisthAna dagdha hotA hai aura bhilAvAkI guThalIke samAna AkAravAlI rakta, pIlI, kRSNa chAyAvAlI patharI hotI hai // 13 // kaphakarake upajI patharImeM pIDitahuyekI taraha zItala aura bhArI bastisthAna' hojAtA hai sthUla komala aura zahadake samAna varNavAlI athavA sapheda patharI hotI haiM // 14 // etA bhavanti bAlAnAM teSAmevaM ca bhuuysaa||aashryopcyaalptvaadgrhnnaahrnne sukhaaH||15|| zukrAimarI tu mahatAM jAyate zukradhAraNAt // sthAnAcyutamamuktaM hi musskyorntre'nilH|| // 16 // zoSayatyupasaMgRhya zukraM tacchuSkamazmarI // vastiruk kRcchramUtratvamuSkazvayathukAriNI // 17 // tasyAmutpannamAtrAyAM zukrameti vilIyate // pIDite tvavakAze'sminnazmaryeva ca zarkarA // 18 // aNuzo vAyunA bhinnA saatvsminnnulomge|| nireti sahamUtreNa pratilome vibadhyate // 19 // aura ye tInoM patharI bAlakohIke hotI haiM aura tinhIM bAlakoMke upajI pathariyAM AdhAra aura vRddhike alpapanese vizeSatAkarake zastraAdike dvArA grahaNa karane aura nikAsanemeM sukharUpa hojAtI haiN|| 15 // aura baDe manuSyoMke vIryako dhAranese zukrAzmarI arthAt vIryasaMbaMdhI patharI upajatI hai sthAnase paribhraSTa aura nahIM tyakta kiye vIryako aMDakozoMke madhyameM vAyu ||16||sb tarphase grahaNa kara sukhAtAhai taba vaha sUkhAhuA vIrya patharI kahAtA hai yaha bastimeM zUla aura mUtrakRcchrapanA aura potoMmeM zojAko karatI hai|||17||aur utpanna mAtra huI tisa varyikI patharImeM vIrya AvatA hai aura vizeSakarake lIna hojAtA hai, arthAt kaThinapanese suMdara zleSita hojAtA hai, paraMtu pIDitahuye isa avakAzameM patharIhI zarkarA hojAtI hai // 18 // vAyukarake mahAna bhedita kI patharI zarkarA hotI hai aura anulomabhAvako prAptahuye vAyumeM vaha zarkarA mUtrake sAtha nikalatI hai aura pratilomahuye vAyumeM vaha zarkarA nahIM nikalatI // 19 // mUtrasandhAriNaH kuryAdruddhA bastemukhaM marut // mUtrasaGgaM rujaM kaMDUM kadAcicca svdhaamtH||20||prcyaavy bastimuvRttaM garbhAbhaM sthUla For Private and Personal Use Only Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (401) viplutam // karoti tatra rugdAhasyandanodveSTanAni ca // 21 // binduzazca pravartata mUtraM bastau tu pIDite ||dhaaryaa dvividho' pyeSa vAtabastiriti smRtH||22|| dustaro dustarataro dvitIyaH prblaanilH|| mUtrako dhAraNakaranevAle manuSyake vAyu bastisthAnake dvArako eka mUtrakA baMdha, zUla, khAjako karatA hai aura kabhI apane sthAnase // 20 // tisa bastiko skhalita kara Uparako mukhavAlI aura garbhake samAna kAMtivAlI apane pramANase baDhIhuI aura caMcala bastiko karadetA hai tahAM zUla, dAha, phaDakanA, udveSTana upajate haiM // 21 // bUMdabUMdakarake mUtra nikasatA hai aura bastisthAnako pIDana karanemeM dhArA karake mUtra utaratA hai do prakAravAlA yaha vAtabastiroga kahA hai // 22 // tinhoMmeM pahilA vAtavasti dustarahai aura dUsarA vAtabasti prabalavAyuvAlA honese atyaMta dustarahai // zakRnmArgasya bastezca vaayurntrmaashritH|| 23 // aSThIlAbhaM ghanaM granthi karotyacalamunnatam // vAtASThIleti sAmAnavi mUtrAnilasaGgakRt // 24 // viguNaH kuNDalIbhUto bastI tiivrvytho'nilH|| Avizya mUtraMbhramati sastambhodveSTagauravaH ||25||muutrmlpaalpmthvaa vimuJcati zakRtsRjan // vAta kuNDaliketyeSA mUtrantu vidhRtaM ciram ||26||n nireti vibaddhaM vA mUtrAtItaM tadalparuk // vidhAraNAtpratihataM vAtodA vartitaM yadA // 27 // nAbheradhastAdudaraM mUtramApUrayettadA // kuryAttIvrarugAdhmAnamapaktimalasaMgraham // 28 // tanmUtrajaTharaM chidravaiguNyenAnilena vA // AkSitamalpaM mUtrantu bastau nAle. thavA maNau // 29 // sthitvA sravecchanaiH pazcAtsarujaM vA'thavA' rujam // mUtrossaGgaH sa vicchinnataccheSaguruzephasaH // 30 // aura gudAke tathA bastike madhyameM sthitahuA vAyu // 23 // aSThIlAke samAna kAMtivAlA acala tathA UMcI tathA karaDI graMthiko karatA hai tisako vAtASThIlA kahate haiM / yaha aphArA aura viSThA, mUtra, adhovAtako baMdha karatA hai // 24 // kupitahuA aura kuMDalake AkAra gamana karanevAlA tIvrapIDAko denevAlA vAyu mUtrameM praveza kara bastimeM bhramatA hai aura vahI vAyu staMbha, udveSTana, bhArIpanameM vartatA hai // 25 // taba viSThAko nikAsatAhuA thoDe thor3e mUtrako utAratA hai| isako vAtakuMDalikA kahate haiM aura cirakAlataka dhAraNa kiyA // 26 // athavA pavanake vazase For Private and Personal Use Only Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (402) aSTAGgahRdayebaddhahuA mUtra bAhira nahIM nikasatA hai aura alpazUlako karatA hai tisako mUtrAtIta kahate haiM aura mUtrake vegako rokanese pratihata huA aura vAtakarake udAvartita huA mUtra jaba // 27 // nAbhike nIce peTako pUrita karatA hai taba tIbrazUla, aphArA, apAka, malasaMgrahako karatA hai||28|| tisako mUtrajaThara kahate haiM, aura mUtrake dvArameM doSakarake athavA vAtakarake jaba pheMkAhuA alpamUtra bastimeM athavA nAlameM athavA maNIkaMdameM // 29 // sthita hoke haulehaule pIDAsa sahita athavA pIDAse rahita mUtra jhiratA hai; vicchinnarUpa chuTehuye mUtrake zeSa tisakarake bhArI liMga vAle manuSyake tisarogako mUtrotsaMga kahate haiM // 30 // antarbastimukhe vRttaH sthiro'lpaH sahasA bhvet|| azmarItulya ruggranthimaMtragranthiH sa ucyate // 31 // mUtritasya striyaM yAto vAyunA zukramuddhatam // sthAnAcyutaM mUtrayataH prAkpazcA dvA pravarttate // 32 // bhasmodakapratIkAzaM mUtrazukraM tducyte|| rUkSadurbalayorvAtAdudAvRttaM zakRyadA // 33 // mUtrasrotonuparyoti saMsRSTaM zakRtA tadA // mUtraM viTtulyagandhaM syAdvitighAtaM tamAdizet // 34 // bastike mukhake madhyameM gola tathA sthira aura choTI patharIke samAna zUla karanevAlI graMthitatkAla hove tisako mUtragraMthI kahate haiM // 31 // jise matrake vega lagAho tathA strImeM gamana karanevAlA aura mUtrako karanevAlA ina manuSyoMke sthAnase bhraSTa huA vIrya vAyu karake uddhatabhAvako prAptaho // 32 // bhasmake pAnI ke samAna kAMtivAlA vaha vIrya mUtrase pahile athavA pIche pravRtta hotA hai tisako mUtrazukra kahate haiM rUkSa aura durbala manuSyake vAyuse pIDitahuI viSThA jaba // 33 // mUtrake srotake cAyeMtarpha AjAtA hai taba viSThAkarake saMsRSTahuA mUtra viSTAke samAna gaMdhavAlA hojAtA hai tasko vivighAta kahate haiM // 34 // pittaM vyAyAmatIkSNoSNabhojanAdhvAtapAdibhiH pravRddhaM vAyunA kSiptaM bastyupasthArtidAhavat // 35 // mUtraM pravartayetpIta saraktaM raktameva vA // uSNaM punaH punaH kRcchrAduSNavAtaM vadati tam // 36 // rUkSasya klAntadehasya bastisthau pittamArutau // mUtrakSayaM sarugdAhaM janayetAM tadAhvayam // 37 // vyAyAma tIkSNa aura garama bhojana, mArgagamana aura ghAma Adikarake baDhAhuA aura vAyukarake prerita kiyA pitta basti aura liMgameM zUla tathA dAvAlA // 35 // pIlA tathA raktase saMyukta rakta yukta mUtrako bAraMbAra garama garama kaSTase pravRtta kare hai, tisako uSNavAta kahate haiM ||36||aur rUkSaka tathA For Private and Personal Use Only Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (403) lAMtadehavAle manuSyake bastimeM sthita honevAle pitta aura vAyu zUla aura dAhase saMyukta mUtrakSayako karate haiM tisako mUtrakSaya kahate haiM // 37 // pittaM kapho dvAvapi vA saMhanyete'nilena c||kRcchraanmRtrN tadA pItaM raktaM zvetaM dhanaM sRjet||38|| sadAhaM rocanAzavacUrNavarNa bhavecca tt||shusskN samastavarNaM vA mUtrasAdaM vadanti tam // 39 // pitta athavA kapha nyAre nyAre vAyukarake atyaMta pIDita hote haiM, athavA donomilehuye pIDita hote haiM, taba pIlA tathA rakta sapheda aura karaDA mUtra kaSTase utaratA hai // 38 // aura vahI mUtra dAhase saMyukta vaMzalocana aura zaMkhake cUrNake samAna varNavAlA sUvA athavA saba prakArake varNavAlA hojAtA hai tisako mUtrasAda kahate haiM // 39 // iti vistarataH proktA rogA muutraa'prvRttijaaH|| nidAnalakSaNairUI vakSyante'tipravRttijAH // 40 // aise vistArakarake mUtrakI apravRttise upaje roga nidAna aura lakSaNoMkarake kahe aura isake uparAMta mUtrakI atyaMta pravRttise upaje roga prakAzita kiye jaaveNge|| 40 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM nidAnasthAne nvmo'dhyaayH||9|| dshmo'dhyaayH| athAtaH prmehnidaanvyaakhyaasyaamH| . isake anaMtara pramehanidAnanAmaka adhyAyakA byAkhyAna kareMge / pramehA viMzatistatra zleSmato daza pitttH|| SaT catvAro'nilAtteSAM medomUtrakaphAvaham // 1 // annapAnakriyAjAtaM yaprAyastatpravartakam // svaadvmllvnnsnigdhgurupicchilshiitlm||2||nvdhaanysuraanuupmaaNsekssuguddgorsm // ekasthAnAsanaratiH zayanaM vidhivarjitam // 3 // bastimAzritya kurute prmehaanduussitHkphH|| dUSayitvA vapuHkledasvedamedorasAmiSam // 4 // pittaM raktamapi kSINe kaphAdau mUtrasaMzrayam // dhAtUnbastimupAnIya tatkSaye'pi ca maarutH|| 5 // For Private and Personal Use Only Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (808) aSTAGgahRdaye bIsa prakArake prameha haiM tinhoM meM daza kapha se pittase chaH aura vAyuse cAra aura tIna pramehoM ko meda mUtra kaphako karanevAlA || // jo prAyatAse anna, pAna, krIDA hai vaha utpanna karatA hai aura svAdu, khaTTA, namaka, cikanA, bhArI, kaphakArI, zItala // 2 // navIna anna, madirA, anUpadezakA mAMsa, Ikha, guDa, gAyakA dUdha ekasthAna aura ekaAsanameM prIti aura vidhikarake varjita zayana ye saba pramehoMko upajAte haiM || 3 || dUSita huA kapha vastimeM Azrita hoke aura zarIrakleda, pasInA, meda, rasa, mAMsako dUSita kara premehoM ko karatA hai // 4 // kaphaAdi saumyadhAtuke nAzahuye pazcAt mUtrameM saMzrayavAle raktako dUSita kara kupita huA pitta pramehoM ko karatA hai aura dUSita huA vAyu dhAtuoM ko mUtrAdhAra ke samIpameM prApta kara aura pIche tina dhAtuoM ke kSaya hone pramehoM ko karatA hai // 5 // sAdhyayApyaparityAjyA mehAstenaiva tadbhavAH // samAsamakriyatayA mahAtyayatayApi ca // 6 // sAmAnyaM lakSaNaM teSAM prabhU tAvilamUtratA // doSadRSyAvizeSe'pi tatsaMyogavizeSataH // 7 // mUtravarNAdibhedena bhedo meheSu kalpyate // tisa saMprApti vizeSakarake aura sama asama kriyApanAkarake aura mahA atyayapanAkarake kapha pitta vAtase upaje prameharoga kramase sAdhya kaSTasAdhya aura asAdhya kahe haiM // 6 // atyaMta sUtrakA AnA tathA mailA mUtra AnA yaha tina pramehoM kA sAmAnya lakSaNa hai doSa aura dUSyake samAnapanemeMbhI tina pramehoM kA saMyoga vizeSatA hai // 7 // aura mUtrake varNa AdibhedoMkara ke pramehoM meM bhedakI kalpanA kI gaI hai // acchaM bahu sitaM zItaM nirgandhamudakopamam // 8 // mehatyudaka mehena kiJciccAvilapicchilam // ikSo rasamivAtyarthaM madhuraM cekSumehaH // 9 // sAndrIbhavetparyuSitaM sAndramehI pramehati // surAmehI surAtulyamuparyyacchamadho ghanam // 10 // saMhRSTaromA piSTena piSTavaddahulaM sitam // zukrAbhaM zukramizraM vA zukramehI pramehati // 11 // sUtrANansikatAmehI sikatArUpiNo malAn // zItamehI subahuzo madhuraM bhRzazItalam // 12 // zanaiH zanaiH zanairmehI mandaM mandaM pramehati // lAlAtantuyutaM mUtraM lAlAmehena picchilam // 13 // For Private and Personal Use Only * svaccha bahuta jyAde sapheda zItala gaMdha se rahita, pAnI ke samAna upamAvAlA // 8 // aura kachuka * mailA aura picchila mUtrako udakapramehase manuSya mRtatA hai aura ikSuprameha se IkhakA rasake samAna aura Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / atyaMta madhura mUtrako mUtatA hai // 9 // rAtrimeM sthitahuA jo karaDA hojAve aise mUtrako sAMdrapramehavAlA mUtatA hai aura surApramehavAlA madirAke samAna aura Uparale bhAgameM patalA aura , nIcake bhAgameM gADhA mUtrako mUtatA hai // 10 // piSTapramehakarake romAMcavAlA manuSya hoke pIThIke sadRza aura bahutasA saphedaraMgase saMyukta mUtrako mUtatA hai aura zukrapramehavAlA varyike samAna kAMtivAlA athavA vIryase milAhuA mUtatA hai // 11 // aura sikatA pramehavAlA vAluretarUpa aura malarUpa aura mUtrake kiNakeko mUtatA hai aura zItapramehavAlA atyanta bahutasA aura madhura atyanta zItala mUtatA hai // 12 // zanaiH pramehavAlA manda manda mUtatA hai aura lAlApramehakarake lAlakI tAMtoMse saMyukta aura picchila mUtrako mUtatA hai // 13 // gandhavarNarasasparzaH kSAreNa kSAratoyavat // nIlamehena nIlAbhaM kAlamehI maSInibham // 14 // hAridramehI kaTukaM haridrAsanibhaM mahat // vistraM mAJjiSThamehena maJjiSThAsalilopamam // 15 // visramuSNaM salavaNaM raktAbhaM raktamehataH // kSArapramehakarake gaMdha, varNa, rasa, sparza karake khArake pAnIkI taraha mUtatA hai aura nIlaprameha karake gandha, varNa, rasasparza karake nalikAMtivAle mUtrako mUtatA hai aura kAlapramehavAlA zyAhIke samAna mUtrako mUtatA hai // 14 // hAridrapramehavAlA kaDuA aura haladIke samAma kAMtivAlA aura jalatAhuA mUtatA hai aura mAMjiSThapramehavAlA maMjIThake pAnIke samAna upamAvAle aura kaccI gandhavAle mUtrako mUtatA hai raktapramehavAlA // 15 // kaccIgandhase saMyukta aura garama aura namakase saMyukta aura lAla kAMtivAlA mUtrako mUtatA hai // vasAmehI vasAmizraM vasAM vA muutryenmuhuH|| 16 // majjAnaM majamizraM vA majamehI muhurmuhuH|| hastI matta ivAjasraM mUtraM ve. gavivarjitam ||17||slsiikN vibaddhaM ca hstimehiiprmehti|| madhumehI madhusamaM jAyate sa kila dvidhA // 18 // kruddhe dhAtukSayAdA yo doSAvRtapathe'thavA // AvRto doSaliGgAni sonimittaM pradarzayet // 19 // kSINaH kSaNAkSaNAtpUrNo bhajate kRcchrasAdhyatAm // aura vasApramehavAlA vasAse milehuye mUtrako athavA vasAko bAraMbAra mUtatA hai // 16 // majapramehavAlA majjAko athavA majjAse milehuye mUtrako bAraMbAra mUtatA hai aura unmattahue hAthI samAna nirantara aura vegase vArjita // 17 // aura lasIkAse sahita aura vibaddha mUtrako hastipramehavAlA mUtatA hai aura madhupramehavAlA zahadake samAna mUtrako mUtatA hai aura vaha madhuprameha do prakArakA For Private and Personal Use Only Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . (406) aSTAGgahRdayehotA hai // 18 // dhAtuke kSayasa kupitahuye vAyumeM athavA doSoMkarake AcchAMdita mArgavAlA vAyumeM aura vaha AvRtamArgavAlA vAyu vAtase AcchAdita doSoMke lakSaNoMko ApahI dikhAtA hai // 19 // isIvAste kSaNamAtrase kSINahuvA kSaNamAtrase pUritahuA vaha vAyu kaSTasAdhyapaneko sevatA hai kAlenopekSitAH sarve yadyAnti madhumehatAm // 20 // madhuraM yacca sarveSu prAyo madhviva mehati ||srvepi madhumehAkhyA mAdhu Uca tanorataH // 21 // avipAkorucizchardiniMdrAkAsaH spiinsH|| upadravAH prajAyante mehAnAM kaphajanmanAm // 22 // bastimehonayostodo muSkAvadaraNaM jvaraH // dAhastRSNAmlako mUrchA viDbhedaH pittajanmanAm // 23 // vAtikAnAmudA varttakaNThahRdgrahalolatAH // zUlamunnidratA zoSaH kAsaH zvAsazca jaayte|| 24 // . aura tyAge huye sabaprakArake prameha kAlakarake madhupramehapaneko prApta hojAte haiM // 20 // jisase saboMmeM prAyatAkarake zahadakI samAna madhura mUtrako mUtatA hai aura zarIrake madhurapanese saba prameha madhupramehasaMjJAvAle kahe haiM / / 21 // kaphase upaje pramehoMke avipAka, aruci, chardi, nIMda, khAMsI, pInasa ye upadrava upajate haiM // 22 // pittase upaje pramehoMke basti aura liMgameM cabakA aura potoMkA dAruNajvara, dAha, tRSA, khaTTApana, mUrchA, viDbheda ye upadrava upajate haiM // 23 // vAtase upaje pramehoMke udAvarta, aura kaMTha tathA hRdayakA baMdha, caMcalatA, zUla, ugra nIMda,zoSa, khAMsI, zvAsa, ye upadrava upajate haiM // 24 // zarAvikA kacchapikA jAlinI vinatA'lajI // masUrikA sapaMpikA putriNI savidArikA // 25 // vidradhizceti piTikAH pramehopekSayA dazAsandhimarmasu jAyante mAMsaleSu ca dhaamsu||26|| zarAvikA, kacchapikA, jAlinI, vinatA, alajI, masUrikA, sarSapikA, putriNI, aura vidArikA // 25 // vidradhi ye daza piTikA pramehoMkI nahIM cikitsAkaranese saMdhi marmoM meM aura atyaMta mAMsavAle sthAnoMmeM upajatI haiM // 26 // antonnatA madhyanimnA zyAvA kledarujAnvitA // zarAvamAna saMsthAnA piTikA syAccharAvikA // 27 // avagADhArtinistodA mahAvastuparigrahA // zlakSNA kacchapapRSThAbhA piTikA kacchapI matA // 28 // stabdhA zirAjAlavatI snigdhasrAvA For Private and Personal Use Only Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (407 ) / mahAzayA // rujAnistodabahulA sUkSmacchidrA ca jAlinI ||29||avgaaddhrujaa kledA pRSThe vA jaTharepi vA ||mhtii piTi kA nIlA vinatA vinatA smRtA // 30 // cAroMora UMcI madhyameM nIcI dhUmravarNavAlI, kleda aura zUlase saMyukta aura sakorAke samAna AkAravAlI piTikA zarAvikA hotI hai / / 27 // atyaMtarUpa pIDA aura cabhakAse saMyukta aura zarIrake avayavavizeSameM AzrayavAlI aura komala aura kachuAke pRSThabhAgake samAna kAMtivAlI piTikA arthAt phunasI kacchapI mAnI hai // 28 // TAMDha aura nADiyoMke jAlase saMyukta aura cikanekhAvavAlI aura baDe sthAnavAlI zUla aura cabhakAke bahulapanese saMyukta aura sUkSmachidroMvAlI phunasI jAlinI hotI hai // 29 // aura atyaMta pIDAvAlI piTikA mahatI hotI hai, pRSThabhAgameM aura peTameM upajI huI aura nIlevarNavAlI aura UMcepanase rahita piTikA vinatA hotI hai // 30 // dahati tvacamutthAne bhRzaM kaSTA visarpiNI ||rktmussnnaatitRttr sphoTadAhamAhajvarA'lajI // 31 // mAnasaMsthAnayostulyAmasUreNa masUrikA // sarSapA mAnasaMsthAnA kSiprapAkA mahArujA // 32 // sarSapA sarSapAtulyapiTikA parivAritA // putriNI mahatI bhUrisusUkSmapiTikAvRtA // 33 // vidArIkandavadvattA kaThinA ca vidArikA // vidradhirvakSyate'nyatra tatrAyaM piTikA trayam // 34 // putriNI ca vidArI ca duHsahA bhumedsH|| sahyAH pittolbaNAstvanyAH sambhavantyalpamedasaH // 35 // tAsu mehavazAcca syAdoSodreko yathAyatham // sameheNa vinA pyetA jAyante dussttmedsH|| 36 // tAvacca nopalakSyanteyAvadvastuparigrahaH // hAridravarNa raktaM vA mehaprAgrUpavarjitam ||yo mUtrayenna taM maheM raktapittaM tu tadviduH // 37 // uThanemeM tvacAko dagdhakaranevAlI aura atyaMta duHsaharUpa aura phailanevAlI aura rakta tathA kRSNa varNavAlI aura atyaMta tRSA, sphoTa,dAha, moha, jvarako karanevAlI piTikA alajI hotI hai||31|| pramANa aura AkRtikarake mamUrake samAna piTikA masUrikA hotI hai aura parimANameM aura AkRtimeM zarasoMke samAna aura tatkAla pakanevAlI aura atyaMta zUlavAlI // 32 // aura zarasoMke samAna phunasiyoMse parivArita piTikA sarSapA hotI hai, aura baDI aura bahutasI sUkSmarUpa phunasiyoMse parivRta putriNI piTikA hotI hai // 33 // vidArakiMdake samAna gola aura kaThina vidArakA piTikA hotI hai, aura vidradhi piTikAko isa adhyAyase anya adhyAyameM varNana kareMge aura ina For Private and Personal Use Only Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (408) aSTAGgahRdayesaba piTikAoMmeM zarAvikA kacchapikA jAlinI // 34 // putriNI vidArikA ye pAMcoM duHsaha arthAt nahIM sahIjAtI haiM, aura ye bahutase medase saMyukta hotI haiM, aura vinatA, alajI, masUArakA sarSapikA ye cAra alpa alpa medavAlI haiM, isavAste sahaneke yogya haiM // 35 // aura tina piTikAoMmeM pramehake vazase yathAyogya doSoMkI adhikatA jAnanI aura duSTamedavAle manuSyake pramehake vinAbhI ye upajatI haiM // 36 // jabata kalakSaNa nahIM utpanna hotA hai tabataka yaha yathArtha nahIM lakSitakI jAtI haiM aura haladIke samAna varNavAlA raktamUtrako mUtai aura pramehake prAgrupalakSaNoMse varjita hove, tisako prameha nahIM kahate haiM, kiMtu raktapitta kahate haiM, aba prameharogake pUrvarUpako kahate haiM // 37 / / svedo'GgagaMdhaH zithilatvamaGge shyyaasnsvpnsukhaabhissnggH|| hRnnetrajihvAzravaNopadeho ghanAGgatA kezanakhAtivRddhiH // 38 // zItapriyatvaM galatAluzoSo mAdhuryamAsye krpaaddaahH||bhvissyto mehagaNasya rUpaM mUtre'bhidhAvanti pipIlikAzca // 39 // pasInA,aMgameM gaMdha aura aMgameM zithilapanA aura zayyA baiThanA zayanakaranA sukha inhoMkA icchA aura hRdaya, netra, jIbha, kAna, inhoMmeM lepa, aura aMgoMkI muTAI, bAla aura noMkI atyaMta caDhanA // 38 // aura zItalapadArthameM priyatA, gala aura tAlukA zoSa aura mukhameM madhurapanA, hAtha aura pairoMmeM dAha aura mUtrameM pipIlikA arthAt kIDiyoMkA dauDanA ye saba honevAle pramehasamUhake pUrvarUpa kahe haiM // 39 // dRSTvA pramehaM madhuraM sapicchaM madhUpamaM syAdvividho vicaarH|| santarpaNAdvA kaphasambhavaH syAtkSINeSu doSeSvanilAtmako vaa|| ||40||spuurvruupaaH kaphapittamehAH krameNa ye vAtakRtAzca nehaaH|| sAdhyA na te pittakRtAstu yApyAH sAdhyAstumedo yadi nAti duSTam // 41 // madhura, aura sAlamalIkA gUdake samAna, aura zahada ke samAna upamAvAle pramehako dekhake aneka prakArakA vicAra karanA, saMtarpaNase kaphake prameha upajate haiM, athavA doSoMkI kSINatAhAnese vAtaja prameha hote haiM // 40 // arthAt kaphake prameha laMghana karake sAdhya haiM, aura vAtake prameha tarpaNase sAdhya haiM,aise maMdabuddhivaidya saMdehako prApta hotA hai,aura tIkSNa buddhivAlA vaidya kaphake pramehoMko aura vAtake pramehoM ko anya lakSaNoMkarake jAna sakatA hai pUrvarUpase sahita jo kapha pitta vAta inhoMse upaje prameha kahe haiM, ye saba sAdhya nahIM haiM paraMtu pUrvarUpase sahitabhI pittake prameha kaSTasAdhya huA meda atyaMta duSTa nahIM hove to pittake prameha sAdhya kahe haiM // 41 // iti verInivAsivaidyapaNDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasIhatAbhApATIkAyAM nidAnasthAne dazamo'dhyAyaH // 10 // For Private and Personal Use Only Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (409) ekaadsho'dhyaayH| athAto vidradhivRddhigulmanidAnaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara vidradhivRddhigulmanidAna nAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| bhuktaiH pryussitaatyussnnruukssshusskvidaahibhiH||jihmshyyaavicessttaabhistaistaishcaasRkprduussnnaiH||1|| duSTaM tvaGmAMsamedo'sthisrAvA sRkNddraashryH|| yaH zopho bahirantarvA mahAmUlo mahArujaH // 2 // vRttaH syAdAyato yo vA smRtaH SoDhA sa vidrdhiH|| doSaiH pRthaksamuditaiH zoNitena kSatena ca // 3 // paryuSita arthAt vAsI, garama, rUkhA, sUkhA,dAhavAlA, aise padArthoMko bhojanakarake aura kuTilataraha zayana, aura ceSTAoMkarake raktako dUSita karanevAle padArthoMko sevanekarake // 1 // duSTahuye mAMsa, tvacA, meda, haDDiyoMkA strAva, rakta, nasoMke samUhake AdhAra aura mahAmUlavAlI aura mahApIDAvAlI zojA zarIrake bAhira aura bhItara upajatI hai // 2 // aura jo golaho athavA vistRtaho vaha vAta, pitta, kapha, sannipAta, rakta, kSata, karake chaH prakArakI vidradhI kahAtI hai // 3 // bAhyo'tra tatra tatrAGge dAruNo grthitonntH||aantro dAruNa taro gambhIro gulmvddhnH|| 4 // valmIkavatsamucchrAyI shiidhrghaatygnishstrvt||naabhibstiykRtpliihllomhRtkukssivNkssnne|| ||5||syaad vRkayorapAne ca vAtAttatrAtitIvaruk // zyAvA ruNazcirotthAnapAko viSamasaMsthitiH // 6 // vyadhacchedabhramAnAhasyandasapaNazabdavAn ||rkttaamraasitH pittAttRNmohajvaradAhavAn // 7 // kSiprotthAnaprapAkazca pANDuH kaNDUyutaH kaphAt // soleshshiitkstmbhjRmbhaarockgaurvH|| 8 // cirotthAna vidAhazca saMkIrNaH snnipaattH||saamrthyaaccaatr vibhajebAhyAbhyantaralakSaNam // 9 // kRSNasphoTAvRtaH zyAvastIvadAharujA jvaraH // pittaliGgo'sRjA bAhyaH strINAmeva tthaantrH||10|| aura donoM tarahakI vidradhimeM nAbhiAdi aMgameM dAruNa gAMThoMvAlI aura UMcI bAhya vidhi hotI hai, aura atyaMta dAruNa gaMbhIra gulmakI taraha karaDI // 4 // valmIkakI taraha zikharavAlI agni tathA zastrakI taraha zIghra mAranevAlI aisI zarIrake bhItara vidradhI hotI hai, aura nAbhi, basti yakRta, plIhA, pipAsAsthAna, hRdaya, kukSi, aMDasaMdhi // 5 // donoM vRkka gudAmeM vidradhI upajatI hai For Private and Personal Use Only Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdaye tina saba vidradhiyoMmeM vAtakI adhikatAse atyaMta tIvra zUlavAlA, dhUmra aura raktaraMgavAlA aura cirakAlameM utthAna aura pAkavAlA aura viSama tarahase sthita honevAlA // 6 // vyadha, cheda, bhrama, aphArA, phuranA, phailanA, tathA zabdavAlI vidradhI hotI hai aura pittakI adhikatAse lAla, aura tAMbeke samAna aura saphedapanese rahita varNavAlI tRSA, moha dAha, jvaravAlI // 7 // aura tatkAla utthAna aura pAkavAlI vidradhI hotI hai, aura kaphakI adhikatAse pAMDu aura khAjise saMyukta aura ukleza, zIta, staMbha, jaMbhAI, alajI, bhArIpanase saMyukta // 8 // aura cirakAlameM utthAna aura vizeSa dAhavAlI vidradhI hotI hai aura vidradhIrogameM pUrvokta dAruNa aura atyaMta dAruNa AdilakSagoMse bAhya aura abhyaMtaravidradhIke lakSaNako kahai // 9 // kRSNaphoDoMse byApta, aura dhUmravarNavAlI tavridAha, zUla, jvaravAlI, pittakI vidradhIke samAna lakSaNoMvAlI bAhya aura abhyaMtaravidradhI triyoM ke zarIrameM raktase upajatI hai // 10 // zastrAdyairabhighAtenakSate vaa'pthykaarinnH||ksstossmaa vAyuvikSi saH saraktaM pittamIrayan // 11 // pittAsRglakSaNaM kuryAdvidradhi bhUryupadravam // teSUpadravabhedazca smRto'dhisstthaanbhedtH||12|| zastraAdike abhighAtakarake kSata huyemeM athavA Adise upaje kSatameM apathyako karanevAle manuSyake jo kSatakA agni vAyuse prerita kiyA raktasahita pittako kopita karatA huA // 11 // pitta aura raktakI vidradhIke lakSaNoMvAle aura bahutase upadravoMse saMyukta vidradhIko karatA hai, aura tina vidradhiyoMmeM aviSThAnake vizeSase upadrava bhedahaiM // 12 // nAbhyAM himA bhavedastau mUtraM kRcchreNa pUti ca ||shvaaso yakRti rodhastu plIyucchAsasya tRT punH||13|| galagrahazca klomni syAtsarvAGgapragraho hRdi||prmohstmkH kAso hRdaye ghaTTanaM vya thaa||14|| kukSiH pArthAntarAMsArtiH kakSAvATopajanma ca ||s knoHho vaMkSaNayovRkayoH kttipRsstthyoH||15|| pArzvayozca vyathA pAyau pavanasya nirodhanam // AmapakvavidagdhatvaM teSAM zophava dAdizet // 16 // nAbhimeM upajI vidradhI hove to vizeSakarake hicakI upajAtI hai aura bastimeM vidradhI hove to durgaMdhavAlA mUtra kaSTase utaratA hai aura yakRtmeM vidradhI upaje to zvAsa hotA hai aura plIhAmeM vidradhI hove to zvAsa rukajAtA hai // 13 // aura pipAsAsthAnameM vidradhI hove to galagraha roga aura tRSA upajatI hai, aura hRdayameM vidradhI hove to zarIra jakaDabaMdha hojAtA hai, aura prameha tamaka zvAsa aura hRdayameM ghaTTana aura pIDA upajatI hai kukSimeM vidradhI hove to pazaliyoMke madhyabhAgameM aura kaMdhoMmeM pIDA For Private and Personal Use Only Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (411) upajatI hai||14||aur kukSimeM guDaguDa zabda hotAhai aura aMDasaMdhiyoMmeM vidradhI hove to donoM sakthiyoMmeM bandhA paDajAtA hai aura donoM vRkkasthAnoMmeM vidradhI hove to kaTi aura pRSThabhAgameM bandhA paDajAtA hai // 15 // aura pazaliyoMmeM zUla upajatA hai aura gudAmeM vidradhI hove to adhovAta rukajAtI hai, aura tina vidradhiyoMkA kaccApanA aura pakApanA aura vidagdhapanA sUjanakI samAna hotA hai||16|| nAbherUvaM mukhAtpakkAH prasravantyadhare gudaat|| ubhAbhyAM nAbhi jo vidyAdoSaM kledAcca vidradhau // 17 // yathAsvaM vraNavattatra vivaryaH snnipaatjH||pkko hRnnAbhibastistho bhinno'ntarbahi reva vA // 18 // pkvshcaantHsrvnvkaakssiinnsyopdrvaanvitH|| nAbhike Upara utpannahuI aura pakI huI mukhase jhiratI hai, aura nAbhike nIce pakI huI gudAse jhiratI hai, aura nAbhimeM upajIhuI vidradhI gudA aura mukhase jhiratI hai, aura vidradhImeM yathAyogya vraNakI taraha kledase doSoMko jAnai // 17 // tina vidradhiyoMmeM sannipAtase upajI vidradhI varjanake yogya hai, pakkahuI aura hRdaya, nAbhi bastimeM sthita huI bhItara athavA bAhira sthitahuI // 18 // aura bhItara pakahuI aura mukhase jhiratIhuI aura kSINamanuSyako hicakI Adi upadravoMse samanvita vidradhI varjita hai // evameva stanazirAvivRtAH prApya yoSitAm // 19 // sUtAnAM gabhiNInAM vA smbhvecchythurghnH|| stane sadugdhe dugdhe vA bAhya vidradhilakSaNaH // 20 // nADInAM sUkSmavakratvAtkanyAnAntu najAyate // aise hI sUtikA aura garbhavAlI striyoMke vivRtahuI cUMciyoMkI nADiyAM // 19 // dUdhase sahita athavA dUdhase rahita cUMcImeM Akramita hoke bAhya vidradhIke lakSaNoMvAlA aura karaDA zojA upajatA hai // 20 // nADiyoMke sUkSma mukhapanese kanyAoMke yaha nahIM upajatA hai // kruddho ruddhagatirvAyuH zophazalakarazcaran // 21 // muSkau vakaNa taH prApya phlkoshaabhivaahiniiH||prpiiddy dhamanIvRddhiM karoti phalakozayoH // 22 // ruddhagativAlI sUjana zUlako karanevAlI aura kupitahuI vicaratIhuI vAyu // 21 // aMDasaMdhike dezase donoM vRSaNoMmeM prAptaho phalakozako cAroMtarphase bahanevAlI dhamaniyoMko prapIDitakara donoM vRSaNoMmeM vRddhiko karatI hai // 22 // doSAstramedomUtrAntraiH savRddhiH saptadhA gdH||muutraantrjaavpyni lAddhetubhedastu kevlm||23||vaatpuurnndRtisprsho rUkSo vAtAda For Private and Personal Use Only Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (412) __ assttaangghRdyeheturuk||pkkodumbrsNkaashH pittAdAhoSmapAkavAn ||24||kphaacchiito guruH snigdhaH knndduumaanktthino'lprk||kRssnnsphottaa vRtaH pittavRddhiliMgazca raktataH // 25 // kaphavanmedasA vRddhirmaMda staalphlopmH|| mUtradhAraNazIlasya mUtrajaH sa tu gcchtH|| // 26 // aMbhobhiH pUrNativatkSobhaMyAti saruG mRduH|| mUtra kRcchramadhastAcca valayaM phalakozayoH // 27 // vAta, pitta, kapha, rakta, maida, mUtra, AMta, inhoMkarake vRddhiroga sAta prakArakA hai mUtraja aura antraja vRddhibhI vAtasehI upajatI hai parantu yahAM kevala hetubheda dikhAyA hai // 23 // vAyukarake pUritahuI masakake samAna sparzavAlA aura rUkhA aura kAraNake vinA pADAvAlA vRddhiroga vAtase upajatA hai, pake gUlarake phalake samAna kAMtivAlA, aura dAha upatApa pAkavAlA vRddhiroga pittase upajatA hai // 24 // zItala aura bhArI cikanA aura khAjivAlA kaThina aura alpapIDAvAlA vRddhiroga kaphase upajatA hai, aura phoDoMkarake vyApta aura pittase upajA vRddhirogake samAna lakSaNoM vAlA aisA vRddhiroga raktase upajatA hai // 25 // aura kaphakI vRddhike samAna lakSaNoMvAlA komala tathA tADake phalake samAna upamAvAlA vRddhiroga medase upajatA hai, aura mUtrake vegako dhAranevAle manuSyake upajI mUtrajavRddhi // 26 // gamana karanevAleke pAnIse bharI huI masakakI taraha zUlako karatAhuA aura Apa komala huA kSobhako prApta hotA hai taba mUtrakRcchU upajatA hai aura donoM vRkaNoMke nIce valaya arthAt kaDAsA hojAtA hai / / 27 // vAtakobibhirAhAraiH shiittoyaavgaahnaiH||dhaarnne raNabhAvAdhva vissmaanggprvrtnaiH||28|| kSobhaNaiHkSubhito'nyaizca kSudrAMtrAvayavaM yadA // pavano dviguNIkRtya svanivezAdadho nayet // kuryAkSaNasandhistho granthyAbhaM ivayathustadA // 29 // upekSyamANasya ca muSkavRddhimAdhmAnarustaMbhavatI sa vAyuH ||prpiiddito'ntH svanavAnprayAtipradhmApayanneti punshcmuktH||30|| antravRddhi rasAdhyo'yaM vAtavRddhisamAkRtiH // vAtako kupita karanevAle bhojanoM karake aura zItalapAnImeM snAna karanekarake aura begakAdhArane tathA baDhAnekarake aura bhAra mArgagamana viSamaaMgake pravartanoMkarake // 28 // anya kSobhaNoMse kSubhitahuA vAyu kSudra AMtoMke avayavoMko apane sthAnase dviguNAbhUta banA nAceko prApta jaba karatA hai taba aMDasaMdhimeM sthitahuA vaha vAyu graMthike samAna kAMtivAle zojAko karatA hai // 29 // aura nahIM cikitsita kiyA vRddhirogake pahile kahA vAyu, apharA, zUla, staMbhase saMyukta vRddhiko potoMmeM For Private and Personal Use Only Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAna bhASATIkAsametam / ( 413 ) karatA hai aura bhItarako prapIDitahuA vahI vAyu zabda karatAhuA prApta hotA hai aura chuTA huvA vaha vAyu aphArAko karatA huA phira Ake prApta hotA hai // 30 // yaha vAtavRddhike samAna AkA - vAlA annravRddhi asAdhya hotA hai / ' rUkSakRSNAruNazirAtantujAlagavAkSitaH // 31 // gulmo'STadhA pRthagdoSaiH saMsRSTairnicayaM gataiH // Arttavasya ca doSeNa nArINAM jAyate'STamaH // 32 // jvaracchadyetisArAdyairvamanAdyaizcakamabhiH // karzito vAtalAnyatti zItaM vAmbu bubhukSitaH // 33 // yaH pibatyanu cAnnAni laMghanaM plavanAdikam // sevate dehasaMkSobhicchardi vA samudIrayet // 34 // rUkhA, kAlA, lAla zirA, taMtujAla karake niraMtara AnaMditahuvA gulma // 31 // vAtapitta kapha se aura vAtapittase vAtakapha se pittakaphase aura sannipAta se aura striyoM ke zarIra meM Artavake doSaka-rake ATha prakArakA hai || 32 // jvara, chArda, atisAra AdirogoMkarake aura vamana Adikama karake kArzitahuA manuSya vAtako upajAnevAle annoM ko khAve, athavA bhojanakarane kI icchAvAlA manuSya zItala pAnIko // 33 // pIvai, pIche annoMko khAvai, pIche laMghana aura dehako atyaMta kSobhita karanevAle Adikarmako sevai athavA chardI ko baDhAvai // 34 // anudIrNAnadIrNAnvA vAtAdInna vimuJcati // snehasvedAvanabhyasya zodhanaM vA niSevate // 35 // zuddho vAzuvidAhIni bhajate spaMdanAni vA // vAtolbaNAstasya malAH pRthak kruddhA dvizothavA // 36 // sarve vA raktayuktA vA mahAsroto'nuzAyinaH // UrdhvAdhomArgamAvRtya kurvate zUlapUrvakam // 37 // sparzopalabhyaM gulmAkhyamutplutaM granthirUpiNam // aura nahIM baDhe huye athavA baDhehuye adhovAta Adiko na choDe sneha aura svedakA nahIM abhyAsa karake zodhana dravyako sevai // 35 // pIche zuddhahuA manuSya zatrihI dAhakaranevAle athavA spaMdanarUpa padArthoM sevai, tisa manuSya ke vAtakI adhikatA vAle athavA alaga alaga kupitahuye athavA do do milake kupita huye || 36 | athavA saba milake kupitahuye athavA raktase milake kupitahuye aura AmAzaya tathA pakvAzayameM zayana karate huye vAta Adi doSa nIceke aura Upara ke mArgako AcchAdita karake aura pahile zUlako upajAke // 37 // patthara Adike sadRza aura Uparako prApta hue graMthirUpa gulma rogako karate haiM / For Private and Personal Use Only Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (414) aSTAGgahRdayekarzanAtkaphavipittairmArgasyAvaraNena vA // 38 // vAyuH kRtA zayaH koSThe raukSyAtkAThinyamAgataH // svatantraH svAzraye duSTaH paratantraH parAzraye // 39 // piNDitatvAdamUrto'pi mUrtatvamiva saM. shritH|| gulma ityucyate bastinAbhihRtpArzvasaMzrayaH // 40 // vAtAnmanyAziraHzUlaM jvaraplIhAntrakUjanam // vyadhaH sUcyeva viTsannaH kRcchrAducchrasanaM muhuH||41|| stambho gAtre mukhe zoSaH kArya vissmvhnitaa|| rUkSakRSNatvagAditvaM calatvAdanilasya c||42||aniruupitsNsthaansthaanvRddhikssyvythH||pipiilikaa vyApta iva gulmaH sphurati tudyate // 43 // pittAdAho'mlako mUrchA vibhedasvedatRDjvarAH // hAridratvaM tvagAyeSu gulmazca sprshnaashH||44||duuyte dIpyate soSmA svasthAnaM dahatIva c|| aura dhAtukSayase athavA kapha, viSThA, pitta inhoMkarake mArgake AcchAditapanese // 38 // koSThoM cAsa karatAhuA vAyu pIche rUkhepanese kaThinabhAvako prAptahuA aura apane sthAnameM duSTahuA svataMtra dUsareke sthAnameM duSTahuA parataMtra / / 39 / / aura pIDitapanese amUrtarUpabhI mUrtapanekI taraha saMzrita aura basti, nAbhi, hRdaya, pazalImeM sthAnavAlA munijanone gulma, kahA hai // 40 // vAtase upaje gulmameM kaMdhA aura zirameM zUla aura jvara tillIroga AMtoMkA bolanA aura sUIkI taraha vAdhanA, aura viSThAkAbaMdha aura kaSTase bAraMbAra UMcA zvAsa / / 41 // aMgameM staMbha, mukhameM zoSa, mADApana, agnikA, viSamapanA, tvacA AdikA kAlApana tathA rUkhApana aura vAyuke calanese // 42 // nahIM nirUpita kiye saMsthAna, sthAna, vRddhi, kSaya, pIDAvAlA gulma aura pipIlikA arthAt kIDiyoMke vyAptakI taraha phuratAhai, aura sUIkA camakAkI taraha pIDita hotAhai // 43 // pittase upaje gulmameM dAha zarIrake bhItara dAha mUrchA viDbheda, pasInA,tRSA, jvara, upajate haiM tvacA AdikoMmeM haladIke samAna raMgakA hojAnA aura sparzako nahIM sahanevAlA // 44 // pittase huA aura jvalatakI taraha aura garamAIse saMyukta apane sthAnako dagdhakaratAkI samAna gulma upajatA hai // kaphAstamityamaruciH sadanaM shishirjvrH||45|| piinsaalsyhRllaaskaasshukltvgaaditH||gulmo'vgaaddhHktthinoguruHsuptH sthiro'lparuk // 46 // svadoSasthAnadhAmAnaH sve sve kAle caru kraaH||praaystrystu dvandvotthA gulmAH sNsRssttlkssnnaaH||47|| For Private and Personal Use Only Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ' nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (415) sarvajastavirugdAhaHzIghrapAkI ghnonntH||so'saadhyorktgulm stu striyA eva prajAyate // 48 // aura kaphase stimitapanA, aruci, zithilapanA zItajvara // 45 // pInasa, Alasya, hRllAsa,khAMsI, tvacA AdikA saphedapanA ye upajate haiM, aura avagADharUpa, kaThina,bhArI, sotAhuA, sthira, alpa zUlavAlA, gulma hotA hai // 46 // apane apane doSa aura sthAnoMmeM vAsa karanevAle aura vAta pitta kaphase upaje gulma apane apane kAlameM zUlako karate haiM aura milehuye lakSaNoMvAle do do doSoMse upaje gulma tIna haiM ||47||aur tIvrazUla dAhavAlA aura zIghra pakanevAlA, karaDA aura UMcA sannipAtase upajA gulma asAdhya hotA hai aura raktase upajA gulma strIke hI zarIrameM upjtaahai||48|| Rtau vA navasUtA vA yadi vA yoniroginnii|sevte vAtalAnastrI kruddhastasyAH smiirnnH||49|| niruNaddhyAtavaM yonyAM prati mAsamavasthitam // kukSiM karoti tadgarbhaliGgamAviSkaroti ca // 50 // hRllAsadau<Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (416) aSTAGgahRdayesvadoSasaMzrayo gulmaH sarvobhavati tena sH||55|| pAkaM cireNa bhajate naiva vA vidradhiH punH||pcyte zIghramatyarthaM duSTaraktAzraya tvtH||56|| ataH zIghravidAhitvAdvadradhiH so'bhidhIyate // gulme'ntarAzraye bstikukssihRtpliihvednaaH||57|| agnivarNabala bhraMzo vegAnAM cApravarttanam // ato viparyAyo bAhye koSThAGgeSu tunAtiruk // 58 // vaivarNyamavakAzasya bahirunnatatAdhikam // svadoSa saMzrayavAlA saba prakArakA gulma hotA hai tisa karake // 55 // gulma cirakAlameM pakatA hai, athavA nahIM pakatA, aura duSTaraktake Azrayapanese vidradhI atyaMta zIghra paka jAtI hai // 56 // isavAste zIghra vidAhapanese vaha vidradhI kahAtIhai aura bhItarake sthAnavAle gulmameM basti, kukSi, hRdaya, plIhAmeM pIDA hotI hai||| 17 // aura agni balavarNakA nAza hotA hai. aura vegoMkI apravRtti hotI hai, aura inhoMse viparIta lakSaNa bAhyagulmameM hote haiM,aura koSTa aura aMgoMmeM atyaMta zUla nahIM calatA // 58 // gulma pradezake varNakA badala jAnA, aura bAhira UMcepanake adhikatA // sATopamatyugrarujamAdhmAnamudare bhRzam ||59||uurdhvaadho vAtarodhena tmaanaahNprcksste||dhno'sstthiilopmo grnthirsstthiilolsmunntH||60 // AnAhaliGgastiya'ktupratyaSThIlA tdaakRtiH|| aura peTameM atyaMta guDaguDa zabda, atyaMta zUla tathA aphArA ye saba // 59 // nacike aura Uparake vAyuke rukanese upajaiM, tisako AnAha arthAt aphArA kahate haiM, aura karaDAho aSThIlAke samAna ho aura graMthirUpaho, aura Uparako acchItaraha UMcAho tisako atyaSThIlA kahate haiN|||6|| aphArAke samAna lakSaNoMvAlA aura tirachA aSThIlAke samAna AkRtivAlA pratyaSThIlA kahAtA hai / / (golapASANakesI gAMTha) pakvAzayAdgudopasthaM vAyustIvrarujaH prayAn // tUnI pratUnI tu bhavetsa evAto viparyaye // 61 // pakkAzayase tIvra pIDAvAlA vAyu gudA tathA liMgameM gamana karai vaha tUnI kahAtA hai aura gudA aura liMgase pakAzayako gamana karanevAlA aura atyaMta pIDAvAlA aisA vAyu pratUnI kahAtA hai|61|| udgArabAhulyapurISabandhatRptyakSamatvAntravikUjanAni // ATopamAdhmAnamapaktizaktimAsannagulmasya vadanti cihnam // 62 // DakAroMkI bahulatA, viSTAkA baMdha, tRpti sahanekA abhAva, AMtoMkA bolanA, peTameM guDaguDazabda tathA aphArA annakA nahIM pakanA ye saba lakSaNa gulmake pUrvarUpake haiM // 62 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM nidAnasthAne ekAdazo'dhyAyaH // 11 // For Private and Personal Use Only Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . nidAnasthAnaM bhASArTIkAsametam / (417) dvaadsho'dhyaayH| athAta udaranidAnaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara udaranidAna nAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| rogAssarve'pi mande'gnau sutarAmudarANi tu||ajiirnnaanmlinaishcaannairjaaynte malasaJcayAt // 1 // UrdhvAdho dhAtavo ruddhA vAhinIrambuvAhinIH // prANAgnyapAnAnsandUSya kuryustvaGmAMsasaMdhigAH // 2 // // AdhmApya kukSimudaramaSTadhA tacca bhidyate // pRthagdoSaiH 'samastaizca plIhabaddhakSatodakaiH // 3 // tenArtAH zuSkatAlvoSThAH shuunpaadkrodraaH||nssttcessttaablaahaaraaH kRzAH prdhmaatkukssyH||4|| syuH pretarUpAH puruSA bhAvinastasya lakSaNam // agnikI maMdatA honese atizayakarake saba peTake roga ajIrNase tathA malina annoMke khAnese tathA malake saMcayase upajate haiM // 1 // dhAtu, tvacA, mAMsa saMdhi inhoMmeM prAptahuI pAnIko bahAnevAlI nADiyoMke nIce tathA Uparako rokikara aura prANa, agni, apAna, inhoMko dUSita karake // 2 // kukSipe aphArAkara udararogako karate haiM vaha udara roga vAta, pitta, kapha, sannipAta, plIha. baddha, kSata, jala, inhoMkarake ATha prakArakA hai // 3 // tisa udararogakarake pIDita manuSya sUkhe huye tAlu aura oSThavAle aura paira hAtha peTapai zojAvAle aura ceSTAkI naSTatAvAle balako haranevAle aura mADe aura aphArAse saMyukta kukSivAle // 4 // aura pretarUpase hojAtehaiM, aba honevAle udararogakA, pUrvarUpakA lakSaNa kahatehaiM / kSunnAzo'nnaM cirAtsarvaM savidAhaM ca pacyate // 5 // jIrNAjIrNa najAnAti sauhityaM sahate na ca // kSIyate balataH zazvasityalpe'pi coSTate // 6 // vRddhirvizo'pravRttizca kiJcicchophazca pAdayoH // rugbastisandhau tatatA laghvalpabhojanairapi // 7 // rAjI janma valInAzo jaThare jaThareSu tu // sarveSu tandrA sadanaM mlsnggo'lpvaahitaa|| 8 // dAhaH zvayathurAdhmAnamante salilasambhavaH // kSudhAkA nAza dAhasahita annakA cirakAlameM pakanA // 5 // jIrNaajIrNako nahIM jAnanA aura . paripUrNabhojanatRptiko nahIM sahanA aura niraMtara balase kSINapanA alpa ceSTAkaranemeM niraMtara zvAsakA lenA // 6 // viSThAkI vRddhi athavA apravRtti aura pairoMmeM kachuka zojA aura bastikI saMdhiauzala. aura halake tathA alparUpa bhojanoMkarakebhI bastikI saMdhimeM aphArA // 7 // tathA peTa rogoMmeM peTameM For Private and Personal Use Only Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (418) aSTAGgahRdayepaMktiyoMkI utpatti aura baliyoMkA nAza hotAhai taMdrA dehakI zithilatA viSThAkA baMdha agnikA maMdapanA // 8 // dAha, zojA, aphArA, aMtameM, pAnIkI prApti // sarvaM tvatoyamaruNamazophaM nAtibhArikam // 9 // gavAkSitaM zirAjAlaiH sadA guDaguDAyate // nAbhimantraM ca viSTabhya vegaM kRtvA praNazyati // 10 // mAruto hRtkttiinaabhipaayuvNkssnnvednH|| sazabdonizcaredvAyurviDbandho mUtramalpakam // 11 // nAtimando'nalo laulyaM na ca syAdvirasaM mukham // saba udararoga varNase lAla zojAse rahita tathA atizayakarake bhArIpanase rahita // 9 // zirAke samUhoMkarake niraMtara AkrAMta, saba kAlameM guDaguDazabdako karanevAle vAyu nAbhiko tathA AMtake stabdhapanako prAptakara aura vegako karake Apa naSTa hotA hai // 10 // aura hRdaya, kaTi, nAbhi gudA, aMDasaMdhimeM pIDAvAlA aura zabdase sahita vAyu bhItarase nikalatA hai taba viSTAkA baMdha aura mUtrakI alpatA hotI hai // 11 // aura agnikI atyaMta maMdatA nahIM hotI rasoMko grahaNa karanekI icchA nahIM upajatI aura rasase rahita mukha hojAtA hai / / tatra vAtodare zophaH paannipaanmusskkukssissu||12|| kukSipAryo. darakaTIpRSTharukparvabhedanam // zuSkakAsAGgamardo'dhogurutA malasaMgrahaH // 13 // zyAvAruNatvagAditvamakasmAdvRddhihrAsavat // satodabhedamudaraM tanu kRSNazirAtatam // 14 // AdhmAtahativacchabdamAhataM prakaroti c||vaayushcaatr sarukchabdo vicretsrvtogtiH||15|| pittodare jvaro mUrchA dAhastUMT kttukaasytaa|| bhramo'tisAraH pItatvaM tvagAdAvudaraM hrit||16|| pIta. tAmrazirAnaddhaM sakhedaM soSma dhyte||dhuumaayti mRdusparza kSiprapAkaM pradUyate // 17 // zleSmodare'GgasadanaM svaapshvythugaurvm|| nidroklezoruciHzvAsaH kAsaH zuklatvagAditAM // 18 // udaraM stimitaM zlakSNaM zuklarAjItataM mahat // cirAbhivRddhi kaThinaM zItasparza guru sthiram // 19 // tridoSakopanaistaistaiH striidttaishcrjomlaiH|| aura tina udararogoMke madhyameM vAtase upaje udararogameM hAtha,paira,vRSaNa,kukSi, inhoMmeM shojaa||12|| aura kukSi, pazalI, peTa, kaTI, pRSThabhAgameM zUla, saMdhiyoMkA bhedana, sUkhI khAMsI, aMgoMkA TUTanA nIceke aMgoMmeM bhArIpana, malakA saMgraha // 13 ||dhuumr aura lAlavarNavAlI tvacA Adi aura ApahI For Private and Personal Use Only Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / . (419) vRddhi aura hAsakI, taraha todase sahita aura bhedarUpa tathA mahIna,kAlI nADiyoMkarake vyaapt||14|| peTakA hojAnA aura phUlIhuI masakakI taraha Ahata huye zabdako karatAhuA aura zUla tathA zabdako karatAhuA aura sabatarphako gamana karanevAlA vAyu vahA~ vicaratA hai // // 15 // pittase upaje udararogameM jvara mUrchA, dAha, tRSA, mukhakA kaDuApana, bhrama, atisAra, tvacA AdikA pIlApana // 16 // aura harI, pIlI tathA tAMbAke raMgavAlI nADiyoMse bandhAhuA pasInAse sahita gAIse sahita aura dagdha hotAhuA aura dhue~kI taraha AcaritahuA aura komala sparzahuA aura tatkAla pakajAnevAlA upatapta huA udara hojAtAhai // 17 // kaphase upaje udararogameM aMgoMkI zithilatA zayana, zojA, bhArIpana, nIMda, utkleza, aruci, zvAsa, khAMsI, tvacAAdikA saphedapanAse upajatA hai // 18 // aura nizcalarUpa, komalasparzavAlA sapheda paMktiyoMse vyApta, baDA, cirakAlameM baDhanevAlA kaThina aura zItala sparzavAlA, bhArI, sthira peTa hojAtA hai // 19 // garadUSIviSAdyaizca saraktAH saJcitA malAH // 20 // koSTaM prApya vikurvANAH zopamU bhramAnvitam // kuryutriliMgamudaraM shiighpaakNsudaarunnm||21||vaadhte tacca sutarAM shiitvaataabhrdrshn| tridoSako kopita karanevAle tisa tisa padArthokarake aura striyoMkarake diyehuye Artavake maloMkarake aura viSa netramala viSa viruddha bhojana karake rakta sahita saMcitahuye vAtaAdi doSa // 20 // koSThako prAptahokara aura vikArako karatehuye zoka, mUrchA, bhramase, yukta zIghrapAkavAle aura mahAdAruNarUpa tIna cihnoMvAle udarako karate haiM // 21 // vaha udararoga zIta, vAta meghake dakhinemeM atyanta pIDita karatA hai / atyAzitasya saMkSobhAdyAnapAnAdiceSTitaiH // 22 // ativyvaaykaadhvvNmnvyaadhikrshnaiH|| vAmapAzrvAzritaH plIhAcyutaH sthAnAdvivardhate // 23 // zoNitaM vA rasAdibhyo vivRddhaM taM vivrddhyet|| so'SThIlevAtikaThinaH prAkRtaH kuurmpRsstthvt||24|| krameNa vardhamAnazcakukSAvudaramAvahet ||shvaaskaaspipaasaasyvairsyaadhmaanrugjvraiH // 25 // pANDutvacchardimUrchArtidAhamohaizca saMyutam // aruNAbhaM vivarNaM vA niilhaaridrraajimt||26|| udaavrtrugaanaahrmohtRngdhnjvraiH|| gauravArucikAThinyarvidyAttatra malAnkramAt // 27 // plIhavadAkSiNAtpArdhAtkuryyAdyakRdapi cyutam // aura atyanta bhojana karanevAleke gamana Adi ceSTAoMkarake // 22 // jo saMkSobha hai tathA maithuna karma mArgagamana, vamana, vyAdhikarSaNake saMkSobhase vAmI pazalImeM Azrita aura sthAnase bhraSTahuA For Private and Personal Use Only Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (420) aSTAGgahRdaye- . plIhA vRddhiko prApta hotA hai // 23 // athavA rasAdidhAtuoMse baDhehuye raktako karake tisa plIhAko baDhAtA hai, parantu aSTIlAkItaraha atyanta kaThina prAkRta kachuAke pRSThabhAgakIsamAna AkRtIvAlI ||24||aur kramakarake kukSimeM baDhatIhuI vaha plIhA peTameM prApta hotI hai, parantu zvAsa,khAMsI,pipAsA, mukhakA virasapanA, aphArA, zUla, jvara, inhoMkarake // 25 // aura pAMDupanA, chArda, mUrchA, dAha mohase saMyukta aura raktakAMtivAlI aura varNase rahita aura nIlI tathA pIlI paMktiyoMvAlI peTameM vaha plIhA prApta hotI hai // 26 // plIhodararogameM udAvarta, zUla, aphArese moha, tRSA, dAha, ubarase bhArIpana, arucI, kaThinapanAse kramase vAtaAdi doSoMko jAnai // 27 // dAhanI pazalIse bhraSTahuA yakRt athavA apane hetuse baDhAhuA rakta yakRtko baDhAtA hai pIche vaha baDhAhuA yakRt . plIhAkI taraha peTameM prApta hotA hai / / pakSmavAlaiH sahAnnena bhuktairbaddhAyane gude||28||durnaambhirudaavtrnyairvaantroplepibhiH|| varcaHpittakaphAnruddhA karoti kupito'- . nilH||29|| apAno jaTharaM tena syu htRddjvrkssvaaH|| kAsazvAsorusadanaM shirohRnnaabhipaayuruk||30|| mlsnggo'rucishchrdirudrNmuuddhmaarutm||sthirN nIlAruNazirArAjivaddhemarAji vA // 31 // nAbherupari ca prAyo gopucchAkRti jaayte|| ' palaka bAla Adike saMga milehuye annake khAnese // 28 // aura bavAsIrake massoMkarake aura udAvoM karake athavA dahI, cAvala, uDada, Adi upalepI dravyoMse badhyamAna huI gudAmeM kupita huA apAnavAyu viSThA, pitta, kaphako rokikara // // 29 // baddhodararogako karatA hai tisase dAha, tRSA, jvara, chIMka, khAMsI, zvAsa, jAMghoMkI zithilatA aura zira, nAbhi, hRdaya, gudAmeM zUla // 30 // maloMkI apravRtti, aruci, chardi, bAhira nikalanevAlA aura sthira athavA nIlI aura rakta nAMDiyoMkI paMktiyoMkarake bandhAhuA athavA paMktiyoMse rahita // 31 // aura prAyakarake nAbhike Upara gopucchakI AkRti samAna udara hojAtA hai // asthyAdizalyaiH sAnnaizcabhuktairatyazanena vaa||32||bhidyte pacya. te vAntraM tacchidraizca srvnbhiH|| Ama eva gudAdeti tato' lpAlpaM sviddsH||33|| tulyaH kuNapagandhena picchilaHpItalohitaH // zeSazcApUrya jaTharaM jaTharaM ghoramAvahet ||34||vrdhyettddho nAbherAzu caiti jalAtmatAm // udriktadoSarUpaM ca vyAptaM ca shvaastRbhrmaiH||35|| chidrodaramidaM prAhuH parisrAvIti cApare // For Private and Personal Use Only Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (421) aura haDDI, tRNa, kAMTA, patthara, dhAtu, sIMga, kATha Adi zalyoMkarake milehuye athavA atyaMta mAtrAvAle annoMke bhojanase // 32 // jo AMta bhedita hojAtA hai athavA pAkako prApta hotA hai, taba tina chidroMkarake bAhirako jhiratAhuA kaccArUpa viSThAke rasase saMyukta aura alpa alpa Ama gudAmeM prApta hotA hai // 33 // paraMtu murdAkI gaMdhake tulya gaMdhavAlA aura picchila pIlA lAla zeSa rahA rasa peTako pUritakarake ghorarUpa udararogako prApta hotA hai // 34 // taba nAbhike nIce jalase saMyukta huA adhikarUpa doSoMkI AkRtivAlA zvAsa, tRSA, bhramase vyApta udara hojAtA hai // 35 // isako chidrodara kahate haiM aura anya AcArya pArasrAvi, kahate haiN| . pravRttasnehapAnAdeH shsaa''maambupaayinH||36|| atyambupAnAnmandAgneH kSINAsyAtikRzasya vA // ruddhA'mbumArgAnanilaH kaphazca jlmuucchitH|| 37 // vardhayetAM tadevAmbu tatsthAnAdudarAzritau // tataHsyAdudaraM tRSNAgudagutirujAyutam // 38 // kAsazvAsAruciyutaM nAnAvarNazirAtatam ||toypuurnndRtisprshshbdprkssobhvepthuH // 39 // sneha aura vamana Adikoko sevanevAlA manuSya kAraNake vinA kaccepAnIke pAna karanevAleke // 36 // atyaMta pAnIke pInese aura maMdAgnivAleke kSINake aura atyaMta dubaleke pAnIse mUcchita huA kapha, vAta pAnIke mArgoko rokikara // 37 // pIche peTameM Azritahuye donoM vAta aura kapha pAnIko baDhAte haiM pIche tRSA, gudAkA jhiranA, zUlase saMyukta // 38 // aura khAMsI, zvAsa, arucIse saMyukta aura aneka varNavAlI nADiyoMse saMyukta aura pAnIkarake pUrita cAmakI masakake samAna sparza, zabda, kSobha, kaMpavAlA // 390 // dakodaraM mahasnigdhaMsthirasAvRttanAzi tat // upekSayA ca sarveSu doSAH svasthAnatazcyutAH // 40 // pAkAvAdvIkuryuH sandhisrotomakhAnyapi ||svedshc bAhyasrotassu vihatastiryagAsthitaH // 41 // tadevodakamAdhmApya picchAM kuryAttadA bhvet||guruudrN sthiraM vRttamAhataM ca na zabdavat // 42 // mRdu vyapetarAjIkaM nAbhyAM spRSTaM ca srpti|tdnuudkjnmaasminkkssivRddhistto' dhikam // 43 // zirAntardhAnamudakajaTharoktaM ca lkssnnm|| atyaMta snigdha sthira aura cAroMtarphase golaM nAbhivAlA udara hojAtA hai tisakoM dakodara arthAt jalodara kahate haiM, saba udara rogoMmeM nahIM cikitsA karanese apane sthAnase bhraSTahuye vAta, pitta, kapha, // 40 // saMdhiyoMke srota aura mukhoMkA pAkase aura dravase dravIbhUtakarate haiM aura For Private and Personal Use Only Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (422) aSTAGgahRdaye bAhirale srotoMmeM tirachA Azrita huA pasInA upajatA hai // 41 // pIche tisa pAnIko kukSimeM aphAreko prAptakara picchAko karatA hai taba bhArI aura sthira aura gola aura hAtha Adise nahIM zabdako karatA huA aura aahtruup||42||koml paMktiyoMse rahita, aisA udara ho jAtA hai aura yaha nAbhimeM chuhAjAve to phaila jAtA hai, pIche isameM jalakI utpatti hotI hai, pIche atyaMta kukSikI vRddhi hotI hai // 43 // aura pIche nADiyAM nahIM dIkhatI haiM aura jalodarake saba lakSaNa dIkhate haiM / vAtapittakaphaplIhasannipAtodakodaram // 44 // kRcchre yathottara pakSAtparaM prAyo'pare htH|| sarvaM ca jAtasalilaM riSToktopadravAnvitam // 45 // janmanaivodaraM sarvaM prAyaH kRcchratamaM matam // balinastadajAtAmbu yanna sAdhyaM navotthitam // 46 // vAta, pitta, kapha, plIhA, sannipAta, jala inhoMse upaje udararoga // 44 // uttarottara kramase kaSTasAdhya kahe haiM aura baddhodara tathA kSatodara 15 dinake pIche manuSyako mArate haiM aura pAnI utpanna huese ariSTa adhyAyameM kahehuye upadravoMse saMyukta sava udararoga manuSyako mArate haiM // 45 // janmasehI utpanna hote saba prakArake udararoga atyaMta kaSTasAdhya kahe haiM aura balavAle manuSyake nakA upajA aura pAnIkI utpattise rahita udararoga sAvyabhI kahA hai // 46 // ___ iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA-bhASATIkAya nidAnasthAne dvAdazo'dhyAyaH // 12 // tryodsho'dhyaayH| -colomo-eathAtaH pANDurogazophavisarpanidAnaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara pAMDuroga zojA visarparoga nidAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| pittapradhAnAH kupitaaythoktaiHkopnairmlaa|ttraanilen balinA kSiptaM pittaM hRdi sthitm||1||dhmniirdsh samprApya vyaapnuvtsklaaNtnum||shlessmtvgrktmaaNsaani pradUSyAntaramAzritam // 2 // tvaGmAMsayostatkurute tvaci varNAnpRthagvidhAna // pANDuhAridraharitAnpAMDutvaM teSu caadhikm||3||yto'tHpaannddurityuktH sa rogastena gaurvm||dhaatuunaaN syAJca zaithilyamojasazca guNakSayaH // 4 // tato'lparaktamedasko niHsaarHsyaatshlthendriyH||mRdymaanairivaanggairnaadrvtaa hRdayena ca ||5||shuunaakssikuuttH sadanAkopanaH For Private and Personal Use Only Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (423) SThIvano'lpavAk // annavichiziradveSIzIrNaromA hatAnalaH // 6 // sannasakthivarI zvAsI karNakSveDI bhramI shrmii|| yathAyogya kahe kopanarUpa dravyoM karake kupitahuye pittakI pradhAnatAvAle vAtAdi doSa pAMDurogake kAraNa haiM tinhoMmeM balavAle vAtakarake pheMkA huA hRdayameM sthita honevAlA pitta // 1 // dazadhamaniyoMmeM prApta ho sakala zarIrameM vyApta hojAtA hai aura tvacA mAMsake madhyameM AzritahuA vahI pitta kapha tvacA rakta mAMsa dUSita kara // 2 // pachi tvacAmeM aneka prakAravAle aura pAMDu pIle hare vau~ko karatA hai tinhoMmeM pAMDupanekI adhikatA hotI hai // 3 // isavAste pAMDuroga kahAtA hai tisa pAMDurogakarake rasa Adi dhAtuoMkA bhArIpana zithilatA hotI hai bala Adi parAkramake guNoMkA nAza hotA hai / / 4 // tisI kAraNase alparUpa rakta medavAlA aura sArase rahita zithilarUpa indriyoMvAlA mardita huye aMgake avayavoMkarake upalakSitakI taraha giratehuye hRdayakarake saMyukta // 5 // zojAse saMyukta netrakUTavAlA aMgoMkI zithilatAse saMyukta kopavAlA aura thUkanevAlA alpabolanevAlA anna aura zItala padArthakA vairI naSTahuye romoMvAlA naSTahue agnivAlA // 6 // DhIle sakthi aMgoMvAlA jvaravAlA zvAsavAlA karNakSveDa rogavAlA bhramavAlA zramavAlA manuSya hojAtA hai / sa 'paJcadhA pRthagdoSaiH samastairmRttikAdanAt // 7 // prAgrUpamasya hRdayaspandanaM rUkSatA tvaci ||aruciH pItamUtratvaM svedAbhAvo' lpavahnitA // 8 // sAdaH zramo'nilAttatra gaatrruktodkmpnm|| kRSNarUkSAruNazirAnakhaviNmUtranetratA ||9||shophaanaahaasyvairsyvichossaaH pArzvamUrdharuk // pittAddharitapItAbhazirAditvaM jvrstmH||10|| tRTsvedamUchAzItecchA daurgndhyNkttuvtaa|| varcAbhedo'mlako dAhaH kaphAcchuklazirAditA // 11 // tandrA lavaNavakratvaM romaharSaH svarakSayakAsacchardizca nicayAnmizraliGgo'tiduHsahaH ||12||mRtkssaayaanilN pittamUSarAmadhurAkapham // dUSayitvA rasAdIMzca raukSyAdbhuktaM virUkSya ca ||13||srotaaNsypktairvaapuury kuryAdruddhA ca pUrvavat // pANDurogaM tataH shuunnaabhipaadaasymehnH||14||purssi kRmimanmuJcedbhinnaM saasRkkphnrH|| vaha pAMDuroga vAta pitta kapha sannipAta maTTIke khAnese pAMcaprakArakA hai // 7 // isa pAMDu rogake pUrvarUpako kahatehaiM-hRdayakA kucheka calanA tvacAmeM rUkhApana aruci mUtrakA pIlApana pasInekA nahIM AnA aura agnikA maMdapanA // 8 // aMgoMkI zithilatA parizrama taba pAMDurogakA pUrvarUpa upaje jAnoM tina pAMDurogoMke madhyameM vAtase upaje pAMDurogameM zarIrameM zUla cabhakA kAMpanA For Private and Personal Use Only Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (424) / aSTAGgahRdayenADI nakha viSThA mUtra netrakA kAlApana aura rUkhApana tathA lAlapanA // 9 // aura zojA aphArA mukhakA virasapanA viTzoSa pazalI aura zirameM zUla upajate haiM aura pittase upaje pAMDurogameM nADI, nakha, viSThA, mUtra, netrakA pIlApana aura harApana aura jvara aMdherI // 10 // tRSA, pasInA, mUrchA, zItala padArthakI icchA, durgadhapanA mukhakA kar3avApana viSThAkA bheda zarIrake bhItara dAha upajate haiM, kaphase upaje pAMDurogameM nADI, nakha, viSThA matrameM saphedapanA // 11 // aura taMdrA aura mukhameM lavaNakA svAda romaharSa svarakSaya khAMsI chardaii upajate haiM sannipAtase upajA pAMDuroga tInoM doSoMke lakSaNoMvAlA aura atyaMta ghorarUpa hotAhai // 12 // kasailI mATI vAtako tathA khArI mATI pittako aura mIThI mATI kaphako dUSita karake aura rasaAdi dhAtuoMko dUSitakarake pIche rUkhepanese bhojana kiyeko vizeSa karake rUkSitakarai hai // 13 // aura kaccIhI vaha mATI strotoMko cAroM tarphase pAratakara tathA rokikara pahilekI taraha pAMDurogako karatI hai tisa pAMDurogase sUjehuye nAbhI paira mukhavAlA manuSya // 14 // kIDoMse saMyukta aura bhinnahue rakta aura kaphase mile hue viSTAko gudAkedvArA choDatA hai|| yaH pANDurogI seveta pittalaM tasya kAmalAm // 15 // koSTazAkhAzrayaM pittaM dagdhvAsRGmAMsamAvahat // hAridranetramUtratvaGnakhavakrazakRttayA ||16||daahaavipaakstRssnnaavaanbhekaabho dubelendriyaH // bhavetpittolbaNasyAsau pANDurogAdRte'pi ca // 17 // upekSayA ca zophADhyA sA kRcchrA kumbhkaamlaa|| aura jo pAMDurogI miraca Adi pittaladravyoMko sevatAhai tisa manuSyake // 15 // koSTakI zAkhAoMmeM rahanevAlA pittarakta aura mAMsako dagdhakarake kAmalArogako upajAtA hai, tisakarake haladIke rUpake netra, mUtra, tvacA, nakha, mukhaM, viSTA, hojAte haiM // 16 // dAha aura abhipAkase saMyukta tRSAvAlA meMDakake samAna kAMtivAlA aura durbalarUpa iMdriyoMvAlA manuSya hojAtA hai aura pAMDurogake vinAbhI pittakI adhikatAvAle manuSyake kAmalAroga hojAtA hai // 17 // jo kAmalA rogakI cikitsA nahIM kI jAve taba zojAkI utpatti honase kuMbhakAmalAroga kahAtA hai, yaha kaSTasAdhya hai| haritazyAvItatvaM pANDuroge yadA bhavet // 18 // vAtapittA bhramastRSNA strISvaharSo mRdulrH|| tandrAbalAnalabhraMzoloDharaM taM halImakam // 19 // alasaM ceti zaMsanti teSAM puurvmupdrvaaH|| zokapradhAnAH kathitAH sa evAto nigadyate // 20 // pittaraktakaphAnvAyurduSToduSTAnbahiH zirAH // nItvA ruddhagatistairhikuttviGmAMsasaMzrayam // 21 // utsedhaM saMhataM zopha tamAhu For Private and Personal Use Only Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (425) nicyaadtH|| sarva hetuvizeSaistu ruupbhedaannvaatmkm||22|| doSaiH pRthagdvayaiH sarvairabhighAtAdviSAdapi // dvidhA vA nijamAgantuM sarvAGgakAGgajaM ca tam // 23 // pRthunnatagrathitatAvizeSaizca tridhA viduH||saamaanyhetuH zophAnAM doSajAnAM vizeSataH // 24 // vyAdhikopavAsAdikSINasya bhajato drutam // atimAtramathAnyasya garvamlasnigdhazItalam // 25 // lavaNakSAratIkSNoSNaM shaakaambusvpnjaagrm|| mRdagrAmyamAMsavallUramajIrNa zramamaithunam // 26 // padAteArgagamanaM yAnena kSobhiNApi vA // shvaaskaasaatisaaraarshojtthrprdrjvraaH|| 27 // visUcyalasakacchardigarbhavIsarpapANDutAH // anye ca mithyopakrAntAstairdoSA vakSasi sthitaaH||28|| Urddha zophamadhovastau 'madhye kurvanti mdhygaa||srvaangggaaHsrvgtN pratyaGgeSu tadAzrayAH // 29 // tatpUrvarUpaM davathuH shiraayaamo'ngggaurvm|| aura jo pAMDurogameM harApana, dhUmrapanA, pIlApana, // 18 // aura vAtapittase bhrama, tRSA, striyoMmeM AnaMdakA nahIM honA, taMdrA bala aura jaTharAgnikA nAza hotA hai, tisako munijana loDhara athavA halImaka // 19 // athavA alasa kahate haiM aura tinhoMke zojAkI pradhAnatAvAle upadrava pahile kahadiye haiM isavAste pAMDurogake anaMtara zojArogake nidAnako kahate haiM // 20 // aura duSTahuA vAyu duSTahaye pittaraktakaphako bAhirakI nADiyoMmeM prAptakara aura tinhoMkarake avaruddha gatighAlA hoke pIche tvacA aura mAMsameM saMzrayavAle // 21 // cAroMtarphase hata arthAt nizcala utseda arthAt UMcepaneko karatA hai aura jisakarake vAta pitta kaphake milApase zojA upajatA hai tisI vAste saba prakArake zojAko sannipAtase upajA jAnanA aura hetu vizeSoM karake jo rUpabheda hai tisase zojA nava prakArakA hai // 22 // vAta pitta kapha inhoMkarake tIna aura vAtapitta vAtakapha pittakapha inhoMkarake tIna sannipAtase eka abhighAtase eka viSase eka aise nava prakArake zoje haiM, nija aura AgaMtubheda karake zojA do prakArakA hotA hai aura saba aMgoMmeM upajanevAlA aura eka aMgameM . upajanevAlA ina bhedoMsebhI doprakArakA hai // 23 // pRthu arthAt moTA UMcA aura gAThoMvAlA vizeSoM karake zojA tIna prakAra kA kahA hai, vizeSatAse doSase upajanevAle zojoMkA sAmAnya kAraNa yaha hai // 24 // vyAdhi vamana Adi karma vrata Adi karake kSINahuyeke aura zIghratAse bhArI khaTTI cikanI zItala vastuko sevanevAleke aura atyaMta mAtrAko sekanevAle svastha mnussyk||25|| aura lavaNa, khAra, tIkSNa, garama, zAka, pAnI, dinakA zayana, rAtrikA jAganA, grAmyajIvakA. For Private and Personal Use Only Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (426) aSTAGgahRdayearthAt murga AdikA mAMsa, sUkhAmAMsa, ajIrNa, parizrama, maithunako sevanevAleke / / 26 // aura pairoMse atyaMta mArgameM gamana karanevAleke aura ghoDA AdikI savArIse gamana karanevAleke aura zvAsa, khAMsI, atisAra, bavAsIra, peTaroga, pairA, jvara, // 27 // viSUcI, alasaka, chardaii, garma, visarpa pAMDu, rogoMse mithyA upacarita kiye vAta Adi doSa chAtImeM sthita hoke // 28 // Uparane aMgoMmeM zojAko karate haiM aura bastisthAnameM sthita huye doSa nIceke aMgoMmeM zojAko karate haiM aura saMpUrNa aMgoMmeM prApta huye doSa sakalazarIrameM zojAko karate haiM aura aMgaaMgameM Azritahuye doSa aMgaaMgake prati zojAko karate haiM // 29 // netra AdikoMmeM atyaMta garamAI, aura nADiyoMkA dIrghapanA aMgoMkA bhArIpana ye saba upa to zojAkA pUrvarUpa jaano|| vAtAcchophazcalo rUkSaH khrromaarunnaasitH||30|| saGkoca spandaharSArtitodabhedaprasuptimAnAkSiprotthAnazamaH shiighrmunnmtpiidditstnuH31||snigdhossnnmrdnaiH zAmyedgAtramalpo divA mhaan|| tvak ca sarSapalipteva tsmiNshcimicimaayte||32||piitrktaasitaabhaasH pittAdAtAmraromakRt // zIghrAnusAraprazamo madhye prAgjAyate tanuH // 33 // satRDdAhajvarasvedadavakledamada bhrmH||shiitaabhilaassii viDbhedI gandhI sparzAsaho mRduH||34|| kaNDU mAnpANDuromatvakkaThinaH zItalo guruH|| snigdhaH zlakSNaH sthiraH styAno nidrAccharyagnisAdakRt // 35 // AkrAntono nametkRcchrazamajanmA nizAbalaH // sravennAsRcirAtpicchAM kuzazastrAdivikSataH // 36 // sparzoSNakAlI ca kaphAdyathAsvaM dvndvjaastryH|| saGkarAddhetuliGgAnAM nicyaanicyaatmkH||37|| abhighaatenshstraadicchedbhedksstaadibhiH||himaanilaaddhynilai bhllaatkpikcchujaiH||38|| rasaiHzUkaizca saMsparzAcchayathuHsyA- . dvisrpvaan|bhRshossmaa lohitAbhAsaH praayshHpittlkssnnH||39|| vissjHsvisspraanniprisrpnnmuutrnnaataadNssttraadntnkhaapaataadvisspraanninaampi||40|| viNmUtrazukropahatamalavadvastrasaGkarAt // viSavRkSAnilasparzAdgarayogAvacUrNanAt ||41||mRdushclo'vlmbii ca zIghro daahrujaakrH|| For Private and Personal Use Only Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (427) aura vAtase calAyamAna tathA rUkhe tejaromoMvAlA lAla tathA kAlA // 30 // aura saMkoca phuranA romaharSa toda bheda prasuptivAlA aura tatkAla utthAna aura zAMtise saMyukta aura pIDita kiyA zIghra UMceko prAptahonevAlA tathA mihIna // 31 // snigdha aura garama mardanokarake zAMtiko prApta honenAlA aura alpahuA bhI dinameM baDA hojAnevAlA aura tisameM sarasoMke lepakI taraha huI tvacA cimacimAhaTa karatI hai aisA zojA upajatA hai / / 32 // pIlA aura rakta tathA saphedapanese rahita kAMtivAlA aura cAroMtarphase tAMbAke samAna romoMko karanevAlA zIghrahI phailanA aura zAMtivAle pahile zarIrake madhyameM upajanevAlA aura mahIna // 33 // tRSA, dAha, jvara, pasInA, drava, kleda, mada, bhramase saMyukta aura zItalapadArthakI abhilASAvAlA aura viSThoMko bheditakaranevAlA aura gaMdhavAlA aura sparzako nahIM sahanevAlA aura komala zojA pittase upajatA hai // 34 // khAjavAlA aura pAMDrUMpa roma aura tvacAvAlA aura kaThina 'zItala, bhArI cikanA komala sthira sthAnarUpa nIMda, chardI, maMdAgni, inhoMko karanevAlA // 35 // aura pIDitahuA nahIM Uparako prApta honevAlA kaSTarUpa zAMti aura janmavAlA aura rAtrimeM balavAn kuza zastraAdikarake kaTAhuA raktako nahIM jhirAnevAlA kiMtu cirakAlameM picchAko jhirAnevAlA // 36 // sparza parama padArthakI AkAMkSA karanevAlA zojA kaphase upajatA hai aura kAraNa tathA lakSaNoMke milApase yathAyogya do do doSoMke tIna zoje hote haiM aura tInoM doSoMke lakSaNoMvAlA sannipAtakA zojA jAnanA // 37 // abhighAta karake aura zastraAdikA cheda bheda kSataAdi karake aura zItalavAta, samudrakI vAta, bhilAvA, kauMcakI phalI // 38 // athavA rasoMkarake aura zUka padArthoMkarake atyaMta sparzase visarpavAlA atyaMta uSmavAlA raktake samAna kAMtivAlA aura vizeSatA karake pittake zojAke samAna lakSaNoMvAlA zojA upajatA hai // 39 // viSavAle jIvoMke aMgameM gamana karanese tathA tinhoMke mUtanese aura jADa daMta nakhake pAtase aura viSarahita prANiyoMke // 40 // viSThA, mUtra, vIrya karake upahata tathA malavAle vastrake sparzase aura viSavRkSakI vAyuke sparzase aura viSake yogako avacUrNana karaneseH . // 41 // komala calAyamAna avalaMbI zIghra dAha tathA zUlako karanevAlA.zojA upajatA hai // navo'nupadravaH zophaH saadhyo'saadhyHpureritH||42|| syAdvisarpo'bhighAtAntairdoSairdUSyaizca shophvt|| tryadhiSThAnaJca taM prAhurbAhyAntarubhayAzrayAt // 43 // yathottaraMca duHsAdhyAstatra doSA ythaaythm|| prakopanaiH prakupitA vizeSeNa vidaahibhiH||44|| dehe zIghraM visarpanti te'ntarantaH sthitA bhiH|| bahiSThA dvitaye dvisthA vidyAttatrAntarAzrayam // 45 // marmopatApAtsaMmohAdayanAnAMvighaTanAt // tRSNAtiyogAdvegAnAM viSamaM ca prvrttnaat|| 46 // Azu cAgnibalabhraMzAdato bAhyaM viparyayAt // For Private and Personal Use Only Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 428 ) aSTAGgahRdaye tatra vAtAtparIsarpo vAtajvarasamavyathaH // 47 // zophasphuraNanistodabhedoyAmArtiharSavAn / pittAddrutagatiH pittajvaraliGgo'ti lohitaH // 48 // kaphAtkaNDUyutaH snigdhaH kaphajvarasamAnaruk / / svadoSaliGgaizrIyante sarvasphoTairupekSitAH // 49 // te pakkAbhinnAH svaM svaM ca vibhrati vraNalakSaNam // nayA tathA upadravarahita zojA sAdhya hotA hai aura pahile kahA arthAt aneka upadravoMse saMyukta aura manuSya ke zarIra meM pairoMse phailanevAlA aura nArakei zarIra meM mukhase phailanevAlA aura donoM ke zarIrameM kukSI aura gudAse phailanevAlA zojA asAdhya hai // 42 // vAta, pitta, kapha inhoM karake aura bAtapitta, vAtakapha, pitta kapha inhoM karake aura sannipAta karake dUSya aura 'abhighAtase zojekI samAna visarpa roga haiM aura AtreyaAdi muni bAhira bhItara donoM AzrayavAle honese tIna adhiSThAnavAle visarpako kahate haiM arthAt // 43 // ye tInoM uttarottara kramase dussAdhya haiM, tisa visarpameM tikta USaNaAdi prakopanadravyoM karake aura vizeSa karike vidAhI padArthokarake yathAyogya kupitahuye vAtaAdidoSa // 44 // zIghra dehameM phailate haiM, paraMtu bhItarako sthita huye bhatirako phaila haiM aura bAhira sthita huye bAhirako phailate haiM, bhItara aura bAhira sthitahuye bhItara aura bAhirako phailate haiM aura tina visarpoMke madhya meM bhItarako AzrayavAle visarpako // 45 // marmake upatApase aura mUrcchAse aura karNanAsikAAdiko vizeSa karake atyaMta calanese aura tRSNA ke atiyoga aura mUtraAdi vegoM ke vimapane pravRtta honese // 46 // aura zIghrahI agni aura balake nAzase jAne aura ina lakSaNoM viparIta lakSaNoMse karake bAhirako AzrayavAle visarpako jAne, tina visapoMmeM vAtajvarake samAna pIDAvAlA // 47 // aura zaujA, phuranA, cabhakA, bheda, laMbApana, romaharSa, inhoMse saMyukta visarpa roga bAtase hotA hai aura pittase zIghra gativAlA aura pittajvara ke lakSaNoM ke samAna lakSaNoMvAlA aura atyaMta rakta visarpa hotA hai // 48 // kaphase khAjikarake saMyukta aura cikanA aura kaphajvara ke samAna pIDAvAlA visarpa hotA hai aura jo saba prakAra ke visarpoMmeM cikitsA nahIM kI jAve to apane 2 doSake anusAra lakSaNoMvAle phoDoMse vyApta hojAte haiM // 49 // aura pakakara bhinnahuye ve visarpa roga apane apane vraNake lakSaNako dhAraNa karate haiM // vaatpittaajjvrcchrdimuurcchaatiisaartRdbhrmaiH||50|| asthibhedAgnisadanatama kaarockairyutH|| karoti sarvamaGgaJcadIptAGgArAvakIrNa vat // 51 // yaM yaM dezaM visarpazca visarpati bhavetsa sH|| zAntAGgArA sito nIlo rakto vAzu ca cIyate // 52 // agnidagdha iva sphoTaiH zIghragatvAhutaJca saH // marmAnusArI vIsarpaH syAdvAto'tibalastataH // 53 // vyathetAGgaM haretsaMjJA nidrAJca shvaasmiiryet|| hidhmAM For Private and Personal Use Only Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (429 ) .ca sa gato'vasthAmIdRzIM labhate na nA // 54 // kvacicchAratigrasto bhuumishyyaasnaadissu||cessttmaansttHklissttomnodehshrmodbhvaam // 55 // duSprabodho'znute nidraaNso'gniviisrpucyte|| kaphena ruddhaHpavano bhittvA taM bahudhA kphm||56||rktN vA vRddharaktasya tvakchirAstAvamAMsagam // dUSayitvA ca dIrghANuvRttasthUlakharAtmanAm // 57 // granthInAM kurute mAlA raktAnAM tIvrarugjvarAma // shvaaskaasaatisaaraasyshosshidhmaavbhibhrmaiH||58|| mohavaivarNyamUrchAGgabhaMgAgnisadanairyutam // ityayaM granthivIsarpaH kphmaarutkopjH|| 59 // aura vAtapittase jvara, chardi, mUrchA, atisAra, tRSA, bhrama, inhoMkarake // 50 // asthibheda, maMdAgni, tamaka zvAsa, Arocakase yuktahuA manuSya prajvalitahuye aMgArakI taraha sakala zarIrako karatA hai // 51 / / aura jisa jisa zarIrake aMgako visarpa roga phailatA hai vahI vahIM aMga-zAMtarUpa aMgArake samAna saphedapanese rahita aura nIla athavA rakta zIghra hojAtA hai // 12 // pIche agnidagdhakI taraha phoDoMse vyAptahuA aura zIghrapanese vaha visarpa marmameM phailanevAlA hojAtA hai, taba atyanta balavAlA vAyu // 53 // zarIrako pIDita karatA hai aura saMjJAko haratA hai aura nIMda, zvAsa, hicakIko preratA hai aura isa avasthAko prApta huA // 14 // aratIse grasta huA aura pRthvI, zayyA, Asana AdimeM ceSTA karatAhuA kahIMbhI sukhako nahIM prApta hotAhai, pIche kliSTa huA aura duHkhakarake prabodhavAlA vaha puruSa mana deha parizrama karake upajI // 55 // nIMdako sevatA hai, tisako agnivisarpa kahate haiM, kaphakarake rukA huA pavana tisaM kaphako bahutaprakArase bhedita * kara // 16 // athavA baDhehuye raktavAlA manuSyake tvacA, nADI, nasa, mAMsa, inhoMmeM prAptahuye raktako duSitakara pIche laMbI, sUkSma, gola, moTI, tejasvabhAvavAlI // 17 // raktavarNavAlI graMthiyoMkI tIvra zUla aura jvarase saMyukta mAlAko karatA hai, tathA, zvAsa, khAMsI, atisAra, mukhazoSa, hicakI, chArda, bhrama karake // 58 // aura moha, varNakA badalajAnA, mUrchA, aMgabhaMga, maMdAgnise saMyukta mAlAko karatA hai, isako graMthivisarpa kahate haiM, yaha kapha aura vAtake kopase upajatA hai // 59 // kaphapittajvaraH stambho nidraatndraashirorujaaH|| aNgaavsaadvikssepprlaapaarockbhrmaa||60|| mUrchAgnihAnirbhedo'sthnAM pipAsendriyagauravam // AmopavezanaM lepaH srotasAM sa ca sarpati // 61 ||praayennaamaashye gRhannekadezaM na cAtiruk // piTakairava For Private and Personal Use Only Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (430) assttaangghRdyekiirnno'tipiitlohitpaanndduraiH||62|| mecakAbho'sitasnigdho malinaH zophavAnguruH // gambhIrapAkaH prAjyoSmA spRSTaH klinno'vadIryate // 63 // paGkavacchIrNamAMsazca spRSTalAyuzirA gnnH|| zavagandhizca vIsapai kardamAkhyamuzanti tam // 64 // sarvajo lakSaNaiH sarvaiH srvdhaatvtisrpnnH|| kaphapittase jvara, staMbha, nidrA, taMdrA, zirameM zUla, aMgakI zithilatA aura vikSepa, pralApa, arocaka, bhrama // 60 // mUrchA, agniko hAni, haDDiyoMkA bheda atyanta tRSA iMdriyoMkA bhArIpana, AmakA gudAke dvArA nikasanA, khoMtoMkA lepa upajate haiM taba vaha visarpa // 61 // vizeSatAkarake 'AmAzayameM eka dezako grahaNa karatAhuA phailatAhai, parantu zUlako nahIM karatA aura atyanta pitta, rakta, pAMDura, phor3oMkarake vyAptahotA hai // 62 // aura morake kaNThake samAna kAMtivAlA aura zveta paneko vArjata kara cikanA aura malIna aura zojAvAlA bhArI aura gaMbhIrapAkavAlA atyanta garamAIvAlA sparza karanemeM klinnahoke phaTajAnevAlA // 63 // kIcaDakI taraha bikhare huye mAMsavAlA nasa aura nADiyoMke gaNase chUTAhuA murdAke samAna gaMdhavAlA hotA hai tisako munijana kardamasaMjJaka visarpa kahate haiM // 64 sabalakSaNoM karake saMyukta aura sabadhAtuoMmeM atyanta phailanevAlA visarpa sannipAtase upajatA hai // bAhyahetoH kSatAkruddhaH saraktaM pittmiiryn||65||visrpmaarutH kuryAtkulatthasadRzaizcitam // sphoTaH zophajvararujAdAhADhyaM zyAvalohitam // 66 // pRthagdoSaistrayaH sAdhyA dvndvjaashcaanupdrvaaH|| asAdhyau kSatasarvotthau sarve caakraantmrmkaaH||6||shii rNasnAyuzirAmAMsAH praklinnAH shvgndhyH|| 68 // . aura bAhyakAraNavAle kSatase kupitahuA vAyu rakta sahita pittako preritakarake // 15 // kulathIke samAna phoDoMse vyApta aura zojA, jvara, zUla, dAha, inheMse saMyukta aura dhUmra tathA raktavarNavAle visarpako karatA hai // 66 // alaga alaga vAta AdidoSoMvAle tIna visarpa roga sAdhya haiM aura upadravoMse rahita aura do do doSoMse upaje visarpabhI sAdhya haiM kSata aura sannipAtase upaje marmameM prAptahonevAle // 67 // aura bikharIhuI nasa nADI zirAse saMyukta aura atyaMtakarake klinnahuye aura murdAke samAna gaMdhavAle visarpa roga asAdhya haiM / / 68 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM nidAnasthAne'trayodazodhyAyaH // 13 // For Private and Personal Use Only Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / caturdazo'dhyAyaH / athAtaH kuSThazvitrakRminidAnaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara kuTa vikuSTa kRmiroga nidAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / mithyAhAravihAreNavizeSeNa virodhinaa| sAdhunindAvadhAnyasva haraNAyaizca sevitaiH // 1 // pApmabhiH karmabhiH sadyaH prAktanaiH preritA malAH // zirAH prapadya tiryaggAstvaglasIkA sRgAbhiSam // 2 // dUSayanti thIkRtya nizcarantastato vahiH // tvacaH kurvanti vaivarNyaM duSTAH kuSThamuzanti tat // 3 // kAlenopokSitaM yasmAtsarvaM kuSNAti tadvapuH // prapadya dhAtUmvyApyAntaH sarvA - nsaMkledya cAvahet // 4 // sasvedakledasaMkothAnkumInsUkSmAnsudAruNAn // romatvaktrAyudhamanItaruNAsthAni yaiH kramAt // 5 // bhakSayecchritramasmAcca kuSThabAhyamudAhRtam // mithyArUpa bhojana aura krIDA karake aura vizeSarUpa virodhi padArthakarake aura sajjanakI niMdA, jIvakA mAranA aura dUsareke dravyako coranA AdikamoM ko atyaMta sevane karake // 1 // aura anya janmake kiye huye pAparUpa karmoMkAra ke prerita kiye aura duSTahuye vAtaAdi doSa tirache gamana karanevAlI nADiyoMmeM prApta hoke tvacA, lasIkA, rakta mAMsa inhoMko // 2 // dUSita karate haiM tathA tvacAAdiko zithilakarake bAhirako nikasatehuye tvacAko varNa se rahitakaradete haiM tisako munijana kuSTa kahate haiM // 3 // jisahetuse nahIMcikitsita kiyA yaha roga kAlakara ke sakala zarIrako bigAr3a detA hai isavAMste isako kucha kahate haiM aura yaha kuSTa saba dhAtuoM meM prAptaho pIche bhItara ko vyApta ho pIche tinhIM dhAtuoM ko saMkteditakara // 4 // sveda, kleda, saMkotha inhoMse saMyukta aura sUkSma rUpa aura atyaMta dAruNarUpa kIDoMko karatA hai aura jinase roma, tvacA, nasa, dhamanI, taruNa haDDI kramase // 5 // bhakSita kiye jAte haiM tisako zvitraroga kahate haiM isIvAste yaha roga kuSTha rogase bAhira kahA hai // kuSThAni saptadhA doSaiH pRthamizraiH samAgataiH // 6 // sarveSvapi - tridoSeSu vyapadezo'dhikatvataH // vAtena kuSThaM kApAlaM pittAdau dumbaraM kaphAt // 7 // maNDalAkhyaM vicarcI ca RkSAkhyaM vAtapittajam // carmaikakuSThaM kittibhsidhmaalsvipaadikaaH||8|| For Private and Personal Use Only ( 431 ) Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (432) aSTAGgahRdayevAtazleSmodbhavA zleSmapittAddadruzatAruSI // puNDarIkaM savisphoTaM pAmA carmadalaM tathA // 9 // sarvaiHsyAtkAkaNaM pUrvaM trikaM dadrusakAkaNam // puNDarIkaHjihve ca mahAkuSThAni sapta tu||10|| vAta, pitta, kapha, vAtapitta, vAtakapha, pittakapha, sannipAta, inhoM karake kuSTa 7 prakArakA hai|| 6 // aura tridoSase upajanevAle saba prakArake kuSToMmeM sannipAtameM adhikapanA hai, yaha vyapadeza arthAt saMjJA hai aura vAtakI adhikatAvAle sannipAta karake kApAlakuSTha hotAhai aura pittakI adhikatAvAle sannipAtase auduMbarakuSTha hotA hai aura kaphakI adhikatAvAle sannipAtase // 7 // maMDalAkhyakuSTha aura vicarcikA kuSTha hotAhai aura bAtapittakI adhikatAvAle sannipAtase RkSajihva kuSTha hotAhai aura carmadala, eka kuSTha,kiTabha, sima, alasa, vipAdikA, ye kuSTa // 8 // vAta kaphakI adhikatAvAle mannipAtase upajatehaiM aura kaphapittakI adhikatAvAle sannipAtase dadru,zatAru puMDarIka, visphoTa, pAmA, carma, ye saba upajatahaiM // 9 // aura baDhehuye sabadoSoMkarake kAkaNanAma kuSTha upajatAhai aura kapAla, uduMbara, maMDala, dadru, kAkaNa, puMDarIka, RkSajihva, ye sAta mahAkuSTa haiM // 10 // . atishlkssnnkhrsprshsvedsvedvivrnntaaH|| dAhaH kaNDUstvaci svApastodaH koThonnatiH zramaH // 11 // vraNAnAmadhikaM zUlaM zIghrotpattizcirasthitiH rUDhAnAmapi rUkSatvaM nimitte'lpe'pi kopanam // 12 // romaharSo'sRjaH kASNyaM kuSThalakSaNamagrajam // atikomala athavA teja sparzahove, atyaMta pasInA Ave athavA pasInA Ave nahIM aura varNa badala jAve aura dAha, khAja, tvacAmeM svApa, cabhakA, koThakI unnati parizrama // 11 // vaNoMmeM adhika zUla aura vraNoMkI zIghra utpatti aura cirakAlataka sthiti aura aMkurako prAptahuye vraNoMmeM rUkhApana aura alpakAraNa bhI kopa // 12 // aura romAMca, lohUkA kAlApana ye saba kuSThake pUrvarUpake lakSaNa haiN| kRSNAruNakapAlAbhaM rUkSaM sutaM kharaM tanu // 13 // vistRtAsamapa ya'ntaM duussitailombhishcitm|todaaddhymlpknndduukN kApAlaM shiighsrpic||14|| pkkodumbrtaamrtvgromgaurshiraacitm|vhlN bahulakledaM raktaM daahrujaadhikm||15||aashuutthaanaavdrnnkrimi vidyaadudumbrm||sthirN styAnaM guru snigdhaM zvetaraktamanAzugam // 16 // anyo'nyasaktamutsannaM bahukaNDUsratikrimi // zlakSNa For Private and Personal Use Only Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 433) pItAbhapayryantaM maNDalaM parimaNDalam // 17 // sakaNDapiTikA zyAvA lasIkADhyA vicarcikA // paruSaM tanu raktAntamantaH zyAvaM samunnatam // 18 // satodadAharukkledaM karkazaiH piTikaizcitam // RkSajihvAkRti proktamRkSajihvaM bahukrimi // 19 // hasticakha sparza cammaikAkhyaM mahAzrayam // asvedaM matsyazakalasannibhaM kAlA aura lAla aura kapAlake samAna kAMtivAlA aura rUkhA aura zayanako prApta huA aura karaDA aura hIna // 13 // aura saba tarphako vistRta huA dUSita huye romoMkarake vyApta aura cabhakese saMyukta alpa khAjavAlA zIghra phailanevAlA kApAlakuSTha hotA hai // 14 // pakehue gUlara aura tAMbe ke samAna tvacA aura romoMvAlA sapheda nADiyoM karake vyApta bahanevAlA bahutase kkedoMvAlA lAla dAha tathA zUlakI adhikatA se saMyukta // 15 // zIghra uThanevAlA avadaraNa rUpa kRmiyoMvAlA uduMbarakuSTa jAnanA aura sthira aura AlasyarUpa bhArI, cikanA, zveta tathA raktavarNavAlA aura zIghra nahIM phailanevAlA || 16 || aura Apasa meM saktahuA aura UMcA aura bahutasI khAja strAva kIDoMse saMyukta komala aura pIlI kAMtivAlA aura maMDalavAlA maMDalakuSTa hotA hai // 17 // khAjase sahita aura dhUmravarNavAlA aura lasikA se saMyukta phunasiyoMse saMyukta vicarcikAkuSTa hotA hai aura kaThora mihIna aura aMtameM rakta aura bhItarako dhUmravarNavAlA aura acchI taraha se UMcA // 18 // aura camakA, dAha, ukledase saMyukta kaThorarUpa phoDoM se vyApta aura rIchakI jIbhaMkI samAna AkRtivAlA bahutase kAMDoMse saMyukta RkSajihva kuSTha hotA hai| // 19 // hAthI ke carmake samAna karaDA sparzavAlA carmakuSTa hotA hai // kiTibhaM punaH // 20 // rUkSaM kiNakharasparza kaNDUmatparuSAsitam // sidhmaM rUkSaM bahiH snigdhamantardRSTaM rajaH kiret // 21 // zlakSNasparza tanu zvetatAnaM daugdhikapuSpavat // prAyeNa cordhva kAye syAdvaNDeH knndduuyutaishcitm||22|| raktairalasakaM pANipAdadAya vipAdikAH // tIvrAtyoM mandakaNDuzca sarAgapiTikA citaaH|| 23 // dIrghapratAnA dUrvAvadattasI kusumacchaviH // utsannamaNDalA daH kaNDUmatyanuSaGgiNI // 24 // sthUlamUlaM sadAhArti raktazyAvaM bahuvraNam // zatAruH kledajaMtvADhyaM prAyazaH pUrvajanma ca // 25 // raktAntamantarA pANDukaNDUdAharujAnvitam // sotsedha mAcitaM raktaiH padmapatramivAMzubhiH // 26 // ghanabhUrilasIkA sRprAyamAzuvibhedi ca // puNDarIkaM tanutvagbhizcitaM sphoTaiH si 28 For Private and Personal Use Only Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (434) aSTAGgahRdayetAruNaiH // 27 // visphoTa piTikAH pAmA knnddkledrujaadhikaaH||suukssmaaH zyAvAruNA bahvayaH prAyaH sphikpANikUpare // 28 // sasphoTamasparzasahaM kaNDUyAtodadAhavat // raktaM dalacarmadalaM kAkaNaM tiivdaahruk||29|| pUrNa raktazca kRSNazca kAkaNantI phalopamam // kuSThaliGgairyutaM sarvanaikavarNaM tato bhavet // 30 // ' aura vistRta sthAnavAlA pasInese rahita, machalIkI khaNDake samAna kAMtivAlA ekanAmavAlA kuSTha hotAhai // 20 // rUkhA aura kiNakI samAna karaDe sparzavAlA, khAjabAlA, kaThora kRSNa kiTibhakuSTha hotA hai bAhirase rUkhA aura bhItarase cikanA aura ghisanemeM kiNakoMko pheMkanevAlA // 21 // komala sparzavAlA mihIna, sapheda, tathA tAMbeke samAna varNavAlA, tuMbIke phUlake samAna kAMtivAlA vizeSa karake Uparake zarIrameM honevAlA sidhma kuSTa arthAt sIparoga hotA hai aura khAja karake saMyukta rakta yukta gaMDoMse vyApta alasaka kuSTha hotA hai // 22 // aura hAtha pairako vidAraNa karanevAlA tIvra pIDAse saMyukta maMda khAjavAlA rAgasahita phunasiyoMse vyApta vipAdikA kuSTha hotA hai // 23 // dUrvAkI taraha laMbA phailAhuA aura viSNukAMtAke phUlakI samAna kAMtivAlA UMce maMDalase saMyukta khAjavAlA ApasameM milakara zarIrameM phailanevAlA dadru kuSTha hotA hai // 24 // sthUla jaDavAlA dAhakI pIDAse saMyukta rakta aura dhUmravarNavAlA bahutase ghAoMse saMyukta kleda aura kIDoMse saMyukta vizeSakarake saMdhiyoMmeM upajanevAlA zatArU kuSThahotA hai // 25 // aMtameM raktarUpa aura madhyameM pAMDurUpa khAja dAha zUlase anvita UMcA lAlasUkSmarekhAoM karake kamalake pattAkI taraha vyApta // 26 / / aura vizeSatAkarake kararI bahutasI lasikA aura raktase saMyukta aura zIghra bheditakaranevAlA puMDarIka kuSTahotAhai, sUkSma khAjavAle sapheda aura lAla phoDoMse vyApta // 27 // visphoTa kuSTha hotAhai aura khAja kleda zUlakI adhikatAvAlI phunasiyoMse saMyukta pAmanAmavAlA kuSThahotA hai paraMtu sUkSma, dhUmra aura lAlavarNakI aura bahutasI aura vizeSatA karake kUlA hAtha kuhanImeM upajanevAlI phunasiyoMse yukta pAmA kuSTa hotAhai // 28 // phoDoMse saMyukta aura sparzako nahIM sahanevAlA aura khAja atyaMtadAha cabhakA dAhavAlA aura lAlavarNavAlA tathA sphuTitahuA carmadala kuSTha hotA hai aura tIvadAha aura zUlase saMyukta // 29 // aura pahile rakta tathA kRSNa aura ciramaTIke samAna upamAvAlA aura saba prakAra ke kuSThake lakSaNoM karake saMyukta aura aneka varNIvAlA kAkaNakuSTha hotA hai // 30 // doSabhedIyavihitairAdizelliGgakarmabhiH // kuSTheSu doSolbaNatA sarvadoSolbaNaM tyajet // 31 // riSToktaM yacca yaccAsthimajjazukra smaashrym|| yApyaM medogataM kRcchre pittdvndvaanmaaNsgm||32|| akRcchre kaphavAtADhyaM tvaksthamekamalaM ca yat // tatra tvaci. For Private and Personal Use Only Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 435 ) nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / sthite kuSThe todavaivarNyarUkSatAH // 33 // svedasvApazvayathavaH zoNite pizite punaH // pANipAdAzritAH sphoTAH ledaH sandhiSu cAdhikam // 34 // | kauNyaM gatikSayo'GgAnAM dalanaM syAcca medasi // nAsAbhaGgo'sthimajjasthe netrarAgaH svarakSayaH // 35 // kSate ca kRmayaH zukre svadArApatyabAdhanam / yathApUrvaJca sarvANi syuliM GgAnyasugAdiSu // 36 // kuSThoM meM doSoM kI adhikatAko doSabhedIya meM kahe yathAyogya liMga kama karake Adezita kare aura saba doSoM kI adhikatAvAle kuSTarogoMko tyAge // 31 // aura jo vikRta vijJAnIya adhyAyameM kahA huA aura jo haDDI majjA vIryameM AzrayavAlA hai tisa kuTako tyAge aura medameM prAptahuA kuSTha kaSTasAdhya hotA hai aura pittake dvaMdvase upajA rakta aura mAMsameM prAptahuA kuchabhI kaSTasAdhya hotA hai // 32 // kapha aura vAtase saMyukta aura tvacA meM sthita honevAlA aura ekadoSakI adhikatA se saMyukta kuSTha sukhasAdhya kahA hai aura tahAM tvacAmeM sthitahue kuSTameM camakA, varNakA badalanA, rUkhApana upajate haiM // 33 // raktagata kuSTameM pasInA, svApa, zojA upajate haiM, aura mAMsagata kuSTha hAtha paira meM Azrita hue phoDe saMdhiyoM meM atizayakara ke kveda upajate haiM // 34 // aura medameM prApta hue kucha meM gatikA nAza, aMgoMkA cheda upajatA hai haDDI aura majjAmeM prAptahuye kuSTha meM nAsikAkA bhaMga aura netroM meM lalAI aura svarakA kSaya upajatA hai || 35 || aura ghAva kIDe upajate haiM aura vIryyagata kuSTameM rogIkI strI aura saMtAnako pIDA hotI hai, aura raktaAdi dhAtuoMmeM ye saba lakSayathApUrva arthAt pUrvapUrvake anusAra hote haiM // 36 // kuSThaikasambhavaM zvitraM kilAsaM dAruNaJca tat // nirdiSTamapari strAvi tridhAtUdbhavasaMzrayam // 37 // vAtAkSAruNaM pittAttAnaM kamalapatravat // sadAhaM romavidhvaMsi kaphAcchretaM dhanaM guru // 38 // sakaNDu ca kramAdraktamAMsamedaHsu cAdizet // varNenaivedyagubhayaM kRcchraM taccottarottaram // 39 // azuklaromabahulamasaMsRSTaM mitho navam // anagnidagdhajaM sAdhyaM zvitraM varjyamato'nyathA // 40 // guhyapANitaloSTheSu jAtamapyacirantanam // sparzekAhArazayyA disevanAtprAyazo gadAH // 41 // sarve saJcAriNo netratvagvikArA vizeSataH // kuSToM ke samAna utpattivAlA zvitra hotA hai aura yahI dAruNarUpa kilAsa kahAtA hai, aura yaha jhiratA nahIM hai, vAta Adi tInoM doSa rakta AdimeM tInoM dhAtumeM yathAkramase utpatti saMzrayavAlA hai 37 // For Private and Personal Use Only Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 436 ) aSTAGgahRdaye vAyuse rUkSa lAla zvitra hotA hai aura pittase kamalake pattoMkI taraha tAMbeke varNa aura dAhako karanevAlA aura romoMko nAzanevAlA zvitra hotA hai aura kaphase sapheda kararA bhArI || 38 // aura khAja saMyukta zvitra hotA hai aura kramase vAtaja zvitra raktameM vasatA hai aura pittaja zvitra mAMsameM vasatA hai aura kaphakA zvitra meda meM vasatA hai vAta Adi doSoMse utpanna honevAlA aura raktaAdi dhAtuoMmeM vasanevAlA zvitra uttarottara kramase kaSTasAdhya kahA hai // 39 // kAle rAmavAlA aura kararepanese rahita aura Apasa meM nahIM milA huvA navIna aura agnise vinA dagdha huye upajA vAzvitraroga sAdhya hotA hai aura isase viparIta // 40 // arthAt gudA hAthake talue hoTha meM upajA navInabhI zvitra roga asAdhya hai aura vizeSatAkarake sparza, saMga bhojana eka zayyA Adike sevanese // 41 // saba roga rogI ke zarIra se dUsare puruSake laga jAte haiM aura netraroga aura tvacAkA vikAra ye vizeSa karake dUsare manuSya ke zarIrameM lAga jAte haiM // kRmayastu dvidhA proktA bAhyAbhyantarabhedataH // 42 // bahirmalaka phAsRgviDjanmabhedAccaturvidhAH // nAmato viMzatividhA vAdyA statrAgudbhavAH // 43 // tilapramANasaMsthAnavarNAH kezAmvarA zrayAH // bahupAdAzca sUkSmAzca yUkA likSAzca naamtH|| 44 // dvidhA te koThApaTikA kaNDUgaNDAnprakurvate // kuSThaikahetavo'ntarjAH zleSmAsteSu cAdhikam // 45 // madhurAnnaguDakSIradadhisaktunavau dnaiH||shkRjjaa bahuviDdhAnyaparNazAkolakAdibhiH // 46 // kaphA dAmAzaye jAtA vRddhAH sarpanti srvtH| pRthuvananibhAH kecitke cidgaNDUpadopamAH // 47 // rUDhadhAnyAnurAkArAstanudIrdhAsta thANavaH // zvetAstAmrAvahAsAzca nAmataH saptadhA tu te // 48 // antrAdA udarAviSTA hRdayAdA mahAkuhAH // kuravo darbhaku sumAH sugandhAste ca kurvate // 49 // hRllAsamAsyasravaNamavipAkama rockm|| mUrcchAcchardijvarAnAhakAkSavathupInasAn // 50 // kRmi roga do prakArakA kahA hai, eka zarIra ke bhItara rahanevAlA, dUsarA zarIrake bAhira rhnevaalaa||42|| bAhira mala arthAt vAla aura vAta Adise upaje kaphase upaje, raktase upaje viSThA se upaje ina bhedoMse kIDe cAra prakArake hote haiM aura nAmase kIDe bIsa prakAra ke hote haiM, tinhoM meM raktase upaje arthAt zarIra ke bAhira rahanevAle kIDe kahAte haiM ||43|| tilake pramANa sthAna aura varNavAle vAla aura kapaDoMmeM Azrita hue aura bahuta se pairoMvAle sUkSma jUM lIkha nAmoMse // 44 // do prakArake haiM ye koTha roga phunasI khAja gaMDaroga inhoMko karate haiM aura zarIra ke bhItara rahanevAle kIDe kuSThake tulya nidAnavAle hote haiM aura tina zarIrake bhItara rahanevAle kIDoM ke madhya meM upaje For Private and Personal Use Only Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - nidAnasthAnaM bhASATokAsametam / hue kIDe // 45 // atyaMta madhura anna, guDa, dUdha dahI, sattU, navIna cAvalase hote haiM aura java uDada pAlaka Adi zAka ziMbIdhAnya athavA pasInese viSThAse upajanevAle kIDe hotehaiN||46|| kaphase AmAzayameM upaje kIDe bar3hake zarIrameM cAroM tarphako phailatehaiM aura kitaneka pRthubudhnake samAna kAMtivAle haiM aura kitaneka gaiMDurake samAna kAMtivAle haiM // 47 // aura kitaneka aMkuritahuye annake aMkurake samAna AkAravAle haiM, kitaneka zarIra karake laMbe haiM, kitaneka sUkSma haiM, kitaneka sapheda haiM. kitaneka tAMbeke samAna kAMtivAle haiM, ye saba nAmase 7 prakArake kahe haiM // 48 // aMtrAda, udarAviSTa, hRdayAda, mahAkuha, kuru, darbhakusuma, suMgadha, namovAle haiM // 49 // ye saba hulu'sa, mukha aura kAnakA roga, vipAka, arocaka mUrchA, chardI, jvara, aphArA, kRzapanA chIMka, pInasako, karate haiM // 50 // raktavAhizirotthAnA raktajA jntvo'nnvH||apaadaa vRttatAmrAzva saukssmyaatkeciddrshnaaH||51|| kezAdA lomavidhvaMsA lomadvIpA udumbraaH||ssd te kuSThakaikarmANaH shjaursmaatrH||52|| pakvAzaye purISotthA jAyante'dhovisarpiNaH // vRddhAste syurbhaveyuzca te yadA''mAzayonmukhAH // 53 // tadAsyogAraniHzvAsA vigndhaanuvidhaayinH|| pRthuvRtttnusthuulaaHshyaavpiitsitaasitaaH||54|| te paJca nAnA kRmayaH kkerukmkerukaaH||sausuraadaaH salUnAkhyA lelihA janayanti c||55|| viDbhedazUlaviSTambhakAryapAruSyapAMDutAH // romaharSAgnisadanagudakaNDUvi. nirgamAt // 56 // raktako bahanevAlI zirAse uThanevAle sUkSma aura pairoMse rahita gola, tAMbeke samAna raMgavAle aura kitaneka rUkSapanese nahIM dIkhanevAle // 51 // kezAda, lomavidhvaMsa, lomadvIpa, uduMbara, sahaja aura samAtaka ye cha: kIDe kuSThake samAna ekakramavAle haiM, ye saba raktase upajate hai // 12 // pakvAzayameM viSThAse upajanevAle aura nIceko phailanevAle kIDe upajate haiM aura ye baDhake jaba AmAzayake unmukha hote haiM // 53 // taba kRmirogIke viSTAke gaMdhako karanevAle udgAra aura zvAsa upajate haiM aura moTe, gola, sUkSma, sthUla, dhUmrarUpa, pIle, sapheda, kAle, kIDe // 54 // pAMcanAmoMse haiM kakeruka, maruka sausurAda, salUnAkhya, leliha, pAMca haiM // 55 // ye saba viDbheda, zUla, viSTaMbha, kRzapanA, kaThorapanA, pAMDupanA, romaharSa, maMdAgni, gudAmeM khAja, gudAkI kAMca ko nikAlate haiM // 56 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrinA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM nidAnasthAne caturdazo'dhyAyaH // 14 // For Private and Personal Use Only Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (438) aSTAGgahRdaye pnycdsho'dhyaayH| athAto vAtavyAdhinidAnaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara vAtavyAdhinidAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / sarvArthAnarthakaraNe vizvasyAsyaikakAraNam // aduSTaduSTaH pavanaH zarIrasya vishesstH||1|| isa jagatkA saba prakArase aduSTa huvA arthako karanameM tathA duSTa huA anarthako karanemeM vAyu .. pradhAna kAraNa hai. so zarIrakA vizeSakarake pradhAna kAraNa hai // 1 // sa vizvakarmA vizvAtmA vizvarUpaH prjaaptiH|| sraSTA dhAtA vibhurviSNuH saMhartA mRtyurntkH||2||tddussttau prayatnena yatitavyamataH sadA // aura yahI vAyu vizvakarmA arthAt zarIrakA janmAnA aura baDhAnA dhAraNa karanA Adi prayojanoMko karanevAlA hai aura yahI vAyu vizvAtmA arthAt zubhoMkA AdikAraNa hai aura yahI vAyu vizvarUpa arthAta vizvarUpa svabhAvavAlA hai aura yahI vAyu prajApati arthAt prajAkA pAlanevAlA hai aura yahI vAyu sraSTA arthAt saMsArako racanevAlA hai aura yahI vAyu dhAtA arthAt jagatko dhAraNa karanevAlA hai aura yahI vAyu vibhu arthAt samartha hai aura yahI vAyu viSNu arthAt jagatmeM vyAptarUpa hai aura yahI vAyu saMhartA arthAt sRSTiko haranevAlA hai aura yahI vAyu mRtyu arthAt yamarUpa hai, aura yahI vAyu aMtaka arthAt mAranevAlA hai / / 2 // isa kAraNase saba kAlameM manuSyako vAyuke aduSTapanemeM prayatnase jatana karanA yogya hai // tasyoktaM doSavijJAne karma prAkRtavaikRtam // 3 // samAsAdyA sato doSabhedIye nAma dhAma c||prtyekN paJcadhA cAro vyApArazce aura tisa vAyukA prAkRta aura vaikRta karmadoSavijJAnIya adhyAyameM prakAzita kiyA gayA hai // 3 // saMkSepase aura vistArase tisI vAyukA nAma, sthAna ekaekake prati prANa Adi bhedoMkarake pAMca prakAra aura gati vyApAra doSabhedIya adhyAyameM prakAzita kiye haiM / hvaikRtm||4||tsyocyte vibhAgena sanidAnaM slkssnnm|| dhAtukSayakarairvAyuH kupytytinissevitaiH|| 5 // caransrotaHsa rikteSu bhRzaM tAnyeva pUrayan // tebhyo'nyadoSapUrNebhyaH prApya vAvaraNaM balI // 6 // aba isa adhyAyameM tisa vAyukA nidAna aura lakSaNase saMyukta vaikRtakarmako kahate haiM // 4 // ' aura dhAtuko kSaya karanevAle aura atyaMta sevita kiye AhAra vihAra Adi karake kupita For Private and Personal Use Only Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / huA // 5 // aura rikta huye strotoMmeM bicaratA huA aura tinhIM srotoMko atyanta karake bhArata karatAhuA aura anya doSoMse pArita huye tina srotoMse AvaraNako prApta ho balavAlA vAyu kupita hotA hai // 6 // tatra pakvAzaye kruddhaH zUlAnAhAntrakUjanam ||mlrodhaashmvrmaa shstrikpRsstthkttiigrhm||7||krotydhrkaayessu tAMstAnkRcchAnu padravAn // AmAzaye tRDvamathuzvAsakAsaviSUcikAH // 8 // kaNThoparodhamudgArAnvyAdhInUz2a ca naabhitH|| zrotrAdiSvindri yavadhaM tvaci sphuTanarUkSaNe // 9 // rakte tItrA rujaH svApaM tApaM rogaM vivarNatAm // arUSyannasyaviSTambhamaruciM kRzatAMbhramam // 10 // mAMsamedogato granthIstodAdyAnkarkazAnbhramam // gurvaSaM cAtirustabdhamuSTidaNDahatopamam // 11 ||asthisthH sakthisandhyasthizUlaM tIvra balakSayam // majasthosthiSu sauSi ryyamasvapnaM stabdhatAM rujam // 12 // zukrasthaH zIghramutsarga saMgaM vikRtimeva ca // tadvadgarbhasya zukrasthaH zirAsvAdhmAnariktate // 13 // tatsthaHpakvAzayameM kupita huvA vAyu zUla, aphArA AMtoMkA bolanA, malarodha, patharI, varbha roga, babAsIra, trikasthAna, pRSTha kaTIkA bandha ina saboMko karatA hai // 7 // aura nIce zarIroMmeM kupita huvA vAyu kaSTasAdhya tina tina upadravoMko karatA hai aura AmAzayameM kupita huvA vAyu tRSA, chardI, zvAsa, khAMsI, haijA // 8 // kaNTharodha udgArarogako aura nAbhise Upara nahIM kahI 'huI vyAdhiyoMko karatA hai aura kAna Adi iMdriyoMke sthAnoMmeM kupitahuvA vAyu iMdriyoMko nAzatA hai aura tvacAmeM kupita huvA, vAyu tvacAkA phaTanA aura rUkhApanako karatAhai // 9 // raktameM kupita huvA vAyu tIvrapIDA, svApa, tApa varNakA badalajAnA, roga, vraNa, annakA viSTaMbha, aruci, kRzapanA, bhrama ko karatA hai // 10 // mAMsa aura medameM kupita huvA vAyu cabhakA Adise saMyukta aura kaThora graMthiyAko bhrama tathA bhArI atyanta pIDAbAlA, stabdha, mukkA tathA daMDaAdi karake hata huyekI taraha upamAvAle aMgako karatA hai // 11 // haDDiyoMmeM kupitahuvA vAyu sakthi, saMdhi, haDDImeM zUlako aura balake atyanta nAzako karatAhai aura majAmeM kupitahuA vAyu haDDiyoMmeM sauSiryyapanA zayanakA abhAva stabdhapanA pIDAko karatA hai // 12 // vIryameM kupita huvA vAyu vIryako aura garbhake zIghra chuTane aura saMga tathA vikRtiko karatA hai nADiyoMmeMhI kupi. tahuvA vAyu nADiyoMmeMhI aphArA aura riktapaneko karatA hai // 13 // nasoMmeM kupita huvA vAyu gRdhrasIroga AyAmaroga kubaDepanako karatA hai // For Private and Personal Use Only Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (440 ) aSTAGgahRdaye snAvasthitaH kuryyAddhasyAyAmakubjatAH // vAtapUrNadRtisparza zophaM sandhigato'nilaH // 14 // prasAraNA''kuJcanayoH pravRttiM ca saMvedanAm // sarvAMgasaMzrayastodacchedasphuraNabhaJjanam // 15 // stambhamAkSepaNaM svApaM sandhyAkuJcanakaMpanam // yadA tu dhamanIH sarvAH kuddho'bhyeti muhurmuhuH // 16 // tadAMgamAkSipatyeSa vyAdhirAkSepakaH smRtaH // aura saMdhiyoM meM kupita huvA vAyu vamana karake pUrita masakakI sparzake samAna sparzatrAle zojeko // 14 // aura prasAraNameM aura AkuMcana meM pIDAsahita pravRttiko karatA hai aura saba aMgoM meM kupita huvA vAyu toda, bheda, phuranA, bhaMjana // 15 // staMbha, AkSepaNa svAda, saMdhikA AkuMcana, kaMpana ko karatA hai, jaba kupita huA vAyu vAravAra dhamanI nADiyoM ke sanmukha prApta hotA hai // 16 // tatra aMgako kaMpAtA hai yaha AkSepaka roga kahA hai || adhaH pratihato vAyurvrajatyUrdhvaM hRdAzrayaH // 17 // nADIH pravi zya hRdayaM ziraHzaGkhau ca pIDayan // AkSipetparito gAtraM dhanurva ccAsya nAmayet // 18 // kRcchrAducchvasiti stabdhatrastamIli tadRktataH // kapota iva kujetsa niHsaMjJaH so'patantrakaH // 19 // sa eva cApatAnAkhyo mukte tu marutA hRdi // aznuvIta muhuH svAsthyaM muhurasvAsthyamAvRte // 20 // nIceko pratihata huvA aura Upara gamana karatA huvA vAyu hRdayameM Azrita huI // 17 // nADiyoM meM pravezakara hRdaya zira donoM kanapaTIko pIDita karatA huvA vaha vAyu saba tarphase zarIrako AkSepita karatA hai aura dhanuSakI taraha navAya detA hai // 18 // taba manuSya kRcchrase zvAsako letA hai aura stabdha tathA zithila aura micehuye netroMvAlA pIche kabUtara kI taraha zabda karanevAlA aura saMjJA se rahita ho jAtA hai yaha apataMtraka vAtavyAdhi roga kahAtA hai / / 19 // vAyu karake mukta huve hRdayameM kSaNamAtra svasthapaneko prApta hove aura vAyukarake AcchAdita hue hRdayameM svasthapane ko nahIM prApta hove yaha apatAna vAtavyAdhi hotA hai // 20 // garbhapAtasamutpannaH zoNitAtisravotthitaH // abhighAtasamutthazca duzcikitsyatamo hi saH // 21 // garbhapAtase pIche striyoMke upajatAhuA aura kadAcit raktake atisrAva se striyoMke upajAhuvA aura puruSoM ke abhivAtase upajAdduvA apatantra roga atyanta kaSTasAdhya hotA hai // 21 // For Private and Personal Use Only Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 441 ) manye saMstabhya vAto'ntarAyacchandhamanIryadA || vyApnoti saka laM dehaM jatrurAyamyate tadA // 22 // antarddhanurivAGga va vegaiH stambhaM ca netrayoH // karoti jRmbhAM dazanaM dazanAnAM kaphoima m // 23 // pArzvayorvedanAM vAkyahanupRSThazirograham // antarA yAma ityeSa so grIvA aura pazalImeM Azrita huI nADiyoM meM bhaktirako prApta hotA huA vAyu jaba ghamanI nADiyoMko grahaNakarake sakala dehameM vyApta hotA hai, taba jote TeDhe ho jAte haiM // 22 // pIche dhanuSakI taraha bhItarako aMga naya jAtA hai aura netroM meM vegoMkara ke staMbhako karatA hai aura jaMbhAI daMtokA DasanA, kaphakI chardi, inhoMko karatA hai // 23 // aura donoM pAliyoM meM pIDAko aura bolanA, bhoMDI, pRSThabhAga zirake pakaDaneko karatA hai yaha aMtarAyAma vAtavyAdhi hai - bAhyAyAmazca tadvidhaH // 24 // dehasya bahirAyAmAtpRSThato nI yateziraH // urazvotkSipyate tatra kandharA cAvamRdyate // 25 // dantevAsye ca vaivarNya prasvedaH strastagAtratA // vAhyAyAmaM 26 // dhanustambhaM bruvate veginaM ca tam // aura aisehI lakSaNoMvAlA bAhyAyAma roga hotA hai // 24 // paraMtu dehako bAhirakI tarpha vistRta karane se aura pRSTabhAgase zira pRSThabhAga ke sanmukha ho jAtA hai aura chAtI UMcI ho jAtI hai aura grIvA muDajAtI hai // 25 // daMtoM meM aura mukhameM varNa badala jAtA hai aura atyaMta pasInA aMgoM kI zithilatA upajatI hai tisako bAhyAyAma kahate haiM aura kitaneka dhanustambha kahate haiM aura kitaneka vaidya isa rogako vegI kahate haiM // 26 // aNaM marmAzritaM prApya samIraNasamIraNAt // vyAyacchanti tanuM doSAH srvaamaapaadmstkm||27|| tRSyataH pANDugAtrasya traNAyA maHsa vrjitH||gte vege bhavetsvAsthyaM sarveSvAkSepakeSu ca // 28 // - vAyu ke preraNase vAtaAdi doSa marmameM Azrita hue vraNako prApta hoke caraNoMse mastakataka sakala dehako vizeSakarake Akramita karate haiM // 27 // tRSAvAleko, pAMDu zarIravAleko yaha vraNAyAma asAdhya kahA hai aura saba prakAra ke AkSepoMmeM vegoM kI zAMti meM svasthapanA hotA hai anyathA nahIM 28 // jihvaatilekhnaacchusskbhkssnnaadbhighaattH||kupito hanumUlasthaH sraMsayitvA'nilo hanU // 29 // karoti vivRtAsyatvamathavA saM vRtaasytaam|| hanusraMsaH satena syaatkRcchraaccrvnnbhaassnnm||30|| For Private and Personal Use Only Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (442) aSTAGgahRdaye-. jihvAke atyaMta lekhanase aura rUkhe padArthako khAnesa, coTake lagajAnese, ThoDIkI jaDameM sthita huvA vAyu kupita hoke pIche donoM ThoDiyoMko calAyamAnakara / / 29 // khulehue mukhapaneko athavA mUMde huye mukhapaneko karatA hai vaha hanu aMsaroga kahAtA hai tisakarake kaSTase cAbanA aura bolanA hotA hai // 30 // vAgvAhinIzirAsaMstho jihvA stmbhyte'nilH|| jihvAstambhaHsa tenAnnapAnavAkyeSvanIzatA // 31 // vANIko bahanevAlI nADiyoMmeM sthita huvA vAyu kupita hoke jIbhako staMbhita karatA hai vaha jihvAstaMbha roga hai tisakarake annapAna vAkyameM samarthapanA nahIM rahatA / / 31 / / zirasA bhaarhrnnaadtihaasyprbhaassnnaat||utraasvRkssvthukhr kArmukakarSaNAt // 32 // viSamAdupadhAnAcca kaThinAnAM ca carvaNAt ||vaayurvivRddhistaistaishc vAtalairUrvamAsthitaH // 33 // vakrI karoti vArddhamuktaM hasitamIkSitam // tato'sya kampate mUrddhA vAksaGgaHstabdhanetratA // 34 // dandacAlaHsvarabhraMzaHzratihAniH kssvgrhH|| gandhAjJAnaM smRtamohastrAsaHsuptasya jAyate // 35 // niSThIvaHpArzvato yAyAdekasyAkSaNo nimIlanam // jatrorUrva rujA tIvrA zarIrArddhadhare'pi vaa||36 // tamAhurarditaM kecide kAyAmamathApare // zirapara bojhake uThAnese aura atyaMta ha~sanese atyaMta bolane tathA trAsa, mukha, chIMka, teja, dhanuSake kheMcanese // 32 // viSamaupadhAnase, kaThina padArthake cAbanese ghAtako upajAnevAle tisa tisa padArthokarake vRddhiko prApta huvA aura Uparako sthita huvA vAyu // 33 // Adhemukhako bolaneko ha~saneko dekhaneko TeDhAkara detA hai, pIche isa rogIkA zira kA~patA hai aura vANI baMda ho jAtI hai aura stabdha rUpa netra hotehaiM // 34 // daMtacAla, svarabhraMza, sunanekI hAni, chIkoMkA nahIM AnA, gaMdhako nahIM jAnanA, smRtikA moha, zayana karaneke sabhaya duHkha upajate haiM // 35 // aura donoM pazaliyoMke tarpha thUkaneke artha prApta hotA aura jotoMke Upara tIvra pIDA aura Adhe zarIrameM tathA nIceke oSThau tIvra pIDA / / 36 // isako kitaneka vaidya ardita athavA lakuvAvAta kahate haiM aura anya vaidya ekAyAma kahate haiM / / raktamAzritya pavanaHkuryAnmUrddhadharAHzirAH // 37 // rUkSAHsavedanAHkRSNAH so'sAdhyaH syaacchiraagrhH|| aura vAyu raktako Azrita ho zirako dhAraNa karanevAlI nADiyoMko // 37 / / rUkhI aura pIDAse sahita aura kAlI karadetIhai vaha zirograha roga kahAtAhai yaha asAdhyahai / For Private and Personal Use Only Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (443) gRhItvAI tanorvAyuH zirAH snAyUviMzoSyaca // 38 // pakSamanya taraM hanti sandhibandhAnvimokSayan // kRtsno'rddhakAyastasya syAdakarmaNyo vicetnH||39||ekaanggrogN taM kecidanye pakSavadhaM viduH // sarvAGgarogaM tadvacca sarvakAyAzritenile // 40 // vAyu zarIrake ardhabhAgako grahaNa kara zirAoMko tathA nasoMko zoSaNakara // 38 // saMdhike baMdhoMko kholatA huA kisI tarphake pakSa arthAt bhAgako nAzatA hai taba tisa rogIkA saMpUrNa AdhA zarIra karma karanemeM asamartha cetanase rahita ho jAtA hai // 39 // tisako kitaneka vaidya ekAMga roga kahate haiM aura anya vaidya pakSavadha kahatehaiM aura sakala zarIrameM Azrita hue vAyumeM pUrvokta. pakSavadhake saba lakSaNa milanemeM sarvAMga roga kahAtA hai // 40 // zuddhavAtahataH pakSAkRcchrasAdhyatamo mtH|| kRcchastvanyena saMsRSTovivayaH kssyhetukH||41|| __ zuddha vAta karake hatahuvA ekAMgaroga atyaMta kaSTasAdhya kahAtA hai aura anya karake saMyukta huvA ekAMga roga kaSTasAdhya kahAtA hai aura kSayake hetuvAlA ekAMgaroga asAdhya hotA hai / 41 // AmabaddhAyanaH kuryAtsaMstabhyAMgaM kaphAnvitaH // asAdhyaM hatasarvehaM daNDavadaNDakaM marut // 42 // Amakarake baddha huye dvAroMvAlA aura kaphase anvita vAyu aMgako stabhita karake daMDakI taraha hata ho ceSTAyukta daMDake rogako karatA hai, yaha asAdhya hai // 42 // aMsamUlasthito vAyuH zirAH saMkocya tatragAH // bAhupraspanditaharaM janayatyavabAhukam // 43 // kaMdhoMke mUlameM sthita huvA vAyu tahA~ sthita honevAlI zirAoMko saMkocitakara bAhuke praspaMditako haranevAle avabAhuka rogako karatA hai // 43 / / talaM pratyaMgulInAM yA kaNDarA baahupRsstthtH|| . bAhuceSTApaharaNI vizvAcI nAma sA smRtaa||44|| hAthake talaveprati jo bAhuke pRSThabhAgameM nasoMkA samUha hai, vaha vAyukarake pIDita hove taba bAhukI ceSTAko haranevAlI vizvAcI nAma vyAdhi hotI hai // 44 // vAyuH kaTayAM sthitaH sakthnaH knnddraamaakssipedydaa||tdaakho bhavajantuH paGguH sakthnoIyorapi // 45 // kampate gamanArambhe khaJjanniva ca yAti yaH // kaDAyakhajaM taM vidyAnmuktAsandhi prabandhanam // 46 // kaTimeM sthita huvA vAyu jaba UrUsaMbaMdhi kaMDarA moTInasako baiMcatA hai, taba manuSya la~gaDA ho . For Private and Personal Use Only Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (444) aSTAGgahRdayejAtAhai aura donoM UrUke saMbaMdhI kaMDarAko vAyu kSepita karatA hai, taba manuSya pAMgalA hojAtA hai // 45 // jo gamanake AraMbhameM kAMpatA hai aura la~gaDekI taraha calatAhai vaha saMdhike prabaMdhase chuTAhuAsA kaDAyakhaMJja roga kahAtA haiM / // 46 // zItoSNadravasaMzuSkagurusnigdhainiSevitaiH // jIrNAjIrNe tathA'' yAsasaMkSobhasvapnajAgaraiH // 47 // sazleSmabhedaH pavanamAma matyarthasaMcitam // abhibhUyetaraM doSamUrU cetpratipadyate // 48 // sakthyasthIni prapUryAntaH zleSmaNA stimitena tat // tadA skamnAtitenorU stabdhau zItAvacetanau // 49 // parakIyAviva gurU syAtAmatibhRzavyathau // dhyAnAMgamardastaimityatandrAccharya rucijvraiH|| 50 // saMyutau paadsdnkRcchoddhrnnsuptibhiH|| tamUrustambhamityAhurADhayavAtamathApare // 51 // zItala, garama, drava, atyaMta sUkhA, bhArI, cikanA, padArtha sevanekarake aura jIrNameM tathA ajIrNameM ina pUrvoktoMko sevane karake aura parizrama, saMkSobha, zayana, tathA jAganese // 47 // kapha, meda, vAyu, karake saMyukta aura atyaMta saMcita kiyA Ama anya doSako tiraskRta karake jo UrUoMmeM prApta ho jAtA hai // 48 // taba vaha gIle kapha karake sakthisthAnakI haDDiyoMko bhItarase pUrita kara pIche donoM UrUsthAnoMko vahI Ama rokatA hai, tisakarake stabdharUpa zItala aura cetanatAte rahita // 49 // mAno dUsareke UrU haiM aise bhArI aura dhyAna arthAt ciMtA, aMgamarda stimitapanA, taMdrA, chArdai, aruci, jvara, karake bahuta pIDAvAle // 50 // pairoMkI zithilatA, kaSTa karake pairoMkA uThAnA aura pairoMkI supti karake saMyukta UrU ho jAte haiM, tisako UrustaMbha kahate haiM aura anya vaidya ADhya vAta kahate haiM // 51 // vAtazoNitajAzopho jAnumadhye mhaarujH|| jJeyaH kroSTukazIrSazca sthUlaH kroSTukazIrSavat // 52 // __ goDoMke madhyameM atyaMta zUlavAlA aura vAta raktase upajA aura gIdaDake zirakI samAna moTA kroSTukazIrSaroga jAnanA yogya hai // 52 // __ rukpAde viSamanyaste zramAdvA jAyate ydaa|| vAtena gulphamAzritya tamAhutakaNTakam // 53 // viSama tarahase sthita huye pairameM athavA parizrama karake jaba TakanAko Azrita ho vAtakarake zUla upajatA hai, tisako vAtakaMTaka kahate haiM / / 53 // pANi pratyaGgulInAM yA kaNDarA mArutArditA // sakthyutkSepaM nigrahAti gRdhrasI tAM pracakSate // 54 // vizvAcI gRdhrasI coktA khallI tiivjaanvitaa|| For Private and Personal Use Only Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / (445). pANIke prati jo aMguliyoMkI kaMDarA hai vaha vAyukarake pIDita huI sakthiyoMke nizcalapanekI taraha utpanna karatI hai tisako vaidya gRdhrasI roga kahate haiM // 14 // pahile kahA vizvAcI vAtaroga aura aba kahA gRdhrasI vAtaroga ye donoM tIvra pIDAse anvita hoveM taba khallIvAta rogake nAmase vikhyAta kiye jAte haiM / hRSyete caraNau yasya bhavetAM ca prasuptavat // 55 // pAdaharSaH sa vijJeyaH kaphamArutakopajaH // __ aura jisa manuSyake prasupta arthAt sote huyekI taraha donoM paira harSita hovai // 55 // vaha pAdaharSa roga jAnanA yogya haiM yaha kapha aura vAtake kopase upajatA hai // pAdayoH kurute dAhaM pittAsRksahito'nilaH // 56 // vizeSatazcaMkramite pAdadAhaM tamAdizet // 57 // pitta aura raktase samanvita huvA vAyu donoM pairoM meM dAhako karatA hai // 56 // aura vizeSakarake calane phiranemeM dAhako karatA hai tisako vaidyajana pAdadAha kahate haiM // 17 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM nidAnasthAne paMcadazo'dhyAyaH // 15 // ssoddsho'dhyaayH| -CorathAto vAtazoNitanidAnaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara vAtazoNita arthAt vAtaraktanidAnanAmaka adhyAyakA byAkhyAna kreNge| vidAhyannaM viruddhaM ca tattaccAsRkpradUSaNam // bhajatAM vidhihInaM ca spapnajAgaramaithunam // 1 // prAyeNa sukumArANAmacaMkramaNazI linAm ||abhighaataadshuddheshc nRNAmasRji duussite||2||vaatlaiH zItalairvAyurvRddhaH kruddho vimaarggH|| tAdRzenAsRjA ruddhaHprAkta devapradUSayet ||3||aaddhyrogN khuDaM vAtabalAsaM vAtazoNi tam // tadAhurnAmabhistaca pUrva pAdau pradhAvati // 4 // vizeSA dyAnayAnAyaiH pralambauvidAhI anna aura viruddha anna raktako dUSita karanevAle padArthake sevanevAle manuSyoMke aura vidhihIna tathA zayana jAganA maithunake sevanevAle manuSyake // 1 // aura prAyatAse sukumAra manuSyoMke aura nahIMhalane TahalanevAle manuSyoMke aneka prakArakI coTake laganese aura mala AdikI nahIM For Private and Personal Use Only Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . (446) aSTAGgahRdayezuddhise aura dUSita huye raktase // 2 // vAtala aura zItala padArthokarake baDhAhuA, kupita humA aura apane mArgako choDa dUsarekai mArgameM pravRtta huvA aura duSTa huye raktake saMga rukA huA vAyu pahile raktako dUSita karatA haiM // 3 // yaha ADhayaroga, khuDaroga, vAtabalAsaroga, vAtaraktarogaina nAmoMkarake vikhyAta hai aura yaha rogake svabhAvase pahile pairoM ke prati dauDatA hai // 4 // bizepase hAthI Adi savArIpai gamana Adikarake laMbarUpa paira hojAtehaiM // tasya lakSaNam // bhaviSyataH kuSThasamaM tathA sAdaH zlathAGgatA // // 5 // jAnujaGghorukavyaMsahastapAdAGgasandhiSu // kaNDUsphuraNa .nistodabhedagauravasuptatAH // 6 // bhUtvAbhUtvA praNazyanti muhurAvirbhavanti ca // pAdayormUlamAsthAya kadAciddhastayo rapi // 7 // Akhoriva viSaM kruddhaM kRtsnaM dehaM vidhAvati // ___ aura agADIhonevAle vAta raktako prAgrUpa lakSaNa kuSThake samAna hotA hai, paraMtu zarIrakI zithi. latA aura aMgoMkI komalatA // 5 // goDe, jAMdha, UrU, kaTI, kaMdhA, hAtha, paira, aMgasaMdhi khAja 'phuranA cabhakA bheda bhArIpana suptapanA ye // 6 // bAraMbAra hoke naSTa ho jAveM aura bAraMbAra pragaTa hote rahate haiM ye vAtarakta ke pUrvarUpake lakSaNa haiM aura pairoMke mUlameM kadAcit donoM hAthoMmeM pahile sthitiko karake // 7 // pIche sakala dehake prati phailatA hai, jaise krudva huye mUsekA viSa // tvaGmAMsAzrayamuttAnaM tatpUrvaM jAyate ttH||8|| kAlAntareNa gambhIraM sarvAndhAtUnabhidravat // kaNDDAdisaMyutottAne tvaktAmra zyAvalohitA // 9 // sAyAmA bhRzadAhoSA-. aura tvacA mAMsameM Azraya vAlA uttAnavAtarakta hotA hai yaha pahile upajatA hai pIche // 8 // anya kAlakarake saba dhAtuoMke prati dauDatA huA gaMbhIrarUpa vAtarakta ho jAtA hai aura uttAna vAta raktameM khAja, phuranA, cabhakA, bheda, bhArIpana suptapana Adikarake yukta tAMbA dhUmrarakta, vargoMse milIhuI // 9 // aura vistArase saMyukta dAha atyaMta pIDAse saMyukta tvacA ho jAtI hai gambhIre'dhikapUrvaruk ||shvythuprNthitH pAkI vAyuH sandhyasthi majasu // 10 // chindanniva caratyantarvakrIkurvazca vegavAn // karoti khaGgaM paGguM vA zarIre sarvatazcaran // 11 // vAte'dhike dhike tatra zUlasphuraNatodanam // zophasya raukSyakRSNatvazyAva .. taavRddhihaanyH|| 12 // dhamanyaMgulisandhInAM saGkoce'Ggagraho' tirukU // zItadveSAnupazayo stmbhvepthusptyH|| 13 // For Private and Personal Use Only Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhApATIkAsametam / (447 ) aura gambhIra vAtarakta meM adhika zUlase prathama kAMToMse saMyukta aura pAkavAlA zojA upajatA hai aura sandhi haDDI, majjAmeM // 10 // chedita karate hue kI taraha vicaratA huvA aura bhItarako kuTila karatA huA aura vegavAlA zarIrameM saba tarphase vicaratA huvA vAyu khaMja athavA la~gaDA manuSyako karatA hai // 11 // vAtakI adhikatAvAle vAtaraktameM zUla, phuranA, cabhakA ye upajate haiM aura zojAkA rUkhApana aura kAlApana aura dhUmrapanA, buddhikI hAnI ho jAtI hai // 12 // dhamani aMgulI saMdhi saMkocameM aMgakA jakaDabaMdhapanA aura atyanta zUla aura zItala padArthakA vaira aura sukhakA abhAva staMbha, kaMpa, supti ye hote haiM // 13 // raktazopho'tiruktodastAmrazcimicimAyate // snigdharUkSaiH samaM naiti kaNDUkkedasamanvitaH // 14 // pitte vidAhaH saMmohaH svedo mUrcchA madaH satRT // sparzAkSamatvaM ruyAgaH zophapAko bhRzo matA // 15 // kaphe staimityagurutAsuptisnigdhatvazItatAH // kaMDUrmandA ca rugdvandrasarvaliMgaM ca saMkare // 16 // raktakI adhikatAvAle vAtaraktameM atyanta zUla aura camakA tAMtrekesA varNa ho jAnA tathA cimacimAhaTapanese saMyukta snigdha aura rUkhe padArthoMkara ke zAMtiko nahIM prApta honevAlA khAja aura kledase yukta zojA upajatA hai // 14 // pittaka adhikatAvAle vAtarakta meM vizeSa dAha, vizeSa moha, pasInA, mUrcchA, mada, tRSA, sparzakA nahIM sahanA, zUla, rAga, zojAkA pAka, atyanta uSNatA upajatI hai // 15 // kaphakI adhikatA vAle vAtarakta meM stimittapanA, bhArIpanA, supti, snigdhapanA, zItalapanA, khAja, mandapIDA upajatI hai aura do doSoMke milApameM do doSoM ke lakSaNa vAlA vAtarakta ho jAtA hai aura tIna doSoMke milApa meM tIna doSoM ke lakSaNoMvAlA vAtarakta ho jAtA hai // 16 // ekadoSAnugaM sAdhyaM navaM yApyaM dvidoSajam // tridoSajaM tyaje trAvi stabdhamarbudakAri ca // 17 // raktamArga nihaMtyAzu zA khAsandhiSu mArutaH // nivizyAnyo'nyamAcAryya vedanAbhirha ratyasUn // 18 // eka doSa se upajA huvA aura navIna aisA vAtarakta sAdhya kahA hai aura do doSoM se upajA vAta rakta kaSTasAdhya kahA hai aura tIna doSoMse upajA aura jhiranevAlA stabdha rUpa tathA graMthiyoMko kara nevAlA vAtarakta asAdhya hai // 17 // zAkhA saMdhiyoMmeM vAyu nivezakarake raktamArgako zIghra naSTa karatA hai aura Apasa meM AcaraNakara vedanAoMkara ke prANoM ko haratA hai // 18 // vAya paJcAtmake prANo raukSavyAyAmalaGghanaiH // atyAhArAbhi ghAtAdhvavegodIraNadhAraNaiH // 19 // kupitazcakSurAdInAmupaghAtaM For Private and Personal Use Only Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (448) assttaangghRdyeprvrtyet||piinsaardittRttkaasshvaasaadiiNshcaamyaanbhuun||20|| pAMca prakArake vAyumeM prANa nAmavAlA vAyu rUkhApana, vyAyAma, laMghanakarake pratyAhAra, abhighAta, mArgagamana, vegakA baDhAnA aura dhAraNa karake // 19 // kupita hoke netra Adi iMdriyoMke upaghAtako aura pInasa, arditavAta, tRSA, khAMsI, zvAsa, Adi bahutase rogoMko pravRtta karatA hai // 20 // udaanHkssvthuugaarcchrdinidraavdhaarnnaiH|gurubhaaraatirudithaasyaa yairvikRtogadAn // 21 // kaMTharodhamanobhraMzacchadyarocakapInasA n / kuryAcca galagaMDAdIMstAMstAJjalasaMzrayAn // 22 // chIMka, DakAra, chArda, nIMda, inhoMko dhAraNakarake aura bhArI, bojha, atyanta rodana, atyanta ha~sanA. Adi karake vikRta huvA udAnavAyu // 21 // kaMTharodha, manobhraMza, chArdai, arocaka, pInasa, galagaMDa, galekI ha~salIke Upara saMzritahuye anya roga Adiko karatA hai // 22 // . vyAno'tigamanadhyAnakrIDAviSamaceSTitaiH // virodhirUkSabhIha paviSAdAdyaizca duussitH||23|| puMstvotsAhabalabhraMzazophacitto tplavajvarAn // sarvAMgaroganistodaromaharSAGgasuptatAH // 24 // kuSThaM visarpamanyAMzca kuryAtsarvAGgagAngadAn // atigamana, ciMtA, krIDA, viSama ceSTA, virodhi, sukha, bhaya, harSa, viSa, Adi karake dUSita huA // 23 // vyAnavAyu, napuMsakapanA, utsAhanAza, balakSaya, zojA, cittakA vigaDanA, jvara, sarvAMgaroga, cabhakA, romaharSa, aMgakA suptapanA // 24 // kuSTha, visarpa saba aMgameM prAptahonevAle anyarogako karatA hai / / samAno viSamAjIrNazItasaGkIrNabhojanaiH // 25 // karotyakAla zayanajAgarAyaizca dUSitaH // zUlagulmagrahaNyAdInpakkAmAzaya jAngadAn // 26 // aura viSama ajIrNa, zItala, saMkIrNa, bhojanoM karake // 25 // aura akAlazayana akAlameM jAganA Adikarake dUSitahuA samAna vAyu zUla, gulma grahaNI, pakkAzaya tathA AmAzayase upaje roga Adiko karatAhai // 26 // apAno ruukssgurvnnvegghaataativaahnaiH|| yAnayAnAsanasthAnacaM krmaishcaatisevitaiH||27||kupitH kurute rogAnkRcchrAnpakvAza yAzrayAn // mUtrazukrapradoSArthIgudabhraMzAdikAnbahUn // 28 // For Private and Personal Use Only Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (449) rUkhA aura bhArI anna vegakA ghAta ativAhana savArIpe, gamana, baiThanA, sthita honA bhramaNa, inhoMke atyaMtapane karake / / 27 / kupita huA apAna vAyu kaSTarUpa pakkAzayase upaje rogoMkoM aura mUtra vIryake doSa tathA bavAsIra, gudabhraMza Adi bahutase rogoMko karatA hai // 28 // sarvaM ca mArutaM sAmaM tandrAstaimityagauravaiH // snigdhtvaarockaalsyshaityshophaagnihaanibhiH||29|| kaTurUkSAbhilASeNa tadvidhopazayena ca // yuktaM vidyAnnirAmaM tu tandrAdInAM viparyayAt // 30 // taMdrA, stimitapanA, bhArIpana inhoM karake aura cikanApana, arocaka, Alasya, zItalatA, zojA. agnikI hAnI karake // 29 // kaDue rUkhe abhilASa karake tathA upazaya karake yuktahuA saba prakArakA vAyu sAmarogayukta jAnanA, aura sAmase viparIta lakSaNoMvAlA vAyu nirAma jAnanA30 vAyorAvaraNaM vAtobahubhedaM prvkssyte||linggN pittAvRte dAhastR NA zUlaM bhrmstmH||31|| kaTukoSNAmlalavaNairvidAhaH zIta kAmatA // zaityagauravazUlAni kahAdyupazayo'dhikam // 32 // laGghanAyAsarUkSoSNakAmatA ca kphaavRte|| raktAvRte sadAhAtistvaGmAMsAntarajA bhRzam // 33 // bhavecca rAgIzvapathurjAyaMte maNDalAni ca // mAMsena kaThinaH zopho vivarNaHpiTikAstathA // 34 // harSaH pipIlikAnA ca saJcAra iva jAyate // isI kAraNa vAyuke bahutase bhedoMvAle AvaraNaMko graMthakAra varNana karatA hai aura pittakarake AvRtahuye vAyumeM dAha, tRSA, zUla, bhrama, aMdherI / / 31 // kaDuA, garama, khaTTA, lavaNa, karake vizeSa dAha, zItalapadArthakI icchA ye saba lakSaNa haiM aura zItalatA, bhArIpana, zUla, kaDuAdi upazaya // 32 // laMghana, parizrama, rUkhA, aura garama padArthakI icchA ye saba lakSaNa kaphase AvRtabAyumeM hote haiM, aura raktakarake AvRtahuye vAyumeM dAha, tvacA, mAMsake bhItara upajanevAlI atyaMta pIDA // 33 // rAgavAlA zojA maMDala ye upajate haiM, aura mAMsakarake AvRtahuye vAyumeM kaThina aura varNase rahita zojA aura phunasiyAM // 34 // pipIlikA arthAt kIDiyoMke saMcArakI tarahazararimeM harSa upajatA hai // calaH snindho mRduH zItaH zopho gaatressvrockH|| 35 // ADhya vAta iti jJeyaH sa kRcchro medasA''vRte // sparzamasthyA vRte'tyuSNaM pIDanaM cAbhinandati // 36 // sRcyeva tudyate'tyartha For Private and Personal Use Only Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 450 ) aSTAGgahRdaye maGgaM sIdati zUlyate // majjAvRte vinamanaM jRmbhaNaM pariveSTanam // // 37 // zUlaJca pIDyamAnena pANibhyAM labhate sukham // aura medakarake AvRtahuye vAyumeM calarUpa cikanA, komala zItala zojA aMgoM meM arocaka 35 // upajatA hai, yaha vAtarakta kaSTasAdhya jAnanA aura haDDiyoM karake AvRta huye vAyumeM atyaMta uSNa sparza aura pIDanako cAhatA hai || 36 || aura sUcI kI taraha aMga atyaMta pIDita hotA hai, aura zithila tathA zUla karake saMyukta aMga hotA hai aura majjA karake AvRta huye vAyumeM aMgoM kA namajAnA, jaMbhAI, pariveSTana // 37 // zUla hote haiM, aura hAthoMse pIDita karake sukhakI labdhi hotI hai. zukrAvRte'tivego vA na vA niSphalatA'pi vA // 38 // bhukte kukSau rujA jIrNe zAmyatyannAvRte'nile // sUtrApravRttirAdhmAnaM bastau mUtrAvRte bhavet // 39 // viDAvRte vibaMdho'dhaH svasthAne parikRntati // vrajatyAzu jarAM sneho bhuMkte cAnadyate naraH // 40 // zakkRtpIDitamannena duHkhaM zuSkaM cirAtsRjet // sarvadhAtvAvRte vAyau zroNIvaNapRSTha ruk // 41 // vilomo mAruto'svasthaM hRdaye pIDyate'ti ca // aura vIrya karake AvRta huye vAyumeM vIryakA atyaMta vega athavA vIryakI niSphalatA hojAtI haiM // 38 // | aura annakarake AvRtahuye vAyumeM bhojana karane ke samaya kukSimeM pIDA hotI haiM, aura bhojanake jIrNapaneneM vaha pIDA zAMta hojAtI hai aura mUtrakarake AvRtahuye vAyumeM mUtrakI apravRtti aura bastisthAnameM apharA upajatA hai // 39 // viSThA karake AvRtahuye vAyumeM gudAmeM nIceko baMdha tathA tatkAla sneha vRddhabhAvako prApta hotA hai, aura bhojana karanemeM manuSya aphArese saMyukta ho jAtA hai // 40 // taba annakarake pIDita aura cirakAla karake sUkhA aura duHkharUpa viSThA nikalatA hai, aura saba dhAtuoM karake AvRtahuye vAyumeM kaTiM, aMDasaMdhi, pRSThabhAga meM zUla // 41 // aura viguNarUpa vAyukA hojAnA, aura vyAkulahuA hRdaya atyaMta pIDita hotA hai / bhrama mUrcchA rujA dAhaH pittena prANa AvRte // 42 // vidagdhe' ca vamanamudAne'pi bhramAdayaH // dAho'ntarUrjAbhraMzazca dAho vyAne ca sarvagaH // 43 // kumoGgaceSTAsaGgazca sasantApaH savedanaH // samAna USmopahatiratisvedo'ratiHsatRT // 44 // dAhazca syAdapAne tu male hAridravarNatA // rujo'tivRddhistApazca yoni mehanapAyuSu // 45 // zleSmaNA tvAvRte prANe saadstNdraarucirvmiH|| For Private and Personal Use Only Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nidAnasthAnaM bhASATIkAsametam / SThIvanakSavathUgAraniHzvAsocchvAsasaMgrahaH // 46 // udAne gurugAtratvamarucirvAksvaragrahaH // balavarNapraNAzazca vyAne parvAsthivA ggrahaH // 47 // gurutA'GgeSu sarveSu skhalitaM ca gatau bhRzam // samAne'ti himAGgatvamasvedo mandavahnitA // 48 // apAne sakarpha mUtrazakRtaH syaatprvrtnm|| iti dvAviMzatividhaM vAyo rAvaraNaM viduH||49|| - aura pitta karake AvRtahuye prANa vAyu cama, mUrchA, zUla, dAha hotehaiM // 42 // annako vidagdha honemeM vamana hotAhai aura pittakarake AvRtahuye udAnavAyumeM bhrama mUcha zUla dAha aura vidAha avazako prAptahuye annameM vamana aura zarIrake bhItara dAha balakA nAza ye upajate haiM aura pitta karake AvRtahuye vyAnavAyumeM zarIrake bhItara aura bAhira dAha | // 13 // glAni aMgakI ceSTAkA baMdheja aura pIDAsahita saMtApa upajate haiM aura pitta karake AvRta huye samAna vAyumeM agnikA upaghAta atyaMta pasInA glAni, tRSA upajatehaiM // 44 // pittakarake AvRta huye apAna vAyumeM dAha viSThA Adi maloM meM haladIke samAna varNa aura yoni, liMga, gudAmeM pIDAkI atyaMta vRddhi tApa upajate haiM // 45 // kapha karake AvRtahuye prANavAyumeM zarIrakA zithilapanA taMdrA, arucI, chardaii, thukathukI, chIMka, DakAra aura bAhirakA tathA bhItarakA zvAsakA rukajAnA ye upajate haiM // 46 // kaphakarake AvRtta huye udAna vAyumeM aMgoMkA bhArIpana arucI, vANI aura svarakA baMdheja bala aura varNakA nAza upajatA hai, aura kapha karake AvRta huye vyAna vAyumeM saMdhi haDDI vANIkA baMdheja // 47 // aura saba aMgoMmeM bhArIpana aura gamanakaranemeM atyaMta prakRtiviparyAsa aura kapha karake AvRta huye samAna bAyumeM aMgoMkA atyaMta zItalapanA pasInekA abhAva aura maMdAgni hotI hai // 48 // kapha karake AvRta huye apAna vAyumeM mUtrakA aura viSThAkA pravartana,kaphase milAhuA hotAhai,aise bAisa prakAravAlA vAyukA AvaraNa vaidyoMne khaahai|49|| prANAdayastathAnyonyamAvRNvanti ythaakrmm||srve'pi viMzati vidhaM vidyAdAvaraNaM ca tat // 50 // nizvAsocchavAsasaMrodhaH pratizyAyaH zirograhaH // hRdrogo mukhazoSazca prANenodAna AvRte // 51 // udAnenAvRte prANe vrnniijoblsNkssyH|| dizA 'nayA ca vibhajetsarvamAvaraNaM bhiSak // 52 // sthAnAnyavekSya vAtAnAM vRddhi hAni ca karmaNAm // aura pAMca prANa AdivAyu yathAkramase AvaraNa karate haiM taba vaha AvaraNa 20 prakArakA jAnanA // 10 // prANakarake AvRtahuye udAna vAyumeM bhItara aura bAhirake zvAsakA rukanA aura pInasa, For Private and Personal Use Only Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 452 ) maSTAGgahRdaye zirograha, hRdroga, mukhazoSa, hojAte haiM ||11|| udAna karake AvRta huye prANavAyumeM varNa parAkrama kA nAza hojAtA hai, isa thoDehI lakSaNase catura vaidya saba prakAra ke AvaraNakA vibhAgakare // 12 // paraMtu vAyuoMke sthAnoMko aura kamoMkI vRddhi // prANAdInAM ca paJcAnAM mizramAvaraNaM mithH|| 53 // pittAdibhirdvAdazabhirmiMzrANAM mizritaizca taiH // mizraH pittAdibhistadvatprANAdibhiranekadhA // 54 || tAratamyavikalpAcca yAtyAvRttirasaGghayatAm // tAM lakSayedavahito yathAsvaM lakSaNodayAt // 55 // zanaiH zanaizcopazayAnUDAmapi muhurmuhuH // aura hAniko dekha kara prANa Adi pAMca vAyuoMkA Apasa meM milA huA AvaraNa kahA hai|| 53 // aura pitta Adi mizritahuye bArahoMse mizrahuye prANa AdikoMkA ApasameM milA huA AvaraNa kahA hai, aura tinhI bAraha pitta AdikoMkI taraha aneka prakArakA AvaraNa kahA hai || 54 // tAratamyake vikalpa se AvRtti asaMkhyapaneko prApta hotI hai tisako lakSaNake udayase yathAyogya jaise hove taise sAvadhAna vaidya lakSitakare || 11 || aura tisI lakSaNodayase haule haule bArabAra kSaNa kSaNa meM dUsaroM ke upazaya se gUDhaduIbhI AvRtti lakSita kareM // vizeSAjjIvitaM prANa udAno balamucyate // 56 // syAttayoH pIDanAddhAnAdAyupazca balasya ca // AvRtA vAyavo'jJAtA jJAtA vA vatsaraM sthitAH // 57 // prayatnenApi duHsAdhyA bhave yurvAnupakramAH // aura vizeSakarake jIvita rUpa prANa vAyu haiM aura udAna vAyu balarUpa kahA jAtA hai // 56 // tisa prANavAyu aura udAna vAyuke pIDana aura kSobhaNase AyukA aura balakA nAza hotA hai auraM AvRta huI vAyu nahIM jAnI huI athavA jAnI huI eka varSataka sthitiko prApta hojAve to // 17 // prayatna karake rogabhI duHsAdhya hojAte haiM athavA cikitsA ke yogya nahIM rahate // vidrdhiliihhRdoggulmaagnisdnaadyH|| bhavantyupadravAsteSAmAvRtAnAmupekSaNAt // 58 // iti zrIsiMha guptasUnuvAgbhaTaviracitAyAmaSTAGgahRdayasaMhitAyAM tRtIyaM nidAnasthAnaM samAptam // 3 // isakAraNa AvRttise saba vAyu yatnase rakSA karaneke yogya haiM | aura tinaAvRta huye vAyuoM kI cikitsA nahIM kI jAye to vidradhi, plIharoga, hRdroga, gulma roga, maMdAgni, Adi upadrava hote haiM || 58 ! yahAM siMhaguptakA putra vAgbhaTaviracita aSTAMgahRdayasaMhitA meM tIsarA nidAnasthAna samApta huA || 3 || iti pUrvArddha samAptam / For Private and Personal Use Only Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir shriiH| aSTAGgahadayasahitAyAM cikitsaasthaanm| -voseoprthmo'dhyaayH| rogaparIkSA nidAna sthAnameM kahI hai aba kramase prApta huI cikitsAko kahate haiM / athAto jvaracikitsitaM vyaakhyaasyaamH|| iti ha smAhurAtreyAdayo mhrssyH|| aba hama jvaracikitsitanAma adhyAyakA vyakhyAna kareMge / atriAdi maharSiyoMna yaha kahA hai / AmAzayastho hatvAgniM sAmo mArgAnpidhAya yat // vidadhAti jvaraM doSastasmAtkurvIta laGghanam ||1||praapessu jvarAdau vA balaM yatnena pAlayan // doSa AmAzayameM sthitahoke Amase yukta huA strotoMke mArgoko rokatA huA jaTharAgniko hanana karake jvarako upajAtAhai, isavAste laMghana karanA cAhiye // 1 // aura jvarake prArUpoMmeM aura mvarakI AdimeM balakI pAlanA karai, kyoMki Arogya balake Azraya hai arthAt balabhI banA rahai aura jvarakI AdimeM laMghana karanese zIghra paca jAtA hai| balAdhiSThAnamArogyamArogyArthaH kriyaakrmH||2|| aura Arogyake vAste kriyAkrama arthAt svAsthyakA prayojana hai // 2 // laMghanaiH kSapite doSe dIpte'gnau lAghave sati // svAsthyaM kSutuDU ruciH paktibalamojazca jAyate // 3 // aura laMghana karake doSa zAnta ho jAve, agnidapti ho jAya halakApana hojAya taba pahalekI taraha svAsthya, kSudhA, tRSA, ruci, AmakA pakanA, bala dhAtuoMke teja, utpanna hote haiM // 3 // tatrotkRSTe samukliSTe kaphaprAye cale male // sahRllAsaprasekAnadveSakAsaviSUcike // 4 // sadyo bhuktasya saMjAte jvare sAme vizeSataH // vamanaM vamanAhasya zastaM kuryyAttadanyathA // 5 // zvAsAtIsArasammohahRdrogaviSamajvarAn // For Private and Personal Use Only Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (454) aSTAGgahRdayejaba vaha mala utkRSTa arthAt adhika ho aura tisameM kapha jyAde hove calAyamAna ho aura vamanakI samAna jI macalatAhai thUka AtAho annameM icchA na ho aura khAMsI ho aura vidhUcikA arthAt cabhakese calatehIM // 4 // aura tatkAla bhojana karanese jvara upajA ho AmavAlA ho tisameM vizeSakarake bamanadivAne ke yogya puruSako vamana divAnA zreSTha hai aura inhoMse anyathA / / 5 // jo vamana divAdeva to zvAsa, atisAra, saMmoha, hRdroga, viSamajvarako utpanna karatAhai / / pippalIbhiryutAngAlAnkali.madhukena vA // 6 // uSNAmbhasA samadhunA pibetsalavaNena vaa||pttolniNbkrkottvetrptrodken vA 7 // tarpaNena rasenekSormayaiH kalpoditAni vA // vamanAni prayuJjIta balakAlavibhAgavit // 8 // pIpala mainaphala athavA iMdrajava vA mulahaTIse vamana divAvai yaha eka // 6 // samAna bhAga le aura garama jala zahada lavaNa inhoMkarake athavA paravala nIMba karkoTa veta inhoM pattoMmeM siddhakiye huye jala karake // 7 // athavA tarpaNa rasa karake aura Ikhake rasa tathA madirAkarake aura vamana kalpameM kahe huye yogoMkarake bala kAlake vibhAgako jAnanevAlA vaidya vamana divAvai jahA~ pramANa nahIM kahAhai vahA~ barAbara bhAga lenA cAhiye // 8 // kRte'kRte vA vamane jvarI kuyaadvishossnnm||dossaannaaN samudI rNAnAM pAcanAya zamAya ca ||9||aamn bhasmanevAgnau channenaM na vipacyate // tasmAdAdoSapacanAjjvaritAnupavAsayet // 10 // aura vamanake yogya puruSake vamana kare pIche athavA ayogyake amana karavAye pIche vaDhe huye dopoMke zamana aura pAcanake artha vizoSa arthAt jalapAnakA laMghana kare // 9 // aura jaise rAkhakara ke agni DhakI taise Ama karake DhakAhuA anna pakatA nahIM hai, isa kAraNa jabataka doSa pakai tabataka jvarI puruSako laMghana karavAvai // 10 // tuDvAnalpAlpamuSNAmbu pibedvAtakaphajvare // tatkarpha vilayaM nItvAtRSNAmAzu nivartayet // 11 // udIrya cAgniM srotAMsi vRdUkRtya vizodhayet // liinpittaanilsvedshkRnmuutraanulomnm||12|| nidrAjADyAruciharaM praannaanaamvlNbnm|| viparItamataH zItaM doSasaMghAtavarddhanam // 13 // aura vAta kapha jvarameM pyAsa laganepara puruSa alpa garama jala pAvai, vaha jala kaphako dUra karake tRSAkobhI zIghrahI nivAraNa karadetAhai // 11 // aura agniko prajvalita kara srotoMko komalakara vizodhana karatA hai aura lIna arthAt viparItahuye pitta vAta sveda viSThA mUtrako pravarta karatAhai For Private and Personal Use Only Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhApATIkAsametam / (455) // 12 // nidrA jaDatA aruci ko haratA hai aura prANoMkA avalaMbanarUpa hai aura isake viparIta zItala jala doSoMke samUhako baDhAtA hai // 13 // . uSNamevaMguNatve'pi yujyaannaikaantpittle||udriktpitte davathu daahmohaatisaarinnii||14||vissmdyotthite grISme kSatakSINe'strapittini // dhanacandanazuNThayambu prpttoshiirsaadhitm||15|| zItaM tebhyo hitaM toyaM pAcanaM tRDjvarApaham // aura aise guNoMse yukta garama jalako ekamAtra pittavAle jvarI puruSakA tathA adhika pittavAle aura davathu arthAt jisakI AkhoMAdikoMse garamabhApha nikasatI hai, dAha moha atisAravAlake viSe yukta nahIM karai // 14 // aura viSa madirAse upaje jvarameM, grISmaRtumeM aura kSatakSINameM arthAta uraHkSata aura dhAtukSINameM aura raktapittavAle jvarameM nAgaramothA caMdana jhUTha netravAlA pittapApaDA khazameM siddha kiyAhuA // 15 // zItala jala ina saboMko hitadAyakahai, aura pAcanahai, tRSA jyarakA nAzatA hai // uSmA pittAdRte nAsti jvaro nAstyuSmaNA vinaa|| 16 // tasmAtpittaviruddhAni tyajetpittAdhike'dhikam // ___ uSmA arthAt garamAI pittake vinA nahIM hai aura jvara uSmAke vinA nahIM hai // 16 // isa kAraNa pittake virodha karanevAlI vastuoMko tyAgadeve aura pittAdhikavarameM vizeSakarake tyAgadevai / / snAnAbhyaMgapradehAMzca parizeSaM ca laMghanam // 17 // snAna, mAlisa, lepa, pariSeka, laMghana arthAt upavAsalakSaNase rahita kachu munakA dAkha AdilenA yaha saba pittaJcarameM tyAgade // 17 // ajIrNa iva zUlanaM sAme tIvraruji jvare // na pibedauSadhaM taddhi bhUya evAmamAvahet // 18 ||aamaabhibhuutkosstthsy kSIraM viSamaheriva // sodardapInasazvAse jaMghAparvAsthizUlini // 19 // vAtazleSmA- . tmake svedaH prazastaHsanpravartayet // svedamUtrazakRdvAtAnkur2yA dagnezca pATavam // 20 // snehoktamAcAravidhi sarvazazcAnupAlayet / / ajIrNajvarameM, AmajvarameM aura tIvrapIDAvAle jvarameM, zUlanAzaka auSadhako tathA pUrvokta auSa. dhoMko na pIye, kyoMki vaha phira Amako prApta karadetI hai // 18 // aura Amase yukta hue koSTha. vAle puruSako aupaca aise hai ki jaise abhRtakAraka dUdha sarpakA viSa baDhAvatAhai, aura udardaroga, pInasa, zvAsa, pIDI, saMdhimeM zUlavAle // 19 // vAtakaphavAle jvarameM sveda, arthAt pasInoMkA divAnA zreSTahai aura vaha sveda, mUtra viSThA, adhovAtako pravarta karatA hai aura agniko dIpta karatA // 20 // aura usameM snehokta AcAravidhiko samyak prakArase karai / / For Private and Personal Use Only Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (456) aSTAGgahRdaye. laGghanaM svedanaM kAlo yavAgUstiktako rsH||21|| malAnAM pAcanAni syuryathAvasthaM krameNa vA // laMghana, svedana, kAla arthAt cha:dinakI avadhi, yavAgU, kaDuA rasa // 21 // ye avasthAka anusAra krama karake maloMke pAcakahaiM / zuddhavAtakSayAgantujIrNajvAriSu laGghanam // 22 // neSyate teSu hi hitaM zamanaM yanna karzanam // aura zuddhavAta arthAt AmadoSa Adise rahita aura dhAtukSayase upaje AgaMtuka, jIrNajvara jvaravAle puruSoM ko laMghana karavAnA // 22 // nahIM kahA hai, kyoMki tinhoMke doSoM kA zamana karanA hita hai use saMtarpaNa Adise zAnta karai jise balabanA rahe zamana dhAtuoMko baDhAtA hai / tatra sAmajvarAkRtyA jAnIyAdavizeSitam // 23 // dvividho pakramajJAnamavekSeta ca laGghane // yuktaM laMdhitaliGgaistu taM peyA bhirupAcaret // 24 // yathA svauSadhasiddhAbhirmaNDapUrvAbhirAditaH // tasyAgnirdIpyate tAbhiH samidbhiriva pAvakaH // 25 // SaDahaM vA mRdutvaM vA jvaro yAvadavApnuyAt // ina jvaroMke madhyameM Amajvaraka lakSaNakarake laMghana karavAnA cAhiye / / 23 // aura laMghanaviSe dvividhopakramaNIya adhyAyameM kahe hue lakSaNako dekhai arthAt vimala indriyAdikoMko dekhai aura jo puruSa laMghana kiyehuyeke lakSaNoM karake yukta ho tisako peyAAdi denI cAhiye // 24 // aura yathArtha auSadhoMmeM aura mAMDa AdikoMmeM siddha kIhuI peyA pilAnese tisa varI puruSakI agni dIpta hotI hai jaise samidhAse agni // 25 // aura cha:dinake uparAntabhI jabataka jvara mRdu na ho sabataka peyA denI cAhiye jvarake mRdu honepara pAcana denA cAhiye / prAglAjapeyAM sujarA sshunntthiidhaanypippliim||26||ssaindhvaaN tathAmlArthI tAM pibetsahadADimAmAsRSTaviDbahupitto vA sazuNThimAkSikAM himaam||27||bstipaarshvshirHshuulii vyAghrIgo kssursaadhitaam||pRshniprnniivlaabilvnaagrotpldhaanykaiH // 28 // siddhAMjvarAtisAryAmlAMpeyAM diipnpaacniim||hrsven paJcamUlena hikaarukssvaaskaasvaan||29||pnycmuulen mahatA kaphA? yavasAdhitAm // vibaddhavAH sayavAM pippalyAmalakaiHkRtAm // 30 // yavAgU sarpiSA bhRSTAM maladoSAnulomanIm // cavikA For Private and Personal Use Only Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 457 ) cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / pippalImUladrAkSAmalakanAgaraiH // 31 // koSThe vibaddhe saruji pibettu parikartini // kolavRkSAmlakalazIdhAvanIzrIphalaiH kRtAm // 32 // asvedanidrastRSNArttaH sitAmalakanAgaraiH // sitAbadaramRdvIkAsArivAmustacandanaiH // 33 // tRSNAcchardiparodAhajvaranIM kSaudrasaMyutAm // kuryyAtpayauSadhaireva rasayUSAdi kAnapi // 34 // satra peyAoMse pahile 'vAnoMkI khIlameM acchI taraha pakAIhuI aura sUMTha dhaniyAM pIpalase yukta peyAko pIvai // 26 // aura jo jvarI puruSa khaTTekI icchA karatAho to saiMdhAnamaka aura anAra - dAneM se yukta peyAko pI aura jisakA mala bhedana hogayA ho aura bahuta pittavAlA puruSa sUMTha, zahadake yukta ThaMDhI peyAko pIvai // 27 // aura bastisthAna, pAlI, zirameM zUlavAlA puruSa kaTeilI gokharUmeM siddha kIhuI peyAko pI aura pRSTiparNI, kharaihaTI, belagirI, suMTha, kamala, dhaniyAM // 28 // karake siddha kIhuI dIpana aura pAcanI khaTTI peyAko atisAratrAlA jvarI puruSa pIvai aura hicakI zvAsa khA~sI, rogoMvAlA puruSa laghupaMcamUTa meM siddha kI huI peyAko pIvai // 29 // aura kaphase pIDita puruSa bRhatpaMcamUlameM siddha kI huI javoMkI peyAko pI aura jisakA viSThA baMdha ho vaha puruSa pIpalI AmalA karake siddha kIhuI jatroM kI peyAko pAvai // 30 // aura ghRtameM bhUnI huIM yavAgUko aura maladoSa ke pravarta karanevAlIko cavya pIpalAmUla dAkha AmalA sUMTha karake siddha kI huI peyAko // 31 // pIDAse yukta aura vibaddha koSThavAlA parikarttI arthAt chedana karane kI tulya puruSa vera amlaveta, piThavana, kaTehalI belaphala se siddha kI huI peyAko pIvai // 32 // aura pasInA na AnA, nidrA, tRSAkarake pIDita puruSa misarI, A~valA, sUMTha karake siddha athavA misarI bera, munakkAdAkha, anaMtamUla, nAgaramothA caMdanase siddha kI huI peyAko pIvai // 33 // aura tRSa chardi, dAha, jvarako nAza karanevAlI peyAko zahada karake pI aura peyAko auSadhoM karakehI siddha banAve aura rasa arthAt mAMsarasa yUSa ityAdikoMkobhI auSadhoMkarake banAve // 34 // madyodbhave madyanitye pittasthAnagate kaphe // grISme tyorvaadhikyostRttchrdidaahpiiddite||35|| UrdhvaM pravRtte rakte ca peyAnnecchantiaura madirA se upaje jvara meM nitya madirA pInevAle puruSakA aura pittasthAna meM kapha prAptahorahA ho taba athavA grISmaRtu, pitta kapha adhika ho rahAho aura tRSA chardi, dAhase, pIDita puruSa ||35|| aura rakta UrdhvasthAnameM pravRtta ho rahA ho taba peyA denI nahIM cAhiye || teSu tu // jvarApahaiH phalarasairadbhirvA lAjatarpaNam // 36 // pibetsa zarkarAkSaudraM tato jIrNe ca tarpaNe // yavAgvAmodanaM kSudvAna For Private and Personal Use Only Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (458) aSTAGgahRdayeznIyAbhRSTataNDulam // 37 // dakalAvaNikaiyUM rasairvA mudga- laavjaiH|| ityayaM SaDaho neyo balaM doSaM ca rakSatA // 38 // kintu tinhoMmeM jvaranAzaka phaloM karake aura jala karake dhAnoMkI khIlakA tarpaNa arthAt sattu Adiko // 36 // khAMDa aura zahadase yukta pAvai aura jaba vaha tarpaNa jIrNa arthAt jarajAve, taba yavAgUke pAna yogya manuSyake kSudhA lage taba bhUne huye cAvaloMke odanako khAve // 37 // mUMga, kulathI, ityAdikoMke yUSa karake aura mUMga, tathA lAvApakSIka rasa karake sahita odana bhakSaNa kare aise bala doSakI rakSA karatA huA puruSako cha:dinataka vartanA cAhiye // 38 // tataH pakkeSu doSeSu laMghanAyaiH prazasyate // kaSAyo doSazeSasya pAcanaH zamano yathA // 39 // aura jaba laMghanAdiko karake doSa pakajAve taba chaH dinake uparAnta kaSAya arthAt pAcana aura zamanarUpa kADhA denA zreSTha hai mothA pittapApaDA Adi vizeSa kara pAcana hai // 39 // tiktaH pitte vizeSeNa prayojyaH kaTukaH kaphe // pittazleSmaharatve'pi kaSAyastu na shsyte||40||nvjvre malastambhAtkaSAyo viSamajvaram // kurute'rucihRllaashidhmaadhmaanaadikaanpi|41|| aura pitta vizeSa hove to kaDuA aura kaphameM carcA kAtha denA cAhiye aura pitta kapha harane vAlA honesebhI paraMtu // 40 // navIna jvarameM kAtha denA zreSTa nahIM kahA hai kyoMki malake staMbha arthAt baMdha honese vaha kAtha viSamajvara aruci halAsa hicakI aphArAko kara detAhai // 41 / / saptAhAdauSadhaM kecidAhuranye dazAhataH // kecilladhvannabhuktasya yojyamAmolbaNe na tu // 42 // kaiIka vaidya sAta dinake uparAMta aura kaiIka daza dinake uparAMta auSadhI denI kahate haiM koI laghu anna peyAdi khAye hue puruSako auSadha denI kahate haiM, paraMtu Ama ulbaNa arthAt adhika hove to nahIM // 42 // tIvrajvaraparItasya doSavegodaye yataH // doSe'tha vAtinicite tNdraastaimitykaarinni||43||apcymaanN bhaiSajyaM bhUyo jvalayati jvaram // kyoMki tIvrajvara karake yukta puruSake doSoMke vegakA udaya honese athavA AmAdi doSoMkA atyaMta saMcaya honese vaha auSadha taMdrA aMdherIko karanevAlI ho jAtI hai // 43 // kyoMki jaTharAmikarake vinA pakA huA auSadha phira jvarako karadetAhai / / For Private and Personal Use Only Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam mRdujvaro laghurdehazcalitAzca malA yadA // 44 // acirajvaritasyApi bheSajaM kArayettadA // paraMtu mRdujvara halakA deha ho aura calAyamAna malaho || 44 || aura jvarako chaH dina se jyAde dina nahIM huye hoM taba auSadha karanI cAhiye || (459 ) mustayA parpaTaM yuktaM zuNThyA dusparzayApi vA // 45 // pAkyaM zItakaSAyaM vA pAThozIraM savAlakam // pibettadvacca bhUnimbagu DUcI mustanAgaram // 46 // yathAyogamime yojyAH kaSAyA doSapAcanAH / jvraarocktRssnnaasyvairsyaapktinaashnaaH||47|| nAgaramothA, pittapApaDA, sUMTha, dhamAsA // 45 // inhoMkA kAtha banA ThaMDhAkarake pIvai athavA pAThA khaza netravAlA inhoMkA kAtha athavA cirAyatA giloya nAgaramothA sUMTha inhoMke kAthako pIvai // 46 // yathAyogya karake doSoMke pakAnevAle ye kAtha yukta karane cAhiye aura ye kAtha jvara aruci tRSA mukhakI virasatA paktizUlake nAza karanevAle haiM // 47 // kaliGgakAH paTolasya patraM kaTukarohiNI // 48 // paTolaM sArivA mustAH pAThA kaTukarohiNI // paTolanimbatriphalAmRdvIkA mustavatsakA // 49 // kirAtatiktamamRtA-candanaM vizvabheSajam // dhaatriisustaamRtaakssaudrmrddhshloksmaapnaaH||50|| paJcaite santatA For Private and Personal Use Only dInAM paJcAnAM zamanA matAH // indrajava, paravala ke patte, kuTakI rohiNIkara ke siddha kiyAhuA kAtha // 48 // athavA paravala, sArivA, nAgaramothA, pAThA, kuTakI, karake siddha kiyAhuA, paravala, nIMba, triphalA, munakkA dAkha nAgaramothA, kUDAkI chAla // 49 // cirAyatA, giloya, caMdana, sUMTha karake aura AmalA, nAgaramothA, giloya, zahada karake siddha kiyAhuA krAtha denA cAhiye isa prakAra ina Adhe zlokoM meM samApta. honevAle // 50 // ye pA~ca kvAtha saMtata Adi pAMca jvaroko zamana karanevAle kahe haiM | durAlabhA'mRtA mustA nAgaraM vAtaje jvare // 51 // athavA pippalImUlaguDUcIvizvabheSajam // kanIyaH paJcamUlaM ca pitte zakra yavA ghanam // 52 // kaTukA ceti sakSaudraM mustAparyaTakaM tathA // sadhanvayAsabhUnimbaM vatsakAdyo gaNaH kaphe // 53 // athavA vRSa gAyIzRGgaveradurAlabhAH // rugvibandhAnilazleSmayukte dIpana pAcanam // 54 // abhayA pippalImUlazamyAkakaTukAghanam // Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (460) aSTAGgahRdayedhamAsA, giloya, nAgaramothA, jhUThakA, kvAtha vAtavarameM hita hai // 21 // athavA pIpalAmUla, giloya jhUThako aura laghupaMcamUlako vAtavarameM denA hita hai, aura pittajvarameM indrajava nAgaramothA hita hai // 12 // kuTakI, zahada, nAgaramothA, pittapApaDA, dhamAMsA, cirAyatA yebhI dene hita hai aura vatsakAdi gaNa arthAt kUDAkI chAla mRrvA bhAraMgI ye kaphavarameM hita haiM, // 53 / / athavA vAMsA nAgaramothA adarakha dhamAsA ye dene hitahaiM aura pIDA baMdhase yukta vAtakaphajvarameM // 54 // hara. pIpalAmUla amalatAsa kuTakI nAgaramothA ye dIpana pAcana auSadha dene hitahaiM / drAkSAmadhUkamadhukaM rodhkaashmy'saarivaaH||55||mustaamlkhii berapadmakesarapadmakam ||mRnnaalcndnoshiirniilotplpruusskm ||56||phaanntto himo vA drAkSAdirjAtIkusumavAsitaH // yukto madhusitAlAjairjayatyanilapittajam // 57 // jvaraM madAtyayaM chardimUrchAdAhaM zramaM bhramam // UrdhvagaM raktapittaM ca pipAsAM kAmalAmapi // 58 // aura dAkha mulahaTI mahuAvRkSakI chAla, lodha, khaMbhArI, saarivaa||55 / / nAgaramothA, AMvalA, netravAlA, nAgakezara, padmAka, kamalakI DAMDI, caMdana, khaza, nIlA kamala, phAlasA / / 56 // drAkSAdi auSadhagaNoMkA phAMTa aura hima arthAt tatkAla banAke vastroM chAnAhuA phAMTa kahatA hai aura rAtrimeM bhigoke prAtaHkAla chAnAhuA hima kahAtAhai, so inhoMko camelIke puSpoMse sugaMdhitakara aura zahada misara dhAnakhIla milAke de denese vAtapittajvarakA naashhotaahai||57|| aura jvara madAtyaya ardai mUrchA dAha zrama bhrama UrdhasthAnameM prApta huA raktapitta pipAsA kAmalAkobhI nAzatAhai // 18 // pAcayetkaTukAM piSTA karpare'bhinave zucau // niSpIDito ghRtayutastadraso jvaradAhajit // 59 // kuTakIko jalameM pIsa navIna aura pavitra karpara arthAt maTTIke TIkaremeM pakA phira nicoDake tise rasameM ghRta milAdenese jvara aura dAhakA nAza hotAhai / / 59 // kaphavAte vacA tiktA pAThAragvadhavatsakAH // pippalIcUrNayukto vA kAthazchinnodbhavodbhavaH // 6 // aura kaphavAtajjarameM vaca kuTakI pAThA amalatAsa kUDAkI chAnTa pIpamUlakA cUrNase yukta giloyakA kAtha banAke denA hita hai // 6 // vyAghIzuNThayamRtAkAthaH pippliicuurnnsNyutH| vAtazleSmajvarazvAsakAsapInasazUlajit // 61 // aura kaTelI sUMTha giloyakA kAtha, pIpala ke cUrNase yukta diyA huA vAtakaphajvara zvAsa khAMsI panisa zUlakA nAza karatA hai // 11 // For Private and Personal Use Only Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (461) pathyA kustumbarI mustA zuMThI katRNaparpaTam // sakaTaphalava cA bhAgIdevAhUM madhuhinumat // 62 // kaphavAtajvareSveva kukSihRtpAvavedanAH // kaNThAmayAsyazvayathukAsazvAsAnniyacchati // 63 // aura haraDai dhaniyAM nAgaramothA rohisatRNa pittapApaDA kAyaphala vaca bhAraMgI devadAru inhoMkA kAtha zahada aura hIMgase yukta diyA huA / / 62 / / kaphavAtajvara kukSi hRdaya pazalIkI pIna kaMTharoga mukharoga zojA khAMsI zvAsako dUra karatAhai // 63 // AragvadhAdiH sakSaudraH kaphapittajvaraM jayet // tathA tiktA vRssoshiirtraayntiitriphlaamRtaaH||64 // aura amalatAsa indrajava ityAdikoMmeM siddha kiyA huA kAtha zahadake saMga denese kapha pittajvarako nAzatA hai athavA kuTakI vAzA khasa lajjAvantI triphalA giloya inakA kAdhabhI pittajvarako nAzatA hai / / 64 // sannipAtajvare vyAghrIdevadArunizAdhanam // paTolapatranimbatvavitraphalAkaTukAyutam // 65 // aura sannipAtaJcarameM kaTehalI devadAru haladI nAgaramothA paravalake patte nIMbakI chAla trikalA kuTakIse yukta kAtha denA cAhiye // 15 // nAgaraM pauSkaraM mUlaM guDUcI kaNTakArikA // sakAsazvAsapAtiau vAtazleSmottarejvare // 66 // jhUTha pohakaramUla giloya kaTehalIkA kAtha khAMsI zvAsa pazalIkI pIDAse yukta vAta kaphAdhika sannipAtajvarako nAzatA hai / / 66 / / madhUkapuSpe mRdvIkA trAyamANA parUSakam // sozIratiktAtriphalA kAzmayaM kalpayeddhimam // 67 // kaSAyaM taM pibankAle jvarAnsarvAnvyapohati // aura mahuAke puSpa munakkAdAkha trAyamANa phAlasA khaza kuTakI triphalA khaMbhArI inhoMkA pahilekI taraha hima banAke denA hita hai / / 67 // isake yathArtha kAlameMpInese saMpUrNajvaroMkA nAza hotaahai|| jAtyAmalakamustAni tadvaddhanvayavAsakam // 68 // baddhaviTakaTukAdrAkSAtrAyantItriphalAguDAn // For Private and Personal Use Only Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (462) aSTAGgahRdayeaura camelIke patte AmalA nAgaramothA dhamAsAkAbhI pahilekI taraha himakvAtha banAke pInA saba jvaroMkA nAza karatAhai / / 68 // aura baMdhaviSTAvAlA puruSa kaTakI dAkha lajjAvantI triphalA guDakA kvAtha pIvai // . jIauSadho'nnaM peyAdyamAcareccheSmavAnna tu // 69 // peyA karpha varddhayati paMkapAMsuSu vRssttivt|| zleSmAbhiSpannadehAnAmataH prAgapi yojayet // 70 // yUSAnkulatthacaNakadADimAdikRtAlla~ghUna // rUkSAMstiktarasopetAnhRdyAtrucikarAnpaTun // 71 // aura jIrNa auSadhavAlA anna aura peyAdikako bhojana kareM, parantu kaphavAlA puruSa nahIM kare // 69 // aura peyA kaphako baDhAtIhai, kIca dhUlameM huI varSAkI taraha isavAste kaphakarake klinadehavAle puruSoMko pahilebhI // 70 // kulathI canA anAradAnA inhoMmeM kiye huye halake yUSa dene cAhiye aura rUkhe tikta arthAt kaDuve rasoMse yukta aura manohara rucike karanevAle caracare yUSa dene cAhiye / / 71 // raktAdyAHzAlayo jIrNAH SaSThikAzca jvare hitAH // zleSmottare vItatuSAstathA vAdyakRtA yavAH // 72 // odanastaiH zRtodvistriH prayoktavyo ythaaythm|| doSadRSyAdivalato jvaraghnakkAthasAdhitaH // 73 // aura lAla Adike purAne aura sAMTicAvala jvarameM hita haiM aura kAAdhikaarameM pholara utAre java hita haiM // 72 // aura tina lAla cAvala aura sAMThicAvaloMkarake siddha kiyA huA bhojana dobAra athavA tInabAra yathArtha yogyake anusAra denA cAhiye aura doSoMke dUSaNa AdikoMke balake anusAra jvaranAzaka kAtha siddha kiyA huA denA cAhiye / / 73 // ... mudgAdyairlaghubhiyUSAH kulatthaizca jvarApahAH // aura mUMgaAdika laghuannoMkarake athavA kulathIkarake siddha kiyehuye jvaranAzaka yUSa denaacaahiye|| kaarvellkkkrkottvaalmuulkprpttaiH||74|| vArtAkanimbakusu. . mapaTolaphalapallavaiH // atyantalaghubhirmAsairjAGgalaizca hitA rasAH // 75 // vyAghrIparuSatarkArIdrAkSAmalakadADimaiH // saMskRtApippalIzuNThIdhAnyajIrakasaindhavaiH // 76 // sitAmadhubhyAM prAyeNa saMyutA vA kRtaakRtaaH|| For Private and Personal Use Only Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (463) karelA kakoI kaccI mUlI pittapApaDekA zAka denA hita hai / / 74 // aura baiMgana nIMbake puSpa paravalake patte aura atyaMtahalake mAMsa aura jAMgala dezake jIvoMkA rasa ye bhojanameM hita haiM // 79 // aura kaTehalI phAlasA araNI dAkha AMvalA anAradAnA karake siddha kiyehuye rasa athavA pIpala jhUTha dhaniyAM jIrA seMdhAnamaka karake siddha kiyehuye rasa hita haiM // 76 // aura vizeSakAra kRtA arthAt anAradAnA sUTha jIrese milI huI athavA akRtA arthAt inhoMse rahita peyAko misarI aura zahadake saMga yukta kArakai devai // anamlatakrasiddhAni rucyAni vyaJjanAni ca // 77 // acchAnyanalasampannAnya'nupAne'pi yojayet // tAni kathitazItaM ca vAri madyaM ca sAtmyataH // 78 // aura mIThe takrameM siddha kiye hue aura rucimuvAphika vyaMjana dene cAhiye // 77 // aura komalarUpa aura agnikarake siddhakiyehuye taka anupAnameM bhojana karane cAhiye aura kAtha banAke zItala kiyAhuA jala aura madirA ye samAna haiM, isa kAraNa inhoMkobhI anupAnameM yuktakareM // 7 // sajvaraM jvaramuktaM vA dinAnte bhojayellaghu // zleSmakSayavivRddhoSmA balavAnanalastadA // 79 // aura jvarase sahita puruSako athavA jvarase rahita puruSako dinake aMtameM halakA bhojana karAvai, kyoMki tigasamaya kaphakA kSaya aura uSNakI vRddhi hotIhai // 79 // yathocite'tha vA kAle dezasAtmyAnurodhataH // prAgalpavahnibhuJjAno na hyajIrNena pIDyate // 80 // athavA yathocita samayameM deza aura AtmA arthAt AhArakAlake avarodha arthAt anusAra pahile alpajaTharAgnivAlA puruSa bhojana karatA huA ajIrNakarake pIDita nahIM hotA hai / 80 // kaSAyapAnapathyAnnairdazAha iti ladhite ||srpirddyaatkphe mande vAtapittottare jvare // 81 // pakkeSu doSeSvamRtaM tadviSopamamanyathA // dazAhe syAdatIte'pi jvaropadravavRddhikRt // 82 // laGghanAdikramaM tatra kuryAdakAphasaMkSayAt // aura kAthoMkA pAna pathya anna karake dazadina laMdhita hojAve taba kapha maMdahove. aura vAtapitta adhika hove taba vRta denA cAhiye // 81 // kyoMki vaha ghata pake hue deSoMmeM diyA huA to amRta hai, aura anyathA viSake samAnahe, aura jaba dazadina vyatIta ho jAve taba diyA huA vata jvaroke upadravoMkI vRddhiko karatA hai / / 82 aura tahAM kaphakA saMkSaya hove taba taka laMghana Adika kama karai / / For Private and Personal Use Only Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (464) aSTAGgahRdayedehadhAtvabalatvAcca jvaro jIrNo'nuvartate // 83 // aura dehadhAtu, vAta, pitta, kaphake svalpahonese purAnA jvara ghanekAlataka ThaharajAtAhai // 8 // rUkSaM hi tejo jvarakRttejasA rUkSitasya c||vmnsvedkaalaambukssaaylghubhojnaiH||84|| yaH syAdatibalo dhAtuH sahacArI sadA gtiH|| tasya saMzamanaM sarpirdIptasyevAmbu veshmnH||85|| vAtapittajitAmayyaM saMskAramanurudhyate // sutarAM taddhayato dayAdyathAsvauSadhasAdhitam // 86 // aura rUkhA teja arthAt dehakI garamAI aura jaTharAgni hove to vaha jvarakAraka hai so tejakarake rUkhepuruSako vamana sveda, samayameM diyA huA jalakA kAtha halake bhojana karake // 84 // jo jaTharAgnike sAtha vicaranevAlA dhAtu aura vAyu atibalavAlA hojAve taba tisako zamana arthAt zAMta karanevAlA ghRta kahA hai jaise jalate hae makAnako jala / / 85 // aura jinapuruSoMke vAta pitta adhikahove tinhoMko vaha uttama ghRta guNoMko denevAlA hai isakAraNase una 2 rogake anusAra auSadhoMmeM siddha kiyAhuA ghRta niraMtara denA cAhiye / / 86 // viparItaM jvaroSmANaM jayetpittaM ca zaityataH // snehAdvAtaM ghRtaM tulyaM yogasaMskArataH kphm|| 87 // pUrve kaSAyAH saghRtAHsarve yojyA yathAmalam // vaha ghRta viparItahuI jvarakI garamAIko aura pittako ThaMDhepanase haratAhai aura sneha arthAt cikanepanase vAtako haratAhai aura zaitya, sneha, ina donoM yogoM karake kaphako jItatAhai // 87 / / pahale kahehue saba kAtha maloMke anusAra, ghRtakarake yukta dene cAhiye / / triphalA picumandatvaGmadhukaM bRhatIdvayam // 8 // samasUradalaM kAthaH saghRto jvarakAsahA // aura triphalA, nIMbakI chAli, mulahaTI, donoM kaTehalI // 88 // masUrakI dAlakA kAtha ghRta karake sahita diyAhuA jvara aura khAMsIko nAza detAhai // pippliindryvdhaavnitiktaasaarivaamlktaamlkiibhiH|| bilvamustahimapAlatisevyairdrAkSayAtiviSayA sthirayA ca // 89 // ghRtamAza nihanti sAdhitaM jvaramagniM viSamaM halImakam // aruciM bhRzatApamaMsayorvamathu pArvazirorujaM kSayam // 90 // aura pIpala, iMdrajava, kaTehalI, kuTakI sArivA, rUpAmakhI, AMvalA belagirI, gAgaramothA, lAla caMdana, pAlakI, kAlA vAlA, dAkha, atIza, sAlaparNI, // 89 // inhoMmeM siddha kiyADuA hi // For Private and Personal Use Only Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (465) ghRta jvara, viSama agni, halImaka aura arucI, kaMdhoMkA bahutasA kheda, vamathu roga pazalI pIDA, zirakI pIDA, kSayIrogakobhI nAzatAhai // 9 // tailvakaM pavanajanmani jvare yojayetrivRtayA viyojitam // tiktakaM vRSaghRtaM ca paittike yacca pAlanikayA zRtaM hviH||91|| aura bAtajvarameM, vAtavyAdhimeM kahAhuA tailvaka vRtako nizotakarake rahita deve aura tiktaka gheta vAMsAmeM siddha kiyAhuA ghRta,aura trAyamANa karake siddha kiyAhuA ghRta pittajvarameM denAhitahai // 11 // viDaMgasauvarcalacavyapAThAvyoSAgnisindhUdbhavayAvazakaiH // palAMzakaiH kSIrasamaM ghRtasya prasthaM pcejiinnkphjvrghnm||92|| aura bAyabiDaMga, kAlAnamaka, cavya, pAThA, suMTha, miraca, pIpala, cItA, seMdhAnamaka javAkhAra inhoMko cAra cAra tola, lebai, aura inhoM ke barAvara dUdha aura 64 tole ghRta caugunAjala isaprakAra ghRtako pakAyai yaha ghRta jIrNakaphajvarako nAzatA hai / / 92 // . guDUcyA rasakalkAbhyAM triphalAyA vRSasya ca // mRdvIkAyA balAyAzca snehAH siddhA jvrcchidH||93 // giloyakA rasa aura kalkakarake athavA triphalA bAMsekA rasa aura kalka karake aura munakkA dAkha, kharaiha TIke rasa karake athavA kalka karake siddha kiye hue sneha jvarako dUra karate haiM // 93 // jIrNe dhRte ca bhuJjIta mRdumAMsarasaudanam // balaM hyalaM doSaharaM paraM tacca balapradam // 94 // aura jaba ghRta jIrNa hojAve, taba mRdu mAMsa, rasauMdanakA bhojana karai aura pUrNa balahuye doSoMko haranevAlA hai, aura paramabaladAyaka hai // 94 // kaphapittaharA mudgakAravellAdijA rsaaH||95|| prAyeNa tasmAnna hitA jIrNe vAtottare jvare // zUlodAvartaviSThambhajananA jvara vardhanAH // 96 // aura guMDI, karelA ityAdikoMke rasa kaphapittako haranevAle haiM // 95 // isa kAraNa yaha jIrNa vAtaadhika jvarameM hita nahIM hai kiMtu, zUla, udAvata, viSTaMbhako paidA karate haiM aura jvarako baDhAte haiM // 96 // na zAmyatyevamapi cejjvara kurvIta zodhanam // zodhanArhasya vamana prAguktaM tasya yojyet||97||aamaashygte doSe balinaH paalynvlm||pkke tu zithile doSe jvare vA viSamadyaje // 9 // For Private and Personal Use Only Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir * (466) aSTAGgahadayemodakaM triphlaaiyaamaatrivRtpippaalNkesraiH||ssitaamdhubhirddyaavyossaadyN vA virecanam // 99 // AragvadhaM vA payasA mRdvIkAnAM rasena vA // aura jo isa pUrvokta prakAra karake jvara zAMta nahIM hove to tisako julAba divAvai aura zodhana karavAne lAyakaho tisako pahale kahAhuA vamana divAvai // 97 // aura doSa AmAzayako prApta hojAve taba balIpuruSake balakI rakSA karatAhuvA vamana divAvai aura doSa pakajAve athavA zithila hojAve tathA viSase upajAhuA athavA madirAse upajAhuA jvaraho // 98 // to inhoMmeM triphalA, nizota, mAlavAmeM honevAlA nizota, pIpala, kezara, inhoMke modaka banA, athavA vyoSAdika jhUTha miraca pIpala ityAdika auSadhoMke modakoMse julAba divAnA hita hai / / 99 // athavA amalatAsako dUdha karake athavA munakkAdAkhake rasa karake / triphalAM trAyamANaM vA payasA jvaritaH pibet // 10 // viriktAnAM sa saMsargI maNDapUrvA yathAkramam // athavA triphalA, brAyamANa inhoMko dUdhake saMga jvarI puruSa pIvai // 100 // aura julAba divAyehue / tathI vamanadivAyehue puruSoM ko pahale mAMDa, pIche dhAtryAdi aise yathAkramase divAvai // cyavamAnaM jvarAkliSTamupekSeta malaM sdaa||101|| pakke'pihi vikurvIta doSaH koSThe kRtAspadaH // atipravartamAnaM vA pAcayasaMgrahaM nayet // 102 // aura jvara karake uklezita, girate hue mala arthAt viSaAdiko sadA dekhe // 1.1 // aura jo mala pakajAve to, koSThasthAnameM kiye hue sthAnavAlA doSa vikArako prApta ho jAnA hai aura ati pravRtta huye malako pakAtA huA saMgraha kara detA hai // 102 // AmasaMgrahaNe doSA doSopakrama iiritaaH|| aura AmakA saMgraha honemeM doSa, doSopakramaadhyAyameM kahehue hojAte haiM / pAyayedoSaharaNaM mohAdAmajvare tu yaH // 103 // * prasuptaM kRSNasarpa ca karAgreNa parAmRzet // arthAt taba doSoMkA dhAraNa rakhanAhI ucita hai aura jo puruSa ajJAnameM AmajvarameM auSadha pAna karAdetA hai // 103 // vaha sote hue kAle sarpako hAthase chUtAhai / - jvarakSINasya na hitaM ghamanaM ca virecanam // 104 / / kAmaM tu payasA tasya nirUhaivA harenmalAn / / aura arakarake kSINapuruSako vamana aura virecana karavAnA hita nahIM hai // 104 // tisake malako dUdhase va nirUhabastikarma karake yatheccha giravAve // For Private and Personal Use Only Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (467) kSIrocitasya prakSINazleSmaNo daahtRddvtH|| 105 // kSIraM pittAnilArtasya pathyamapyatisAriNaH // aura dUdha deneko ucita, kSINakaphavAlA, aura dAhatRSAvAlA // 105 // pittavAtase pIDita puruSako dUdha denA pathya hai aura aisehI atisAravAlekobhI pathya hai / / tadvapurlaMghanottaptaM pluSTaM vnmivaagninaa||10|| divyAmbu jIvayettasya jvaraM cAzu niyacchati // saMskRtaM zItamuSNaM vA tasmAddhAroSNameva vA // 107 // vibhajya kAle yuMjIta variNaM hntyto'nythaa|| vaha dUdha agnikarake tapAyamAna banako taraha laMghanakaraka tayAyamAna zarIrako // 106 / / varSAke jalakI taraha jiyAdetAhai aura jvarakobhI zIghrahI nAzadetAhai aura auSadhoMmeM siddha kiyA huvA dUdha zItala, athavA garama athavA dhAroMhIse nikasA garama // 107 // dUdhakA yathAkramase vibhAgakara samayapa denA cAhiye anyathA diyAhuvA dUdha jvarIpuruSako mAradetAhai / / payaHsazuNThIkharjUramRdvIkAzarkarAghRtam // 108 // zRtazItaM madhu yutaM tRDdAhajvaranAzanam // tadvadrAkSAvalAyaSTIsArivAkaNa cndnaiH|cturgunnenaambhsaa vA pippalyA vA zRtaM pibet||109|| aura jhUTha, khajUra, munakkA dAkha, khAMDa, vratasaMyuktadUdha // 108 // pakAke zItala kiyAhuvA ho tisameM zahada milAdenese dAha, tRSA, jvarako nAzatAhai, aura taise hI dAkha, gkharaiTI, sArivA, mulahaTI, caMdanakA burAdA, inhoMko cauguneja ThameM athavA pIpala ke siddhajalameM pakA tisameM siddhahue dUdhako pIye // 109 // kAsAcchAsAcchiraH zUlAtpAvazUlAccirajvarAt // mucyate jvaritaH pItvA paJcamUlIzRtaM pyH|| 110 // zRtameraNDamUlena bAlabilvena vA jvarAt ||dhaarossnnN vA payaH pItvA vivaddhA nilvrcsH||111||srktpicchaatisRteHstuttrcchuulprvaahikaan|| yaha dUdha khAMsI, zvAsa, zirakA zUla, pazalIzUla, purAne jvarako dUrakaratAhai aura paMcamUlameM siddhakiyAhuAbhI dUdha inhoMko nAzatAhai // 110 // athavA araMDakI jaDa kacIbelagirImeM siddhakiyehue dUdhakarake jvarase chUTajAtAhai aura dhAroMse nikasA garama ddhake pInese baMbehuye adhovAta viSThAse chUTajAtAhai // 111 // aura rudhira tathA DAgoMse yukta atisArase chUTa jAtAhai aura tRpA zUlase yukta pravAhikAse chUTajAtAhai // For Private and Personal Use Only Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (468) aSTAGgahRdayesiddhaM zuNThIbalAvyAghrIgokaNTakaguDaiH payaH // 112 // zophamUtra zakRdvAtavivandhajvarakAsajit // vRzcIvabilvavarSAbhUsAdhitaM jvarazophanut // 113 // ziMzapAsArasiddhaM vA kSIramAza - jvarApaham // aura sUMTha, kharaiTI, kaTehalI, gokharU, guDa karake siddhakiyA huvA dUdha / / 112 // zojA, mUtra, viSThAkA baMza, vara, khAMsIko nAzatA hai, aura choTIsAMThI, belagirI, baDI sAMThImeM siddha kiyAhuvA dUdha jvara, zojA, dUra karatA hai / 113 // aura sIsamake gudameM siddha kiyAhuvA dUdha zIbahI jvarako nAzatA hai / / nirUhastu valaM vahni vicaratvaM mudaM rucim // 114 // doSe yuktaHkarotyAzu pakke pakkAzayaM gate // pittaM vA kaphapittaM vA pakAzayama haret // 115 // sTesanaM trInapi malAndharitaH pakAzayAzrayAn // aura nirUhavastIkarma bala, bahi, jvarakA nAza AnaMda ruciko karatAhai / / 114 // aura nirUhayukta kiyA huvA pakehue doSameM athavA pakkAzayameM prApta honese pakkAzayameM gata pitta kaphapittako nAzatA hai // 115 // aura aisehI inhoMko julAba dI huIbhI nAzatI hai aura basti karma kiyA huvA pakAzayake Azrayadura tInoM dopoMko nAzatAhai // prakSINakazApittasya trikaSTakaTigrahe // 116 // dItAgnezakRtaH prayuMjItAnuvAsanam // aura kaphakSINavAle rogIke kaTike samIpa trikasthAna, pITa, kaTikA graha hA tisake // 216 // aura dIptaagnivAle tathA baMdhaviSThAvAle puruSake anuvAsanabastiko yukta karai // pttolnimbcchdnkttukaacturnggulaiH||117|| sthirAvalAgo. kSurakamadanozAravAlakaiH // payasyoMdake kArya kSIrazeSa vimizritam // 11 // klkitrmustmdnkRssnnaamdhukvtskaiH|| vastiM madhughRtAbhyAJca pIDayejjvaranAzanam // 119 // paravala, nIMbake patte, kuTakI, amalatAsa // 117 // zAlaparNI, kharehaTI, gokharU, maiMnaphala, khaza, netravAlA,ina auSadhoMkA kAtha AdhejalavAle dUdhameM banAve jaba dUdha mAtra bAkI rahai taba tisako milAleve // 118 / / nAgaramothA, mainaphala, pIpala, mulahaThI, kUDAkI chAla inhoMkA kalkakarake yukta zahada aura vata karake dIhuI basti jvarako nAzatIhai // 119 // For Private and Personal Use Only Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAMsametam / ( 469 ) catasraH parNinIryaSTI phalozIranRpadrumAn // kvAthayetkalkayedyaSTI zatAhrAphalinIphalam // 120 // mustaJca vastiH saguDakSaudra sarpirjvarApahaH // aura pRSTiparNI, mudgaparNI, mAtraparNI, sAlaparNI mulahaThI, mainaphala, khaza, amalatAsakA kAtha banAve aura mulahaTI, zatAvarI, mAlakAMganI, mainaphala, nAgaramothA, inhoMkA kalka banAve // 120 // pIche guDa, zahada, vrata, inhoMse yukta dIhuI basti jvarako nAzatI hai || jIvantI madanaM medAM pippalIM madhukaM vacAm // 121 // RddhiM rAsnA valAM bilvaM zatapuSpAM zatAvarIm ||pissttvaa kSIraM jalaM sarpistailaM caikatra sAdhitam // 122 // jvare'nuvAsanaM dadyAdyathAsneha yathAmalam / ye ca siddhiSu vakSyante vastayo jvaranAzanAH // 123 // aura jIvaMtI, mainaphala, medA, pIpala, mulahaTI, baca // 229 // Rddhi, rAyasaNa, kharaihaTI, belagirI, sauMpha, zatAvarI, inhoMko jalameM pIsa pIche isameM dUdha ghRta tela inhoMko milAya leve // 122 // phira isakI anuvAsana bastiko jvarameM sneha aura malake anusAra deve // 123 // ziroruggaurava zleSmaharamindriyabodhanam // jIrNajvare rucikaraM dadyAnnasya virecanam // 924 // snaihikaM zUnyaziraso dAhArne pittanAzanam // dhUmagaNDUpakavalAnyathAdoSaJca klpyet||125|| pratizyAyAsyavairasyaziraH kaNThAmayApahAn // 1 yaha bastikarma zirakA darda aura bhArIpana, kaphako nAzatA hai, aura iMdriyoMko bodha karatA hai aura jIrNajvara meM rucikaranevAlA nasya aura virecana devai // 124 // aura zUnyaziravAle puruSako snehavAlA nasya devai, aura dAhase pIDita zirameM pitta nAzaka nasya deve aura dhUmapAna, gaMDUSadhAraNa, kavaladhAraNa ko doSake anusAra kalpitakare // 125 // aura pratizyAya, mukhakI virasatA, ziroroga, kaMTharoga ko haranevAle dhUmAdikoM ko yukta karai // arucau mAtuluMgasya kesaraM sAjyasaindhavam // 126 // dhAtrIdrAkSA sitAnAM vA kalkamAsyena dhArayet // yathopazayasaMsparzAJchIto dravyakalkitAn // 127 // abhyaMgAlepasekAdIvare jIrNe vAzrite // kuryyAdaJjanadhUmAMzca tathaivAgantuje'pi tAn // 128 // aura arucimeM vijorAkI kesara, ghRta, seMdhAnamaka // 126 // inhoMkA kalka mukhameM dhAraNakarai athavA AMvalA, dAkha, misarIkA kalka mukhameM dhAraNa kare aura yathAyogya suhAtehue sparzavAle aura zItala tathA garama dravya karake kalpita / / 127 // abhyaMga lepa ka ityAdikoMko tvacAke Azra yahue jIrNajvara meM kare aura taisehI AgaMtujajvara meM aMjana dhUmavidhiko kare // 128 // For Private and Personal Use Only Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (470) aSTAGgahRdayedAhe sahasradhautena srpissaabhyNgmaacretaasuutroktaishcgnnestaistairmdhuraamlkssaaykaiH||129|| dUrvAdibhirvA pittanaiH shodhnaadignnoditaiH||shiitviiyhimspshaiH kvAthaM kalkIkRtaiH pacet // 130 // tailaM sakSIramabhyaMgAtsadyodAhajvarApaham // dAhameM sau 100 bAra dhoyAhuA ghRta karake mAlisa karanI cAhiye aura sUtrasthAnameM kahehue tina 2 madhura kha? kasaile karake / / 129 // athavA dUrvAAdika pittanAzakagaNoMkarake tathA ina zAdhanakAdigAmeM kahehara aura ThaMDhI tAsIra aura sparzavAle auSadhoMkarake kiyehue klkmeN||130|| dUdhake saMga telako pakAve, yaha tela mAlisakaranese dAhajvarako nAzatAhai // ziro gAtrazca taireva nAtipiSTaiHpralepayet // 131 // tatkAthena parISekamavagAhazca yojayet // tathAranAlasalilakSIrasuktatAdibhiH // 132 // aura ina pichale kahehue gaNa auSadhoMko kiMcit pIsIDhayoM karake zirakA lepa karai // 131 // aura tinahI gaNoM ke kAtha karake paripeka tathA avagAha karma karai arthAt kAthase bharIhuI kaDAhI AdimeM yuktakarai aura kAMjI jala dUdha sukta kAMjI ghRta ityAdikoM karake pariSeka tathA avagAhakarma kare // 132 // kapitthamAtuliMgAmlavidArIrodhradADimaiH // badarIpallavotthena phenenAriSTajena vA // 133 // lipteMge dAharugmohacchardistRSNA ca shaamyti|| aura kaitha bijaurA kAravAra vidArIkaMda lodha, anAradAnA inhoMkarake athavA baDaberIke patteMki pIsanese upajehue jhAgoMkarake / / 133 // aMgake lepa karanese dAha pIDA chardi tRpA zAMta hotehaiN|| yo varNitaH pittaharo doSopakramaNe krmH|| 134 // taM ca zIlayataH zIghraM sadAho nazyati jvrH|| aura jo pittako haranevAlA krama dopeopakramaNavAle adhyAyameM kahA hai // 134 // tisako karate hue dAhasahitavara zIghrahI nAzako prApta ho jAtA hai / / viiryossnnrussnnsNsprshestgraagurukuNkumaiH||135|| kuSThasthauNeyazeleyasaralAmaradArubhiH // nakharAlAmuravacAcaNDelAdvayacorakaiH // 136 // pRthviikaashigrusursaahiNsraadhyaapkspaiH|| dazamUlA mRtairnndddvypnnuurrohissaiH|| 137 // tamAlapatrabhUtiktazallakI dhaanydiipykaiH|| mishimaasskultthaagniprkiiryaanaakuliidvyH|| For Private and Personal Use Only Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (471) // 138 // anyaizca tadvidhairdravyaiH zIte tailaM jvare pacet // kathitaiH kalkitaiyuktaiH surAsauvIrakAdibhiH // 139 // tenAbhyaJjyA. tsukhoSNena taiH supiSTaizca lepyet||kvossnnaistaiH parISekamavagAhaMca kalpayet // 140 // kevalairapi tadvacca suktgomuutrmstubhiH||aargvdhaadivrgN ca paanaabhynyjnlepnaiH||141||dhuupaangurujaaNstaaNshc vakSyante viSamajvare // aura garamatAsIra aura garamasparzavAlI tagara agara kesara karake // 135 // kUTa, rohipatRNa, zilAjIta, sarala, devadAra, inhoMkarake aura nakha,rAsnA, ekAMgI murA, vaca, khurAsAnI ajavAyana, donoM jAtakI ilAyacI, gaDhonA inhoMkarake // 136 / / saphedazAMDhI sahojanA, tulasI, bAlachaDa, rohipatRNa, sarasoM, dazamUla, giloya, donotarahake araMDa, pataMga rohiSa inhoMkarake // 137 // tejapAta, ajavAyana, zallakI, dhaniyAM, ajamoda, zoMpha, uDada, kulathI pUtikaraMjuA, donoMtarahakI, sapAkSI, inhoMkarake // 138 // aura aise prakArake anyadravyoMkarake kAtha aura kalka banA tisameM madirA kAMjI Adi milA zItaJcarake artha telako pakAvai // 139 // pIche tisa sukharUpa garama huye telakarake mAlizakare aura atyanta piSTakiye tina dravyoMkarake lepakara aura kachuka uSNarUpa tina pUrvokta dravyoMkarake paripeka aura snAnako kalpita karAvai // 14 0 // aura taisehI kAMjI gomUtra, dahIkA pAnI ina kevaloM karakebhI pariSekaAdiko kalpita kare aura pUrvokta AragvadhAdivargako pAna abhyaMjana, lepameM prayukta karai / / 14 1 // aura jo viSamajvarameM agarase milI huI dhUpoMko kaheMge tinhoMkobhI prayukta karai / agnyanagnikRtAnsvedAnsvedibheSajabhojanam // 142 // garbhabhUvezmazayanaM kuthAkambalarallakAn // nidhUmadIptairAGgArairhasantIzca hasantikA // 143 // madyaM satryUSaNaM takraM kulatthatrIhi kodravAn // saMzIlayedvepathumAnyaccAnyadapi pittalam // 144 // dayitAHstanazAlinyaH pInA vibhrmbhuussnnaaH|| yauvanAsavamattAzca tamAliGgeyuraGganAH // 145 // vItaM zItaM ca vijJAya . tAstato'panayetpunaH // aura agnise kiye tathA kapaDAAdise kiye pasInoMko sevai, aura suMdara svedavAlI aupadha aura bhojanako sabai // 142 // aura garbhagRhake bhItara sthAnameM zayana kareM aura kuthA, kaMbala, ralaka mRgacarmaAdi AnchAditakaraneke vastroMko dhAraNa karai, aura dhUmAMse rahita tathA prakAzita aMgAroM karake khilIhuI agnike kiraNakoMko sevai // 153 / / madirA, sevai tathA suMTha, miraca pIpalasahita For Private and Personal Use Only Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (472) aSTAGgahRdaye taka sevai, kulathI, brIhi, kohUko sevai aura kaMpa upajai to anyabhI pittako upajAnevAle dravyako- . sevai // 144 // priyarUpa aura suMdara cUMciyoMvAlI puSTa aura vizeSakarake bhramatehuye gahanoMvAlI yauvana aura Asabake pInekarake unmattahuI striye tisa kAMpatehuye manuSyako AliMgita kareM // 145 // pIche gatazItavAle bisarogIko jAnakara tina striyoMko alagakara devai / / varddhanenaikadoSasya chapaNenocchritasya ca // 146 // kaphasthAnAnupUrvyA vA tulyakakSAJjayenmalAn // aura ekadopake baDhAne karake aura baDhehuye dopako ghaTAne karake // 146 // athavA kaphasthAnakI AnupUrvIkarake tulyakakSavAle mala arthAt vAtadoSoMko jItai // sannipAtajvarasyAnte karNamUle sudaarunnH||147||shophHsNjaayte tena kazcideva pramucyate ||rktaavsecnaiH zIghraM sarpiHpAnezca taM jayet // 148 // pradehai kaphapittanai vanaiH kavalagrahaiH // aura sannipAtajvarake antameM kAnakI jaDameM atyanta dAruNarUpa // 147 // zojA upaje tisa karake koIka manuSya jIvatAhai, tisa zojeko raktake kaDhAne ghRtake pAna karake // 148 // kapha aura pittako nAzanevAle lepa nasya prAsa karake zIghra jItai // zItoSNasnigdharUkSAdyairvaro yasya na zAmyati // 149 // zAkhAnusArI tasyAzu muJcevAhoH kramAcchirAm // aura zItala uSNa cikanA rUkhA Adikarake jisakA uvara zAMta nahIM hove / / 149 // tisake zAkhAnusArapanese ekaekabA meM zirAko chuTAMva arthAt nADIko vedhe // ayameva vidhiH kAryo viSame'pi yathAyatham // 15 // jvare vibhajya vAtAdInyazcAnantaramucyate // aura yahI vidhi vipamaJcarameMbhI yathAyogya karanI ucita hai // 150 // parantu viSamajvarameM vAtaAdikA vibhAga karake jo vidhi agADI kaheMge tisakobhI kare // paTolakaTukAmustAprANadAmadhukaiH kRtaaH|| 151 // tricaturaH paJcazaHkkAthA viSamajvaranAzanAyo jayetriphalAM pathyAM guDUcI pippalI pRthak // 152 // taistaividhAnaiH saguDairbhallAtakamayApi vA // laMdhanaM bRMhaNaM cApi jvarAgamanavAsare // 153 // aura paravala kuTakI nAgaramothA haraDai mulahaTI // 151 // inhoMmeMse tInoMkarake vA cAroMkarake cA pAMcoMkarake siddhakiya kAtha viSamajvarako nAzate haiM, aura viSamajvarameM triphalAko vA haraDeko giloyako vA pIpalIko pRthak pRthaka yojita karai / / 152 // athavA rasAyanaAdimeM kahehuve tisa For Private and Personal Use Only Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (473 ) tisa vidhikarake guDasahita bhilAveko yojita karai, aura jvarake Agamanake dinameM prathama laMghanako athavA bRMhaNapadArthako yojita karai // 153 // prAtaH satailaM lazunaM prAgbhaktaM vA tathA ghRtam // jIrNaM tadvadadhi payastakaM sarpizca SaTpalam // 154 // kalyANakaM paJcagavyaM tiktAkhyaM vRSasAdhitam // triphalAkolatarkArIkAthadanA zRtaM ghRtam // 155 // tilvakatvakvRtAvApaM viSamajvarajitparam // viSamajvarameM prabhAtahI, telasahita lahasunako yojita karai, athavA bhojanase pahile purAne ghRtako yojita karai, aura taisehI dahI dUva taka aura kSayacikitsAmeM kahAhuvA paTyala ghRta, // 154 // unmAdapratiSedhameM kahA kalyANavRta, aura apasmArapratiSedhameM kahA paMcagavyavrata, aura kuSThacikisitameM kahA tiktAkhyaghRta, aura raktapittacikitsitameM kahA vRSasAdhita vRta inhoMko prabhAtase athavA prathama bhojanake samaya yojita kara aura triphalA bera aranI inhoMke sAtha aura dahIke saMga pakAyA vRta // 155 / / paraMtu pakaneke vakta sAvaralodhakI chAla karake pratiyApitakiyA bRta viSamajvarako jItatAhai // surAM tIkSNaJca yanmayaM zikhitittirikukkuTAn // 156 // mAMsaM madyoSNavIryaJca sahAnnena prakAmataHAsevitvA tadahaH svapyAdathavA punrullikhet||157|| sarpiSo mahatI mAtrAM pItvA tcchrdyetpunH|| aura madirA tIkSNa madya mAra tItara murageke mAMsa / / 156 // aura madhyama uSNavIryavAlA mAMsa inhoMko icchAke anusAra sevita karake pIchete dinameM zayana karai, athavA tisa khAyehuyeko phira chardita karai / / 157 // ghRtako uttamamAtrAkA pAna karake phira chardita karai / nIlinImajagandhAM ca trivRtAM kaTurohiNIm // 158 // pibejjvarasyAgamane snehasvedopapAditaH // manohvA saindhavaM kRSNA tailena nayanAJjanam // 159 // yojyaM hisamA vyAghrI vasA nasyaM ssaindhvm||puraannsrpiHsiNhsy vasA tadvatsasaindhavA // 16 // aura nIlinI tulasI nizotha kuTakI inhoMko // 158 // sneha aura pasInAse prathama saMyukta huvA manuSya jvarake Agamanase pahile pAvai aura manazila seMdhAnamaka pIpala inhoMko telameM pIsa netroMmeM aMjana DAlai, athavA mAliza karai // 159 // hAMgake samAna siMhakI vasA( carvI ) tisameM seMdhAnamakako milA nasyameM prayuktakara, athavA purANA vRta siMhakI vasA seMdhAnamaka inhoM ko milA nasya vanA prayukta karai / / 160 / / For Private and Personal Use Only Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 474.) aSTAGgahRdaya palaGkaSA nimbapatraM vacA kuSThaharItakI // sarSapA sayavA sarpirdhUpo viDDA biDAlajA / / 161 // gUgala, nIMbake patte, baca kUTha haraDai zarasoM jaba ghRta inhoMkI dhUpa athavA vilAvaka viSThA // 161 / / puradhyAmavacAsarjanimbArkAgarudArubhiH // dhUpo jvareSu sarveSu prayoktavyo'parAjitaH // 162 // dhUpanasyAJjanatrAsA ye coktA zcitavaikRte // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir gUgala rohipatRNa baca elA nIMbake patte AkakI jaDa agara devadAra inhoMkarake dhUpa banA sarvaprakAra ke jvaroMmeM prayukta karanA yogya hai, yaha aparAjita dhUpa kahAtI hai // 162 // unmAda aura apasmArarogake cikitsitameM dhUpa nasya aMjana trAsa ye saba kahe haiM, ve saba viSamajvara meM prayukta karane yogya haiM // daivAyaM ca bhaiSajyaM jvarAnsarvAnvyapohati // 163 // vizeSAdviSamAnprAyaste hyAgaMtvanubandhajAH // aura maNI maMgala bali bheMTa prAyazcitta japa dAna svastyayana Adi auSadhabhI savaM prakArake jvaroM ko haratI hai // 163 || aura yahI auSadha bhUtaAdike anubaMdha se upajehuye viSamajvaroko vizeSatA se harate haiM | yathAsvaM ca zirAM vidhyedazAntau viSamajvare // 164 // kevalA nilavIsarpavisphoTAbhihatajvare // sarpiH pAnahimAlepasekamAMsa rasAzanam // 165 // kuryyAdyathAsvamuktaM ca raktamokSAdisAdhanam || aura viSamajvarakI zAMti nahIM hove to yathAyogya zirAko bIdhai // 164 // aura kevala vAta visarparoga visphoTa coTase upaje jvarameM ghRtakA pAna zItala lepa saika mAMsake rasako pInA ye kramase hita kahe haiM // 165 // aura yathAyogya kaye rakta mokSa Adi sAdhanako bhI karai // grahotthebhatavidyoktaM balimantrAdisAdhanam // 166 // audhapI gandhaje pittazamanaM viSajidvi / iSTairathairmanojJezca yathAdoSaza mena ca // 167 // hitAhitavivekaizca jvaraM krodhAdijaM jayet // aura grahaAdike Aveza se upajehuye jvara meM bhUtavidyA meM kahAhuA balI maMtra Adi sAvana cikittiko kare // 166 // aupAdhike gaMdhase upaje urameM pittako zamana karanevAlA cikitsita hai aura viSase upaje jvara meM viSako jItanevAlI cikitsA kareM aura manakarake ramaNIkarUpa tripayoM karake aura doSa ke anusAra zamana karake // 167 // hita aura ahitake vivekakarake ko vAdise upaje jvarako jIte // For Private and Personal Use Only Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / krodhajo yAti kAmena zAti krodhena kaamjH||968|| bhayazokodbhavau tAbhyA bhIzokAbhyAM tthetrau|| aura krodhase upajA jvara kAmakA upabhoga karake zAMtiko prApta hotAhai aura kAmase upaja jvara krodhakarake zAMta hotAhai // 168 / bhaya aura zokase upajejvara kAma aura krodha karake zAMtiko to prApta hotehaiM kAma aura krodhase upaje jvara bhaya aura zoka karake zAMtiko prAptahote haiM zApAtharvaNamantrotthe vidhirdaivavyapAzrayaH // 169 // aura muni tathA pitA Adike zApase upaje jvarameM aura atharvaNavedake maMtrake dvArA abhicArase upaje jvarameM IzvarakA smaraNa karanA yahI vidhi hita hai / / 169 // te jvarAH kevalAH pUrvaM vyApyante'nantaraM mlaiH|| tasmAdoSAnusAreNa teSvAhArAdi kalpayet // 170 // na hi jvaro'nubannAti maarutaayairvinaakRtH|| jvaraM kAlasmAta cAsya hAribhirviSayeharet // 171 // ye auSadha Adise upajehuye jvara pahile kevala rahatehaiM pIche vAtaAdi doSoMse vyApta ho jAtehaiM tisakAraNase dopake anusAra tinajvaroMmeM bhojana Adiko kalpitakarai // 170 // aura vAtaAdi doSake vinA vara anubaMdhako nahIM karatAhai aura jvarake samayako aura jvarakI smRtiko rogIke manako haranevAle zabda Adi viSayoM karake dUra kare / / 171 // karuNAI manaH zuddhaM sarvajvaravinAzanam / / dayAkarake ArdrahuvA aura rAgadveSa Adikarake zuddhahuA mana saba prakArake jaroMko nAzatA hai / tyajedAvalalAbhAcca vyAyAmasnAnamaithanam // 172 // gurvasAtmyavidAhyannaM yaccAnyajjvarakAraNam // na vijvaro'pisahasA sarvAnnIno bhavettathA // 173 // nivRtto'pi jvaraH zaghriM vyApAdayati durbalam // sadyaHprANaharo yasmAttasmAttasya vishesstH|| tasyAM tasyAmavasthAyAM tattatkuryAdbhiSagjitam // 174 // aura jabataka balakI prApti hove tabataka vyAyAma arthAt kasarata, snAna, maithuna // 172 / / bhArI, prakRtike viruddha, vidAhI, anna aura jvarako karanevAle anya padArtha arthAt piSTaanna, hAratazAka, sUkhAmAMsa, tila, dahI Adi bahutase padArthoMko tyAgai, aura jvarase rahita huA manuSyabhI kramake vinA saba annoMko bhakSaNa karanevAlA nahIM hove // 173 // kyoM ki nivRttahuAbhI jvara durbala manuSyako tatkAla prApta hoke duHkha detA hai aura jisa kAraNase jvara tatkAla prANako haratA hai tila kAraNase tisa jvara rogIkI vizeSatAse / / 174 // For Private and Personal Use Only Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (476). aSTAGgahRdayeoSadhayo maNayazca sumantrAH saadhugurudvijdaivtpuujaaH|| prItikarA manaso viSayAzca ghnantyapi viSNukRtaM jvrmugrm175|| tisa tisa avasthAmeM laMghana, svedana, yavAgU, pAcana, dUdha, ghRta, pAna, Adi auSadhoMko vaidya karai aura auSadhi, maNI, suMdaramaMtra, sajana, guru, brAhmaNa, devatAkI pUjA aura manakI prItike karanevAle saba zabda Adi viSaya ye saba viSNukRta ugracarakobhI nAzate haiM phira apacAra Adise upaje jvarakI kauna kathA hai // 175 // iti berInivAsiaudyapaMDitaravidattazAstriRtA'STAMgahRdayasaMhitA-bhASA kAyAM cikitsAsthAne prathamo'dhyAyaH // 1 // dvitiiyo'dhyaayH|| athAto raktapittacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara raktapittacikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / UrdhvagaM balino vegamekadoSAnugaM navam // raktapittaM sukhe kAle sAdhayennirupadravam // 1 // adhogaM thApayetaM yacca dopdvyaanugm|| zAntaM zAnta punaH kuryAnmArgAnmArgAntaraM ca yt||2|| atipravRttaM mandAgnestridoSaM dvipathaM tyajet // balavAle manuSyake uparale zarIroM meM prAptahuA vegavAlA ekadopase upajA, navIna upadravoMse rahita suMdarakAlameM upaje raktapittako vaidya sAdhitakarai // 1 // nIceke zarIrameM prAptahonevAle aura do doSoMkI sahAyatAvAle aise raktapittako vaidya kaSTasAdhya jAne aura atizayakarake zAMtahoke phira kopako prApta honevAle aura apane mArgase anyamArgameM gamanakaranevAle // 2 // aura maMdAgnivAle manuSyake atyaMta pravRttahonevAle aura tInadoSoMkI sahAyatAbale nIceke aura Uparake aMgoMkarake gamanakaranevAle raktapittako vaidya tyAgai // santarpaNotthaM balino bahudoSasya sAdhayet // 3 // arzvabhAgaM virekeNa vamanena tvadhogatam // zamanairvRhaNaizcAnyalayabRhyAna vekSya ca // 4 // UrdhvaM pravRtte zamanau raso tiktakaSAyakau // upavAsazca niHshunntthiissddNgodkpaayinH||5||adhoge raktapitte tu bRhaNo madhuro rsH||uurdhvge tarpaNaM yojyaM peyaapuurvmdhogt||6|| For Private and Personal Use Only Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (477) aura saMtarpaNase upaje hue balavAle tathA bahutase doSoMvAle manuSyako prApta huA // 3 // aura Uparake sthAnoM meM gamanakaranevAle raktapittako julAba karake sAdhai, nIceke zarIrameM gamanakaranevAle, raktapittako vamana karake sAdhai aura durbala tathA alpadoSavAle manuSyake Uparake zarIrameM prAptahuA raktapittako zamana rUpa auSadhoMkarake sAdhita kare, aura durbala tathA alpadoSavAle manuSyake nIce zarIrameM upajehuye raktapittako bRMhaNa auSadhoM karake sAdhai aura laMghanase upajehuye adhogata raktapittako zamanarUpa aupadhoM karake sAthai, aura bRMhaNase upaje Urdhvagata raktapittako laMghanoM karake sAdhe // 4 // Uparako pravRttahuye raktapittameM zuThIse varjita paDaMgapAnIko pInevAle manuSyake tikta aura kasaile rasa aura upavAsa ye zamanarUpa kahe haiM // 5 // adhogata raktapittameM bRMhaNa aura madhurarasa hita hai, UrdhvagataraktapittoM pahile tarpaNarUpa padArthako yukta karanA hitahai aura adhogataraktapitto pahile peyAko yukta karanA ucitahai // 6 // anato balino'zuddhaM na dhAya' taddhi rogakRt // dhArarodanyathA zIghramagnivacchIghrakAri tat // 7 // bhojanakaranevAle aura valavAleke duSTarakta thAMbhanA acchA nahIM hai, kyoMki vaha staMbhita kiyA rakta visarpa vidradhi mahA AdirogoMko karatA hai aura durbala bhojanako nahIM karanevAleke duSTarakta mtamitakaranA yAbaha aura jo nahIM staMbhita kiyA jAve to tatkAla rogIko mAradetAhai // 7 // trivRcchayAmAkaSAyeNa kAlkena ca sshrkrm||saadhyedvidhivllehN lilhyAtyANitalaM ttH||8|| trivRtA triphalA zyAmA pippalI zarkarAmadhumodakaH sannipAto rktshophjvraaphH||9||tri. vRttamasilA tadvatpippalI pAdasaMyutA // nizotha aura vikAnizothake kapAyakarake tathA kalka karake khAMDase sahita lehako vidhise sAdhita kara pIche ekatolebhara avalehako cATai // 8 // nizotha triphalA mAlavikAnizotha pIpala khAMDa zahadakI golI sannipAtase upaje Urdhvaraktapitta zojA jvarako haratIhai // 9 // nizotha aura misarI barAvara leve jisameM cauthAI bhAga pIpala milAvai yaha leha sannipAta Urca raktapitta zojA jvarako nAzatA hai| vamanaM phalasaMyuktaM tarpaNaM sasitAmadhu // 10 // sasitaM vA jalaM kSaudyukaM vA madhukodakam ||kssiirN vA rasamikSorvA zuddhasyAnantaro vidhiH||11|| yathAsvaM manthapeyAdiH prayojyo rakSatAvalam // mainaphalakarake saMyukta aura misarI tathA zahadakarake saMyukta tarpaNa vamanameM denA yogyahai // 10 // athavA misarI pAnI zahada mainaphalako milAkara vamanameM dene yogyahe athavA mahuAke pAnImeM maiMnaphalako milA denA athavA dUdhakarake saMyukta maiMnaphalako denA,athavA Ikhake rasake saMga mainaphalako denA, aise vireka vamana Adikarake zuddha kiye manuSyake pazcAt yaha vakSyamANavidhi karanA yogyahai // 11 // For Private and Personal Use Only Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (478) aSTAGgahRdayeaura vidhike anusAra balako rakSA karanevAle manuSyane Urdhvagata raktapittameM maMthaAdi aura adhogata raktapittameM peyAAdi vidhi prayukta karanAyogyahai // mantho jvarokto drAkSAdiH pittanairvA phalaiH kRtH|| 12 // madhu khrjuurmRdviikaapruussksitaambhsaa|| mantho vA paJcasAreNa saghra tairlaajsktubhiH||13|| dADimAmalakAmlo vA mandAgnyamlA bhilASiNAm // . aura jvarameM kahAhuA drAkSAdimaMtha athavA pittako nAzanevAle phaloM karake kiyAhuA maMtha denA ucita hai // 12 // athavA mulahaTI khajUra munakkA phAlasA misarI pAnIkarake kiyATuA maMtha athavA pAMcadravyoMkarake kiyAhuA maMtha athavA ghRtasahita dhAnakI khIloM karake kiyAhuA maMtha hitahai // 13 // maMdaagnivAle aura amlarasake abhilASAvAle manuSyoMko anAra aura AmalAkarake amlarUpa maMthakA denA ucita hai| kamalotpalakiJjalkapRznipIpriyaGgukAH // 14 // uzIraM zAbaraM robhraMzRGgAvaraM kucandanam // hrIberaM dhAtakIpuSpaM bilvamadhyaM durA labhA // 15 // arddhAddhe vihitA peyA vakSyante pAdayogikAH // bhUnimbasevyajaladA masUraH pRzniparNyapi // 16 // aura kamala, nIlIkamala, kamalakesara, pRzniparNI, priyaMgu karake // 14 // aura khasa, sAbaralodha, lodha adaraka pIle caMdana karake aura netravAlA dhakkA phUla velagirIkA gUdA dhUmAsA karake // 15 aura cirAyatA, kAlAvAlA, netravAlA, tathA masUra aura pRzcivarNI karake // 16 // vidArigandhA muddAzca valA srpihrennukaa||jaangglaani ca mAMsAni zItavIryANi sAdhayet // 17 // pRthakpRthagjale teSAM yavAgUH klpyedrse|| zItAH sazarkarAH kssaudraastdvnmaaNsrsaanpi|| // 18 // ISadamlAnanamlAnyA vRtabhRSTAnsazarkarAn // vidArIgaMdhA aura bhUgokarake kharehaTI ghRta maTara inhoMkarake siddhakarI peyA denI hitahai aura zItalavAryavAle aura jAMgaladezameM honevAle mAMsoMko pAnImeM alaga alaga zodha // 17 // pachi ina mAMsoMke rasameM yavAgUko kalpitakare aura zItala tathA khAMDase aura zahadase saMyukta mAMsarasoMko // 18 // amlakI icchAkaranevAloMko kachuka amlarUpa aura amlarasakI nahIM icchAkaranevAloMko amlase rahita aura ghRtakarake bhunehuye aura khAMDase saMyukta mAMsarasoMko devai // zukazimbIbhavaM dhAnyaM rakte zAkaM ca zasyate // 19 // annasvarUpa vijJAne yaduktaM laghu zItalam // pUrvoktamambupAnIyaM paJcamUlena vA zRtam // 20 // laghunA tazItaM vA madhvambho vA phalAmbu vA // For Private and Personal Use Only Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (479) zUkazibIse upajA anna aura zAka raktapittameM zreSTha hai // 19 // annasvarUpavijJAnIya adhyAyameM jo kahA hai halakA aura zItala vaha hita hai aura jhUThakarake rahita SaDaMganAmaka pAnI athavA paMcamUla karake pakAhuA pAnI // 20 // athavA garamake pIche zItalakiyA pAnI athavA zahadakarake saMyukta kiyA pAnI athavA dAkhaAdi pittako nAzanevAle phaloMkarake siddha kiyA pAnI yaha saba hitahai / / zazaH savAstukaH zasto vibandhe tittiriH punH||21|| udumbarasyani!he sAdhito maarute'dhike|| plakSasya varhiNastadvannyagrodhasya ca kukuttH|| 22 // aura raktapittake viDibaMdhameM zazAkA mAMsa aura vathavekA zAka denA hita hai // 21 // aura raktapittavAleke vAyukI adhikatAmeM gRlarake kvAthameM sAdhitakiyA tItarakA mAMsa hita hai, athavA pilakhanake kvAthameM sAdhitakiyA morakA mAMsa hita hai, athavA baDake bAthameM sAdhitakiyA muragekA mAMsa hita hai // 22 // __yatkiJcidraktapittasya nidAnaM tacca varjayet // 23 // aura jo kucha raktapittako karanevAlA padArtha hai aura jisase raktapitta paidAvA tisakobhI rogI tyAge // 23 // vAsArasena phalinImRdrodhAJjanamAkSikam // pittAsakchamayetpItaM niryAso vA'TarUSakAt ||24||shrkraamsNyuktH kebalo vA zRto'pi vA // vRSaH sadyo jayatyatraM sa hyasya paramauSadham / / 25 // aDaseke rasameM mulahaTI kRSNamArga lodha rasona lahasana zahada inhoMkA yoga raktapittako zAMta . karatA hai athavA bAMsekA rasa // 24 // khAMDa tathA zahadase saMyukta kara piyAjAvai to raktapittake jItatAhai aura kevala vAMsAkA rasa athavA bAMsAkA kvAthabhI raktapittako jItatA hai isavAste vAMsA raktapittako zItra jItatI hai aura yahI vAMsA raktapittako parama auSadha hai / / 25 // paTolamAlatInimbacandanadvayapadmakam // raudho vRSastandulIyaH kRSNAmRnmadayantikA // 26 // zatAvarI gopakanyA kAkolyau madhuyaSTikAraktapittaharAHkvAthAstrayaH samadhuzarkarAH // 27 // paravala mAlatI nIMba saphedacaMdana lAlacaMdana kamala yaha aura donoMprakArake lodha vAMsA caulAI kAlImaTTI belamogarI // 26 // yaha aura zatAvarI saphedasArivA kAkolI kSIrakAkolI mulahaThI ye zahada aura khAMDase saMyukta kiye tInoM kvAtha raktapittako haratehaiM // 27 // palAzavalkakkAtho vA suzItaH shrkraanvitH|| pibedvA madhusarpibhAMgavAzvazakRto rsm||28||skssaudrN grathite rakte lihyAtyArA For Private and Personal Use Only Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (480) assttaangghRdyevtNshkRt||atiniHsRtrktshc kSaudraNa rudhiraM pibet // 29 // jAMgalaMbhakSayedvAjamAmapittayutaM yakRt // acchatiraha zItala kiyA aura khAMDase yukta DhAkakI chAlakA kvAtha raktapittako haratAhai aura gAya aura ghoDekI lIdake rasako zahada aura ghRtake saMga pIvai to raktapittakA nAza hotAhai // 28 // prathitahuye raktapitto parevApakSIkI vITameM zahada milAkara cATanA hitahai aura atyaMtanikasehuye raktavAlA rogI zahadake saMga jAMgaladezake jIvakA rakta pIva // 29 // athavA Ama aura pittase saMyukta bakareke yakRtako khAvai // candanozIrajaladAlAjAmudgakaNAyavaiH // 30 // balAjale paryuSitaiH kaSAyo raktapittahA // aura caMdana khaza nAgaramothA dhAnako khIla mUMga pIpala yatra inhoMko sAyaMkAla pAnImeM bhigoya // 30 // pIche Agaledina kharaihaTIke pAnImeM banAyA kAtha raktapittako haratA hai / / prasAdazcandanAmbhojasevyaM mddhRssttlossttnH||31||sushiitHssitaa kSaudraH zoNitAtipravRttijit // Apothya vA nave kumbhe plAva. yedikSugaNDikAH // 32 // sthitaM tadguptamAkAze rAtri prAtaH zR taM jalam // madhumRdvIkajAmbhojakRtottaMsaM ca tadguNam // 33 // . caMdana kamala kAlAbAlA mATIse rahita loha || 31 / / acchItaraha silakiyA misarI tathA zahadase saMyukta aisA yaha yoga raktaAdikI pravRttiko jItatAhai aura IkhakI TorivoMko prathama acchI taraha kaTa pIche navInaghaTake jalameM prAptakarai // 32 // pIcha guptakiyA arthAt usameM koI jIva na paDasake vaha ghaTa ekarAtrimAtra AkAzameM sthitakarai pIche prabhAtameM tisa pAnIko pakAye phira zahada munakA kamalase saMyuktakara pInese raktapittakA nAza hotAhai // 33 // ye ca pitta jvare proktAH kaSAyAstAMzca yojayet ||kssaayairvividhairebhirdiite'gnau vijitekapheraktapittaM na cecchAmyettatra vaatolvnnepyH||34||yujyaacchaagN zRtaM tadvadgavyaM pnycgunne'mbhsi|| paJcamUlena laghunA zRtaM vA sasitAmadhu // 35 // jIvakarSabhakadrAkSA blaagokssurnaagraiH||pRthkpRthkkRtN kSIraM saghRtaM sitayA' thavA // 36 // pittajvarameM jo kAtha kahehaiM vebhI zahadase saMyuktakiye isa raktapittameM yojitakarai ina anekaprakArake kvAthoM karake dIptahuye 'agnimeM aura jAtehuye kaphameM jo raktapitta nahIM zAMta hove to tahAM vAtakI adhikatAvAle raktapittoM // 34 // pAMcaguNe pAnI meM pakAyAhuA vakarIkA dUdha denA yogya For Private and Personal Use Only Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (481) hai aura taisehI pAMcagune pAnImeM pakAhuA gAyakA dUdha denA yogya hai athavA laghupaMcamUlakarake pakAyAhuA misarI Ara zahadase saMyukta gAyakA dUdha hita hai // 35 // athavA jIvaka RSabhaka dAkha kharaihaTI gokharU sUMTha inhoMkarake alaga alaga pakAyAhuA ghRta aura misarIse saMyukta dUdhahitahai // 36 // gokaNTakAbhIruzRtaM parNinIbhistathA pyH|| hantyAzu raktaM sarujaM vizeSAnmUtramArgagam // 37 // gokharU aura zatAvarIkarake pakAyAhuA athavA zAlaparNI pRznipI mUMgaparNI mASaparNI karake pakAyAhuA dUdha pIDAse saMyukta aura vizeSakarake mUtramArgameM gamanakaranevAle raktapittako zIghra nAzatAhai // 37 // viNmArgage vizeSeNa hitaM mocarasena tu // vaTaprarohaiHzRGgairvA shunntthyudiicyotplairpi||38|| raktAtisAradurnAmacikitsAMcAtra kalpayet // pItvA kaSAyAnpayasA bhuJjIta payasaiva ca // 39 // kapAyayogairebhirvA vipakkaM pAyayeddhRtam // viSThAke mArgameM gamana karanevAle raktapittameM mocarasakarake pakAyA athavA baDake aMkuroMkarake pakAyA athavA baDakI kaliyoMkarake pakAyA athavA sUMTha kamala netravAlA inhoMkarake pakAyA dUdha vizeSakarake hitahai // 38 // raktakI atisArakI aura raktakI bavAsIrakI cikitsAkobhI yahA~ raktapittoM kalpita karai aura pahile kahehuye kAoMkA dUdhake saMga pAnakara pIche dUdhakehI saMga annakA bhojanakarai // 39 // athavA ina pUrvokta kAthoMkarake pakAyehuye ghRtako raktapittake artha pAnakarAvai // samUlamastakaM kSuNNaM vRssmssttgunne'mbhsi||40||pkkaassttaaNshaavshessennghRtN tena vipAcayet // puSpagarbha ca tacchItaM sakSaudrapittazoNitam // 41 // pittgulmjvrshvaaskaashRdrogkaamlaaH||ti- mira bhramavIsarpasvarasAdAMzca nAzayet // // 42 // aura mUla tathA mastaka sahita aDUseko lekara kUTa pIche AThagune pAnImeM // 40 // pakAvai jaba AThavA~ hissA bAkI rahai tisakarake ghRtako pakAvai paraMtu pakaneke samaya vAMsAke phUloMkA kalka milAvai pIche zItala kiyA aura zahadase saMyukta yaha ghRta raktapittako // 41 // aura pitta gulma jvara zvAsa khAMsI hRdroga kAmalA timira bhrama visarpa svarasAda inarogoMko nAzatAhai // 42 // pAlAzavRntasvarase tadgarbha ca ghRtaM pacet // sakSaudraM tacca raktaghnaM tathaiva trAyamANayA // 43 // DhAkake vRMtoMke svarasameM arthAt phalapatrakA baMdhanameM DhAkake vRMtoMkA kalka milA tisameM ghRtako pakAvai pIche zahadase saMyukta kiyA yaha ghRta athavA taisehI asphAka karake pakAyAhuA vrata raktapittako nAzatAhai // 43 // For Private and Personal Use Only Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 482 ) aSTAGgahRdaye rakte sapitta sakaphe grathite kaNThamArgage // lihyAnmAkSikasarpirbhyAM kSAramutpalanAlajam // 44 // pRthakpRthaktathAmbhojareNuzyAmAmadhukajam // zAlmalIke rasake sadRza aura kaphase sahita, tathA graMthike sadRza kaMThake mArga meM gamana karanevAle raktapittameM kamalakI nAlase upajehuye khArako zahada aura ghRtake saMga cATai // 44 // kamalareNukA mAlavikA nizotha mulahaTIke khAroMke alaga alaga zahada aura ghRtake saMga cATai // gudAgame vizeSeNa zoNite bastiriSyate // 45 // aura gudAke dvArA gamana karanevAle raktapittameM vizeSa karake bastikarma karanA cAhiye ! 45 // ghrANage rudhire zuddhe nAvanaM cAnuSecayet // kaSAyayogAnpUrvoktAnkSIrekSvAdirasaplutAn // 46 // kSIrAdInsasitAMstoyaM kevalaM vA jalaM hitm||rsodaaddimpusspaannaamaamrotthH shaalvlsyvaa||47|| nAsikAmeM gamana karanevAle zuddharUpa raktapitta meM nasyako deve aura dUdha tathA IkhaAdike rasakarake bhigoyehuye pUrvokta kaSAya ke yogoMko deve // 46 // misarasihita dUdha Adi padArtha aura mizrIsahita pAnI athavA kevala pAnI aura anArake phUloMkA rasa tathA Amake phUloM kA rasa * tathA harIdUbakA rasa ye saba raktapittameM nasya Adike dvArA hita haiM // 47 // kalpayecchItavargaM ca pradehAbhyaJjanAdiSu // 48 // lepa aura mAliza AdimeM raktapittavAleke zItalavargako kalpita kare // 48 // iti berInivAsivaidya paMDita ravidattazAstrikRtA'STAMgahRdaya saMhitAbhASATIkAyAM - cikitsAsthAne dvitIyo'dhyAyaH // 2 // tRtIyo'dhyAyaH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir --000000 athAtaH kAsacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara kAsa arthAt khAMsI ke cikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| kevalAnilajaM kA snehairAdAvupAcaret vAtaghnasiddhaiH snigdhaizca peyaayuussrsaadibhiH||1||lehairdhuumaistthaabhynggaiHsvedsekaavgaahnaiH|| vastibhirvaviGghAtaM sapittaM tUrdhvabhaktikaiH // 2 // ghRtaiH kSIraizca sakaphaM jayetsnehavirecanaiH // For Private and Personal Use Only Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (483) kevala vAtase upajI khAMsIko AdimeM snehokarake sAdhita kara aura. vAtanAzaka auSadhoMmeM 'siddhakiye aura cikane peyA yUSa rasa Adikarake aura // 1 // avaleha dhUma abhyaMga avagAhana karake sAdhitakarai, aura ba~dhehuyemala aura vAtavAlI khAMsIko bastikaukarake sAdhita kare, aura pittase upajI khAMsIko bhojanake uparAMta // 2 // ghRta tathA dUdhake pInekarake sAdhe, aura kaphakI khAMsIko snigdharUpa julAba karake sAdhai // guDUcIkaNTakArIbhyAM pRthaktrizatpalAdase // 3 // prasthaH siddho ghRtAdvAtakAsanudvahnidIpanaH // aura giloyakA rasa 120 tole kaTehalIkA rasa 120 tole unhoMmeM // 3 // siddhakiyA *64 tole ghRta vAtakI khAMsIko nAzatAhai aura agniko jagAtAhai / / kSArarAsnAvacAhigupAThAyaSTayA dhAnyakaiH // 4 // dvizANaiH sarpiSaHprasthaM paJcakolayutaiH pacet // dazamUlasya nirvRhe pIto mnnddaanupaayinaa||5||skaasshvaashtpaarshvgrhnniiroggulmnut|| aura javAkhAra rAyasaNa vaca hIMga pAThA mulahaTI dhaniyAM e saba // 4 // ATha ATha mAse bhara levai pIpalAmUla cavya cItA jhUTha pIpala yebhI ATha ATha mAse le kalka banAya tisameM dazamUlakA kAtha banA tisameM siddha kiyA 64 tole ghRta pIvai aura maMDakA anupAna karai // 5 // yaha ghRta khAMsI zvAsa hRdroga pazAzUla grahaNIroga gulma inhoMko nAzatAhai / / droNe'pAM saadhyedraasnaadshmuulshtaavriiH||6|| palonmitAdvikuDavaM kulatthaM badaraM yavam // tulAI cAjamAsasya tena sAdhyaM ghRtADhakam ||7||smkssiirN palAMzaizca jIvanIyaiHsamIkSya tt|| prayuktaM vAtarogeSu paannaavnvaastibhiH||8||pnyckaasaanychirH kampaM yoniMvaMkSaNavedanAm // sarvAGgaikAGgarogAMzcasaplIho nilAJjayet // 9 // aura 1024 tolebhara pAnImeM rAyasaNa dazamUla zatAvarI // 6 // ye saba cAra cAra tolebhara levai aura kulathI bera jaba ye saba alaga alaga 32 vatIsa tolebhara levai, aura bakarekA mAMsa 200 tolebhara leve, ina saboMko milA tisa karake 256 tole ghRtako sAdhai // 7 ||prntu 256 tole dUdha aura jIvanIyagaNake auSadha cAra cAra tolebhara milAvai, pIche, dezakAlaAdikA vicAra kara yaha ghRta pAna nasya bastikarma karake vAtarogoMmeM prayukta kiyA jAtA hai // 8 // aura pAMcaprakArakI khAMsI zirakA kaMpa yoni tathA aMDasaMdhikI pIDA sarvAMgaroga ekAMgaroga plIhAroga UrdhvavAta inasaboMko jItatAhai // 9 // For Private and Personal Use Only Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (484) aSTAGgahRdayevidA-digaNakAthakalkasiddhaM ca kAsajit // vidArIAdigaNake kAtha aura kalkameM siddhakiyA ghRta khAMsIko jItatA hai // azokabIjakSavakajantunAJjanapadmakaiH ||10||sbiddaishc ghRtaM siddhaM taccUrNaM vA ghRtplutm||lihyaatpyshcaanupibedaajN kAsAdi pIDitaH // 11 // aura azokabIja saphedaUMgA bAyaviDaMga rasota padmAkha // 10 // maniyArI namaka inhoM karake siddhakiye ghRtako athavA ghRtameM milehuye inhoMke cUrNako kAsaAdise pIDita huA manuSya se aura tisake Upara bakarIke dUdhakA anupAna karai / / 11 // viDaGga nAgaraM rAsnA pippalI hiA saindhvm||bhaanggiikssaarshctccuurnnN pibedvA ghRtmaatryaa||12|| sakaphe'nilaje kAse shvaashidhmaahtaagnissu|| athavA bAyaviDaMga sUTa rAyasaNa pIpala hIMga seMdhAnamaka bhAraMgI khAra inhoMke cUraNako yathAyogya ghRtakI mAtrAke sAtha pIvai // 12 // yaha kaphakI khA~sI vAtakI khA~sI zvAsa hicakI naSTa agni ina rogoMmeM hitahai // durAlabhAM zRGgaveraM zaThI drAkSAM sitopalAm // 13 // lihyAtkarkaTazRMgI ca kAse tailena vaatje|| aura dhamAsA adaraka kacUra dAkha mizrI // 13 // kAkaDAsiMgI inhoMko telameM milAke vAtakI khAMsImeM cATai // dusparzA pippalI mustAM bhAGgI karkaTakI shtthiim||14||puraannguddtailaabhyaaN cuurnnitaanyvlehyet|| tadvatsakRSNAMzuNThI casabhAjhI tadvadeva c||15|| pivecca kRSNaM kossnnenslilenssaindhvaam|| dhamAsA pIpala nAgaramothA bhAraMgI kAkaDAsIMgI kacUra // 14 // inhoMke cUraNako purAnaguDa aura telake sAtha milAke cATai, athavA pIpalI aura sUMThako milAya purAnA guDa aura telake sAtha cATai athavA bhAraMgI aura sUMThako milAya purAne guDa aura telake saMga cATai ye saba vAtakI khAMsI-- meM hitahaiM // 15 // pIpala aura seMdhAnamaka milA alpa garama kiye jalake saMga pIvai // mastunA sasitAM zuNThI danA vA knnrennukaam||16||pivebdr majJo vA madirAdadhimastubhiH // athavA pippalIkalkaM ghRta bhRSTaM sasaindhavam // 17 // For Private and Personal Use Only Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametama / (485) athavA misarIsahita suMThako dahIke pAnIke saMga pAvai athavA pIpalIsahita reNukAko dahIke saMga pAvai // 16 // athavA madirA dahI dahIkA pAnI inhoMke saMga vinolekI girI pauvai athavA seMdhA namakase yukta aura ghRtameM bhunehue pIpalake kalkako madirA dahI dahIke pAnIke saMga pAvai, ye saba vAtakI khA~sAmeM hitahaiM // 17 // kAsI sapInaso dhUmaM snaihikaM vidhinA pivet // himAzvAsoktadhUmAMzca kssiirmaaNsrsaashnH||18|| khAMsI aura pInasavAlA rogI snaihikadhUmako vidhikarake pAvai, dUdha aura mAMsake rasako khAne vAlA vahI rogI hicakI zvAsameM kahehue dhUmoMko pIvai // 18 // grAmyAnRpodakaiH zAliyavagodhUmaSaSTikAn / / rasaiauSAtmaguptAnAM yUpairvA bhojayeddhitAn // 19 // grAmya aura anUpadezake mAMsake rasoMkarake athavA uDada tathA kauMcake bIjoMke yUSa karake zAlIcAvala jaba gehU~ zAMThicAvala inhoMmeMse jo pathyarUpa hove tisako khAve // 19 // yvaaniipippliibilvmdhynaagrcitrkaiH||raasnaajaajiipRthkprnnii palAzazaThipauSkaraiH // 20 // siddhAM snigdhAmlalavaNAM peyA manilaje pivet||kttihRtpaarshvkosstthaartishvaashidhmaaprnnaashiniim|| 21 // dazamUlarase tadvatpaJcakolaguDAnvitAm // pibetpeyAM samatilAM kSaireyIM vA sasaindhavAm // 22 // mAtsyakaukuTavArAhaimAsarvA sAjyasaindhavAm // vAstuko vAyasIzAkaM kAsannaH sunissnnnnkH||23|| kaNTakAryAH phalaM patraM bAlaM zuSkaM ca mUlakam / snehAstailAdayo bhakSyAH kSIrekSurasagauDikAH // 24 // ajavAyana pIpala belagirIkA gUdA suMTha cItA rAyasaNa jIrA pRzniparNI DhAka kacUra inhoMkarake // 20 // siddhakarI aura cikanI aura amla tathA namakase saMyukta peyAko vAtakI khAMsImeM pIvai, yahI peyA kaTiroga hRdroga pazalIzUla oSTharoga zvAsa hicakI inhoMko nAzatI hai // 21 // aura vAtakI khAMsImeM dazamUlake rasase pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMTha guDa inhoMse anvita kI peyAko athavA tila aura seMdhAnamakase saMyukta dUdhase saMskRtakarI peyAko pIvai // 22 // athavA machalI muragA sakarake mAMsoMkarake sAdhitakarI ghRta aura seMdhAnamakase saMyukta peyAko pIvai // 23 // aura bathuvA makoha kuruDazAka khAMsIko nAzate haiM kaTehalIkA phala aura pattA kaccI aura sUkhI mUlI tela Adi sneha aura dUdha IkhakA rasa guDa inhoMmeM bane bhakSyapadArtha saba vAtakI khAMsImeM hitahaiM // 24 // For Private and Personal Use Only Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (486) aSTAGgahRdayedadhimastvAranAlAmlaphalAmbumadirAH pibet / dahIkA pAnI kAMjI khaTTe phaloMkA pAnI madirA inhoMko prAyatAkarake vAtakI khA~sImeM pIvai / / pittakAse tu sakaphe vamanaM sarpiSA hitam // 25 // tathA madana kAzmaya'madhukakkathitai laiH| phalayaSTyAhnakalkairvA vidArIkSurasAplutaiH // 26 // aura kaphakarake yukta huI pittakI khAMsImeM ghRtakarake vamana karanA hitahai // 25 // athavA mainaphala kaMbhArI mulahaTImeM kathitakiye jaloMkarake aura mainaphala aura kalkoM karake athavA vidArIkaMda aura Ikhake rasase bhigoye huye pUrvokta kalkoM karake vamana karanA hitahai // 26 // pittakAse tanukaphe trivRtAM madhuraiyutAm / ... yuMjyAdvirekAya yutAMghanazleSmaNi tiktkaiH|| 27 // sUkSmakaphavAlI pittakI khAMsImeM madhurapadArthose yukta kI nizothako julAbake artha prayukta karai aura karaDe kaphavAlI pittakI khAMsImeM kaDave padArthoMse yuktakarI nizothako julAbake artha devai 27 // hRtadoSo himaM svAdu snigdhaM saMsarjanaM bhajet // ghane kaphe tu ziziraM rUkSaM tiktopasaMhitam // 28 // aura sUkSmakaphavAlI pittakI khAMsImeM julAbake laganeke pazcAt zItala svAdu cikanI peyA Adi kramako sevai aura karare kaphavAlI pittakI khAMsImeM zItala rUkhI aura kaDuI peyA Adi kramako sevai // 28 // lehaH paitte sitaadhaatriikssaudrdraakssaahimotplaiH| sakaphe sAbdamaricaH saghRtaH sAnile hitH||29|| mRdvIkArddhazataM triMzatpippalIH zarkarApalam / lehayenmadhunAgorvA kSIrapasya zakRdrasam // 30 // pittakI khA~sImeM misarI AMvalA zahada dAkha caMdana kamalakA leha hitahai aura kaphasahita pittakI khAMsImeM nAgaramothA aura miracase saMyukta leha hitahai, aura vAtase sahita pittakI khAMsImeM ghRtasahita leha hitahaiM // 29 / / munakkAdAkha 50 aura pIpala 30 khAMDa 4 tole inhoMko zahadameM milAke cATai athavA dUdhako pInevAle gAyake bachaDeke gobarake rasameM zahada milAke cATai // 30 // tvagelAvyoSamRdvIkApippalImUlapauSkaraiH // lAjamustAzaThI rAsnAdhAtrIphalavibhItakaiH // 31 // zarkarAkSaudrasabhileho hRdrogakAsahA // For Private and Personal Use Only Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (487) dAlacInI ilAyacI sUTha miraca pIpala munakkA dAkha pIpalAmUla pohakaramUla dhAnakI khIla nAgaramothA kacUra rAyasaNa AMvalA baheDA inhoMkarake // 31 // aura khAMDa zahada ghRta inhoMkarake banAyA leha hRdroga aura khAMsIko nAzatA hai| mdhurairjaangglrsairyvshyaamaakkodrvaaH||32|| muddAdiyUSaiH zAkaizca tiktakairmAtrayA hitAH // ghanazleSmaNi lehAzca tiktkaamdhusNyutaaH||33||shaalyH syustanukaphe SaSTikAzca rsaadibhiH|| zarkarAmbho'nupAnArthaM drAkSekSasvarasAH pyH|| 34 // kAkolI bRhatImedAdvayaiH savRSanAgaraiH // pittakAMse rasakSIrapeyAyUSAnprakalpayet // 35 // aura java zyAmAka kodU ye saba anna madhurarasa tathA jAMgaladezake mAMsoMke saMga // 32 // aura mUMgaAdike yUSoMke saMga aura tiktarUpa zAkoMke saMga mAtrAkarake diyehuye pUrvokta anna karare kaphavAlI khAMsImeM hitahaiM athavA zahadase saMyukta kaDuve dravyoMke lehabhI hitahaiM // 33 // sUkSmakaphavAlI khAMsImeM zAlIcAvala aura zAMThicAvala mAMsarasa Adike sAtha hitahaiM aura anupAnake artha khAMDakA sarabata dAkha aura IkhakA rasa dUdha hitahai // 34 // pittakI khAMsImeM kAkolI baDIkaTehalI medA mahAmedA vAMsA sUMTha karake mAMsakA rasa dUdha peyA yUSa inhoMko kalpitakarai // 35 // / drAkSAM kaNAM paJcamUlaM tRNAkhyaM ca pacejale // tena kSIraM zRtaM zItaM pibetsmdhushrkrm||36|| sAdhitAM tena peyAM vA suzItAM / madhunAnvitAm // athavA dAkha pIpala paMcamUla rohisa tRNa inhoMko jalameM pakAve, tisake caturthAMza rahe jalameM pakAye huye dUdhako zItalakara tisameM zahada aura khAMDa milA pAvai // 36 // athavA tisI jalameM sAdhitakarI aura zItala karI aura zahadase saMyukta peyAko pAvai // zaThIhIverabRhatIzarkarAvizvabheSajam // 37 // piSTA rasaM pibetpUtaM vastreNa ghRtamUrcichatam // athavA kacUra netravAlA baDIkaTehalI khAMDa sUMTha inhoMko // 37 // pAnImeM pIsa rasako nikAsa vastrameM chAna ghRtameM milA pAvai // zarkarAM jIvakaM mudgamASapaNyau~ durAlabhAm // 38 // kalkIkRtya pacetsarpiH kSIreNASTaguNena tt||paanbhojnlehessu prayuktaM pitta kAsajit // 39 // lihyAdvA cUrNameteSAM kaSAyamathavA pibet // For Private and Personal Use Only Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (488) aSTAGgahRdayeathavA khAMDa jIvaka mUMgaparNI mASaparNI dhamAsA // 38 // inhoMkA kalka banA aura AThaguNe dUdhameM ghRtako pakAvai pIche pInA, bhojana, cATanA, inhoMmeM prayukta kiyA yaha ghRta pittakI khAMsIko jItatAhai // 39 // athavA inhIM auSadhoMke cUrNako athavA kvAthako pIvai // kaphakAsI pibedAdau surakASThAtpradIpitAt // 40 // snehaM parinutaM vyoSayavakSArAvacUrNitam // snigdhaM virecayedUrdhvamadho . mUrdhni ca yuktitH||41|| tISNaivirakairbalinaM saMsargI cAsya yojayet // yavamudgakulatthAnairuSNarUkSaiH kaTUtkaTaiH // 42 // kAsamardakavArtAkavyAghrIkSArakaNAnvitaiH // dhAnvabailarasaiH snehaistilasarSapanimbajaiH // 43 // aura kaphakI khAMsIvAlA AdimeM prajvalitakiye devadArukASThase // 40 // kiyA huA sneha sUMTha miraca pIpala javAkhArase saMyukta pI aura pIche snigdha huye tisa manuSyako Upara nIce mastakameM yuktIse balakI hAni nahIM hosake // 41 // taise balavAle rogIko tIkSNa virecanoMse julAba divAve, aura isI rogIke artha jaba mUMga kulathI karake garama aura rUkhe atyanta kaDave // 42 // kasoMdI baiMgana kaTehalIkA khAra,pIpala, aura jAMgaladezameM rahanevAle tathA bilameM rahanevAle jIvoMkA mAMsa aura tila zarasoM nIMbase utpannahue tela karake saMyukta karI peyAAdiko prayukta karai // 43 // . dazamUlAmbu gharmAmbu madyaM madhvambu vA pibet|| mUlaiH pauSkarazamyAkapaTolaiH saMsthitaM nizAm // 44 // pibedvAri sahakSaudraM kAleSvannasya vA triSu // dazamUlakA pAnI ghAmakA pAnI madirAzahadayukta pAnIko pIvai aura pohakaramUla amalatAsa paravalake jaDoMkarake siddha kiyA aura rAtrimAtrameM acchI tarahase sthita kiyA // 44 // aura zahadase saMyukta pAnIko bhojanake Adi madhya aMtameM pIvai // pippalI pippalImUlaM zRGgaveraMvibhItakam // 45 // zikhikukkuTa picchAnAM maSIkSAro yvodbhvH||vishaalaa pippalImUlaM trivRtA ca mdhudrvaaH||46||kphkaashraa lehaastryHshlokaarddhyojitaaH|| aura pIpala pIpalAmUla adaraka baheDA inhoMko athavA // 45 // mora aura murgAke paMkhoMkI syAhI javAkhArako athavA indrAyaNa pIpalAmUla nizotha // 46 // tInoM leha zahadase saMyuktakiye kaphakI khAMsIko harate haiM / / madhunA maricaM lihyAnmadhunaiva ca joGgakam // 47 // pRthagrasAMzca madhunA vyAghrIvArtAkabhRGgajAn // kAsanasyAzvazakRtaH surasasyAsitasya ca // 48 // For Private and Personal Use Only Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (489) aura miracako zahadake saMga cATai aura agarako zahadake saMga cATai // 47 // aura kaTehalI vArtAku bhAMgarA inhoMke pRthak pRthak rasoMko zahadake saMga cATai aura ghoDekI ladike rasako cATai 48 devadAruzaThIrAnAkarkaTAkhyAdurAlabhAH // pippalI nAgaraM mustaM pathyA dhAtrI sitopalA ||49||laajaa sitopalA sarpiH zRGgI dhAtrIphalodbhavA // madhutailayutA lehAstrayo vAtAnuge kaphe // 50 // devadAra kacUra rAyasaga kAkaDAsiMgI dhamAsA ye aura pIpala, jhUTha, nAgaramothA, haraDe, AMvalA misarI // 49 // dhAnakI khIla misarI vrata kAkaDAsiMgI A~valA ye tInoM zahada aura telase saMyukta kiye leha vAta anugata kaphameM hitaheM // 50 // dve pale dADimAdaSTau guDAdvayoSAtpalatrayam // rocanaM dIpanaM svayaM pInasazvAsakAsajit // 51 // anArakA chilakA 8 tole guDa 32 tole jhUTha miraca pIpala 12 tole inhoMkA cUraNa rocana hai dIpanahai svarameM hitahai aura pInasa zvAsa khAMsIko jItatA hai / / 51 // guDakSAroSaNakaNAdADimaM zvAsakAsajit // kramAtpaladvayA kSakAMkSArdhapalonmitam // 52 // guDa 8 tole javAkhAra 6 mAse miraca 1 tolA pIpala AdhA tolA anArakI chAla 4 tole inhoMkA cUraNa zvAsa aura khAMsIko jItatA hai // 12 // pibejjvaroktaM pathyAdi sazaGgIkaJca pAcanam // jvaracikitsitameM kahe huye kAkaDAsiMgIse saMyukta pathyAdi pAcanabhI zvAsa aura khAMsIko 'jItatA hai|| athavA diipyktrivRdvishaalaaghnpausskrm||53|| sakaNaM kathitaM mUtre kaphakAsI jale'pi vaa|| tailamRSTaM ca vaidehI kalkAkSaM sasitopalam // 54 // pAyayetkaphakAsannaM kulatthasalilAplutam // dazamUlADhake prasthaM ghRtasyAkSasamaiH pacet ||55||pusskraahvshttii bilvsursaavyosshinggubhiH|| peyAnupAnaM tatsarpirvAtazleSmAmayA paham // 56 // athavA ajamoda nizotha indrAyaNa nAgaramothA pohakaramUla // 53 // pIpala inhoMko pAnImeM athavA gomUtrameM kathita banA kaphakI khAMsIvAlA pIva aura telameM bhunAhuvA aura misarIse saMyukta For Private and Personal Use Only Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (490) aSTAGgahRdaye pIpalIke kalkako // 14 // kulathIke rasameM bhigoya pAna karAve, yaha kaphakI khAMsIko nAzatA hai aura 256 tolebhara dazamUlake kAthameM 64 tole vratako pakAve aura pakaneke vakhtaeka eka tolebhara // 55 // pohakaramUla kacUra belagirI tulasI sUMTha miraca pIpala hIMgake cUrNako milAke pakAve yaha ghRta vAta aura kaphake rogoMko nAzatAhai, isapai peyAkA anupAnahai // 56 // nirguNDIpatraniryAsAsadhitaM kAsajighRtam // ghRtaM rase viDaGgAnAM vyoSagarbhaJca sAdhitam // 57 // sa~bhAlUke patte aura niryAsameM siddha kiyA ghRta khAMsIko jItatAhai tathA bAyaviDaMgake rasameM jhUTha miraca pIpalake kalkameM sAdhitakiyA ghRta khAMsarsAko jItatAhai, aura saMbhAlU ke pattoMke niryAsameM sAdhita ghRta khA~sIko jItatAhai / / 57 // punarnavazivATikAsaralakAsamardAmRtApaTolabRhatIphaNijakarasaiH pyHsNyutaiH|| ghRtaM trikaTunA ca siddhamupayujya saJjAyate na kAsa viSamajvarakSayagudAgarebhyo bhayam // 58 // sA~ThI haraDai TikA sarala kasoMdI giloya paravala bIkaTehalI zvetamaravA inhoMke rasameM dUdha milAya aura sUTha miraca pIpalakA kalka milAya tisameM siddhakiye ghRtako upayukta karanese khAMsI viSamajvara kSaya gudAke aMkurase bhaya nahIM hotA hai // 58 // samalaphalapatrAyAH kaNTakAryA rsaaddhke|| ghRtaprasthaM blaavyossviddnggshtthidaaddimaiH|| 59 // sauvrclyvkssaarmuulaamlkpausskraiH|| vRzcIvabRhatIpathyAyavAnIcitrakAbhiH // 60 // mRdviikaacvyvrssaabhuuduraalmbhaa'mlvetsaiH|| zRGgItAmalakIbhAjI rAsnAgokSurakaiH pacet // 61 // kalkaistatsarvakAseSu zvAsahidhmAmuceSyate // 62 // mUla phala patrase sahita kaTehalIke 296 tolebhara rasameM 64 tole ghRta aura ghRtase catuthAMza pramANa karake kharehaTI sUMTha miraca pIpala bAyaviDaMga kacUra AnarakI chAla // 59 // kAlAnamaka javAkhAra mUlI AMvalA pohakaramUla saphedazATI baDI kaTehalI haraDai ajavayAna cItA Rddhi // 60 // munakkA dAkha zAMThI cavya dhamAsA amlaveta kAkaDAsiMgI musalI bhAraMgI rAyasaNa gokharU inhoMke kalkoMkarake ghRtako pakAvai // 61 // yaha ghRta sarvaprakArakI khAsiyoMmeM aura zvAsa hicakImeM hitahai // 62 paceyAghrItulAM kSuNNAM vahepAmADhakasthite // 63 // kSiptepUte ta saMcUrNya vyoSarAsnAmatAgnikAnAzIbhAghinagranthidhanva For Private and Personal Use Only Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobaith.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (491) yAsAnpalArddhakAn // 64 // sarpiSaH SoDazapalaM catvAriMzatpalAni cAmatsyaNDikAyAH zuddhAyAH punazca tddhishryet||65|| daulepinizIte ca pRthagdvikuDavaM kSipet // pippalInAM tavakSI- mAkSikasyAnavasya c||66|| leho'yaM gulmahRdrogadurnAmazvAsakAsajit // aura 4056 tole pAnImeM400 tole kuTIhuI kaTehalIko pakAvai jaba pakanemeM 256 tole bhara pAnI sthita rahai / / 63 / / taba pAnIko chAna phira kaDhAI caDhAya tisameM dodo tolebhara sUMTha miraca rAyasaNa giloya cItA kAkaDAsiMgI bhAraMgI nAgaramothA pIpalAmUla dhamAsA ina saboMkA cUrNa banA milAvai // 64 // pIche 64 tole ghRta aura zuddha rAba 176 tole inhoMko milAke phira. pakAvai // 65 // jaba kaDachImeM cipakanelagai taba agnipaise utAra zItala honapai pIpala 32 tole vaMzalocana 32 tole purAnA zahada 32 tole ye saba milAvai // 66 // yaha leha gulma hRdroga bavAsIra zvAsa khAMsIko jItatAhai // zamane ca pibedamaM zodhanaM bahule kphe||67 // aura kaphakI khAMsImeM zamanarUpa dhUma pInA cAhiye aura karaDe kaphavAlI khAMsImeM zodhanarUpa dhUma pInA cAhiye // 6 // mnHshilaalmdhukmaaNsiimustegudiitvcH||dhuumN kAsatavidhinA pItvA kssiirpibednu||6||nisstthyuutaante guDayutaMkoSNaM dhUmo nihanti sH|| vAtazleSmottarAnkAsAnacireNa cirantanAn // 69 // manazila haratAla mulahaTI bAlachaDa nAgaramothA iMgudIkI chAla inhoMke dhUmeko khAMsIko nAzane vAlI vidhikarake pAnakara pIche dUdhako pAvai // 68 // paraMtu thUkaneke aMtameM guDase saMyukta aura alpa garama kiyA vaha dUdha pInA ucita hai aura vahI pAna kiyA pUrvokta dhUmA vAta kaphakI adhikatAvAle aura purAtana khAMsiyoMko nAzatAhai // 69 // tamakaH kaphakAse tu syaancetpittaanubndhjH||pittkaaskriyaaN tatra yathAvasthaM prayojayet ||70||kphaanubndhe pavane kuryAtkapha harAM kriyAm // pittAnuvandhayorvAtakaphayoH pittanAzinIm // 71 // vAtazleSmAtmake zuSke snigdhaM cATTai virUkSaNam // kAse karma sapitte tu kaphaje tiktasaMyutam // 72 // kaphakI khAMsImeM jo kaphake anubaMdhase upajA tamakazvAsa upaje to tahAM avasthAke vazase pittakI khAMsIke peyAko yukta karai // 70 // kaphake anubandhavAle vAyumeM kaphake haranevAlI kriyAko For Private and Personal Use Only Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (492) / aSTAGgahRdayekara aura pittake anubandhavAle vAta aura kaphake pittako nAzanevAlI kriyA karai // 71 // vAta aura kaphase upajI sUkhI khAMsImeM snigdhakarmako kare, aura gIlI khAMsImeM virUkSaNakarmako karai, pittase sahita kaphase upajI khAMsImeM kaDave rasase saMyukta karmako karai // 72 // urasyantaHkSate sadyo lAkSA kSaudrayutAM pibet|| kSIreNa zAlI jiirnne'dyaatkssiirennaivsshrkraan||73||paarshvbstisrukcaalppi- ttAgnistAM suraayutaam||bhinnvittkH samustAtiviSApAThAMsava sakAm // 74 // bhItarase chAtI phaTajAve to tatkAla zahadase saMyukta karI lAkhako dUdhake saMga pIye, aura jIrNa honemeM dhake saMga khAMDase mile zAlIcAvaloMko pIvai // 73 // pazalI aura vastisthAnameM zUlavAlA aura maMdAgni aura pittavAlA manuSya madirAse saMyukta karI lAkhako pIvai, aura bhinnaviSThA vAlA manuSya nAgaramothA pAThA atIza kUDese saMyukta karI lAkhako pIvai // 74 // lAkSAM sarpimadhUcchiSTaM jIvanIyaM gaNaM sitam / tvakSIrasaMmitaM kSIre paktvA dIptAnalaHpibet / / 75 // ikSvArikAviSagranthipadma kesrcndnaiH||shRtN payo madhuyutaM sandhAnArthaM kSatI pibet // 76 // lAkha ghRta moma jIvanIyagaNake auSadha misarI vaMzalocanako dUdhameM pakAke dapti agnivAlA manuSya pAvai / / 75 // kAsako jaDa atIza pIpAlAmUla kamala kezara vaMdana karake pakAyehuye dUdhameM zahadamilA saMdhAnake artha kSatavAlA manuSya pIvai / / 76 // yavAnAM carNamAmAnAM kSIre siddhaM ghRtAnvitam // jvaradAhe sitAkSaudrasaktanvA payasA pibet // 77 // kace javoMke cUraNako dUdhameM siddhakara tisameM ghRta milAya jvarake dAhameM pIvai athavA misarI aura zahadase mile huye sattuoMko dUdhake saMga pIvai // 77 // kAsavAMzca pibetsrpirmdhuraussdhsaadhitm||guddodkNvaa kathitaMsakSaudramAracaM himam // 78 // cUrNamAmalakAnAM vA kSIrapakkaM ghRtAnvitam // rasAyanavidhAnena pippalIrvA prayojayet // 79 // khAMsIvAlA manuSya madhura auSadhoMkarake sAdhita kiye ghRtako pIvai, athavA kathita kiye guDake sarvatameM zahada aura ghRta milAya zItalakarake pIvai // 78 // athavA dUdhameM pakAhuA aura ghRtase anvita AMvaloMke cUraNako athavA rasAyanavidhAnakarake pIpaliyoMko prayukta karai / / 79 // kAsI pAsthizUlI ca lihyaatsghRtmaakssikaan||mdhuukmdhukdraakssaatvkssiiriipippliiblaan // 8 // For Private and Personal Use Only Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (493) khAMsIvAlA aura saMdhi tathA haDDImeM zUlavAlA manuSya mahuA mulahaTI dAkha dAlacInI vaMzalocanaH pIpala kharehaTI inhoMmeM ghRta aura zahada milAke cATai // 8 // trijAtamardhakarSAMsaM pippalyardhapalaM sitaa||draakssaa madhUka kharjaraM palAMzaM zlakSNacUrNitam // 81 // madhunA guTikA nanti tA vRSyAH pittazoNitam ||kaasshvaasaarucicchrdimuurchaahidhmaav. mibhramAn // 82 // kSatakSayasvarabhraMzaplIhazophADhyamArutAn // raktaniSThIvahRtpAvarupipAsAjvarAnapi // 83 // dAlacInI ilAyacI tejapAta ye Adhe Adhe tole pIpala 4 tole aura misarI dAkha mulahaTI khajUra ye 4 cAra cAra tole inoMkA mihIna cUraNa kara // 81 // zahadameM goliyA~ banAvai ye golI dhAtuko puSTa karatI haiM aura raktapitta khAMsI zvAsa arucI chardi mUrchA hicakI bhrama // 82 // kSata kSaya svarabhaMza plIharoga sojA vAtarakta raktakA thUkanA hRtpIDA pazalIpIDA pipAsA jvarako nAzatAhai 83 vrssaabhuushrkraarktshaalitnndduljNrjH||rktsstthiivii pibetsiddhNdraakssaarspyoghRtaiH||84 // madhUkamadhukakSIrasiddhaM vA taNDulIyakam // yathA svamArgavisRte rakte kuryAcca bheSajam // 85 // zAMThI khAMDa lAlazAlIcAvaloMkI rajako dAkhake rasa dUdha ghRtake saMga siddhakarake raktaSThIvI manuSya pIva athavA mahuA mulahaTI dUdhameM siddhakarI cauMlAIkobhI raktaSThIbI manuSya pAvai // 84 // aura mukhaAdikarake visRtahuye raktameM yathAyogya raktapitta cikitsitameM kahe auSadhako karai / / 85 // mUDhavAtastvajAmedaHsurAbhRSTaM sasaindhavam // kSAmAkSINakSatorasko mandanidro'gnidIptimAn // 86 // zRtakSIrarasenAdyAtsaghRta kSaudra shrkrm||shrkraaN yavagodhUmaM jIvakarSabhako mdhu||8||dhRt kSIrAnupAnaM vA lihyAtkSINaH kSataH kRshH||krvyaapishitni[hN ghRtabhRSTaM pibecca saH // 88 ||pippliikssaudrsNyuktN mAMsa zoNitavardhanam // mUDhavAtavAlA manuSya madirAmeM bhUne aura seMdhAnamakase saMyukta bakarIke medako khAvai, aura kRza tathA phaTIhuI chAtIvAlA maMda nIMdavAlA aura dIptahuI agnivAlA manuSya // 86 // pakAyehuye dUdha ke saMga ghRta zahada khAMDase saMyuktakiye bakarIke medako khAvai aura khAMDa jaba gehUM jIvakaRSabhaka 1 jIvaka RSabhakakI pahacAna yaha hai ki jIvaka jhADUke AkAravAlA RSabhaka bailake sIMgake samAna hotA hai donoMkA kanda lahasanake kanda ke samAna hotA hai| For Private and Personal Use Only Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (494) aSTAGgahRdaye // 87 / / zahadako kSINa aura kSata aura kRSa manuSya cATe aura garama kiye dUdhakA anupAna kare aura vahI manuSya mAMsako khAnevAle jIvake mAMsake niyUhako ghRtameM bhUnake pIvai // 88 // parantu pIpala aura zahadase saMyukta kiye tisa niyUha arthAt kvAthako pIvai yaha kAtha mAMsa aura raktako baDhAtAhai // nyagrodhodumbarAzvatthaplakSazAlapriyaMgubhiH // 89 // tAlamastaka jambUtvakpriyAlaizca sapadmakaiH // sAzvakarNaiH shRtaatkssiiraaddyaajaatensrpissaa||90||shaalyodnksstorskaakssiinnshukrblendriyH|| aura baDa pIpalavRkSa gUlara pilakhana arjunavRkSa priyaMguvRkSa karake // 89 // aura tADakA mastaka jAmunakI chAla ciroMjI padma karAlavRkSa karake pakAyehuye dUdhase utpannahuye ghRtake saMga // 90 // phaTIhuI chAtIvAlA aura varyi bala iMdriyakI kSINatAvAlA manuSya zAlIcAvaloMko khaavai|| vAtapittArdite'bhyaMgo gAtrabhedairvRtairmataH // 91 // tailaizcAtilarogannaiH pIDite mAtarizvanA // aura vAtapitta karake pIDitameM aura gAtrake bhedameM ghRtoMkarake mAlizakaranA mAnA hai // 91 / / vAyukarake pIDitahuye aMgameM vAtarogako nAzanevAle tailoMkarake athavA ghRtoM karake mAliza karanA ucita hai // hRtpAzrvArtiSu pAnaM syAjjIvanIyasya sarpiSaH // 92 // kuryAdA vAtaroganaM pittaraktavirodhi yat // aura hRdaya tathA pazalIkI pIDAoMmeM jIvanayigaNake auSadhoMmeM siddha kiye ghRtake pAnako // 92 // karanA athavA vAtarogako nAzanevAlA aura pittaraktakA virodhI karma karanA // yaSTayAhvanAmabalayoH kvAthe kSIre same ghRtam // 93 // payasyApippalIvAMzIkalkaiH siddhaM kSate hitam // mulahaTI aura baDI kharehaTIke kvAthameM barAbarakA dUdha // 93 // aura dUdhI pIpala vaMzalocanakA kalka milA tisameM siddha kiyA ghRta kSatakI khAMsImeM hita hai // jIvanIyo gaNaH zuNThI varI vIrA punarnavA // 94 // balA bhAI svaguptA zaThI cAmalakI knnaa||shNgaattkN payasyA ca paJcamUlaM ca yallaghu // 95 // drAkSakSauDAdi ca phalaM madhurasnigdhabRhaNam // taiH pacetsarpiSaH prasthaM karSAMzaiH zlakSNakalkitaiH // 96 // kSIradhAtrI vidaariikssucchaagmaaNsrsaanvitm||prsthaa For Private and Personal Use Only Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (495) ImadhunaH zIte zarkarAI tulaarjH||97|| palArddhakaM ca mAracaM tvagelApatrakesaram // vinIya cUrNitaM tasmAllihyAnmAtrAM yathAbalam // 98 // amRtaprAzamityetannarANAmamRtaM ghRtam // sudhAmRtarasaM prAzyaM kSIramAsarasAzinA // 99 // naSTazakakSatakSINadurbalavyAdhikarzitAn // strIprasaktAnkRzAnvarNasvarahInAzca bRMhayet // 100 // kAsahidhmAjvarazvAsadAhatRSNAsrapittanut // putradaMchardimU hRdyonimUtrAmayApaham // 101 // aura jIvanIyagaNake saba auSadha maMTha zatAvarI vIrA zAMThI // 94 // kharehaTI bhAraMgI kauMca Rddhi kacUra muzalI pIpala siMghADA dUdhI lghupNcmuul||95||daakh nArIyala aura phiroTa madhura snigdha bRMhaNa auSadha ye saba eka eka tolebhara le mahIna kalka banA tisake saMga 64 tolebhara ghRtako pakAvai // 96 // aura dUdha A~valA vidArIkaMda isakA rasa bakareke mAMsakA rasa inhoMse yukta kiye tisa vratako pakAvai pIche zItala honepai 32 tole zahada 200 tole khAMDa / / 97 / / aura 2 tole miraca aura do do tole dAlacInI tejapAta ilAyacI nAgakezara ye saba le cUraNa banA pUrvoktameM milA usakI balake anusAra mAtrAko cATai // 98 // yaha amRtaprAzavata manuSyoM ko amRtarUpa hai aura dUdha aura mAMsake rasako khAnevAle manuSyako amRtake samAna rasavAlA yaha ghata khAnA yogya hai // 99 // aura naSTavIryavAlA aura kSatakSINa aura durbala aura vyAdhise kArSita tathA striyoMmeM prasakta kRzavarNa tathA svarakarake hIna manuSyoMko puSTa karatA hai // 100 // aura . putrako detA hai aura khAMsI hicakI jvara zvAsa dAha tRSA raktapitta chardaii mUrchA hRdroga yoniroga mUtrarogako nAzatA hai / / 101 // zvadaMSTrozIramaJjiSThAbalAkAimaryakatRNam // darbhamUlaM pRthakparNI palAzarSabhakA sthirA // 102 // pAlikAni pacetteSAM rase kSIracaturguNe // kalkaiH suguptA jIvantImedakarSabhajIvakaiH // // 10 // shtaavryaarddhmRdviikaashrkraashraavnniibisaiH||prsthH siddho ghRtAdvAtapittahRdrogazUlanut // 104 // mUtrakRcchrapramehArzaH kaasshosskssyaaphH|| dhanuH strImadyabhArAdhvakhinnAnAM blmaaNsdH||105|| gokharU khaza majITha kharehaTI kaMbhArI katRRNa DAbhakI jaDa pRznipaNI DhAka RSabhaka zAlaparNI // 102 // inhoMke rasameM cAraguNA dUdha milA pUrvokta auSadha cAracAra tole bhara le pakAvai aura kAca jIvaMtI medA RSabhaka jIvaka // 103 // zatAvarI Rddhi munakkAdAkha khAMDa muMDI kamalakI DAMDI inhoMke kalka banA pUrvoktameM milAvai pIche tisameM 64 tolebhara siddhakiyA ghRta vAtapitta For Private and Personal Use Only Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (496) aSTAGgahRdayehRdroga zUlako nAzatA hai // 104 // aura mUtrakRcchra prameha bavAsIra khAMsI zoSa kSayako nAzatAhai / / aura dhanuSa strI madirA bhAra mArgagamanase khedita kiye manuSyoMko bala aura mAMsako detaahai||10|| madhukASThapaladrAkSAprasthakvAthe prceghRtm| pippalyaSTapale kalke prasthaM siddhe ca zItale // 106 // pRthagaSTapalaM kSaudrazarkarAbhyAM vimizrayet / samasaktukSatakSINaraktagulmeSu taddhitam // 107 // mulahaTI 32 tole dAkha 64 tole inhoMke kvAthameM aura 32 tole pIpaloMke kalkameM 64 tole ghRtako pakAvai sidrahone aura zItalahonepai // 106 // 32 tole zahada aura 32 tole khAMDameM mizrita karai pIche barAbarake sattuoMmeM yukta kiyA yaha ghRta kSatakSINa raktagulmameM hitahai // 107 / / dhAtrIphalavidArIkSujIvanIyarasADhatAt / gavyAjayozcapayasoH * prasthaM prasthaM vipAcayet // 108 // siddhapUte sitAkSaudraM dviprasthaM vinyetttH|| yakSmApasmArapittAsRkAsamehakSayApaham // 109 // vayaH sthApanamAyuSyaM mAMsazukravalapradam // AMvalA vidArIkaMda Ikha jIvanIyagaNake auSadhoMkA rasa 64 tole gAya tathA bakarIkA dUdha64 tole inhoMmeM ghRtako pakAvai // 108 // sidbhahonepai vastrameM chAna 64 tole misarI64 tole zahada milAvai, yaha ghata rAjayakSmA mRgIroga raktapitta khAMsI prameha kSayako nAzatAhai // 109 // aura avasthAko sthApita karatAhai aura AyumeM hitahai aura mAMsa vIrya balako detAhai // ghRtaM tu pitte'bhyadhike lihyAdvAtAdhike pivet||110|| lIDhaM nivApayetpittamalpatvAddhanti nAnalam ||aakraamtynilN pItamUSmANaM niruNaddhi ca // 111 // aura pittakI adhikatAmeM ghRtako cATai aura vAtakI adhikatA ghRtako pAvai // 110 / / alpapanese cATAhuvA ghRta pittako zAMtakaratAhai aura agniko nahIM nAzatAhai aura piyAhuA ghRta vAtako ulaMvita karatAhai aura jaTharAgniko rokatAhai / / 111 // kSAmakSINakRzAGgAnAmetAnyeva ghRtAni tu // tvakSIrIpippalI lAjacUrNaiH pAnAni yojayet // 112 // sarpirguDAnsamadhvaMzAnkRtvA dadyAtpayonu ca // reto vIrya balaM puSTiM tairAzataramAnuyAt // 113 // dubale kSINAagaMvAle manuSyoMko yaha saba pUrvokta ghRta vaMzalocana pIpala dhAnakI khIloMke cUraNake saMga pIneko yukta karai // 112 // ghRta aura guDako zahadake aMzake sAtha devai aura dUdhakA anupAna karai, inhoMkarake vIrya parAkrama bala puSTIko manuSya zIghratAse prApta hotaahai||113|| For Private and Personal Use Only Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (497) vItatvagasthikUSmANDatulA svinnA punaH pcet|| ghaTTayansarpiSaH prasthe kSaudravarNe'tra ca kssipet||114||khnnddaacchtN kaNAzuNThyopilaM jIrakAdapi // trijAtadhAnyamAracaM pRthagar3a palAMzakam // 115 // avatAritazIte ca dattvA zraudraM ghRtaarddhkm||khjenaa mathya ca sthApya tanihantyupayojitam // 116 // kAsahidhmA jvarazvAsaraktapittakSatakSayAn // uraHsandhAnajananaMmedhAsmRti vlprdm||117|| azvibhyAM vihitaM hRdyaM kUSmANDakarasAyanam // tvacA aura guThalIse rahita kohalA arthAt peTheko cArasI 400 tolebhara le pIche agnipai sveditakAra 64 tole vRtameM ghaTitakaratAhuvA phira pakAvai aura jaba zahadake varNa ho jAye taba yaha vakSyamANa auSadhi milAve / / 1 14 // khAMDa 400 tole pIpala aura sUMTha ATha2 tole jIrA 8 tole dAlacInI ilAyacI tejapAta dhaniyAM miraca ye saba do do tole // 115 // ye saba milAvai pIche Agnise utAra zItala honepai ghRtase AdhA zahada milAke daMDese mathita karai aura suMdara pAtrameM sthApitakarai pIche prayukta kiyA vaha rasAyana khAMsI hicakI jvara zvAsa raktapitta vAtakSayako nAzatAhai aura phaTIhuI chAtIko joDatAhai aura buddhi smRti balako detAhai // 116 // // 117 // yaha manohararUpa kUSmAMDakarasAyana azvinIkumAroMne racAhai // pibennaagblaamuulsthaaddhkrssaabhivrdhitm|| 118 // palaM kSIrayutaM mAsaM kssiirvRttirnnnbhuk|| eSa prayogaH pussttyaayurblvrnnkrHprm||119 // maNDUkapAHkalpo'yaM yaSTayA vizvauSadhasya c|| aura baDI kharehaTIkI jaDako 4 tole nityaprati Adhetolebhara baDhAke // 118 // dUdhake saMga ekamahInAtaka pI aura dUdhakA bhojanakara aura annako khAye nahIM yaha prayoga puSTi Ayu bala varNako atyaMta krtaahai||119|| aisehI maMDUkaparNIkA tathA mulahaTIkA tathA zuThIkA kalpakaranA yogya hai / / pAdazeSaM jaladroNe pcennaagblaatlaam||120|| tena kvAthena tulyAMzaM ghRtaM kSIreNa pAcayem // palAddhikaizcAtibalAvalA yaSTIpunarnavaiH // 121 // prpaunnddriikkaashm>priyaalkpikcchubhiH||ashvgndhaasitaabhiirumedaayugmtriknnttkaiH||122|| kAkolIkSIrakAkolIkSIrazuklAdvijIrakaiH // etannAgavalAsarpiH pittaraktakSatakSayAn // 123 // jayettRDbhramadAhAMzca balapuSTikara param // varNyamAyuSyamojasyaM vliiplitnaashnm||124|| upayujya ca SaNmAsAnvRddho'pi taruNAyate // 32 For Private and Personal Use Only Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (498) aSTAGgahRdaye__ Ara 124 tole pAnImeM 400 tole bhara baDIkharaihaTIko caturthIza zeSa rahe aisA pakAvai // 120 / pachi tisa zeSa rahe pAnI ke samAna ghata aura dUdha milAke pakAvai, aura pakAnemeM do do tolebhara gaMgerana kharehaTI mulahaTI sAMTI // 121 // pauMDA kaMbhArI cirauMjI kauMcake bIja asagaMdha misarI zatAvarI medA mahAmedA gokharU // 122 ||kaakolii kSarikAkolI zvetavidArIkaMda saphetajIrA zyAhajIrAinhoMke kalkako milAvai, yaha nAgabalAvRta raktapitta kSatakSaya // 123 / / tRSNA bhrama dAhako nAzatA hai, bala aura puSTiko atyaMta karatA hai aura varNa Ayu parAkramameM 'hita hai aura zarIrameM balI aura bAloMke saphedapaneko nAzatA hai // 124 // isa ghRtako chaH mahInoMtaka sevana karake vRddhamanuSyabhI javAnake samAna AcaraNa karatA hai / / dIpte'gnau vidhireSa syAnmande dIpanapAcanaH // 125 // yakSamoktaH kSatinAM zastau grAhI zakRti tu drave // aura dIptaagnimeM yaha vidhi hitahai aura maMdaagnimeM rAjayakSmA cikitsitameM kahA dIpanapAcana vidhi // 125 // kSatavAloMko zreSTha hai aura dravarUpaviSThAmeM grAhI arthAt kavja karanevAlA upakrama hitahai // dazamUlaM svayaMguptAM zaMkhapuSpI zaThI balAm // 126 // hstipipplypaamaargpippliimuulcitrkaan||bhaanggiipusskrmuulNcdviplaaN zAnyavADhakam // 127 // harItakIzataM caikaM jale paJcADhake pcet|| yavasvinne kaSAyaM taM pUtaM taccAbhayAzatam // 128 // pacedguDatulAM dattvA kuDavaM ca pRthagghRtAt // tailAtsapippalI cUrNAtsiddhazIte ca maakssikaat||129|| lehaM dve cAbhaye nitya mtHkhaadedrsaaynaat|tdvliiplitN hnyaadvaayurblvrddhnm|| // 130 // paJcakAsAnkSayaM zvAsaM sahidhmaM vissmjvrm|| meha gulmagrahaNyablack queenhRdrogArucipInasAn // 131 // agastivihitaM dhanyamidaM zreSThaM rasAyanam // dazamUla kauMcake bIja zaMkhapuSpI kacUra kharehaTI // 126 // gajapIpalI UMgA pIpalAmUla cItA bhAraMgI pohakaramUla ye ATha ATha tolebhara levai aura yava 256 tole le // 127 // haraDai 100 ko 1280 tole pAnImeM pakAvai jaba sveditarUpa yava hojAveM, taba tisakkAthako vastrameM chAnai aura tina 100 haraDoMko // 128 // 400 tole guDa aura 16 tole ghRta 16 tole tela aura pIpalakAcUrNa 16 tole le inhoMkesaMga phira pakAvai siddhahuye aura zItala hone tisa lehameM 16 tole zahadako milAvai // 129 // pIche tisa lehako aura do haraDoMko nityaprati khAvai yaha rasAyana honese zarIrakI valiyoMko aura bAloMke saphedapaneko nAzatA hai aura varNa Ayu balako baDhAtAhai For Private and Personal Use Only Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / // 130 // aura pAMca prakArakI khAMsI kSaya zvAsa hicakI viSamajvara prameha gulma grahaNIdoSa hRdroga arucI pInasako nAzatA hai // 131 // yaha rasAyana agastya munikA racAhuA dhanya aura zreSTha hai // dazamUlaM balAM mUrvAM hridrepippliidvym||132|| pAThAzvagandhA pAmArgasvaguptAtiviSAmRtam // bAlakilvaM trivRdantImUlaM patraM ccitrkaat||133||pysyaa kuTaja hiMsrAMpuSpaM sAraM ca viijkaat||vottsthborbhllaatvikngktshtaavrii||134||puutiikr azamyA kacandralekhAsahAcaram // saubhAJjanakanimbatvagikSuraM ca palA zakam // 135 // pathyAsahastraM sazataM yavAnAM cADhakadvayam // pacedaSTaguNe toye yavasvedevatArayet // 136 // pUte kSipetsamadhye ca tatra jIrNaguDAttulAm // tailAjyadhAtrIrasataH prasthaM prasthaM tataH punH||137||adhishryenmRdaavgnau darvIlepe'vatArya ca // zIte prasthadvayaM kSaudrApippalIkuDavaM kssipet||138|| cUrNI kRtaM trijAtAca triphalaM nikhnetttH||dhaanye purANakumbhasthaM mAMsaM khAdeca pUrvavat // 139 // rasAyanaM vasiSThoktametatpUrvagu'NAdhikam // svasthAnAM niSparIhAraM sarvartuSu ca zasyate // 140 // dazamUla kharehaTI, pUrvA, haladI, dAruhaladI, choTIpIpalI, baDIpIpalI // 132 // pAThA, asagaMdha, UMgA, kauMca, atIza, giloya, kaccI belagirI, nizotha, jamAlagoTAkI jaDa, cItAkI, jaDa aura patte // 133 // dUdhI, kUDA, bAlachaDa, bIjakhAra, bIjapuSpa, gorakhamuMDI, bhilAvA~, nehekala, zatAvarI // 134 // pUtikaraMjuA amalatAsa bAvacI pIyAvAMzA sahojanA nIMbakI chAla kAlA Ikha ye saba cAra cAra tole levai // 135 // aura 1100 haraDe, 512 tole jo inhoMko AThagune pAnImeM pakAvai jaba sveditarUpa yava honelagaiM taba utArai // 136 // pa.che vastrameM chAnikai haraDoM-sahita tisameM purAnA guDa 400 tole aura tela ghRta AvalekA rasa 64 cauMsaTha 64 tole lekara phira // 137 // komala agnipai pakAvai jaba kaDachIpai cipakanelagai taba agni meM utArake pIche zItalahonepe 125 tole zahada aura 16 tole pIpala milaavai||138|| pIche dAlacInI 4 tole ilAyacI 4 tole tejapAta 4 tolekA cUrNa kara milAvai pIche purAnI mATIke kalazameM DAla dhAnyake samUhameM eka mahInAtaka gADai pIcha pahilekI taraha khAvai // 139 // pahile rasAyanameM guNoMmeM adhikarUpa yaha rasAyana vaziSThajIne kahAhai aura svasthamanuSyoMko parihArase rahita rasAyana saba RtuoMmeM zreSTha kahAhai // 140 // For Private and Personal Use Only Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (500) aSTAGgahRdayepAlikaM saindhavaM zuNThI dve ca sauvarcalAtpale // kuDavAMzAni vRkSAmlaM dADimaM patramArjakam // 141 // ekaikA maricAjAjyordhAnyakADhe caturthika // zarkarAyAH palAnyatra daza dve ca pradApayet // 142 // kRtvA cUrNamatomAtrAmannapAneSu daapyet|| rucyaM taddIpanaM balyaM pAArtizvAsakAsajit // 143 // seMdhAnamaka 4 tola suMTha 4 tole kAlAnamaka 8 tole bijorA anAra AjabalAkApatra pratyeka 16tole // 14 1 // miraca aura cAra cAra tole jIrA 5 tola dhaniyAM aura khAMDa 48 tole inhoMko milAvai // 142 // pIche cUrNakara anna aura pAnI meM mAtrAke anusAra devai yaha rucimeM hitahai aura dIpanahai aura balameM hitahai aura pazalI pIDA zvAsa khAMsIko jItatAhai // 143 // ekA poDazikAM dhAnyAve dve vA'jAjidIpyakAt // tAnya dADimavRkSAmlaididvisauvarcalAtpalam // 144 // zuNDyAHkarSa dadhitthasya madhyAtpaJca palAni ca // taccUrNa SoDazapalaiHzarkarAyA vimizrayet // 145 // khANDavo'yaM pradeyaH syAdannapAneSu pUrvavat // dhaniyAM 1 tolA jIrA aura ajamoda do do tole anAra aura bijorA ATha ATha tole aura kAlAnamaka 4 tole / / 144 // sUMTha eka tolA aura kaithako majjA 2 tole aura khA~Da 64 tole ina saboMko milAvai / / 145 // yaha khAMDa va anna aura pAnImeM pahilekI taraha denA yonyahai / / vidhizca yakSmavihito yathAvasthaM kSate hitaH // 146 // nivRtte kSatadoSe tu kaphe vRddhe urHshirH|| dAlyate kAsino yasya sadhR. mAnprapibedimAn // 147 // aura yakSmacikitsitameM kahIhuI vidhi avasthAke anusAra kSatameMbhI hitahai // 146 // aura nivRtta huye kSatake doSameM aura kaphakI vRddhimeM khAMsIvAle manuSyake chAtI aura zira phaTA karatA hai isavAste yaha rogI ina vakSyamANa dhUmoMko pAvai / / 147 // dvimedAdvivalAyaSTIkalkaiH kSaume subhaavite|| varti kRtvA pivedamaM jIvanIyaghRtAnupaH // 148 // manaHzilApalAzAjagandhA tvkssiirnaagraiH|tdvdevaa'nupaanN tu shrkrekssuguddodkm||14|| piSTvA manaHzilA tulyaamaayaavttshRnggyaa| sasarpiSkaM pivedamaM tittiripratibhojanam // 150 // For Private and Personal Use Only Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (501) medA mahAmedA choTI kharehaTI baDIkharehaTI mulahaTIke kalkoMkarake rezamIvastrako bhAvitakara pIche tisakI battI banA agnise jale dhUmeko pIye, pIche jIvanIya ghRtakA anupAna karai // 148 // manazila DhAka tulasI dAlacInI vaMzalocana suMTha karake bhAvita kiye kapaDekI battI banA agnise jalAye dhUmeMko pIvai. isapai khA~Da IkhakA rasa guDake zarbatakA anupAnahai // 149 // gIlIvaTazaMgaki samAna manazIlako pIsa pIche vRta sahita dhUeMko pIvai isapai atyaMta alpa tItarakA bhojana anupAnahai 190 // kSayaje bRhaNaM pUrva kuryAdagnezca varddhanam // bahudoSAya sasnehaM mRdu dadyAdviracanam // 151||shmyaaken trivRtayA mRdviikaarsyuktyaa||tilvksy kaSAyeNa vidArIsvarasena ca // 152 // sarpiH siddhaM pibedyuktyA kSINadeho vizodhanam // kSayameM upajI khAMsImeM pahile bRMhaNa karmako karai aura pazcAt agniko baDhAneke karma karai aura vahutadoSoMvAle kSayakhA~sIke artha komala aura snehase saMyukta julAba devai // 151 // amalatAsa karake athavA munakkAdAkhake rasase saMyukta karI nizotha karake athavA zAbaralodhake kAtha karake athavA vidArIkaMdake rasa karake / / 152 // siddha kiye aura vizodhanapa ghRtako kSINa dehavAlA manuSya yuktise pAvai // pitta kaphe dhAtuSu ca kSINeSu kSayakAsavAn // 153 // ghRtaM karkaTakIkSIradvibalAsAdhitaM pibet // aura kSINa huye pitta kapha dhAtumeM kSayakI khAMsIvAlA manuSya // 153 // kAkaDAsiMgI dUdha khairahaTI baDIkharehaTImeM sAdhitakiye vRtako pAvai / / vidArIbhiH kadambairvA tAlasasyaizca sAdhitam // 154 // ghRtaM payazca mUtrasya vaivaye kRcchranirgame // aura vidArIkaMdoMkarake athavA dhArAkadaMba Adikarake athavA tADake phaloMkarake sAdhitakiye // 154 // ghRtako athavA dUdhako varNake badala jAne karake kaSTase nikalanevAle mUtrake vikArameM pIvai / / zane savedane mer3he pAyau sazroNivakSaNe // 155 // dhRtamaNDena laghunA'nuvAsyo mizrakeNa vA // zojA aura pIDAse saMyukta liMga gudA kaTI aMDasaMdhimeM // 155 // halake ghRtake maMDakarake athavA gIlehuye ghRta tela karake manuSyako anuvAsita karanA yogyaha // jAGgalaiH pratibhuktasya varttakAdyA bileshyaaH||156 // kramazaH prasahAstadvatprayojyAH pizitAzinaH // auSNyAtpramAthibhAvAcca srotobhyazyAvayanti te||157 // karpha zuddhaizca taiH puSTiM kuryAtsamyagvaharasaH // For Private and Personal Use Only Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (502) aSTAGgahRdaye pIche jAMgaladezake mAMsoMkarake bhojana karanevAle tisa manuSyako vaTakaAdi aura bilameM vAstavya karanevAle jIva / / 156 // aura mAMsa khAnevAle prasaha arthAt gaiMDA vyAghra Adi jIvoMkA mAMsa kramasa khAneke artha prayuktakaranA yogyahai aura uSNapanese tathA pramAthIbhAvapanese ve mAMsa strotoMse kaphako girAtehaiM / / 157 / / zuddhahuye tinasrotoM karake acchItaraha bahatAhuvA rasa puSTIko karatAhai / / cavikAtriphalAbhAdazamUlai sacitrakaiH // 158 // kultthpippliimuulpaatthaakolyvrjle|| zRtairnAgaraduHsparzApippalIzaThipauSkaraiH // 159 // piSTaiHkarkaTazRGgayA ca samaiH srpirvipaacyet|| siddhe'smiMzcUrNitau kSArau dvau paJcalavaNAni ca // 160 // dattvAyuktyApivenmAtrAM kssykaasnipiidditH|| cavya triphalA bhAraMgI dazamUla cItA // 158 // kulathI pIpalAmUla vera pAThA jaba inhoMkarake aura jalameM pakAyehuye sUMTha dhamAsA. pIpala kacUra pohakaramUla ina pIse huye dravyoMkarake // 159 // aura kAkaDAsiMgIkarake ghRtako pakAve aura siddhahuye ghutameM cUrNitakiye zAjIkhAra javAkhAra kAlAnamaka seMdhAnamaka sA~bharanamaka khArAnamaka maniyArI namaka // 160 // inhoMko milAke pIche kSayakI khAMsIkarake pIDitahuA manuSya yukti karake pAvai // kAsamardAbhayAmustApAThAkaTphalanAgaraiH // 161 // pippalyA kaTurohiNyA kAzma- svarasena ca // akSamAtraighRtaprasthaM kSIra draakssaarsaaddhke||162|| pcecchossjvrpliihsrvkaashrNshivm|| kasoMdI haraDai nAgaramothA pAThA kAyaphala sUMTha karake // 161 // aura pIpala kaTukI kaMbhArIke eka eka tole pramANita rasoMkarake 256 tole dUdha 256 tole dAkhoMke rasameM 64 tole ghRtako // 162 // pakAvai, yaha ghRta zoSa jvara sabaprakArakI khAMsIko haratAhai aura Arogyako karatAhai / / viSavyAghrIguDUcInA patramUlaphalAkurAn // 163 // rasakalkaighRtaM pakkaM hanti kaasjvraaruciiH||dvigunne dADimarase siddhaM vA vyoSa saMyutam // 164 // pibedupari bhuktasya yavakSAraghRtaM nrH|| pippa. lIguDasiddhaM vA chAgakSIrayutaM ghRtam // 165 // etAnyagnivivRvyarthaM sISikSayakAsinAm ||syurdossbddhknntthorHsrotsaac vizuddhaye // 166 // bhaura vAMsA kaTehalI giloya ke patte jaDa phala aMkurako // 163 // lekara inhoMhIke rasa aura kalkoMke saMga pakkakiyA ghRta khAMsI jvara arucIko nAzatA hai aura dugune anArake rasameM siddhakiyA aura sUMTha miraca pIpalase saMyukta // 164 // aura javAkhArase saMyukta kiye ghRtako For Private and Personal Use Only Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (503) bhojanake uparAMta pAvai athavA bakarIke dUdhase saMyukta pIpala aura guDameM siddha ghRtako piivai||165|| ye saba ghRta kSayakI khAMsIvAle aura doSoMkarake upaliptahuye kaMTha aura chAtIke srotoMkI zuddhike artha aura agnikI vRddhike artha kahehaiM // 166 // prasthonmite yavakvAthe viMzatirvijayAH pacet // svinnA mRditvA tAstasminpurANAtSaTpalaM guDAt // 167 // pippalyA dvipalaM karSa manohvAyA rasAJjanAt // dattvA kSaM pacedbhUyaHsa lehaH zvAsakAsanut // 168 // aura 64 tolebhara javoMke kvAthameM 20 haraDoMko pakAvai tisa kAthameM svinnahuI haraDako mardana karake 24 tole purAne guDameM milaavai||167|| pIche 8 tole pIpala 1 tolA manazila AdhA tolA rasoMta inhoMko milAke tisa lehako phira pakAvai, yaha leha zvAsa aura khAMsIko naashtaahai|| 168 // zvAvidhAM sUcayo dagdhAH saghRtakSaudrazarkarAH // zvAsakAsaharA vahiMpAdau vA madhusarpiSA // 169 // eraNDapatrakSAraM vA vyoSatelaguDAnvitam // lehayetkSAramevaM vA surasairaNDapatrajam // 17 // lihyAtlyUSaNacUrNa vA puraannguddsrpissaa|| padmaka triphalAvyoSaM viDaGgaM devadAru ca // 171 // balA rAsnA ca taccUrNaM samastaM smshrkrm||khaadenmdhughRtaabhyaaN ca lihyAtkAsaharaM param // // 172 // tadvanmaricacUrNa vA saghRtakSaudrazarkaram // dagdhakarI sehakI zUloMko ghRta khAMDa zahada inhoMmeM milA khAvai to zvAsa tathA khAMsIkA nAza hotAhe aura dagdha kiye morake pairabhI zahada aura dhatake saMga zvAsa aura khAMsIko haratehaiM // 169 // athavA sUMTha miraca pIpala tela guDa karake anvita kiye araMDake pattoMke khArako cATai athavA sa~bhAlU aura araMDake pattoMke khArako cATai // 170 // athavA sUMTha miraca pIpalake cUrNako purAne guDa aura dhatake saMga cATai athavA padmAkha triphalA suMTha miraca pIpala bAyaviDaga devadAra // 171 // kharehaTI rAyasaNake cUrNameM barAbarakI khAMDa milAya khAvai athavA zahada aura ghRtake saMga cATai yaha khAMsIko haratAhai // 172 // taisehI miracoMke cUranako ghRta zahada khAMDase saMyukta kara khAvai athavA cATai // pathyAzuNThIghanagaDairguTikAMdhArayenmukhe // 17 // sarveSu zvAsakAseSu kevalaM vA vibhItakam // patrakalkaM ghRtabhRSTaM tilvakasya sazarkaram // 174 // peyA votkArikA cchditRttkaasaamaatisaarnut|| For Private and Personal Use Only Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (504) aSTAGgahRdayeaura haraDai suMTha nAgaramothA guDa karake banAI goliyoMko mukhameM dhAraNa karai / / 173 // saba prakArake zvAsa aura khAsiyoMmeM athavA akele behaDeko mukhameM dhAraNa kare aura ghRtameM bhUnA aura khAMDase saMyukta zAbaralodhake pattoMkA kalka // 174 // athavA aisIhI peyA athavA aisIhI laptikA chardaii tRSA khAMsI AmAtisArako nAzatIhai / / . * kaNTakArIrase siddho mudgayUSaHsusaMskRtaH // sagaurAmalakaHsAmlaHsarvakAsabhiSagjitam // 175 // aura kaTehalIke rasameM siddhakiyA hIMga aura seMdhAnamaka Adikarake saMskRta kiyA tathA amla rUpa anAradAnA Adikarake aura adarakha sUMTha vRtaAdikarake saMskRta kiyA mUMgoMkA yUpa saba khAMsiyoMmeM parama auSadha hai // 175 // vAtaptauSadhaniHkvAthe kSIraM yUSAnasAnapi // vaiSkirAnprAtudAnbailAndApayetkSayakAsine // 176 // vAtako nAzanevAle auSadhoMke kvAthameM siddhakiye dha yUSa vaiSkirasaMjJaka arthAt vattaka lAvA cacuMdarI kapiMjala tItara muragA cimaNA cakora ina Adike mAMsakA rasa aura pratuda arthAt hArItapakSI bagalA kabUtara sArasa baDAtotA parevA khaMjarITa kokila Adike mAMsoMkA rasa aura baila arthAt godhA zazA sarpa mUsAAdi bilameM rahanevAle jIvoMkA rasa ina saboMko kSayakI khAMsIvAle manuSyake artha devai // 176 // kSatakAse ca ye dhUmAH sAnupAnA nidrshitaaH|| kSayakAse'pi te yojyA vakSyante ye ca yakSmaNi // 177 // bRMhaNaM dIpanaM cAgneH srotasAM ca vizodhanam // vyatyAsAkSayakAsibhyo balyaM sarva prazasyate // 178 // jo dhUeM kSatakI khAMsImeM anupAnasahita kahehaiM aura jo dhUeM rAjapakSmAke cikitsitameM kahejAyeMge ve saba kSayakI khAMsImeM yuktakarane yogyahaiM // 177 / / bRMhaNa aura agnikA dIpana aura srotoMkA zodhanadravya kSayakI khAMsIvAloMke artha denA yogyahai, aura vyatyAsakarake saba prakArake balameM hitarUpa cikitsitabhI kSayakI khAMsIvAloMke artha zreSTha hai // 178 // sannipAtodbhavo ghoraH kSayakAsI ytsttH|| yathA doSabalaM tasya sannipAtahitaM hitam // 179 // jisakAraNase sannipAtase upaje kSayakI khAMsI atyaMta ghorarUpa hai, tisIkAraNale doSa ke bAla ke anusAra tisa khAMsIko sannipAtameM hita mAnAhuA padArthahI hitahai // 179 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAya cikitsitasthAne tRtIyo'dhyAyaH // 3 // For Private and Personal Use Only Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / caturtho'dhyAyaH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir For Private and Personal Use Only (505 ) athAtaH zvAsahidhmAcikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara zvAsa aura hicakIke cikitsita nAmaka adhyAyakI vyAkhyAvarNana kareMge / zvAsahidhmAvayastulyahetvAdyAH sAdhanaM tataH // 1 // tulyameva tadAtaMca pUrva svedairupAcaret // snigdhailavaNatailAktaM taiH kheSu grathitaH kphH|| 2 // sulIno'pi vilIno'sya koSThaM prAptaH sunirharaH // srotasAM syAnmRdutvaM ca mArutasyAnulomatA // 3 // jisakAraNa se zvAsa aura hicakIke nidAnabhAdi samAna haiM tisI kAraNa se zvAsa aura hicakI kI cikitsA bhI samAnahI jAnanI // 1 // zvAsa aura hicakI se pIDita manuSyako pahile snigdharUpa latraNa aura telase abhyaktakara svedakamase sAdhitakarai tina svedoMkara ke zarIra ke chidroM meM paMDitarUpa kapha // 2 // zvAsa aura hicakIvAle isa rogIko atyaMta karake srotoMmeM liSTa huA kapha kartavyatA karake vilIna huA aura koSThameM prApta huA kapha sukha karake nikasane ko samartha hotA hai| taba srotoMkA komalapanA aura vAyukA anulomapanA ho jAtA hai // 3 // svinnaM ca bhojayedannaM snigdhamAnRpajai rsaiH|| dadhyuttareNa vA dadyAtato'smai vamanaM mRdu // 4 // vizeSAtkAsavamathuddha duugrhsvrsaadi|| pippalI saindhavakSaudrayuktaM vAtavirodhi yat // 5 // nirhRte sukhamApnoti sakaphe duSTavigrahe // srotaHsu ca vizuddheSu caratyavihato'nilaH // 6 // aura tisa svedita kiye rogIko anUpadezake mAMsoMke rasake saMga snigdha annakA bhojana karAve athavA svedakarmake pazcAt isa rogIke artha dahIke sAra karake komala vamanako devai // 4 // vizeSatAse khAMsI chardi hRdayakA baMdhanA svarakI zithilatA Adi rogoM se pIDitake artha pIpala zahada seMdhAnamaka se yukta aura vAtako nahIM karanevAle vamanako devai // 5 // zararike duSTa karanevAle kaphake nikasanemeM zvAsa aura hicakIvAlA manuSya sukhako prApta hotA hai aura vizeSa karake zuddha huye strotoM meM abhihata gativAlA vAyu vicaratA hai // 6 // dhamAnodAvarttatama ke mAtuliGgAmlavetasaiH // hiGgupIluviDairyuktamannaM syAdanulomanam // 7 // sasaindhavaM phalAmlaM vA koSNaM dadyAdvirecanam // Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 506 ) aSTAGgahRdaye aphArA udAvarta tamaka zvAsasa saMyukta zvAsa aura hicakI ke rogI ke artha bijorA amlaveta hIMga pIlu maniyArI namaka se yukta kiyA anna diyA jAve to vAyuko anulomita karatA hai // 7 // athavA seMdhAnamakase saMyukta aura vijorAAdi phalase amlIkRta aura alpa garama virecanako devai / ete hi kaphasaMruddhagatiprANaprakopajAH // 8 // tasmAttanmArgazuddhyarthamUrddhAdhaH zodhanaM hitam // aura kaphakarake rukI huI gati zvAsake prakopa se upaje huye hicakI auraM zvAsa roga hote haiN| // 8 // tisakAraNa se vAyuke mArgoM kI zuddhika artha vamana aura julAbake dvArA zodhana karanA hita hai / / udIryyate bhRzataraM mArga rodhAda hajjalam // 9 // yathAnilastathA tasya mArgamasmAdvizodhayet // azAntau kRtasaMzuddherdhUmailInaM malaM haret // 10 // aura mArga rukajAnese bahutasA aura bahatAhuA jala baDhatA hai // 9 // jaise mArgake AvaraNa se atyaMta vAyu baDhatA hai, isa kAraNa isakA zodhana karanA yogya hai aura zuddhi karake saMyukta kiye zvAsa aura hicakI rogavAleke zAMti nahIM hove to sUkSmastrotoM meM cipehuye maloMko vakSyamANa dhUmoM karake nikAla // 10 // haridrApatra meraNDamUlaM drAkSAM manaHzilAm // sadevadArvalaM mAMsI piSTvA varti prakalpayet // 11 // tAM ghRtAktAM piveddhamaM yavAnvA ghRtasaMyutAn // madhUcchiSTaM sarjarasaM ghRtaM vA guru vA guru // 12 // candanaM vA tathA zRGgaM vAlAnvA svAyavA gavAm // RkSagodhA kuraGgeNacarmazRGgakhurANi vA // 13 // gugguluM vA manohvAM vA zAla niryAsameva vA ||shllkiiN gugguluM lohaMpadmakaM vA ghRtaplutam 14 // haladI ke patte araMDI jaDa dAkha manazila devadAra bAlachaDako atyaMta pIsakara battI banAve // 11 // tisa battIko ghRtameM bhigoya agnise prajvalitakara dhUmeko pIvai, athavA ghRtase saMyukta kiye yatroMko agnise jalAya dhUmekale pIvai, athavA moMma rAla ghRtako milAke agnimeM jalAya dhUmeko pIvai athavA kAle agarake ghUmeko pIvai // 12 // athavA caMdanake dhUmeko pautrai, athavA gAyake sargike dhUmeko pIvai athavA gAyake galakaMbala se upaje bAloM ke dhUmeko pIvai athavA Rccha godhA eNamRgake cAma saoNMga khurase upaje dhUmoM ko pIvai // 12 // athavA gUgalake dhUmeko pItrai athavA manazilake dhUmeko pIvai athavA kohavRkSake gauMdake dhUmeko pIvai, athavA zAlapivRkSa gUgala agara padmAkhako vRtase saMyuktakara agni jalAya dhUmeko pIvai // 14 // For Private and Personal Use Only Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ___ cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (507 ) avazyaM svedanIyAnAmasvedyAnAmapi kSaNam // svedyetssitaakssiirsukhossnnsnehsecnaiH||15|| utkArikopanAhaizca svedaadhyaayoktbhessjaiH||urHknntthshcmuudubhiH sAme tvaamvidhicret||16|| nizcaya sveda karaneke yogyoMke aura nahIM svedana karaneke yogyoMke kSaNamAtra aura misarIsahita dUdha aura sukhapUrvaka garama snehake secana karake // 15 // aura sveda adhyAyameM kahe huye auSadhoMkarake banAI huI lapsikArUpa upanAhoM karake aura komala padArthokarake chAtI aura kaMThako svedita karai aura Amasahita zvAsa aura hicakIvAle rogIke artha laMghanapAcana Adi hita vidhiko kre||16|| atiyogoddhataM vAtaM dRSTvA pvnnaashnaiH|| snigdhai rasAyainAtyuSNairabhyaGgaizca zamaM nayet // 17 // vamana virecanake atyaMta yogase uddhRta huye vAyuko dekhakara vAtako nAzanevAle aura cikane aura na atyaMtagarama rasa Adi abhyaMgoMkarake zAMtiko prApta karai / / 17 // anukliSTakaphAsvinnadurbalAnAM hi shodhnaat||vaayurlbdhaaspdo marma saMzoSyAzu haredasUn // 18 // kaSAyalehasnehAyaisteSAM sNshmyedtH|| nahIM ukliSTahuye kaphavAloMke aura sveditakarmase rahitoMke aura durbaloMke zodhana karanese labdhasthAnavAlA vAyu marmoko sukhAkai tatkAla prANoMko haratA hai // 18 // isavAste jo ye pUrvokta / saMzodhanake ayogya kahehaiM inhoMko kAtha leha sneha ina mAdikarake zvAsa aura hicakIko zAMta krai|| kSINakSatAtisArAsRkpittadAhAnuvandhajAn // 19 // madhurasnigdhazItAyairhidhmAzvAsAnupAcaret // aura kSINakSata atisAra-raktapitta-dAhake anubaMdhase upaje // 19 // hicakI aura zvAsoMko madhura snigdha zItala Adi rasoMkarake upacArita karai / / kulatthadazamUlAnAM kvAthe syujAMgalA rsaaH||20||yuussaashc zigru vArtAkakAsannaM vRSamUlakaiH ||pllvairnimbkulkbRhtiimaatuliNgjaiH // 21 // vyaaghriiduraalbhaaeNgiibilvmdhytriknnttkaiH||peyaa ca citrakAjAjI,gIsauvarcalaiH kRtA // 22 // dazamalena vA . kAsazvAsahidhmArujApahA // kulathI tathA dazamUlake kvAthameM jAMgaladezake jIvoMke mAMsake rasa // 20 // aura yUpa ye hitahaiM aura sahojanA vArtAku kasaudI vAMsA mUlI nIMba paravala kaTehalI vijorA ina saboMke patte // 21 // For Private and Personal Use Only Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (508) aSTAGgahRdayekaTehalI dhamAsA kAkaDAsiMgI velagirIkA gUdA gokharU inhoMkarake banAI athavA cItA jIrA kAkaDAsiMgI kAlAnamaka inhoMkarake karI // 22 // athavA dazamUlakarake karI peyA khAMsI zvAsa zUla hicakIko haratIhai // dazamUlazaThIrAnAbhAhrIMvilvarddhipuSkaraiH // 23 // kulIrazRMgI . capalAtAmalakyamRtauSadhaiH // pivetkaSAyaM jIrNe'sminpeyAM taireva sAdhitAm // 24 // aura dazamUla kacUra rAnA bhAraMgI velagirI Rddhi pohakaramUla / / 23 // inhoM karake aura kAkaDAsiMgI pIpala muzalI giloya ina auSadhoMkarake siddhahuye kvAthako pIva aura hAthako jIrNahonepai ina dazamUlaAdi saba auSadhoMkarake sAdhitakI peyAko zvAsa aura hicakIrogavAlA piivai||24|| zAlISaSTikagodhUmayavamudkulatthabhuk ||kaasgrhpaashrvaarti himAzvAsaprazAntaye // 25 // saktUnvAkAGkurakSIrabhAvitAnAM samAkSikAn // yavAnAM dazamUlAdinikkAthalulitAnpibet // 26 // anne ca yojayetkSAraM hiGgvAjyaviDadADimAn // sapauSkarazaThIvyoSamAtuliMgAmlavetasAn // 27 // zAlI cAvalaM zAMThIcAvala gehUM jaba mUMga kulathIko khAnevAlA manuSya gkhAMsI hRdgraha pazalIzUla hicakI zvAsakI zAMtiko prAptahotAhai // 25 // athavA Akake aMkura aura dUdha karake bhAvita kiye yavoMke banehuye aura dazamUlaAdi kAthameM AloDitakiye aura zahadase saMyukta sattuoMko pUrvokta rogoMkI zAMtike artha pAvai // 26 // javAkhAra hIMga ghRta maniyArInamaka anArakI chAla pohakaramUla sUMTha miraca pIpala vijorA amlaveta inhoMko annameM yojitakare // 27 // dazamalasya vA kvAthamathavA devadAruNaH // pivedvAvAruNImaNDaM himAzvAsI pipAsitaH // 28 // aura atyaMta tRSAko prApta honevAlA hicakI aura zvAsavAlA rogI dazamUlake kvAthako athavA devadArake kvAthako athavA vAruNImadirAke maMDako pIvai // 28 // pippalIpippalImUlapathyAjantughnacitrakaiH // kalkitailepite rUDhe nikSipeddhRtabhAjane // 29 // takraM mAsAsthitaM taddhi dIpanaM 3vaaskaasjit|| pIpala pIpalAmUla haraDe cItA vAyaviDaMgake kalkoMkarake lepita aura zuSka hue ghRtake pAtrameM // 29 // takrako DAle pIche eka mahInAtaka vaha taka tahAMhI sthitarahai yaha dIpana hai, zvAsa aura khAMsIko jItatAhai // For Private and Personal Use Only Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (509) pATA madhurasA dAru saralaM nizi saMsthitam // 30 // surAmaNDelpalavaNaM pibetprsRtismmitm||bhaaNrbhaashuNtthyau sukhAmbhobhiH kSAraM vA maricAnvitam // 31 // svakvAthApiSTAM lulitAM vASpikA pAyayeta vaa|| pAThA mulahaTI devadAru saralavRkSako // 30 // madirAke maMDameM sthApitakara aura rAtrimAtra sthApitakarai, pIche kucheka lavaNa milAya tole pramANase pIvai, athavA bhAraMgI aura sUMThako kucheka garamakiye pAnIke saMga pavi, athavA miracoMse saMyukta kiye hue javAkhArako pIvai // 31 // athavA hiMgupatroMke kvAthameM pIsI huI aura hiMgupatraki kAthameM AloDita kIhuI hiMgupatrikAko pAna karAvai // svarasaH saptaparNasya puSpANAM vA shiriisstH||32||himaashvaase mdhuknnaayuktHpittkphaanuge|| utkArikAtugAkRSNAmadhUlIghR. tnaagraiH||3||pittaanubndhe yoktavyA pavane tvnubndhini||shvaa vicchshaamissknnaaghRtshlykshonnitaiH||34||pippliimuulmydgddgo'shvskRdrsaan // himAbhispandakAsanaoNllihyAnmadhu ghRtAnvitAn // 35 // athavA sAtalAke puSpoMkA rasa athavA zirasake puSpoMkA rasa // 32 // zahada aura pIpalase . yukta kiyA pittakI sahAyatAvAle hicakI aura zvAsameM pInA hitahai aura vaMzalocana pIpala godhUma ghRta sUMTha karake karIhuI lapsikA // 33 // pittakI sahAyatAvAle hicakI aura svAsameM yuktakaranI yogya hai aura pavanakI sahAyatAvAle hicakI aura zvAsameM zeha aura zazAkA mAMsa ghata baDI gohake sadRza bilameM rahanevAle jIvakA rakta inhoMkarake banIduI lapsikA yukta karanI yogya hai // 34 // pIpalAmUla mulahaTI guDa gAya tathA ghoDAkI lIdakA rasa inhoMmeM zahada aura ghRta milAya cATai to hicakI abhiSpaMda khA~sIkA nAza hotA hai // 35 // gogjaashvvraahossttrkhrmessaajvism||smdhvekaiksho lihyAvahu zleSmAtha vA pivet||36|| catuSpAcarmaromAsthikhurazRGgodbhavA madhIm ||tthaiv vAjigandhAyA lihyAcchAsI kapholvaNaH // 37 // zaTIpuSkaradhAtrI pauSkaraM vA kaphAnvitamAgairikAM janakRSNAM vA svarasaMvA kapitthajam ||38||rsenvaa kapitthasya dhAtrIsaindhavapippalIH // ghRtakSaudreNa vA pathyAviDaMgoSaNapippalIH // 39 // kolalAjAmaladrAkSApippalInAgarANivA // For Private and Personal Use Only Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (510) aSTAGgahRdayeguDatailanizAdrAkSA kaNA rAsnoSaNAni vA // 40 // pivedrasAmbumadyAmlailehauSadharajAMsi vaa|| gAya hAthI ghoDA zuara UMTa gadhA meMDhA bakarA inhoMke alaga alaga viSThAoMke rasoMmeM zahada milAke bahuta kaphavAlA manuSya cATai athavA pIvai // 36 // cArapairoMvAle pazuoMke carma roma haDDI khara sIMgase upajI zyAhIko athavA asagaMdhakI zyAhIko zahadameM milAke kaphakI adhikatAvAlA zvAsarogI cATai // 37 // athavA kacUra pohakaramula AvaeNleko zadahameM milAke cATai athavA pIpalasahita pohakaramUlako zahadameM milAke cATai athavA gerU rasota pIpalako zahadameM milake cATai, athavA kaithake rasako zahadameM milAke cATai // 38 // athavA kaithake rasake saMga A~valA seMdhAnamaka pIpalako cATai athavA ghRta aura zahadake saMga haraDai vAyaviDaMga miraca pIpala | // 39 // bera dhAnakI khIla A~valA pIpala jhUTha inhoMko cATai athavA guDa tela haladI dAkha pIpala rAyasaNa miraca inhoMko ghRta aura zahadake saMga cATai // 40 // athavA agasti Adi lehasaMbaMdhiauSadhoMke cUraNoMko mAMsakA rasa pAnI madirA kAMjI inhoMke saMga pIvai / / jiivntiimustsurstvgelaadvypausskrm||41||cnnddaataamlkii lohbhaaiinaagrvaalkm||krkttaakhyaa zaThI kRSNA nAgakesara corakam ||42||upyuktN yathAkAmaM cUrNaM dviguNazarkaram // pAvarugjvarakAsanaM himAzvAsaharaM param // 43 // aura jIvantI nAgaramothA mocarasa dAlacaniI choTI ilAyacI baDIilAyacI pohakaramUla // 41 // zivaliMgI muzalI agara bhAraMgI jhUTha netravAlA kAkaDAsiMgI kacUra pIpala nAgakezara khurAsAnI ajavAyana // 42 // inhoMke cUrNameM dugunI khAMDa milA icchAke anusAra khAvai yaha pazalI zUla jvara khAMsI hicakI zvAsako haratAhai // 43 // zaThItAmalakI bhAI cnnddaavaalkpausskrm||shrkraassttgunnN cUNa hidhmAzvAsaharaM prm||44|| tulyaM guDaM nAgaraM ca bhakSayennAva ye ta bAlazunasya palANDorvA mUlaM gRJjanakasya vaa||45|| candanAdvA rasaM dadyAnnArIkSIreNa naavnm||stnyen makSikAvi SThAmalaktakarasena vA // 46 // kacUra muzalI bhAraMgI zivaliMgI netravAlA pohakaramUla inhoMke cUrNameM 8 gunI khAMDa milAvai yaha carga hicakI aura zvAsake haranemeM atiuttamahai // 44 // guDa aura sUMThako barAbara bhAgale bhakSaNa kara athavA nasyadevai aura lahasanakI jaDa aura pyAjakI jaDa athavA gAjarakI jaDa // 45 // athavA caMdana inhoMke rasakI nArakei dUdhake saMga nasya deva athavA mAkhIkI vITako nArIke dUdhake saMga athavA Alake rasake saMga hicakI aura zvAsake rogavAleko nasya devai / / 46 // For Private and Personal Use Only Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / knnaasauvrclkssaarvysyaahigucorkaiH|| sakAyasthairvRtaM mastu dazamUlarase pacet // 47 // tatpibejjIvanIyairvA lihyAtsamadhu sAdhitam // pIpala kAlAnamaka javAkhAra dUdhI hIMga khurAsAnI ajavAyana haraDe inhoMke kalkoMse yukta dahIkA pAnI aura dazamUlake rasameM ghRtako pakAvai // 47 // athavA jIvanIyagaNake auSadhoMke kalkameM milAke pakAce pIche zahadase saMyuktakara isa ghRtako cATai // tejovatyabhayA kuSThaM pippalI ktturohinnii||48||bhuutikN pauSkaraM mUlaM palAzAzcitrakaH zaThI // paTudvayaM tAmalakI jIvantI bi lvapezikA // 49 // vacApatraM ca tAlIsaM krssaaNshstairvipaacyet|| hiMgupAdaghRtaprasthaM pItamAzu nihanti tat // 50 ||shaakhaanilaashoNgrhnniihidhmaahRtpaashrvvednaaH|| aura kAMganI haraDai kUTa pIpala kuTakI // 48 // pUtikaraMjuA pohakaramUla mUlI DhAka cItA kacUra seMdhAnamaka kAlAnamaka muzalI jIvantI kaccIbelagirI / / 49 // vaca tejapAta tAlIzapatra ye saba ekaekatolebhara le kalka banAvai tinhoMmeM tIna mAse hIMga milA tisameM siddhakiyA 64 tole ghRta tatkAla zvAsa aura hicakIko haratAhai // 50 // aura zAkhAsthAnoMkI vAyu bavAsIra grIdoSa hRdaya aura pazalIkI pIDAko nAzatAhai // arddhAzena pivetsarpiH kSAreNa paTunA'thavA // 51 // dhAnvantaraM vRSaghRtaM dAdhikaM hapuSAdi vaa|| dhAnvantaraAdi ghRtake ardhAMzakarake kSArase athavA dhAnvantaraAdi ghRtake adhAzakarake namakase yukta ghRtako pIvai // 51 // dhAnvantaraghata vRSaghRta dAdhikaghRta hapuSAdighata yebhI cAroM pUrvoktase rogoMko haratehaiM dhAnvaMtara ghRta pramehameM vRSadhRta raktapittameM dAdhika ghRta gulmameM aura hapuSAdighRta udara rogameM kahAhai / zItAmbusekaH sahasA traasvikssepbhiishucH||52|| harSeryocchAsasaMrodhA hitaM kITaizca dazanam // aura hicakI tathA zvAsa karake pIDitarogIko zIghrahI zItala pAnIkarake seMka aura cittako udvegakaranebAlA karma aura kaMpAnA bhaya saMtApa // 12 // harSa IrSyA zvAsakA rokanA pipIlI Adi kIDoMkarake DazAnA ye saba hita haiM / yatkiJcitkaphavAtanamuSNaM vAtAnulomanam // 53 // tatsevyaM prAyazo yacca sutarAM mArutApaham // 54 // For Private and Personal Use Only Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 512 ) aSTAGgahRdaye aura jo kachuka bAta aura kaphako rahanevAlA aura garama aura vAtako anulomita karanevAlA // 53 // aura acchItarahase vAyuko nAzanevAlA dravya hai vaha vizeSakarake zvAsa aura hicakI - vAle manuSyako sevanA yogya hai // 54 // sarveSA vRMhaNe hyalpaH zakyazca prAyazo bhavet // nAtyarthaM zamaneSpAyo bhRzo'zakyazca karSaNe // 55 // zamanaibRMhaNaizcAto bhayiSThaM tAnupAcare // hicakI aura zvAsakarake pIDita saba manuSyoM kI cikitsA meM vidhAna kiye bRMhaNameM devayogase anyaroga pragaTa hojAve taba vaha prAyatAkarake asa tathA sukhasAdhya hai aura tinhIM hicakI aura zvAsake zamanarUpa auSadha Adi ke karanemeM daivayogase nAza hojAve vaha na atyartha aura na atizaya karake jAnanA kiMtu madhyamavRtti karake hicakI aura zvAsakI zAMtike artha hai aura vaidyakI kiI cikitsA karane se jo roga upaje vaha atyaMta sAdhya jAnanA || 15 || isIkAraNale hicakI aura zvAsako khAMsI ivAsako zamana aura bRMhaNa auSadhoMse upAntaritakare | kAsazvAsakSeyacchardihidhmAzcAnyo'nyabheSajaiH // 56 // athavA khAMsI zvAsa kSaya chardi hicakI inhoM ko Apasa meM kahehuye yathokta auSadhoM karake ina saba rogoMko upacArita kare jaise khA~sI ke auSadhoMkarake zvAsa Adiko aura zvAsa Adi kahe huye auSadhoMkarake khAMsIko upacArita kare aise jAnalenA // 16 // iti berInivAsivaidya paMDita ravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA bhApATIkAyAMcikitsAsthAne caturtho'dhyAyaH // 4 // paJcamo'dhyAyaH / athAto rAjayakSmAdicikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtararAjayakSmAdicikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / balino bahudoSasya snigdhasvinnasya zodhanam // UrdhvAdho yakSmiNaH kuryyAtsasnehaM yannakarzanam // 1 // balavAle aura bahutadoSoMvAleke sneha aura svedako sevitakiye rAjarogIke sneha se sahita aura jo dehako na girAvai aisA vamana va virecana denA yogya hai // 1 // payasA phalayuktena madhureNa rasena vA // sarpiSmatyA yavAgvA vA vamanadravyasiddhayA // 2 // vamedvirecanaM dadyAtrivRcchayAmAnRpaDu For Private and Personal Use Only Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / maan||shrkraamdhusrpibhiH payasA tarpaNena vaa||3|| drAkSAvidArI kAzmaryamAMsAnAM vA rasairyutAn // mainaphalakarake saMyukta dUdhakarake athavA madhuradravyakarake saMyukta mainaphalakarake athavA mainaphalase yakta mAMsake rasakarake athavA vamana saMjJaka auSadhoMmeM siddhakarI aura ghRtase saMyukta yavAgUkarake // 2 // rAjarogI manuSya bamanakarai aura nizIta mAlavikAnizota amalatAsako khAMDa zahada ghRtameM milA virecana deve, athavA ina dravyoMko dUdhake saMga athavA tarpaNasaMjJaka dravyake saMga birecanako devai // 3 // athavA dAkha vidArIkaMda, kaMbhArI mAMsa inhoMke rasase saMyukta kiye nizotha mAlavikAnizotha amalatAsainhoM karake virecana devai // zuddhakoSThasya yuMjIta vidhi bRNhnndiipnm||4|| hRdyAni cAnnapAnAni vAtaghnAni laghUni ca // zAliSaSTikagodhUmayavamudra smossitm||5||aaj kSIraM ghRtaM mAMsaM vyAnmAMsaM ca shossjit|| pIche zuddha koSThavAle manuSyake artha bRMhaNa aura dapina vidhiko prayukta krai|| 4 // aura manohara vAtako nAzanevAle halake annapAnIko prayukta karai aura eka varSake purAne zA~ThIcAvala gehUM java mUMgako prayukta karai // 5 // bakarIkA dUdha bakarIkA ghRta bakarIkA mAMsa aura mAMsako khAnevAle jIvakA mAMsa ye rAjarogako jItate haiM / / kAkolUkavRkadvIpigavAzvanakuloragam // 6 // gRdhrabhAsakharoSTraM ca hitNchdmopsNhitm|| jJAtaM jugupsitaM tAddha chardiSe na blaujse||7|| aura kAka ullU bheDiyA gaiMDA gAya ghoDA naula sarpa // 6 // gIdha bhAsa gadhA UMTake mAMsa rAjarogameM hitahaiM parantu rogIke artha kapaTakarake devai kyoMki jAnAhuA niMditapadArtha chardike artha hojAtAhai bala aura parAkramake artha nahIM hotA // 7 // mRgAdyAH pittakaphayoH pavane prshaadyH||vesvaariikRtaaHpthyaa rasAdiSu ca klpitaaH||8|| bhRSTAH sarSapatailena sarpiSA vA yathAyatham // rasikA mRdavaH snigdhA mRdudravyAbhisaMskRtAH // 9 // hitAmaulakakaulatthAstadvayUSAzca saadhitaaH|| kapha aura pittameM mRga viSkira pratuda pakSiyoMke mAMsa hitahaiM aura vAtameM // prasahaAdi jIvoMke mAMsa hitahaiM, parantu besavAra masAlAse saMyukta kiye aura pathya aura mAMsake rasa AdimeM kalpita aura // 8 // sarasoMke telameM athavA ghRtameM bhunehuye aura sundara rasavAle aura komala cikane komala dravya arthat seMdhAnamaka Adikarake saMskRta // 9 // aura mUlI kulathIse banehuye yUSa hitahaiM / For Private and Personal Use Only Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (514 ) bhaSTAGgahRdaye sapippalIkaM sayavaM sakulatthaM sanAgaram // 10 // sadADimaM sA malakaM snigdhamAjaM rasaM pibet // tena SaDinivarttante vikArAH pInasAdayaH // 11 // aura pippalI java kulathI sUMTha // 10 // anAra AMvalA ghRta karake saMyukta bakareke mAMsa ke svarako pAvai, tisakarake pInasa zvAsa khAMsI kaMdhoM kA zUla zirakA zUla svarakI pIDA arucI vikAra zAMta hote haiM // 11 // pibecca sutarAM madyaM jIrNaM srotovishodhnm|| pittAdiSu vizeSeNa madhvAriSTAtsavAruNIH // 12 // siddhaM vA paJcamUlena tAmala kyAthavA jalam // parNinIbhizcatastrabhirdhAnyanAgarakeNa vA // // 13 // kalpayeccAnukUlo'sya tenAnnaM zuciyatnavAn // strotoM ko zuddha karanevAlI atyanta purAnI madirAko pIvai aura pitta kapha vAtameM vizeSakara ke madhu ariSTa Asavako pAvai // 12 // athavA laghupaMcamUla karake siddha kiyA athavA mUsalI karake siddha kiyA athavA zAlaparNI pRzniparNI mUMgaparNI mASapaNa karake siddha kiyA athavA dhaniyAM sUMTha karake siddha kiye jalako pIvai // // 13 // yatnavAle sevaka isarogako pUrvokta jalakarake siddhakiye pavitra annako kalpita kare / dazamUlena payasA siddhaM mAMsarasena vA // 14 // balAgarbha ghRtaM yojyaM kravyAnmAsarasena vA // sakSaudraM payasA siddhaM sarpirdaza guNena vA // 15 // jIvantIM madhukaM drAkSAM phalAni kuTajasya ca // puSkarAhvaM zaThIM kRSNAM vyAghrI gokSurakaM balAm // 16 // nIlotpalaM tAmalakIM trAyamANAM durAlabhAm // kalkIkRtya ghRtaM pakkaM rogarAjaharaM param // 17 // aura dazamUla aura dUdha karake athavA mAMsake rasa karake // 14 // athavA kharehaTIke kalka meM sAdhitakiyA athavA mAMsako khAnevAle jIvake mAMsake rasameM sAdhitakiyA athavA dazaguNe pAnI karake sAdhitakiyA athavA dUdhakarake sAdhita kiyA ghRta zahadase saMyuktakara yuktakaranA yogya hai // 15 // jIvantI mulahaTI dAkha kUDA ke bIja pohakaramUla kacUra pIpala kaTehalI gokharU kharaihaTI // 16 // nIlakamala muzalI trAyamANa ghamAsA inhoMke kalka meM paka kiyA ghRta rAjarogako nizcaya haratA hai // 17 // ghRtaM kharjUra mRDIkAmadhukaiH spruusskaiH||spippliikN vaisvaryyakAsa zvAsajvarApaham // 18 // dazamUlazRtAtkSIrAtsarpiryadudiyA navam // sapippalIkaM sakSaudraM tatparaM svarazodhanam // 19 // ziraH For Private and Personal Use Only Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (515) pAzrvAsazUlaghnaM kAsazvAsajvarApaham // paJcabhiHpaJcamUlairvAzatAdyadudiyAghRtam // 20 // khajUra munakkAdAkha mulahaTI phAlasA inhoMkarake siddhakiyA aura pIpaloMke cUrNa karake yukta ghRta svarakA bigaDanA khAMsI zvAsa jvarako nAzatAhai // 18 // dazamUlakarake kathita kiye dUdhase jo ghRta navIna nikalatA hai tisameM pIpala aura zahada milA cATai to yaha svarako atyaMta jAgatA hai // 19 // aura zira pazalI kaMdhake zUloMko nAzatAhai aura khAMsI zvAsa jvarako nAzatA hai, athavA paMcaprakArake paMcamUloM karake kathita kiye dUdhase jo ghRta navIna nikalatA hai vahabhI pUrvokta guNoMko krtaahai||20|| paJcAnAM paJcamUlAnAM rase kssiircturgunne|| siddhaM sarjiyatyetadyakSmiNaH saptakaM balam // 21||pnyckolyvkssaarssttplen pcedvRtm||prsthonmitN tulyapayaH srotasA tadvizodhanam ||22||gulmjvrodrpliihgrhnniipaannddupiinsaan||shvaaskaasaagnisdnshvythuurddhaanilaanyjyet||23||raasnaablaagokssurksthiraav bhuvAriNi // jIvantIpippalIgarbha sakSIraM zoSajidaghRtam // 24 // azvagandhAcchRtAtkSIrAghRtaM ca sasitaM pyH|| pAMcaprakArake paMcamUloMke rasameM aura caugune dUdhameM siddhakiyA ghRta rAjarogIke pInasa zvAsa khAMsI kaMdhAzUla zirazUla pIDA arucIko jItatA hai // 21 // pIpala pIpalAmUla cavya cItA suMTha javAkhAra inhoMke 24 tole kalka karake 64 tole dUdha karake 64 tole bhara siddha kiyA ghRta srotoMko zodhatAhai // 22 // gulma jvara udara roga plIharoga grahaNIroga pAMDuroga pInasa zvAsa khAMsI maMdAgni zojA UrdhvavAtako jItatAhai // 23 // rAyasaNa kharehaTI gokharU zAlaparNI zAMThI inhoMke kAthameM aura jIvaMtI tathA vippalIke kalkameM aura dUdha siddhakiyA ghRta zoSako jItatAhai // 24 // asagaMdha karake kathitakiye dUdhase upaje ghRtameM misarI aura dUdha milA pI to zoSaroga kA nAza hotAhai // sAdhAraNAmiSatulAM toyadroNadvaye pacet // 25 // tenASTabhAga zeSeNa jIvanIyaiH palonmitaHsAdhayetsarpiSaH prasthaM vAtapittA mayApaham // 26 // mAMsasapiridaM pItaM yuktaM mAsarasena vA // kAsazvAsasvarabhraMzazoSahRtpArzvazUlajit // 27 // 400 tolebhara sAdhAraNa mAMsako leke 2048 tole pAnImeM pakAvai // 25 // jaba AThavA~ bhAga zaSpa rahai taba cAra cAra tolebhara pramANita jIvanIya auSadhoMke kalkako milA pachi 64 For Private and Personal Use Only Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 516 ) "aSTAGgahRdaye tole bhara ghRtako siddhakare yaha ghRta vAta aura pittake rogoMko nAzatA hai // 26 // athavA yaha mAMsaghRta akelA pAna kiyA athavA mAMsake rasake saMga pAnakiyA khAMsI zvAsa svarabhraMza zoSa hRdroga pazalIzUlako jItatA hai // 27 // elAjamodAtriphalAsaurASTrIvyoSacitrakAn // sArAnariSTagAyatrIzAlabIjakasambhavAn // 28 // bhallAtakaM viDaMgaM ca pRthagaSTapalonmitam // salile SoDazaguNe SoDazAMzasthite pacet // 29 // punastena ghRtaprasthaM siddhe cAsminpalAni SaT // tugAkSIryAH kSipetriMzatsitAyA dviguNaM madhu // 30 // ghRtAtrijAtAtripalaM tato lIDhaM khajAhatam // payo'nupAnaM tatprAhe rasAyanamayantraNam // 31 // medhyaM cakSuSyamAyuSyaM dIpanaM hanti cAcirAt // mehagulmakSayavyAdhipANDurogabhagandarAn // 32 // ilAyacI ajamoda triphalA turaTI sUMTha miraca pIpala cItA aura nIMba khairazAla bijorA inhoM se upaje sAra // 28 // bhilAvA~ vAyaviDaMga ye saba alaga alaga 32 tole lekara 16 gune pAnI meM pakAve jaba pakane meM sola 16 vAM hissA pAnI zeSa rahai taba // 29 // phira tisa pAnI meM 64 tolabhara ghRtako pakAne aura siddha honepe 24 tole vaMzalocana 120 tole misarI 128 tole zahada // 20 // aura bAraha tole dAlacInI ilAyacI tejapAta inhoMkA cUrNa milA aura kaDachIse AlooDatakara prAtaH kAla dupaharataka cATai aura dUdhakA anupAna kare yaha rasAyana pari zramako haratA hai // 31 // aura pavitra hai netroM meM tathA AyumeM hitahai aura dIpana hai zIghratAse prameha gulma kSayaroga pAMDuroga bhagaMdarako nAzatA hai // 32 // ye ca sarpirguDAH proktAH kSate yojyAH kSaye'pi te // tvagelApippalIkSIrIzarkarA dviguNAH kramAt // 33 // cUrNitAH bhakSitAH kSaudrasarpiSA ca bale hitAH // svaryyAH kAsakSayazvAsapAvarukaphanAzanAH // 34 // kSatameM jo guta aura guDa kahe haiM ve saba isa kSayameM bhI yukta karane yogya haiM aura dAlacInI ilAyacI pIpala vaMzala cana khAMDa ye saba kramase dugune dugune lekara // 33 // cUrNita banA zahada aura ghRtase milA bhAkSata kiye balameM hita haiM aura svarameM hita haiM aura khA~sI kSaya zvAsa pazalazUila kaphako nAzate haiM // 34 // vizeSAtsvarasAdasya nasyadhUmAdi yojayet // tatrApi vAtaje koSNaM pibedauttarabhaktikam // 35 // kAsamardakavArttA kI mArkava For Private and Personal Use Only Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 517 ) svarasairdhRtam // sAdhitaM kAsajitsvaryyaM siddhamArtagalena vA // 36 // badarIpatrakalkaM vA ghRtaM bhRSTaM sasaindhavam // isa kSayarogI ke svarakI zithilatA meM nasya aura dhUmaAdiko yojita kare aura tina svarakI maMdatAoM ke madhya meM vAtase upajI svarakI maMdatAmeM bhojanake uparAMta // 35 // kasauMdI vArtAkI bhaMgarA inhoMke svarasoMkarake siddha kiye ghRtako pIvai yaha ghRta khAMsIko jItatA hai aura svara meM hita hai athavA nIle kuraMTemeM siddhakiye ghRtako bhI aisehI pItrai // 36 // athavA ghRtameM bhunehue seMdhA namaka se saMyukta baDave ke pattoM ko bhI bhojanake uparAMta prayukta karai // tailaM vA madhukaM drAkSApippalI kRminutpalaiH // 37 // haMsapAdyAzca mUMlena pakkaM nasto niSecayet // athavA mulahaTI dAkha pIpala mainaphala bAyaviDaMga // 37 // haMsapAdIkI jaDa lAlajAlU inhoMmeM pakka kiyA tela nAsikA meM prayukta kareM // sukhodakAnupAnaM ca sarpiSkaM ca guDaudanam // 38 // abhIyAtpAyasaM caivaM snigdhaM svedaM niyojayet // pittodbhave pibetsarpiH zRtazItapayo'nupaH // 39 // kSIrIvRkSAGkurakAthakalkasiddhaM samAkSikam // abhIyAcca sasarpiSkaM yaSTImadhukapAyasam // 40 // aura ghRtase saMyukta guDa aura cAvalako khAke Upara sukhadAyaka pAnIkA anupAna karai // 38 // aura ghRtasahita khIrakobhI khAke sukhapUrvaka garama pAnIkA anupAna kare aura siddharUpa svedako niyukta kare aura pittase upaje rAjarogameM garamakarake zItala kiye dUdhakA anupAna karanevAlA manuSya || 39 // dUdhavAle vRkSoMke aMkuroMke kAtha aura kalkase siddha kiyA aura zahada se saMyukta ghRtakA pItrai aura mulahaTI karake saMyukta karI khIrako ghRtase anvita kara khAvai // 40 // balAvidArigandhAbhyAM vidAryyA madhukena ca // siddhaM salavaNaM sarpirnasyaM svayryamanuttamam // 41 // prapauNDarIkaM madhukaM pippalI bRhatI blaa||saadhitN kSIrasarpizca tatsvaryaM nAvanaM param ||42 // lihyAnmadhurakANAM ca cUrNaM madhughRtAplutam // kharaihaTI zAlaparNI vidArakiMda mulahaTI inhoMkarake siddha kiyA aura lavaNase saMyukta ghRta svarameM hita aura atyaMta uttamarUpa nasya // 41 // pauMDA mulahaTI pIpala baDIkaTehalI kharaihaTI inhoMmeM sAdhitakiyA dUdhasahita ghRta svara meM hita hai aura uttamarUpa nasya // 42 // madhura padArthoMke cUrNako ghRta aura zahada se saMyuktakara cATai // For Private and Personal Use Only Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (518) aSTAGgahRdayepibetkaTUni mUtreNa kaphaje ruukssbhojnH||43|| kaTphalAmalaka vyoSaM lihyaattailmdhuplutm|vyosskssaaraagnicvikaabhaaniipthyaa: madhUni vA // 44 // aura kaphase upaje rAjarogameM rUkhe bhojanoMko karanevAlA manuSya gomUtrake saMga kaDuve dravyoMko pAvai // 43 // kAyaphala AmalA jhUTha miraca pIpala inhoMke cUrNako tela aura zahadase saMyuktakara cATai, athavA sUMTha miraca pIpala javAkhAra cItA cavya bhAraMgI haraDai zahadako cATai // 44 // yavairyavAgU yamake kaNAdhAtrIkRtAM pivet||bhuktvaadyaapipplii zuNThI tIkSNaM vA vamanaM bhjet||45|| zarkarAkSaudra mizrANizatAni madhuraiH saha // pibetpayAMsi ysyocairvdto'bhihtHsvrH||46|| jokarake tela aura ghRtameM pIpala aura AmalA karake karIhuI yavAgUko pAyai tathA bhojana karake pIpalako va sUMThako khAve athavA tIkSNa vamanako sevai // 45 // jisa UMceprakArasaM bolane vAle manuSyakA svara naSTa hojAvai yaha manuSya khAMDa aura zahadameM milehuye aura madhurapadAyoM ke saMga pakAye huye dUdhako pIvai // 46 // vicitramannamarucI hitairupahitaM hitm|| bahirantarmujAcittanirvANaM hRdyamauSadham // 47 // dvau kAlau dantadhavanaM bhakSayenmukha dhaavnaiH|| kaSAyaiHkSAlayedAsyaM dhUmaM prAyogikaM pibet||48|| taaliiscuurnnvttkaaHskrpuursitoplaaH|| zazAGkakiraNAkhyAzca bhakSyA rucikarA bhRzam // 49 // arucIrogameM pathya padArthoMkarake mizrita aura vicitra anna hitahai aura bhItarase tathA bAhirase zuddhi aura cittako ThaharAnA aura suMdara auSadha // 47 // aura donoM kAloMmeM daMtadhAvanako karanA aura mukhako dhovanevAle kAthoMkarake mukhako prakSAlita karai aura snehika dhUmako paavai||48|| kapUra aura misarIse saMyukta aura caMdramAke kiraNoMke samAna prakAzita aura rucIko atyaMta karane vAle tAlIzapatrake cUrNake vaDe banAke khAne yogyaheM // 49 // vAtAdArocake tatra pibeccUrNaM prasannayA // hareNukRSNAkRmiji drAkSAsaindhavanAgarAn // 50 // elAbhAIyavakSArahiGguyuktA ghRtena vA ||chrdyedvaa vacAmbhobhiH pittAcca guddvaaribhiH||51|| lihyAdvA zarkarAsapirlavaNottamamAkSikam // kaphAdvamennimba jalairdIpyakAragvadhodakam // 52 // pAnaM samavariSTAzca tIkSNA smdhumaadhvaaH||piveccuurnnN ca pUrvoktaM hrennvaayussnnvaaaarnnaa||53|| For Private and Personal Use Only Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / vAtase upajI arucImeM maTara pIpala vAyaviDaMga dAkha seMdhAnamaka saMThake carNako praptannA nAmavAlI madirAke saMga pIvai // 50 // athavA ilAyacI bhAraMgI javAkhAra hIMga inhoMse yukta kiye ghRtake saMga pIvai athavA vacakA pAnI karake vamana levai aura pittase upajI arucImeM guDakA sarabata karake vamana kare // 11 // athavA khAMDa ghRta seMdhAnamaka zahada cATai aura kaphase upajI arucImeM nIMbake pAnI karake vamana karai athavA ajamoda aura amalatAsake pAnIko pAvai // 52 // athavA tIkSNa rUpa tathA mAdhavI madirAse saMyukta madhu aura ariSTako pAvai, athavA maTara pIpala vAyaviDaMga dAkha seMdhAnamaka sUMThake cUrNako garama pAnIke saMga pAvai // 53 // elAtvanAgakusumatIkSNakRSNAmahauSadhambhAgavRddhaM kramAccUrNa nihanti samazarkaram // 54 // prasekArucihRtpArzvakAsazvAsa galAmayAn // ilAyacI dAlacInI nAgakezara bavya pIpala jhUTha inhoMkA cUrNa bhAgavRddhise levai aura khAMDase saMyukta karai // 54 // yaha praseka arucI hRdroga pazalIroga khAMsI zvAsa galaroga inhoMko nAzatA hai / / yavAnItittiDIkAmlavetasauSadhadADimam // 55 // kRtvA kolaM ca karSAMzaM sitAyAzca catuSpalam ||dhaanysauvrclaajaajiivraanggN cArddhakArSikam // 56 // pippalInAM zataM caikaM dve zate maricasya ca // cUrNametatparaM rucyaM grAhi hRdyaM hinasti ca // 57 // vibandhakAsahRtpArzvaplIhA grahaNIgadAn // ___ aura ajavAyana amalI amlavetase suMTha anAradAnA // 55 // bera ye saba eka eka tolA bhara leve aura misarI 16 tole bhara leve aura dhaniyAM kAlAnamaka jIrA dAlacInI ye AdhA AdhA tolA levai // 16 // aura pIpala 100 levai aura 200 zyAhamiraca levai inhoMkA cUrana banAvai yaha cUrana. rucimeM atyaMta hita hai aura kabjako haratA hai aura manohara hai // 57 // aura vibaMdha khAMsI hRdroga pazalIzUla plIharoga bavAsIra grahaNIrogako nAzatA hai / tAlIsapatraM mAracaM nAgaraM pippalI kaNA // 58 // yathottaraM bhAgavRddhyA tvagele cArddhabhAgike // tadravyaM dIpanaM cUrNa kaNASTaguNazarkaram // 59 // kAsazvAsArucicchardiplIhahRtpAcazUlanut // pANDujvarAtisAraghnaM mUDhavAtAnulomanam / 60 // aura tAlIzapatra miraca sUTa choTIpIpala baDIpIpala // 58 // ye saba uttarottara kramase bhAgavRddhikarake lebai dAlacInI aura ilAyacI Adhe Adhe bhAga levai inhoMke cUrNameM pIpalase AThaguNI khAMDa milAvai // 59 // yaha cUrana khAMkhI zvAsa arucI chardi plIharoga hRdroga pazalIzUla pAMDuroga vara atisArako nAzatAhai aura mUDhavAtako anulomita karatA hai // 6 // For Private and Personal Use Only Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 520 ) aSTAGgahRdaye arkAmRtAkSIrajale zarvarImuSitaiyryyavaiH // praseke kalpitAnsaktUbhakSyAMzcAdyAilI vamet // 61 // kaTutikkaistathA zUlyaM bhakSayejjAGgalaM palam || zuSkAMzca bhkssyaansulghuuNshcnnkaadirsaanupH||62|| AMka aura giloya ke pAnImeM aura dUdhameM eka rAtribhara yavoMko bhigovai pIche tina yatroM ke sattU banA prasekaroga meM bhakSaNa kare aura balavAn rogI // 61 // kaTu aura tikta rasoMkarake vamana kare aura zUlyasaMjJaka jAMgaladezake mAMsako khAvai aura halake rUpa aura sUkhe bhojanoMko khAve aura caNA maTara Adi ke rasakA anupAna kare // 62 // zleSmaNo'tiprasekena vAyuH zleSmANamasyati // kaphaprasekaM taM vidvAnsnagdhoSNaireva nirjayet // 63 // pInase'pi kramamimaM vamathau ca prayojayet // vizeSAtpInase'bhyaGgAnsnehasvedAzcazI - layet // 64 // snigdhAnutkArikA piNDaiH ziraH pArzvagalAdiSu // lavaNAmlakaSNAMzca rasAnnehopasaMhitAn // 65 // kaphake atipraseka karake vAyu kaphako pheMkatA hai tisa kaphaprasekako vidvAn manuSya snigdha aura uSNa auSadha karake jIte // 63 // isa kriyAkramako pInasameM tathA chardimeMbhI prayuktakare aura vizeSakarake pInasa roga meM abhyaMga sneha sveda inhoMkA abhyAsa kare // 64 // paraMtu lapsikAke piMsikarake snigdharUpa abhyaMga snigdha svedoMko zira parAlI gale Adi sIti kare aura snehakarake milehuye aura lavaNa agla kaTu garama rasoMko sevita kareM // 65 // ziroMsapArzvazUleSu yathAdASaM vidhiM caret // audakAnUpapizitairupanAhAH susaMskRtAH // 66 // tatraiSTAH sacatuHsnehA doSasaMsarga iSyate // pralepo natayaSTyAhvazatAhrA kuSThacandanaiH // 67 // balA rAsnAtilaistadvatsasarpirmadhukotpalaiH // zira kaMdhA pazalIke zUloMmeM doSake anusAra vidhiko kare aura jala tathA anUpadezake jIvoM ke mAMsoMkarake acchItaraha saMskRta aura cAra prakArake snehoMse saMyukta upanAha sveda // 66 // vAMchita aura doSoMke milApameM tagara mulahaTI zatAvarI kUTha caMdanake lepa karane cAhiye // 67 // athavA kharaihaTI rAyazaNa tila ghRta mulahaTI kamala inhoMkarake lepa hita hai // punarnavAkRSNagandhAbalAvarIvidAribhiH // 68 // nAvanaM dhUma pAnAnisnehAzcottarabhaktikAH / tailAnyabhyaGgayogInivastikarmma tathA param // 69 // For Private and Personal Use Only Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 521 ) aura zAMThI saiMjanA kharaihaTI kSIrakAkolI vidArIkanda inhoM karake // 68 // nasya dhUmapAna bhojanake uparAMta sneha aura abhyaMgake yogavAle tela aura bastikarma ye saba atyaMta karane cAhiye // 69 // zRGgAdyairvA yathAdoSaM dRSTameSAM haredasRk // pradehaH saghRtaiH zreSThaH pdmkoshiircndnaiH||70|| dUrvAmadhuka mnyjisstthaakesrairvaaghRtplutaiH|| vaTAdisiddhatailena zatadhautena sarpiSA // 71 // abhyaGgaH payasA sekaH zastazca madhukAmbunA // athavA ina rAjarogiyoMke duSTahuye raktako doSoMke anusAra siMgI tuMbI pachanA jokha inhoMkara ke nikAsai aura padmAkha khA caMdanameM ghRta mila lepa karanA hitahai // 70 // athavA ghRta saMyukta kiye dUdha mulahaTI majITha kezarake lepa hita haiM, athavA vaTaAdi gaNake auSadhoMmeM siddha kiye tela karake athavA 100 vAra dhoye ghRta karake // 71 // abhyaMga aura dUdhakarake tathA mulahaTI ke pAnI karake seMka karanA acchA hai || prAyeNopahatAgnitvAtsapicchamatisAryyate // 72 // tasyAtisA grahaNIvihitaM hitmaussdhm|| purISaM yatnato rakSecchuSyato rAjayakSmiNaH // 73 // sarvadhAtukSayArttasya balaM tasya hi viDbalam // aura prAya: karake naSTahuI agnikarake rAjarogI zAlmalIke niryAsake samAna atisArako prApta hotAhai // 72 // tisarogIko atisAra aura grahaNIrogameM kahA huA auSadha hita hai sUkhate huye rAjarogI viSThAko jatanase rakSita karai // 73 // kyoMki sabadhAtuoMke kSayase pIDitahuye vaha viSThAkA balahI balarUpa hai // mAsamevAznato yuktyA mAkaM pibato'nu ca // 74 // avidhArita vegasya yakSmA na labhate'ntaram // surAM samaNDAM mArDIkamariSTAnsIdhumAdhavAn // 75 // yathArhamadhupAnArthaM pivenmAMsAni bhakSayan // srotovibandhamokSArthaM balaujaH puSTaye ca tat // 76 // * aura yuktikarake mAMsako khAnevAleke aura pazcAt yukti karake mArDIkasaMjJaka madirAko ponevAleke // 74 // aura mUtraAdi vegoMko nahIM dhAraNa karanevAleke rAjayakSmAroga nahIM hotA hai aura madirA maMDa mArdIka ariSTa sIdhU mAdhava ina madirA ke bhedoM ko // 75 // yathAyogya anupAnake artha pItre aura mAMsoMko bhakSita karai kyoMki srotoMke vibaMdhako chUTane ke artha bala aura parAkramakI puSTIke artha yaha karma hitahai // 76 // For Private and Personal Use Only Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (522) aSTAGgahRdayesnehakSIrAmbukASTheSu svbhyktmvgaahyet||uttiirnnmishrkaiHsnehaibhuuyo'bhyktN sukhaiH kraiH||77|| mRndIyAtsukhamAsInaM sukhaM codvarttayetparam // jIvantIM zatavIryAM ca vikasAM sapunarnavAm // ||78||ashvgndhaampaamaarg tarkArI madhukaM balAm // vidArI sarSapAnkuSThaM tnnddulaantsiiphlm||79||maassaaNstilaaNshc kiNvaM ca sarvamekatra cUrNayetAyavacUrNaM triguNitaM dadhnAyuktaM samAkSi. kam // 80 // etadudvarttanaM kAryaM puSTivarNabalapradam // acchItaraha abhyakta kiye isa rogIko sneha dUdha pAnIke koSThoMmeM nimagna karake snAnakarAve ( unameMbiThAve ) pIcha koSThase nikAsa gulmaprakaraNameM kahehuye mizrakasaMjJaka aura sukhako denevAla aura duSkarapanese rahita snehoMkarake abhyakta kiye||77||aur sukhakarake baiThe hue rogIko madita kare aura sukhapUrvaka udvartita karai, aura jIvaMtI majITha mahAzatAvarI zAMThI // 78 // asagaMdha UMgA aranI mulahaTI kharaiTI vidArIkanda zarasoM kUTa cAvala alasIke bIja / / 79 // uDada tila madirAse bacAhuA dravya ina saboMkoekatra cUrNita karai pIche tiguNA jatroMkA cUrNa milA aura dahI tathA zadahase saMyukta kare // 80 / / yaha udvarttana karanA yogya hai yaha puSTi varNa bala inhoMko detAhai // gaurasarSapakalkena snAnIyauSadhibhizca sH||81|| snaanaadRtusukhaistoyairjiivniiyopsaadhitaiH|| gandhamAlyAdikaM bhUSAmalakSmInAzanI bhajet // 82||suhRdaaN darzanaM gItavAditrotsavasaMzrutiH // vastayaHkSIrasapISi madyamAMsasuzIlatA // 8 // daivavyapAzrayaMtattadatharvokta ca puujitm||84 // aura sapheda zarasoMke kalka karake aura snAnake yogya gaMdhadravyavizeSa auSadhoMkarake // 81 // aura hemaMtaAdi RtuoMmeM uSNarUpa tathA jIvanIyagaNake auSadhoMkarake sAdhita pAniyoM karake vaha rogI snAna kare pIche caMdana kezaraAdi gaMdha aura phUloMkI mAlA aura daridrako nAzanevAlA gahanA paharAve // 82 // mitroMkA darzana dAna bAjA vivAha Adi utsavakA zravaNa aura bastikarma aura dUdhase nikase ghRta aura madirA aura mAMsake sevanameM atyaMta abhyAsa karai / / 83 // pIche balidAna maMgala homa prAyazcitta Adiko aura atharvaNavedameM kahe hue yajJaAdikarmabhI yahAM zreSTahaiM // 84 // iti berInivAsivaidyapaNDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM cikitsitasthAne paMcamo'dhyAyaH // 5 // For Private and Personal Use Only Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (523) pssttho'dhyaayH| . athAtazchardihRdrogatRSNAcikitsitaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara chardihRdrogatRSNAcikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| AmAzayoklezabhavAH prAyazchadyoM hitaM tataH // laGghanaM prAgRte vAyorvamanaM tatra yojayet // 1 // balino bahudoSasya vamataH pratataM bahu // tato vireka kramazo hRdyaM madyaiH phlaambubhiH||2|| kSIrairvA sahasA hyaddhaM gataM doSaM nytydhH| zamanaM cauSadhaM rUkSa dubailasya tadeva tu // 3 // AmAzayake utklezase upajanevAlI vizeSatA karake chArda hotI hai, tisI kAraNase tinhoMmeM laMghana hita hai paraMtu vAyuse upajI chardimeM laMghana nahIM karAvai tahAM vamanako yukta kare // 1 // parantu balavAle aura bahuta doSoMvAle niraMtara atyaMta gamana karate hue manuSyako vamana denA ucita hai pazcAta hRdayameM hitarUpa julAbake auSadhako madirAka saMga tathA dAkha Adike kAthake saMga // 2 // athavA gAyaAdike dUdhake saMga devai kyoMki yaha julAva Urdhva gata doSako nIceko prApta karatA hai, aura rUkSa tathA durbala manuSyako zamanarUpa auSadha denA // 3 // parizuSkaM priyaM sAtmyamannaMlaghu ca shsyte||upvaasstthaa yUSA rasAH kaamblikaaHkhlaaH||4||shaakaani lehabhojyAni rAgakhA. *nnddvpaankaaH|| bhakSyAH zuSkA vicitrAzca phalAni snAnagharSa Nam // 5 // gandhAH sugandhayo gndhphlpusspaannpaanjaaH||bhuktmaatrsy sahasA mukhe zItAmbusecanam // 6 // parizuSka, priya, prakRtike yogya halakA anna zreSThahai aura upavAsa arthAta laMghana aura yUSa aura kAMbalika tathA khala // 4 // zAka leha aura bhojya padArtha aura ( rAga khAMDava ) pannA sUkhe aura vicitrabhakSyapadArtha sUkhe aura vicitra phalasnAna ubaTanA Adikarake gharSaNa // 5 // sugaMdharUpa aura gaMdha phala puSpa anna pAnase upajehuye gaMdha bhojanakiye huye manuSyake mukhapai vegase zItalapAnIkA secana ye saba chardimeM hitahaiM // 6 // hanti mArutajAM chardaii sarpiH pItaM sasaindhavam // kizciduSNaM vizeSeNa skaashRdydrvaam||7||vyosstrilvnnaayN vA siddhaM vA daaddimaambunaa|| sazuNThIdadhidhAnyena zRtaM tulyAmbu vA pa1 kAmbalikA lakSaNa kRtAnnavarga meM kahA hai / For Private and Personal Use Only Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (524) assttaangghRdyeyH|| 8 // vyaktasaindhavasapirvA phalAmlo vaisskirorsH||strigdhN ca bhojanaM shunntthiiddhidaaddimsaadhitm||9||kossnnN salavaNaM cAtra hitaM snehavirecanam // seMdhAnamakase saMyukta aura kachuka garama ghRta piyA huA khAMsI aura hRdaya dravase saMyukta aura vAyuse upajI chardiko vizeSakarake nAzatA hai // 7 // athavA suMTha miraca pIpala seMdhAnamaka kAlAnamaka sAmaranamaka karake siddha kiyA ghata pUrvokta chardiko nAzatA hai; athavA anArake rasa karake siddha kiyA ghRta pUrvokta chardiko nAzatA hai athavA sUMTha dahI dhaniyAM inhoMkarake siddha kiyA vRta pUrvokta chArdiko nAzatA hai athavA pake huye aura barAbara bhAgase mile huye dUdha aura pAnIbhI pUrvokta chardiko nAzate haiM // 8 // athavA anAra birojA Adikarake amlabhAvako prApta kiyA aura bahutase ghRta aura seMdhonamakase saMyukta muragA Adi jIvoMke mAMsakA rasa pUrvokta chardiko nAzatAhai, athavA sUMTha dahI anArameM sAdhita kiyA aura cikanA bhojanabhI pUrvokta chardiko nAzatA hai // 9 // athavA kachuka garama aura namakase saMyukta araMDIke telakA julAbabhI isa pUrvokta chardimeM hita hai / pittajAyAM virekArthaM drAkSekSusvarasaistrivRt // 10 // sarpirvA tailvakaM yojyaM vRddhaM ca zleSmadhAmagam ||uurdhvmev haretpittaM svAdu tiktarvizuddhimAn // 11 // pibenmanthaM yavAgU vA lAjaiH samadhu shrkraam||mudgjaanggljairdyaadvynyjnaiHshaalissssttikm // 12 // mRdRSTaloSTaprabhavaM suzItaM salilaM pibet||muddoshiirknnaadhaanyaiH saha vA saMsthitaM nishaam||13||draakssaarsN rasaM vekSorguDUcyambu payo'pi vaa| aura pittase upajI chardimeM julAbake artha dAkha aura Ikhake rasake saMga nizothakA denA hita hai // 10 // athavA zAbaralodhameM siddha kiyA ghRtakA denA yogyahai aura baDhehue tathA kaphake sthAnameM prAptahue pittako tikta aura svAdudravyoMkarake vamanake dvArA nikAsai aura vizeSakarake vamana virecana Adiko karanevAlA rogI / / 11 // dhAnakI khIloMse banAhuA zahada aura khAMDase saMyukta maMtha athavA yavAgUko pIvai aura mUMga tathA jAMgaladezake mAMsase banAyehuye vyaMjanoMke sAtha zAlIcAvala ko khAvai // 12 // aura mATIserahita loSThakarake bujhAye aura zItala pAnIko pAvai, athavA mUMga khasa pIpala dhaniyAM inhoMke saMga rAtrimAtra sthitarahe jalako pIvai / / 13 // athavA dAkha aura Ikhake rasako pAvai athavA giloyakA pAnI tathA dUdha pAvai // jmbvmrpllvoshiirvttshRnggaavrohjH||14|| kvAthaHkSaudratayutaH pItaH zIto vA viniyacchati // chardijvaramatIsAraM mUrtI For Private and Personal Use Only Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (525) tRSNAM ca durjyaam||15||dhaatriirsen vA zItaM pibenmuddalAmbu vA // kolamajasitAlAjAmAkSakAviTakaNAJjanam // 16 // lihyArakSaudreNa pathyAM vA drAkSAM vA badarANi vA // jAmana AMbake patte khaza vaDa jIvaka inhoMke aMkura inhoMse upajA // 14 // aura zahadase saMyukta aura zItala kAtha pIyA jAvai to chardi jvara atisAra mUrchA asAdhyatRSAko nAzatAhai // 15 // athavA A~valeke rasake saMga mUMgake pattoMke pakAye hue aura zItala kiye rasako pAvai, athavA berakI majjA mizarI dhAnakI khIla zahada pIpala rasoMta inhoMko // 16 // cATai, athavA haraDaiko zahadameM milAke cATai, athavA dAkhako zahadameM milAke cATai, athavA berakI girakio zahadameM milAke caattai|| kaphajAyAM vmnnimbkRssnnaapiidditsrsspaiH||17|| yuktena koSNa toyena durbalaM copavAsayet // AragvadhAdiniyUhaM zItaM kSaudra yutaM pibet|| 18 // manthAnyavairvA bhushshchdynnaussdhbhaavitaiH|| kaphanamannaM hRdyaM ca rAgAH sArjakabhUstRNAH // 19 // lIDhaM manaH zilAkRSNAmarIcaM bIjapUrakAt // svarasena kapitthAcca sakSaudreNa bami jayet // 20 // khAdetkapitthaM savyoSaM madhunA vA durAlabhAm // aura kase upajI chardimeM nIba pIpala pIsIhuI sarasoMse // 17 // yukta aura alpa garama pAnI karake vamana karai aura durbala manuSyoMko laMghana karAvai aura AragvadhAdi gaNake auSadhoMko zItala kara aura zahadase saMyukta kara pIvai // 18 // athavA chardiko nAzanevAle auSadhoM karake bahutabAra bhAvitakiye yavoMke maMthoMko pAvai aura hRdayameM hita aura kaphako nAzanevAle annako khAvai aura kuTheraka tathA bhUtRNase saMyukta kiye rAgoMko sevai // 19 // manazila pIpala miracako bijorAke rasameM tathA zahadameM milAke cATai athavA kaithake rasako zahadameM milAke cATai taba manuSya ardako jItatAhai // 20 sUMTha miraca pIpala kaithako zahadake saMga khAvai athavA dhamAseko zahadake saMga khAvai // anukUlopacAreNa yAti dviSTArthajA zamam // 21 // kRmijAkRmihRdrogagaditaizca bhissgjitaiH|| yathAsvaM parizeSAzca tatkRtAzca tthaamyaaH|| 22 // aura manake anukUla upacAra karake dviSTaarthase upajI chardi zAMta hotIhai // 21 // kRmi roga aura hRdogameM kahehuye auSadhoMkarake kRmiyoMse upajI chardaii zAMta hotI hai kyoMki yathAyogya kRmiroga aura hRdroga karake kiyehuye rogabhI pUrvokta auSadhoM karake zAMta hotehaiM // 22 // For Private and Personal Use Only Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (526) aSTAGgahRdayechardiprasaGgena hi mAtarizvA dhAtukSayAtkopamupaityavazyam // ku- . r2yAMdato'smindhamanAtiyogaproktaM vidhi stAmbhanabRhaNIyam ||23||srpiguNddaa mAMsarasA ghRtAni klyaannknyuussnnjiivnaani|| payAMsi pathyopahitAni lehAcchArdai prasaktAM prazamaM nynti||24|| chardike prasaMgakarake jo dhAtukSaya hotAhai, tisakarake vAyu viya kopako prApta hotAhai, isa kAraNase yahAM vamanake atiyogase kahIhuI staMbhana aura bRMhaNIya vidhiko karai // 23 // ghRta guDa mAMsakA rasa kalyANaghRta tryUSaNaghRta jIvanaghRta aura pathyapadArthokarake mile huye dUdha ye saba khAnekarake prasakta huI chAko nAzate haiM / / 24 // aba hRdroga sAdhana kahatehaiM / / hRdroge vAtaje tailaM mastusauvIratakravat // pibetsukhoSNaM sa biDaM gulmAnAhArtijicca tat // 25 // tailaM ca lavaNaiHsiddhaM samUtrAmlaM tathAguNam // bilvaM rAstrAM yavAnkolaM devadAru punarnavAm // 26 // kulatthAnpaJcamUlaM ca paktvA tasminpace jle|| tailaM tannAvane pAne bastau ca viniyojayet // 27 // vAtase upaje hRdodgameM dahIkA pAnI kAMjI taka inheM se saMyukta aura maniyArI namakase saMyukta sukhapUrvaka garama telako pAvai yaha gulma aura aphArAkobhI jItatAhai // 25 // seMdhAnamaka kAlAnamaka sAMbharanamaka maniyArInamaka khArInamaka gomUtra kAMjIse siddha kiyA tela vAtaja hRdroga gulma aphAreko jItatAhai aura belagirI rAyazaNa yava bera devadAra sAMThI // 26 // kulathI paMcamUlake kAthameM telako pakAvai vaha tela nasya pAna bastikarmameM niyukta karai // 27 // shunntthiivysthaalvnnkaaysthaahiNgupausskraiH|| pathyayA ca zRtaM pArzvahRdrujAgulmajiddhRtam // 28 // sauvarcalasya dvipale pathyA pnycaashdnvite|ghRtsy sAdhitaH prastho hRdrogazvAsagulmajit 29 // jhUTha AmalA seMdhAnamaka haraDai hIMga pohakaramUla kAkolIse siddha kiyA ghRta pazalIzUla hRdroga . galmarogako jItatAhai / / 28 // camakatAhuA kAlAnamaka 2 tole haraDai 50 inhoMmeM sAdhita kiyA 64 tolebhara ghRta hRdroga zvAsa gulma rogoMko jItatAhai // 29 // pusskraahvshtthiishunntthiibiijpuurjttaabhyaaH||piitaaH kalkIkRtAH kssaarghRtaamllvnnairyutaaH||30||vikrtikaashuulhraa kvAthaH koSNa zcatadgaNaH // yavAnIlavaNakSAravacAjAjyauSadhaiH kRtH||31|| sa ttirdaarubiijaahvbijpaashtthipausskraiH|| For Private and Personal Use Only Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 527 ) pohakaramUla sUMTha kacUra bijorAkI jaDa haraDe inhoMke kalka meM khAra ghRta amla namaka ye saba milA pIvai // 30 // athavA ina sabake alpagarama rUpa kAthako pIvai ye vikartikA aura zUlako harate haiM aura ajavAyana seMdhAnamaka javAkhAra vaca jIrA sUMTha ina auSadhoMkarake // 31 // aura deva - dAra bijorA hara kacUra pohakaramUla inhoMkarake kiyA kAtha vikArtika zUlako haratA hai || paJcakolazaThI pathyAguDabIjAhnapauSkaram // 32 // vAruNIkalki taMbhRSTaM yamake lavaNAnvitam / hRtpArzvayonizUleSu khAdegulmo dareSu ca // 33 // snigdhAzveha hitAH svedAH saMskRtAni ghRtAni ca // aura pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMTha kacUra haraDe guDa bIjasAra pohakaramUla // 32 // inhoMko vAruNI madirA meM pIsa kalka banA pIche tela aura ghRtameM bhUna aura seMdhAnamaka se saMyuktakara hRdroga pazalIla yonizUla gulmaroga udararogameM khAvai // 33 // vAtake hRdroga meM snigdharUpa sveda aura pake huye ghRta hita haiM // laghunA paJcamUlena zayyA vA sAdhitaM jalam // 34 // vAruNIM dadhimaNDa vA dhAnyAmlaM vA pibettRSI // aura laghupaMcamUla karake athavA sUMTha karake sAdhita kiye pAnIko // 34 // athavA vAruNImadirA ke maNDake athavA dahIke maNDako athavA kAMjIko tRSAvAlA pIvai // sAyAmastambhazalAme hRdi mArutadUSite // 35 // kriyaiSA sadra vAyAmapramohe tu hitA rasAH // snehAdyAstittirikrauJcazikhavarttakaRkSajAH // 36 // aura AkSepa staMbha zUla Amase saMyukta aura vAyukarake dUSita hRdrogameM // 35 // yaha pUrvokta cikitsA hitahai aura drava AkSepa mUrcchAse saMyukta aura vAtase dUSita hRdrogameM snehase saMyukta aura tItara kuMja mora bataka Rcchake mAMsoMse upaje rasa hitahaiM // 36 // balAtalaM sahRdrogaH pibedvA sukamArakam // yaSTyAhnAzatapAkaM vA mahAsnehaM tathottamam // 37 // rAsnAjIvakajIvantIbalAvyAghrI punrnvaiH||bhaanggsthiraavcaavyossairmhaasnehN vipAcayet // 38 // dadhipAdaM tathA laizca lAbhataH sa niSevitaH // tarpaNo bRMhaNo balyo vAtahRdroganAzanaH // 39 // hRdroge| telako athavA sukumAraghRtako ( jo pramehameM kahA hai ) athavA yaSTyAhvavRtakA ( jo vAtarakta meM kahAMha ) athavA zatapAkatelako athavA uttamarUpa mahAsnehanAmaka telako pAvai // 37 // rAyaNa jIvaka jIvaMtI kharaihaTI kaTehalI zAMThI bhAraMgI zAlaparNI vaca sUMTha miraca pIpala inhoMkara ke For Private and Personal Use Only Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (528) aSTAGgAdaye mahAlehako pakAvai // 38 // paraMtu snehase cauthAI bhAga dahI aura yathAlAbha kAMjI Adiko milAke pakAvai niraMtara sevita kiyA yaha mahAsneha tarpaNa hai bRMhaNahai balameM hitahe vAtaroga aura hRdrogako nAzatAhai // 39 // dIpte'gnau sadravAyAme hRdroge vAtike hitm||kssiirN dadhiguDaH spiraudkaanuupmaamissm||40||etaanyev ca vayA'ni hRdrogeSu cturvpi|shessessu stambhajADyAmasaMyukte'pi ca vAtike // 41 // kaphAnubandhe tasmiMstu rUkSoSNAmAcarekriyAm // paitte drAkSe / kssuniryaassitaakssaudrpruusskaiH||42|| yukto vireko hRdyaH syA kramaH zuddhe ca pitthaa||ksstpittjvroktN ca bAhyAntaHparimArjanam // 43 // kaTTImadhukakalkaM ca pibetsasitamambhasA // dIpita huI agnise saMyukta aura drava tathA AkSepase saMyukta aura vAtase dUSita hRdrogameM dUdha dahI guDa ghRta machalI aura anUpadezakA mAMsa // 40 // aura isa vAtaja hRdrogako vArjake anya zeSa rahe cAra prakArake hRdrogoMmeM dUdha dahI ghRta guDa machalI aura zUkarakA mAMsa ye saba varjita haiM // 41 // aura staMbha tathA jaDatA tathA Amase saMyukta huye vAtaja hRdrogameMbhI ye dUdha Adi saba varjita hai kaphako sahAyatAvAle vAtaja hRdrogameM rUkSa aura garama kriyAko sevai aura pittake hRdrogameM dAkha IkhakA rasa misarI zahada phAlasA inhoMkarake // 42 // yukta aura hRdayameM hita julAba denA aura zuddhike pazcAta pittako nAzanevAlA krama karanA aura kSatameM tathA pittavarameM bhItarase aura bAhirase jo zuddhi kahIhai vahabhI yahAM karanI yogyahai // 43 // kuTakI aura mulahaTIke kalkako khAMDase saMyukta kara pAnIke saMga pIvai // shreysiishrkraadraakssaajiivkrssbhkotplaiH||44||blaakhrjurkaakoliimedaayugmaishc saadhitm||skssiirN mAhiSaM sarpiH pitthRdrognaashnm||45||prpaunnddriikmdhukbisgrnthikserukaaH|| sazuNThIzaivalAstAbhiH sakSIraM vipceghRtm||46||shiitNsmdhu tacceSTaM svAduvargakRtaM ca yt||bsti ca dadyAtsajhaudraM tailaM mdhuksaadhitm47|| aura gajapapilI khAMDa dAkha jIvaka RSabhaka kamala inhoMkarake / / 44 // aura kharaihaTI khijUra kAkolI kSIrakAkolI medA mahAmedA inhoMkarake aura bhaisake dUdhase sAdhita kiyA bhaiMsakA ghRta pittaja hRdrogako nAzatA hai // 45 // pauMDA mulahaTI kamala kIDaMDI pIpalAmUla kaserU sUMTha sevatA aura dUdhake sahita pakAyehue ghRtako // 46 // zItala aura zahadase saMyukta kara sevai aura dAkha Adi svAdurga karake kiyAhuA padArtha aura mulahaTIse sAdhita aura zahadase yukta telako tathA bastikarmako devai // 47 // For Private and Personal Use Only Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| kaphodbhave vametsvinnaH picumndvcaambunaa|kultthdhnvotthrs tIkSNamadyayavAzanaH ||48||pibeccuurnnN vAhiMgulavaNadvayanAgarAn ||sailaayvaaniikknnaayvkssaaraansukhaambunaa // 41 // phalaM dhaanyaamlkaultthyuussmtraasvaistthaa|pusskraahvaabhyaashunntthiishtthii raasnaavcaaknnaaH||50|| kAthaM tathA bhayAzuNThImAdrIpatidrukaTa phalAt // kaphake hRdrogameM svinnahuA aura kulathI jAMgaladezake mAMsakA rasa tIkSNamadirA yavako bhojana karanevAlA manuSya nIMba aura vacake pAnI karake vamanako karai // 48 // baca hIMga seMdhAnamaka kAlAnamaka suMTha ilAyacI ajavAyana pIpala javAkhArake cUrNako sukhapUrvaka garama kiye pAnIke saMga pIce // 49 // athavA phalakI kAMjI annakI kAMjI kulathIkA yUSa gomUtra Asavake saMga pIvai aura pohAramUla haraDai jhUTha kacUra rAsnA vaca pIpala inhoMke cUrNako garama pAnI phalakI kAMjI athavA bijorekA rasa annakI kAMjI kulathIkA yUSa gomUtra Asava inhoMke saMga pIvai // 50 // haraDe jhUTha kAlAatIza dAruhaladI kAyaphala inhoMke kvAthako pAvai // kvAthe rauhItakAzvatthakhadirodumbarArjune // 51 // sapalAzavaTe vyoSatrivRccUrNAnvite kRtH|| sukhodakAnupAnasya lehaH kapha vikArahA // 52 // zleSmagulmoditAjyAni kSArAMzcavividhApibet ||pryojyecchilaarh vA brAhmaM cAtra rsaaynm||53|| tathAmalakalehaM vA prAzyaM vAgastinirmitam // raktarohiDA pIpalavRkSa khaira gUlara kohavRkSa inhoMke // 51 // aura DhAka baDa inhoMke kAthameM sUTa miraca pIpala nizothakA cUrNa milAke kiyAhuA leha sukhapUrvaka garama kiye pAnIkA anupAna karanevAle manuSyake kaphake vikArako nAzatAhai // 52 // kaphake hRdrogameM kaphake gulmameM kahehuye ghRta aura aneka prakArake khAroMko pIvai aura zilAjitako athavA rasAyanaadhyAyameM kahe huye brAhmasaMjJaka rasAyanako // 13 // tathA rasAyanameM kahe huye AmalAke lehako athavA agastimunike racehuye prAzyako prayukta karai / / syAcchUlaM yasya bhukte'nne jIryatyalpaM jarAM gate // 54 // shaamyeskusstthkRmijillvnndvytilvkaiH||sdevdaativissaishcuurnnmussnnaa mbunA pibet // 55 // yasya jIrNe'dhikaM snehaiH sa virecyAphalaiH punH|| jIrRtyanne tathA mUlaistIkSNaiH zUle sadAdhike // 56 // aura jisa manuSyake annake bhojanakaranemeM atyaMta zUla hove, aura annake jIrNahonemeM alpazUla hovai aura kiTTasArapanekarake jarAvasthAko prAptahuye bhojanameM / / 54 // zUla zAMta hojAvai vaha For Private and Personal Use Only Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (530) aSTAGgahRdayemanuSya kUTha bAyaviDaMga seMdhAnamaka kAlAnamaka zAbaralodha devadAra atIzake cUranako garamapAnIke saMga pIvai // 55 // jisa manuSyake jIrNahue annameMbhI adhika zUla hoM aura viracanadravyoMmeM siddha. kiye snahoMkarake jIrNahuI annameMbhI zUla upajai yaha manuSya phira phailoMkarake virecanake yogyahai aura jisake phira sabakAlameM adhikazUla rahai yaha tIkSNarUpa aura jaDarUpa nizotaAdi auSadhoMkarake viracita karanA yogyahai sAtalA zaMkhinI dantI mUSAkarNI koyala nisota gauryAsADa pUtIkaraMja. khiranI vidhArA indrAyana kAlAnisota ye tIkSNarecanadravyahaiM // 16 // prAyo'nilo ruddhagati kupyatyAmAzaye gataH // tasyAnulomanaMkArya zuddhilaMghanapAcanaiH // 57 // vizeSatAkarake rukehuye mArgavAlA vAyu AmAzayameM prApta hoke kupita hotAhai, taba tisa vAyuko zuddhi laMghana pAcana karake anulomana karanA yogyahai // 17 // kRminamauSadhaM sarvaM kRmije hRdayAmaye // tRSNAsu vAtapittanno vidhiH prAyeNa yujyate // 58 // sarvAsu zIto bAhyAntastathA zamanazodhanam // .. kRmiyoMse upaje hRdrogameM kRmiyoMko nAzanevAlA auSadha hita hai aura saba prakArakI tRSAoMmeM prAyaH karake vAtapittako nAzanevAlI vidhi yukta kIjAtI hai // 58 // aura bAhya tathA bhItarase zItalavidhi tathA zamana aura zodhana hita hai // divyAmbuzItaM sakSaudraM tadvadbhaumaM ca tdgunnm||59|| nirvApitaM tptlossttkpaalsiktaadibhiH||sshrkrN vA kathitaM paJcamalena vA jlm||60||drbhpuurvenn mnthshcprshstolaajsktubhiH|vaatty zcAmayavaiH shiitHshrkraamaakssikaanvitH||61||yvaagHshaalibhistdvtkodrvaishc cirntnaiH|| zItena zItavIyryaizca dravyaiHsiddhena bhojanam // 62 // himAmbupAraSiktasya payasA ssitaamdhu|| rasaizcAnamlalavaNairjAGgalaighRtabharjitaiH // 63 // mudgAdInAM tathA yuupairjiivniiyrsaanvitaiH|| nasyaM kSIraghRtaM siddhaM zItairikSostathA rsaiH||64|| nirvApaNAzca gaNDUSAH sUtrasthAnoditA hitAH // dAhajvaroktA lepAdyA nirIhatvaM manoratiH // 65 // mahAsaridridAdInAM darzanasmaraNAdi ca // 1 mRdvIkA ( dAkha) vAyAbaDaMga khajUra-parUSaka (phAlasA) Aragvadha ( amalatAsa ) AmalA haraDa baheDA kaMpila ( kavIlA ) trapusa ( khIrA ) makUlaka (daMtI) nAlikA ( nIla )kuvala (vakUlA) pIlu (phala) yaha phala virecana hai // . For Private and Personal Use Only Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / AkAzase varSA zItala aura zahadase saMyukta pAnI hitahai aura pavitra pRthvIse upajA pAnIbhI hitahai / / 59 // taptarUpa loSTa kapAla bAlU reta ina Adikarake bujhAyAhuA aura zItala kiyA athavA khAMDase saMyukta pAnI zreSThahai athavA DAbha Adi paMcamUlakarake kathita kiyA pAnI zreSThahai ||6||athvaa dhAnakI khIloMke sattuoMkarake kiyAhuA maMtha zreSTahai athavA kaccejaboM karake banAyAhuA aura zItala aura khAMDa tathA zahadakarake yukta bATya hitahai // 61 // athavA zAlIcAvaloM karake banIhuI tathA purAne kodUkarake banIhuI khAMDa tathA zahadase saMyukta yavAgU hitahai tathA zItala kiye dravyakarake aura zItala vIryavAle dravyoMkarake siddha kiye dravyoMkarake bane bhojana hitahaiM // 62 // athavA zItala pAnI karake secita kiye manuSyake dUdhakarake sahita misarasei saMyukta mArdIkamadirA hitaha tathA amlapanese rahita aura salone aura ghatameM bhunehuye jAMgaladezake mAMsoMke rasoMkarake bhojana karanA hitahai // 63 // jIvanIyagaNake auSadhoMke rasoMse yukta mUMgaAdike yUSoM karake bhojana hitahaiM, aura dUdhase upajA vrata tathA zItalavIryavAle caMdanaAdi dravyoMkarake siddha kiyA ghRta tathA Ikhake rasameM siddha kiyA ghRta nasyameM hitahai // 64 // aura sUtrasthAnameM kahehuye ropaNa karanevAle gaMDUSa arthAt garAre hitahaiM aura dAhavarameM kahehuye lepa Adi hitahaiM aura vyApAraAdikA nahIM karanA aura manakI prIti // 65 // aura baDI nadiyoMkA vaDetalAva AdiyoMkA dekhanA aura smaraNa karanA Adi ye saba sAmAnyase tRSArogameM hitahai // tRSNAyAM pavanotthAyA saguDaM dadhi zasyate // 66 // rasAzca bRMhaNAH zItA vidAryAdigaNAmbu vaa|| aura pavanase upajI vRpAmeM guDa ke sAtha dahI zreSTahai / / 66 // aura bRMhaNa tathA zItala aura vidArI AdigaNakA rasa aura mAMsoMke rasa ye hitahaiM // pittajAyAM sitAyuktaH pakkodumbarajo rsH||67|| tatkAtho vA himastadvatsArivAdigaNAmbu vA // tadvidhaizca gaNaiH shiitkssaayaanssitaamdhuun||68||mdhurairaussdhaistdvtkssiiriivRkssshcklpitaan // bIjapUrakamRdvIkAvaTavetasapallavAn // 69 // mUlAni kuzakAzAnAM yaSTyAhnaM ca jale zRtam // jvaroditaM vA drAkSAdipaJcasArAmbu vA pivet // 70 // aura pittase upajI tRSAmeM misarIse saMyukta pakAhuA gUlarakA rasa hitahai // 67 // athavA pakehuye gUlarakA kAtha tathA hima hitahai tathA zArivAdigaNakA pAnI hitahai aura zItalavIryavAle gaNoMkarake karehuye aura misarI aura zahadase saMyukta zIta kAthoMko pAvai // 68 // aura taisehI madhuraauSadhoMkarake aura dUdhavAle vRkSoMkarake kalpita kiye misarI aura zahadase saMyukta kiye zItala kaSAyoMko pAvai aura bijorA munakkA vaDa amlavetasake patte // 69 // DAbha aura kAMzakI jaDa For Private and Personal Use Only Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 1 www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (532) aSTAGgahRdaye mulahIko jala meM pakAke pIvai athavA jvaracikitsitameM kahA dAkha mulahaTI ina Adikara ke zItala kaSAyako pI athavA raktapittacikitsita meM kahe mulahaTI khajUra munakA inaAdike pAnIko pIve // 70 // kaphodbhavAyAM vamanaM nimbaprasavavAriNA // bilvADhakapiJcakoladarbhapaJcakasAdhitam // 71 // jalaM pibedrajanyAM vA siddhaM sakSaudrazarkaram // mudrayUSaM ca savyopapaTolInimbapallavam // 72 // yavAnnaM tIkSNakavalanasyalehAMzca zIlayet // kaphase upajI tRSAmeM nIMba se upaje pAnI karake bamanakA lenA zreSTha hai athavA belAgarI turIdhAnya pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMTha darbhapaMcaka karake sAdhita kiye // 71 // jalako pIvai athavA haladIkarake siddha jalako pIvai athavA khAMDU aura zahada se saMyukta aura sUMTha miraca pIpala paravala nIMbake pattese saMyukta mUMga yUpako pIvai // 72 // jatroMkA anna aura tIkSNakavala aura tIkSNanasya tIkSNa avalehakA abhyAsa kare || sarvairAmAcca taddhantrI kriyeSTA vamanaM tathA // 73 // tryUSaNAruSkaravacAphalAmloSNAmbuvastubhiH annAtyayAnmaNDamuSNaM himaM manthaM ca kAlavit // 74 // tRSizramAnmAMsarasaM madyaM vA sasitaM pibet // aura sannipAta aura Amase upajI tRSAmeM sannipAta aura Amako haranevAlI kriyA kare || 73 // athavA sUMTha miraca pIpala bhilAvA~ vaca maiMnaphala phalakI kAMjI athavA bijorekA rasa uSNapAnI, dahIkA pAnI inhoMkarake camana lenA hita hai, annake virahase upajI tRpAmeM maMDa aura uSNa tathA zItala maMthako kAla aura prakRtiko jAnane vAlA manuSya pIvai // 74 // parizramase upajI tRpa meM mAMsake rasako athavA misarI sahita madirAko pIvai // AtapAtsasitaM manthaM yavakolAmbusaktubhiH // 75 // sarvANyaGgAni limpecca tilapiNyAkakAMjikaiH // zItasnAnAttu madyAmbu pivettRNmAnguDAmbu vA // 76 // madyAdarddhajalaM madyaM snAto'mlalavaNairyutam // aura ghAmase upajI tRSAmeM jaba bera netravAlese upaje sattuoMkarake banA huA aura misarIse * saMyukta manthako pIvai // 75 // aura tiloMke kalka aura kAMjIkara ke saba aMgoM ko lepita karai, aura zItala jalameM snAnakiyese upajI tRSA meM madirA aura pAnIko tathA guDake sarvatako pIvai // 76 // aura madirAke pInese upajI tRSAmeM snAna karake pIche khaDDArasa aura lavaNase saMyukta madirA barAbarakA pAnI milAke pIvai // For Private and Personal Use Only Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (533) cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / sneha tIkSNatarAgnistu svabhAvAzaziraM jalam // 77 // snehAduSNAMbujIrNAttu jIrNAnmaNDaM pipAsitaH // pivetsnigdhAnnatRSito himasparddhiguDodakam // 78 // gurvAdyannena tRSitaH pItvoSNAmbu tadullikhet // kSayajAyAM kSayahitaM sarvaM bRMhaNamauSadham // 79 // kRzadurbalarUkSANAM kSIraM chAgo raso'thavA ||kssrN ca sordhvavAtAyA kSayakAsaharaiH zrutam // 80 // rogopasargajAtAyAM dhAnyAmbu sasitAmadhu ||pAne prazastaM sarvAzca kriyA rogAdyapekSayA // 81 // aura snehakarake atyaMta tIkSNa agnivAlA manuSya tRSAse pIDita hove to apane svabhAva ke anusAra zItala jalako pavai // 77 // aura nahIM jIrNahuye snehase upajI tRSAvAlA manuSya garama pAnIko pIvai, aura jIrNahuye snehase upajI tRSAvAlA manuSya maMDako pItrai, aura cikane annake bhojana tRSita huA manuSya guDake sarvatako pItrai // 78 // aura bhArI annake bhojana karake tRSita huAmanuSya garama pAnIkA pAna karake, pIche vamana karai, aura kSayase upajI tRSAmeM kSayameM hita aura bRMhaNarUpa auSadha hita haiM // 79 // mADe durbala rUkhe zarIravAle manuSyoM ko tRpA upajai to dUdha athavA bakare ke mAMsakA rasa hita hai, aura UrdhvavAtavAlI tRSAmeM kSaya aura khAMsIko haranevAle auSadhoMkarake pakAyehuye dUdhakA tathA bakare ke mAMsakA rasa hitahai // 80 // rogake upasargase upajI tRSA meM dhaniyekA pAnI athavA kAMjI aura misarIsahita madhu ye pInemeM zreSTha haiM, aura roga Adi kI apekSA karake saba kriyA zreSTa haiM // 81 // tRSyanpUrvAmayakSINo na labheta jalaM yadi // maraNaM dIrgharogaM vA prApnuyAttvaritaM tataH // 82 // sAtmyAnnapAna bhaiSajyaistRSNAM tasya jayetpuraH // tasyAM jitAyAmanyo'pizakyo vyAdhizcikitsitum // 83 // pahile rogase kSINa huA manuSya tRSAko prApta hoke jalako nahIM prApta hove to vaha manuSya zIghra hI mara jAtA hai athavA dIrgha rogako prApta hotA hai // 82 // isakAraNa prakRtike anusAra anna pAna auSadha karake tisa rogI ke tRpAko pahile jItai, aura tisa tRSAko jItane ke pazcAt anyavyA- . dhibhI cikitsAkaraneke yogya hojAtI hai // 83 // iti berInivAsivaidyapaMDita ravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAmA pATI kAryAcikitsitasthAne SaSTo'dhyAyaH // 6 // For Private and Personal Use Only Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 534) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye saptamo'dhyAyaH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athAto madAtyayacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara madAtyaya cikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge || yaM doSamadhikaM pazyettasyAdau pratikArayet // kaphasthAnAnupavarSyA vA tulyadoSe madAtyaye // 1 // pittamArutaparyyantaH prAyeNa hi madAtyayaH // jisa baDhehuye bAtaAdi doSako jAnai tisakI AdimeMhI usakI cikitsA kare athavA tulyadoSavAle madAtyaya rogameM kaphake sthAnakI AnupUrvitA karake pratikArako karai // 1 // vizeSatA karake pitta aura vAyu ke antavAlA madAtyayaroga hotA hai // namithyAtipItena yo vyAdhirupajAyate // 2 // samarpItena tenaiva sa madyenopazAmyati // madyasya viSasAdRzyAdviSaM tatkarSa vRttibhiH|| 3 // tIkSNAdibhirguNairyogAdviSAntaramapekSate // aura hIna tathA mithyA aura atyanta pAna kiye madyakarake jo vyAdhi upajatI hai // 2 // baha samAna mAtrA karake pAna kiye tisI madya karake zAnta hotA hai, arthAt jabataka dRSTimeM saMbhrAtiaura manameM kSobha na ho tabataka mada pInevAloM ko usase nivRtta honA cAhiye yaha samAna mAtra hi jisa mArdIka madhu athavA gauDI Adike pAna karanese jo vyAdhi hojAtI hai vaha usIse zAnta hojAtI hai kyoMki madya viSake samAna hai jo tIkSNAdi daza guNa viSameM haiM utanehI guNa madyameM haiM isase madakI madase zAMti hotI hai jo kaho ki mada viSake samAna haiM to jaise vipakI vipAntarase zAnti hai isI prakAra madyakIbhI madyAntara se zAnti ho sakatI hai // // isa para kahate haiM ki vipameM ve daza guNa tIkSNa zaktise rahate haiM isase unake yoga sambandhase viSAntarakI apekSA hotI hai usake binA rogakI zAnti nahIM hotI madyahInavRttivAle daza guNoM ke yogase madyAntarakI apekSA nahIM karate haiM isa kAraNa hIna aura utkarSa guNavAloMkI sAmyatA nahIM ho sakatI isase madhameM dUsaroM se vilakSaNatA hai | tIkSNoSNenAtimAtreNa pItenAmlavidAhinA // 4 // madyenAnnarasakdo vidagdhaHkSAratAM gataH // yAnkuryyAnmandatRNmohajvarAntardAhavibhramAn ||5||motkliSTena doSeNa rudraH srotassu mArutaH // sutItrA vedAnAyAzca zirasyasthiSu sandhiSu // 6 // jImamadyadoSasya prakAMkSAlAghave sati // yaugikaM vidhivadyuktaM . madyameva nihanti tAn // 7 // For Private and Personal Use Only Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / isavAste madirAmeM aura viSameM vilakSaNapanAhai aura tIkSNa garama aura atyanta mAtrAvAlA zarIrake bhItara dAha karanevAlA pAna kiyA // 4 // madya vidagdha aura kSArapaneko prAptahuA annarasakA kleda jina madAtyayameM tRSA mUrchA jvara aMtardAha bhramako karatAhai // 5 // madyakarake ukliSTarUpa doSakarake stroMtomeM rukAhuA vAyu zira haDDI saMdhi tIvra pIDAoMko karatAhai // 6 // jIrNa aura Ama madyadoSavAle manuSyake AkAMkSAkI laghutAmeM vidhikarake yukta kiyA yogika madya tina pUrvokta rogoMko aura tina tIvrarUpa pIDAoMko nAzatAhai // 7 // kSAro hi yAtimAdhuryaM shiighrmmlopsNhitaaH|| madyamamleSuca .. zreSThaM dossvisspndnaadlm||8||tiikssnnossnnaayaiHpuraaproktairdiipnaa yaistathA gunnaiH|| sAtmyatvAcca tadevAsya dhAtusAmyakaraM prm||9|| jisa kAraNase amlakarake milA huA khAra zIghrahI madhurapaneko prApta hotA hai aura doSake vispaMdanase samartharUpa madya saba prakArake amloMmeM zreSTha hai // 8 // pahile madAtyaya nidAnameM kahe huye takSiNa aura garama Adi guNoMkarake tathA madyavargameM kahe huye dIpana Adi guNoM karake sAtmya panese vahI madya atyanta dhAtuoMko sAmya karatA hai // 9 // saptAhamaSTarAtraM vA kuryAtpAnAtyayauSadham // jIyaMtyetAvatA pAnaM kAlena vipathA zRtam // 10 // paraM tato'nuvadhnAti yo rogastasya bheSajam // yathAyathaM prayuMjIta kRtapAnAtyayauSadhaH // 11 // tatra vAtolvaNe madyaM dadyApiSTakRtaM yutam // biijpuurkvRkssaamlkoldaaddimdiipykaiH||12|| yvaaniihpussaajaajiivyosstrilvnnaardrkaiH|| zUlyaiAMsaharitakaiH snehavadbhizca sktubhiH|| 13 // uSNAH snigdhAmlalavaNA madyamAMsarasA hitaaH|| AmrAmrAtakapezIbhiH saMskRtArAgakhANDavAH // 14 // godhUma maassvikRtiirmdvyshcitraamukhpriyaaH|| AdrikAkakulmASasU. ktamAMsAdigarbhiNIm // 15 // surabhilavaNAzItA nigadAvA 'cchavAruNI // svaraso dADimaH kAthaH paJcamUlAtkanIyasaH // 16 // zuNThIdhAnyAttathA mastusUktAmbhotthAmlakAJjikam // abhyaGgodvartanasnAnamuSNaM prAvaraNaM dhanam // 17 // ghanazcAgu For Private and Personal Use Only Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatith.org Acharya Shri Kailassa (536) aSTAGgahRdayerujo bhUpaH pazcAgurukuMkumaH // kucoruzroNizAlinyo yauvnossnnaanggyssttyH||18|| harSeNAliGganairyuktAH priyAHsaMvahaneSu c|| sAta dina athavA 8 rAtritaka pAnAtyayakI auSadhI karanI kyoMki isI kAla karake dUsare mArga meM sthita huA pAna pariNAmako prApta hotAhai // 10 // isakAlake anantara jo roga anubandhako karai tisa rogake yathAyogya pAnAtyayake auSadhako prayukta karai // 11 // tina sabaprakArake madAtyaya rogoMke madhyameM vAtakI adhikatAvAle madAtyayameM piSTase karehue madyako deve aura vijorA amlavetasa bera anAra ajamoda // 12 // ajavAyana hAUbera jIrA sUTa miraca pIpala seMdhAnamaka kAlAnamaka sAMbharanamaka adaraka karake aura zalyarUpa mAMsoMkarake aura haraDoMkarake aura snehavAle sattuoMkarake // 13 // garama snigdha salone amla madya aura mAMsake rasa hitahaiM aura AMba tathA aMbADekI pesiyoM karake saMskRta kiye rAga aura khAMDava hitahaiM // 14 // komala aura aneka prakArakI aura mukhameM rucIko karanevAlI gehUM aura uDadakI vikRti hitahai aura ArdrikA adaraka kulmASa kAMjI mAMsa Adi garbhAvAlI // 15 // sugAMdhata aura salonI zItala aura purAnI svaccha vAruNI hitahai aura anArakA rasa aura laghupaMcamUlakA kAtha hitahai / / 16 / / sUMTha dhaniyAM dahIkA pAnI sattukA pAnI kAMjI abhyaMga udvartana snAna uSNa aura ghana AcchAdana ye saba hitahaiM // 17 // aura ghana arthAt bahutasA agarakA dhUpa hitahai agara aura kezarake paMkakA anupAna hitahai aura kucA jaMghA kaTI karake suMdara aura yauvanakarake garama aMgayaSTI arthAt patale zarIravAlI // 18 // aura AnaMdakarake AliMganoMkarake yukta aura marda karanemeM yukta striye hitahaiM / pittolbaNe bahujalaM zArkaraM madhunA yutam // 19 // rasairdADima khjuurbhvydraakssaapruusskaiH|| suzItaM sasitAsaktu yojyaM tAha kca paankm||20||svaaduvrgkssaayairvaa yuktaM mayaM smaakssikm|| zAliSaSTikamanIyAcchazAjaiNakapiJjalaiH // 21 // satInamudgA malakapaTolIdADimairapi // aura pittakI adhikatAvAle madAtyayameM bahutase jalavAlA zArkaranAmavAlA madyavizeSa yukta karanA yogyahai, athavA madhumAkSikamadya // 19 // anAra khajUra bAdAma dAkha phAlasA inhoMke rasoMkarake saMyukta aura zItala pAna hitahai aura misarI tathA dhAnakIkhIloMke sattuoMkarake yukta aura zItala pAna hitahai // 20 // athavA svAduvargake kAthakarake saMyukta kiyA aura zahadase saMyukta madya yukta karanA hitahai aura zAli cAvalako tathA zaoNThicAvalako khAvai, parantu zazA bakarA mRga kapijalapakSIke mAMsoMke rasake sAtha // 21 // athavA maTara mUMga AmalA paravala anArake rasake sAtha // For Private and Personal Use Only Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkA sametam / ( 537 ) kaphapittaM samutkliSTamullikhettRvidAhavAn // 22 // pItvAmbu zItaM madyaM vA bhUrIkSurasasaMyutam // drAkSArasaM vA saMsargI tarpaNAdi paraM hitam // 23 // tathAgnirdIpyate tasya doSazeSAnnapAcanaH // aura tRpA tathA dAhavAlA madAtyayarogI acchI taraha utthita huye kaphapittakA vamana kareM // 22 // paraMtu zItalapAnI athavA bahutase Ikha ke rasase saMyukta madirA athavA dAkhoMke rasakA pAna karake aura manake pazcAt peyAAdi aura tarpaNa Adi krama hitahaiM || 23 | aise karanese tisarogI ke doSa karake zepa annako pakAnevAlA agni dapti hotA hai || kAse saraktaniSThIve pArzvastanarujAsu ca // 24 // tRSNAyAM sa vidAhAyAM soze hRdayorasi // guDUcIbhadramastAnAM paTola syAthavA rsm||25||sshRnggverN yuMjIta tittiripratibhojanam // aura pitta madAtyayameM raktakA thUkanA sahita khAMsI hotre tathA pazalI aura stanoMmeM pIDa hove || 24 || aura dAha sahita tRSA hovai, aura hRdaya tathA chAtImeM ukleza hovai taba giloya aura nAgaramotheke rasako athavA paravalake rasako || 25 || aura adaraka se sahita tItarake mAMsa ke alpa bhojanako prayukta kare | tRSyate cAtibalavadvAtapitte samuddhate // 26 // dadyAd drAkSArasaM pAnaM zItaM doSAnulomanam // jIrNe'dyAnmadhurAmlena cchAga mAMsarasena vA // 27 // aura vAtapittakI adhikatAmeM atitRSAvAle manuSya ke artha || 26 || zItala aura doSako anulomita karanevAle dAkhoM ke rasake pAnako deve aura tisake jIrNa honepe madhura aura amla rasakarake athavA karake mAMsake rasakarake bhojana kare // 27 // tRSyalpazaH pivenmadyaM medaM rakSanbahUdakam / mustadADimalAjAmbu jalaM vA parNinIzrutam // 28 // paTolyutpalakandairvA svabhAvAdeva vA himam // tRSA aura laganemeM medakI rakSAkaratAhuA rogI bahutase pAnIse saMyukta karI thoDIsI madirAko pAnakarai athavA zAlaparNI pRzniparNI mUMgaparNI mASaparNI karake pakAye jalako athavA nAgaramothA anAra dhAnakI khIlake jalako pIvai // 28 // athavA paravala aura kamalakaMdakarake pakAye huye athavA svabhAvase zItala pAnIko pIvai // madyAtipAnAdavdhAtau kSINe tejasi coddhate // 29 // yaH zuSkaga latAlvoSTho jihvAM niSkRtya ceSTate // pAyayetkAmato'mbhastaM For Private and Personal Use Only Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (538) . . aSTAGgahRdayenizIthapavanAhatam // 30 // kolNdaaddimvkssaamlcukrikaacukikaarsH|| paJcAmlako mukhAlepaH sadyastRSNAM niyacchati // 31 // aura madirAke atyaMta pInese jaladhAtu kSINa hojAve aura teja kSobhako prApta hojAve // 29 // taba jo sUkherUpa gala tAlu oSTavAlA manuSya jIbhako nikAsakara ceSTA karai tisa manuSyako ardharAtrimeM pavanase Ahatahuye pAnIkA pAna karAvai // 30 ||ver anAra vijorA amlavetasa cUkA yaha paMcAmlaka rasa mukhapai lepa karanese tatkAla tRSAko zAMta karatAhai // 31 // tvacaM prAptazca pAnoSmA pittrktaabhimuucchitH||32|| dAhaM prakurate ghoraM tatrAtiziziro vidhiH||ashaamyti rasaistRpte rohiNIM vydhyecchiraam|| 33 // aura tvacAmeM prApta aura pittaraktakarake mizrita madyakI agni // 32 // ghorarUpa dAhako atyaMta karatI hai tahAM atyaMta zItala vidhi hitahai aura zItala upacArakarake bhI nahIM zAMta huI dAhameM mAMsake rasoMkarake tRpta kiye manuSyake rohiNI saMjJaka nADIko bA~dhai // 33 // . ullekhanopavAsAbhyA jayeccheSmolbaNaM pivat // 34 // zItaM shunntthiisthirodiicydu'sprshaanytmodkm||niraamN kSudhitaM kAle pAyayebahumAkSikam // 35 // zArkaraM madhu vA jIrNamariSTaM sIdhumeva ca // rUkSatarpaNasaMyuktaM yavAnInAgarAnvitam // 36 // kaphakI adhikatAvAle madAtyayako vamana aura laMghana karake jIte // 34 // athavA sUTa zAlaparNI nAgaramothA dhamAsA inhoMmeMse ekakoIse pakAyehuye pAnIko pAvai aura Amase rahita aura kSudhAvAle tisa rogIko ucita kAlameM bahutase zahadase saMyukta // 35 // zArkaramadirAko athavA mArdIkamadirAko pAna karAvai athavA rUkSarUpa tarpaNoMkarake saMyukta aura ajavAyana tathA sUMTha karake anvita purAne AraSTako tathA sIdhUko pAna karAvai // 36 // yUSeNa yavagodhUmaM tanunAlpena bhojayet // uSNAmlakaTutiktena kaulatthenAlpasarpiSA // 37||shusskmuulkjaishchaagai rasairvA dhanva cAriNAm ||saamlvetsvkssaamlpttoliivyossdaaddimaiH||38|| svaccha aura alpa ghetase saMyukta aura kulathIse vanAhuA aura alpa uSNa amla tikta kaTuse saMyukta yUSa karake java aura gehUMko khulAvai / / 37 // athavA sUkhI mUlIse upaje rasoMkarake aura amlavetasa vijorA paravala jhUTha miraca pIpala anArase saMyukta aura jAMgaladezameM upajanevAle bakake mAMsake rasoMkarake bhojanako khulAvai // 38 // For Private and Personal Use Only Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (539) prabhUtazuNThImaricaharitAkapezikam ||biijpuurrsaaymlbhRsstt nIrasavartitam // 39 // kriirkrmrdaadirocissnnubhushaalnm|| pravyaktASTAGgalavaNaM viklpitnimrdkm||40||ythaagni bhakSayanmAMsa mAdhavaM nigadaM pibet // utkaTarUpa sUMTha miraca harI adarakakI pezI arthAt zastrakarake AMtoMke samAna dIrgha AkAracAle chilakese saMyukta aura vijorAke rasaAdikarake amla tathA bhraSTa tathA sneha Adikarake prAyatAse sUkhA vyaMjana prakArase saMyukta // 39 // aura karIra kasoMdI Adi ruciko karanevAle padArthoM karake bahutase zAlanase saMyukta aura pragaTa huye vakSyamANa aSTAMgalavaNase saMyukta aura kalpita nimardakavAle // 40 // mAMsako agnike anusAra khAtAhuA manuSya purAne mAdhavasaMjJaka madyako pIvai // sitAsauvarcalAjAjItintiDIkAmlavetasam // 41 // tvagelAmaricArbhAzamaSTAGgalavaNaM hitam // srotovizuddhyagnikaraM kapha prAye mdaatyy||42||ruukssossnnodvrtnoddhrsssnaanbhojnlNghnaiH|| sakAmAbhiH saha strIbhiryuktyA jAgaraNena c||43|| madAtyayaH kaphaprAyaH zIghraM samupazAmyati // aura misarI kAlAnamaka jIrA amalI amlavetasa // 41 // dAlacInI ilAyacI ye saba samabhAga aura miraca AdhAbhAga yaha aSTAMgalavaNa kaphakI adhikatAvAle madAtyayameM hita hai aura srotoM ko zuddha karatA hai aura agniko dIpana karatA hai // 42 // rUkSa aura garamarUpa ubaTanA gharSaNa snAna bhojana karake aura laMghanoMkarake aura kAmadevase saMyukta huI striyoM karake aura yuktike dvArA jAgane karake // 43 // kaphakI adhikatAvAlA madAtyayaroga zIghra zAMta hojAtAhai // yadidaM karma nirdiSTaM pRthagdoSabalaM prati // 44 // sannipAte dazavidhe taccheSe'pi vikalpayet // aura jo jo karma alaga alaga doSakA balake prati kahA hai // 44 // tisako daza prakArake sAnnipAtameM aura tIna prakAravAle sannipAtameM kalpita karai / / tvaGnAgapuSpamagadhAmarIcAjAjidhAnyakaiH // 45 // parUSakamadhUkailAsurAdvaizca sitAnvitaiH // sakapittharasaM hRdyaM pAnakaM za. zibodhitam // 46 // madAtyayeSu sarveSu peyaM rucyagnidIpanam // jaise vAtakI adhikatAvAle madAtyayase upaje sannipAtameM jo karma kahAhai tathA pittakI adhikatAvAle madAtyayase upajA sannipAtameM jo karma kahAhai brahmakarma vAta pittakI adhikatAvAle madAtyaya For Private and Personal Use Only Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (540) aSTAGgahRdayerogameM karai ese jAnalenA aura dAlacInI nAgakezara pIpala miraca jIrA dhaniyA~ inhoMkarake // 4 // aura phAlasA mulahaTI ilAyacI devadAra misarI inhoMkarake yukta aura hRdayo hita aura kapUrakarake adhivAsita kaithakA rasa // 46 // saba prakArake madAtyayarogoMmeM pInA hitahai yaha ruci aura agniko dIpana karatAhai // nAvikSobhya mano madyaM zarIramavihanya vaa||47|| kuryyAnmadAtyayaM tasmAdipyate harSaNI kriyA // aura madirA manako kSobhita karake aura zarIrako naSTa karake // 47 // madAtyayarogako karatIhai tisa kAraNase tahAM AnaMdako karanevAlI kriyA hitahai // saMzuddhizamanAyeSu madadoSaH kRteSvapi // 48 // na cecchAmyekaphe kSINe jAte daurbalyalAghave // tasya madyavidagdhasya vAtapittAdhikasya ca // 49 // grISmopataptasya taroryathA varSa tathA payaH // madyakSINasya hi kSINaM kSIramAzveva pussyti|| 50 // ojastulyaM guNaiH sarvaiviparItaM ca madyataH // aura saMzuddhi tathA zamana Adi cikitsAko karane pazcAtbhI madadoSa // 48 // nahIM zAMta hotAhai taba kSINarUpa kaphake honemeM aura alpapramANa kRzapane honemeM madya karake vidagdha aura vAta aura pittakI adhikatAvAle tisa rogIko dUdha pathyahai // 49 // jaise grISmaRtukarake dagdha huye vRkSako varSA aisahI madyakarake kSINa huye manuSyake kSINapaneko dUdha tatkAla puSTa karatA hai // 50 // kyoMki guNoMkarake dUdha parAkramake tulya hai aura guNoMkarake madirAse viparIta hai // payasA vijite roge bale jAte nivarttayet // 51 // zrIraprayogaM mayaM ca krmennaalpaalpmaacret|| na viTakSayadhvaMsakotthaiH spRzenopadravairyathA // 52 // tayostu syAddhRtaM kSIraM bastayo bRhaNAH shivaaH|| abhyaMgodvartanastAnamannapAnaM ca vAtajit // 53 // aura jaba dUdha karake madAtyayarogakI nivRtti hojAve aura balakI utpatti hojAve taba // 51 // dUdhake prayogako nivRtta karai aura kramakarake alpa alpa madyako sabai paraMtu viSThAke kSayase upaje zarIra aura zirake roga Adi aura dhvasakase upaje kaphakA thUkanA Adi ina upadravoMse sparzita nahIM hove taise // 52 // aura tina donoM pUrvokta upadravoM meM ghRta dUdha bRMhaNa aura kalyANarUpa bastikarma aura abhyaMga udvartana snAna aura vAtake jItanevAle anna tathA pAna hithaiN|||53|| yuktamadyasya madyottho na vyAdhirupajAyate // ato'sya vakSyate yogo yaH sukhAyaiva kevalam // 54 // For Private and Personal Use Only Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (541) yukta madirAvAle manuSyake madirAse uThIhuI vyAdhi nahIM upajatIhai isa kAraNase isamadirAke * saMyogako kahatehaiM jo kevala sukhakehI artha hotIhai // 14 // AzvinaM yA mahattejo balaM sArasvataM ca yaa||ddhaatyaindrN ca yA vIrya prabhAvaM vaiSNavaM ca yaa||55|| astraM makaraketoryA puruSAthoM valasya yA // sautrAmaNyAM dvijamukhe yA hutAze ca hUyate // 56 // yA sarvoSadhi saMpUrNAnmathyamAnAtsurAsuraiH // mahodadheH samudbhUtA zrIzazAGkAmRtaiH saha // 57 // mdhumaadhvmreysiidhugauddaasvaadibhiH||mdshktimnughnntii yA rUpairbahubhiHsthitA // 58 // yAmAsAdya vilAsinyo yathArthaM nAma bibhrati // kulAgannApi yAM pItvA nayatyuddhatamAnasA // 59 // anaGgAliGgitairaGgaiH kvApi ceto munerpi||trnggbhnggbhRkuttiitrjnairmaaniniimnH // 60 // ekaM prasAdya kurute yA iyorapi nivRtim // yathAkAmaM bhaTAvAptiparihRSTApsarogaNe // 61 // tRNavatpuruSA yuddhe yAmAsAdya tyajantyasUn // yAM zIlayitvApi ciraM bahudhAbahu vigrahAm // 62 // nityaM harSAtibegena tatpUrvamiva sevate ||sho- .. kodvegAratibhayairyAM dRSTvA nAbhibhUyate // 63 // goSThImahotsavodyAnaM na yasyAH zobhate vinA // smRtvA smRtvA ca bahuzo viyuktaH zocate yathA // 64 // aprasannApi yA prItyai prasannA svarga eva yaa|| apIndraM manyate duHsthaM hRdayasthitayA yayA // 65 // anirdezyasukhAsvAdA svayaM vedyaiva yA prm|| iti citrAsvavasthAsu priyAmanukaroti yaa||66|| priyAtipriyatA yAti yatpriyasya vizeSataH // yA prItiryA ratiryAvAgyA puSTiriti ca stutA // 67 // devdaanvgndhrvykssraaksssmaanussaiH|| pAnapravR. tau satyAM tAM surA tu vidhinA pibet // 6 // jo azvinIkumAroMke baDe tejako dhAraNa karatIhai aura jo sArasvata saMjJaka balako dhAraNa karatIhai aura jo indrakI zaktiko dhAraNa karatIhai aura jo viSNuke mAhAtmyako dhAraNa karatIhai For Private and Personal Use Only Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (542) assttaangghRdye|| 55 // aura jo kAmadevakA astra hai aura jo baladevajIkA puruSArtha hai aura jo sautrAmaNI yajJameM brAhmaNake mukhameM tathA agniMmeM homI jAtIhai // 56 // aura jo devate aura rAkSasoMkarake madhyamAna aura saba auSadhiyoMkarake pUraNa vaDe samudrase lakSmI caMdramA amRtake saMga prakaTa huIhai // 57 // jo madhumAdhava maireya sIdhu gauDa Asava Adi bahutase rUpoMkarake madakI zaktiko pazcAt hata karatIhuI sthitahai // 18 // aura jisako prApta hoke vilAsa karanevAlI striye yathArthanAmako dhAraNa karatI haiM aura jisako pAnakarake acche kulakI strIbhI uddhRtamanavAlI hoke // 19 ||kaamdevkrke AliMgita huye aMgoMke dvArA munijanake cittako AkarSita karatI haiM aura jo taraMgoMke bhaMga karake saMyukta huI bhakuToke tarjana karake mAninI strI akele manako // 10 // prasannakarake donoM strIpuruSako sukhakI prApti karatI hai aura yatheccha zUrapuruSakI bauchA karake AnaMdita huye apsarAoMke samUha vAle // 61 // yuddhameM jisako prApta hoke puruSa tRNakI taraha prANoMko tyAgatehaiM aura bahutase rUpoMvAlI jisa madirAko bahutakAlataka sevita karake // 62 // nityaprati AnaMdake atyaMta vegakarake prathamadinakI taraha manuSya sevita karatAhai aura jisako dekhakara zoka udvega glAni bhayakarake manuSya duHkhita nahIM hotAhai // 63 / / aura jisake vinA sabhA baDA utsava udyAna arthAt zaharake samIpa bagIce va akhADe nahIM zobhita hote haiM aura jisakarake viyukta huA manuSya bAravAra smaraNakarake duHkhita hojAtAhai // 64 // aura prasannatAse varjitabhI jo prItike artha kahI hai aura jo sAkSAt prasannA svargarUpahai aura hRdayameM sthitahuI jisakarake manuSya iMdrakobhI daHkhita mAnatAhai // 64 // anirdezya arthAt jisakA sukha aura svAda nahIM kahAjAtAhai aura jo kevala apane AtmAhIkarake jAnaneko yogyahai aura jo nAnAprakArakI avasthAoMmeM priyAko krIDAke artha anagaDIta karatI hai // 66 // aura madirAko priya mAnanevAle manuSya ke vizeSapanese priyA arthAta bhAryA atyaMta priyatAko prApta hotI hai aura yahI prIti hai aura yahI rati hai aura yahI puSTI hai aise // 17 // devate dAnava gaMdharva yakSa rAzasa manuSya inhoM karake stutikIhai aura pAnakI pravRttImeM tisa pUrvoktaguNoMvAlI madirAko vakSyamANa vidhikarake pAvai // 68 // sambhavanti ca ye rogA medo'nilkphodbhvaaH|| vidhiyuktAdRte madyAtte na sidhyanti dAruNAH // 69 // dAruNarUpa aura meda vAta kaphase upaje huye jo roga hote haiM ve vidhiyukta madirAke vinA siddha nahIM hote / / 69 // . ___ asti dehasya sAvasthA yasyAM pAnaM nivaaryte|| anyatra madyAnnigadAdvividhauSadhasaMbhRtAt // 7 // zarIrakI vahabhI avasthAhai ( arthAt praklinnadeha mehaAdi) jisameM madirA nivAritakIjAtI hai paraMtu purAnI aura aneka prakArake auSadhoMkarake saMskRta madirA varjita nahIM hai // 70 // For Private and Personal Use Only Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / / anUpaM jAGgalaM mAMsaM vidhinaapyupklpitm||myNshaaympraapyN samyakpariNametkatham // 71 // sutItramArutavyAdhighAtino lazunasya c||mdymaaNsviyuktsy prayogaH syaatkiyaangunnH||72|| vidhikarake kalpita kiyA anUpadezakA aura jAMgaladezakA mAMsabhI madirAkI sahAyatAko nahIM prAptahovai kaise acchItaraha pariNAmako prApta hosakatAhai // 71 // arthAt nahIM jIrNa hotA atyaMta tIvrarUpa vAtavyAdhiko nAzanevAle lahasanakA prayoga madirA aura mAMsase varjita manuSyako kaise guNadAyaka hai arthAt alpaguNa detAhai // 72 // nigUDhazalyAharaNe zastrakSArAgnikarmaNi // pItamayo visahate sukhaM vaidyavikatthanAm // 73 // atyaMta praNaSTa huye zalyako nikAsanemeM aura zastra khAra agnike karmameM madirAkA pAna karanevAlA sukhase vaidyake kartavyako sahatAhai // 73 // analottejanaM rucyaM zokazramavinodakam ||n cAtaH paramastyanyadArogyabalapuSTikRt // 74 // rakSatA jIvitaM tasmAtpeyamAsmavatA sdaa||aashritopaashrithitN paramaM dharmasAdhanam // 75 // agniko atyaMta teja karanevAlA aura rucimeM hita zoka aura parizramako haranevAlA madya hai aura isase uparAMta Arogya bala puSTikA karanevAlA anyapadArtha nahIM hai // 74 // tisakAraNase jIvitakI rakSA karanevAle buddhimAn manuSyako sabakAlameM Azrita aura upAzritako hitarUpa parama dharmakA sAdhana arthAt upAyarUpa madya pInA yogya hai // 79 // snAtaHpaNasya suravipragurUnyathAsvaM vRtti vidhAya ca samasta prigrhsy|aapaanbhuumimth gandhajalAbhiSiktAmAhAramaNDapasamIpagatA yeta // 76 // svAstRte'tha zayane kamanIye mitra bhRtyrmnniismvetH||svN yazaH kathakacAraNasaMdhairuddhataM nizama ynntilokm||77|| vilAsinInAM ca vilAsazobhi gItaM sa nRtyaM kltuuryghossH|kaanyciiklaapaishclkingkinniikaiH krIDAvihaDaizca kRtAnunAMdam ||78||.mnniknksmutthairaakmrvicitraiH sjlvividhlekhkssaumvstraavRtaanggaiH||api munijanacittakSobha smpaadiniibhishckithrinnlolprekssnniibhiHpriyaabhiH||79|| stananitambakRtAdatigauravAdalasamAkulamIzvarasambhramAt // For Private and Personal Use Only Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (544) aSTAGgahRdaye- . . iti gataM dadhatIbhirasaMsthitaM taruNacittavilobhanakArmaNam // 80 // yaavnaasvmttaabhirvilaasaadhisstthitaatmaabhiH||snycaary: mANaM yugapattanvaGgIbhiritastataH // 81 // tAlavRntanalinI dalAnilaiH zItalIkRtamatIva shiitlaiH||drshne'pi vidadhadvazA nugaM svAditaM kimuta cittjnmnH|| 82 // cUtarasendumRgaiH kRtavAsaM mallikayojjvalayA ca sanAtham ||sphaattikshuktigtN sataraGga kaantmnnggmivodvhdnggm||83|| tAlIsAdyaM cUrNamelAdikaM vA hRdyaM prAzya prAgvayaHsthApanaM vA // tatprArthibhyo bhUmibhAge samRSTe toyonmibhaM dApayitvA tatazca // 84 // dhRtimAnsmRtimAnnityamanyUnAdhikamAcaran // ucitenopacAreNa srvmevoppaadyn||85||jitviksitsrojnynsNkraanti vrddhitshriikm||kntaamukhmiv saurabhahRtamadhupagaNaM pibenmadyam // 86 // snAnakarake zuddhahuA manuSya yathAyogya devatA brAhmaNa guruko praNAma karake aura samasta parivArakI vRttIko vidhAna karake kapUra aura khasaAdike pAnIse sIMcIhuI aura bhojanake maMDapake samIpameM prAptahuI madirA pInekI bhUmimeM Azrita hovai // 76 // aura acchItaraha AstRta arthAt suMdara bichonA takiyA Adikarake AcchAdita aura ramaNIya zayyApai mitra naukara bhAryAse sahita aura kathaka aura cAraNoMke samUhoM karake uddhRta aura lokako Akramita karanevAle apane yazako sunatA huA // 77 // aura striyoMke sthAna Asana gamana AnaMda bhRkuTI netrake karma utpanna hote haiM jahAM aise vilAsa karake zobhita aura nRtyase sahita aura madhura bAjoMke zabdoM karake aura striyoMkI tagar3iyoMke kalApoM karake aura sphuTita huI sUkSma dhuMgharUoMkarake aura sArasa Adi pakSiyoM karake kiye huye anuzabdase saMyukta gAnako sunatA huA // 78 // maNi aura sonA karake bane huye aneka prakAravAle aura jalase sahita aneka prakAravAle lekha arthAt kSaumavastra karake AvRta aMgavAle AvaneyoMkarake aura munijanoMke cittako kSobha karanevAlI aura cakita huye bhUgoMkI taraha caMcalarUpa netroMkarake acchatiraha dekhane vAlI // 79 // aura anavasthita svarUpako dhAraNa karanevAlI aura stana tathA nitaMbakarake kiye atyaMta gauravase Alasyake tathA Izvarake bhayase Akulita huye gamanako aura taruNa cittavAle manuSyoMke vazIkaraNako dhAraNa karanevAlI / / 80 // yauvana aura Asava karake unmatta huI aura vilAsa karake adhiSThita cittavAlI aura sUkSma aMgovAlI striyoM karake ekakAlameM jahAM tahAMse saMcA[mANa manuSyako tisa // 81 // atyaMta For Private and Personal Use Only Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (545) zItalarUpa tADake vIjane aura kamalake pattoMkI pavanoMkarake zItala kiyA aura dekhanemeMbhI manuSyako vazIkaraNa karanevAlA hai phira cAhanevAle manuSya pAnakaranekI kauna kathAhai // 2 // AMbakA rasa kapUra kastUrI karake sugaMdhita aura prakAzita huI mallikAkarake saMyukta aura gilorI pattharake pyAlemeM prApta aura taraMgoMse sahita aura prakAzita aura kAmadevakI taraha aMgako dhAraNakaranevAle aise madyako // 83 // tAlIzaAdi cUrNa tathA rAnAdi cUrNako athavA avasthAko sthApanakaranevAle manohara padArthako pahile bhojana karake pazcAt lepita karI pRthavImeM deva dAnava Adike artha jalase mile madyakA dAna karake pazcAt jalakA dAna karake pazcAt // 84 // dhRti vAlA aura smRtivAlA aura nityaprati nUtana aura adhikapanese varjitako Acarita karatAhuA aura ucita upacAra karake saMpUrNatAko upapAdita karatAhuA manuSya // 85 // khile huye lAla kamalakI zobhA tiraskRtakaranevAle netroMke pratibiMbakarake baDhI huI zobhAvAlA aura strIke mukhakI taraha suMgadhi aura bhauroMke gaNoMkI haraNakaranevAlI madirAko pAvai // 86 // pItvaivaM caSakadvayaM parijanaM sammAnya sarvaM tato gatvAhArabhuvaM puraHsubhiSajo bhuJjIta bhUyo'tra cAmAMsApUpadhRtArkakAdiharitaiyuktaM sasauvarcalairdvistriI nizi vAlpameva vanitAsaJcAlanArthaM pibet // 87 // aisI madirAke do pyAlokA pAna karake pazcAt saba vezya, gadikA sanmAna karake aura bhojanake sthAnameM jAke zobhana vaidyake sanmukha bAraMbAra bhojana karai aura mAMsa mAlapuA ghRta adaraka kAlAnamaka inhoMkarake saMyukta madyako do tIna bAra dinameM pIvai aura rAtrImeM striyoMko khuzI karanake artha alpa madirAko pAvai // 87 // rahasi dayitAmake kRtvA bhujAntarapIDanAtpulakitatanuM jAtasvedAM sakampapayodharAm // yadi sarabhasaM sIdhUdAraM na pAyayate kRtI kimanubhavati klezaprAyaM tato gRhatantratAm // 88 // donoM bAhuoMke pIDanase pulakita zarIravAlI aura pasInAse saMyukta aura kaMpate huye stanoMvAlI nArIko godameM baiThA ekAMta sthAnameM madirAke sareko nahIM pAtita kare to gRhasthI manuSya kisa vAste gRhopakaraNa arthAt gRhasthasaMbaMdhi sAmAnoM ke saMpAdanase upaje klezako sahatAhai // 8 // varatanuvatrAsaGgatisugandhitaraMsarakaM drutamiva pdmraagmnnimaasvruupdhrm||bhvti ratizrameNa ca madaHpibato'lpamapi kSayamatanujaujasapariharan sa zayIta param // 89 // 1kulaa| - For Private and Personal Use Only Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (546) aSTAGgahRdayezreSTha zarIra aura mukhakI saMgati karake atyaMta sugaMdhita aura atyaMta rUpa sara aura padmarAgamaNikI samAna drutarUpa aura Asavake rUpako dhAraNakaranevAlA aura ratike parizrama karake alpa madirAko pInevAle manuSyake mada hotA hai vaha mada parAkramake kSayakA hetu hai aura kAmake kSayako syAga karatA huA vaha madyapAyI manuSya pIne ke pazcAt zayana karai // 89 // itthaM yuktyA pibenmadyaM na trivrgaadvihiiyte||asaarsNsaarsukhN prmevaadhigcchti||90|| aizvaryyasyopabhogo'yaM spRhaNIyaH surairapi // . isa prakAra karake yuktike dvArA madirAko pInevAlA manuSya dharma artha kAmase hIna nahIM hotA hai aura asArarUpI saMsArameM atyaMta sukhako prApta hotAhai // 90 // aizvaryakA upabhogarUpa yaha madya devatAoM karake vAMchita karaneko yogya hai / anyathA hi vipatsu syAtpazcAttApendhanaM dhnm||91||upbhogen rahito bhogavAniti nindyte||nimmito'tikdryo'yN vidhinA nidhipAlakaH // 92 // tasmAndyavasthayA pAnaM pAnasya satataM hitm||jitvaa viSayalubdhAnAmindriyANAM svatantratAm // 93 // aura isa prakAra bhogako nahIMkaranevAlA manuSya vipatkAloMmeM pazcAt pachatAtA hai ki maiMne madirAkA pAna nahIM kiyA // 91 // aura sa madirArUpa bhogakarake rahita aura anya bhogako sevanavAlA manuSya niMdAko prApta hotAhai kyoMki brahmAne atikadaryyarUpa aura khajAnekA pAlanevAlA vaha manuSya racAhai // 92 // tisakAraNase vyavasthAkarake madirAkA pAna karanA niraMtara hitahai paraMtu viSayake abhilASAvAle indriyoMkI svataMtratAko jItake niyamase pAna karaneko samartha hotahaiM // 9 // vidhirvasumatAmeSa bhaavissydvsvstuye|| yathopapatti tairmadyaM pAtavyaM mAtrayA hitam // 94 // yAvadRSTerna sambhrAntiAvanna kSobhate mnH|| tAvadeva virantavyaM madyAdAtmavatA sadA // 95 // dhanI puruSoMko yahI vidhi hai aura jinako dhanake honekI vAMchAhai aise manuSyoMkobhI yuktike anusAra mAtrAkarake madirAkA pAna karanA hitahai // 94 // jabataka dRSTikI saMbhrAti nahIM hove aura jabataka mana kSobhako nahIM prApta hovai tabataka buddhimAn manuSyako madirAse nivRtti karanI yogyahai arthAt jaba saMbhrAMtarUpa dRSTi aura kSubhitarUpa mana hone lage taba madirAko nahIM pIvai // 95 // abhynggodvrttnsnaanvaasdhuupaanulepnaiH|| snigdhoSNairbhAvitazcAnnaiH pAnaM vAMtottaraH pibet // 96 // shiitopcaarairvividhairmdhursnigdhshiitlaiH||paittiko bhAvitazcAnnaiH pibanmayaM na siidti||97||up For Private and Personal Use Only Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / / cArairazizirairyavagodhUmabhukpibet // zleSmiko jAlaimAsamayaM maricakaiH saha // 98 // abhyaMga udvartana snAna vAsa dhUpa anulepana karake aura snigdha tathA garama annoMkarake bhAvitarUpa vAtakI adhikatAvAlA manuSya madirAko pAvai // 96 // aura pittakI adhikatAvAlA manuSya aneka prakArake zItala upacAroMkarake aura madhura zItala snigdha annoMkarake bhAvita huA manuSya madirA pIve to zithilatAko prApta nahIM hotA // 97 // kaphakI adhikatAvAlA manuSya garamarUpa upacAroM karake aura miracause saMskRta aura jAMgala dezake mAMsoMkarake saMyukta madirAko pIve jaba aura gehUMkA bhojana karai // 98 // tatra vAte hitaMmadyaM prAyaH paissttikgauddikm||pitte sAmbho madhu kaphe maarkiikaarissttmaadhvm||99||praakpibecchaissmiko mayaM bhuktasyopari paittikaH // vAtikastu pibenmadhye samadoSo yathecchayA // 10 // vAtakI adhikatAmeM prAyatAkarake paiSTika aura gauDika madya hitahai aura pittakI adhikatAmeM jalase sahita aura zahadasa sahita madya hitahai aura kaphakI adhikatAmeM mArdIka ariSTa mAdhava ye madya ritahaiM // 99 // kaphI prakRtivAlA manuSya bhojanase pahile madyako pIvai aura pittakI prakRtivAlA manuSya bhojanake uparAMta madyako pAvai aura vAtakI prakRtivAlA manuSya bhojanake madhyameM madyako pAvai aura saba doSoMke samAna prakRtivAlA manuSya icchAke anusAra madyako pIvai // 100 / / madeSu vAtapittanaM prAyo mUchAsu ceSTate // sarvatrApi vizeSeNa pittamevopalakSayet // 101 // prAyatA karake madomeM aura mUrchAyarogoMmeM vAtapittako nAzanevAlI cikitsA karanI aura vizeSakarake saba prakArakarake mada aura mU>>yarogameM adhikarUpa pittakohI jAnai // 101 // zItAH pradehAmaNayaHsekA vyjnmaarutaaH||sitaadraakssekssukhrjuur kAzmayaH svrsaaHpyH||102||siddhN madhuravargeNarasA yUSAHsadADimAHSaSTikAH zAlayo raktA yavAH sarpizca jiivnm||103|| kalyANakaM mahAtiktaM SaTpalaM payasAgnikaH // pippalyo vA zilAhra vA rsaaynvidhaantH||104||triphlaa vA prayoktavyA saghRtakSaudrazarkarA // For Private and Personal Use Only Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (548) aSTAGgahRdaye zItala lepa, maNI, seka, vIjanekI pavana, misarI, dAkha, Ikha, khaMbhArIkA rasa // 102 / / aura madhuravargameM siddha kiyA dUdha, aura anAra karake sahita yUSa tathA mAMsa, zAThicAvala, lAlazAlicAvala, java, ghRta, aura jIvanIya ghRta // 103 // kalyANa ghRta unmAdapratiSedhameM kahAhuA mahAtikta ghRta kuSTacikitsAmeM kahA huA SaTphala ghRta rAjayakSmacikitsAmeM kahA huA dUdhake saMga cItA aura rasAyana vidhAnase pIpalI athavA rasAyana vidhAna karake zilAjIta // 104 // athavA ghRta khAMDa zahada inhoMse saMyukta triphalA ye saba mada aura mUrchAyarogameM prayuktakarane hitahaiM / prasaktavegeSu hitaM mukhanAsAvarodhanam // 105 // pibedvA mAnu. SakSiIraM tena dadyAca nAvanam // mRNAlabisakRSNA vA liyArakSaudreNa saabhyaaH||106||duraalbhaaN vA mustAM vAzItena salilena vA // pibenmaricakolAsthimajozIrAhikesaram // 107 // dhAtrIphalarase siddhaM pathyAkvAthena vA ghRtam // aura prasakta vegoMvAle mada AdimeM hAthale mukha aura nAsikAkA avarodha karanA hithai!| 1 05 // athavA nArIke dUdhako pAvai, athavA nArIke dUdhakarake nasya devai aura kamalakI DaMDI kamalakaMda pIpala haraDai zahadako milAke cATai // 106 // athavA dhamAsAko vA nAgaramothAko zahadameM milAke cATai athavA zItalapAnIke saMga miraca berakI guThalI tathA majjA khaza nAgakezarako pIkai // 107 // athavA AMvale ke rasameM siddha athavA haraDoMke kAthameM siddha ghRtako pIne // kuryAnkriyAM yathoktAM ca yathAdoSabalodayam // 108 // paJcaka ANi ceSTAni secanaM zoNitasya c||sttvsyaalmbnN jJAnamavRddhirviSayeSu ca // 109 // aura doSa aura balake udayake anusAra karake yathAyogya kahIhuI kriyAko karai // 108 / / vamana virecana AsthApana anvAsana nasya ye pAMca karma aura raktakA nikAsanA satvaguNakA Azraya jJAna aura viSayoMmeM abhilASakA abhAva ye saba karanA cAhiye // 109 // madeSvatipravRddheSu mUrchAyeSu ca yojayet // tIkSNaM saMnyAsavihitaM viSaghnaM viSajeSu ca // 110 // AtibaDhe huye madoMmeM aura mUrchAyarogoMmeM saMnyAsarogameM kahehuye nasyako prayukta kare aura viSase upaje madoMmeM viSanAzaka cikitsAko prayukta karai // 110 // Azu prayojyaM saMnyAse sutIkSNaM nsymnyjnm|| dhUmapradhamanaMtAdaH sUcibhizca nakhAntare // 111 // kezAnAM luJcanaM dAho daMzo For Private and Personal Use Only Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (549) dshnvRshcikaiH|| kaTumlagAlanaM vakke kpikcchvghrssnnm||112|| utthito labdhasaMjJazca lazunasvarasaM pibet||khaadetsvyosslvnnN bIjapUrakakesaram // 113 // ladhvannaM pratitIkSNoSNamadyAtsrotovizuddhaye // saMnyAsarogameM suMdara tIkSNarUpa nasya aura aMjana tatkAla prayukta karane yogya haiM, aura dhUmakA pAna pradhamana aura nakhoMke madhyameM sUiyoM karake toda arthAt camakA // 111 // bAloMkA ukhA DanA aura dAha dAMta aura bicchuoMse DazAnA aura miraca vijorA Adi auSadhoMke rasako mukhameM prayukta karanA aura kocakI phaliyoMkarake avagharSaNa karanA ye saba hitahaiM / / 112 // aise prakAroMkarake utthitahuA aura labdhasaMjJAvAlA manuSya lahasanake rasako pIvai aura sUMTha miraca pIpala seMdhAnamakase mizrita vijoreke kezarako khAvai // 113 // aura strotoMkI zuddhike artha halakA kaDuA tIkSNa garama anna khAya / / vismApanaiH saMsmaraNaiH priyshrvnndrshnaiH|| 114||pttubhirgiit vaaditrshbdairvyaayaamshiilnaiH||strNsnollekhnai maiH shonnitsyaavsecnaiH|| 115 // upAcarettaM prttmnubndhbhyaatpunH|| tasya saMrakSitavyaM ca manaHpralayahetutaH // 116 // aura vismayako karanevAle aura sAraNakarake aura priya zravaNa aura darzanoMkarake // 114 / / aura manohararUpa gIta aura vAjoMke zabdoMkarake vyAyAmake abhyAsakarake tathA vamana virecana dhUma raktake nikAlanese || 116 // tisa rogIko upAcarita karatA rahai, aura anubaMdhake bhayase tathA pralayahetuse smRtiko naSTatAse tisa rogIkA mana acchI taraha rakSA karaneko yogya hai // 116 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM cikitsitasthAne saptamo'dhyAyaH // 7 // assttmo'dhyaayH| HOT athAto'zaMsAM cikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMsara arza arthAt bavAsIra cikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge ||kaale sAdhAraNe vyabhre nAtidurbalamarzasam // vizuddhakoSThaM lavalpamanulomanamAzitam // 1||shuciHkRtsvstyynN muktvinnmuutrmvythm||shyne phalake vAnyanarotsaGge vyapAzritam ||2||puurve For Private and Personal Use Only Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (550) aSTAGgahRdayeNa kAyenottAnaM pratyAdityagudaM samam // samunnatakaTIdezamatha yantraNavAsasA // 3 // sakthnoH zirodharAyAM ca parikSiptamRju'sthitam // AlambitaM paricaraiH srpissaabhyktpaayve||4||tto' smai sarpiSAbhyaktaM niddhyaadRjuyntrkm||shnairnusukhNpaayautto dRSTA prvaahnnaat||5|| yantre praviSTaM durnaamplotgunntthityaa'nuc|| zalAkayotpIDya bhiSak yathoktavidhinA dahet // 6 // kSAreNaivAmitaratkSAreNa jvalanena vA // mahadvA balinazchittvA vItayantramathAturam // 7 // svbhyktpaayujghnmvgaahenidhaapyet|| nirvAtamandirasthasya tto'syaacaarmaadishet||8|| ekaikamiti saptAhAtsaptAhAtsamupAcaret // baddaloMkarake rahita zarada vasaMta Adi kAlameM atyaMtadurbalapanese rahita aura vizeSakarake zuddhakoSThavAlA halakA tathA alpa vA anulomita bhojanakaranevAlA / / 1 / / pavitra bali homa japa Adiko kiye viSThA mUtrako tyAge, pIDAse rahita zayyAmeM tathA phalakameM vA manuSyakI godImeM vizeSakarake sthita // 2 // pUrva zarIrase sIdhA aura sUryake sanmukha gudAvAlA aura samAna acchItarahase UMcI kaTidezavAlA yantraNavastrakarake // 3 // donoM sakthI aura grIvAmeM parikSipta komalapanese sthita, sevakoMkarake nizcala pakaDAhuvA aura tase gIlI gudAvAle // 4 // manuSyake artha vRta malanese cikane abhyakta komala aura sukhake anusAra yaMtrako gudAmeM holehaule prApta karai, pazcAt pravAhaNase dekhakara // 5 // yaMtrameM praviSTa huye bavAsIrake masseko kapaDeke TukaDese AcchAditadehavAlI zalAkAse Uparako pIDita kara pIche kuzala vaidya yathoktavidhise dagdha kara // 6 // aura gIle masseko khArase dagdha kara aura rUkhe masseko khArakarake tathA agnikarake dagdha kara aura balavAle manuSyake baDe masseko chedita kara phira yantra dUra kara // 7 // acchI prakAra gudA aura javanako ghRtase gIlAkara rogIko avagAhameM sthApita karai, pIche vAtase rahita maMdirameM sthita huye tisa manuSyake artha uSNo. dakaAdi upacAroMko Adezita karai / / 8 // aura eka eka upacArako sAta sAta dinataka Acarita karai // . prAradakSiNaM tato baammrshpRsstthaagrjNttH||9||bhvrshsHsudgdhsy syAdvAyoranulomatA // ruciranne'gnipaTutA svAsthyaM varNa balodayaH // 10 // aura bahutase bavAsIrake massoMvAle manuSyake pahile dAhane dezameM sthita huye masseko upAcarita krai|9piiche bAMye masseko upAcarita kara, pIche pRSThabhAgake agra bhAgameM upaje huye masseko For Private and Personal Use Only Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / / (551) upAca reta kare aura dagdha huye bavAsIrake massevAle manuSyake vAyukI anulomatA aura annameM ruci aura jaTharAgnikI caturAI aura svasthapanA varNa aura balakA udaye upajate haiM // 10 // bastizUle tvadho naabherlepyetshlkssnnklkitaiH|| varSAbhUkuSThasurabhirmizilohAmarAhvayaiH // 11 // nAbhike nIce bastisthAnameM zUla upajai to sUkSma pIse huye zAThi kUTha rAla sauMpha agara devadAra inhoMkarake lepa karai // 11 // zakunmUtrapratIghAte prissekaavgaahyoH||vrnnaalmbupairnnddgokpttkpunrnvaiH||12||sussviisurbhiibhyaaN ca kvAthamuSNaM prayojayet // sanehamathavA kSIraM tailaM vA vAtanAzanam // 13 // yuJjItAnnaM zakRteMdi snehAnvAtaghnadIpanAn // viSTA aura mUtrake baMdhameM paripeka aura snAnake dvArA varaNa gorakhamuMDI araMDa gokharU shaatthi||12|| kalauMjI rAlase uSNa kiye aura lehase saMyukta kAthako prayukta karai athavA vAtako nAzanevAle dUdhako athavA telako prayukta karai // 13 // aura viSTAko bheditakaranevAle annako aura vAtanAzanevAla dIpana snahoMko prayukta karai / / athAprayojyadAhasya nirgatAnkaphavAtajAn // 14 // saMstambhakaNDUrukacchophAnabhyajya gudakIlakAnA bilvamUlAgnikakSArakuSThaiH siddhena secayet // 15 // tailenAhibiDAlovarAhavasayAthavA // svedayedanupiNDena dravasvedena vA punH|| 16 ||sktuunaaNpinnddikaa bhirvA snigdhAnAM tailasarpiSA // rAsnAyA hapuSAyA vA piNDai kALgandhikaiH // 17 // aura dAha nahIM prayukta kiye manuSyake bAhirako nikasehuye aura kaphavAtase upaje // 14 // staMbha khAja zUla zojase saMyukta gudAke massoMko belapatrakI jaDa cItA javAkhAra kuThase siddha kiye telase abhyakta kara secita karai // 15 // athavA sarpa bilAva UMTa zuarakI vasA karake secita karai aura piMDakarake tathA dravasvedakarake svedita karai, athavA tela aura ghRta karake snigdha kiye sattuoMkI piMDiyoMkarake svedita karai, athavA rAyazaNake va hAUrake piMDoMkarake athavA kRSNagaMdhake piMDoMkarake svedita karai // 17 // arkamUlaM zamIpatraM nRkezAH sarpakaMcukam ||maarjaarcrmsrpishc dhUpanaM hitamarzasAm // 18 // tathAzvagandhAsurasA bRhatI pi- . ppalI ghRtam // For Private and Personal Use Only Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (552) aSTAGgahRdayeAkakI jaDa, jAMTIke patte, manuSyake bAla, sarpakI kAMcalI bilAvakA carma, ghRta, inhoMkI dhUpa babAsIrake massoMko hitahai // 18 // tathA asagaMdha, tulasI, baDI kaTehalI, pIpala ghRta inhoMkI dhUpa bavAsIrake massoMko hita hai // dhAnyAmlapiSTairjImUtabIjaistajjAlakaM mRdu||19|| lepitaM chAyayA zuSkaM vartirgadajazAtanI // sajAlamUlajImUtalehe vA kSAra saMyute // 20 // gaJjAsUraNakUSmANDabIjaivartistathAguNA // snu kssiiraaiinishaalepstthaagomuutrklkitaiH|| 21 // kRkavAkuzakRtkRSNAnizAguJjAphalaistathA // kAMjIse pIse nAgaramotheke bIjoMse jAlake nAgaramAtheke jAlakako komala // 19 // lepitakara aura chAyAmeM sukhAke karI huI vartI gudAke massoMko nAzatI hai athavA jAla aura jaDase sahita nAgaramothese kiye aura javAkhArase saMyukta snehameM // 20 ||cirmtthii jamIkaMda kohalAke bIjoMse karIhuI battI gudAke massoMko nAzatIhai aura thoharake dUdhameM gIlIkarI haladIkA lepa gudAke massoMko nAzatAhai aura gomUtrameM kalpita kiye // 21 // murgekI vITa pIpala haladI ciramaTIkA phala inhoMkarake kiyA lepa gudAke massoMko nAzatA hai / snukakSIrapiSTaiH SaDgranthAhalinIvAraNAsthibhiH // 22 // kulIra shRnggiivijyaakutthaarusskrtutthkaiH|| zigrumUlakajairbIjaiH ptrairshvghnnimbjaiH||23|| pIlumUlena vilvena hiMgunA ca smnvitaiH|| kuSThaM zirISabIjAni pippalyaH saindhavaM guDaH // 24 // arkakSIraM sudhAkSIraM triphalA ca pralepanam // aura thUharake dUdhameM pIsehuye baca kalahArI hAthIkI haDDIse // 22 // aura kAkaDAsiMgI, bhAMga, kUTa, bhilAvA~, nIlAthothA, saha~janA aura mUlIke bIja, kanerake aura nAbake patte // 23 // aura pIlavRkSakI jaDa, velagirI, hIMga inhoMkarake, kiyA lepa gudAke massoko nAzatAhai aura kUTha, zirasake bIja, pIpala, seMdhAnamaka, guDa, // 24 // AkakA dUdha, thUharakA dUdha triphalA, inhoMkA lepa gudAke massoko nAzatAhai / / arka payaHsnuhIkANDaM kaTukAlAvupallavAH // 25 // karaobasta sUtraM ca lepanaM zreSThamarzasAm // AnuvAsanikairlepaH pippalyAyai zca pRjitH||26|| ebhirevauSadhaiHkuryAttailAnyabhyaJjanAni c| For Private and Personal Use Only Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (553) aura AkakA dUdha aura thUharakA kAMDa, kuTakI, tUMbIke patte // 25 // karaMjuA inhoMko bakareke mUtrameM pIsa bavAsIrake massoMpai lepakaranA zreSThahai aura anuvAsanika dravyoMkarake aura pIpala, mainaphala ityAdi vakSyamANa auSadhoMkarake kiyA lepa bavAsIra ke massoMmeM hitakArI hai // 26 // // inhIM auSadhoMkarake tela aura abhyaMjanakobhI karai / dhUpanAlepanAbhyaH pratravanti gudAMkurAH // 27 // saJcitaM duSTarudhiraM tataH sampadyate sukhI // aura dhUpa lepa abhyaMga karake gudAke masse // 27 // saMcita hue duSTa raktako jhirAtehaiM taba manuSya sukhI hotAhai / / AvartamAnamucchUnakaThinebhyo haredasA // 28 // arzIbhyo jala jAzastrasUcIkUcaiH punaH punH||shiitossnnsnigdhruukssaayainvyaadhi rupazAmyati ||29||rkte duSTe bhissktsmaadrktmevaavsecyet|| atyaMtasUje aura kaThina massose jo rakta nahIM nikale to // 28 // jokha, zastra, sUI kUrca karake vAraMvAra raktako nikAsai aura zItala garama snigdha rUkSa Adikarake jo roga nahIM zAMta hove // 29 // taba duSTa huA rakta jAnanA tisakAraNase vaidya vahAMse raktako nikAsai // yo jAto gorasaH kSIrAvahnicUrNAvacUrNitAt // 30 // pistameva tenaiva bhuJjAno gudjaajyet|| aura cItAke cUrNase avacUrNita dUdhase jo taka upajatAhai // 30 // tisa takrako paneivAlA athavA tisI takrake saMga bhojanakaranevAlA manuSya gudAke massoMko jItatAhai // kovidArasya mUlAnAM mathitena rajaH pibet // 31 // aznaJjIrNe ca pathyAni mucyate hatanAmabhiH // aura amalatAzake jaDake cUrNako maMthake saMga pIvai / / 31 / / aura jIrNa honepai pathyapadArthoko bhojana karanevAlA manuSya bavAsIrake massoMse chUTajAtAhai // gadazvayathuzUlA? mandAgni!lmikAnpibet // 32 // hiMgvAdInanutakAM vA khAdeguDaharItakIm // takreNa vA pibetpathyAvellAgnikaTajatvacaH // 33 // kaliGgamagadhAjyotiHsUraNAnvAMzavarddhitAna // koSNAmbunA vA trikaTuvyoSahiMgvamlavetasam // 34 // gudAmeM zojA aura zUlase pIDita maMda agnivAlA manuSya gulmacikitsAmeM kahehuye hiMgyAdi cIko pIvai // 32 // athavA guDasahita haraDoMko khAke pazcAt takrakA anupAna karai, athavA For Private and Personal Use Only Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (554) aSTAGgahRdayeharaDe, vAyaviDaGga, cItA, kUDAkI chAlako takrake saMga pAvai // 33 // athavA bhAgase varddhita indrajava, pIpala, cItA, jamIkaMdake cUrNako takrake saMga pIvai. athavA garama pAnIke saMga kAlAnamaka, seMdhAnamaka, sAMbharanamaka, sUMTha, miraca, pIpala, hIMga, amlavetasako pIvai // 34 // yuktaM bilvakapitthAbhyAM mahauSadhaviDena vA // AruSkarairyavAnyA vA prddyaattktrpnnm||35||ddyaadvaahpussaa hiMga citrakaM takasaMyutam // mAMsaM takAnupAnAni khAdetpIluphalAni vA // 36 // pibedaharahastakaM niranno vA prkaamtH||atyrth mandakAyAgnestakramevAvacArayet // 37 // athavA belagirI aura kaithase saMyukta athavA sUMTha aura maniyArI namakase saMyukta athavA bhilAvA aura ajavAyanase saMyukta jatroMke sattuoMke takrake saMga devai // 35 // athavA hAUvera, hIMga, cIteko takrake saMga devai athavA ekamahInetaka pIluphaleko khAke takrakA anupAna karatA rahai // 36 // athavA icchAke anusAra annako nahIM bhojana karatA huA manuSya nityaprati takrakohI pItA rahai, aura atyaMta maMdaagnivAle manuSyako prabhAtameM aura sAyaMkAla takrakAhI upacAra karAve // 37 // saptAhaM vA dazAhaM vA mAsArdhaM mAsameva vaa||blkaalvikaarjnyo bhiSaktakaM prayojayet // 38 // sAyaM vA lAjasattUnAM dadyAttakAvalehikAmAjINe take pradadyAhA takrapeyAM ssaindhvaam||39|| takrAnupAnaM sasnehaM takraudanamataH param // yUthai rasairvA takAdayaH zAlInbhuJjIta mAtrayA // 40 // sAtadinoMtaka athavA 10 dinoMtaka athavA 15 dinoMtaka athavA mahInAtaka balakAla vikArako jAnanevAlA vaidya takrakohI prayukta k||38||athvaa sAyaMkAlameM dhAnake khIloMke sattuoMkI takrameM banAI caTanIko caTAvai, athavA jIrNahuye takrameM seMdhAnamakase saMyukta takrakI peyAko devai / / -39 // athavA isa kAlase uparAMta lehase saMyukta takase mile cAvalako deke takrakA anupAna karAve, athavA takase milehuye yUSa aura rasoMke saMga mAtrAke anusAra zAlicAvaloMko khaave||40|| rUkSamoitalehaM yatazcAnuvRtaM ghRtam // takraM doSAgnibalavatrividhaM tatprayojayet // 41 // na virohanti gudajAH punastakasa. maahtaaH|| niSiktaM tadvidhaM hanti bhUmAvapi tRNolupam // 42 // kadAcit rUkSa kadAcit Adhe nikAsehuye snehase saMyukta kadAcita nahIM nikAse huthe dhRtase For Private and Personal Use Only Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (555 ) sayukta tIna prakAra ke takako doSa agni balakA jAnanevAlA vaidya prayukta karai // 41 // takra acchItaraha unmIlita huye gudAke masse phira nahIM ugate haiM kyoMki pRthvImeM sIMcA huA taka kaThina rUpa tRNoMko nAzatA hai taba komalarUpa mAMsoMke nAzanemeM kauna kathA hai // 42 // srotassu tatrazuddheSu raso dhAtRnupaiti yaH // tena puSTirvalaM varNaH paraM tuSTizca jAyate // 43 // vAtazleSmavikArANAM zataM ca vinivarttate // mathitaM bhAjane kSudrabRhatIphalalepite // 44 // nizAM paryuSitaM peyamicchadbhirgudajakSayam // ta karake zuddha huye srotoM meM jo rasa dhAtuoM ko prAptahotA hai tisa karake puSTi bala varNa atyaMta tuSTi upajatI hai // 43 // aura saikar3oM prakArake bAta aura kaphoMke vikAra zAMta hote haiM aura choTI kaTehalIke phaloMkarake lepita kiye pAtrameM // 44 // rAtrImAtra paryuSitarUpa maMtha gudA ke massoM ko nAzane kI icchAvAle manuSyoM ko pInA yogya hai / / dhAnyopakuJcikAjAjIhapuSApippalIdvayaiH // 45 // kAravIgra nthikazaThIyavAnyagniyavAnakaiH // cUrNitairdhRtapAtrasthaM nAtyamlaM tkrmaasutm||46||tkraarissttN pibejjAtaM vyktaamlkttukaamtH|| dIpanaM rocanaM va kaphavAtAnulomanam // 47 // gudazvayathukaNDArttinAzanaM balavarddhanam // dhaniyAM, kalauMjI, jIrA, hAUbera, choTI pIpala, baDI pIpala inhoMkarake // 45 // aura baDIsauMpha, pIpalAmUla, kacUra, ajavAyana, cItA, ajamoda ke cUrNo karake ghRtake pAtra meM sthita aura anya - mlapanese rahita tatrako cuvA karake // 46 // pazcAt vyakta amla aura kaTurasa yukta tatrAriSTako icchA se pIvai vaha takrAriSTa dIpana hai rocana hai aura varNa meM hitahai kapha aura vAtako anulomita karatA hai // 47 // aura gudAkA zojA pIDA khAjako nAzatA hai aura balako baDhAtA hai // tvacaM citrakamUlasya piSTrA kumbhaM pralepayet // 48 // takaM vA dadhi vA tatra jAtamarzoharaM pivet // bhAryAsphotAmRtApaJca koleSvapyeSa saMvidhiH // 49 // aura cIteke jaDakI chAlako pIsakara ghaDeke bhItara se lepita karai // 48 // tisa kalazemeM upajA takra athavA dahI vavAsIrako haratA hai, isako gudarogI pIvai aura bhAraMgI, sapheda zArivA, giloya, pIpala, pIpalAmUla, cavya, cItA, inhoMmeM bhI yaha vidhi karanI yogya hai // 49 // For Private and Personal Use Only Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 556 ) www.kobatirth.org maSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir piSTairgajakaNApAThAkAravIpaJcakolakaiH // tumbaryajAjIdhanikAbilvamadhyaizca kalpayet // 50 // phalAmlAnyamaka snehAnpeyAyUSarasAdikAn // ebhirevauSadhaiH sAdhyaM vAri sarpizca dIpanam // 51 // gajapapilI, pAThA, vaDIsoMpha, pIpala, pIpalAmUla, cavya, cItA, sUMTha dhakke phUla jIrA, dhaniyAM, velagirikA gUdA, inhoMkarake // 50 // bijorAAdi amloMko tathA ghRta aura teloMko * tathA peyA yUpa rasa Adiko kareM, ina auSadhoMkarake sAbita kiyA pAnI aura ghRta dIpana kahA hai 5 1 kramo'yaM bhinnazakRtAM vakSyate gADhavarcasAm // snehAdyaiH saktubhiryukri lavaNAM vAruNIM pibet // 52 // lavaNA eva vA takrasIdhAnyAmlavAruNIH // prAgbhaktayamake bhRSTAnsaktubhizcAvacUNitAn // 53 // kara apallavAnkhAdedvA tava ca'nulomanAn // saguDaM nAgaraM pAThAM guDakSAraghRtAni vA // 54 // gomUtrAdhyupitAmadyAtsaguDAM vA harItakIm // yaha pUrvokta krama bhinnaviSThAvAle manuSyoM kA hai aura gADhaviSThAvAle manuSyoM ke kramako kaheMge aura bahuta se snehoM se milahuye sattuoM se saMyukta aura lavaNase saMyukta vAruNI madirAko pIvai // 12 // athavA namakase saMyukta kiye takra, sIdhu, kAMjI, vAruNI madirA inhoM ko pIvai aura prabhAta ke bhoja - nameM ghRta tela meM bhune aura sattuoMkara ke avacUrNita // 13 // vAta aura viSTAko anulomana * karanevAle karaMjue ke pattoM ko khAvai athavA guDake sAtha sUMThako athavA pAThAko khAvai athavA guddha javAkhAra dhRtako khAvai // 54 // athavA gomUtra se abhyupita huI haraDeko guDake saMga khAvai // pathyAzatadvayaM mUtradroNenA mUtrasaMkSayAt // 55 // pakkAnkhAdetsamahanta phodbhavAn // durnAma kuSThazvayathugulmamehodara kamIn // 56 // granthyarbudApacIsthaulyapANDurogADhyamArutAn // aura 1024 tole gomUtrameM gomUtrakA saMkSaya hovai tabataka ||15|| pakI huI 200 haraDoMmeM se . doharoM ko zahada se saMyukta kara nityaprati khAvai ye haraDe kaphase upaje bavAsIra, kuSTa, zojA, gulma, prameha, udararoga, kRmiroga // 56 // graMthi, arbuda, apacI, sthUlatA, pAMDuroga, vAtaraktako nAzate haiM / ajazrRMgI TAkalka majAmUtreNa yaH pibet // 57 // guDavArttAkabhaktasya nazyantyAzu gudAMkurAH // aura meDhAsiMgIke jaDake kalkako bakarIke mUtrake saMga jo pIvai // 57 // guDa tathA vArtA* kukA bhojana kare tisa manuSyake gudA ke masse tatkAla naSTa ho jAte haiM | For Private and Personal Use Only Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (557) zreSThArasena trivRtAM pathyAM takreNa vA saha // 58 // pathyAM vApippa- . lIyuktAM ghRtabhRSTAM guDAnvitAm ||athvaa satrivRdantI bhakSaye: dnulomniim||59|| hate gudAzraye doSe gudajA yAnti saMkSayam / / aura triphalAke kvAthake saMga nizotako khAvai aura takrake saMga haraDaiko khAvai // 58 // athavA pIpalase saMyukta aura vRtameM bhunI aura guDase anvita haraDaiko khAvai athavA anulomana karanevAlI haraDaiko nizota aura jamAlagoTAkI jaDake saMga khAvai tau // 59 // gudAmeM Azrita huye doSa naSTa hojAte haiM taba gudAke masse nAzako prApta hote haiM / dADimasvarasAjAjIyavAnIguDanAgaraiH // 60 // pAThayA vA yutaM takaM vaatvrnno'nulomnm|| sIdhu vA gauDamathavA sacitra kamahauSadham // 61 // pivetsurAM vA hapuSApAThAsauvarcalAnvi* tAm // - aura anArakA rasa, jIrA, ajavAyana, guDa, jhUTha. inhoMkarake // 6 // athavA pAThAkarake yukta huA taka bAta aura viSTAko anulomita karatAhai, athavA cItA aura sUMThase saMyukta kiye zIdhuko pIye, athavA cItA aura sUMThase saMyukta karI gauDI madirAko pAvai // 61 // athavA hAUbera, pATA, kAlAnamako anvita karI madirAko pAvai // dazAdidazakairvRddhAH pippalIhipicuM tilaan||62 // pItvA kSIreNa lamate balaM dehahutAzayoH // aura dazaAdi dazoMkarake baDhIhuI pippaliyoM karake do tole tiloMko // 62 // dUdhakesaMga pAna karake deha aura agnimeM manuSya balako prApta hotAhai arthAt prathamadinameM daza pIpala aura do tole tiloMko dUdhake saMga pIthai aura pIche nityaprati daza daza pIpala aura vRddhabhAga karake do do. tole tiloMko dUdhake saMga pIvai aise jAna lenA / / dusparzakena bilvena yavAnyA nAgareNa vA // 13 // ekaikenApi saMyuktA pAThA hantyarzasAM rujam // aura dhamAsAkarake athavA belagirIkarake athavA ajavAyana karake athavA sUMTha karake // 63 / / saMyukta karI pAThA bavAsIrake massoMkI pIDAko haratI hai / / salilasya vahe paktvA prasthAddhamabhayAtvacam // 64 ||prsthN dhAjyAdazapalaM kapitthAnAM tato'ddhataH // vizAlArodhamaricakR For Private and Personal Use Only Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org (558) aSTAGgahRdaye veravAlakam // 65 // dvipalAMzaM pRthakpAdazeSe pUte guDAntale // dattvA prasthaM ca dhAtakyAH sthApayeddhRtabhAjane // 66 // pakSAtsa zIlito'riSTaH karotyagniM nihanti ca // gudajagrahaNIpANDukuSThodaragarajvarAn // 67 // zvayathuplIhahRdroga gulmayakSmavamImIn // aura 406 tole pAnImeM 32 tole haraDoMkI chAlako pakAke // 64 // aura 6 4 tole AMvalAkI chAla aura 40 tole kaiMthaphala aura tisase AdhI indrAyaNa aura lodha, miraca, pIpala, vAyaviDaMga eluA // 69 // ye saba ATha ATha tole ina sabako alaga alaga pakAke tisameM * 24 tole zeSa rahe aura vastrakarake chAnehuye pAnI meM 800 tole guDa aura 64 tole dhakke phUla, inhoMko "dekara ghRta ke pAtrameM sthApita kareM || 66 // / 15 dinoM ke pazcAt zIlita kiyA yaha ariSTa agniko karatAhai aura babAsIra, grahaNI roga, pAMDu, kuSTha, udararoga, viSa, jvara, inhoMko // 67 // aura -zojA, plIhAroga, hRdroga, gulma, rAjayakSmA, chardI, kRmiko nAzatA hai || Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir jaladroNe paceddantIdazamUlAvarAnikAn // 68 // pAlikAnpA dazeSe tu kSipeguDatulAM param // pUrvavatsarvamasya syAdanulomitarastvayam // 69 // aura 1024 tole pAnImeM jamAlagoTAkI jaDa, dazamUla, triphalA, cItA ye cAra cAra tolebhara milAke inhoMko pAvai // 68 // jaba 256 tole pAnI zeSa rahai taba 400 tole guDako milAveM aura pahilekI taraha dhakke phUloM ko milA ghRta ke pAtrameM DAla sthApita kare aura 15 dina ke pazcAt pAna karane lagai yaha atyaMta anulomako karatA hai // 69 // pacedurAlabhAprasthaM droNe'pAM prAsRtaiH saha // dantIpAThAgnivijayAvAsAmalakanAgaraiH // 70 // tasminsitAzataM dadyAtpAda sthe'nyacca pUrvavat // limpetkambhaM tu phalinIkRSNAcavyAjya mAkSikaiH // 71 // aura 1024 tole pAnImeM 64 tole dhamAsAko ATha ATha tolebhara jamAlagoTAkI jaDa, cItA, pAThA, haraDe, vAMsA, AmalA, sUMThake saMga pakAvai // 70 // / jaba 256 tole pAnI zeSa rahai taba 400 tole misarI milAke pAvai aura dhavaAdike phUloM kA parimANa saba pUrvokta athavA ariSTake samAna kareM, paraMtu vizeSakarake kalahArI, pIpala, cavya, ghRta, zahada, karake kalazeko lepita karai // 71 // For Private and Personal Use Only Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (559) prAgbhaktamAnulomyAya phalAmlaM vA pibed ghRtm||cvycitrksiddhN vA yavakSAraguDAnvitam // 72 // pippalImUlasiddhaM vA saguDakSAranAgaram // - aura prabhAtake bhojanase pahile anulomanapaneke artha bijorAAdikarake amla kiye ghRtako athavA cavya aura cItAmeM siddha kiye ghRtako athavA javAkhAra aura guDase anvita kiye ghatako pauvai // 72 // athavA pIpalAmUla karake siddha kiyA aura guDa,javAkhAra, sUMThase, saMyukta ghRtako piivai|| pippalIpippalImUladhAnakAdADimaighRtam // 73 // danA ca sAdhitaM vAtazakRnmUtravibandhahRt // palAzakSAratoyena triguNena paced ghRtam // 74 // vatsakAdipratIvApamarzoghnaM dIpanaM param // aura pIpala, pIpalAmUla,dhaniyAM,anAra karake athavA dahIkarake sAdhita ghRta // 73 // vAta viSThA * mUtrake baMdhako haratA hai aura triguNe DhAkake khArake pAnI karake pakAyA // 74 // aura kUDAAdi prativApase saMyukta ghRta bavAsIrako nAzatA hai aura atyanta dIpana hai| pnyckolaabhyaakssiiryvaaniividdsaindhvaiH||75|| sapAThAdhAnyamaricaiH sabilvairdadhimad ghRtm|| sAdhayettajjayatyAzu gudavaMkSaNavedanAm // 76 ||prvaahikaaN gudabhraMzaM mUtrakRcchre parisravam // aura pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUTha haraDai dUdha ajavAyana maniyArInamaka seMdhAnamaka karake / // 79 // aura pAThA dhaniyAM miraca belagirI dahI inhoMkarake sAdhita kiyA ghRta gudA aura aMDa saMdhikI pIDAko tatkAla jItatA hai // 76 // aura pravAhikA gudabhraMza mUtrakRcchra parislavako jItatA hai // pAThAjamodadhanikAzvadaMSTrApaJcakolakaiH // 77 // sabilvairdadhi cAGgerIsvarase ca caturguNe // hantyAjyaM siddhamAnAhaM mUtrakRcchre pravAhikAm // 78 // gudabhraMzArtigudajagrahaNIgadamArutAn // aura pAThA ajamoda dhaniyAM gokharU sUMTha pIpala pIpalAmUla cavya cItA // 77 // belagirI dahI inhoMkarake aura caugune cUkAke svarasameM siddhakiyA ghRta aphArA mUtrakRcchra pravAhikA // 78 // gudabhraMza bavAsIra grahaNIroga vAyurogako nAzatAhai / zikhitittirilAvAnAM rasAnamlAnsusaMskRtAn // 79 // .. dakSANAM varttakAnAM vA dadyAdviDvAtasaMgrahe // For Private and Personal Use Only Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (560) aSTAGgahRdayeaura mora tItara lAvA inhoMke amla aura acchItaraha saMskRta kiye mAMsIke rasoMko // 79 // aura murage tathA battakoMke amla aura saMskRta kiye mAMsoMke rasoMko viDvAtasaMgrahameM khAvai // vAstukAgnitrivRdantIpAThAmlIkAdipallavAn // 80 // anyacca kaphavAtanaM zAkaM ca laghubhedi ca // sahiSayamake bhRSTaM siddhaM dadhirasaiH sh||81|| dhanikApaJcakolAbhyAM piSTAbhyAM dADimAmbunA // AdrikAyAH kisalayaiH zakalairArdrakasya ca // 82 // yuktamAradhUpena hRdyena surabhIkRtam ||sjiirkN samaricaM viDa sauvarcalotkaTam // 83 vAtottarasya rUkSasya mandAneddhavarcasaH // kalpayedraktazAlyannavyaJjanaM shaakvdrsaan||84||gogodhaacchglossttraannaaN vizeSAtkavyabhojinAm // bathuvA cItA nizotha jamAlagoTekI jaDa pAThA AmalI Adike patte // 80 ||kph aura vAtako nAzanevAlA anya zAka halakA bhedI kaDavI torI Adi zAka aura hIMgase saMyukta mile huye ghRta telameM bhunA huA aura dahIkA sara // 81 // dhaniyAM pIpala pIpalAmUla cavya cItA saMThake cUrNa karake aura anArake pAnI karake aura gIle dhaniyeMke pattoMkarake aura adarakhake Tukar3oM karake siddha // 82 // aura manohararUpa aMgArakI dhUpakarake yukta aura hiMguAdi karake sugaMdhita jIrA aura miracoMkarake saMyukta kAlAnamaka aura maniyArInamaka karake utkaTa zAka arthAt vyaMjana hita / / 83 // . vAtakI adhikatAvAloMke aura rUkSake aura maMdAgnivAleke aura baddha viSThAvAle ke raktazAlI cAvaloMko vyaMjanake zAkake saMskArakI taraha kalpita karai / / 84 // aura gAya, godhA, vakarA, UMTake aura vizeSa karake mAMsako khAnevAle jIvoMke mAMsako rasoMkobhI saMskRta kiye zAkakI taraha kalpita karai / / madirAM zArkaraM gauDaM sIdhuM takaM tuSodakam // 85 // ariSTaMmastupAnIyapAnIyaM cAlpakaM zRtam // dhAnyena dhAnyazuNThIbhyAM kaNTakArikayA'thavA // 86 // ante bhaktasya madhye vA vaatvoN'nulomnm||viddvaatkphpittaanaamaanulomye hi nirmle|| // 87 // gude zAmyanti gudajAH pAvakazcAbhivarddhate // madirA, zarkarA madirA, gauDI madirA, sIdhu, takra, tuSodaka arthAt javoMkI kAMjI // 81 // AraSTa dahIkA pAnI, alpapakAyAhuA pAnI aura dhaniyA~karake pakAyAhuA pAnI athavA dhaniyAM aura sUMTha karake pakAyAhuA pAnI athavA kaTehalI karake pakAyAhuA pAnI // 86 // athavA bhojanake aMtameM va madhyameM diyAhuA pAnI vAta aura viSTAko anulomita For Private and Personal Use Only Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (561) karatAhai aura viSThA vAta kapha pittake anulomanameM aura nirmalarUpa // 87 // gudAmeM gudAke masse zAMta hojAte haiM, aura agni baDhatIhai / udAvataparItA ye ye cAtyarthaM viruukssitaaH|| 88 // vilomavAtAH zUlArtAsteSviSTamanuvAsanam // aura udAvartakarake saMyukta aura atyaMta virUkSita // 88 // aura vilomavAyuvAle aura zUlase pIDita manuSyoMkobhI anuvAsanabasti denA yogyahai / / pippalI madanaM bilvaM zatAhvAM madhukaM vacAm // 89 // kuSThaM zuNThIMpuSkarAkhyaM citrakaM devadAru c|| piSTvA tailaM vipaktavyaMdiguNakSIrasaMyutam // 90 // arzasAMmUDhabAtAnAM tacchreSThamanuvAsanam // gudaniHsaraNaM zUlaM mUtrakRcchre pravAhikAm // 91 // kaTayU rupRSThadaurbalyamAnAhaM vaMkSaNAzrayam // picchAstrA gude zophaM vAtavacAvinigraham // 92 // utthAnaM bahuzo yacca jayettaccAnu vAsanAt // pIpala, mainaphala, belagirI, zatAvarI, mulahaTI, vaca, // 89 // kUTha, kacUra, pohakaramUla, cItA, devadArako pIsakara dugune dUdhase saMyukta telako pakAnA yogyahai // 90 // yaha anuvAsana bavAsariko aura mUDhavAtoMko zreSThahai aura gudAkA nikasanA, zUla, mUtrakRcchra, pravAhikA // 91 // kaTi jAMgha pRSTabhAgakI durbalatA aura aMDasaMdhiyoMmeM AzrayarUpa aphArA, picchAlAva, gudAmeM zojA, adhovAta aura viSTAkA baMdha / / 92 // bahutase utthAnako yaha tela anuvAsanakarmase jItatA hai // nirUha vA prayuJjIta sakSIraM paJcamUlikam / / 93 // samUtrasnehalavaNaM kalkairyuktaM phalAdibhiH // athavA dUdhase saMyukta aura paMcamUloMse saMyukta // 93 // aura gomUtra sneha namakase saMyukta aura pUrvokta phalaAdi kalkoMkarake saMyukta nirUhabastiko prayukta karai / / atha raktArzasAM vIkSya mArutasya kaphasya vA // // 94 // anuvandhaM tataH snigdhaM rUkSaM vA yojayeddhimam // pazcAt raktakI bavAsIroMke vAyuke va karake anubaMdhako dekhakara // 94 // pazcAt snigdha rUkSa athavA zItala aisI cikitsAko prayuktakarai // zakRcchyAvaM kharaM rUkSamadho nirvAti naanilH||95|| kaTayUru gudazUlaM ca heturyadi cruukssnnm||ttraanubndho vAtasya zleSmaNo For Private and Personal Use Only Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (562) aSTAGgahRdayeyadi viTchuthA ||96||shvetaapiitaagurusnigdhaa sapicchastimito gudH|| hetusnigdhagururvidyAdyathAsvaM cAstralakSaNAt // 97 // dhUmravarNavAlA kharadharA aura rUkhA viSThA hove tathA adhovAta nAceko na nikale // 95 // aura kaTI jaMghA gudAmeM zUla hovai,aura rUkSaNarUpa hetu hove tahAM vAtakA anubaMdha jAnanA aura jo kaphakA anubaMdhana hove to komala aura // 96 // zveta pIlA bhArI cikanA viSThA hove picchAse saMyukta aura gIlI gudA hove snigdha aura bhArI hetu hove aura raktake lakSaNase yathAyogya anubaMdhako jaan||97|| duSTe'sre zodhanaM kAryaM laGghanaM ca yathAvalam // yAvacca doSaiH kAluSyaM sutestAvadupekSaNam // 98 // __ vAtaAdikarake dUSita huye raktameM balake anusAra zodhana vA laMghana karanA hitahai aura jabataka * doSoMkarake nirmalapanekA abhAva ho tabataka raktake snAvako thAMbhai nahIM // 98 // doSANA pAcanArthaM ca vahnisandhukSaNAya ca // saMgrahAya ca raktasya paraM tiktairupaacret||99||yttu prakSINadoSasya raktaM vAtolbaNasya vaa||snehstcchodhyeyuktaiH pAnAbhyaMjanabastiSu // 10 // yattu pittolbaNaM raktaM dharmakAle prvrttte||stmbhniiyN tadekAntAnna cedvAtakaphAnugam // 101 // sakaphe'stre pibetpAkyaM zuNThIkuTa jvlklm||kiraattiktkN zuNThIM dhanvayAsaM kucndnm||102 dAUtvanimbasevyAni tvacaM vA dADimodbhavAm // doSoMko pakAneke artha aura agniko jagAneke artha aura raktake saMgrahake artha tikta rasoM karake bavAsIrarogako upacArita karai // 99 // jo phira prakSINa doSavAleke athavA vAtakI adhikatAvAleke raktakA strAva hove to pAna abhyaMjana bastimeM saMyukta kiye snehoMkarake shodhitkr||10|| jo phira pittase baDhAhuA rakta prISma RtumeM pravRtta hove vaha nizcaya staMbhana karaneke yogyahai nahIM to vAtakaphake anubaMdhavAle raktako laMghanaAdikarake cikitsitakarai // 101 // kaphasahita raktameM jhUTha aura kUDAlI chAlako pIvai athavA cirAyatA, sUMTha, dhamAsA pItacaMdana, // 102 // dAruhaladI, nIMba kAlAvAlA inhoMke kvAthako pAvai, athavA anArakI chAlako pavi / / kuTajatvakpalaM tAyaM mAkSikaM ghuNavallabhAm // 103 // pibettaNDulatoyena kalkitaM vA mayUrakam // athavA cAratole iMdrajava, rasota, zahada atIzako // 103 // cAvaloMke pAnI ke saMga pIvai, athavA kalkita kiye Ugeko cAvaloMke pAnIke saMga pIvai // tulAM divyAmbhasi pacedAAyAH kuttjtvcH||104|niirsaayaaN tvaci kAthe dadyAtsUkSmarajIkRtAn // samAphalinImoca For Private and Personal Use Only Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 563) rasAnmuSTathaMzakAnsampran // 105 // taizca zakrayavAnpUte tato darvI pralepanam // paktvAvalehaM lIDDhA ca taM yathAgnibalaM pibet ||106||peyaaN maNDaM payazchAgaM gavyaM vA chAgadugdhabhuk / leho'yaM zamayatyAzu raktAtIsArapAyujAn // 107 // balavadraktapittaM ca dUrdhvamo'pi vA // aura AkAzase varSe pAnImeM gIlI kUDAkI tvacAko pakAvai // 104 // jabataka pakAyai tabataka vaha tvacA rasaseM rahita hojAve pIche sUkSma cUrNita kiye majITha, priyaMgu mocarasako cAra cAra tole parimANase levai // 105 || aura vastrase chAne huye pUrvokta kAthameM 4 tole iMdrajavoMko milAke pakAvai pIche jaba kaDachIpe cipakane lage taba pakA jAna agnise utAra jaTharAgni aura balake anusAra cATakara // 106 // pIche bakarIke dUdhakA pAna karatA huA manuSya agnike balake anusAra peyA maMDa bakarIkA aura gAyakA dUdha pIvaiM yaha leha raktAtisAra raktakI bavAsIra // 107 // aura baDhA huA raktapitta aura Urdhvagata raktapitta adhogata raktapittako nAzatA hai | kaTajatvaktulAM droNe pacedaSTAMzazeSitAm // 108 // kalkIkRtya kSipettatra tArkSyazailaM kaTutrayam // rodhadvayaM mocarasaM valAM dADima jAM tvacam // 109 // bilvakarkaTikAM mustaM samaGgAM dhAtakI phalam // palonmitaM dazapalaM kuTajasyaiva ca tvacaH // 110 // triMzatpalAni guDato ghRtAtpUte ca viMzatiH // tatpakkaM lehatAM yAtaM dhAnye pakSasthitaM lihan 111 sarvAzagrahaNIdoSazvAsakAsAnniyacchati // aura 400 tole kuDAkI chAlako 1024 tole pAnI meM AThavA~ bhAga zeSara hai aisI pakAve // // 108 // pIche kalkita kiyehuye rasota, sUMTha, miraca, pIpala, donoMlodha, mocarasa, kharaihaTI, anArakI chAla // 109 // belagirI, nAgaramothA, maMjITha, dhavake phUla ye saba cAracAra tole aura kUMDAkI chAla 40 tole // 110 // aura guDa 120 tole aura chAneTuye kAthameM 80 tole ghRta ina sabako milAveM, pIche pakA huvA lehabhAvako prApta hojAvai taba pAtrameM DAla aura DhakanAse Dhaka annake samUhameM 15 dinoMtaka sthita karai, pIche isa lehako cATatAhuA manuSya // 111 // saba prakArakI bavAsIra grahaNI doSa zvAsa khAMsIko dUra karatA hai // rodhaM tilAnmocarasaM samaGgAM candanotpalam // 112 // pAyayitvAdugdhena zAlIMstenaiva bhojayet // yaSTyAhnapadmakAnantApayasyAkSIramoraTam // 113 // sasitAmadhu pAtavyaM zItatoyena For Private and Personal Use Only Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (564) aSTAGgahRdayetena vA ||rodhkttttnggkuttjsmgaashaalmliitvcm // 114 // hima kesarayaSTayAhna sevyaM vA taNDulAmbunA // aura lodha tila mocarasa majITha, caMdanako // 112 // bakarIke dUdhake saMga rogIko pAna karAke pIche bakarIke dUdhakehI saMga zAlicAvaloMko khulAvai, athavA mulahaTI pAkha dhamAMsA dUdhI mUrvA meM // 113 // misarI aura zahada mile zItala pAnIke saMga athavA bakarIke dUdhake saMga pAna karanA yogyahai, athavA lodha kuTakI kUTha kUDA majITha saiMbhala vRkSakI chAlake kAthako cAvaloMke pAna ke saMga pIvai // 114 // athavA caMdana, nAgakesara mulahaTI khazako cAvaloMke pAnIke saMga piivai|| yavAnIndrayavAH pAThA bilvaM zuNThIrasAMjanam // 115 // cUrNazcalehitaH zUle pravRtte cAtizoNite // ye sabaprakArakI bavAsIra grahaNIdoSa AdimeM hita kahehaiM, aura ajavAyana, indrajaba pAThA belagirI, sUTha rasotakA // 115 // cUrNa pAnIke saMga cATAhuA vAyuke zUlameM aura atizaya pakAke pravRttahuye raktameM hitahai // dugdhikAkaNTakArIbhyAM siddhaM sarpiH prazasyate // 116 ||athvaa .. dhAtakIrodhakuTajatvakphalotpalAlakesarairyavakSAradADimasva rasena vA // 117 // athavA dUdhI aura kaTehalIkarake siddha kiyA vRta raktako atipravRttimeM zreSThahai / / 1 16 // athavA dhavake phUla, lodha, iMdrajava, kamala karake siddha kiyA ghRta hitahai, athavA nAgakezara javAkhAra anArake svarasameM siddha kiyA ghRta hita hai // 117 / / / zarkarAmbhojakiMjalkasahitaM sahavA tilaiH // abhyastaM raktagudajAnavanItaM niyacchati // 118 // chAgAdinavanItAjyakSIramAMsAni jAMgalaH // anamlo vA kadamlo vA savAstukaraso rasaH // // 119 // raktazAliH saro naHSaSTikastaruNI surA // taruNazca surAmaNDaH zoNitasyauSadhaM param // 120 // khAMDa kamalakI kezarake saMga athavA tiloMke saMga abhyAsase khAyA nonIghRta raktakI bavAsIroMko nAzatAhai // 118 // bakarIkA nonIta zudbhavata dUdha mAMsakA rasa ye parama auSadhahaiM, athavA amlapanese rahita athavA kucheka amlapanese saMyukta aura vathueke zAkake rasase saMyukta jAMgaladezake mAMsakA rasa parama auSadha hai // 119 // lAla zAlicAvala, dahIkA sara, zAMThicAvala, tAjI mAdarA tAjA madirAkA maMDa ye saba raktake bavAsIrameM parama auSadhahaiM // 120 // For Private and Personal Use Only Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / . (565) peyAyUSarasAyeSu palANDuH kevalo'pi vA // sa jayatyulbaNaM raktaM mArutaM ca prayojitaH // 121 // peyA yUSa rasa AdimeM akelA prayukta kiyA piyAja baDhehuye raktako aura vAyuko jiittaahai||121|| vAtolbaNAni prAyeNa bhavantyo'tiniHsRte // azAsi tasmAdAdhikaM tajjaye yatnamAcaret // 122 // prAyatAkarake atyaMta raktake nikasanemeM vAtakI adhikatAvAle bavAsIra hote haiM, tisa hetuse vAyuke jItanemeM yatnako karai // 122 // dRSTrAsrapittaM prabalamavalau ca kphaanilau|| zItopacAraH karttavyaH sarvathA tatprazAntaye // 123 // baDhehuye raktapittako dekhakara aura balase rahita kapha aura vAtako dekhakara tinhoMkI zAMtike artha zItala upacAra karanA yogya hai // 123 / / tAvadevaM samastasya snigdhoSNastarpayettataH // rasaiH koSNaizca sarpimiravapIDakayojitaiH // 124 // secayettaM kavoSNaizca kAmaM tailapayoghRtaiH // jo aise karanese tisa rogakI zAMti nahIM hove taba snigdha tathA uSNa rasoMkarake aura rogAnutpAdanIya adhyAyameM kahehuye aura kachuka garama ghRtoMkarake tarpita karai // 124 // aura tisa rogIko kachuka garama kiye tela dUdha ghRta inhoM karake secitakarai / yavAsakuzakAzAnAM mUlaM puSpaM ca shaalmleH||125|| nyagrodhodumbarAzvatthazuGgAzca dviplonmitaaH|| triprasthe salilasyaitakSIraprasthe ca sAdhayet // 126 // kSIrazeSe kaSAye ca tasminpUte vimizrayet // kalkIkRtaM mocarasaM samaMgAM candanotpalam // 127 // priyaGku kauTajaM bIjaM kamalasya ca kesaram // picchAbastirayaM siddhaH sghRtkssaudrshrkrH||128||prvaahikaagudbhrNshrktstraavjvraaphH|| aura javAMsA kuzA kAMsako jaDa aura saiMbhalake phUla // 125 // aura vaDa gUlara pIpalake aMkura ye saba AThaAThatole bhara le 196 tole pAnImeM 64 tole dUdhameM sAdhai // 126 // pIche dUdhake samAna zeSa rahe kAthako vastraAdise chAni tisameM mocarasa majITha caMdana kamala // 127 / / mAlakAMganI iMdrajaba kamala kezarake kalkako milAvai, pIche ghRta zahada khAMDa karake sahita siddha huA yaha picchAbasti kahAtAhai // 128 // yaha pravAhikA gudabhraMza raktastrAva jvarako nAzatAhai // For Private and Personal Use Only Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (566) aSTAGgahRdayayaSTayAhvapuNDarIkeNa tathA mocrsaadibhiH|| 129 / / kSIradviguNitaH pakko deyaH sneho'nuvAsanam // aura mulahaTI tathA pauMDAkarake aura mocarasa majITha caMdana kamala mAlakAMganI kamalakezara indrajava inhoMkarake // 129 // aura dugune dUdhameM pakka kiyA sneha anuvAsanameM denA yogya hai / / madhukotpalarodhAmbusamaMgAvilvacandanam // 130 // cavikAtiviSA mustaM pAThAkSAro yavAgrajaH // dArUtvaGnAgaraM mAMsI citrako devadAru c||131||caaNgeriisvrse sarpiH sAdhitaM taistridoSajit // artho'tisAragrahaNIpANDurogajvarArucau // 132 // mUtrakRcchre gudabhraMze bastyAnAhe pravAhaNe // picchAstrAverzasAM zUle deyaM tatparamauSadham // 133 // aura mulahaTI kamala lodha netravAlA majITha belagirI caMdana // 130 // cavya atIza nAgaramothA pAThA javAkhAra dAruhaldI dAlacInI suMTha bAlachaDa cItA devadAra // 131 / / inhoMmeM aura cUkAke svarasameM sAdhita kiyA ghRta tridoSako jItatAhai aura bavAsIra atisAra saMgrahaNI pAMDuroga jvara arucimeN||132||aur mUtrakRcchra gudabhraMza bastisthAnameM aphArA pravAhikA picchAstrAva bavAsIrake massoMmeM zUla inhoMmeM parama auSadha hai / / 133 // vyatyAsAnmadhurAmlAni zItoSNAni ca yojayet // nityamAgnavalApekSI jayatyarzakRtAngadAn // 134 // viparItapanekarake madhura amla zItala garamako nityaprati agnike balakI apekSAvAlA manuSya yojita karai aise bavAsIrakI pIDAko jItatAhai // 134 // udAvartimabhyajya tailaiH zItajvarApahaiH // susnigdhaiH svedayetpiNDairvatimasmai gude tataH // 135 // abhyaktAM ttkraaNgusstthsnibhaamnulomniim|| dadyAcchayAmAtrivRdantIpippalInIlinI phalaiH // 36 // vicUrNitaibilavaNairguDagomUtrasaMyutaiH // tadvanmAgadhikArAMThagRhadhUmaH sasarSapaiH // 137 // eteSAmeva vA cUrNaM gude nADyA vinirdhamet // udAvartakarake pIDita manuSyako zItajvarako nAzanevAle tailoMkarake abhyakta kara pIche acchItaraha snigdha kiye piMDoMkarake sveditakarai pazcAt isa rogIke artha gudAmeM battIko devai // 135 // paraMtu abhyakta karI aura rogIke hAthake aMgUThAke samAna aura anulomako karanevAlI aura mAlavikA nizotha jamAlagoTAkI jaDa pIpala nIlinI triphalA // 136 // inhoMkA cUrNa seMdhAnamaka aura For Private and Personal Use Only Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / / (567) kAlAnamaka guDa gomUtrase karIhuI battIko deve, athavA pIpala mainaphala gharakA dhUmA sarasoM guDa gomutrase karIhuI battIko devai // 137 // athavA ina pUrvokta auSadhoMke cUrNako nADI karake gudAmeM cddhaavai|| tadvighAte sutIkSNaM ta bastiM snigdhaM prapIDayet // 138 // RjUku ryAdgudaziro viNamUtramaruto'sya sH|| bhUyo'nubandhe vAtanaivirecyaH sneharecanaiH ||139||anuvaasyshcraukssyaaddhi saGgo maarutvrcsoH|| aura yaha karma nahIM karasakai to takSNirUpa snigdha bastiko prapIDita karai // 138 // so yaha basti isa rogIke gudakI zirA viSThA mUtra adhovAtako anulomita karatA hai aura phira anubaMdha hojAve to vAtako nAzanevAle leha virecanoMkarake julAba denA yogyahai // 139 // athavA anuvAsita karanA yogyahai kyoMki rUkhepanese adhovAta aura viSTAkA baMdha paDatAhai // trikaTutripaTuzreSThAdantyaruSkaracitrakam // 140 // jarjaraM snehamUtrAktamantadhUmaM vipAcayet ||shraavsndhau mallipte kSAraH klyaannkaahvyH|| 141 // sa patiH sarpiSA yukto bhakte vA snigdhabhojinA // udAvartavibandhAzoMgulmapANDUdarakRmIn // 142 // mUtrasaGgAzmarIzophahRdrogagrahaNIgadAn // mehaplIharujAnAhazvAsakAsAMzca nAzayet // aura jhUTha miraca pIpala kAlAnamaka seMdhAnamaka maniyArInamaka triphalA jamAlagoTekI jaDa bhilAvA~ cItA // 140 inhoMko sikoroMke saMpuTameM DAla sneha aura gomUtrase pIsehuyeko jarjarI banA aura bhItarakohI dhUmA rahe aise pakAvai, parantu sikoroMkI saMdhiko maTTIke gArese lIpa devai yaha kalyANakanAmavAlA khAra // 14 1 // ghatake saMga pAnakiyA athavA cikane bhojanakaranevAle manuSyake bhojanameM yukta kiyA vibaMdha udAvarta bavAsIra gulma pAMDuroga udararoga kRmirogako // 142 // aura mUtrake baMdha patharI zojA hRdroga grahaNIroga prameha plIharoga aphArA zvAsa khAMsIko nAzatA hai| sarvaM ca kuryAdyatproktamarzasAM gADhavarcasAm // 143 // aura gADhaviSTAvAle bavAsIroMmeM kahAhai vahabhI saba yahAM karanA yogyahai // 143 / / droNe'pAM pUtivalkadvitulamatha pacetpAdazeSe ca tasmindeyAzItirguDasya pratanukarajaso vyoSato'STau palAni // etanmAsena jAtaM janayati paramAmUSmaNaH paktizaktiM zuktaM kRtvAnulomyaM For Private and Personal Use Only Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (568) .. aSTAGgahRdayeprajayati gudajaplIhagulmodarANi // 144 // pacettulA pUtikaraMja kalkAi malatazcitrakakaNTakAryoH // droNatraye'pAMcaraNAvazeSe pUte zataM tatra guDasya ddyaat||145|| palikaJca sucUrNitaM tri jAtatrikaTugranthikadADimAzmabhedam // parapuSkaramUladhAnyacavyaM hapuSAmAkamamlavetasaM ca // 146 // zItIbhUtaM kSaudraviMzatyupetamAdrAkSAbIjapUrArddhakaizca // yuktaM kAmaMgaNDikAbhistathekSoH sarpiHpAtre mAsamAtreNa jAtam // 147 // cukaM krakacamivedaM durnAmnAM vahnidIpanaM paramam // pANDugarodaragulmaplIhAnAhAzmakRcchranam // 148 // aura 1024 tole pAnImeM 800 tole pUtIkaraMjuAkI chAlako pakAvai jaba 256 tole pAnI zeSarahe taba 320 tole guDa aura mahInapIse huye 32 tole sUMTha miraca pIpalako milAvai yaha ekamahInameM upajA huA zukta jaTharAgniko pakAnekI zakti upajAtAhai aura anulomakarake bavAsIra plIharoga gulmodarako jItatAhai / / 144 // aura 400 tole pUtIkaraMjuAkI chAlako 800 tole cItA aura kaTehalIkI chAlako lekara 3072 tole pAnImeM pakAvai jaba cauthAI bhAga zeSa rahe taba vastrameMse chAnakara tisameM 400 tole guDako milAvai // 145 // aura cAracAra tolebhara cUrNita kiye dAlacInI ilAyacI tejapAta suMTha miraca pIpala pIpalAmUla anAra pApANa bheda uttamarUpa pohakaramUla dhaniyAM cavya hAubera adaraka amlavetako milA / / 146 // aura zItala hone pai 80 tole zahada adaraka dAkha vijorA ye 40 tole milAvai aura icchAke anusAra IkhakI gaMDeriyoMkarake yukta karai pIche ghRtake pAtrameM jala 1 ekamahInAtaka dharai // 147 // yaha kAMjI bavAsIroMko kataranIkI taraha hai aura agniko dIpana karatAhai aura pAMDu garodara gulma plIharoga padharI aphArA mUtrakRcchrako nAzatAhai // 148 // droNaM pIlarasasya vastragalitaM nyastaM havirbhAjane yujIta dviplaimNdaamdhuphlaakhrjurdhaatriiphlaiH|| pAThAmAdridurAlabhAmlavidulavyoSatvagelollakaiH spRkkAkolalavaGgavellacapalAmUlAgnikaiH pAlikaiH // 149 // guDapalazatayojitaM nivAte nihitamidaM pratibaMzca pakSamAtrAt // nizamayatigudAMkurAnsagulmAnanalabalaM prabalaM karoti cAzu // 150 // pIluvRkSakA rasa vastrase chAnAhuA aura 1024 tole parimANase yukta isako ghRtake pAtrameM yukta karai, pIche ATha ATha tole parimANa dhAyake phUla dAkha khijUra AmalA inhoMkarake aura cAra For Private and Personal Use Only Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (569) cAratole parimANase pAThA reNukA dhamAsA amlavetasa sUMTha miraca pIpala dAlacinI ilAyacI kaMkola brAhmI vera loMga vAyaviDaMga pIpalAmUla cItA inhoMkarake // 149 // aura 400 tole guDa karake yojita aura vAtase rahita sthAnameM 15 dinataka sthApita kare, pIche isako pAna karatA huA manuSya gudAke masse aura gulmako nAzatAhai. aura agnike balakI prabalatAko tatkAla karatAhai // 150 // ekaikazodazapale dazamUlakumbhapAThAdvayArkaghuNavallabhakaTphalAnAm // dagdhezRte'nu kalazena jalena pakke pAdasthite guDatulAM palapaJcakazca // 151 // dadyAtpratyekaM vyoSacavyAbhayAnAM varmuSTIdve yavakSAratazca // darvImAliMpanhanti lIDho guDo'yaM gulmaplIhArza:kuSThamehAgnisAdAn // 152 // dazamUla saphedanizotha pAThA donoM prakArake Aka atIsa kAyaphalako alaga alaga cAlIza . cAlIza tole bhara le, aura agnimeM dagdha kara aura 1024 tolebhara pAnImeM pakAvai, jaba caturthAMza zeSa rahai taba 400 tole guDa aura vIza vIza tole // 151 // suMTha miraca pIpala cavya haraDai aura cItA tathA javAkhAra ATha ATha tole leke milAvai, jaba kaDachIpai cipane lagai taba agnise utAra khAyA huA yaha guDa gulma plIharoga babAsIra kuSTha prameha maMdAgniko nAzatAhai / / toyadroNe citrakamUlatulArddha sAdhyaM yAvatpAdajalasthamapIdam // aSTau dattvA jIrNaguDasya phalAni kvAthyambhUyaH sAndratayA smmett||153||trikttumisipthyaakusstthmustaavraanggkRmiripudhnailaacuurnnkiirnno'vlehH|| jayati gudajakuSTaplIhagulmodarANi pravalayati hutAzaM zazvadabhyasyamAnaH // 154 // aura 1024 tole pAnImeM 200 cItAkI jaDako milAke pakAvai, jaba caturthAza pAnI zeSa rahai taba 32 tole purAnA guDa milAke phira pakAvai, jaba sAMdrarUpa hojAvai taba // 153 // sUMTha miraca pIpala zopha haraDai kUTha nAgaramothA dAlacinI vAyaviDaMga cItA ilAyacIke cUrNa karake mizrita kiyA, yaha avaleha bavAsIra kuSTha plIharoga gulmodarako nAzatAhai, aura jaTharAgniko baDhAtA hai paraMtu niraMtara abhyAsa karaneke yogya yaha avaleha hai // 154 // guddvyossvraavelltilaarusskrcitrkaiH|| aoNsi hanti guTikA tvagvikAraM ca zIlitA // 155 // guDa sUMTha miraca pIpala triphalA vAyaviDaMga tila bhilAvA~ cItA inhoMse banI huI golI abhyasta karanese bavAsIra aura tvacAke vikAroMko nAzatIhai // 155 // For Private and Personal Use Only Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (570) aSTAGgahRdayemalliptaM sauraNaM kandaM tyaktvAgnau puTapAkavat // . adyAtsatailalavaNaM durnAmavinivRttaye // 156 // jamIkaMdako mATIse lepita kara pIche puTapAkakI taraha agnimeM pakA pIche tela aura namaka milA khAvai yaha bavAsIrakI nivRttimeM parama auSadhahai // 156 / / maricapippalinAgaracitrakAnkramavivaddhitabhAgasamAhRtAn // zikhicaturguNasUraNayojitAnkuruguDena guddaangudjcchidH||157|| he ziSya! miraca pIpala sUMTha cItA inhoMko kramavRddhikarake le aura cItAse caugunA jamIkaMdako le pIche guDakarake bavAsIrako nAzanevAlI goliyoMko tUM kara // 157 // cUrNIkRtAH SoDazasaraNasya bhAgAstato'rddhana ca citrakasya // mahauSadhAd dvau maricasya caiko guDena durnaamjyaaypinnddii||158|| sUkSma cUrNita kiyA jamIkaMda 16 bhAga aura cItA 8 bhAga aura sUTa 2 bhAga miraca 1. bhAga inhoMkI guDameM banAI golI bavAsIrake jItaneke artha kahIhai // 158 / / pathyAnAgarakRSNAkaraJjavellAgnibhiH sitaatulyaiH|| vaDavAmukhaivajarayati bahugurvapi bhojanaM cuurnnm||159 // haraDai jhUTha pIpala karaMjuA vAyaviDaMga cItA inhoMmeM barAbarakI misarI milA cUrNa kare yaha vaDavAmukha agnikI taraha atyaMta bhArI bhojanako bhI jarAtAhai // 159 // klingglaagliikRssnnaavypaamaargtnnddulaiH|| bhUnimbasaindhavaguDaiguMDAgudajanAzanAH // 160 // iMdrajava kalahArI pIpala cItA UMgA caulAI cirAyatA seMdhAnamaka guDa inhoMkarake karI golI bavAsIrako nAzatI hai // 160 // lvnnottmvhnikliNgyvaaNshcirvilvmhaapicumndyutaan||pib saptadinaM mathitAluDitAnyadi marditumicchasipAyuruhAn // 161 // he ziSya ! tU gudAke aMkuroMko dUra karanekI icchA karatAhai to seMdhAnamaka cItA iMdrajava karaMjuA sUMTha nIMva inhoMse yukta aura AloDita kiye takrako sAtadinoMtaka pAna kara // 161 // zuSkeSu bhallAtakamayyamuktaM bhaiSajyamArgeSu tu vatsakatvak // sarveSu sarvartuSu kAlazeyamarza:subalyaM ca malApahaJca // 162 // zuSkarUpa gudAke massoMmeM pradhAnarUpa auSadha bhilAvA~ kahAhai aura gIle bavAsIrake massoMmeM parama auSadha kUDAkI chAla kahIhai aura saba prakArake mastoM aura saba RtuoMmeM mathita kiyA takra parama auSadha hai aura balameM hitahai aura doSoMko nAzatAhai // 162 / / For Private and Personal Use Only Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 571 ) bhittvAvibandhAnanulomanAya yanmArutasyAgnibalAya yacca // tadannapAnauSadhamarzasena sevyaM vivarjyaM viparItamasmAt // 163 // vAyuke anulomanake artha aura agniko baDhAneke artha bandhoM ko bhedana karake jo anna pAna auSadha hai vaha bavAsIra rogIko sevana karanA yogya hai aura isase viparIta varjita karanA yogyahai // 163 // arzo'tisAragrahaNIvikArAH prAyeNa cAnyo'nyanidAnabhUtAH // sanne'nale santi na santi dIpte rakSedatasteSu vizeSatognim // 164 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir prAyatAkarake paraspara nidAnavAle bavAsIra atisAra grahaNIdoSa ye roga agnikI maMdatA meM hote haiM aura dIptahuI agnimeM nahIM hote isavAste bavAsIra atisAra saMgrahaNI meM kuzalavaidya anikI rakSA karai // 164 // iti berInivAsivaidyapaMDita ravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA bhASATI kAryAcikitsAsthAne aSTamo'dhyAyaH // 8 // navamo'dhyAyaH / DOC athAto'tIsAracikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara atisAra cikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / atIsAro hi bhUyiSThaM bhavatyAmAzayAnvayaH // hatvAgniM vAtajepyasmAtprAktasmillaghanaM hitam // 1 // zUlAnAhaprasekArttaM vA mayedatisAriNam // vizeSakarake agniko naSTa kara AmAzaya meM yukta atisAra hotA hai isakAraNase vAtase upaje atisArameMbhI prathama laMghanahI hitahai // 1 // zUla aphArA prasekase pIDita atisArakhAle rogIko vamana karAvai // doSAH sannicitA ye ca vidagdhAhAramUrcchitAH // 2 // atisArAya kalpyante teSUpekSaiva bheSajam // bhRzotklezapravRtteSu svayamevacalAtmasu // 3 // aura vidagdha bhojana karake mUcchita huye aura atyaMta vRddhiko prApta huye vAtaAdi doSa // 2 // atisAra ke artha kalpita kiye jAte haiM aura atyaMta utklezakara ke pravRtta huye aura ApahI calitasvabhAvavAle tina doSoMmeM pathyako sevanA yahI auSadha hai arthAt pAcana Adi auSadha nahIM // 3 // For Private and Personal Use Only Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (572) aSTAGgahRdayeprayojyaM natu saMgrAhi pUrvamAmAtisAriNi // AmAtisAravAle manuSyake artha prathama baMdha karanevAle auSadhako prayukta nahIM kare / / api cAdhmAnagurutAzUlastamityakAriNi // 4 // prANadA prANadA doSe vivaddhe sNprvrtinii|| aura aphArA bhArIpana zUla stimitapanase saMyukta AmAtisArarogIke artha // 4 // vibaddha arthAt alpa alpa karake pravRttamAna huye doSameM pravartana karanevAlI aura prANoMko denevAlI haraDa hitahai // pibetprakathitAMstoye madhyadoSo vishossyn||5|| bhuutiikpippliishunntthiivcaadhaanyhriitkiiH||athvaa bilvadhanikAmustAnAgaravAlakam // 6 // viDapAThAvacApathyAkRmijinnAgarANi vA // zuNThIghanavacAmAdrIbilvavatsakahiGgavA // 7 // aura madhyadoSoMvAlA atisArarogI laMghanako karatAhuA // 5 // karaMjuA pIpala jhUTha vaca dhaniyAM haraDai inhoMkA pAnImeM kvAtha banAke pIvai athavA belagirI dhaniyAM nAgaramothA jhUTha netravAlA inhoMke kAthoMko pIvai athavA // 6 // maniyArInamaka pAThA vaca haraDai vAyaviDaMga sUMThake kArthIko pIvai, athavA sUMTha nAgaramothA vaca kAlAatIza belagirI kUDA hIMgake kAryoMko pAvai // 7 // zasyate tvalpadoSANAmupavAso'tisAriNAma ||vcaaprtivissaabhyaaN vA mustAparpaTakena vA // 8 // hIberanAgarAbhyAM vA vipakkaM pAyayejalam // alpadoSoMvAle atisArarogavAloMko laMghana hitahai aura tRSAke upajanemeM vaca aura atIzakarake athavA nAgaramothA aura pittapApaDAkarake // 8 // athavA netravAlA aura sUMThakarake pakka kiyA pAnIkA pAna karAvai // yukte'nakAle kSutkSAmaM ladhvannaM prtibhojyet||9|| tathA sa zIghraM prApnoti rucimagnibalaM valam // aura yuktarUpa bhojanake samayameM kSudhAkarake pIDita huye atisAra rogIko halakA aura alpa annakA bhojana karAvai // 9 // aise karanese vaha rogI ruci agnikA bala inhoMko zIghra prApta hotAhai / / taNAvantisomena yavAgvA tarpaNena vA // 10 // sarayA madhunA cAtha yathAsAtmyamupAcaret // aura kadAcita takrakarake kadAcit kAMjIkarake kadAcit peyAkarake kadAcita, tarpaNakarake / / // 10 // kadAcit madirAkarake kadAcit mAdhvIkamadirAkarake prakRti ke anusAra upAcArata karai / / For Private and Personal Use Only Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 573 ) bhojyAni kalpayedUrdhvaM grAhidIpanapAcanaiH // 11 // bAlavilvazaThIdhAnya hiMguvRkSAmladADimaiH // palAzahapuSAjAjIyavAnIviDa saindhvaiH|| 12 // laghunA paJcamUlena paJcakolena pAThayA // zAliparNIbalAvilvaiH pRzniparyA ca sAdhitA // 13 // dADimAmlA hitA peyA kaphapitte samulbaNe || abhayApippalImUlabilvairvA tAnulomanI // 14 // aura isake uparAMta atisArarogI ke artha grAhI dIpana pAcana auSadhoMkarake saMyukta // 11 // aura kaccI belagIrI, kacUra, dhAniyAM, hIMga, vijorA, anAra, DhAka, hAUbera, jIrA, ajavAyana, maniyArInamaka, seMdhAnamaka karake saMyukta // 12 // aura laghupaMcamUlakarake saMyukta, athavA pIpala, pIpalAmUla, cavya, cItA, suMTha, pAThA karake saMyukta bhojana kalpita karanAyogya hai, aura zAlaparNI kharaihaTI, belagirI, pRtriparNI inhoM karake sAdhita // 13 // aura anAra karake amla huI peyA kaphapittakI adhikatAvAle atisAra meM hita hai aura haraDe, pIpalAmUla, belagirI, karake banAI huI peyA vAtako anulomita karatI hai // 14 // vibaddhaM doSa ho dIptAgniryo'tisAryate // kRSNAviDaGgatripha lAkaSAyaistaM virecayet // 15 // peyAM yuMjyAdviriktasya vAtannaidIpanaiH kRtAm // bahutadoSoMvAlA aura dIptaagnivAlA manuSya alpa alpa karake atisArako prApta hove tisako pIpala, vAyaviDaMga, triphalA, karake julAbakA denA ucita hai // 15 // aura vizeSakara ke atisArako prApta huye rogIko vAtako nAzanevAle aura dIpana auSadha karake banAI peyAko yukta karai / / Ame pariNate yastu dIpte'gnAvupavezyate // 16 // saphenapicchaM sa rujaM savibandhaM punaH punH||alpaalpmlpN samalaM nirviDDA sprvaahikm||17|| dadhitailaghRtakSaiaudreH sazuNThIM saguDAM pivet||svinnaaniguddtailen bhakSayeddadarANi vA // 18 // gADhavivihitaiH zAkairvahusne haistathA rsaiH|| kSudhitaM bhojayedenaM dadhidADimasAdhitaiH // 19 // zAlyodanaM tilairmASairmunervA sAdhu sAdhitam // zayyA mUlakapotAyAH pAThAyAH svastikasya vA // 20 // snupAyavAnI kakArukSIriNIcirbhaTasya vA // upodikAyA javintyA bAkucyA For Private and Personal Use Only Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 574 ) aSTAGgahRdaye vAstukasya vA // 21 // suvarcalAyAzcaJcorvA loNikAyA rsairpi|| kUrmmavarttakalopAkazikhitittirikaukkuTaiH // 22 // jo pariNata huye AmameM aura dIpta huI agnimeM // 16 // jhAga aura picchAse saMyukta aura pIDA se saMyukta vibaMdha se saMyukta vAraMvAra alpa alpa malase sahita, athavA malase rahita, matrAdakarake sahita aisA atisAra nikase // 17 // tatra dahI tela ghRta dUdha inhoMkarake sahita guDa aura sUMThiko pIvai athavA guDa aura telake saMga khedita kiye beroMko khAvai // 18 // gADhe viSTAko racanevAle zAka karake tathA dahI aura anArameM sAdhita kiye aura bahuta se sneha karake saMyukta mAMsoMke rasoMkarake kSudhAvAle isa rogIko // 19 // zAlicAvaloMkA bhojana devai, athavA tila uDada mUMgameM sAdhita kiye zAlicAvaloMko devai athavA kacUra, komalamUlI, pAThA, kuraDuke zAkoM ke saMga zAlicAvaloM ko khAvai // 20 // athavA snuSA, ajavAyana, kAkaDI, khiranI, lAla lUMbIke zAkoM karake zAlicAvaloM ko khAtrai athavA poI, jIvatI, bAvacI ke zAkoM karake zAlicAvaloM ko khAvai // 21 // athavA brAhmIM, cuMcU, loNIzAkake zAkoM karake zAlicAvaleM ko khAvai, athavA kachuvA, vataka, lovAM, mora, tItara, muragA inhoMke mAMsoM ke rasoMkarake zAlicAvaloM ko khAvai // 22 // vilva mustAkSibhaiSajyadhAtakIpuSpanAgaraiH // pakvAtisArajittake yavAgUrdAdhikItathA // 23 // kpitthkcchuraaphnyjiiyuuthikaavttshailjaiH|| dADimAzaNakArpAsIzAlmalImocapallavaiH // 24 // belagirI, nAgaramothA, zveta lodha, dhAyake phUla, sUMTha inhoMkarake takrameM banAI huI yavAgU pakkA - 'tisArako jItatI hai athavA dahI meM || 23 || kaitha lAla dhamAMsA bhAraMgI juI vaDa kakira anAra zaNa kapAsa saMbhala mocarasa inhoM ke pattoMkarake banAI yavAgU pakAtisArako nAzatI hai // 24 // kalko bilvazalATUnAM tilakalkazca tatsamaH // naH saro'mlaH sasnehaH khalo hanti pravAhikAm // 25 // kacceM belaphaleM|kA kalka aura tiloMkA kalka ye donoM samAna milA aura dahIkA amlarUpa sara aise snehase saMyukta kiyA yaha khala pravAhikAko nAzatA hai || 25 || maricaM dhanikAjAjItintiDIkazaThIviDam // dADimaM dhAtakI pAThA triphalA paJcakolakam // 26 // yAvAkaM kapitthAmrajambuma dhyaM sadIpyakam // piSTaiH SaDguNavilvaistairdani mudgarase guDe // // 27 // snehe ca yamake siddhaH khlo'ympraajitH|| dIpanaHpAcano grAhI rucyo bimbazinAzanaH // 28 // For Private and Personal Use Only Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (575) miraca dhaniyAM jIrA amalI kacUra maniyArInamaka anAra dhAyake phUla pAThA triphalA pIpala pIpalAmUla cavya cItA suMTha // 26 // javAkhAra kaitha Ama jAmanakA gUdA ajamoda aura miraca AdikoMke samAna belagirI inhoMkarake dahImeM tathA mUMgoMke rasameM tathA guDameM // 27 // tathA lohameM tathA mile huye ghRta aura telameM siddha kiyA yaha aparAjita khala dIpana hai pAcana hai grAhI hai aura / rucimeM hita hai aura pravAhikAko nAzatA hai / / 28 / / kolAnAM bAlabilvAnAM kalkaiH zAliyavasya ca // mudmASatilAnAM ca dhAnyayUSaM prakalpayet // 29 // aikadhyaM yamake bhRSTaM ddhidaaddimsaarikm||vrcHkssye zuSkamukhaM zAlyannaM tena bhoja yet // 30 // dannaH saraM vA yamake bhRSTaM saguDanAgaram ||suraaN vA yamake bhRSTAM vyaJjanArtha prayojayet // 31 // phalAmlaM yamake bhRSTaM yUpaM gRJjanakasya vA // bhRSTAnvA yamake saktUnkhAdevyopAvacUrNitAn // 32 // mASAnsusiddhAMstadvadvA dhRtamaNDopasevanAn // rasaM susiddhaM pUtaM vA chAgameSAntarAdhijam // 33 // pacedADimasArAmlaM sdhaanysnehnaagrm|| raktazAlyodanaM tena bhuMjAnaH prapivaMzca tam // 34 // varcaHkSayakRtairAzu vikAraiH pari mucyte|| bera kaccI velagirI inhoMke kalkoMkarake aura zAlicAvala aura yavoMke kalkoMkarake aura mUMga uDada tila inhoMke kalkoMkarake mizrita kiyA aura milehuye ghRta aura telameM bhunAhuA dahI aura anArake sArakarake saMyukta esA dhAnya yUSako kalpita karai // 29 // viSThAke kSayameM sUkhe mukhavAle atisAra rogIko tisa pUrvokta yUSakarake zAlicAvaloMko khavAvai // 30 // mizritakiye ghRta aura telameM bhunAhuA guDa aura sUMThase saMyukta dahIke sArako prayukta karai telameM bhuMnIhuI madirAko vyaMjanake artha prayukta karai // 31 // athavA mizrita kiye ghRta aura telameM bhunAhuA aura khaTTephaloMkarake amla kiye gAjarake yUSako prayukta karai athavA mizrita kiye ghRta aura telameM bhune huye aura jhUTha miraca pIpala karake avacUrNita sattuoMko khAvai // 32 // athavA acchItaraha siddha kiye aura ghRtake maMDakarake upasevita uDadoMko khAvai athavA bakarA meMDhAke bhItarake rasako siddha kara aura vastraAdise chAna // 33 // aura anArake sArase saMyukta kara aura dhaniyAM sneha sUMThase mizritakara pakAvai tisake saMga rakta zAlicAvalako khAtAhuA aura tisI pUrvokta rasakA pAna karatA huA manuSya // 34 // viSThAke kSayase upajehuye vikAroMkarake tatkAla chUTa jAtAhai // For Private and Personal Use Only Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (576) aSTAGgahRdayebAlabilvaM guDaM tailaM pippalIvizvabheSajam // 35 // lihyAdvAte pratihate sazUlaH sprvaahikH|| valkalaM zAbaraM puSpaM dhAtakyA badarIdalam // 36 // pibedadhisarakSaudrakapitthasvarasAplutam // aura kaccI velagirI guDa tela pIpala jhUTha // 35 // inhoMko pratihata huye vAyumeM zUlase sahita pravAhikAvAlA manuSya cATai aura lodhakI chAla aura dhAyake phUla vaDaverIke patte inhoMkarake // 36 // aura sara zahada kaithakA rasa inhoMkarake Ajuta karI dahIko pAvai // vibaddhavAtavarcAstu bahuzUlapravAhikaH // 37 // saraktapicchastu SNAtaHkSIrasauhityamarhati // yamakasyopari kSIraM dhAroSNaM vA prayojayet // 38 // zRtameraNDamUlena bAlabilvena vA punaH // payasyukvAthya mustAnAM viMzatiM triguNe'mbhasi // 39 // kSIrAva ziSTaM tatpItaM hanyAdAmaM savedanam // __baddhavAta aura viSThAvAlA aura atyaMta zUla aura pravAhikAvAlA manuSya / / 37 / / rakta aura picchAse sahita aura tRSAse pIDita manuSya dUdhakarake tRptikaraneke yogya hai athavA mizrita kiye tela aura dUdhakA pAna kare Upara thanoMse nikase garama dUdhako prayukta karai / / 38 // araMDIkI jaDa karake athavA kaccI belagirIkarake pakAye huye dUdhako phira prayukta kara aura dUdhameM tathA tigune pAnImeM 80 tole nAgaramothekA kvAtha banA // 39 // jaba dUdhamAtra zeSa rahai taba pIvai yaha pIDA sahita Amako nAzatAhai // pippalyAH pibataH sUkSmaM rajo maricajanma vA // 40 // cirakAlAnuSaktApi nazyatyAzu pravAhikA // aura pIpalake sUkSma cUraNako athavA miracoMke sUkSmacUraNako // 40 // pIvanevAle manuSyake cirakAlase upajI pravAhikA tatkAla naSTa hotaahai| nirAmarUpaM zUlA laMghanAyaizca karSitam // 41 // rUkSakoSThamapekSyAgniM sakSAraM pAyayeddhRtam // siddhaM dadhisurAmaNDe dazamUlasya cAmbhasi // 42 // sindhUtthapaJcakolAbhyAM tailaM sdyortinaashnm||ssbhiH zuNThyAH palaiAbhyAM dvAbhyAM grnthygnisaindhvaat||43|| tailaprasthaM pacedanA niHsArakarujApaham // Amase varjita, zUlase pIDita aura laMdhanaAdikarake kArpata // 41 // sUkSmakoSThavAle manuSyakI agniko dekhakara javAkhArase saMyukta kiye ghRtakA pAna karAvai, dahI aura madirAke maMDameM athavA For Private and Personal Use Only Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra . www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (577) dazamUlake kAthameM // 42 // aura seMdhAnamaka aura pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMTha inhoM karake siddha kiyA tela tatkAla pIDAko nAzatA hai aura sUMTha 24 tole aura pIpalAmUla cItA seMdhAnamaka ye ATha 8 ATha tole inhoMke kalka meM || 43 || dahIkara ke siddha kiyA 64 tole tela atisAra - kI pIDAko nAzatA hai || ekato mAMsa dugdhAjyaM purISagrahazUlajit // 44 // pAnAnuvAsanAbhyaGgaprayuktaM tailamekataH // taddhi vAtajitAmadhyaM zUlaM ca viguNo'nilaH // 45 // aura mAMsa dUdha ghRta ye tInoM milehuye viSThA ke baMdheko aura zUlako jItate haiM // 44 // pAna anuvAsana abhyaMga meM prayukta kiyA tela sabaprakArake bAtako jItanevAle auSadhoMmeM pradhAna hai aura kupita huvA vAyu zUlako karatA hai // 45 // dhAnvantaropamadadvai calo vyApI svadhAmagaH // tailaM mandAnalasyApi yuktyA zakaraM param // vAyvAzaye sataile hi bisvizI nAvatiSThate // 46 // dhAnvaMtarasnehake upamardanakara ke calAyamAna aura sakalazarIra meM vyApta honevAlA aura pakkAzaya meM prAptA vAyu hojAtA hai aura maMda agnivAle manuSya kebhI yuktikarake tela atyanta sukhako karatA hai aura telakarake cikane vAyuke Azaya meM pravAhikA sthitiko nahIM prApta hotI hai // 46 // kSINe male svAyatanacyuteSu doSAntareSvIraNa ekavIre // ko niSTananprANiti koSThazUlI nAntarbahistailaparo yadi syAt // 47 // vAyu jaba apane sthAna se bhraSTa hojAvai taba pravAhikAvAlA kauna rogI jIsaktA hai paraMtu jo bhItara aura bAhirale telako sevatAho vohI jIvatA hai // 47 // gudarugbhraMzayoryujyAtsakSIraM sAdhitaM haviH // rase kolAmlacA yyadabhi piSTe ca nAgare // 48 // taireva cAmalaiH saMyojya siddhaM suzlakSNakalkitaiH // dhAnyoSaNaviDAjAjIpAJcakolakadADimaiH // 49 // kSINahuye malameM aura apane 2 sthAnoMse chUTe huye vAtase varjita anya doSoMmeM aura ApahI pradhA narUpa gudazUla aura gudabhraMzameM yuktikarake dUdhameM aura pIpala pIpalAmUla canya cItA sUMTha cUkA bijorA dahI aura pisI huI sUMTha inhoMkarake sAdhita kiye ghRtako prayukta karai // 48 // aura ina auSadha karake aura sUkSma kalkita kiye dhaniyAM miraca maniyArInamaka jIrA pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMTha anArakarake siddha kiyA ghRta gudAkA zUla aura gudabhraMzameM hita hai // 49 // 37 For Private and Personal Use Only Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (578) aSTAGgahRdayeyojayetsnehabastiM vA dazamUlena sAdhitam // zaThI zatAhvAkuSThairvA bacayA citrakeNa vA // 50 // pravAhaNe gudabhraMze mUtrAghAte kaTigrahe // madhurAmlaiH zRtaM tailaM ghRtaM vApyanuvA . sanam // 51 // dazamUlakarake sAdhita athavA kacUra zatAvarI kUTa karake sAdhita athavA baca aura cItA karake sAdhitaghRtako aura snehabastiko prayukta karai / / 50 // pravAhikA gudabhraMza mUtrAghAta kaTibaDh inhoMmeM madhura aura amlapadArthokarake pakAyA huA ghRta tela aura anuvAsanako prayukta karai // 51 // pravezayegudaM dhvastamabhyaktaM sveditaM mRdu // kuryyAca gophaNA bandhaM madhyacchidreNa carmaNA // 52 // paMcamUlasya mahataH kvArtha kSIre vipAcayet // unduruM cAntrarahitaM tena vAtaghnakalkavat // // 53 // tailaM pacegudabhraMzaM pAnAbhyaGgena tajjayet // dhvasta, abhyakta aura svedita komala gudAko pravezita kare, aura madhyameM chidravAle carmakarake gophaNa baMdhako kare // 52 // baDe paMcamUlake kvAthako dUdhameM pakAvai, aura tisI dUdhameM AMtoMse rahita mUseko pakAvai, tisakarake vAtanAzaka kalkakI taraha // 53 // telako pakAvai, yaha tela pAna aura abhyaMgake dvArA gudabhraMzako jItatAhai // paitte tu sAme tIkSNoSNavarz2a prAgiva laghanam // 54 // tRDDA pibetSaDagAmbu sabhUnimbaM sasArivam // peyAdi kSudhitasyAnamAgnisandhukSaNaM hitam // 55 // bRhtyaadignnaabhiirudviblaasuuryprnnibhiH|| aura pittakI adhikatAvAle AmAtisArameM takSiNa aura uSNakarake varjita pahilekI taraha laMghanako karai // 14 // tRSAvAlA aura pittake atisAravAlA rogI cirAyatA aura zArivAse saMyukta SaDaMga pAnIko pAvai aura kSudhita huye manuSyako peyAAdianna agnike jagAnevAlA hitahai // 15 // bRhatyAdigaNa zatAvarI kharehaTI baDI kharehaTI zUrpaparNI inhoMkarake sAdhita ghRtako pAna karAvai // pAyayedanubandhe tu sakSaudraM taNDulAmbhasA // 56 // pAThA vatsakabIjatvagdArvI granthikazuNThi vA // vatsakasya phalaM piSTaM savalkaM saghuNapriyam // 57 // kvAthaM cAtiviSAbilbavatsako dIcyamustajam // athavAtiviSAmULanizendrayavatArthyajam // 54 // samavativiSAzuNThImustendrayavakaTaphalam // For Private and Personal Use Only Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (579) aura anubaMdhameM zahadase saMyukta kiye ghRtako cAvaloMke pAnIke saMga pAna karAvai // 16 // athavA pAThA iMdrajava kUDAkI chAla dAruhaladI pIpalAmUla sUMThake athavA pIsehuye iMdrajava aura kAle atIzakI chAlako zahadase saMyukta kara cAvaloMke pAnI ke saMga pAvai / / 57 // athavA atIza belagirI kUDA netravAlA nAgaramothA inhoMke kvAthako zahadase saMyukta kara cAvaloMke pAnIke saMga povai athavA atIza mUrvA haladI iMdrajava razota inheMki kAthako zahadase saMyukta kara cAvaloMke pAnIke saMga pAvai // 58 // atIza sUMTha nAgaramothA indrajaba kAyaphala inhoMke kvAthako zahadameM milA cAvaloMke pAnIke saMga pAna karAvai // phalaM vatsakabIjasya zrapayitvA rasaM pibet // 59 // yo rasAzI jayecchIghraM sapaittaM jtthraamym||mustaakssaaymevN vA pibenmdhusmaayutm||60||skssaudrN zAlmalIvRntakaSAyaM vA himAhvayam // athavA indrajavoMke 4 tole rasako pakAke pAna karAve // 19 // mAMsake rasako khAnevAlA manuSya pittake udararogako satkAla jItatAhai athavA zahadase saMyukta nAgaramotheke kAthako pIvai // 10 // athavA zAlmalIke toke kAthako zahadase saMyukta kara athavA zItakaSAyako zahadase saMyukta kara pAna karAvai // kirAtatiktakaM mustaM vatsakaM surasAjanam ||61||kttngktteriiN hrI beraM bilvamadhyaM durAlabhAm ||tilaanmocrsNrodhN samaMgAM kmlotplaam||62|| nAgaraM dhAtakIpuSpaM dADimasya tvagutpalam // arddhazlokaH smRtA yogAH sakSaudrAstaNDulAmbunA // 63 // aura cirAyatA nAgaramothA kUDAkI chAla razota inhoMko // 61 // aura dAruhaladI netravAlA belagirIkA gUdA dhamAsA inhoMko aura tila mocarasa lodha majITha kamala nIlekamalako // 62 // suMTha dhavake phUla anArakI chAla kamalako ye cAroM vAtha zahadase saMyukta kara cAvaloMke pAnIke saMga pAna karane yogya // 63 // nizendrayavarodhailAkAthaH pakkAtisAranut // rodhAmbaSThApriyaGgvAdigaNAstadvatpRthapivet // 64 // haladI indrajava lodha ilAyacIkA kAtha pakkAtisArako nAzatAhai aura lodha pAThA priyaMgvAdigaNako zahadase saMyukta kara alaga alaga cAvaloMke pAnI ke saMga pAvai // 64 // kttuNgvlkyssttyaahvaaphliniidaaddimaaNkuraiH||peyaavilepiikhlkaankutsiddhidaaddimaan // 65 // tadvadadhitthabilvAmrajambumadhyaiH prklpyet|| For Private and Personal Use Only Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (580) aSTAGgahRdayekuTakI kUDAkI chAla mulahaTI trAyamANa anAra inhoMke aMkuroMkarake aura dahI anAra inhoMse saMyukta peyA vilepI-khalaka inhoMko karai // 65 // aura taisehI kaitha belagirI AMba jAmanakA gUdA inhoMkarake peyA vilepI khalakako kalpitakarai / / ajApayaH prayoktavyaM nirAme tena cecchamaH // 66 // doSAdhikyAnna jAyeta balinaM taM virecayet // aura Amase rahita atisAra bakarIke dUdhako prayukta karai, tisakarake jo zAMti ||66||dopkii adhikatAse nahIM hove tisa balavAle rogIko julAba devai // vyatyAsena zakRdraktamupavezyeta yo'pivA // 67 // palAzaphala nirvRhaM yuktaM vA payasA pivet||tto'nu koSNaM pAtavyaM kSIrameva yathAvalam ||6||prvaahite tena male prshaamytyudraamyH||plaashvtpryojyaa vA trAyamANA vizodhanI // 69 // vyatyAsakarake jo rogI raktasahita viSTAko gudAkarake nikAsai // 67 // vaha palAzake bIjoMke kAthako pAvai athavA dUdhake saMga pUrvokta kvAthako pAvai pazcAta kucheka garama kiyA dUdha balake anusAra pAna karanA yogyahai // 68 // tisakarake nikase huye malameM atisAra zAMta hotAhai aura palAzakI taraha zodhanakaraneke artha trAyamANabhI prayukta karanA yogyahai // 69 // saMsA~ kriyamANAyAM zUlaM ydynuvrtte||trutdosssy taM zIghraM yathAvahnayanuvAsayet // 70 // zatapuSpAvarIbhyAM ca bilvena madhukena ca // tailapAdaM payoyuktaM pakvamanvAsanaM ghRtm||71|| azAntAvityatIsAre picchAbastiH paraM hitaH // phire huye malavAle atisAra rogIko saMsarga huye kriyamANa kriyAmeM jo zUla anuvartita hove to tisarogIko agnike anusAra zIghra anuvAsitakarai / / 70 // sauMpha aura zatAvarI karake belagirI aura mulahaTI karake cauthAI telase saMyukta aura dUdhase saMyukta pakka kiyA ghRta anvAsana kahAtAhai // 71 // isaprakAra karake nahIM zAMtahuye atisArameM picchAbasti parama hitahai // pariveSTaya kushairaardrraavRntaatishaalmleH||72|| kRSNamRttikayA lipya svedyedomyaagninaa|| mRcchoSe tAni saMcadya tatpiNDaMmuSTisammitam // 73 // mardayetpayasAprasthe pUtanAsthApayettataH // natayaSTayAhvakalkAjyakSaudratailavatAnu ca // 74 // snAto bhuzrIta payasA jAMgalena rasena vaa||75|| pittAtisArajvarazopha For Private and Personal Use Only Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (581) gulmasamIraNAstragrahaNavikArAn ||jytyyN zIghramatipravRtti virecanAsthApanayozca bstiH||76|| saiMbhalake gIle DaMThanakI gIlI kuzAoMkarake pariveSTita kara // 72 // aura kAlI maTTI karake lepita kara pIche gobarakI agnikarake svedita karai pIche maTTIke sUkhajAnemeM tina pUrvokta auSadhoMko kUTa tisa cAra tole pramANita piMDako / / 73 // 64 tolebhara dUdhameM mardita karai, pachi chAne huyemeM tagara mulahaTI ghRta zahada tela inhoMkarake AsthApitakarai // 74 // pIche snAtahuA manuSya dUdhake saMga athavA jAMgaladezake mAMsake rasake saMga bhojana karai / / 75 // aura pittakA atisAra jvara zojA gulma vAtarakta grahaNIvikAra inhoMko aura virecana aura AsthApanameM doSoMkI atipravRttiko yaha basti jItatIhai / / 76 / / phANitaM kuTajotthaM ca sarvAtIsAranAzanam // vatsakAdisamAyuktaM sAmbaSThAdisamAkSikam // 77 // aura kUDAkA phANita sabaprakArake atisAroMko nAzatAhai paraMtu vatsakAdi aura aMbaSThAdi gaNoMke auSadha aura zahadase saMyukta phANita honA cAhiye / / 77 // niragnirAmaM dIptAgnerapi sArne cirotthitam // nAnAvarNamatIsAraM puTapAkairupAcaret // 78 // aura dIpta agnivAleke pIDA aura Amase rahita aura raktase saMyukta aura purAne aura aneka varNavAle atisArako puTapAkoMkarake upAcarita karai // 78 // tvapiNDAdIrghavRntasya zrIparNIpatrasaMvRtAt // malliptAdagninA svinnAdrasaM niSpIDitaM himam // atIsArI pivadyuktaM madhunA sitayA'thavA // 79 // evaM kSIradrumatvagbhistatprarohaizca kalpayet // kaTuMgatvagghRtayutA sveditA saliloSmaNA // 80 // sakSaudrA hantyatIsAraM balavantamapi drutam // aura DiMDAvRkSakI chAlake kalkako kaMbhArIse AcchAdita kiye aura mATIse lepita kiye aura agnise svedita kiye tisa piMDase gItalarUpa niSpIDita kiye rasako zahada athavA misarIse saMyukta kara atisAra rogI pAvai // 79 // aise dUdhavAle vRkSoMke chAla aura aMkuroM karake kalpita karai aura ghRtase saMyukta aura pAnIkI bhAphoMse svedita // 80 // aise kuTakIkI chAla zahadase saMyukta karI balavAle atisArakobhI zIghra nAzatI hai / / pittAtisArI seveta pittalAnyeva vA punH||8||rktaatisaarN kurute tasya pittaM stRddjvrm||daarunnN gudapAkaJca tatracchAgaMpayo For Private and Personal Use Only Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (582) aSTAGgahRdayehitam ||82||pdmotplsmaabhiH zRtaM mocarasena vA // sArI . vAyaSTirodhairvA prasavai vttaadijaiH|| 83 // sakSaudrazarkara pAne bhojane gudasecane // jo pittAtisArI pittako karanevAle padArthoMko atyaMta sevai / / 81 // tisa manuSyake pitta tRSA aura jvarase saMyukta hokara aura dAruNa gudAko pakAnevAle raktAtisArako karatAhai tahAM bakarIkA dudha hita hai // 82 // paraMtu kamala nIlAkamala ma~jIThase pakAyA athavA mocarasa karake pakAyA athavA sArivA mulahaTI lodha inhoMkarake pakAyA athavA vaDa Adike pattoMkarake pakAyA / / 83 // zahada aura khAMDase saMyukta vaha pUrvokta dUdha pInemeM aura bhojanameM aura gudAke secanemeM hita hai // tadvadrasAdayo'namlAH sAjyAH pAnAnnayohitAH // 4 // kAzma ryaphalayUSazca kiMcidamlaH sshrkrH|| payasyodake chAge hriiberotplnaagraiH||85|| peyA raktAtisAranI pRzniparNIrasAnvitA // prAgbhaktaM navanItaM vA lihyAnmadhusitAyutam // 86 // aura taisehI amlapanese rahita aura ghatase saMyukta yUSa Adi rasa pAna aura bhojanameM hita haiM / // 84 / / kucheka amla aura khAMDase saMyukta kaMbhArIke phaloMkA yUpa hita hai aura Adhe pAnIse saMyukta kiye akarIke dUdhameM netravAlA kamala sUMTha karake // 85 // aura pRznipIke rasase saMyukta karI peyA raktAtisArako nAzatI hai athavA zahada aura misarIse saMyukta nonIghRtako cATai // 8 // balinyasresramevAjaM mArga vA ghRtabharjitam // kSIrAnupAnaM kSIrAzI tryahaM kSIrodbhavaM ghRtam // 87 // kapiJjalarasAzI vA lihnnaarogymshnute|| baDhe huye raktameM vRtameM bhunA bakareke mAMsakA rakta athavA mRgake raktako bhojana kare, aura dUdhakA anupAna karai, aura dUdhakAhI bhojana karatA rahai, aura tIna dinoMtaka dUdhase nikAse ghRtako cATatA huA // 87 // athavA kapiMjalapakSIke mAMsake rasako khAtA huA manuSya Arogyako prApta hotA hai / / . pItvA zatAvarIkalka kSIreNa kssiirbhojnH|| 88 // raktAtisAraM hantyAzu tayA vA sAdhitaM ghRtam // ___ aura dUdhakA bhojana karanevAlA manuSya zatAvarIke kalkako dUdhake saMga pAna karake // 88 // athavA zatAvarImeM siddha kiye ghRtakA pAnakarake raktAtisArako tatkAla nAzatA hai / / lAkSAnAgaravaidehIkaTukAdArvivalkalaiH // 89 // sarpiH sendrayaH siddhaM peyAmaNDAvacAritam // For Private and Personal Use Only Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (583 ) atisAraM jayecchIghra tridoSamapi daarunnm|| 90 // aura lAkha saMTha pIpala kuTakI dAruhaladIkI chAla karake // 89 // aura iMdrajavoMkarake siddha kI peyA aura maMDakarake avacArita kiyA ghRta tridoSase upaje dAruNa atisArakobhI tatkAla jItatA hai // 9 // kRSNamRcchaMkhayaSTayAhvalodrAsRktaNDulodakam // jayatyatraM priyaMguzca taNDulAmbumadhuplutA // 91 // kAlImATI zaMkha mulahaTI zahada lAlacAvaloMkA pAnI athavA cAvaloMke pAnI aura zahadameM milI huI priyaMgu raktako jItatI hai // 91 // kalkastilAnAM kRSNAnAM shrkraapaanyjbhaagikH|| Ajena payasA pItaH sadyo raktaM niyacchati // 92 // kAletiloMke kalkameM pAMcaveM bhAgase khAMDa milA bakarIke dUdhake saMga pAna karai yaha tatkAla raktako zAMta karatA hai // 92 // pItvA sazarkarAkSaudraM candanaM taNDulAmbunA // dAhatRSNApramehebhyo raktasrAvAcca mucyate // 93 // cAvaloMke pAnIke saMga zahada aura khAMDase saMyukta kiye caMdanakA pAna karake manuSya dAha tRSA prameha raktasrAvase chUTa jAtA hai // 93 // gudasya dAhe pAke vA sekalepA hitA himAH // gudAke dAhameM aura pAkameM zItala seMka athavA lepa hita hai|| alpAlpaM bahuzo raktaM sazUlamupavezyate // 94 // yadA vibaddho vAyuzca kRcchrAccarati vA na vaa|| picchAbasti tadA tasya pUrvoktamupakalpayet // 95 // jo ala alpa aura zUlase saMyukta raktako gudAke dvArA nikAlai aura // 94 // jaba vibaddha huA vAyu kaSTase vicare athavA nahIM vicare tisa manuSyake artha pUrvokta picchAbastI kalpita karanI yogya hai // 95 // pallavAJjarjarIkRtya shishipaakovidaaryoH|| pacedyavAMzca sa kvAtho ghRtakSIrasamanvitaH // 96 // picchAstrutau gudabhraMze pravAhaNarujAsu ca // picchAbastiH prayoktavyaH kSAkSINavalAvahaH // 97 // For Private and Personal Use Only Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (584) aSTAGgahRdayezIsama aura amalatAsake pattoMko jarjarI bhUtakara aura javoMko pakAya pIche ghRta aura dUdhase saMyukta kiyA yaha kAtha // 96 // picchAstrutameM gudabhraMzameM pravAhikAkI pIDAoMmeM ye picchAvasti prayukta karanA yogya hai, yaha kSata aura kSINa manuSyoMko bala detA hai // 97 // prapauNDarIkasiddhena sarpiSA cAnuvAsanam // pauMDAke rasameM pakehuye ghRtakarake anuvAsana denA yogyahai / raktaM viTsahitaM pUrvaM pazcAdvA yo'tisAryyate // 98 // zatAvarI ghRtaM tasya lehArthamupakalpayet // zarkarA zakaM lIDhaM navanItaM navoddhRtam // 99 // kSodrapAdaM jayecchIghraM taM vikAraM hitaashinH|| viSThAkarake sahita raktako athavA viSThAse pahile yA pIche gudAse raktako nikAsai // 98 // tisa manuSyako zatAvarI kA ghRta cATanA yogyahai, aura khAMDake Adhe bhAgase saMyukta aura zahadake cauthAI bhAgase saMyukta, aura navIna nikasAhuA nonI cUta // 99 // hitabhojana karanevAle manuSyaka pUrvokta vikArako tatkAla jItatAhai // nyagrodhodumbarAzvatthazRGgAnApothya vAsayet // 100 // ahorAtraM jale tapte ghRtaM tevAmbhasA pcet||tdrddhshrkraayuktN lehayetkSaudrapAdikam // 101 // adho vA yadi vApyUvaM yasya raktaM pravarttate // aura vaDa gUlara pIpalavRkSake aMkuroMko kUTa // 100 // ekadina aura rAtritaka garama jalameM vAsita kare, pIche tisa pAnI karake ghRtako pakAvai, tisa pratameM AdhI khAMDa aura cauthAIbhAga zahada milAkai coTai // 101 // jisake gudA aura liMgake dvArA tathA mukha aura nAsikAke dvArA rakta pravRtta hove tisa manuSyake // zleSmAtisAre vAtoktaM vizeSAdAmapAcanam // 102 // kartavyama nubandhasya pivetpaktvAgnidIpanam // bilvakarkaTikAmustaprANadA vishvbhessjm||103||vcaaviddnggbhuutiikdhaankaamrdaaru vaa|| athavA pippliimuulpippliidvycitrkaaH||104|| paatthaagnivtskgrnthitiktaashunntthiivcaabhyaaH|| kathitA yadi vA piSTAH zleSmAtIsArabheSajam // 105 // kaphake atisArameM aura vAtake atisArameM vizeSapanese Amako pakAnevAlA jo auSadha hai yaha karanA yogyahai // 102 // aura isa atisArakI cikitsAmeM belagirI kAkaDI nAgaramothA jhUTha For Private and Personal Use Only Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (585) agnidIpana auSadhoMko pakAke pAnakarai / / 103 // athavA vaca vAyaviDaMga cirAyatA dhaniyAM devadAruko pIvai athavA pIpalAmUla choTA pIpala baDApIpala cItAke kvAthako pIvai // 104 // pAThA cItA kUDAMkI chAla pIpalAmUla kuTakI jhUTha vaca haraDai ye saba kvathita kiye athavA piSTa kiye kaphake atisArameM parama auSadhahaiM // 105 // sauvarcalAvacAvyopahiMguprativiSAbhayAH // piveccheSmAtisArArttazcUrNitAH koSNavAriNA // 106 // kAlAnamaka baca sUMTha miraca pIpala hIMga atIsa haraDai inhoMke cUrNako alpa garama kiye pAnIke saMga kaphake atisArase pIDita huA manuSya pIvai // 106 // madhyaM lIDvA kapitthasya savyoSakSaudrazarkaram // kaTphalaM madhuyuktaM vA mucyate jtthraamyaat||107||knnaaN madhuyutAM lITvA takraM pItvA scitrkm||bhuktvaa vA bAlabilvAni vypohtyudraamym||108||paatthaamocrsaambhoddhaatkiibilvnaagrm||sukRcchr mapyatIsAraM guDatakreNa nAzayet // 109 // kaithake gUdemeM sUMTha miraca pIpala zahada khAMDa inhoMke cATanekarake athavA zahadase saMyukta kAyaphalako cATanekarake manuSya atisAra rogase chUTa jAtAhai // 107 // zahadase saMyuktakarI pIpalako cATakara athavA cItAse milehaye takrakA pAna karake athavA kaccI velagirIko khAke manuSya atisAra rogako dUra krtaahai|| 10 8||paatthaa mocarasa nAgaramothA dhavake phUla belagirI sUMThake cUrNako takra aura guDake saMga pInese atyanta kaSTarUpa atisArako manuSya nAzatAhai // 109 // yavAnIpippalImUlacAturjAtakanAgaraiH ||mricaanijlaajaajii dhAnyasauvarcalaiH smH||110||vRkssaamldhaatkiikRssnnaavilvdaaddimdiipykaiH||trigunnaiH SaDguNasitaiH kapitthASTaguNaiH kRtH||111|| cuurnno'tiisaargrhnniikssygulmodraamyaan||kaasshvaasaagnisaadaashHpiinsaarockaanyjyet // 112 // ajavAyana pIpalAmUla dAlacInI ilAyacI tejapAta nAgakezara miraca cItA netravAlA jIrA dhaniyAM kAlAnamaka ye saba samAna bhAga levai // 110 // aura vijorA dhAyakephUla pIpala belagirI anAra ajamoda ye tIna tIna guNa lethai aura misarI chaHguNI levai aura kaitha AThaguNI levai inhoMkarake kiyA // 111 // cUrNa atisAra saMgrahaNI kSayaroga gulmodara khAMsI zvAsa maMdAgni bavAsIra pInasa arucIko jItatA hai // 112 // For Private and Personal Use Only Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (586) aSTAGgahRdayekarponmitA tugAkSIrI cAturjAtaM dvikArSikam yavAnIdhAnya kAjAjIgranthivyoSaM plaaNshkm||113|| palAni dADimAdaSTau sitaayaashcaiktaakRtH||gunnaiHkpitthaassttkvccuurnno'yNdaaddimaasstt kH||114 // bhojyo vAtAtisAroktairyathAvasthaM khlaadibhiH|| vaMzalocala 1 tolA dAlacInI ilAyacI tejapAta nAgakezara ye do do tole aura ajavAyana dhaniyAM jIrA pIpalAmUla sUTa miraca pIpala ye cAra cAra tole // 113 // anAra 32 tolA misarI 32 tolA aise kapitthASTakakI taraha guNoMko karanevAlA aura cUrNita kiyA yaha dADimA. STaka // 114 // vAtAtisArameM kahehuye peyA khala Adike saMga avasthAke anusAra bhojana karanA yogyahai // saviDaGgaH samAracaH sakapitthaH snaagrH|| 115 // cAGgerItakrakolAmlaH khalaH shlessmaatisaarjit|| aura vAyaviDaMga miraca kaitha sUMThase saMyukta // 115 // aura cUkA taka bera karake aglita kiyA khala kaphake atisArako jItatAhai // kSINe zleSmaNi pUrvoktamamlaM lAkSAdiSaTpalam // 116 // purANaM vA ghRtaM dadyAdyavAgU maNDamizritAm // aura kSINa huye kAmeM pUrvokta amlaghRta aura pUrvokta lAkSAdi SaTapalavRta // 116 // athavA purAnA ghRta athavA maMDase milIhuI yavAgUko devai // vAtazleSmavivandhe ca srvtytikphe'pivaa||117|| zUle pravAhikAyAM vA picchAbastiH prshsyte|| vcaavilvknnaakussttshtaahvaalvnnaanvitH||118|| aura vAta kapha vibaMdhase saMyukta aura atyanta kaphako jhirate huye // 117 // zUlameM athavA pravAhikAmeM vaca belagirI pIpala kUTha zatAvarI namakase yukta picchAbasti zreSThahai / / 118 // bilvatailena tailena vacAthaiH sAdhitena vA / bahuzaH kaphavAtArne koSNenAnvAsanaM hitam // 119 // belagirIke telakarake athavA vaca Adi auSadhoMke tela karake athavA tiloMke kucheka garama kiye telakarake bahuta kapha aura vAtase pIDita rogIke artha anuvAsana karanA hitahai // 119 // kSINe kaphe gude diirghkaalaatiisaardurvle| anilaH prabalo'vazyaM svsthaansthHprjaayte||120||s balI sahasA hanyAttasmA For Private and Personal Use Only Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (587) taM tvarayA jayet // vAyoranantaraM pittaM pittasyAnantaraM kapham // 121 // jayetpUrva trayANAM vA bhavedyo blvttmH| kSINa huye kaphameM aura dIrgha kAlase upaje atisArakarake durbalahuI gudAmeM apane sthAnameM sthita honevAlA vAyu nizcaya sthita hojAtAhai // 120 // vaha balI vAyu zIghrahI rogIko mAratAhai tisa kAraNase pahile tisa vAyuko jIte aura vAyuke pazcAt pittako jItai aura pittake pazcAt kaphako jIte // 121 // athavA tInoM doSoMmeM atyanta balavAn jo ho tisako palile jIte // bhIzokAbhyAmapi calaH zIghraM kuMpyatyatastayoH // 122 // kA- kriyA vAtaharA harSaNAzvAsanAni ca // 123 // aura bhaya tathA zoka karakebhI vAyu zIghra phupita hotA hai isakAraNase bhaya aura zokase upaje atisAroMmeM // 122 // vAtako haranevAlI kriyA aura harSaNa aura AzvAsana ye hitahaiM // 123 // yasyoccArAdvinA mUtraM pavano vA prvrtte| dIptAgnerlaghukoSThasya shaantstsyodraamyH|| 124 // ' dIpta agnivAle aura halake koSThavAle jisa manuSyake viSTAke binA mUtra athavA adhovAta pravRtta hojAve tisa manuSyakA atisAra roga gayA jAnanA // 124 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM cikitsitasthAne navamo'dhyAyaH // 9 // dshmo'dhyaayH| athAto grahaNIdoSacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara grahaNIdoSacikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| grahaNImAzritaM doSamajIrNavadupAcaret // atIsAroktavidhinA tasyAmazca vipAcayet // 1 // annakAle yavAgvAdi paJcakolAdibhiryutam // vitaretpaTuladhvannaM punaryogAMzca dIpanAn ||2||ddyaatsaativissaaN peyAmAme sAmlAM sanAgarAm // pAne'tisAra vihitaM vAri takaM surAdi ca // 3 // grahaNImeM Azrita huye doSako ajIrNakI taraha upAcarita kare aura grahaNIdoSavAle manuSyake Amako atisArameM kahI vidhikarake pakAvai // 1 // annakAlameM pIpala pIpalAmUla cavya cItArAMThase saMyukta yavAgU Adiko deve aura halake tathA salone annako aura dIpana karanevAloMko bAraMbAra devai For Private and Personal Use Only Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 588 ) aSTAGgahRdaye || 2 || Amasahita grahaNIdoSameM atIsase saMyukta aura kucheka amlarUpa sUMThase saMyukta peyAko devai aura pIne meM atisAra meM kahe pAnI takra madirA Adi padArthoM ko devai // 3 // grahaNIdoSiNAM takaM dIpanagrAhilAghavAt // pathyaM madhurapAkatvAnna ca pittapradUSaNam // 4 // kapAyoSNavikAzitvAdrkSatvA ca kaphehitam // vAte svAdvamlasAndratvAtsayaskamavidAhitat // 5 // grahaNadoSavAloM ko dIpana grAhI lAvatratAse taka pathya hai, aura madhurapAkavAlA honese pittako dUSita nahIM karatA hai || 4 || aura kaSAya uSNa vikArapanese aura rUkhepanese taka hita hai, aura cAtameM svAdu amla sAMdrapane se tatkAlakA banAyA takra dAhako nahIM karatA hai aura pathya hai // 1 // caturNAM prasthamamlAnAM tryUSaNAcca palatrayam // lavaNAnAM ca catvAri zarkarAyAH palASTakam // 6 // taccUrNaM zAkasUpAnnarAgA dissvvcaaryet|| kAsAjIrNArucizvAsahRtpArzvAmayazUlanut // 7 // bera anAra bijorA cUkA inhoMkA cUrNa 64 tole, sUMTha miraca pIpalakA cUrNa 12 tole, saba namaka 16 tole, khAMDa 32 tole || 6 || yaha cUrNa zAka dAla anna rAga AdimeM avacArita kiyA khAMsI ajIrNa arucI zvAsa hRdroga parAlIzUlako nAzatA hai || 7 // nAgarAtiviSAmustaM pAkyamAmaharaM pivet // uSNAmbunA vA tatkalkaM nAgaraM vAtha vAbhayAm // 8 // sasaindhavaM vacAdiM vA tadvanmadirayA'tha vA // sUMTha atIza nAgaramothA inhoMkA kAtha pInese Amako haratA hai, athavA inhoMke kalkako garama pAnIke saMga pIvai athavA suMThako garamapAnIke saMga pIvai athavA haraDoMko garama pAnI ke saMga pI // 8 // athavA vaca AdigaNako seMdhAnamaka se saMyukta kara garama pAnI ke saMga athavA madirA ke saMga pAbai // varcasyAme sapravAhe pivedvA dADimAmbunA // 9 // biDena lavaNaM piSTaM vilvacitrakanAgaram // sAmaM kaphAnile koSThAruSkare koSNa vAriNA // 10 // aura kacce tathA pravAhase saMyukta viSThAke hojAne meM anArake pAnI ke saMga // 9 // maniyArInamaka, veLAgarI, cItA sUMTha inhoMke pAnI ko pI aura Amasahita kaphavAta meM kUTha aura ko alpa garana kiya pAnI ke saMga pIvai // 10 // For Private and Personal Use Only Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (589 ) kaliGgAgvativiSAvacAsauvarcalAbhayam // chardihRdrogazUleSu peya muSNena vAriNA // 11 // pathyAsauvarcalAjAjIcUrNaM maricasaMyutam // iMdrajava hIMga atIza vaca kAlAnamaka haraDai inhoMko chardi hRdroga zUla inhoMmeM garamapAnI ke saMga pIvai // 11 // athavA haraDe kAlAnamaka jIrA miracake cUrNako garamapAnIke saMga pIvai // pippalI nAgaraM pAThAM sArivAM bRhatIdvayam // 12 // citrakaM kauTajaM kSAraM tathA lavaNapaJcakam // cUrNIkRtaM dadhisurAtanmaNDo mbukAJjikaiH // 13 // pivedagnivivRddhayarthaM koSThavAtahara param // aura pIpala suMTha pAMThA zArivA choTI kaTehalI baDI kaTehalI // pAMcoM namaka ke cUrNako dahI madirAkA maMDa garamapAnI kAMjI ke saMga // pIvai yaha koSTakI vAyuko ni haratA hai || Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 12 // For Private and Personal Use Only 13 // cItA kUDAkA khAra agnikI vRddhi ke artha dIpyakaM paTUni paJca dvau kSArau maricaM paJcakolakam // 14 // hiMgu gulikA bIjapUrarase kRtA // koladADimatoye vA paraM pAcanadIpanI // 15 // pAcoM namaka sajjIkhAra javAkhAra miraca pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMTha // 14 // aja moda hIMgakI vijorAke rasa meM athavA bera tathA anAra ke rasameM karI huI golI atizaya karake pAcana aura dIpana kahIM // 15 // tAlIsapatracavikAmaricAnAM palaM palam // kRSNAtanmUlayordve dvepale zuNThIpatram // 16 // cAturjAtamuzIraM ca karSAzaM zlakSNacUrNitam // guDena vaTakAnkRtvA triguNena sadA bhajet // 17 // madyayRSarasAriSTamastupeyApayo'nupaH // vAtazleSmAtmanAM chardigrahaNapArzvajAm // 18 // jvarazvayathupANDutvaggulma pAnAtyayArzasAm // prasekapInasazvAsakAsAnA ca nivRttaye // 19 // abhayAM nAgarasthAne dadyAdatraiva vigrahe // chadyAdiSu ca paitteSu caturguNasitAnvitAH // 20 // pakkena vaTakAH kAryA guDena sitayApi vA // paraM hi vahnisamparkAlaghimAnaM bhajanti te // 21 // Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (590) aSTAGgahRdayetAlIzapatra cavya miraca ye cAra cAra tole pIpala aura pIpalAmUla ATha ATha tole aura sa~Tha 12 tole // 16 // dAlacInI tejapAta nAgakezara khaza ye eka eka tole ina saboMkA mahIna cUrNakara tigune guDameM milA aura goliyAM banA saba kAlameM sevai // 17 // aura madirA yUSa mAMsakA rasa ArISTa dahIkA pAnI peyA dUdhakA anupAna karanevAlA manuSya, vAta aura kaphakI prakRti vAloMke chArdai saMgrahaNI pazalI zUlako jItatA hai ||18||jvr zojA pAMDuroga tvacAkA roga gulmaroga pAnAtyaya bavAsIra praseka pInasa zvAsa khAMsIkI nivRttike artha // 19 // rAMThake sthAnameM haraDaiko devai aura isIrogameM viSThAke baMdhemeM aura pittase upaje chardi AdimeM caugunI misarIse saMyukta // 20 // goliyAM karanI yogyahaiM athavA pakehuye guDakarake athavA misarIkarake banIlaI goliyAM agnike saMparkase atyaMta halakepaneko sevatIhaiM // 21 // athainaM pripkkaammaarutgrhnniigdm||diipniiyyutN sarpiH pAyayedalpazo bhiSak ||22||kinycitsndhukssite tvau saktaviNmUtra maarutm||vyhN vyahaM vA saMsnehya svinnAbhyaktaM niruuhyet||23|| tata eraNDatailena sarpiSA tailvakena vaa|| lakSAreNAnile zAnte strastadA virecayet // 24 // paripakahuye AmavAle aura vAyuke saMgrahaNI rogavAle isa manuSyako dIpanIya auSadhoMkarake yukta kiyA ghRta alpa alpa pAna karAnA cAhiye / / 22 // kachuka dIpita huI agnimeM baMdha huye viSThA mUtra vAyuse saMyukta aura snehita karake pazcAt svedita abhyakta manuSyako.nirUhavastise saMyukta karai / // 23 // pazcAt vAyukI zAMtimeM araMDake tela karake athavA javAkhArase saMyukta karai hiMgaNaveTeke ghRta karake jhirehuye doSoMvAle tisa manuSyako julAba devai // 24 // zuddharUkSAzayaM baddhavarcaskaM cAnuvAsayet // dIpanIyAmlayAtana siddhatailena taM ttH||25|| nirUDhaM ca viriktaM ca smykcaapynuvaasitm|| ladhvannapratisaMyuktaM srpirbhyaasyetpunH||26|| zuddha aura rUkSa AzayavAle baddhaviSThAvAle manuSyako dIpanIya arthAt sUMTha Adi aura vijorA Adi aura bAtako nAzanevAle auSadhoMmeM siddhakiye tela karake anuvAsita karai // 25 // nirUDhako aura virecana liyeko aura acchItaraha anuvAsita kiyeko halake annase saMyukta kiye ghRta bAraMbAra abhyAsa karAyai // 26 // pnycmuulaabhyaavyosspippliimuulsaindhvaiH|| rAnAkSIrahayAjAjI viddnggshtthibhighRtm||27||shuklen mAtuluGgasya svarasenAkasya vaa||shusskmuulkkolaamlcukrikaadaaddimsy ca // 28 // taka mstusuraamnnddsauviirktussodkaiH||kaanyjiken catatpakvamagnidI For Private and Personal Use Only Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (591) ptikaraM param // 29 // shuulgulmodrshvaaskaasaanilkphaaphm|| sabIjapUrakarase siddhaM vA pAyayedRtam // 30 // tailamabhyaJjanAtha ca siddhmebhishclaaphm||etessaamaussdhaanaaN vA pibeccUrNaM sukhAmbunA // 31 // vAtazleSmAvRte sAme kaphe vA vAyunodate // agnenirvApakaM pittaM rekeNa vamanena vA // 32 // hattvA tiktalaghu graahidiipnairvidaahibhiH|| amlaiH sandhukSayedagniM cUrNaiH slehaizca tiktkaiH||33|| paMcamUla haraDai suMTha miraca pIpala pIpalAmUla seMdhAnamaka rAyazaNa bakarIkA dUdha gAyakA dUdha jIrA pAyaviDaMga kacUra inhoMkarake // 27 // athavA sapheda araMDakarake aura rijoreke svarasakarake athavA adarakhake svarasakarake aura sUkhImUlI bera vijorA cUkA annAra inhoMke svarasoMkarake // 28 // aura taka dahIkA pAnI madirAkA maMDa sAdhAraNakAMjI tuSodakakAMjI inhoMkarake paka kiyA ghRta agniko atyaMta dapti karatAhai // 29 // aura zUla gulmodara zvAsa khAMsI kapha inhoMko nAzatAhai, athavA vijoreke rasameM siddha kiye pratakA pAna karAvai // 30 // athavA ina paMcamUla Adi auSadhoMmeM siddha kiyA tela mAliza karanese vAyuko nAzatAhai, athavA ina auSadhoMke cUrNako garama pAnIke saMga pAvai // 31 // athavA kaphakarake AvRta huye vAtameM athavA Amakarake sahita kaphameM athavA vAyukarake uddhRtameM agniko plAvitakaranevAle pittako julAba karake athavA vamanakarake // 32 // Ahatakara pIche tikta halakA grAhI dIpana avidAhI amlarUpa aura tiktarUpa cU! aura leha padArthose agniko jagAvai // 33 // pttolnimbtraayntiitiktaatiktkprpttm||kuttjsvkphlN mUrvA madhuzigruphalaM vacA // 34 // dArUtvakpadmakozIrayavAnImusta candanam // saurASTrayativiSAvyoSatvagelApatradAru ca // 35 // cUrNitaM madhunA lehyaM peyaM mayairjalena vaa||hRtpaannddugrhnniiroggulmshuulaarucijvraan ||36||kaamlaaN sannipAtaM ca mukharogAMzca nAzayet // paravala nIMba vanaplA kuTakI cirAyatA pittapApaDA kUDAkI chAla iMdrajava mUrvA moThe sahojanekA phala vaca // 34 // dAruhaladIkI chAla kamala khaza ajavAyana nAgaramothA caMdana phaTakarI atIza suMTha miraca pIpala dAlacInI ilAyacI tejapAta devdaaru|| 35 // inhoMkA cUrNa zahadake saMga athavA madirA aura pAnIke saMga cATA aura pIyA hRdroga pAMDu grahaNIroga gulma zUla aruci jvara // 36 // kAmalA sannipAta mukharogako nAzatAhai // For Private and Personal Use Only Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (591) aSTAGgahRdayebhUnimbakaTukAmustAtryUSaNendrayavAnsamAn // 37 // dvau citrakA tkuTajatvagbhAgAnSoDaza cUrNayet / / guDazItAmbunA pItaM graha NIdoSagulmanut // 38 // kAmalAvarapANDutvamehArucyAti sArajit // aura cirAyatA kuTakI nAgaramothA jhUTha miraca pIpala iMdrajaba ye saba samAna bhAga // 37 // .aura cItA do bhAga aura kUDAkI chAla 16 bhAga inhoMkA cUrNa guDake sarvatake saMga pAnakI yA grahaNIdoSa gulma // 38 // kAmalAvara pAMDuroga prameha asAce atisArako jatitAhai / / . nAgarAtiviSA mustA pAThA bilvaM rasAJjanam // 39 // kuTajatvakphalaM tiktA dhAtakI ca kRtaM rjH|| kSaudrataNDulavAribhyAM paittike grahaNIgade // 40 // pravAhikAzegudaruyaktotthAneSu ceSyate // aura jhUTha atIsa nAgaramothA pAThA belagirI razota // 39 // kuDAkI chAla iMdrajaba kuTakI dhAyake phUla inhoMkA cUrNa zahada aura cAvaloMke pAnIke saMga pittakI saMgrahaNImeM // 40 // aura pravAhikA bavAsIra gudaroga raktake rogameM vAMchitahai / / candanaM padmakozIraM pAThAM mUrvAM kuTannaTam // 41 // ssddgrnthaasaarivaa''sphottaasptprnnaattruusskaan||pttolodumbraashvtthvttplkss kpiitnm||42||kttukaa rohiNI mustAM nimbaM ca dvipalAMzakA. n // droNe'pAM sAdhayettena pacetsarpiH picanmitaiH // 43 // kirAtatiktendrayavavIrAmAgadhikotpalaiH // pittagrahaNyAM tatpeyaM kuSThoktaM tiktakaM ca yat // 44 // caMdana padmAkha khaza pAThA mUrvA zonApAThA / / 4 1 // vaca zArivA utpalazArivA zAtalA vAMsA paravala gUlara pIpalavRkSa vaDa pilakhana pArasa pIpala // 42 // kuTakI haraDai nAgaramothA nIMbakI chAla ye saba ATha ATha tole 1024 tole pAnI tisameM 32 tole ghRtako pakAvai // 43 ||piiche pakAneke samaya cirAyatA iMdrajava kSIrakAkolI pIpala kamala inhoMkA kalkabhI milAvai, yaha ghRta athavA kuSThaprakaraNameM kahA tiktakadhRta pittakI saMgrahAmeM pInA yogya hai // 44 // . grahaNyAM zleSmaduSTAyAMtIkSNaiH pracchardane kRte|| kaTumlalavaNakSAraiH kramAdagniM vivarddhayet // 45 // kapha karake duSTa huI grahaNImeM tIkSNaauSadhoMkarake vamana kiyeke pazcAt kaTu amla namaka khAra karake kramase agniko baDhAvai // 45 // For Private and Personal Use Only Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (593) pnyckolaabhyaadhaanypaatthaagndhplaashkaiH|| bIjapUrapravAlaizca siddhaiH peyAdi kalpayet // 46 // pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMTha haraDai dhaniyAM pAThA gaMdhapatra inhoM karake aura vijorAke aMkuroMkarake siddha kiye kAthoMke dvArA peyAAdiko klpitkrai|| 46 / / droNaM madhUkapuSpANA viDaDaM ca tato'rddhataH // citrakasya tato'I ca tathA bhllaatkaaddhkm||47|| maJjiSThA'STapalaM caitajjaladroNatraye pacet // droNazeSaM zRtaM zItaM mdhvrdhaaddhksNyutm||48|| elAmRNAlAgurubhizcandanena ca rUpite // kumbhe mAsaM sthita jAtamAsavaM taM prayojayet // 49 // grahaNI dIpayatyeSa vRMhaNaH pittaraktanatAzoSakuSThakilAsAnAM pramehANAM ca naashnH||5|| mahuAke phUla 1024 tole vAyaviDaMga 512 tole cItA 256 tole milAye 256 tole // 47 // ma~jITha 32 tole ina saboMko 3072 tole pAnImeM pakAvai jaba 1024 tole pAnI zeSa rahai taba 128 tole zahadako saMyukta kara // 48 // ilAyacI kamalakI DaMDI agara caMdana inhoMkarake lepita kiye kalazemeM DAla aura ekamahInAtaka sthitakara pIche tisa Asavako prayukta karai // 49 // yaha Asava grahaNIko dIpita karatAhai aura bRMhaNa hai aura raktapitta zoSa kuSTa kilAza aura sabaprakArake prameha inhoMko nAzatAhai // 50 // madhUkapuSpasvarasaM shRtmrddhkssyiikRtm||kssaudrpaadyutN zItaM pUrvavatsannidhApayet // 51 // ttpivngrhnniidossaanyjyetsrvaanhitaashnH|| tadvadrAkSekSukharjUrasvarasAnAsutAnpibet // 52 // mahuAke phUloMke rasako pakAvai jaba AdhAbhAga zeSa rahai taba cauthAI bhAga zahadako milA aura zItala kara pahilekI taraha sthApita karai / / 51 // tisako pInevAlA aura hitapadArthoMko khAnevAlA manuSya saba prakArakI grahaNIdopoMko jItatAhai aura taisehI dAkha Ikha khajUrake svarasoMko athavA AsavoMko pIve // 52 // hiNgutiktaavcaamaadriipaatthendryvgokssurm||pnyckolNckrssaaNsh palAMzaM paTupaJcakam // 53 // dhRtatailadvikuDave dannaH prasthadvaye ca tat // Apothya kAthayedagnau mRdAvanugate rse||54|| antardhamaM tatodagdhvA cUrNIkRtya ghRtAplutam // pibetpANitalaM tasmi 28 For Private and Personal Use Only Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 594 ) aSTAGgahRdaye JjIrNe syAnmadhurAzanaH // 55 // vAtazleSmAmayAnsarvAnhanyA dviSagarAMzca saH // hIMga kuTakI vaca kAlAatIsa iMdrajava gokharU pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMTha ye eka eka tolAbhara levai aura pAMcoMnamaka cAra tolAbhara levai // 53 // ghRta 16 tole tela 16 tole dahI 128 tole inhoMmeM pUrvokta auSadhoMko kUTake kvAtha banAve komala agnike dvArA praviSTa huye rasako hojAnemeM // 54 // pIche bhItarahI dhUmA rahai aise dravyako kalazemeM dagdhakara aura cUrana banA aura ghRtase saMyuktakara eka tolebharako pIvai pIche jIrNa ho jAne madhura padArthoMko bhojana karanevAlA manuSya // 55 // sabaprakArake bAta aura kaphake rogoMke saba prakArake vipa aura garauMko nAzatA hai || bhUnimbaM rohiNI tiktAM paTolaM nimbaparpaTam // 56 // dagdhvA mApisUtreNa pivedagnivivarddhanam // dve haridre vacA kuSThaM citrakaHkaTurohiNI // 57 // mustA ca chAgamUtreNa siddhaH kSAro'gnivarddhanaH // aura cirAyatA kuTakI haraDe paravala nIMva pittapApaDA || 16 || inhoMko dagdhakara bhaisake mUtrake saMga pIvai, yaha agniko baDhAtA hai dono haladI vaca kUTha cItA kuTakI || 17 || nAgaramothA inhoMkA bakarI ke mUtra meM siddha kiyA khAra agniko baDhAtA hai || catuSpalaM sudhAkANDAtripalaM lavaNatrayAt // 58 // vArtAkakuDavaM cAkadaSTau dve citrakAtpale // dagdhvA rasena vArtAkA guTikA bhojanottarAH // 59 // bhuktamannaM pacantyAsu kAsazvAsArzasAM hitAH // viSUcikA pratizyAyahRdrogazamanAzca tAH // 60 // aura thUharakA kAMDA 16 tole aura seMdhAnamaka kAlAnamaka maniyArInamaka // 18 // ye bAraha 12 tole vArtAku 16 tole dAkha 32 tole cItA 8 tole inhoMko dagdha kara pIche vArtAkuke sameM karI aura bhojana ke uparAMta khAI golI // 59 // bhojana kiye annako tatkAla pakAtI hai aura khAMsI zvAsa batrAsIrako hita hai aura haijA pratizyAya hRdrogako zAMta karatI hai // 60 // mAtuluGgarAThI rAstA kaTutrayaharItakI // svarjikAyAvazUkAkhyau kSArau paJca paTUni ca // 61 // sukhAmbupItaM taccUrNa balavarNAzivarddhanam ||shlaissmike grahaNIdoSe savAte tairdhRtaM pacet // 62 // dhAnvantaraM SaTpalaM ca bhallAtakaghRtAbhayam // vijorA kacUra rAyazaNa sUMTha miraca pIpala zAjIkhAra javAkhAra maniyArInamaka seMdhAnamaka kAlA namaka sAdhAraNanamaka sAMbharanamaka // 61 // inhoMkA cUrNa garamapAnIke saMga pAna kiyA bala varNa agniko baDhAtA hai, aura vAtase anvita kaphakarake upaje grahaNI doSoM meM vije.rAAdi pUrvokta auSa For Private and Personal Use Only Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (595) dhoMkarake ghRtako pakAvai // 12 // athavA dhAvataraghRta athavA SaTpalaghRta athavA bhallAtakaghRta athavA abhayAghRta ye saba pUrvokta guNoMko karatehaiM / biDaM kAloSalavaNasvarjikAyAvazUkajAn // 63 // saptalAM kaNTakArI ca citrakaM caikato dhet||sptkRtvHshRtsyaasy kSArasyA Dhake pcet||64||aaddhkN sarpiSaH peyaM tadagnibalavRddhaye // aura maniyArInamaka kAlAnamaka khArInamaka zAjIkhAra javAkhAra // 63 // zAtalA kaTehalI cItAko milAke dagdha karai, pIche sAtabAra girAyehuye isake khArako 128 tole bharameM pakAve 256 tole ghRtako pakAvai / / 64 // yaha pAna kiyA ghRta agni aura balakI vRddhike arthahai / / nicaye paJcakarmANi yudhyAccaitadyathAbalam // 65 // aura sannipAtase upaje grahaNIdoSameM balake anusAra vamana virecana AsthApanabasti anuvAsana basti nasyakarmako prayukta karai / 65 / / praseke zlaiSmike'lpAgnerdIpanaM rUkSatiktakam ||yojyNkRshsy vyatyAsAtsigdharUkSaM kaphodaye // 66 // kSINakSAmazarIrasya dIpanaM snehasaMyutam // dIpanaM bahupittasya tiktaM madhurakairyutam // 67 // zlaiSmikaprasekameM maMdAgnivAleke artha rUkSa aura tikta agniko dIpana karanevAlA dravya yuktakaranA yogyahai, aura kRza manuSya ke kaphake rogameM snigdha aura rUkSa auSadha prayukta karanA yogyahai // 66 // kSINa aura kSAmazarIravAleko snehase saMyukta dIpana auSadha karanA yukta hai, aura bahutase pittavAleko madhuradravyoMse yukta kiyA dIpana auSadha yuktakaranA yogyahai / / 67 // leho'mlalavaNairyukto bahuvAtasya zasyate // snehameva paraM vidyAdurbalAnaladIpanam // 68 // nAlaM snehasamiddhasya zamAyAnnaM sugurvapi // amla aura lavaNase saMyukta kiyA sneha atyaMta vAtavAleko zreSTha hai, aura durbala manuSyoMkI agniko dIpana karanevAle snehakohI uttama jAno // 68 // snehakarake pracalita huI agniko zAMtakaraneke artha bhArIannabhI samartha nahIMhai / / yo'lpAgnitvAtkaphe kSINevarcaHpakkamapi shlthm|69|munycedyddhyaussdhyutN sa pibedalpazo ghRtam ||ten svamArgamAnItaH svakarmaNi niyojitaH // 7. // samAno dIpayatyagnimagneH sandhukSa. ko hi sH|| For Private and Personal Use Only Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 596 ) aSTAGgahRdaye jo manuSya alpaagnipanese kSINa huye kaphameM paka aura zithila viSThAko // 69 // tyAgatA hai vaha seMdhAnamaka aura sUMThase saMyukta ghRtako alpa alpa pAnakarai, tisakarake apane mArgameM prAptahuA aura apane karma yukta huA || 70 // samAnavAyu agniko dIpita karatA hai, kyoMki yaha samAnabAyu anako jagAnevAlA kahA hai || purISaM yazca kRcchreNa kaThinatvAdvimuJcati // 71 // sa ghRtaM lavaNairyuktaM naro'nAvagrahaM pivet // aura jo manuSya kaThinapanese kaSTakarake viSThAko tyAge // 71 // vaha maniyArInamaka seMdhAnamaka kAlAnamaka sAMbharanamaka sAdhAraNa namakase saMyukta aura annake sAtha vegakarake anAvaSTaMbhavAle ghRtakoM pIvai // raukSyAnmande'nale sarpistailaM vA dIpanaiH pibet // 72 // kSAracUrNAsavAriSTAnmande snehAtipAnataH // udAvarttAtprayoktavyA nirUhasnehabastayaH // 73 // doSA'tivRddhyA'mande'gnau saMzuddho'nnavidhiM caret // vyAdhimuktasya mande'gnau sarpireva tu dIpanam // 74 // aura rUkSapanese maMda huI agnimeM dIpana aupatroM meM siddha kiye ghRta athavA telako pIvai // 72 // snehake atyaMta pIne se maMda huI agnimeM khAra cUrNa Asava ariSTako pIne aura udAvartarogase maMdahuI agnimeM nirUhabasti aura snehavasti hita haiM // 73 // doSoM ke ativRddhikara ke maMdahuI agnimaM mana virecana Adikara ke zuddhihue ke pazcAt annavidhiko kare aura rogakarake muktahuye manuSyakI maMdahuI agnimeM ghRtahI dIpanahai || 74 // adhvopavAsakSAmatyairyavAgvA pAyaye hRtam // annAvapIDitaM valyaM dIpanaM bRMhaNaM ca tat // 75 // mArgagamana laMghana sahanA inhoMkara ke maMdahuI agnimeM yavAgU ke saMga ghRtako pAna karAve paraMtu vaha ghRtayukta kiye annake madhyameM pAna karAnA ucita hai yaha ghRta balameM hita hai aura dIpanahe aura dhAtuoM ko puSTakaratA hai // 75 // dIrghakAla prasaGgAttu kSAmakSINakRzAnnarAn // prasahAnAM rasaiHsAmlairbhojayetpizitAzinAm // 76 // laghUSNakaTuzodhitvAda dIpayantyAzu te'nalam // mAMsopacitamAMsatvAtparaM ca balavarddhanam // 77 // dIrghakAlake prasaMgase maMdahuI agnimeM kSAma kSINa durbala manuSyoM ko aura mAMsako khAnevAle tina manuSyoM ko prasahasaMjJaka arthAt vattakaAdi jIvoMke mAMsoMke amlarUpa rasoMkarake bhojana karAve 76 // For Private and Personal Use Only Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (597 ) - halakA garama kaDuA zodhitapanA inhoMse ve rasa agniko tatkAla dIpita karate haiM aura mAMsakara ke upacita mAMsapane pUrvokta prasahasaMjJaka jIvoM ke mAMsoMke rasa balako baDhAte haiM // 77 // snehaasvsuraarissttcuurnnkkaathhitaashnaiH|| samyakprayuktairdehasya bala magne varddhate // 78 // dIpto yathaiva sthANazca vAhyo'gniH sAradA rubhiH // sasnehairjAyate tadvadAhAraiH koSThiko'nalaH // 79 // nAbhojana kAyAnirdIpyate nAtibhojanAt // yathA nirindha no ripo vAsndhanAnvitaH // 80 // sneise saMyukta acchItaraha prayukta kiye sneha Asatra madirA cUrNa kAtha ariSTa hitabhojana inhoMkarake zarIrakA aura agnikA bala baDhatA hai // 78 // jaise laukika agni snehase saMyukta jAMTha khara AdikATakarake prajvalita huA sthita rahatA hai taise snehase saMyukta kiye pathyarUpa bhojana karake koSTakA ani Dhasthita hojAtA hai // 79 // jaise iMdhanase rahita athavA alpa athavA atyaMta iMdhana se yukta laukikaagni prajvalita nahIM hotA taise bhojana ke binA aura atyaMta bhojana se zarIrakA agni prajvalita nahIM hotA // 80 // yadAkSINe kaphe pittaM svasthAne pavanAnugam // pravRddhaM varddhayatyagniM tadA'sau sAnilA'nalaH // 81 // paktvAnnamAzu dhAtUMzca sarvAnojazcasaMkSipan // mArayetsAzanAtsvastho bhukte jIrNe tu tAmyati // // 82 // tRTkAsadAha muurcchaadyaavyaadhyo'tygnismbhvaaH|| tamatyagniM gurusnigdhamandasAndrahimasthiraiH // 83 // annapAnairnayecchAntidIptamagnimivAmbubhiH // muhurmuhurajIrNe'pi bhojyAnyAsyopahArayet // 84 // tisakAlameM kapha ke kSayako prApta honepara AmAzaya meM baDhAhuA aura vAyuke anugata pitta agniko baDhAtA hai taba vAyuse milA huA yaha agni // 81 // tatkAla annako aura saba dhAtuoMko pakAke aura parAkramako nAzitakaratAhuA manuSyako mAratA hai taba bhojana karane se svastha rahatA hai aura jIrNa huye bhojanameM duHkhita hojAtA hai // 82 // tRSA khAMsI dAha mUrcchA Adi vyAdhi atyaMta agnise upajatI hai tisa atyaMta agniko bhArI cikane maMda karaDe zItala sthira // 83 // annapAnoM karake zAMtiko prApta kareM jaise laukika agniko pAnI se zAnti hotI hai aura ajIrNa meM bhI bArabAra isake artha bhojanoM ko prayukta kare // 84 // nirindhano'ntaraM labdhvA yathainaM na vipAdayet // kRzarAM pAyasaM snigdhaM paiSTikaM guDavaikRtam // 85 // aznIyAdodakAnUpapizitA For Private and Personal Use Only Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (598) aSTAGgahRdayeni bhRtAni ca // matsyAnvizeSataH shlkssnnaansthirtoycraashcye||86|| AvikaM subhRtaM mAMsamadyAdatyagnivAraNam // jaise ki bhojanake aMtarako prApta hoke manuSyako nahIM mAra devai taise upAya karai aurakRzarAkhIra cikanApadArtha pIThI guDakI vikRti // 85 // jala aura anUpa dezakemAMsa medavAle mAMsa aura vizeSakarake komalamachalI aura sthira huye pAnI meM rahanevAle // 86 // jIvoMko khAvai medase sayukta aura atyagni arthAt bhasmakako dUra karanevAle bheDake mAMsako khAvai // payaH sahamadhUcchiSTaM ghRtaM vA tRSitaHpibet // 87 // godhUmacUrNa pysaabhusrpiHpriplutm||aanuuprsyuktaanvaa snehAMstailavi. varjitAn // 88 // zyAmAtrivRdvipakkaM vA payo dadyAdvirecanam // asakRtpittaharaNaM pAyasaM pratibhojanam // 89 // aura momase sahita dUdhako athavA ghRtako tRSita huA manuSya pAvai // 87 // bahutase ghRtase saMyukta gehU~ke cUrNako dUdhake saMga khAvai athavA anUpadezake mAMsake rasokarake saMyukta kiye aura telase varjita snehoMko pAvai // 88 // athavA mAlavikA nizota aura nizotameM pakka huye dUdhakA julAba devai aura bAraMbAra pittake haranevAle khIrakA bhojana hita hai / / 89 // yatkizcidgurumedhyaM ca zleSmakAri ca bhojanam // sarvaM tadatyagnihitaM bhuktvA ca svapanaM divA // 90 // jo kacha bhArI aura medako karanevAlA aura kaphako karanevAlA hai vaha saba bhojana atyaMta agnimeM hita hai athavA bhojanakarake dinameM zayana karanA hita hai // 90 // AhAramAgniH pacati dossaanaahaarvrjitH||dhaatuunkssiinnessu doSeSu jIvitaM dhAtusaMkSaye // 91 // pahile bhojanako agni pakAtAhai aura phira bhojanase varjitahuA agni vAtaAdidoSoMko pakAtAhai aura kSINa huye doSoMmeM dhAtuvoMko agni pakAtAhai aura dhAtuvoMke saMkSayameM jIvitako agni nAzatAhai // 91 // etatprakRtyaiva viruddhamannaM saMyogasaMskAravazena cedam // ityAdya vijJAya yatheSTaceSTAzcaranti yatsAgnibalasya shktiH|| 92 // ta. smAdagniM pAlayetsarvayatnastasminnaSTe yAtinA nAzameva // doSai graste grasyate rogasaMdhairyukte tu syAnnIrujo dIrghajIvI // 93 // isa prakRtikarake saMyoga saMskArake vazakarake yaha viruddha annahai inaAdiko vinA jAne jo yatheccha kAryameM vicaratehaiM vaha jaTharAgnike balakI zaktihai / / 92 // tisakAraNase saba yatnoMkarake agnikI For Private and Personal Use Only Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| rakSA kare aura naSTahuI AgnimeM manuSya nAzako prApta hotAhai aura doSoMkarake prastahuI agnimeM manuSya rogake samUhoMkarake pIDita hotAhai, yukta arthAt svaccha huI agnimeM rogoMse rahita aura dIrgha kAlataka jIvanevAlA manuSya hojAtAhai svabhAvase biruddha anna apathya jaise dahI sarasoMzAka phANita zuSka mAMsa mUla lakucAdika, saMyoga viruddha jaise dUdhake sAtha amladravya anUpadezakA mAMsa urada Adi saMskAraviruddha jaise hArItakA mAMsa zUlapara na bhUnakara agnimeM pakAnA,mAtrAviruddha jaise madhu aura ghRta barAbara lenA, samakAlavaza jaise rAtrikI dharI huI kAkamAcI ( makoya ) pAtravaza jaise kI vartanameM dharAhuA dazadinakA ghRta yaha agnikI zaktise nahIM jIrNahote haiM // 93 // iti berInivAsiaudyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM cikitsitasthAne dazamo'dhyAyaH // 10 // ekdsho'dhyaayH|| +Kr athAto mUtrAghAtacikitsitaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara mUtrAghAtacikitsitanAmakaadhyAyakA vyAkhyAna kareMge / kRcchre vAtaghnatailAktamadhonAbhaH smiirje|| susnigdhaiH svedayedaMgaM pinnddsekaavgaahnaiH||1|| vAtase upaje mUtrakRcchmeM nAbhike nIce aMgako vAtanAzaka telakarake abhyakta kara pIche acchI taraha snigdharUpa piMDa seMka snAna karake sveditakarai // 1 // dshmuulblairnnddyvaabhiirupunrnvaiH|| kulatthakolapattUravRzcIvopalabhedakaiH // 2 // tailsrviraahkssvsaakthitklkitaiH|| sapaJcalavaNAH siddhAH pItAH zUlaharAH param // 3 // dazamUla kharehaTI araMDa jaba zatAvarI zAMThI kulathI vaDa verI pataMga lAlazAMThI pASANabheda // 2 // inhoMke kvAtha aura kalkoMmeM tela ghRta sUara aura rIchakI vasA inhoMko siddhakara pIche kAlAnamaka seMdhAnamaka maniyArInamaka sAdhAraNanamaka sA~bharanamaka inhoMko milA pAna karai to tatkAla zUlakA nAza hotAhai // 3 // dravyANyetAni pAnAnne tathA pinnddopnaahne|| saha tailaphalairyujyAtsAmlAni snehavanti ca // 4 // sauvarcalADhyAM madirAM pibenmuutrrujaaphaam|| takra kAMjI Adikarake sahita aura snehavAle ina dravyoMko pAna aura annameM tathA piMDa karake svedameM nAriyala Adi telaphaloMke saMga prayukta karai // 4 // bahutase kAlenamakase saMyukta kara mUtrake zUlako nAzanevAlI madirAko pIvai // For Private and Personal Use Only Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (600) . aSTAGgahRdaye- . paitte yuJjIta ziziraM seklepaavgaahnm||5||pibedvrii gokSurakaM vidArI skserukaam||tRnnaakhyN paJcamUlaJca pAkyaM samadhuzarkaram ||6||vRsskN trapurArulaTvAbIjAni kuMkumam // drAkSAmbhobhiH pibetsarvAnmUtraghAtAnapohati // 7 // eruivIjayaSTyAhvadArvIrvA taNDulAmbunA ||toyen kalkaM drAkSAyAH pibetparyuSitena vA // 8 // aura pittake mUtrakRcchrameM zItalarUpa seMka lepa snAnako prayukta karai / / 5 // athavA zatAvarI gokharU vidArIkaMda kaserU tRNa paMcamUlake kAthako zahadase saMyukta kara pIvai // 6 // pASANabheda donoM kAkaDI kasuMbhake bIja kezara inhoMke dAkhoMko pAnIke saMga pAvai yaha sabaprakArake mUtrAghAtoMko nAzatAhai // 7 // kAkaDIke bIja mulahaThI dAru haladI inhoMko cAvaloMke pAnI ke saMga pAvai, athavA dAkhoMke kalkako rAtrimAtra sthita rahe cAvaloMke pAnaki saMga pIvai // 8 // kaphaje vamanaM svedaM tIkSNoSNakaTubhojanam // yavAnAM vikRtIH kSAraM kAlazeyazca zIlayet // 9 // pibenmayena sUkSmailAM dhAtrI phalarasena vAsArasAsthizvadaMSTralAvyoSaMvA mdhumtrvt||10|| svarasaM kaNTakA- vA pAyayenmAkSikAnvitam // zitivAra kabIjaM vA takreNa zlakSNacUrNitam ||11||dhvsptaahkuttjNgudduucii cturnggulm|kuttkailaakrjN ca pAkyaM smdhusaadhitm||12|| taivA peyAM pravAlaM vA cuurnnitNtnnddulaambunaa|stailN pATalAkSAraM saptakRtvo'thavA zRtam // 13 // pATalIyAvazUkAbhyAM pAribhadrantilAdapi ||kssaarodken madirAMtvageloSakasaMyutAm // 14 // pivedguDopadaMzAnvA liyAdetAnpRthakpRthak // kaphake mUtrakRcchrameM vamana aura sveda tIkSNa garama kaDuA bhojana javoMkI vikRti aura kAlazeya arthAt dahImeM dugunA pAnI milAyAhuA takravizeSa, javAkhArakA abhyAsa karai / / 9 // choTI ilAyacIko madirAke saMga athavA A~valAke phaloMke rasake saMA pIvai athavA kamalagaTTekI girI gokharU ilAyacI sUMTha miraca pIpalako zahada aura gomUtrase saMyukta kara pAvai // 10 // athavA kaTehalIke svarasako zahadameM milAke pIvai athavA mahIna pIse huye karaMjuAke bIjoMko takrake saMga pIvai // 11 // athavA dhavake phUla zAtalA kUDA giloya araMDa kuTakI ilAyacI karaMjuA inhoMke kAthako zahadase saMyukta kara pAvai // 12 // athavA dhavake phUloM Adi karake karI huI peyAko pAvai athavA cUrNita kiye mUMgeko cAvaloke pAnIke saMga pIvai athavA sAta 7 bAra jhirehuye A~valAke khArako telake For Private and Personal Use Only Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 601 ) saMga pIvai // 13 // pATalAkA khAra aura javAkhAra nIMbakA khAra tiloMkA khAra inhoMke pAnIkarake dAlacInI ilAyacI inhoMse saMyuktakarI madirAko pIvai // 14 // athavA dAlacInI ilAyacI Ikha inhoMko alaga alaga guDane saMyukta kara cATai // sannipAtAtmake sarva yathAvasthamidaM hitam // 15 // azmanyatha cirotthAne vAtavastyAdikeSu ca // aura sannipAta ke mUtrakRcchrameM avasthA ke anusAra yaha saba pUrvokta hitahai // 15 // cirakAla se upajI patharI aura vAtavasti Adi rogoM meM bhI yaha pUrvokta hita hai // azmarI dAruNo vyAdhirantakapratimo mataH // 16 // taruNo bheSajaiH sAdhyaH pravRddhazchedamarhati // tasya pUrveSu rUpeSu snehA dikrama iSyate // 17 // aura dAruNa rUpa yaha patharIkI vyAdhI mRtyuke samAna mAnI hai || 16 || tatkAla upajI patharI auSadha siddha ho sakatI haiM aura baDhIhuI patharI zastrakarake chedane ke yogya hai aura tisapatharI ke pUrvarUpa meM sneha Adikarma vAMchita haiM // 17 // pASANabhedo vasuko vaziro'zmantako varI // kapotavaGkAtivalAbhakozIrakantakam // 18 // vRkSAdanI zAkaphalaM vyAghrIguNThatrikaNTakam // yavAH kulatthAH kolAni varuNaH katakAtphalam // 19 // upakAdipratIvApameSAM kAthe zrutaM ghRtam // bhina ti vAtasambhUtAM tatpItaM zIghramazmarIm // 20 // pASANabheda sorA khArInimaka ApaTA zatAvarI brAhmI gaMgeraNa sonApAThA khaza katakaphala // 18 // amaravela zAkaphala kaTehalI guMThatRNa gokharU jaba kulathI belagirI varaNa kaithaphala // 19 // inhoMke kAthameM USakAdigaNa ke auSadhoMkI prativApa de tisameM ghRtako pakA yaha pAna kiyA ghRta vAtase upajI patharIko tatkAla bhedita karatA hai // 20 // gandharvahastabRhatIvyAghrI gokSurakekSurAt // mUlakalkaM pibedanA madhureNAzmabhedanam // 21 // kuzaH kAzaH zaro guNTha itkaTo moraTo'zmabhit // darbhoM vidArI vArAhI zAlI mUlaM trikaNTakA // 22 // bhallukaH pATalI pAThA pattaraH sakuraNTakaH // punarnavA zirISazca teSAM kAthe paceddhRtam // 23 // piSTena tra pusAdInAM bIjenendIvareNa vA // madhukena zilAjena tatpittAimaribhedanam // 24 // For Private and Personal Use Only Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (602) aSTAGgahRdayearaMDa kaTehalI choTIkaTehalI gokharU kAle IkhakI jaDa inhoMke kalkako mIThe dahIke saMga pIvai to patharI kaTajAtI hai // 21 // DAbha kAMsa zara guMThatRNa itkaTa mUrvA pASANabheda saphedaDAbha vidArIkaMda vArAhIkaMda caulAIkI jaDa gokharU // 22 // sonApAThA pATalA pAThA pataMga kuraMTA zAThI zirasa inhoMke kvAthameM ghRtako pakAvai / / 23 // athavA kAkaDIAdike bIjoMkarake va kamalakarake va mulahaTI karake va zilAjItakarake siddha kiyA ghRta patharIko kAratAhai // 24 // varuNAdiH samIrano guNAvelAhareNukA // guggulumaricaM kuSThaM citrakaH ssuraahvyH||25||taiH kalkitaiH kRtAvApamUSakAdigaNena ca // bhinatti kaphajAmAzu sAdhitaM ghRtmshmriim|| 26 // varuNAdigaNa vIrataru AdigaNa aura ilAyacI reNukA gUgala miraca kUTha cItA devadAra // 25 // inhoMke kalkoMkarake aura USakAdigaNake prativApakarake siddhakiyA ghRta kaphakI patharIko tatkAla kATatA hai // 26 // kSArakSIrayavAgvAdidravyaiH svaiH svaizca kalpayet // yathAyogya apane apane dravyoMkarake khAra dUdha yavAgUAdiko kalpita karai / picakollakatakazAkendIvarajaiH phlaiH|| 27 // pItamuSNAmbu saguDaM zarkarApAtanaM param // aura karaMjuA kaMkola kaitha varuNa kamala inhoMke phaloMkarake saMyukta // 27 // garama aura guDase saMyukta pAnI zarkarAko girAtAhai // . krauJcoSTrarAsabhAsthIni zvadaMSTrA taalptrikaa||28||ajmodaakdmbsy mUlaM bilvsycaussdhm||piitaani zarkarAM bhiyuHsurayo. SNodakena vA // 29 // aura kuMja U~Ta gadhA inhoMkI haDDiyAM gokharU muzalI // 28 // ajamoda kadaMbakI jaDa belakI jaDa sUTa ye saba madirAke saMga athavA garamapAnIke saMga pAna kiye zarkarAko nAzate haiM // 29 // nRtyakuNDalabIjAnAM cUrNa maakssiksNyutm||avikssiirenn saptAha pItamazmaripAtanam // 30 // kvAthazca zigramUlotthaH kaTUSNo' imripaatnH|| tuMbarIke bIjoMke cUrNako zahadameM milA sAtadinoMtaka bheDake dUdha ke saMga pIvai taba patharI girajAtI hai // 30 // kaDuA aura kachuka garamakiye sahoMjanakI jaDakA kAtha patharIko girAtAhai / / tilaapaamaargkdliiplaashyvsmbhvH||31||kssaarH peyo'vi- . mUtreNa zarkarAsvazmarISu ca // aura tila UMgA kelA DhAka jaba inhoMkA // 31 // khAra bheDake mUtrake saMga zarkarA aura patharImeM pInA yogyahai / / For Private and Personal Use Only Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (603) kapotavaGkAmUlaM vA pibedekaM surAdibhiH // 32 // tatsiddhaM vA pibetkSIraM vedanAbhirupadrutaH // harItakyasthisiddhaM vA sAdhitaM vA punrnvaiH|| 33 // kSIrAnabhurabarhizikhAmUlaM vA tnnddulaambunaa|| mUtrAghAteSu vibhajedataHzeSeSvapi kriyAm // 34 // athavA akelI brAhmIke jaDako madirAAdike saMga pAvai // 32 // athavA pIDAse duHkhita huA manuSya brAhmIke jaDameM siddha hue athavA baDIharaDaikI guThalImeM siddha hue athavA navI auSadhameM siddha kiye dUdhako pIvai // 33 // athavA dUdhake saMga annako khAtA huA manuSya morazikhAkI jaDako cAvaloMke pAnIke saMga pIvai, isa pUrvokta cikitsitase yathAyogya zeSarahe mUtrAghAtoMmeM kriyA kA vibhAga karai // 34 // bRhatyAdigaNe siddha dviguNIkRtagokSure // tAyaM payo vA sarpi rvA sarvamUtravikArajit // 35 // . duguneM gokharUse saMyukta kiye bRhatyAdigaNake auSadhoMmeM siddha kiyA pAnI athavA dUdha athavA ghRta saba mUtroMke vikAroMko jItatAhai // 35 // devadAruM ghanaM mUrvAM yaSTI madhu hriitkiim||muutraaghaatessu sarveSusa rAkSIrajalaiH pibet // 36 // devadAra nAgaramothA mUrvA mulahaTI zahada haraDai inhoMko madirA dUdha pAnIke saMga saba prakArake. mUtrAghAtoMmeM pIvai // 36 // rasaMvA dhanvayAsasya kaSAyaM kakubhasya vaa||sukhaambhsaa vA triphalAM piSTAM saindhavasaMyutAm // 37 // vyAghrIgokSurakakkAthe yavA gU vA saphANitAm // kvAthe vIratarAdervA tAmracUDarase'pi vA // 38 // adyAdvIratarAyena bhAvitaM vA zilAjatu // dhamAsAke rasako athavA kauha vRkSake kAthako athavA seMdhAnamakase saMyukta karI aura pIsIhuI triphalAko garamapAnIke saMga pIvai // 37 // athavA kaTehalI aura gokharUke kvAthameM siddhakarI aura rAbase saMyukta yavAgUko pIye, athavA vIratarvAdigaNake auSadhoMke kAthameM athavA muragAke mAMsake rasake kAthameM siddha karI peyAko pAvai // 38 // athavA vIratarvAdigaNake auSadhoMke kvAthameM bhAvita karI zilAjItako khAvai // mayaM vA nigadaM pItvA rathenAzvena vA vrajan // 39 // zIghravegena sNkssobhaattthaasycyvte'shmrii|| athavA purAnI madirAkA pAna karake pazcAt zIghravegavAle ghoDoMkarake vA rathakarake gamanakarai // 39 // tisaprakAra karake saMkSobhase manuSyakI patharI jhirajAtIhai / / For Private and Personal Use Only Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (604) aSTAGgahadayesarvathA copayoktavyo vargo vIratarAdikaH // 40 // rekArtha tailvakaM sarvistikarma cshiilyet|| vizeSAduttarAnbastIcchukrAima-Jcazodhite // 41 // taimUtramArge balavAJchukrAzayavizuddhaye // pumAnsutRpto vRSyANAM mAMsAnAM kukkaTasya ca // 42 // kAmaM sakAmAH seveta pramadA madadAyinIH // aura saba prakArakarake kAtha peyA jala AdimeM vIratarvAdigaNa yukta karanA yogya hai // 40 // aura julAbake artha hiMganabeTase ghRtakA aura bastikarmakA abhyAsa kareM aura vizeSa karake uttara bastiyoMko sevai tina uttara bastiyoM karake vIryyakI patharImeM zodhita huye // 41 // mUtramArgameM balavAn manuSya vIryake sthAnakI zuddhike artha puSTI karanevAle dravyoMke aura murgAAdike mAMsakarake tRpta huA mnussy||42||icchaake anusAra madako denevAlI aura kAmase saMyukta huI striyoMko sevai // siddhairupakramairebhirna cecchAntistadA bhiSak // 43 // iti rAjAnamApRcchaya zastraM saadhvvcaaryet|| akriyAyAM dhruvomRtyuH kriyAyAM saMzayo bhavet // 44 // nizcitasyApi vaidyasya bahuzaH siddhkrmnnH|| jo siddharUpa ina cikitsAoMkarake rogakI zAMti nahIM hove taba kuzala vaidya // 43 // vakSyamANa prakArase rAjAko pU~cha suMdara patharIko nikAsaneke artha zastrakarmako karai, he rAjan ! kriyAke nahIM karanemeM nizcaya mRtyu hogI aura kriyAkaranemeM // 44 // nizcita karanevAle aura bahuta vAra siddhakarI kriyAvAle vaidyakobhI saMzaya hotAhai arthAt zastrakarmameM mRtyukA saMzayahai // athAturamupasnigdhaM zuddhamISacca karzitam // 45 // abhyaktasvinavapuSamabhuktaM kRtamaGgalam // AjAnuphalakasthasya narasyAGke vyapAzritam // 46 // pUrveNa kAyenottAnaM niSaNNaM vastracumbha le // tato'syAkuJcite jAnukUpare vAsasA dRDham // 47 // sa. hAzrayamanuSyeNa baddhasyAzvAsitasya ca ||naabheH samantAdabhyajyAdadhastasyAzca vAmataH // 48 // mRditvA muSTinA kAmaM yAvadazmaryadhogatA // tailAkte varddhitanakhe tarjanImadhyame tataH // 49 // adakSiNe gurde'gulyau praNidhAyAnusevanIm // AsAdya valayaM nAbhyAmazmarI gudmeddh'yoH||50||kRtvaantre tathA bastiM nirvalIkamanAyatam // utpIDayedaMgulibhyAM yAvadanthiAra For Private and Personal Use Only Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (605) vonnatam // 51 // zalyaM syAtsevanI muktvA yavamAtreNa pATayet // azmamAnena na yathA bhidyate sA tathA haret ||52||smyN sarpavakreNa strINAM bastistu paarshvgH||grbhaashyaashrystaasaaN zastramutsaGgavattataH // 53 // nyasedato'nyathA hyAsAM mUtra srAvI vraNo bhvet||muutrprsekkssrnnaannrsyaapypi caikdhaa||54|| bastibhedo'zmarIhetUH siddhiM yAti na tu dvidhA // pIche upasnigdha zuddha aura kucheka karzita // 45 // abhyakta tathA svedita zarIravAle bhojanako nahIM kiyehue bali homa Adi maMgalakammoM ko karanevAle goDoMtaka phalaka arthAta AsanavizeSameM sthita huye anyamanuSyakI godameM Azrita huA // 46 // aura pUrvasaMjJaka arthAt Uparake zarIrase sIdhAhuA aura vastrake cuMbhala arthAt iMduAyeM baiThe hue tisa patharIvAle rogIko karake tisarogIke kucheka kuTilarUpa goDe aura kuhanIko kara pIche dRDharUpa vastra krke||47||bNdhehue aura AzrayavAle manuSyakarake AzvAsita kiye tisa rogIkI nAbhike sabatarpha nIceko mAlisa karai pIche tisa nAbhike vAmIpArzvameM // 48 // muSTikarake icchAke anusAra mardanakara jaba patharI nAceko prApta hojAve taba telase bhigoI huI aura nahIM baDhehuye nakhoMse saMyukta aura bAyeM hAthakI tarjanI aura madhyamA aMguli yoMko // 49 // gudAmeM prApta kara pIche sImanako aura valayako aura nAbhIko prApta hokara pIche patharIko prAptaho gudA aura liMgake madhyameM kara // 50 // nirvalIka aura vistArase rahita bastisthAnako kara pIche pUrvokta donoM aMguliyoMkarake jabataka gAMThakI taraha UMcI patharI hove tabataka pIDita karai // 51 // pIche sImanake vAmeM tarphako javake samAna sImanako tyAga pIche patharIke anumAna karake zastrake dvArA phADai, paraMtu aisI vidhi karai ki jaise vaha patharI TUTa nahIM jAve // 52 // arthAt sarpake phaNasarIkhe yaMtra karake sAbata patharIko ba~ce, kyoMki TUTIhuI patharI phira baDha jAtIhai aura striyoMkA bastisthAna pArzvameM prApta honevAlA aura garbhAzayake Azrita hotAhai isakAraNase tina striyoMko utsaMgakI taraha nIceko zastrakA pAta karAvai // 53 // jo aise nahIM karai tau tina striyoMke mUtrako zirAnevAlA ghAva upaDatAhai, aura mUtrakA praseka ziranese puruSako bhI mUtrasrAvI ghAva upajatAhai, ekaprakArase // 54 // azmarI hetuvAlA bastibheda siddhiko prApta hotAhai aura doprakAroMvAlA bastibheda siddhako prApta nahIM hotAhai kAraNa ki usase vraNa hotAhai / / vishlymussnnpaaniiydronnyaaNtmvgaahyet||55||tthaa na pUryate sreNa bastiH pUrNe tu pIDayet // medataH kSIrivRkSAmbu mUtraM saMzodhayettataH // 56 // kUryyAdguDasya sauhityaM madhvAjyAktatraNaH pivet||dvau kAlo saghRtAM koSNAM yavAgU mUtrazodhanaiH // 57 // yahaM dazAhaM payasA guDAvyenAlpamodanam // bhuJjItoya phalAmlaizcarasaigaGgalacariNAm // 58 // For Private and Personal Use Only Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (606) aSTAGgahRdayeaura patharIko nikAsakara pIche tisa rogIko garamapAnIse bharIhuI droNI arthAt tegameM snAna karavAvai // 55 // tisa snAna karake bastisthAna raktase nahIM pUrita hotAhai aura jo kadAcita daivayogase raktakarake basti pUrita ho jAve taba dUdhavAle vRkSoMke kAthakarake uttara bastiko deve, tisake pazcAt mUtrakI zuddhike artha // 56 // guDa karake tRptiko karai, aura zahada tathA ghRtase abhyakta huya ghAvavAlA yaha manuSya donovakta ghRtase saMyukta aura kachuka garama aura kAkaDI kohalA gokharU Adise banIhuI yavAgUko pIvai tIna dinoMtaka / / 57 // atyaMta guDakarake milehuye dUdhake saMga thoDese cAvaloMko khAvai, aura daza dinake pazcAt jAMgaladezameM vicaranevAle jIvoMke mAMsoMkA rasa aura anAra vijorA Adi khaTTerasa karake alpacAvaloMko khAvai // 18 // kSIrivRkSakaSAyaNa vraNaM prakSAlya lepyet|| prapauNDarIkamaJjiSThA yaSTayAhvanayanauSadhaiH // 59 // vraNAbhyaGgaM pacettailamebhireva nishaanvitaiH|| dUdhavAle vRkSoMke kAthakarake ghAvako prakSAlita kara pIche pauMDA kamala majITha mulahaTI lodha karake lepa krai||19|| aura inhI auSadhoMmeM haladI milAke ghAvapai mAliza karaneke artha telako pNkaavai|| dazAhaM svedayeccainaM svamArga sptraatrtH||60|| mUtre tvagacchati dahedazmarItraNamagninA // svamArgapratipattau tu svAduprAyairupA caret // 61 // aise isa ghAbako dazadinataka svedita kare, pIche apane mArgameM mUtra nahIM jAvai taba sAtarA prikarake / / 60 // agnikarake patharIke ghAvako dagdhakarai, aura apanemArgameM pravRttivAlA mUtra hojAve taba vizeSatAkarake madhurapadArthokarake saMyukta huI uttarabastiyoM karake tisarogIko upacArita karai // 61 // taM bastibhina cArohedvarSa rUDhavraNo'pi sH|| naganAgAzvavRkSastrIrathAnnAzu plaveta sH||62|| aMkurita ghAvavAlA rogI ekavarSataka parvata hAthI ghoDA vRkSa strI ratha para na caDhai aura jalameM na perai // 62 // mUtrazukravahau bastivRSaNau sevanI gudam // mUtraprasekaM yoni ca zastreNASTau vivarjayet // 63 // mUtrako vahanevAlA bastisthAna aura vIryako bahanevAle donoM vRSaNa sImana gudA mUtrapraseka poni ina AThoMko zastrakarake vArjita karai arthAt inameM zastrakarma na karai // 63 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtASTAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM cikitsitasthAne ekaadsho'dhyaayH|| 11 // For Private and Personal Use Only Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (607 ) dvaadsho'dhyaayH| athAtaHpramehacikitsitaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara pramehacikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / mehino balinaH kuryAdAdau vmnrecne|| snigdhasya sarSapA rissttnikumbhaaksskrNjkaiH||1|| tailaistrikaNTakAyena yathAsvaM sAdhitena vA // snehena mustadevAhvanAgaraprativApavat // 2 // surasAdikaSAyeNa dadyAdAsthApanaM tataHAnyagrodhAdestu pittArasaiH zuddhaM ca tarpayet // 3 // balavAle aura zarasoM nIMba nizotha baheDA karaMjuA inhoMke teloMkarake snigdha pramehavAle manuvyako prathama vamana aura julAba devai // 1 // athavA gokharU haladI ityAdi karake vakSyamANa niSkaMTa Adi snehakarake athavA yathAyogya dravyoMmeM sAdhita kiye snehakarake nAgaramothA devadAra suMThakI prativApase saMyukta // 2 // AsthApana bastiko surasAdi kAthakarake devai, pIche zuddhakiye prameharogIko jAMgaladezake mAMsoMke rasakarake tRptakare aura pittase pIDita prameharogIko nyagrodha Adi auSadhoMke kAtha karake AsthApitakarai // 3 // mUtragraharujAgulmakSayAdyAstvapatarpaNAt // tato'nubandharakSArtha zamanAni prayojayet // 4 // asaMzodhyasya tAnyeva sarvameheSu pAyayet // mUtragrahapIDA gulma kSaya Adi laMghanase upajatehaiM, tisa hetuse anubaMdhakI rakSAke artha zamana auSadhoMko prayukta karai // 4 // nahIM zodhana karaneke yogya garbhiNI Adiko sabaprakArake pramehoMmeM zamanarUpa auSadhokA pAna karAvai // dhAtrIrasaplutAM prADhe haridrAM mAkSikAnvitAm // 5 // dArvIsu rAhvAtriphalA mustA vA kathitA jale // citrakatriphalAdArvI kaliGgAnvA samAkSikAn // 6 // madhuyuktaM guDUcyA vA rasamA malakasya vA // 7 // athavA A~valAke rasase AloDita aura zahadase anvita haladIko prabhAtameM pAna karAvai // 5 // athavA dAruhaladI devadAra triphalA nAgaramothA inhoMkA jalameM kvAtha banAke pAna karAve, athavA cItA triphalA devadAra iMdrajavako zahadase saMyukta kara pAna karAvai // 6 // athavA zahadase saMyukta giloya ke rasako athavA zahadase saMyukta AmalAke rasako pAna karAvai // 7 // For Private and Personal Use Only Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobaith.org (608) ' aSTAGgahRdayerodhAbhayAtoyadakaTphalAnA pAThAviDaGgArjunadhAnyakAnAm // gAyatridArvIkRmihRdvacAnA kaphe trayaHkSaudrayutAH kssaayaaH||8|| lodha haraDai nAgaramothA kAyaphala inhoMkA kAtha athavA pAThA vAyaviDaMga kauhavRkSa dhaniyAM inhoMkA kAtha athavA khaira dAruhaladI vAyaviDaMga baca inhoMkA kvAtha zahadase saMyuktakarai ye tInoM kAtha kaphakI adhikatAvAle pramehameM hitahaiM // 8 // uzIrarodhArjunacandanAnA paTolanimbAmalakAmRtAnAm // rodhAmbukAlIyakadhAtakInAM pitte trayaH kSaudrayutAH kssaayaaH||9|| khaza lodha kauhavRkSa caMdanakA kAtha aura paravala nIMba giloya AmalA inhoMkA kAtha aura lobha netravAlA dAruhaladI dhabake phUlakA kAtha zahadase saMyukta kiye ye tInoM kAtha pitakI adhikatAvAle pramehoMmeM hitahaiM // 9 // yathAsvamebhiH pAnAnnaM yvgodhuumbhaavnaaH|| vAtolvaNeSu snehAzca pramehaSu prakalpayet // 10 // yathAyogya ina lodha Adi auSadhoMmeM kiye anna aura pAna aura jaba tathA gehUMkI bhAvanA aura tinhI lodhra Adi auSadhoMkarake snahoMko vAtakI adhikatAvAle pramehoMmeM kariSata karai // 10 // apUpasaktuvATyAdiryavAnAM vikRtihitA / / gavAzvagudamuktAnA mathavA veNujanmanAm / / 11 // tRNadhAnyAni sujhAyAH zAli jIrNaH spssttikH||shriikukutto'mlH khlkstilsrsspkidRjH|| // 12 // kapitthaM tindukaM jambustakRtA raagkhaannddvaaH|| tiktaM zAkaM madhu zreSThA bhakSyAH zuSkAH ssktvH||13||dhnvmaaNsaanishuulyaani parizuSkANyayaskRtiH // madhvariSTAsavAjIrNAH sIdhuH pkkrsodbhvH||14|| tathAsanAdisArAmbu darbhAmbho mAkSikodakam // javoMke mAlapUvA aura sattuAdi vikRti hitahai, athavA gAya ghoDekI gudAse nikasahuye jatroMkI athavA vAsase upaje huye javoMkI vikRti hitahai // 11 // tRNadhAnya mUMga Adi anna purAnA zAlicAvala purAnA zAMThicAvala aura tila zaraseMke mailase upajA kukaTasaMjJaka aura amla khala // 12 // kaitha teMdu jAmana inhoMse kiye rAga aura khAMDava tiktazAka zahada triphalA sUkhai aura sattuoMse saMyukta bhakSyapadArtha // 13 // zUlameM pakka kiye aura sUkhehuye jAMgaladezake jIvoMke mAMsa aura bakSyamANa ayaskRti aura purAnI madhusaMjJaka madirA ariSTa Asava aura pakarasase upajA For Private and Personal Use Only Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (609) sIdhu // 14 // AsanAdisArake vargakA pAnI aura sapheda DAbhakA pAnI aura zahadasaMyukta pAnI ye saba pramehameM hitahaiM // . vAsiteSu varAkkAthezarvarI zoSiteSvahaH // 15 // yaveSu sakRtAnsaktUnsakSaudrAnsIdhunA pibet // . aura triphalAke kAthameM rAtrimAtra vAsita kiye aura pIche dinabhara zoSita kiye // 15 // yavoMmeM acchItaraha kiye huye aura zahadameM saMyukta sattuoMko sIdhuke saMga pAvai // zAlasaptAhakampillavRkSakAkSakapitthajam // 16 // rohItakaM ca kusumaM madhunA'dyAtsucUrNitam // kaphapittapramehaSu pibeddhAtrI rasena vaa|| 17 // aura kauhavRkSa zAtalA kapilA nAdarUkhI kamalAkSa kaitha inhoMke phUloMkA // 16 // aura rohiDAke phUloMkA zahadase saMyukta kiyA mahIna cUrNa sevanA yogyahai athavA kapha aura pittake pramahImeM vahIM cUrNa Amaleke rasake saMga pInA // 17 // triknnttknishaarodhsomvlkvcaarjunaiH||pdmkaashmntkaarisstt cndnaagurudiipykaiH||18|| paTolamustamaJjiSThAmAdrIbhallAtakaiH / pacet // tailaM vAtakaphe pitte ghRtaM mizreSu mizrakam // 19 // gokharU haladI lodha zvetakhaira vaca kohavRkSa padmAkha ATA nIMba caMdana agara ajamoda inhoMkarake // 18 // aura paravala nAgaramothA majITha kAlAatIza bhilAvA~ inhoMkarake vAtakaphase upaje pramehameM telako pakAvai aura pittase upaje pramehameM ghRtako pakAvai aura do doSoMse upaje huye pramehameM ghRta tela donoMko pakAvai / / 19 // dazamUlaM zaThI dantI surALaM dvipunarnavam // mUlaM snugarkayoH pathyAM bhUkadambamaruSkaram // 20 // karaJjavaruNAnmUlaM pippalyA pauSkaraM ca yat // pRthagdazapalaM prsthaanyvkolkultthtH|21|| zrIzcASTaguNite toye vipacetpAdavartinA // tena dvipippliicvyvcaaniclrohissaiH||22||trivRdviddnggkmpillbhaanggiibilvaishc saadhyet||prsthN ghRtAjayetsarvAMstanmahAnpiTikA vissm|| // 23 // pANDuvidradhigulmArzaHzophazoSagarodaram // zvAsa kAsaM vArma vRddhiM plIhAnaM vAtazoNitam // 24 // kuSTonmAdA vapasmAraM dhAnvantaramidaM ghRtam // For Private and Personal Use Only Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (610) aSTAGgahRdaye dazamUla kacUra jamAlagoTekI jaDa devadAra donoM nakhI thohara aura AkakI jaDa haraDai bhUmikadaMba * bhilAvA~ // 20 // karaMjuAkI jaDa varaNakI jaDa pIpalAmUla pohakaramUla ye saba alaga 40 tole leve aura java bera kulathI // 21 // ye alaga2 cauMsaTha cauMsaTha tole leve, pIche inhoMko AThagune pAnImeM pakAve, jaba cauthAI pAnI zeSa rahe tisa pAnI karake donoM pIpala cavya vaca jalaveta rohiSatRNa / / 22 // nizota vAyaviDaMga kapilA bhAraMgI velagirI inhoMko saMyukta kara pIche 64 tole ghRtako siddha karai, yaha ghRta saba prakArake prameha piTikA viSa // 23 // pAMDu vidradhI gulmaroga bavAsIra zojA zoSa garodara zvAsa khAMsI chardaii vRddhi plIhAroga vAtarakta // 24 // kuSTha unmAda apasmArako nAzatAhai yaha dhAnvaMtara nAmavAlA ghRta hai / rodhmuurvaashtthiivllbhaanitnkhplvaan||25||klinggkusstthkrmuk priyNgvaativissaagnikaan|| dve vizAle caturjAtaM bhUnimbakaTurohiNIm ||26||yvaanii pauSkaraM pAThAMgranthi cavyaM phalatrayam // karSAMzamambukalaze pAdazeSe sute hime // 27 // dvau prasthau mAkSikAkSitvA rakSetpakSamupekSayA // rodhAsavo'yaM mehArzaH zvitrakuSTArucikrimIn // 28 // pANDutvaggrahaNIdoSaM sthUlatA ca niyacchati // sAdhayedasanAdInAM palAnAM viMzatiM pRthak // 29 // dvivahe'pAM kSipettatra pAdasthe dve zate guDAt // kSaudrADhakAI palikaM vatsakAdi ca kalkitam // 30 // tatkSaudrapippalIcUrNa pradigdhe ghRtbhaajne||sthitN dRDhe jatusRte yavarAzI nidhApayet // 31 // khadirAGgArataptAni bahuzo'tra nimjjyet|| tanUni tIkSNalohasya patrANyAlohasaMkSayAt // 32 // ayaskR tiH sthitA pItA puurvsmaaddhikaagunnaiH|| aura lodha mUrvA kacUra vAyaviDaMga bhAraMgI tagara nakha kSudramothA // 25 // indrajaba kUTa supArI mAlakAMganI atIza cItA donoM iMdrAyaNa dAlacInI ilAyacI tejapAta nAgakezara cirAyatA kuTakI // 26 // ajavAyana pohakaramUla pAThA pIpalAmula cavya triphalA ye ..va eka eka tolA inhoMko 1024 tole pAnI meM pakAvai jaba cauthAI zeSa rahai taba vastrameM chAna zItala honepai // 27 // 128 tole zahada milA pIche 15 dinoMtaka rakSA karai yaha rodhrAsava prameha bavAsIra zvitrakuSTha arucI kRmiroga // 28 // pAMDuroga tvacAroga grahaNIdoSa aura sthUlapaneko dUrakaratAhai aura AsanA jIvaka tiniza ityAdi AsanAdi gaNoMke auSadhoMko alaga alaga assI assI tole leve||29||inhoNko 2048 tole pAnImeM pakAvai jaba cauthAI pAnI zeSarahai taba 800 tole guDa 128 tole zahada aura vatsakAdigaNake auSadha alaga alaga cAra cAra tole milAvai // 30 // pIche zahada aura pIpalake For Private and Personal Use Only Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (611) cUrNase lepita kiye aura dRr3ha aura lAkhakarake lepitakiye ghRtake pAtrameM sthApita karake javoMke samUhameM sthApita kare // 31 // pIche khairake aMgAroMmeM atyaMta tapta kiye aura atyaMta sUkSma tIkSNalohAke pattoMko lohakA saMkSaya ho tabataka nimajita rakkhai // 32 // yaha ayaskRti hai pAna karanese yaha pUrvokta Asabase adhika guNoMko detIhai / sakSamudvarttanaM gADhaM vyAyAmo nizi jaagrH||33|| - yaccAnyaccheSmamedoghnaM bahirantazca taddhitam // aura tisa pramehameM rUkSa aura gADha udvartana kasarata rAtrimeM jAganA // 33 // aura anyabhI kapha aura medako nAzanevAlA zarIrake bhItara aura bAhira prApta huA padArtha hita hai / / mubhAvitA sArajalaistulAM pItvA shilodbhvaat||34|| sArAmbu naiva bhunAnaH zAlijAGgalajairasaiH // sarvAnabhibhavenmehAnsuba huupdrvaanpi||35||gnnddmaalaarbudgrnthisthaulykusstthbhgndraan|| kRmizlIpadazophAMzca paraM caitadrasAyanam // 36 // . aura AsanA khaira Adike rasoMkarake bhAvita karI 400 tole zilAjItako AsanA aura khaira Adike pAnI ke saMga pAnakarake / / 34 // pIche zAlicAvala aura jAMgala dezake mAMsake rasoMke saMga bhojana karatA huA manuSya upadravoMse sahita saba prakArake pramehoMko // 35 // aura gaMDamAlA arbuda graMthI sthUlapanA kuSTha bhagaMdara kRmiroga zlIpada zojA inhoMko nAzatA hai aura yaha uttama rasAyana hai / / 36 // adhanazchatrapAdatrarahito munivartanaH // yojanAnAM zataM yAyA tkhanedvA salilAzayAn // 37 ||goshkRnmuutrvRttirvaa gobhireva saha bhramet // dhanase rahita prameharogI chatarI aura jUtI joDAse rahita hoke aura muniyoMkI vRttiko dhAraNa karake 400 kozataka gamana karai, athavA johaDaAdi jalake sthAnoko khodai // 37 // athavA gAyakA govara aura gomUtrameM vRttivAlA hoke gAyake saMga bhramaNa karatA rahai // bRMhayedauSadhAhArairamedomUtralaiHkRzam // 38 // aura bhedakA nAza aura mUtrako utpanna karanevAle auSadhoMse saMyukta bhojanoM karake kRza manuSyako puSTa karai // 38 // zarAvikAdyAH piTikAH zophavatsamupAcaret // apakkA vraNavatpakkAstAsA prAgrupa eva ca ||39||kssiirivRkssaambupaanaay basta mUtraM ca shsyte||tiikssnnN ca zodhanaM prAyo duvirecyA hi mehinaH 40 For Private and Personal Use Only Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (612) aSTAGgahRdaye nahIM pakI huIM zarAvikAAdi phunasiyoM ko zojAkI taraha upAcArita kare aura pakI huI phunasiyoMko ghAvakI taraha upAcArata kareM aura tina phunasiyoMko pUrvarUpa meM // 39 // dUdhavAle vRkSoMkA pAnI aura bakareke mUtra aura tIkSNazodhana zreSTha hai kyoMki vizeSakara ke prameharogI durvirecya hote haiM // 40 // tailamelAdinA kuryyAdgaNena vraNaropaNam // udvarttane kaSAyaM tu vargeNAragvadhAdinA // 41 || pariSeko'sanAdyena pAnAnne vatsakA dinA // lAdigaNa auSadhoM karake kiyA tela vraNako ropatA hai aura udvartana karanemeM AragvavAdi kaSAya zreSTha // 41 // aura parisekameM AsanAdi gaNoMkA kAtha zreSThahai aura vatsakAdi kAtha karake saMskRta kiye pAna aura anna zreSTha haiM | pAThAcitrakazArGgaSTA sArivA kaNTakArikA // 42 // saptAhaM kauTajaM mUlaM somavalkaM nRpadrumam // saMcUrNya madhunA lihyAttadracacUrNa navAyasam // 43 // - aura pAThA cItA karaMjavalI zArivA kaTehalI // 42 // zAtalA kuDAkI jaDa zvetakhaira amala tAsakA cUrNakara zahada ke saMga cATai, athavA navAyasa cUrNa ko zahadake saMga cATai // 43 // madhumehitvamApanno bhiSagbhiH parivarjitaH // zilAjatutulAmadyAtpramehArttaH punarnavaH // 44 // vaidyoMkarake varjita aura madhumehapaneko prApta huA prameharogI 400 tole zilAjitako khA to phira navani hojAtA hai // 44 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA bhASATIkAyAMcikitsitasthAne dvAdazo'dhyAyaH // 12 // trayodazo'dhyAyaH / athAto vidradhivRddhicikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara vidradhivRddhicikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / vidradhiM sarvamevAmaM zophavatsamupAcaret // pratataM ca haredraktaM pakka tu vraNavatkriyA // 1 // saba prakAra kI kaccI vidradhIko zojAkI taraha cikitsAkare aura nityaprati raktako nikAsa aura pakI huI vidradhI meM ghAvakI taraha cikitsA kare // 1 // For Private and Personal Use Only Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (613) paJcamUlajalaidhAta vAtikaM lavaNottaraiH // bhdraadivrgyssttyaahvtilairaalepyedvnnm||2||vairecnikyukten traivRtena vishodhyc|| vidArIvargasiddhena traivRtenaiva ropayet // 3 // paMcamUloMke pAnIkarake dhoye huye vAtakI vidradhIse upaje ghAvako namaka devadArvAdigaNake au-. Sadha mulahaTI tila karake lepita karai // 2 // vairecanika auSadhoMkarake yukta huye traivRtanAmaka ghRta karake zodhitakara pazcAt vidArIvargake auSadhoMmeM siddha kiye ye traivRtaghRtakarake ghAvako Aropita karai // 3 // kSAlitaM kssiiritoyenlimpedyssttymRtaatilaiH||paittN ghRtena siddhe na mnyjisstthoshiirpdmkaiH||4|| payasyAdvinizAMzreSThAyaSTIdugdhaizca ropayet // nyagrodhAdipravAlatvakphalairvA kaphajaM punaH // 5 // AragvadhAmbunA dhautaM sktukumbhnishaatilaiH||limpetkultthi kaadntiitrivRcchyaamaagnitilvkaiH||6|| sasaindhavaiH sagomUtraistailaM kurvItaropaNam // dUdhavAle vRkSoMke rasoMkarake dhoye huye pittaMkI adhikatAvAle vidradhIke ghAvako mulahaTI giloya tila ma~jITha khaza padmAkhameM siddha kiye ghRtakarake lepita karai // 4 // dUdhIhaladI dAruhaladI triphalA mulahaTI dUdhameM siddha kiye ghRtakarake athavA vaDa Adi vRkSoMke aMkura chAla phalameM siddha kiye ghRtakarake lepita kare aura kaphakI vidradhIke ghAvako // 5 // amalatAsake pAnIse dhokara sattU nizota haladI tila karake lepita kareM aura kulathI jamAlagoTAkI jaDa nizota mAlavikAnizota cItA lodha // 6 // seMdhAnamaka gomUtra karake ropaNasaMjJaka telako karai / / raktAgantudbhave kA- pittavidradhivakriyA // 7 // raktase aura kSatarUpAdise upajI vidradhImeM pittakI vidradhikI taraha kriyA karai // 7 // varuNAdigaNakvAthamapakke'bhyantare sthite||uusskaadiprtiivaapN pU hnei vidradhau pibet // 8 // ghRtaM virecanadravyaiH siddhaM tAbhyAM ca pAyayet // nirUhaM snehabasti ca tAbhyAmeva prakalpayet // 9 // zarIrake bhItara upajI vidradhImeM USakAdigaNake auSAdhoMke prativApase saMyukta kiye varuNAdi gaNake kvAthako prabhAtameM pIvai // 8 // virecana dravyoMkarake aura USakAdigaNa varuNAdi dravyoMkarake siddha kiye ghRtako pUrvokta vidradhImeM pAna karAvai aura inhIM donoM gaNoMke auSadhoMkarake nirUha aura snehabastiko kalpita karai / / 9 // pAnabhojanalepeSu madhuzigruH prayojitaH // dattAvApo yathAdoSamapakkaM hanti vidradhim // 10 // For Private and Personal Use Only Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (614) aSTAGgahRdayepAna bhojana lepa inhoMmeM kalkakarake rahita aura prayukta kiyA mIThAsahoMjanA doSake anusAra kaccI vidradhIko nAzatA hai // 10 // trAyantI triphalAnimbakaTukAmadhukaM samam // trivRtpaTolakAbhyAM ca jatvAroM'zAHpRthakpRthak // 11 // masUrAnistuSAdaSTau tatkAthaH saghRto sayet // vidradhau gulmavIsarpadAhamohamadajvarAn // 12 // tRNmUrchAcchardihRdrogapittAsRkuSThakAmalAH // trAyamANa triphalA nIMba kuTakI mulahaTI ye samabhAga le nizota aura paravala kI jaDa alaga alaga cAra cAra bhAgale // 11 // aura tuSa karake rahita masUra AThabhAga inhoMkA ghRtake sahita kAtha vidradhI gulma visarpa dAha moha mada jvara // 12 // inhoMko aura tRSA mUrchA chardi hRdroga raktapitta kuSTha kAmalA inhoMko jItatA hai / kuMDavaM trAyamANAyAH sAdhyamaSTaguNe'mbhasi // 13 // kuDavaM tanasAddhAtrIsvarasArakSIrato ghRtAt ||krssaaNshN kalkitaM tiktAtrAyantIdhanvayAsakam // 14 // mustAtAmalakI vIrA jIvantI candanotpalam // pacedekatra saMyojya taddhRtaM pUrvavadguNaiH // 15 // aura 16 tole vanapsAko 8 gune pAnImeM pakAvai // 13 // pIche trAyamANakA rasa 16 tole AmalekA rasa 16 tole dUdha 16 tole ghRta 16 tole aura eka eka tolAbhara kuTakI jIvaMtI dhamAsA // 14 // nAgaramothA musalI zivaliMgI vanapsA caMdana kamala inhoMke kalkoMko milA pakAvai, yaha ghRta pUrvokta saba guNoMko karatAhai // 15 // drAkSA madhUkaM kharaM vidArI sshtaavrii||puruusskaanni triphalA tatkAthe pAcayeghRtam // 16 ||kssiirekssudhaatriini-se prANadA kalkasaMyutam // tacchItaM zarkarAkSaudrapAdikaM pUrvavadguNaiH // 17 // dAkha mulahaTI khajUra vidArIkaMda zatAvarI phAlasA triphalA inhoMke kAthameM // 16 // dUdha IkhakA rasa AmalAkA rasa haraDaikA kalka inhoMse saMyukta kiye ghRtako pakAvai zItala honepai cauthAI bhAga khAMDa aura zahadase saMyukta karai, yaha ghRta pUrvokta guNoMko karatA hai // 17 // harecchRGgAdibhirasakchirayA vA yathAntikam // vidradhi pacyamAnaM ca koSThasthaM bAharunnatam // 18 // jJAtvopanAhayecchUle sthite tatraiva pinnddite||hRtpaarshvpiiddnaatsuptau dAhAdiSvalpakeSu. ca // 19 // pakkaH syAdvidradhi bhittvA vraNavattamupAcaret // For Private and Personal Use Only Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATI kAsametam / ( 615 ) sIMgI Adi karake athavA phastako khulAnekarake yathAyogya samIpake raktako nikAse aura koSThameM sthita aura bAhirako UMcI aura pacyamAna vidradhIko // 18 // jAnakara upanAhasvedase saMyukta kare aura jisa doSako Azrita hoke unnaddha huI vidradhI sthita hogaI taba tisake pArzvameM pIDanase supti meM alparUpa dAha Adi honepara // 19 // pakka huI vidradhIH jAnanI, tisako bhedita karake ghAvakI taraha cikitsA karai // antarbhAgasya cApyetaccihnaM pakkasya vidradheH 20 // aura bhItarako rahanevAlI vidradhI bhI yahI lakSaNa haiM // 20 pakkaH srotAsi sampUrya sa yAtyUrdhvamadho'thavA // svayaM pravRttaM taM doSamupekSeta hitAzinaH // 21 // dazAhaM 'dvAdazAhaM vA rakSabhiSagupadravAn // asamyagvahati klede varaNAdisukhAmbhasA // // 22 // pAyayenmadhuzizuM vA yavAgUM tena vA kRtAm // yavakolakulatthotthayUSairannaM ca zasyate // 23 // pakhuI vidradhI srotoMko pUritakara Uparako tathA nIceko prApta hotI hai, taba pathyakara bhojana karane vAlA manuSyake ApahI pravRtta huye doSakI upekSA karai // 21 // dazadina athavA bArahadina vaidya upadravoMko rakSita karatAhuvA manuSya nahIM acchI taraha bahate huye kkedameM varaNAdigaNa ke auSadhako sukhapUrvaka garama pAnI ke saMga // 22 // pAna karAvai, athavA mIThe sahajane ke kAthaka pAna karAve athavA mIThe sahoMjanoMkara ke banI huI peyAkA pAna karAve aura java bera kulathI inhoMke yUke saMga anna zreSTha hai // 23 // UrdhvaM dazAhAcAyantIsarpiSA tailvakena vA // // zodhayeddalataH zuddhaH sakSaudraM titakaM pibet // 24 // dazadinake pazcAt trAyaMtIghRtakarake athavA tailbakaghRta karake balake anusAra rogIko zuddha kare pIche zuddhahuA rogI zahadase saMyukta tiktarasakA pAna kare // 24 // sarvazo gulmavaccainaM yathAdoSamupAcaret // saba prakAra ke gulmakI taraha doSa ke anusAra isa vidradhIkI cikitsA karai // sarvAvasthAsu sarvAsu guggulaM vidradhISu ca // 25 // kaSAyaiyyaugikaiyryujJjyAtsvaiH svaistadvacchilAjatu // aura saba avasthAoM meM saba prakArakI vidradhImeM gUgalako // 25 // yathAyogya kAthoM ke saMga prayukta karai athavA yathAyogya kkAthoMke saMga zilAjItako prayukta karai // For Private and Personal Use Only Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (616) aSTAGgahRdaye- pAkaMca vArayedyatnAsiddhiH pakke hi daivikI // 26 // api cA zu vidAhitvAdvidradhiH so'bhidhIyate // sati cAlocayenmehe pramehANAM cikitsitam // 27 // aura jatanakarake pAkase rakSA kare kyoMki pakI huI vidradhImeM siddhi daivake AdhInahai // 26 // tatkAla vidAhIpanese yaha vidradhIroga kahAtAhai aura mehameM pramehoMkI cikitsAko krai|| 27 // stanaje vraNavatsarvaM natvenamupanAhayet // pATayetpAlayanstanya vAhinIH kRSNacUcukau // 28 // sarvAsvAmAdyavasthAsu niduhIta ca tatsta nam // cUciyoMmeM upajI vidradhImeM upanAhako varja kara saMpUrNaghAvakI kriyAke karmako kare arthAt cUciyoMke vidradhIko phADai paraMtu dUdhako bahanevAlI nADI aura cU~cIke viTakanoMko varjikara // 28 // aura sabaprakArakI kaccI Adi avasthAoMmeM vidradhI saMbaMdhI cUcI duhita karai ( arthAt dUdhanikalavAte rahe) . zodhayetrivRtAsnigdhaM vRddhau snehaizcalAtmake // 29 // kauzAmratilvakairaNDasukumArakamizrakaiH // aura vAtakI vRddhimeM trivRtanAmaka lehakarake zodhita karai // 29 // rAnaamalI hiMgaNabeTa araMDa inhoMkarake siddha kiye sukumAraka aura mizraka snehokarake // tato'nilananiyUhakalkasnehairnirUhayet // 30 // rasena bhojitaM yaSTitailenAnvAsayedanu // svedapralepA vAtaghnAH pakke bhittvA vraNa kriyaaH||31|| aura vAtako nAzanevAle kAtha kalka sneha inhoMkarake nirUhita karai // 30 // mAMsake rasakarake bhojana kiye manuSyako mulahaTIke tela karake anuvAsita karai aura vAtako nAzanevAle sveda aura lepako prayukta karai aura pakIhuI vRddhimeM phADake pazcAt ghAvakI taraha cikitsAkarai // 31 // pittaraktodbhave bRddhAvAmapake yathAyatham // zophatraNakriyAM kuryAtpratataM ca haredasRk // 32 // pitta aura raktase upajI kaccI aura pakkI vRddhimeM yathAyogya zojA aura ghAvakI kriyAko prayukta kara aura niraMtara raktako nikAsai // 32 // gomUtreNa pibetkalke zlauSmike pItadArujam // vimlApanAha - te cAtra zleSmagranthikramo hitH||33|| pakke ca pATite tailami For Private and Personal Use Only Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 617) Syate vrnnshodhnm|| sumanoruSkarAGkollasaptaparNeSu sAdhitam // 34 // paTolanimbarajaMnIviDaGgakuTajeSu ca // kaphase upajI vRddhimeM dAruhaladIke kalkako gomUtra ke saMga pIvai aura tisa tisa mardana ke upAyoM karake vArjeta kaphakI graMthika cikitsA isa vRddhimeM hitahai // 33 // pakI huI aura pATitakarI vRddhimeM vraNako zodhana karanevAlA tela hita hai aura camelI bhilAvA aMkola zAtalA // 34 // aura parabala nIMba haladI vAyaviDaMga kUDA inhoMmeM sAdhita kiyA tela ghAvako zodhatA hai // medojaM mUtrapiSTena sasvinnaM surasAdinA // 35 // zirovirekadravyairvA vrjynphlsevniim||daaryedbuddhiptrenn samyaGmedAsa sUdRte // // 36 // vraNaM maakssiikkaasiissaindhvprtisaaritm|| sIvyedabhyaJjanaM cAsya yojyaM medovishuddhye||37||mnH zilailA sumanogranthibha lAtakaiH kRtm|| tailamAvraNasandhAnAtsnehasvedau ca zIlayet // 38 // aura mUtrameM pIsehuye surasAdigaNakarake svedita karI // 35 // aura zirameM julAba deneke dravyoMkarake svedita kare medase upajI vRddhiko vRddhipatra zastra ke dvArA acchItaraha bhedita kareM, paraMtu potoMkI sImanako varje aura uddhRta huye meda // 36 // zahada kasIsa seMdhAnamaka se prasArita kiye ghAvako sIdhai aura medakI zuddhike artha // 37 // mainazIla ilAyacI camelI pIpalAmUla bhilAvA inhoM karake siddha kiye telakI mAliza kare aura vraNapai aMkura Ave tabataka sneha aura svedakA abhyAsa karatA rahai // 38 // mUtra sveditaM snigdhairvastrapaTTena vessttitm||vidhyeddhstaatsiivnyaaH srAvayecca yathodaram // 39 // traNaJca sthagikAbaddhaM ropayedantahetuke // phalakozamasamprApte cikitsA vAtavRddhivat // 40 // far dravyoMse svedita karI aura vastra ke paTTakarake veSTita karI aisI mUtrase upajI vRddhiko sImana ke nIce bIMdhe aura jalodara kI taraha jhirAvai // 39 // aura baMdha vizeSakarake baddhahuye ghAvako Aropita kare aura aMDakoza meM nahIM prApta huI AtoMse upajI vRddhimeM vAtavRddhikI taraha cikitsA karanI // 40 // pacetpunarnavatulAM tathA dazapalAH pRthak // dazamUlapayasyAzca gandhairaNDazatAvarIH // 41 // dvidarbhazarakAzekSamUlapoTagalAnvitAH // vahepAmaSTabhAgasthe tatra triMzatpalaM guDAt // 42 // prasthameraNDatailasya dvau ghRtAtpayasastathA // AvapedvipalAMrAMca kRSNAtanmUlasaindhavam // 43 // yaSTImadhukamRdvIkAyavAnInAgarANi For Private and Personal Use Only Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (618) aSTAGgahRdayeca // tatsiddhaM sukumArAkhyaM sukumAraM rasAyanam // 44 // vAtAtapA dhvyaanaadipriihaaryessvyntrnnm||pryojyN sukumArANAmIzvarANAM sukhAtmanAm // 45 // nRNAM strIvRndabhartRNAmalakSmI kalinAzanam // sarvakAlopayogena kAntilAvaNyapuSTidam // 46 // varmavidradhigulmAoyonimedAnilArtiSu // zopho darakhuDaplIhaviDvibandheSu cottamam // 47 // nakhI athavA zAMThI 400 tole levai aura alaga alaga 40 tole parimANase dazamUla dUdhI caMdana araMDa zatAvarI // 41 // donoMprakArakI DAbha zara kAMza IkhakI jaDa narazala inhoMko 3072 tole pAnImeM pakAvai jaba AThavA~ bhAga zeSarahai taba 90 tole guDa ||42||aur64 tole araMDIkA tela 128 tole ghRta 128 tole dUdha aura ATha ATha tole parimANase pIpala pImalAmUla seMdhAnamaka // 43 / / mulahaTI munakkAdAkha ajamoda sUMTha inhoMko milA ghRtako pakAvai yaha siddha huA sukumAranAmavAlA ghRta uttama rasAyanahai // 44 // vAyu ghAma mArgagamana Adike parihArase rahitahai aura sukumAroMke aizvaryavAloMke aura sukhiyoMke artha prayukta karanA yogyahai // 45 // aura striyoM ke samUhake patiyoMkI alakSmI aura kaliko nAzatAhai aura saba kAloM meM upayoga karake kAMti lAvaNya puSTiko detAhai // 46 // aura varmaroga vidradhI gulma bavAsIra yoniroga liMgaroga vAtarogase pIDita manuSyoMko aura zojA udararoga khuDavAta plIharoga viSThAke baMdhase pIDita manuSyako yaha prayoga parama uttama hai // 47 // yAyAdvamaM na cecchAMti sneharakAnuvAsanaiH // bastikarma puraH kRtvA vaGkSaNasthaM tato dahet // 48 // agninA mArgarodhArthaM maruto'rdvanduvakrayA // aMguSThasyoparisnAvapItaM tantusamaMca yat // // 49 // utkSipya sUcyA tattiryagdahecchittvA yato gadaH // tato'nyapArzve'nye tvaahuderhdvaanaarmikaaNguleH||50|| gulmenyairvAtakaphaje plIhni cAyaM vidhiH smRtH|| kaniSThikAnAmikayorvizvAcyAM ca yato gadaH // 51 // sneha julAba anuvAsana inhoMkarake jo varmaroga zAMtiko nahIM prApta hove taba bastikarma karAke pazcAt aMDasaMdhimeM sthitahuye varmako // 48 // Agnikarake dagdha karai, vAyuke mArgako rokaneke artha aura aMgUTheke Upara jo tAMtake samAna aura snAvakarake pIta ho tisako AdhA caMdramAke samAna mukhavAlI // 49 // suI karake utkSepita kara pIche jahAM roga hai tisako tirachA chedita kara pazcAta dagdha karai, pIche dUsarI tarphakobhI dagdha kara aura anya vaidya kahatehaiM ki, anAmikA aMgulI For Private and Personal Use Only Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (619) ke Upara jo snAvarUpa rogahai tisako pahilekI taraha dagdha karai // 50 // anyavaidyoMne yaha vidhi kahIhai vAtakaphase upaje gulmarogoM aura plIharogoM aura vizvAcIdhAtameM jisa pArzvameM roga hovai tisI pArzvameM kaniSThikA aura anAmikA aMguliyoMke Upara jo tAtoMke samAna snAvapItarogahai tisako tirachA chedita kara agnike dvArA dagdha karai // 11 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM cikitsitasthAne trayodazo'dhyAyaH // 13 // cturdsho'dhyaayH| -CORDoathAto gulmacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara gulmacikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| gulmaM baddhazakRdvAtaM vAtikaM tiinvednm||ruukssshiitodbhvN tailaiH saadhyedvaatrogikaiH||1||paanaannaanvaasnaabhynggaiHsnigdhsysvedmaacret // AnAhavedanAstambhavibandheSu vishesstH||2||srotsaaN mArdavaM kRtvA jitvA mArutamalbaNam // bhittvA vibandhaM snigdhasya svedo gulmamapohati // 3 // viSThA aura adhovAtako rokanevAle aura tIvrapIDAvAle rUkSa aura zItalapadArthase upajanevAle vAtakI adhikatAvAle gulmako vAtakI cikitsAmeM kahehuye seloMkarake sAdhita karai // 1 // pAna anna anuvAsana abhyaMga karake snigdhamanuSyake svedako Acarita karai aura aphArA zUla staMbha vibaMdhameM vizeSatAse svedako Acarita karai // 2 // srotoMkI komalatA karake aura baDhehuye vAyuko jItakara aura vibaMdhako bhedita karake snigdhamanuSyake sveda gulmako dUra karatAhai // 3 // snehapAnaM hitaM gulme vizeSeNolanAbhije // pakvAzayagate bastirubhayaM jaTharAzraye // 4 // vizeSakarake nAbhise Upara upaje gulmameM snehakA pAna hitahai aura pakvAzayameM prApta huye. gulmameM bastikarma hitahai aura peTameM Azrita huye gulmameM donoM hitahaiM // 4 // dIpte'gnau vAtikegulme vivndhe'nilvrcsoH||bRhnnaanynnpaanaanisnigdhossnnaani pradApayet ||5||punHpunH snehapAnaM nirUhAH saanuvaasnaaH||pryojyaa vAtaje gulme kphpittaanurkssinnH||6|| For Private and Personal Use Only Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (620) aSTAGgahRdayedIptahuI agnimeM vAtake gulmameM vAyu aura viSThAkA vibaMdha hove taba bRMhaNa aura snigdha aura garama annapAnoMko devai // 5 // jathavA bAraMbAra snehake pAnako devai aura kaphapittakI rakSA karanevAle manuSyake vAtajagulmameM anuvAsanasahita nirUhabasti prayukta karanI yogyahai // 6 // bastikarma paraM vidyAgulmannaM taddhi mArutam // svasthAne prathama jitvA sadyo gulmamapohati ||7||tsmaadbhiikssnnsho gulmAnirUhaiHsAnuvAsanaiHprayujyamAnaiHzAmyanti vaatpittkphaatmkaaH||8|| atizayakarake bastikarma gulmako nAzanevAlA jAnanA cAhiye, kyoMki pakvAzayameM prathama pavanako jItakara tatkAla gulmako dUra karatAhai // 7 // tisakAraNase prayukta kiye anuvAsanasahita nirUhoMkarake vAta pitta kaphase upaje gulma vegase zAMta hojAtahaiM // 8 // . himusauvrclvyossbidddaaddimdiipykaiH|pusskraajaajidhaanyaaml vetskssaaraacitrkaiH||9||shtthiivcaajgndhailaasursaiddhisNyutaiH|| zUlAnAhaharaM sarpiH sAdhayedvAtagulminAm // 10 // hIMga kAlAnamaka jhUTha miraca pIpala maniyArInamaka anAradAnA ajamoda pohakaramUla jIrA : dhaniyAM amlavetasa javAkhAra cItA // 9 // inhoMkarake kacUra vaca tulasI ilAyacI saMbhAlU dahI inhoMkarake siddha kiyA ghRta vAtase upaje gulmavAloMke zUla aura aphAreko haratAhai // 10 // hapuSoSaNapRthvIkApaJcakolakadIpyakaiH // sAjAjisaindhavairdanA dugdhena ca rasena ca ||11||daaddimaanmuulkaakolaatpcetsrpinihnti tat // vAtagulmodarAnAhapArzvahRtkoSThavedanAH // 12 // yonyarthIgrahaNIdoSakAsazvAsArucijvarAn // hAUbera miraca kalauMjI pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUTha ajamoda jIrA seMdhAnamaka dahI dUdha ||11||anaar mUlI bera inhoMkA rasa inhoMkarake pakAyA huA ghRta vAtagulma peTakA aphArA pazalI pIDA hRdroga kossttpiiddaa||12||yonirog bavAsIra grahaNIdoSa khAMsI zvAsa arucI varako nAzatAhai / / dazamUlaM balAM kAlAM suSavIM dvau punarnavau // 13 // pausskrairnnddraasnaashvgndhbhaaN-mRtaashtthii||pcedgndhplaaNshshc droNe'pAM dvipalonmitam // 14 // yavaiH kolaiH kulatthaizca mASaizca prAsthikaiH saha // kvAthe'smindadhipAtre ca ghRtaprasthaM vipaacyet||15||svrsairdaaddimaamraatmaatuttuNgodbhvairyutm||tthaatussaambudhaanyaamlyutaiH zlakSNaizca klkitaiH||16||bhaatumburussgrnthaanaanthraasnaagni dhaanykaiH|| yavAnakayavAnyamlavetasAsitajIrakaiH // 17 // a-.. For Private and Personal Use Only Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (621) jaajiihingghpussaakaarviivRsskosskaiH||nikumbhkumbhmuurvebhaapppliivelldaaddimaiH|| 18 // vdNssttraatrpuservaarubiijhiNsraaimbhedkaiH|| misidvikssaarsurssaarivaaniiliniiphlaiH||19|| trikaTutripaTUpetairdAdhikaM tadvayapohati ||rogaanaashutraanpuurvaankssttaanpi ca zIlitam // 20 // apasmAragaronmAdamUtrAghAtAnilAmayAn // dazamUla kharehaTI nIlinI kalauMjI donoM tarahakI nakhI // 13 // pohakaramUla araMDa rAyazaNa AsagaMdha bhAraMgI giloya kacUra inhoMko aura kApUrakacarIko 1024 tole pAnImeM pakAvai // 14 // aura java bera kulathI uDada ye saba 64 cauMsaThatole 192 tole dahI inhoMmeM 64 tole ghRtako pakAvai // 15 // aura anAra AMbaDA bijorA inhoMse upaje svarasoMse aura tuSAMbu kAMjI inhoMse saMyukta karai aura sUkSma pisehuye kalkoMkarake // 16 // arthAt bhAraMgI dhaniyAM vaca pIpalAmUla rAyazaNa cItA bhUmiAMmalA ajamoda ajavAyana amlavetasa kaalaajiiraa|| 17 // jIrA hIMga hAubera baDIsauMpha vAMsA Ikha jamAlagoTAko jaDa nizota gajapApalI vAyaviDaMga anAra / / 18 // gokharU kharabUjAke bIja kAkaDIke bIja vAlachaDa pASANabheda sauMpha javAkhAra sAjIkhAra vIjAvola zArivA nIlinI triphalA // 19 // sUMTha miraca pIpala kAlAnamaka seMdhAnamaka maniyArInamaka inhoMko saMyukta kara siddha kiyA ghRta kaSTasAdhya pUrvokta sabarogoMko tatkAla nAzatAhai aura abhyasta kiyA // 20 // apasmAra viSa unmAda mUtrAghAta vAtarogako nAzatAhai // . byUSaNatriphalAdhAnyacavikAvellacitrakaiH // 21 // kalkIkRtaighRtaM pakkaM sakSIraM vAtagulmanut // aura jhUTha miraca pIpala triphalA dhaniyAM cavya vAyaviDaMga cItA // 21 // inhoMke kalkoMkarake dUdhake saMga pakAyA huA ghRta vAtake gulmoMko nAzatAhai / tulAM lazunakandAnAM pRthakpazcapalAMzakam // 22 // paJcamUlaM mahavAmbubhArArddha tadvipAcayet // pAdazeSaM tadarddhana dADimasvara saMsurAm // 23 ||dhaanyaamlN dadhi cAdAya piSTAMzcAcapalAMza kAn ||tryuussnntriphlaahinggyvaaniicvydiipykaan||24||saaml vetasasindhUtthadevadArUnpaceghRtAt // taiH prasthaM tatparaM sarvavA tagulma vikArajit // 25 // __ aura lahazanakA kaMda 400 tole aura pRthak // 22 // baDApaMcamUla 20 tole inhoMko4000 cArahajAratole pAnImeM pakAvai cauthAI zeSarahe tisako AdhA bhAga karake anArakA svarasa aura madirA // 23 // kAMjI dahI aura do do tole pramANase saMyukta aura pisehuye aise sUMTha miraca For Private and Personal Use Only Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (622) aSTAGgahRdayepapila triphalA hIMga ajavAyana cavyaM ajamoda // 24 // amlavetasa seMdhAnamaka devadAru inhoMmeM 64 tole ghRtako pakAvai yaha ghRta saba prakArake vAtagulmoM ke vikArako jItatAhai // 25 // SaTpalaM vA pibetsarpiryaduktaM raajykssmnni||prsnnyaa vA kSIrArthaH surayA dADimena vA // 26 // ghRte mArutagulmanaH kAryo danaH sareNa vaa|| athavA rAjayakSmAkI cikitsAmeM kahehuye SaTpala ghRtako pAvai athavA prasannAmadirAke sAtha va sAdhAraNa madirAke sAtha athavA anArake rasake sAtha // 26 // athavA dahIke sarake sAtha ghRtameM kSIrArtha karanA yogya hai yaha vAyuke gulmako naashtaahai|| vAtagulme kapho vRddho hatvAgnimaruciM yadi // 27 // hallAsaM gauravaM tandrAM janayedullikhettu tam / aura bAtake gulmameM baDA huA kapha agniko naSTa karake jo kadAcit arucii||27||hllaas arthAt thukathukI gaurava arthAt zarIrakA bhArIpana taMdrAko upajAvai taba tisa kaphako vamanake dvArA nikaas| zUlAnAhavibandheSu jJAtvA sasnehamAzayam // 28 // niryahacUrNavaTakAH prayojyA ghRtbhessjaiH|| aura zUla aphArA vibaMdhameM snehasahita Azayako jAnakara // 28 // ghRtameM kahe auSadhoMkarake kAtha cUrNa golI ye prayukta karane yogyahaiM // koldaaddimghmbuitkrmdyaamlkaanyjikaiH|| 29 // ___ maNDena vA pivatprAtazcUrNAnyannasya vA purH|| aura bera anAra ghAmakA pAnI takra madirA khaTTArasa kAMjI // 29 // inhoMkarake athavA maMDa ko annake bhojanase pahile vakSyamANa cUrNoko pAvai // cUrNAni mAtuluGgasya bhAvitAnyasakRdrase // kurvIta kaarmuktraanvttkaankphvaatyoH||30|| .aura vijorAke rasameM bAraMbAra bhAvita kiye cUrNoM ko aura karmako tatkAla karanevAlI goliyoMko kapha aura bAtake gulmameM karai // 30 // hinggvcaavijyaapshugndhaadaaddimdiipykdhaanykpaatthaaH|| puSkara mUlazaThIhapuSAgnikSArayugatripaTutrikaTani // 31 // sAjAjica vyaM sahatintiDIkaM savetasAmlaM vinihanti cUrNam // hRtpArzva bastitrikayonipAyuzUlAni vAyvAmakaphodbhavAni // 32 // kR. For Private and Personal Use Only Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (623 ) cchrAngulmAnvAtaviNmUtrasaMgaM kaNThe bandhaM hRdahaM paannddurogm|| annAzraddhAplIhadu mhidhmaavaadhmaanshvaaskaasaagnisaadaan||33|| hIMga vaca AranI anAra ajamoda dhaniyAM pAThA pohakaramUla kacUra hAUvera cItA javAkhAra sAjIkhAra kAlAnamaka seMdhAnamaka maniyArInamaka sUMTha miraca pIpala // 31 // jIrA cavya amalI amlavetasa inhoMkarake kiyA yaha hiMgvAdicUrNa hRdA pazalI bastisthAna trikasthAna yoni gudA inhoMmeM upaje zUla aura vAyu Ama kapha inhoMse upaje zUla // 32 // aura kaSTarUpa gulma vAta viSThA mUtra inhoMkA baMdhA kaMThameM baMdhA hadha pAMDuroga annakI azraddhA plahiroga bavAsIra hicakI va roga aphArA zvAsa khAMsI maMdAgnIko nAzatAhai // 33 // lavaNayavAnIdIpyakakaNanAgaramuttarottaraM vRddham // sarvasamAMzaharItakicUrNaM vaizvAnaraH sAkSAt // 34 // __ namaka ajavAyana ajamoda pIpalA sUMTha ye saba uttarottara kramase baDhebhAgase leve aura saboMke samAna haraDaikA cUrNa levai yaha sAkSAt baizvAnaracUrNa hai // 34 // trikaTukamajamodA saindhavaM jIrake ve samadharaNadhRtAnAmaSTamo hinggubhaagH|| prathamakavalabhojyaH sarpiSA cUrNako'yaM janayati bhRzamagniM vAtagulmaM nihanti // 35 // jhUTha miraca pIpala ajamoda seMdhAnamaka syAhajIrA saphedajIrA ye saba cAra cAra mAse karake samAna bhAga levai aura AThavA~ bhAga hIMgakA lebai pIche cUrNa kara ghatake saMga prathama prAsameM bhojana karanA yoyaghai, yaha agniko atyaMta jagAtAhai aura vAtake gulmako nAzatAhai // 35 // hiGgagrAviDazuNThyajAjivijayAvATyAbhidhAnAmayaizcUrNaHkumbha nikumbhamUlasahitai gottaraM vrddhitaiH||piitHkossnnjlen koSTa jarujo gulmodarAdInayaM zArdUlaH prasabhaM pramathya harati vyAdhInmRgaughAniva // 36 // hIMga vaca maniyArInamaka sUMTha jIrA bhAraMgI pohakaramUla kUTa nizota jamAlagoTAkI jaDa ye saba uttarottara kramase baDhehuye bhAgoMkarake lene, alpa garama kiye pAnIke saMga pAna kiyA inhoMkA cUrNa koSThake zUlagulma udara Adi vyAdhiyoMko viloDita karake nAzatAhai jaise mRgoMke samUhako vegase siMha / / 36 // sindhUtthapathyAkaNadIpyakAnAM cUrNAni toyaiHpibatAM kvossnnaiH|| prayAti nAzaM kaphavAtajanmA nArAcanibhinna ivAmayaughaH // 37 // For Private and Personal Use Only Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (624) aSTAGgahRdayeseMdhAnamaka haraDai pIpala ajamoda inhoMke cUrNoko alpa garama kiye pAniyoMke saMga pAna karanevAle manuSyoMke kapha aura vAtase upajA rogoMkA samUha nAzako prApta hotAhai jaise nArAcarasase nirbhinna huA roga // 37 // pUtIkapatragajacirbhaTacavyavahnivyoSaM ca saMstaracitaM lvnnopdhaanm||dgdhvaa vicUrNya dadhimastuyutaM prayojyaM gulmodarazvayathupANDugadodbhaveSu // 38 // pUtIkarajuAke patte gajapIpala raktatUMbI cavya cItA sUMTha miraca pIpala ye saba Upara Upara bhAgakarake samyakprakArase saMkRta kiye aura saboMke Upara namakako DAla agnise dagdha kara pIche cUrNa banA dahIke pAnIke saMga gulmaroga udararoga zojA pAMDuroga inhoMse upaje zUloMmeM prayukta karanA yogyahai // 38 // hiGga triguNaM saindhavamasmAtriguNaM tu tailamairaNDam // tatriguNarasonarasaM gulmodaravarmazUlaghnam // 39 // hIMga eka bhAga seMdhAnamaka tIna bhAga araMDIkA tela 9 bhAga lahasanakA rasa 27 bhAga yaha yoga gulma udararoga varmaroga zUlako nAzatAhai // 39 // mAtuluGgaraso hiGgu dADimaM biDasaindhavam // surAmaNDena pAtavyaM vAtagulmarujApaham // 40 // vijorAkA rasa hIMga anAradAnA maniyArInamaka seMdhAnamaka yaha yoga madirAke bhaMDake saMga pAna karanA yogyahai yaha vAta gulmake zUlako nAzatAhai // 40 // zuMThyAH karSa guDasya dvau dhautAtkRSNatilAtpalam // khAdanne katrasaMcUrNya koSNakSIrAnuyojayet // 41 // vAtahRdrogagulmA zeyonizUlazakRdgahAn // jhUTha 1 tolA guDa 2 tole sApha kiye kAle tila 4 tole inhoMko milAke cUrNa kara khAvai . aura alpa garama kiye dUdhakA anupAna karai / / 41 // yaha cUrNa vAtase upaje hRdroga gulma bavAsIra yonizUla viSThAkA ba~dhA inhoMko jItatAhai // . pibederaNDatailaM tu vAtagulmI prasannayA // 42 // zleSmaNyanubale vAyau pitte tu payasA saha // aura vAtagulmavAlA manuSya prasannA madirAke saMga araMDIke telako pAvai // 42 // paraMtu sahAya. kArI kapha aura vAyu hove taba aura sahAyakArI pitta hove taba dUdhake saMga araMDIke telako pAvai / / For Private and Personal Use Only Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (625) vivRddhaM yadi vA pittaM santApaM vaatgulminH||43|| kuryAdvirecanIyo'sau sasnehairAnulomikaiH // tApAnuvRttAMvevaM ca raktaM tasyA'vasecayet // 44 // jo kadAcit vAtagulmavAleke baDhAhuA pitta saMtApako karai // 43 // taba vaha vAtagulmarogI varacenake yogya snehoMse saMyukta anulomana karanevAle auSadhokarake julAbake yogyahai, jo julAba lenesebhI satAra nahIM haTai to tisa manuSyake raktako nikAsai // 44 // sAdhayecchuddhazuSkasya lazunasya ctuHplm||kssiirodkessttgunni. te kSIrazeSaM ca pAcayet // 45 // vAtagulmamudAvartaM gRdhrasIM bissmjvrm||hRdrogN vidradhi zoSaM sAdhayatyAzu ttpyH|| 46 // zuddha aura sUkhe lahasanako 16 tole le pIche AThagune dUdha aura pAnImeM pakAvai jaba dudhamAtra zeSarahai // 45 // tisako pIvai yaha vAtagulma udAvarta gRdhrasIvAta viSamajvara hRdroga vidradhI zoSa inhoMko tatkAla sAdhita karatAhai / / 46 / / tailaM prasannAgomUtramAranAlaM yvaagrjH|| gulmaM jaTharamAnAhaM pItamekatra sAdhayet // 47 // prasannAmadirA gomUtra kAMjI javAkhAra inhoMmeM siddha kiyA taila piyA jAve to gulma peTaroga aphArA inhoMko nAzatAhai // 4 // citrakagranthikairaNDazuNThIkkAthaH paraM hitH|| zUlAnAhavibandheSusahiGgaviDasaindhavaH // 48 // cItA pIpalAmUla araMDa sUMTha inhoMkA seMdhAnamaka vAyaviDaMga maniyArInamaka inhoMse saMyukta ke pA kAtha zUla aphArA vibaMdhameM hitahai // 48 // puSkarairaNDayormUlaM yavadhanvayavAsakam // jalena kathitaM pItaM koSTadAharujApaham // 49 // pohakaramUla araMDamUla jaba dhamAsA inhoMkA pAnImeM kAtha banA piyA jAve to koSThakI dAha aura zUlako nAzatAhai // 49 // vATyAdvairaNDadarbhANAM mUlaM dAru mahauSadham // pItaM niHkvAthya toyena koSTapRSThAMsazUlajit // 50 // pohakaramUla araMDa DAbha inhoMkI jaDa devadAra sUMTha inhoMkA pAnImeM vAtha banA piyA jAve to koSTha pRSThabhAga kaMdhAke zUlako jItatAhai // 50 // 40 For Private and Personal Use Only Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 'aSTAGgahRdayezilAjaM payasA'nalpapaJcamUlazRtena vaa|| vAtagulmI pivedvATya sudAvarte tu bhojayet // 51 // snigdhaM paippalikai!SairmUlakAnA rasena vAvaddhaviNmAruto'znIyAtkSIreNoSNena yaavkm||52|| kulmASAnvA vahusnehAnbhakSayellavaNottarAn // zilAjItako dUdhake saMga athavA baDe paMcamUlameM pakAyehuye dUdhake saMga vAtagulmavAlA pIvai aura nigdha kiye pohakaramUlako udAvartameM bhojana karavAvai ||51||athvaa pIpaloMke yUpa kovA sahojanAke rasakarake sahita leve aura viSThA tathA vAyukA baMdhAvAlA manuSya garama dUdha ke saMga mohanabhogako khAvai // 12 // athavA bahutase snehase saMyukta aura atyanta namakase saMyukta kulmASoM ( mUMgaAdike vAkaloMko khAvai // nIlinItrivRtAdantIpathyAkampillakaiHsaha // 53 // samalAyaghRtaM deyaM sabiDakSAranAgaram // aura nIlinI nizota jamAlagoTAkI jaDa haraDai kavIlA inhoMke sAtha // 53 // maniyArInamajavAkhAra sUMTha inhoMse saMyukta kiyA ghRta malayAle manuSyake artha denA yogya hai // nIlinI triphalAM rAstrAMbalAM kaTukarohiNIm ||54||pcedviddoN vyAdhoM ca pAlikAni jlaaddke|| rase'STabhAgazeSe tu ghRtaprasthaM vipAcayet // 55 // danaH prasthena saMyojya sudhAkSIrapale. na ca // tato ghRtapalaM dadyAdyavAgUmaNDamizritam // 56 // jIrNe samyagviriktaMca bhojayedsabhojanam // gulmakuSTodara vyaGgazophapANDvAmayajvarAn // 57 // zvitraM plIhAnamunnAdaM hantyetannIlinIghRtam // aura nIlinI triphalA rAyazaNa kharehaTI kuTakI // 54 // vAyaviDaMga kaTehalI ye saba cAra cAra tole lekara 256 tole pAnImeM pakAyai jaba 32 tole pAnI zeSarahai taba 64 tole ghRtako milAke pakAvai // 55 // aura 64 tole dahI cAra tole thUharakA dUdha DAle aura yavAga maMDase milAhuA vRta yaha 4 tole devai / / 56 // jarNi hone acchItaraha julAvako prApta huye manuSyake artha rasase saMyukta kiye bhojanako khavAvai, gulma kuSTa udararoga aMga zojA pAMDuroga jvara // 57 // zvitrakuSTha plIharoga unmAda inhoMko yaha nIlinIghRta nAzatAhai // kukaTAzca mayUrAzca tittirikraunycvrtkaaH||58||shaalyo madirA sapirvAtagulmacikitsitamAmitasuSNa dravaM nigdhaM bhojnNvaatgulminaam||59|| samaNDAvAruNIpAnaM taptaM vA dhaanykairjlm|| For Private and Personal Use Only Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (627) aura murage mora tItara kuMja vataka inhoMke mAMsa // 58 // zAlicAvala madirA ghata ye saba cAtagulmameM cikitsArUpa haiM aura pramANita drava snigdha bhojana vAtagulmavAloMko hitahai // 59 // maMDasahita vAruNI madirA athavA garama kiyA annoMkA jala inhoMkA pAna hitahai / snigdhoSNe nodite gulme paittike straMsanaM hitam // 60 // drAkSAbhayAguDarasaM kampillaM vA madhudrutam // kalpoktaM raktapittoktaM gulme rUkSoSNaje punaH // 61 // paraM saMzamanaM sarpistiktaM vAsAghRtaM zRtam // tRNAkhyapaJcakakvAthe jIvanIyagaNena vA // 62 // zRtaM tenaiva vA kSIraM nyagrodhAdigaNena vA // tatrApi sresanaM yujyAcchIghamAtyayike bhiSaka // 63 // vairecanikasi ddhena sarpiSA payasA'pi vA // aura snigdha tathA garama padArtha pittake gulmameM nahIM denA usa paitika gulmameM julAba hitahai / 60 // dAkha haraDai guDakA rasa inhoMkarake athavA zahadase saMyukta kavIlA auSadha karake athavA raktapittameM kahe nizota kapilA ityAdi kalpa karake sresana arthAt julAbakA lenA hitahai rUkSa aura garamapadArthase upaje pittake gulmameM // 61 / / kuSThacikitsitameM kahA tiktaghRta tathA vAMsAghRta zreSTarUpa zamanahai aura tRNapaMcakake kAthameM pakAyA ghRta athavA jIvanIyagaNoMke auSadhoMkarake pakAyA ghRta // 62 // athavA jIvanIyagaNakarake tathA nyagrodhAdigaNoMke auSadhoMkarake pakAyA dUdha ye saba hitahaiM aura sAmAnyase upaje huye asAdhyarUpa gulmameMbhI vaidya julAbako prayukta karai // 63 // virecanavihita dravyoMkarake siddhahuye vRta karake athavA dUdhakarake julAbako prayukta karai / / rasenAmalakekSaNAM ghRtaprasthaM vipaacyet||64|| pathyApAdaM pibetsarpistatsiddhaM pittagulmanut // pibedvA tailvakaM sarpiryaccoktaM pittavidradhau // 65 // aura AmalA tathA Ikhake 216 tole rasa karake 64 tole ghRtako pakAvai // 64 // aura cauthAI bhAga haraDaikA kalka milAvai siddha kiyehuye isa ghRtako pAvai yaha pittake gulmako nAzatAhai aura pittakI vidradhImeM kahehuye tailvaka ghRtako pAvai // 65 // drAkSAM payasyAM madhukaM candanaM padmakaM madhu // pivettaNDulatoyena pittagulmApazAntaye // 66 // dAkha dUdhI mulahaTI lAlacaMdana zahada panAkha inhoMko cAvaloMke pAnI ke saMga pAvai pittake gulmakI zAMtike artha // 66 // For Private and Personal Use Only Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (628) aSTAGgahRdayedvipalaM trAyamANAyA jldviprsthsaadhitm||assttbhaagsthitN pRtaM koSNaM kSIrasamaM pibet // 67 // pibedupari tasyoSNaM kSIramevaH ythaablm||ten nirhatadoSasya gulmaH zAmyati paittikH||68|| ATha tole trAyamANako 128 tole pAnImeM pakAvai jaba AThavAM bhAga zeSa rahai taba. vastrameM chAni kachuka garama garama aura dUdhake samAna tisa rasako pAvai // 67 // tisake Upara balake anusAra garama dUdhako pIce tisakarake nikAsahuye dopoMkAle manuSyake pittakA gulma zAMta hojaataahai|| 68 // dAhe'bhyaMgo ghRtaiH zItaiH sAjyaileMpo himaussdhaiH|| sparzaH saroruhAM patraiH pAtraizca prcljjlaiH||69 // pittase upaje gulmakI dAhameM zItavIryavAle auSadhoMkarake sAdhita kiye vRtokarake aura ghRtase saMyukta karI zItala auSadhoMkarake lepa kare aura kamalake pattoMkarake aura calAyamAna pAniyoMke patroMkarake sparza karai // 69 // vidAhapUrvarUpeSu zale vahvezca maardve|| bahuzo'paharedraktaM pittagulme vizeSataH // 70 // vidAhake pUrvarUpameM tathA zUlameM tathA agnikI maMdatAmeM bahutavAra raktako nikAsai aura pittake gulmameM vizeSakarake raktako nikAsai // 70 // chinnamUlA vidahyante na gulmA yAnti ca kSayam // raktaM hi vyamlatAM yAti taca nAsti nacA'sti ruk // 71 // chinnamUlavAle gulma dAhako prAtahotehaiM, aura nAzako nahIM prApta hotehai kyoMki bhItara sthita honevAlA rakta vyamlabhAvako prAta hojAtAhai isavAste tisa raktase upajI pIDA nahIM hotI // 71 // hRtadoSaM parimlAnaM jAMgalaistarpitaM rsaiH|| samAzvastaM sazeSArti sapirabhyAsayetpunaH // 72 // hRta huye dopoMvAlA aura parimlAna aura jAMgaladezake mAMsoMke rasoMkarake tRpta huA aura acchI taraha AzvAsita kiyA aura zeSa rahe pIDAse saMyukta tisa rogIko bAraMbAra ghRtakA abhyAsa karAve // 72 // raktapittAtibRddhatvAkriyAmanupalabhya vaa|| gulme pAkonmukhe sarvA pittavidradhivakriyA // 73 // raktapittakI ativRddhatAse athavA kriyAko nahIM prApta hoke pAkase unmukha huye gulmameM pittakI vidradhIka samAna saba kriyA karanI // 73 // For Private and Personal Use Only Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 629 ) zAlirgavyAja payasA paTolIjAGgalaM ghRtm| dhAtrI parUSakaM drAkSA kharjUraM dADimaM sitAm // 74 || bhojyaM pAne'mbuvalayA vRhatyA dhaizca sAdhitam // gAyake aura bakarIke dUdhake saMga zAlicAvala aura paravala aura jAMgaladezakA mAMsa ghRta Aya~lA phAlsA dAkha khajUra anAra misarI ye bhojana karanA hita hai // 74 // kharehaTI karake athavA bRhatyAdigaNake auSadha karake sAdhita kiyA pAnI pInA hita hai | zleSmaje vAmayetpUrvamavamyamupavAsayet // 75 // tiktoSNakaTu saMsargyA vahniM sndhukssyetttH|| hiMgvAdibhizca dviguNakSArahiMgvamlavetasaiH // H // 76 // aura kapha ke gulma meM rogIko prathama vamana karAve aura vamanake yogya nahIM ho tisako laMghana . karAvai // 75 // pazcAt tikta uSNa kaTu inhoMkarake saMyukta huI peyA Adi karake aura dugune javAkhAra hIMga amlavetasa hIMga Adikarake agniko jagAvai // 76 // nigUDhaM yadi vonnaddhaM stimitaM kaThinaM sthiram // AnAhAdiyutaM gulmaM saMzodhya vinayenu // 77 ghRtaM sakSArakaTukaM pAtavyaM kaphagulminA // jo kadAcit nigUDha athavA UMcA athavA stimita aura kaThora aura sthira aura aphArA AdiseM saMyukta gulma hovai to pahile zodhana karake pIche zAMta kareM || 77|| kaphake gulmavAleko khAra aura kaTuka dravyoMkarake saMyukta kiyA ghRta pInA yogya hai savyoSakSAralavaNaM sahiMgubiDadADimam // 78 // kaphagulmaM jayatyAzu dazamUlazRtaM ghRtam // aura sUMTha miraca pIpala javAkhAra namaka hIMga maniyAranimaka anAradAnA inhoMkarake // 78 // aura dazamUlakarake pakAyA ghRta kaphake gulmako tatkAla jItatA hai // bhallAtakAnAM dvipalaM paJcamUlaM palonmitam // 79 // alpaM toyADhake sAdhyaM pAdazeSeNa tena ca // tulyaghRtaM tulyapayo vipacedakSa sammitaiH // 80 // viDaMgahiMGgusindhUtthayAtrazUkazaThIviDaiH // sadvIpirAsnAyaSTyAhvaSaDgranthAkaNanAgaraiH // 81 // etadbhallAtakaghRtaM kaphagulmaharaM prm||pliihpaaNddddaamy zvAsagrahaNIrogakAsa nut // 82 // tato'sya gulme dehe ca samaste svedamAcaret // For Private and Personal Use Only Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (630) ____ aSTAGgahRdatheaura bhilAve 8 tole laghupaMcamUla 4 tole // 79 // inhoMko 256 lole pAnIma pakAvai jaba 64 tole zeSa rahai taba 64 tole ghata 64 tole dUdha milAke pakAvai aura eka eka tole pramANase / / 80 / / maniyArInamaka hIMga seMdhAnamaka javAkhAra kacUra bAyaviDaMga cItA rAyazaNa mulahaTI vaca pIpala jhUTha inhoMkarake saMyukta karai / / 81 // yaha bhallAtaka ghRta kaphake gulmako atizayase nAzatAhai aura plIharoga pAMDuroga zvAsa saMgrahaNI khAMsI inhoMko jItatAhai // 82 // pIche isa rogIke gulmameM aura samasta dehameM svedako Acarita karai // sarvatra gulme prathamaM snehasvedopapAdite // 83 // yA kriyA kriyate yAti sA siddhiM na virUkSite // aura sabaprakArake gulmameM prathama sneha aura svedakarake upapAdita kiyemeM // 83 // jo kriyA karI jAtIhai vaha siddhiko prApta hotIhai aura rUkSitarUpa gulmameM aura dehameM jo kriyA karI mAtIhai vaha siddhiko prApta nahIM hotI // snigdhasvinnazarIrasya gulme zaithilyamAgate // 84 // yathoktAMdha TikAM nyasyagRhIta'panayecca tAm // vastrAntaraM tataHkRtvA chinyAgulmaM pramANavit // 85 // vimArgAjapadAdazairyathAlAbhaM prapaDiyet ||prmRjyaadgulmmevaikN na tvantrahRdayaM spRzet // 86 // aura snigdha tathA svinna zararivAle manuSya ke zithilabhAvako prAptahuye gulmameM // 84 // yaMtravidhimeM kahIhuI ghaTikAko prayukta karai aura gRhIta kiye gulmameM tisa vaTikAko dUra karai pIche vastrake vyavadhAna karake pramANako jAnanevAlA vaidya gulmako chedita karai // 85 // pIcha kASThake bane hue aura zastrake AkRtivAle yaMtrase yathAyogya gulmako prapIDita kare, aura zuddha karai paraMtu jaise hRdayake AMtako spArzata nahIM karai isa prakAra karai / / 86 // tilairaNDAtasIbIjasarSapaiH parilipya ca // zleSmagulmamayaspAtraiH sukhoSNaiH svedyetttH|| 87 // tila araMDa alasIke bIja sarasoM inhoMkarake parilepita kara pazcAt kaphake gulmako sukhapUrvaka garama kiye loheke pAtroMkarake svedita karai // 87 // evaM ca visRtaM sthAnAtkaphagulmaM virecanaiH // sasnehairvastibhizcainaM zodhayedazamUlakaiH // 8 // : isa prakArakarake sthAnase calehuye kaphake gulmako snehase saMyukta kiye julAboM. karake tathA bastiyoMkarake tathA dazamUlakarake zodhita karai / / 88 // pippalyAmalakadrAkSAzyAmAyaiH pAlikaiH pacet // eraNDatelahaviSoHprasthau payasi zaguNe // 89 // siddho'yaM mizrakaH sneho For Private and Personal Use Only Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (631) gulminAM tresanaM hitam // vRddhividradhizUleSu vAtavyAdhiSu cA mRtam // 9 // pIpalI AmalA dAkha mAlAvikA nizotha ye saba cAra cAra tole levai, araMDIkA tela aura vRta 64 causaTha causaTa tole levai inhoMko chaH gune dUdhameM pakAvai // 89 // siddha huA yaha mizraka mneha gulmavAloMko suMdara julAba hai, aura vRddhiroga vidradhI zUla vAtavyAdhimeM amRtarUpahai / / 90 // pibedvA nIlinIsarpirmAtrayA dvipliikyaa| tathaiva sukumArAkhyaM ghRtAnyaudarikANivA // 91 // athavA 8 tole mAtrA karake pUrvokta nIlinIghRtako pAvai athavA ATha tole pramANasehI sukumAra nAmavAle ghRtako pAvai athavA peTa rogoMkI cikitsAmeM kahehuye ghRtoMko pAvai // 91 // droNe'mbhasaH pacedantyAH palAnAM pnycviNshtim||citrksy tathA pathyAstAvatIstadrase nute|| 92 // dviprasthe sAdhayetpUte kSipeda. ntIsamaM guDam // tailAtpalAni catvAri tribRtAyAzca cuurnntH|| // 93 // kaNAkarSoM tathA zuNThayAH siddhe lehe tushiitle|mdhutail samaM ddyaaccturjaataaccturthikaam||94|| ato harItakImekAMsAvalehapalAmadana // sukhaM viricyate snigdho dossprsthmnaamyH|| // 95 // gulmahRdrogadurnAmazophAnAhagarodarAn // kuSThotklezAruciplIhagrahaNIviSamajvarAn // 96 ||ghnnti dantIharItakyApANDutAM ca sakAmalAm // aura 1024 tole pAnImeM 100 tole bhara jamAlagoTAkI jaDako 100 tole cItAkI jaDako 100 haraDoMko pakAvai jaba rasa jhirane lagai // 92 // arthAt 128 tole zeSa rahai taba vastramAMhake chAnike tisameM 100 tole guDa aura 16 tole tela 16 tole nizothakA cuurnn|| aura 2 tole pIpala 2 tole sUMTha inhoMko milAnese jaba leha siddha ho jAve taba zItala hone 16 tole zahada aura dAlacInI tejapAta ilAyacI nAgakezara inhoMkA cUrNa 4 tole // 94 // pIche 4 tole avalehase saMyukta karI eka haraDako khAtAhuA manuSya snigdharUpa aura rogase rahita hokara 64 tole bhara malako gudAke dvArA nikAsatAhai / / 95 // yaha daMtIharItakI gulma hRdroga bavAsIra zojA aphArA garodara kuSTha utkleza arucI plIharoga grahaNIdoSa viSamajvara // 96 // aura pAMDuroga tathA kAmalA inhoMko nAzatI hai / / sudhAkSIradravaM cUrNaM trivRtAyAH subhAvitam // 17 // kArSikaM madhusarpiA lIDA sAdhu viricyate // For Private and Personal Use Only Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (632) aSTAGgahRdayeaura thUharake dUdhakarake dravarUpa kiyA aura thUharakehI dUdhakarake bhAvitakiyA nizotakA cUrNa // 97 // eka tole bhara le zahada aura ghRtase milA cATanese suMdara julAba lagatAhai // kuSThazyAmAtrivRdantIvijayAkSAraguggulum // 98 // gomUtreNa pibedekaM tena guggulumeva vA // aura kUTha mAlavikAvizota nizota jamAlagoTekI jaDa AranI javAkhAra gUgalako / / 98 // gomUtrake saMga pAvai athavA akele gUgalako gomUtrake saMga pIvai // nirUhAnkalpasidvayuktAnyojayedgulmanAzanAn // 99 // athavA kalpasiddhimeM kahehuye aura gulmako nAzanevAle nirUhabastiyoMko yojita karai / / 99 // kRtamUlaM mahAvAstuM kaThinaM stimitaM gurum // gUDhamAMkSaM jayedgulma kssaaraarissttaanikrmbhiH||100||ekaantrNdvyntrN vA vizramayyAthavA vyhm||shriirdossvlyorvrddhnksspnnoytH|| 101 // arzo'zmarIgrahaNyuktAH kSArA yojyAH kapholbaNe // kuzala vaidya jaDa kiyehuye atyaMta sthAnavAle kaThora gIle bhArI aura gUDha mAMsavAle gulmako khAra ariSTa agnikarma karake jiite||100|ek dinakA athavA do dinakA athavA tIna dina vizrAma karake zarIrakA doSa aura balako baDhAne aura pheMkanameM udyama karanevAlA vaha manuSya rahai // 10 1 // kaphI adhikatAvAle gulmameM bavAsIra saMgrahaNI patharI inhoMke cikitsitoMmeM kahehuye khAra yukta karane yogya haiN|| devadArutrivRdantIkaTukApaJcakolakam // 102 // svarjikAyAvazUkAkhyau shresstthaapaatthopkunycikaaH|| kuSTaM sarpasugandhAM ca dvayakSAzaM paTupaJcakam // 103 // pAlikaM cUrNitaM tailavasAdadhighRtAplutam // ghaTasyAntaH pacetpakvamagnivarce ghaTe ca tam // 104 // kSAraM gRhItvA kSIrAjyatakramadyAdibhiH pibet // gulmodAvartta varmAzojaTharagrahaNIkRmIn // 105 // apasmAragaronmAdayonizukrAmayAzmarIH // kSAro'gado'yaM zamayedviSaM cAkhubhajaGgAjam // 106 // aura devadAra nizota jamAlagoTAko jaDa kuTakI soMTha cavya cItA pIpala piiplaamuul||10|| sAjIkhAra javAkhAra triphalA pAThA kaloMjI kUTha muMgasavela ye saba do do tole lebai aura pAMcoM namaka // 103 / cAra tole inhoMke cUrNako tela vasA dahI inhoMse saMyukta kara ghaDeke bhItarahI pakAvai, jaba agnike varNake samAna ghaDA ho jAye taba // 104 / / tisa khArako grahaNa kara dUdha ghRta taka madirA Adike saMga pIvai, yaha gulma udAvarta varmaroga bavAsIra peTaroga grahaNI doSa kRmiroga For Private and Personal Use Only Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / // 105 // aura apasmAra viSase upajA unmAda yoniroga vIryaroga patharI sAMpakA viSa mUsAkA viSa aMgadoSa inhoMko zAMta karatA hai // 106 // zleSmANaM madhuraM snigdhaM rasakSIraghRtAzinaH // chittvA bhittvA''zayaM kSAraH kSAratvAtpAtayatyadhaH // 107 // mAMsakA rasa aura ddha ghRta inhoMko khAnevAle manuSyake madhura aura snigdha aise kaphako chedita kara aura khArapanese Azayako bhedita kara vaha khAra doSako nAceko girAtA hai // 107 // mande'gnAvarucau sAtmyairmathaiH sasnehamanatAm // yojayedAsavAriSTAnnigadAnmArgazuddhaye // 108 // agnikI maMdatAmeM aura arucImeM prakRtike yogya madirAke saMga snehase saMyukta kiye dravyako bhojana karanevAloMke mArgakI zuddhike artha purAtanarUpa Asava aura AraSTako yojita karai // 10 // zAlayaH SaSTikA jIrNAH kulatthA jAGgalaM palam // cirabilvAgnitAMrIyavAnIvaraNAMkurAH // 109 // zigrastaruNabilvAni bAlaMzuSkaMcamUlakam ||biijpuurkhinggvmlvetskssaardaaddimm // 110 // vyopaM takaM ghRtaM tailaM bhaktaM pAnaMtu vAruNI ||dhaanyaamlN mastu takaM ca yavAnIviDacUrNitam / / 111 // paJcamUlazRtaM vAri jIrNaM mArdIkameva vA // purAne zAlicAvala purAne zAThicAvala purAnI kulathI jAMgaladezakA mAMsa karaMjuA cItA aranI ajavAyana varaNAke aMkura // 109 // sahojanA tAjI belagirI kaccI aurasUkhI mUlI bijorA hIMga amlavetasa javAkhAra anaardaanaa||110||suutth miraca pIpala taka ghata tela inhoMkA bhojana kare aura vAruNImadirA kAMjI dahIkA pAnI aura ajavAyana aura maniyArInamakase saMyukta kiyAtaka // 111 // aura paMcamUlameM pakAyA pAnI aura purAnI mArdIkamadirA inhoMkA pAna karai // pippalIpippalImUlacitrakAjAjisaindhavaiH 112 // surA gulmaM jayatyAzu jAGgalazca vimishritH|| aura pIpala pIpalAmUla cItA jIrA seMdhAnamaka inhoMkarake // 112 // yukta karI madirA azvA inhoMse mizrita kiyA jAMgaladezakA mAMsa tatkAla gulmako jItatAhai / vamanairlaGghanaiH svedaiH sarpiHpAnavirecanaiH ||113||bstikssaaraa svaarissttgulmikaapthybhojnaiH|| zleSmiko baddhamUlatvAdyadi gulmo na zAmyati // 114 // tasya dAhaM hRte rakta kuryAdante shraadibhiH|| For Private and Personal Use Only Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (634) . aSTAGgahRdayeaura vamana laMghana pasInA ghRtakA pAna julAba inhoMkarake // 113 // aura bastikarma javAkhAra Asava ariSTa gulmameM pathyarUpa bhojana inhoMkarake jo kadAcit baddha mUlavAlA honese kaphakA gulma, zAMta nahIM hove // 114 // tisa gulmake raktako nikAsake pazcAt zaraAdikarake dAhako karai / / atha gulmaM saparyantaM vAsasAntaritaM bhiSak // 115 // nAbhivastyantrahRdayaM romarAjI ca varjayet ||naatigaaddhN parimRzecchareNa jvalatAthavA ||116||lohenaarnnikotthen dAruNA taindukena vA // tato'gnivege zamite zItai Na iva kriyA // 117 // aura paryaMtasahita gulmako vastrase AcchAdita kara kuzala vaidya // 115 // nAbhi basti aMtra hRdaya romoMkI paMkti inhoMko tyAga jalatehuye zarakarake atigADhapanese varjita dagdha karai athavA // 116 // lohekarake athavA araNIke kAThakarake athavA teMduke kATha karake dagdha karai pazcAt jaba agnikA vega zAMta hojAve taba zItala lepoMkarake ghAvakI taraha kriyA karai // 117 // __AmAnvaye tu peyAyaiH sandhukSyAgniM vilNdhite|| svaM svaM kuryAtkrama mizra mizradoSe ca kAlavit // 118 // AmakA saMyoga hove taba peyA Adikarake agniko jagAke aura vilaMvita hove taba apane apane kramako doSake anusAra kare aura mizrahuye doSameM mizraka kramako kAlake jAnanevAlA vaidyakarai 118 gataprasavakAlAya nAya gulme'strasambhave // snigdhasvinnazarIrAyai dadyAtsnehavirecanam // 119 // snigdha aura svinna zarIravAlI aura gatahuA hai prasavakAla jisakA aisI nArIke artha raktase upaje gulmameM snehake julAbako devai // 119 // tilakkAtho ghRtguddvyossbhaarijonvitH|| pAnaM raktabhave gulme naSTe puSpe ca yoSitaH // 120 // sAdhAraNa strIke raktase upaje gulmameM aura naSTa huye RtukAlameM ghRta guDa sUTa miraca pIpala bhAraMgI inhoMke cUrNase sahita tiloMkA kAtha pInA yogyahai // 120 // bhAGgIkRSNAkaraJjatvaggranthikAmaradArujam // cUrNaM tilAnAM kAthena pItaM gulmarujApaham // 121 // bhAraGgI pIpala karaMjuAkI chAla pIpalAmUla devadAru inhoMkA cUrNa tiloMke kAyake saMga pAna kiyA gulmakI pIDAko nAzatAhai // 121 // palAzakSArapAtre dve dve pAtre tailsrpissoH|| gulmazaithilyajananIM paktvA mAtrAM prayojayet // 162 // For Private and Personal Use Only Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / / kesUkA khAra 192 tola tela aura ghRta 384 tole inhoMko pakAke gulmako zithila karanevAlI mAtrAko prayukta karai / / 122 // na prabhidyeta yadyevaM dadyAdyonivirecanam // kSAreNa yuktaM palalaM sudhAkSIreNa vA ttH||23|| tAbhyAM vA bhAvitAndadyAdyonau kttukmtsykaan|| varAhamatsyapittAbhyAM naktakAnvA sbhaavitaan||24||kinnvN vA saguDakSAraM dadyAdyonau vishuddhyorktpitthrNkssaarNlehyenmdhusrpissaa||25||lshunmdiraaNtiikssnnaaN matsyAMzcAsyai prayojayetAvasti sakSIragomUtraM sakSAraM daasmuulikm||26|| aise karane karakebhI jo raktakA gulma nahIM bhedita hove taba yonijulAba devai aura khArase saMyukta kiyA dhuyehuye tiloMkA cUrNa tisa yonimeM devai athavA thUharake dUdhase saMyukta kiye mAMsako yonimeM devai // 123 // athavA javAkhAra thUharake dUdha karake bhAvita kiye aura kaTudravyase saMyukta kara, aisI machaliyoMko yonimeM devai athavA zUkara aura matsyake pittoMkarake bhAvita kiye malina vastrako // 124 // athavA guDa aura khArase saMyukta kiyA madirAse bacA dravya zuddhike artha yonimeM deve, athavA raktapittako harane vAle khArako zahada aura ghRtameM milAke caattai|| 125 // lahAna tIkSNa madirA machalI dUdha aura gomUtrase saMyukta aura khArase saMyukta aura kalpameM kahI dazamAlika bastikarmako isa strIke artha prayukta karai / / 126 // avartamAne rudhire hitaM gulmaprabhedanam // : aura jo raktakI pravRtti nahIM hove taba gulmako bhedanakaranevAlA padArtha hita hai / yamakAbhyaktadehAyAHpravRtte samupekSaNam // 127 // rasaudanastathA''hAraH pAnaM ca taruNI suraa|| ghRta aura telakarake abhyakta huye zarIravAlI strIke raktakI pravRtti hojAnemeM auSadhako nahIM dena! hitahai // 127 // aura bhojanameM mAMsake rasake saMga cAvala hitahai aura pInemeM tAjI madirA hitahai / rudhire'tipravRtte tu raktapittaharAH kriyaaH||128|| kAryA vAtaru gArtAyAH sarvA vAtaharAH punH||aanaahaadaavudaavrttvlaasdhnyau yathAyatham // 129 // aura atyaMta pravRtta huye raktameM raktapittako haranevAlI saba kriyA // 128 // karanI yogya. aura vAtake zUlase pIDita huI tisa strIke saba vAtako haranevAlI kriyA tihahaiM aura aphArA AdimeM udAravarta aura kaphako nAzanevAlI kriyA yathAyogya karanI hitahaiM / / 129 / / iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM cikitsitasthAne caturdazo'dhyAyaH // 14 // For Private and Personal Use Only Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 636 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye paJcadazo'dhyAyaH --00 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athAta udaracikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara udaracikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge // doSAtimAtropacayAtsrotomArganirodhanAt // sambhavatyudaraM tasmAnnityamenaM virecayet // 1 // doSoMke atyaMta vRddhi aura srotoM ke mArgako rokaneMse udararoga upajatA hai, tisa kAraNase nityaprati isa udararogIko atizayakarake julAba detA hai // 1 // pAyayettailamairaNDaM samUtraM sapayo'pivA // mAsaM dvovA'thavA gavyaM mUtraM mAhiSameva vA // 2 // pibedgokSIrabhuksyAhA karabhIkSIra varttanaH // dAhAnAhAtitRNmUcchaparItastu vizeSataH // 3 // eka mahIne taka athavA do mahInetaka gomUtra meM athavA gAyake dUdhameM saMyukta kiye araMDI ke telako pAna karAve athavA gAyake mUtrako tathA bhaiMsake mUtrako // 2 // pavi athavA gAyake dUdhako patA hai athavA UMTanI ke dUdhako pItA rahe aura dAha aphArA atyaMta tRSA mUrcchA inhoM saMyukta huA yaha rogI vizeSakarake pUrvokta dravyoMko sevai // 3 // rukSANAM bahuvAtAnAM doSasaMzuddhi kAMkSiNAm // snehanIyAni sarpaSi jaTharamnAni yojayet // 4 // rUkSoMko aura bahutase vAtavAloM ko aura dopakI zuddhikI AkAMkSAvAloM ke udara rogako nAzanevAle snehanIya vRta prayukta karane // 4 // SaTpalaM dazamUlAmbu mastudvadyADhakasAdhitam // pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMTha javAkhAra dazamUlakA pAnI 112 tole dahI kA pAnI inhoneM sAdhita kiye 64 tole ghRtako yojita kare | nAgaraM tripalaM prasthaM ghRtatailAttathADhakam // 5 // mastunaH sAdhayisvaitatpibetsarvodarApaham // kaphamArutasambhUte gulme ca paramaM hitam // 6 // aura sUMTha 12 le ghRta aura tela 64 causaTha causaTha tole, 256 tole // 5 // dahIkA pAnI inhoMko sAdhita karake pAna kare yaha saba prakAra ke udararogoMko nAzatA hai kapha aura vAyuse upaje gulma meM suMdara hita hai !! 6 // For Private and Personal Use Only Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (637 ) 1 caturguNe jale mUtre dviguNe citrakAtpale // kalke siddhaM ghRtaprasthaM sakSAraM jaTharI pibet // 7 // caugune pAnImeM aura dugune gomUtrameM aura 4 tole cItAke kalkameM siddha kiyA 64 tole ghRtameM javAkhAra milA udararogI pIvai // 7 // yavakolakulatthAnAM paJcamUlasya cAmbhasA // surAsauvIrakAbhyAM ca siddhaM vA pAyayeddhRtam // 8 // jaba vera kulathI paMcamUla inhoMke kvAtha karake athavA madirA aura kAMjIkarake siddhakiye vRtako pAna karAve // // 8 // ebhiH snigdhAya saMjAte bale zAnte ca mArute // saste doSAzaye dadyAtkalpadRSTaM virecanam // 9 // ina lehoMkarake snigdha huye manuSyake artha upajehuye balameM aura zAMta huye vAyumeM aura zithila huye dopAzayameM kalpasthAnameM kahe julAbako devai // 9 // paTolamUlaM triphalAM nizAM vellaM ca kaarssikm||kmpillniilinii kumbhabhAgAnvitricaturguNAn // 10 // pibetsaMcUrNya mUtreNa peyAM pUrva tato rsaiH|| virikto jAGgalairadyAttataHSaDdivasaM pyH|| 11 // zRtaM pivevyoSayutaM pItamevaM punaH punaH // hanti sarvodarANyetaccUrNa jAtodakAnyapi // 12 // paravalako jaDa triphalA haladI vAyaviDaMga ye eka eka tole aura kaMpillA do tole aura nIlinI 3 tole aura nizotha 4 tole inhoMkA // 10 // cUrNakara gomUtrake saMga pIvai pIche peyAko pIve pIche julAbako prApta huA manuSya mAMsake rasake saMga zAlicAvaloMko khAve pIche cha; dinoMtaka // 11 // pakAyAhuA aura sUTa miraca pIpala inhoMse saMyukta dUdha pIvai bAraMbAra pAna kiyA yaha cUrNa utpanna huAhai pAnI jinhoMmeM aise saba udararogoMko nAzatAhai // 12 // gavAkSI zaMkhinI dantI tilvakasya tvacaM vacAm / / pivetkrkndhumRdviikaakolaambhomuutrsiidhubhiH|| 13 // iMdrAyaNa zAMkhinI jamAlagoTAkI jaDa hiMgaNaveMTakI chAla baca inhoMke cUrNako bera munA baDaverI inhoMkA pAnI gomUtra sIdhu inhoMmeM ekako isake saMga pAvai // 13 // yavAnI hapuSAdhAnyaM zatayuSpopakuJcikA // kAravI pijalI mUlamajagandhA zaThI vacA // 14 // citrakAjAjikaM vyopaM. For Private and Personal Use Only Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (638) aSTAGgahRdayesvarNakSIrI phalatrayam ||dvau kSArau pauSkaraM malaM kuSThaM lavaNapaJcakam // 15 // viDaGgaM ca samAMzAni dantyA bhAgatrayaM tathA // trivRdvizAle dviguNe sAtalA ca caturguNA // 16 // eSa nArAyaNo nAma cUrNo rogagaNApahaH / / nainaM prApyAbhivarddhante rogA vissnnumivaasuraaH|| 17 // takreNodaribhiH peyau gulmibhirvadarA mbunA // anAhavAte surayA vAtaroge prsnnyaa||18|| dadhimaeDena viTsaMge daaddimaammobhirrshsaiH|| parikarte savRkSAmlairupNAmbubhirajIrNake // 19 // bhagandare pANDuroge kAse zvAse gala grahe // hRdroge grahaNIdoSe kuSThe mande'nale jvare // 20 // daMSTrA viSe mUlaviSe sagare kRtrime visse|| yathArha snigdhakoSThena peyametadvirecanam // 21 // . ajavAyana hAUbera dhaniyAM zopha kalauMjI aamoda pIpalAmUla tulasI kacUra baca // 14 // cItA jIrA saMTa miraca pIpala coSa triphalA sAjIkhAra javAkhAra pohakaramUla kUTa pAMconamaka // 15 // vAyaviDaMga ye saba samAna bhAga levai aura jamAlagoTAkI jaDa tIna bhAga nizota aura iMdrAyaNa do bhAga aura zAtalA 4 bhAga // 16 / / yaha nArAyaNa nAmavAlA cUrNa rogoMke gaNako nAzatAhai isako prApta hoke roga nahIM baDhate jaise viSNuko prApta hoke rAkSasa // 17 // udararogiyoMko yaha takrake saMga pInA aura gulmarogiyoMko yaha baDaverIke pAnI ke saMga pInA aura AnAha bAtameM yaha madirAke saMga pInA aura vAtarogameM yaha prasannA madirAke saMga pInA // 18 // viSTAke baMdhemeM dahIke pAnIke saMga bavAsIravAloMne anArake pAnIke saMga parikarta rogameM kAMjIke pAnIke saMga aura ajIrNarogameM garama pAnI ke saMga yaha cUrNa pInA // 19 // aura bhagaMdara pAMDuroga khAMsI zvAsa galagraha hRdroga grahaNIdoSa kuSTha maMdAgni jvara // 20 // daMSTrAviSa mUlaviSa garadoSa kRtrimaviSa ina saboMmeM yathAyogya nigdhakopTavAle manuSyako yaha cUrNa pAna karanA yogyahai // 21 // . hapuSAM kAJcanakSIrI triphalAM nIlinIphalam // trAyantI rohiNI tiktAMsAtalAM trivRtAM vacAm // 22 // saindhavaM kAlalavaNaM vippalIM ceti cuurnnyet|| dADimatriphalAmAMsarasamUtrasukhodakaiH // 23 // peyo'yaM sarvagulmeSu plIhni srvodressuc||shvitre kuSTheSvaarake sadane viSame'nale // 24 // zophArzaHpANDurogeSu kAmalAyAM halImakAvAtapittakaphAMzcAzu virekeNa prsaadhyet||25|| For Private and Personal Use Only Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (639) hAUvera coSa triphalA nIlanIphala trAyamANa haraDai kuTakI zAtalA nizota baca / / 22 // seMdhAnamaka kAlAnamaka pIpala inhoMkA cUrNa kara anAra triphalA mAMsa inhoMkA rasa gomUtra garamapAnI inhoMke saMga // 23 // pInA yogyahai yaha sabaprakArake gulmoMmeM aura plIharogameM sabaprakArake udararogoMmeM zvitrameM kuSThameM ajIrNameM maMdAgnimeM biSamAgnimeM // 24 // zojA bavAsIra pAMDuroga inhoMmeM kAmalAmeM tathA halImakameM yaha julAba karake bAta pitta kapha inhoMko sAdhatAhai // 25 // nIlinI niculaM vyoSaM kSArau lavaNapaJcakam // citrakaM ca pibeccUrNaM sarpiSodaragalmanut // 26 // nIlinI jalaveta jhUTha miraca pIpala javAkhAra sAjIkhAra pAMcoMnamaka cItA inhoMke cUrNako ghRtake saMga pavi yaha peTaroga tathA gulmako nAzatAhai // 26 // pUrvavacca pibedugdhaM kSAmaH zuddho'ntarAntarA // kArabhaM gavyamA vA dadyAdAtyAyake gade // 27 // snehameva virekArthe durbalebhyo vishesstH|| aura pahilekI taraha zuddha aura kSAma huA manuSya madhya madhyameM UMTanIke dUdhako, bakarIka dUdhako pIva aura Atyayika rogoMmeM // 27 // julAbake artha snehako devai aura durbala manuSyake artha vizeSa karake snehako devai // harItakIsUkSmarajaH prasthayuktaM ghRtaattkm||28||agnau vilApyamathitaM khajena yavapallakAnadhApayettatomAsAddhRtaMgAlitaM pcet||29|| harItakInAM kAna dannA sArA saMyutam // udaraMgaramaSThIlAmAnAhaM galmavidradhim ||30||hnyettkusstthmunmaadmpsmaarN ca paantH|| aura 64 tole haraDoMke mahIna cUrNase saMyukta 256 tole ghatako // 28 // agnike dvArA pakAke pIche kadazIsa AloDitakara pAtrameM DhAla javoMke samUhameM sthApita karai pIche eka mahInemeM nikAlai aura vastrameM chAni pakAye // 29 // pIche haraDoMke kvAtha karake aura khaTTI dahI karake saMyukta kare yaha udararoga gararoga aSTIlA vAta aphArA gulma vidradhi // 30 // kuSTha unmAda apasmArako pInese nAzatAhai // snukkSIrayuktAgokSIrAcchRtazItAtkhajAhatAt ||31||yjjaatmaajyN snukkSIrasiddhaMtaca tathAguNam ||kssiirdronnN sudhAkSAraprasthArddhana yutaM ddhi||32||jaatN mathillA talapistrivRtsiddhaM ca tadNam // tathA siddhaM ghRtaprasthaM payasyaSTaguNe pilena ||33||snukkssiirplklken trivRtA SaTpalena ca // For Private and Personal Use Only Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 640 ) aSTAGgahRdaye aura thUhara ke dUdha se saMyukta kiye aura garama karake zItala kiye aura kar3achI se AloDita kiye gAyake dUdhase // 31 // upajAhuA aura thUharake dUdhameM siddha kiyA huA ghRta pUrvokta guNoM ko detA hai aura 1024 tole gAyakA dUdha aura 32 tole thUharakA dUdha tinhoMko milAke upaje dahIko // 32 // mathakara jo ghRta nikase tisako nizotameM siddha karai yaha ghRta pUrvokta guNoMko detA hai aura AThaguNeM dUdhameM siddha kiye 64 tole ghRta ko // 33 // thUharakA dUdha aura tole nizotakA kalka athavA paTpala ghRta inhoMke saMga pIvai // eSAM cAnupivetpeyAM rasaM svAdupayo'thavA // 34 // ghRte jIrNa viriktazca koSNaM nAgarasAdhitam // pivedambu tataH peyAM tato yUSaM kulatthajam // 35 // aura inhoMke pazcAt peyAko athavA svAdurasako tathA dUdhako pIvai // 34 // jIrNa huye vRtama acchI taraha virakta huA manuSya sUMThase sAdhita aura kachuka garama pAnIko pIvai pIche peyAko pI pIche kulathIke yUSako pIvai // 35 // pibedrkSakhyahaM tvevaM bhUyo vA'pratibhojitaH // punaH punaH pivetsarpirAnupUrvyA'nayaivaca // 36 // rUkSa huA manuSya bAraMbAra aise tIna dinoMtaka pAna kare aura apratibhojita huA phira phira isI kramakarake ghRtako pIvai // 36 // ghRtAnyetAni siddhAni vidadhyAtkuzalo bhiSak // gulmAnAM garadoSANAmudarANAM ca zAntaye // 37 // pahila kahehuye ina saba ghRtoMko kuzala vaidya gulma aura garadoSoMvAle udararogoMkI zAMtike artha karai // 37 // pIlukalkopasiddhaM vA ghRtamAnAhabhedanam // tailvakaM nIlinIsarpiH snehaM vA mizrakaM pibet // 38 // hRtadoSaH kramAdallaghuzAlyodanaM prati // athavA pIluke kalka meM siddha kiyA aura AnAhako bhedana karanevAlA ghRta pAna kare aura tailvakaghRtako aura nIdinIpRtako athavA mizraka snehako pIve // 38 // hRtadopoMvAlA manuSya krama karake atyaMta halake aura atyaMta alpa zAlicAvaloMko khAvai // upayuJjIta jaTharI doSazeSanivRttaye // 39 // harItakI sahasraM vA gomUtreNa pyo'nupH|| sahasraM pippalInAM vA snukkSIreNa subhAvitam // 40 // pippalIM varddhamAnAM vA kSIrAzI vA zilAjata // tadvadvA gagguluM kSIraM talyAIkarasaM tathA // 41 // For Private and Personal Use Only Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir __ cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (641) aura zeSazeSakI nivRttike artha udararogI // 39 // gomUtrakarake bhAvita karI hajAra haraDoMko khAvai, aura dUdhakA anupAna karai athavA thUharake dUdhase bhAvita kare 1000 pIpaloMko khAvai // 40 // pathavA varddhamAnapIpalIko khAvai athavA dUdhako bhojana karanevAlA manuSya zilAjItako khAvai athavA taisehI gUgalako khAvai athavA barAbara bhAga adarakhake rasase saMyukta dUdhako paavai||41|| citrakAmaradArubhyAM kalkaM kSIreNa vA pibet|maasN yuktastathA hastiriSpalI vizvabheSajam // 42 // viDaGgaM citrako dantI cavyaM vyopaM ca taiH pyH|| kalka kolasamaiH pItvA pravRddhamudaraM jayet // 43 // athavA cItA aura devadArake kalkako dUdhake saMga pIvai athavA eka mahInAtaka niraMtara gajapIpala aura sUMThake kalkako dUdhake saMga pIvai // 42 // vAyabiDaMga cItA jamAlagoTAkI jaDa cavya sUMTha miraca pIpala inhoMke 8 mAsebhara kalkoMkarake AloDita kiye dUdhakA pAna karake manuSya baDhehuye udararogako jItatAhai // 43 // : bhojyaM bhuJjIta vA mAsaM snuhIkSIraghRtAnvitam // utkArikAM vA snukkSIrapItapathyAkaNAkRtAm // 44 // . athavA thUharakA dUdha aura ghRtase saMyukta kiye bhojanako athavA thUharake dUdhameM siddha kiye ghRtako athavA thUharake dUdhameM siddha kiyA ghRta baDI haraDai kuraMTA pIpala inhoMse karI lapsikA inhoMko khaavai44|| pArzvazUlamupastambha hRdgrahaM ca smiirnnH|ydi kuyyArttatastailaM bilvakSArAnvitaM pibet ||45||pkN vA TiNTukabalApalAzaM tiH ljaaljaiH||kssaaraiH kdlypaamaargtrkaariijaiHpRthkRtaiH|| 46 // jo kadAcit vAyu pazalIzUla upastaMbha hRdgraha inhoMko karai taba velagirI aura javAkhArase saMyukta kiye telako pIvai // 45 // athavA TeMTU kharehaTI kesU tilajAla inhoMse upaje khAroMkarake aura kelA UMgA aranI inhoMke pRthak pRthak khAroMkarake paka kiye telako pIvai // 46 // ___ kaphe vAtena pitte vA tAbhyAM vApyAvRte'nile // bAlinaH svauSadhaM yuktaM tailamairaNDajaM hitam // 47 // vAyukarake AvRta huye kaphameM athavA pittoM athavA pitta aura kapha karake AvRta huye bAyumeM balavAle manuSyako araMDake cUrNase saMyukta kiyA araMDIkA tela hitahai // 47 // devdaaruplaashaarkhstipipplishigrukaiH|| sAzvakarNaiH sagomUtraiH pradihyAdudaraM bhiH||48|| devadAra DhAka Aka gajapapila sahojanA rAlavRkSa gomUtra inhoMkarake bAhirase peTako lepitkrai||48|| 41 For Private and Personal Use Only Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (642) aSTAGgahRdayevRzcikAlIvacAzuNThIpaJcamUlapunarnavAt // varSAbhUdhAnyakuSTAJca kAthaimUtraizca secayet // 49 // meDhAsIMgI vaca sUMTha paMcamUla nakhI zAMThi dhaniyAM kUTa inhoM ke kvAthoMkarake aura mUtroMkarake secita karai // 49 // viriktaM mlAnamudaraM sveditaM saalylaadibhiH|| vAsasA veSTayedevaM vaayurnaa''dhmaapyetpunH||50|| virikta aura mardita aura zAlvalaAdi svedoMkarake svedita peTako vastrakarake veSTita karai ki jaise vAyu aphAra. ... nahIM upajAve // 50 // suviriktasya yasya sthAdAdhmAnaM punarava tm| susnigdhairamlalavaNairnirUhaiH samupAcaret // 51 // / acchI taraha virikta huye tisa manuSyake phira aphArA upajai taba tisa manuSyako suMdara snigdha aura amla tathA lavaNase saMyukta nirUhoMkarake upAcarita karai // 11 // sopastaMbho'pi vai vAyurAdhamApayati yaM nrm||tiikssnnaaH sakSAragomUtrAH zasyante tasya bastayaH // 52 // iti sAmAnyataH proktAH / siddhA jaThariNAM kriyAH // upastaMbhase saMyukta huA vAyu jisa manuSyako AdhmApita karai tisako khAra aura gomUtrase saMyukta karI takSiNa bastI hita hai / / 52 // aise sAmAnyase udararogiyoMkI siddharUpa kriyA kahI // vAtodaretha balinaM vidAryAdizRtaM ghRtam // 53 // pAyayettutataH snigdhaM sveditA) virecayet // bahuzastailvakenainaM sarpiSa mizrakeNa vA // 54 // kRte saMsarjane kSIraM balArthamavacArayet prAgutkezAnnivarteta bale labdhe krmaatpyH||55|| aura bAyuse upaje udararogameM balavAnko vidAryAdi gaNake auSadhoMkarake pakAye huye ghRtako // 53 // pAna karAve, pIche snigdha aura svedita kiye manuSyako tailvaka ghRtakarake athavA mizraka ghRtakarake julAba devai // 54 // aise saMsarjana karaneke pazcAt balake artha dUdhako devai aura prAyatA karake pUrvokta uklezoMko dekhakara aura jaba balakI labdhI hojAve taba kramase dUdhako nivRtta krai||15|| yUSai rasairvA mandAmlalAvagairindhatAnalam // sodAvarta punaH snigdhaM svinnmaasthaapyetttH||56|| tIkSNAdhobhAgayuktena dAza muulikbstinaa|| For Private and Personal Use Only Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkA sametam / ( 643 ) pIche maMda amla namaka se saMyukta kiye yUSa aura mAMsake rasoMkarake prajvalita agnivAlA aura udAvartase saMyukta snigdha aura svedita tisarogIko nirUhita kare // 16 // paraMtu tIkSNarUpa adhobhAgase saMyukta aura dazamUla ke rasoMse saMyukta nirUhabAsti se saMyukta karai // tiloruvRkatailena vAtaghnAmlazRtena ca // 57 // sphuraNAkSepasandhyasthipArzvapRSThatrikArtiSu // rUkSaM baddhazakRdvAtaM dIptAgnimanuvAsayet // 58 // avirecyasya zamanA vastikSIraghRtAdayaH // aura tiloMkarake aura vAtanAzaka auSadha aura amladravya inhoMmeM pakAyehuye araMDI ke telakarake // 57 // sphuraNa AkSepa aura saMdhi haDDI parAlI pRSThabhAga trikasthAna inhoMmeM zUla ina satroMmeM rUkSa aura viSThA tathA adhovAtakeM baMdha se saMyukta aura dIpta agnivAle manuSyako anuvAsita karai // 58 // virecanake ayogya manuSyako basti dUdha ghRta ye zamana rUpa prayukta karane yogya haiM | valinaM svAdusiddhena paitte saMsneha sarpiSA // 59 // zyAmAtribhaNDItriphalAvipakkena virecayet // sitAmadhughRtADhyena nirUho'sya tato hitaH // 60 // nyagrodhAdikaSAyeNa snehavastizca tacchrutaH // aura balavAle manuSyako pittake udararoga meM madhuravarga meM siddha kiye ghRtakara ke snigdhakara // 59 // pIche kAlAnizota nizota triphalA inhoMse pakAyA huA aura misarI zahada ghRta inhoMse saMyukta ghRtakarake julAba deve, pIche isarogIko nirUhavasti hitahai // 60 // nyaprodhAdigaNake auSadhoMkara ke pakkahuA snehavasti anuvAsanameM hitaM hai // durbalaM svanuvAsyAdau zodhayetkSIravastibhiH // 61 // jAte tvagni bale snigdhaM bhUyo bhUyo virecyet|| kSIreNa satrivRtkalkenoruvUka zRtena tam // 62 // sAtalAtrAyamANAbhyAM zRtenAragvadhena vA // sakaphe vA samutreNa satiktAjyena sAnile // 63 // payasAnyatamenaiSAM vidAryAdizatena vA // bhuJjIta jaTharaM cAsya pAyase nopanAhayet // 64 // aura durbala manuSyako prathama anuvAsita kara pIche dUdhakI bastiyoMkarake zodhita karai // 61 // agni balake upajane meM snigdha kiye manuSyako bAraMbAra julAba devai, nizota aura araMDake tela karake pakAye huye dUdhakarake || 62 // athavA zAtalA vanapsA inhoMkarake siddha kiye dUdhakarake athavA amalatAsa karake siddhakiye dUdhakarake julAba dene kaphake udararoga meM gomUtra se saMyukta kiye dUdhakarake julAba devai, aura vAta kaphase upaje udararogameM tikta ghRtase saMyukta kiye dUdha For Private and Personal Use Only Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (644) aSTAGgahRdayejulAba devai // 63 // inhoMmeMse ekakoIse dUdhakarake athavA vidAryAdi gaNake auSadhoMmeM siddha kiye dUdhakarake bhojanakarai, aura isa rogIke peTako khIra karake upanAhita karai / 64 // punaH kSIraM punarbasti punareva virecanam // krameNa dhruvamAtiSThanyataH pittodaraM jayet // 65 // phira dUdha phira bastikarma phira julAba aisA yatnavAlA manuSya isa kramakarake Acarita karatA huA pittake udararogako nizcai jItatAhai // 65 // vatsakAdivipakkana kaphe saMsnehya sarpiSA // svinnaM snukSIrasi. ddhana balavantaM viracitam // 66 // saMsarjayetkaTukSArayuktairannaiH kphaaphH|| kaphake udararogameM vatsakAdigaNake auSadhoMkarake pakka kiye ghRtakarake acchItaraha snigdha aura svedita kara pIche thUharake dUdhameM siddha kiye ghRtakarake virecita kiye balavAn rogIko // 66 // kaDuA aura khArase saMyukta aura kaphako nAzanevAle annoMkarake saMyukta karai // mUtratyUSaNatailADhayo nirUho'sya tato hitH||67|| muSkakAdikaSAyeNa snehabastizca tcchRtH||bhojnN vyoSadugdhena kaulasthena rasena vA // 68 // stamityArucihRllAsamande'gnau madyapAya c|| dadyAdariSTAnkSArAMzca kaphastyAnasthirodare // 69 // pIche isarogIko gomUtra sUMTha miraca pIpala tela inhoMse saMyukta kiyA nirUhabasti hitahai // 67 // parantu muSkakAdivargake auSadhoMke kvAthake saMga aura inhIM auSadhoM meM siddha kiyA anuvAsanabasti hitahai aura jhUTha miraca pIpala inhoMse saMyukta kiye dUdhake saMga athavA kulathIko rasake saMga bhojana hitahai // 68 // stimitapanA arucI thukathukI maMdAgni inhoMmeM aura kaphakarake styAna aura sthira huye udararogameM madirAke pInevAleke artha ariSToMko aura khAroMko devai // 69 // higrUpakulye triphalAM devadAru nizAdvayam ||bhllaatkN zigruphalaM kaTukAM tiktakaM vacAm ||70||shunntthii mAdrIM ghanaM kuSThaM saralaM pttupnyckm||daahyejrjriikRty ddhisnehctusskvt||71||ant dhUmaM tataH kSArAviDAlapadakaM pibet // madirAdadhimaNDoSNa jlaarissttsuraasvaiH||72|| udaraM gulmamaSThIlAM tUnyau zopha vipUcikAm // plIhahRdrogagudajAnudAvataM ca nAzayet // 73 // hIMga pIpala triphalA devadAru haladI dAruhaladI milAvA~ sahojanAkA phala kuTakI cirAyatA vaca // 70 // sUTha kAlA atIza nAgaramothA kUTha saralavRkSa pAMconamaka inhoMko dahI sneha ghRta vasAse . For Private and Personal Use Only Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (645) saMyukta kara aura jarjararUpa banA aura bhItarakohI dhUmA rahai aisA dagdha karai / / 71 // pIche ekatole bhara isa khArako madirA dahI maMDa garama jala AraSTa madirA Asavake saMga paavai||7.2|| yaha udararoga gulmaroga aSThIlA tUnI pratUnI zojA haijA plIharoga hRdroga bavAsIra udAvartako nAzatA hai // 73 // jyedaarssttgomuutrcuurnnaayskRtipaantH||skssaartailpaanaishcdurblsy kphodrm||74|| upanAcaM sasiddhArthakiNvairbIjaizca mUlakAt // kalkitairudarasvedamabhIkSNaM cAtra yojayet // 75 // AriSTa gomUtra cUrNa ayaskRti khArasahita tela inhoMke pAna karake durbala manuSyake kaphodarako jIte // 74 // aura isI durbalakA peTa sarasoM madirAse upajA dravya sahojanAke bIja inhoMke kalkoMkarake upanAhita karanA yogyahai aura nityaprati peTapai pasIneko saMyukta karai / / 75 // sannipAtodare kuryAnnAtikSINabalAnale // doSodrekAnurodhena pratyAkhyAya kriyAmimAm // 76 // drantI davantI phalajaM tailaM pAne ca shsyte|| nahIM huAhai atyanta kSINa bala aura agni jisameM aise sannipAtake udararogIke artha doSakI adhikatAke anurodha karake isa kriyAko atyanta asAdhya jAnake karai / 76 // jamAlagoTA aura dravantIke phalase upajA tela pInemeM zreSTha hai // kriyAnivRtte jaThare tridoSetu vishesstH||77|| dadyAdApRcchayatajAtInpAtuM madyena klkitm||muulN kAkAdanIguJjAkaravIraka sambhavam // 7||paanbhojnsNyuktN dadyAdvA sthAvaraM viSam // yasminvA kupitaH sarpo vimuJcati phale vissm||79|| tenAsya doSasaMghAtaHsthirolIno vimaarggH||bhiHprvrttte bhinno viSe NAzupramArthinA ||8||tthaa bajatyagadatAM zarIrAntarameva vA // kriyAko ullaMbita karanevAle udararogoM aura vizeSakarake tridoSase upaje udararogameM / / 77 / / tisa rogAke jAtike bhAiyoMko acchItaraha pUchake kAkaNaMtI ciramaThI kanera inhoMkI jaDako madirAke saMga pAna karaneko devai // 78 // athavA pAna aura bhojanase saMyukta kiye sthAvaraviSako devai athavA jisameM kupita huA sarpa apane viSako choDe tisa phalako deva // 79 // tisa karake isa rogIkA sthira aura dhAtu AdimeM lIna aura anyamArgameM prApta huye aura AloDita karanevAle viSakarake bhedita huA vaha doSoMkA samUha bAhira pravRtta hotAhai // 80 // tisaprakArakarake manuSya Arogyako prApta hotAhai athavA mRtyuko prApta hotA hai / hRtadoSaM tu zItAmbusnAtaM taM paayyetpyH|| 81 // peyA vA trivRtaH zAkaM maNDakyA vAstukasya vA // kAlazAkaM yavAkhyaM For Private and Personal Use Only Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (646) .. aSTAGgahRdaye- . vA khaadetsvrssaadhitm||8||nirmllvnnsnehN svinnamannamanannabhuk ||maasmekN tatazcaivaM tRSitaH svarasaM pibet / / 83 // aura hRta doSoMvAle tisa manuSyako zItalapAnIse snAna karAke zItalahI dUdhakA pAna karAve // 81 / / athavA peyAkA pAna karAvai athavA nizotakA zAka va maMDakIkA zAka va bathuAkA zAka athavA kAlazAka athavA yavanAmavAlA zAka inhoMko apane apane svarasoMse sAdhita kara khAvai // 82 // aura tina zAkoMko khaTAI namaka sneha inhoMsebhI varjitakarake zAkoMko khAvai aura svinna tathA asvina bhojanako eka mahInAtaka khAtA huA manuSya jaba tRSita hove taba zAkoMke svarasako pIvai / / 83 // evaM vinihate zAkaidoSe mAsAtparaM ttH|| durbalAya prayuJjIta prANabhRtkArabhaM pyH|| 84 // aise zAkoMkarake nikase huye doSameM eka mahInAke uparAMta durbalamanuSyake artha prANoMko bala karanevAle UMTanIke dUdhako prayukta karai // 84 // plIhodare yathAdoSaM snigdhasya sveditasya ca // zirAM muktavato danA vAmabAhau vimokSayet // 85 // plIhodarameM doSake anusAra snigdha aura svedita manuSyako dahIke saMga bhojana karAke vAyIM bAhumeM nADIko chuTAvai // 85 // labdhe bale ca bhUyo'pi snehapItaM vizodhitam // samudrazuktijaM kSAraM payasA pAyayettathA // 86 // amlazRtaM biDakaNAcarNADhyaM naktamAlajam // sobhAMjanasya vA kAthaM saindhavAgnikaNAnvitam ||87||hinggvaadicuurnn kSArAjyaM yuJjIta ca yathAbalam // balake hojAnameM phirabhI snehako pInevAle aura vizeSakarake zuddha huye tisa bhanuSyako samudrakI sIpIke khArako dUdhake saMga pAna karAvai // 86 // kAMjIkarake pakAhuA maniyArInamaka aura pIpalake cUrNase saMyukta karajuAke khArakA pAna karAvai athavA sahojanAke kAthako seMdhAnamaka cItA pIpalase saMyukta kara pAna karAvai // 87 // hiMgvAdicUraNa khAra SaTpalaAdivRta inhoMko balake anusAra prayukta karai // pippalI nAgaraM dantI samAMzaM dviguNAbhayam // 88 // biDArbhAzayutaM cUrNamidamuSNAmbunA pibet // aura pIpala sUMTha jamAlagoTAkI jaDa ye samAnabhAga aura haraDai do bhAga // 88 // aura maniyArInamaka AdhAbhAga inhoMko garama pAnIke saMga pAvai / / For Private and Personal Use Only Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / . (647) viDaGgaM citrakaM saktUnsaghRtAnsaindhavaM vacAm // 89 // dagdhvA kapAle payasA gulmaplIhApahaM pibet // aura vAyaviDaMga cautA sattU ghRta seMdhAnamaka vaca / / 89 // inhoMko ThekaremeM dagdhakara pIche dUdhake saMga pIvai yaha gulmako aura plIharogako haratAhai // tailonmitrairvadarakapatraiH saMmarditaiH smupnddhH||9|| muzalena pIDito'nuyAti plIhA payobhujo nAzam // telakarake mile huye aura acchI taraha mardita kiye aise devazirasake pattoMkarake acchItaraha upanAha kiyA huA // 90 // aura pazcAt mUzalakarake pIDita huA plIharoga arthAt dUdhako bhojana karanevAle manuSyakA tillIroga nAzako prApta hotA hai / rohItakalatAH klaptAH khaNDazaH saabhyaajle||91 // sUtre vA'' sunuyAttattu satarAtrasthitaM pivet ||kaamlaapliihgulmaarshHkRmi mehodarApaham // 92 // . aura rohiDA vRkSakI khaMDa khaMDa huI latAoMko haraDoke pAnImeM // 91 // athavA. gomUtrameM sthApita kare, vaha sAta rAtrItaka sthitarahai taba tisa jalako pAvai yaha kAmalA tillIroga gulma bavAsIra kRmiroga udararoga pramehako nAzatAhai // 92 // rohItakatvacA kRtvApalAnAM pnycviNshtim||koldviprsthsNyuktN . kaSAyamupakalpayet // 93||paalikai paJcakolaistu taiH samastaizca . tulyyaa|| harItakatvacA piSTai taprasthaM vipAcayet // 94 // plIhAbhivaddhiM zamayatyetadAzu prayojitam // rohiDA vRkSakI chAlako 100 tole bharale pIche 128 tole berase saMyukta kara kAthako kalpita krai||9||piiche cAracAratolebhara pIpala pIpalAmUla cavya cItA suMTha inhoMkarake aura haraDoMkI chAlakarake64 tole ghRtako pkaa||94||pryukt kiyA yaha ghRta zIghrahI tilorogakI vRddhiko zAMta krtaahai|| __ kadalyAstilanAlAnAM kSAraNa kSurakasya ca // 95 // tailaM pakkaM jayetpAnAtplIhAnaM kaphavAtajam // aura kadalIkA khAra tilake nAloMkA khAra tAlamakhAnAkAkhAra / / 95 // inhoMkarake pakAhuA tela pInese kapha aura vAtase upajA tillIrogako jItatAhai // azAntau gulmavidhinA yojayedagnikarma ca // 96 // aprAptapicchAsalile plIhni vaatkpholbnne|| For Private and Personal Use Only Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (648) aSTAGgahRdaye aisebhI jo kaphavAtase upajA tiliroga zAMta nahIM hove taba gulmake vidhAnakarake agnikarma yojita karai // 96 // nahIM prAptahuAhai picchA aura pAnI jisameM aura vAta kaphakI adhikata . upaje tillirogameM pUrvokta karmako karai // paittike jIvanIyAni sISi kssiirbstyH||97|| raktAvasekaH saMzuddhiH kSIrapAnaM ca zasyate // __ aura pittakI adhikatAvAle tilirogameM jIvanIyagaNake auSadhoMkarake sAdhita kiye ghRta aura dUdhakarake bstikm||97riktkaa nikAsanA aura samyakprakArase zuddhi aura dUdhakA pAna ye zreSTha haiN|| yakRti plIhavatkarma dakSiNe tu bhuje zirAm // 98 // aura yakRt rogameM tillirogakI taraha karma karanA yogya hai paraMtu dAhinI bhujAmeM nADIko chuTAvai / / 98!! svinnAya vRddhodariNe mUtratIkSNauSadhAnvitam // satailaM lavaNaM dadyAnnirUhaM saanuvaasnm||99||prisNsiini cAnnAni tIkSNaM cAsmai virecanamAMudAvarttaharaM karma kAryaM yaccAnilApaham // 10 // svinna huye vRddhodararogIke artha gomUtra aura tIkSNa auSadhoMkarake anvita kiye tela aura seMdhAnamakase anuvAsana sahita nirUhako devai // 99 // aura isa rogIke artha anuloma karanevAle anna aura tIkSNa julAba aura udAvartako haranevAlA karma aura vAtako nAzanevAlA karma ye saba karane yogya hai // 10 // chidrodaraskRte svedAcchreSmodaravadAcaret // jAtaM jAtaM jalaM srAvyamevaM tadyApayadbhiSak // 101 // chidrodarake vinA pasInese kaphodarakI taraha cikitsA kare aura upaje jalako srAvita kare, . aise tisa rogIko vaidya yAppa arthAt kaSTasAdhya batAvai / / 101 // apAM doSaharANyAdau yojyedudkodre|| mUtrayuktAni tIkSNAni vividhakSAravanti ca // 102 // dIpanIyaiH kaphanaizca tamAhArairUpAcaret // jalodarameM prathama jalake doSoMko haranevAlI aura gomUtrase saMyukta aura tIkSNarUpa aura aneka .prakArake khAroMse saMyukta auSadhoMko prayukta karai // 102 // dIpanIya aura kaphako nAzanevAle bhojanoMkarake tisako upAcarita karai // kSAraM chAgakarISANAM zRtaM mUtre'gninA pacet // 103 // ghanI bhavati tasmiMzca karSAMzaM cUrNitaM kSipet // pippalIpippalImUlaM zuNThIlavaNapaJcakam // 104 // nikumbhakumbhatriphalAsvarNakSIrI For Private and Personal Use Only Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (649) viSANikAH // svarjikAkSAraSaDgranthAsAtalAyavazUkajam // 105 // kolAbhA guTikAH kRtvA tataH sauvIrakAplutAH // pibedajarake zophe pravRddhe codakodare // 106 // aura bakarAkI meganoMke gomUtrameM pake huye khArako agnikarake pakAvai // 103 // jaba karaDA hojAve taba tisameM eka eka tole bhara pramANase pIpala pIpalAmUla sUMTha pAMcoMnamaka // 104 // jamAlagoTAkI jaDa nizota triphalA coSa meMDhAsiMgI sAjIkhAra vaca zAtalA iMdrajavake cUrNako milAvai // 105 // berakI guThalIke samAna goliyAM banAke kAMjImeM AloDita kara adarakameM zojemeM aura baDhe huye jalodarameM pIvai // 106 / / ityauSadhairaprazame triSu vRddhodarAdiSu // prayuJjIta bhiSak zastramArtabandhunRpArthitaH // 107 // ina auSadhoMkarake jo vRddhodara chidrodara jalodara inhoMmeM zAMti nahIM hove taba pIDita huye baMdhu aura rAjA karake Arthita huA vaidya zalyako prayukta karai // 10 // snigdhasvinnatano bherdhovRddhksstaantryoH||paattyedudrN muktvA vAmatazcaturaGlAt // 108 // caturaGgulamAnaM tu niSkAsyAntrANi tena c|| nirIkSyApanayehAlamalalepopalAdikam // 109 // chidre tu zalyamuddhRtya vizodhyAntraM prisrvm|| markoTairdazayecchidraM teSu lagneSu caahret||110|| kArya mo'nucAntrANi yathAsthAnaM niveshyet||aktaani madhusarpiAmatha sIvyebahiNam // 111 // tataH kRSNamRdAlipya banIyAdyaSTimizrayA // nivAtasthaH payovRttiH snehadroNyAM vsetttH|| 112 // snigdha aura svinnazarIravAle tisa rogIkI nAbhike nIce baddhodarameM aura chidrodarameM vAyIM tarapha 4 aMgulako choDake 4 aMgulapramANa peTako phADai // 108 // tisa chidrakarake AMtoMko bAhira nikAsa aura dekha tinhoMmeMse bAla maila lepa pattharakI kaNikA Adiko nikAsai // 109 // yaha vRddhodarakI cikitsA kahI aura chidrodarameM zalyako nikAsa aura AMtako zodhita kara aura markoTa karake jhirate huye chidrako daMzita karai, aura tina markoToMmeM bhakSita karaneko lage huyoMmeM AharaNa karai / / 110 // pIche zahada aura dhRtakarake abhyaktakarI AMtoMko sthAnake yogya nIce praveza kare pIche vAhirase ghAvako sImai // 111 // pIche mulahaTIse milI huI kAlImATIse lepakara bAMdha pIche vAtase rahita sthAnameM sthita huA aura akele dUdhakohI pItAhuA vaha manuSya snehakI droNImeM vAsa karai // 112 // For Private and Personal Use Only Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (650) aSTAGgahRdayesajale jaThare tailairbhyktsyaanilaaphaiH|| svinnasyoSNAmvunA kakSamudare privessttite||113||vRddhcchidroditsthaane vidhyedaMgula maatrkm|| nidhAya tasminnADI ca sraavyedrddhmmbhsH||114|| athAsya nADImAkRSya tailena lavaNena c||trnnmbhyjy badhvA ca veSTayedvAsasodaram // 115 // tRtIye'hni caturthe vA yAvadApoDazaM dinam // tasya vizramya vizramya strAvayedalpazo jlm|| // 116 // viveSTayedgADhataraM jaTharaM ca zlathAzlatham // nijhute laMghitaH peyAmasnehalavaNAM pivet // 117 // jalase sahita peTake hone vAtako nAzanevAle teloMkarake abhyakta kiye aura garama pAnI karake sbedita kiye tisarogIke kukSItaka balake dvArA peTako veSTitakara / / 113 // vRddhodara aura chidrodarameM kahe sthAnameM 1 aMgulamAtra jagahako bIMdhe, pIche tisameM nADIko sthApitakara pAnI ke ardha bhAgako nikAsai // 114 // mIche isa rogIkI nADIko acchItaraha khaica tela aura namakase ghAvako abhyakta kara aura bAMdha pIche vastrakarake peTako veSTita karai / / 115 // tisa rogIke tIsare dina athavA cauthe dinameM solahavAM dina ho tabataka vizrAma karake alpa alpa jalako girAtA rahai // 116 // aura zithila huye peTako vastrakarake karaDA beSTita karatA rahai aura phirate huye jalameM laMghana karanevAlA yaha rogI sneha aura namakase varjita peyAko pAvai / / 117 // syAtkSIravRttiH SaNmAsAMstrInpayAM payasA pibet // trIMzcAnyAnpayasaivAdyAtphalAmlena rasena vA // 118 // alpazaH snehalavaNaM jIrNaM zyAmAkakodravam // prayato vatsareNaivaM vijayettajalodaram // 119 // pIche chaH mahInoMtaka akele dUdhako pItA rahai aura tIna mahInoMtaka dUdhake saMga peyAko pItA rahai aise no 9 mahInoMko vitA kara pIche aMtake tIna mahInoMmeM zyAmAka kodU Adi annako dUdhake saMga athavA kAMjIke saMga athavA mAMsake rasake saMga khAtA rahai / / 118 // paraMtu atyaMta alpa sneha aura namakase saMyukta aura purAne zyAmAka aura kodUMko khAvai, aise prakArase eka varpataka jatana karatA huA manuSya jalodarako vizeSa karake jItatA hai // 119 // varyeSu yantrito diSTe nAtyadiSTe jitendriyH|| vArjita kiye AhAra aura vihArAdikoMmeM udararogI jatanake dvArA rahai arthAt atiyaMtrita nahIM kahe huye annapAna AdikoMmeM yaha jalodararogI rogake honeke bhayase jitendriya rahai / / sarvamevodaraM prAyo doSasaMghAtajaM ytH|| 120 // ato vAtAdizamanI kriyA sarvA prazasyate // For Private and Personal Use Only Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 651) kyoMki prAyatAkarake doSoM ke samUhase upajanevAle saba udararoga hote haiM // 120 // isa kAra - sevA Adiko zAMta karanevAlI saba kriyA zreSThahaiM // vahnirmandatvamAyAti doSaiH kukSau prapUrite // 121 // tasmAdbhojyAni bhojyAni dIpanAni laghUni ca // sapaJcamUlAnyalpAmla paTusnehakaTUni ca // 122 // aura doSoMkara ke pUrita huI kukSimeM agni maMdabhAvako prApta hotA hai // 121 // tisa kAraNa se dIpana aura halake aura paMcamUlakarake saMyukta aura alparUpa khaTAI namaka sneha kaTudravya inhoMse saMyukta bhojana bhojana karane ke yogya hai // 122 // bhAvitAnAM gavAM mUtre SaSTikAnAM ca taNDulaiH // yavAgUM payasA siddhAM prakAmaM bhojayennaram // 123 // pivedikSurasaM cAnu jaTharANAM nivRttaye // svaM svaM sthAnaM vrajantyeSAM vAtapittakaphAstathA // 124 // gAya ke mUtra meM bhAvita kiye zAMThicAvaloM karake banI huI aura dUdhameM siddha huI aisI yavAgUko icchA ke anusAra tisa manuSyako khAva // 123 // pazcAt udararogoM kI zAMti ke artha Ikha ke rasakA pAna karAvai inakarake udararogiyoM ko vAta pitta kapha apane 2 sthAnako prApta hote haiM 124 // atyarthoSNAmlalavaNaM rUkSaM grAhi himaM guru // guDaM tailakRtaM zAkaM vAripAnAvagAhayoH // 125 // AyAsAdhvadivAsvapnayAnAni ca parityajet // atyaMta garama atyaMta khaDTTA atyaMta salonAM rUkhA grAhI zItala bhArA guDa tela karake kiyA zAka pIne aura nhAne meM pAnI // 125 // parizrama mArgagamana dinakA zayana asavArIpai caDhanA hoya // nAtyarthasAndraM madhuraM takaM pAne prazasyate // 126 // sakaNAlavaNa vAte pitte soSaNazarkaram // yavAnIsaindhavAjAjImadhuvyoSaiH kaphodare // 127 // yUpaNakSAralavaNaiH saMyutaM nicayodare // madhu tailavacAzuNThIzatAhvAkuSThasaindhavaiH // 128 // lI hi vRddhe tu hapupAyavAnIpaTTajAdibhiH // sakRSNAmAkSikaM chidre vyoSavatsalilodare // 129 // aura na atyaMta karaDA ho aura madhura ho aisA taka pInemeM zreSTha hai // 126 // vAsodara meM pIpala aura namakase saMyukta kiye takako pI aura pittodarameM miraca aura khAMDase saMyukta kiye takrake pIvai aura kaphodarameM ajavAyana seMdhAnamaka jIrA zahada sUMTha miraca pIpalase saMyukta For Private and Personal Use Only Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 652 ) aSTAGgahRdaye kiye to pIvai // 127 // aura sannipAtodarameM sUMTha miraca pIpala javAkhAra seMdhAnamaka inhoMse saMyukta kiyA tatra hita hai aura zahada tila vaca sUMTha zatAvarI kUTa seMdhAnamaka inhoMse saMyukta kiyA tatra // 128 // plIhodarameM hita hai aura hAUvera ajavAyana namaka arjunavRkSa ina Adikarake yukta kiyA ta vRddhodara meM hita hai aura pIpala tathA zahadase saMyukta kiyA taka chidrodarameM hitahai aura sUMTha miraca pIpala inhoMse saMyukta kiyA takra jalodarameM hitahai // 129 // gauravArocakAnAhamandavahnayatisAriNAm // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir takaM vAtakaphArtAnAmamRtatvAya kalpate // 130 // gaurava arocaka AnAha maMdAgni atisAra ina rogoMvAloMko tathA vAta aura kaphase pIDita manuSyoM ko diyA huA taka amRta ke samAna kalpita kiyA jAtA hai // 130 // prayogANAM ca sarveSAmanukSIraM prayojayet // sthairya kRtsarvadhAtRnAM balyaM doSAnubandhahRt // bheSajopacitAGgAnAM kSIramevAmRtAyate 131 // saba prayoga ke pIche dUdhako athavA takrako prayukta karai vaha taka saba dhAtuoM kI sthiratAko karatAhai aura balameM hita hai aura doSoM ke anubaMdhako haratAhai auSadhakarake baDhe huye zararivAle manuSyoM ke dUdhahI amRtake samAna hai // 131 // iti berInivAsivaidya paMDita ravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA bhASATIkAyAMcikitsitasthAne paJcadazo'dhyAyaH // 15 // SoDazo'dhyAyaH / -DOC athAtaH pANDurogacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara pAMDurogacikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / pANDrAmayI pivetsarpirAdau kalyANakA hvayam // paJcagavyaM mahAtiktaM zataM vA''ragvadhAdinA // 1 // pAMDurogI AdimeM kalyANanAmavAlA aura paJcagavyanAmavAlA aura mahAtiktanAmavAlA athavA AragvadhAdigaNameM pakAyAhuA ghRta pIvai // 1 // dADimAtkuDavo dhAnyAtkuDavArddha palaM palam // citrakAcchRGgaverAJcca pippalyarddhapalaM ca taiH // 2 // kalkitairvizatipalaM ghRtasya * salilADhake // siddhaM hRtpANDugulmArzaH plIhavAtakaphArtinut // 3 // dIpanaM zvAsakAsanaM mUDhavAtAnulomanam // duHkhaprasavinInAM ca vandhyAnAM ca prazasyate // 4 // For Private and Personal Use Only Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (653) anAra 16 tole dhaniyAM 8 tole cItA Ara adaraka cAra cAra tole pIpala dora tole // 2 // ina kalkoMke saMga 80 tole ghRtako 256 tole pAnImeM pakAvai siddha huA yaha ghRta hRdroga pAMDu gulma bavAsIra tillIroga vAta aura kaphakI pIDAko nAzatA hai // 3 // aura dIpanahai zvAsa aura khAMsIko nAzatAhai aura mUDhavAtako anulomita karatA hai aura duHkhakarake prasava honevAlI striyoMko aura vaMdhyAtriyoMko prazastahai // 4 // snehitaM vAmayettIkSNaiHpunaH snigdhaM ca zodhayet // payasA mUtrayuktena bahuzaH kevalena vA // 5 // snehita kiye pAMDurogIko tIkSNa auSayoMkarake vamana karAvai, phira snigdha huyeko bahutase gomUtrase saMyukta kiye dUdhakarake zodhita karAvai athavA akele dUdhakarake zodhita karAvai // 5 // dantIpalarase koSNe kAzmaryAJjalimAsutam // drAkSAJjaliM vA mRditaM tatpibetpANDurogajit // 6 // mUtreNa piSTA pathyAM vA tatsiddhaM vA phalatrayam // 4 tole pramANase saMyukta aura kachuka garama jamAlagoTAkI jaDake rasameM khaMbhArIke 8 tole arkako athavA mardita karI 8 tole dAkhako milAke pIvai yaha pAMDurogako jItatAhai // 6 // athavA gomUtrase pIsI huI haraDako pavi, athavA gomUtra meM siddha kiye triphalAko pAvai // svarNakSIrItrivRcchayAmAbhadradArumahauSadham // 7 // gomUtrAJjalinA piSTaM zRtaM tenaiva vA pibet // sAdhitaM kSIramebhirvA pibadoSAnulomanam // 8 // aura coSa nizota mAlavikAnizota devadAra sUMTha // 7 // inhoMko AThatAle gomUtrameM pIsa aura gomUtrameMhI pakA pIvai athavA inhIM auSadhokarake siddha kiye dUdhako pAvai yaha doSako anuloma karatAhai matre sthitaM vA saptAhaM payasA'yorajaH pibet // jIrNe kSIreNa bhuJjIta rasena madhureNa vA // 9 // gomUtrameM 7 dinoMtaka sthita huye lohAke cUrNako dUdhake saMga pIvai, aura jarNi hone dUdhake saMga athavA madhurarUpa mAMsake rasake saMga bhojana karai // 9 // . zuddhazcobhayato lihyAtpathyAM maghughataplutAm // gudA aura mukhake dvArA zuddha huA manuSya ghRta aura zahadase saMyukta karI haraDaiko cATai / vizAlAM kaTukA mustAM kuSThaM daaruklinggkH||10||krssaaNshaadvipicurmuu, karSA zA ghunnpriyaa||piitvaa taccUrNamambhobhiHsukhai For Private and Personal Use Only Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (654) aSTAGgahRdaye. lihyAttato madhu // 11 // pANDurogaM jvaraM dAhaM kAsaM zvAsama rocakam ||gulmaanaahaamvaataaNshc raktapittaM ca tajayet // 12 // __ aura iMdrAyaNa kuTakI nAgaramothA kUTa devadAra indrajava // 10 // ye saba eka eka tole aura mUrvA 2 tole aura atIza AdhAtolA inhoMke cUrNako garama pAnIke saMga pIkara Upara zahadako cATai // 11 // yaha pAMDuroga jvara dAha khAMsI zvAsa arocaka gulma aphArA AmavAta raktapittako jItatAhai / / 12 // vAsAguDUcItriphalAkaTvIbhUnimbanimbajaH // kAthaH kSaudrayuto hanti paannddupittaastrkaamlaaH||13|| vAMsA giloya triphalA kuTakI cirAyatA nIMba inhoMkA zahadase saMyukta kiyA kAtha pAMDu raktapitta kAmalAko nAzatAhai // 13 // vyoSAgnivellatriphalAmustaistulyamayorajaH // cUrNitaM takramadhvAjyakoSNAmbhobhiH prayojitam // 14 // kAmalApANDuhR drogakuSThAzoMmehanAzanam // . sUMTha miraca pIpala cItA vAyaviDaMga triphalA nAgaramothA ina saboMke samAna lohakA cUrNa isa carNako takra zahada ghRta garama pAnI inhoMke saMga prayukta karai // 14 // yaha kAmalA pAMDu hRdroga kuSTha vavAsIra pramehako nAzatAhai / gaDanAgaramaNDUratilAMzAnmAnataH samAn // 15 // pippalIrdviguNAndadyAguTikAM paanndduroginne|| aura guDa sUTha maMDUra tila ye samabhAga lebai // 15 // aura pIpala dugune lebai inhoMkI golIko pAMDurogIke artha devai / / tApyaM dAAstvacaM cavyaM granthikaM devadAru ca // 16||vyossaadi navakaM caitaccUrNayedviguNaM ttH|| bhaNDUraM cAananibhaM sarvato' STaguNe'tha tt||17|| pRthagvipakke gomUtre vaTakIkaraNakSame ||prkssipy vttkaankuryaattaankhaadettkrbhojnH||18|| ete maNDUra vaTakAHprANadA pANDurogiNAm // kuSThAnyajarakaM zophamUrustambhamarocakam // 19 // asi kAmalAM mehAnplIhAnaM zamayanti ca // aura sonAmAkhI dAruhaladIkI chAla cavya pIpalAmUla devadAra // 16 // sUMTha miraca pIpala inakA cUrNa karai, aura ina saboMse dugunA aura aMjanake sadRza maMDUra aura saboMse 8 gune // 17 // For Private and Personal Use Only Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (655) aura pRthak pake huye gomUtrameM milA goliyoMko karai, pachi tinhoMko khAvai aura takrakA bhojana karai / / 18 / / pAMDurogiyoMko ye maMDUravaTaka prANoMko denevAle haiM, aura kuSTha ajaraka sojA UrustaMbha bharocaka // 19 // bavAsIra kAmalA prameha tillirogako zAMta karate haiM / / tApyAdrijaturaupyAyomalAH paJcapalAH pRthak // 20 // citrakatriphalAvyoSaviDaGgaiH pAlikaiH sh||shrkraassttplonmishraashcrnnitaa madhunA drutaaH||21|| pANDurogaM viSaM kAsaM yakSmANaM viSama jvaram // kuSTAnyajarakaM mehaM zophaizvAsamarocakam // 22 // vizeSAddhantyapasmAraM kAmalAM gudajAni ca // aura sonAmAkhI zilAjIta cAMdIkA maila lohakA maila ye saba alaga alaga bIsa tole levai // 20 // aura cItA triphalA sUMTha miraca pIpala vAyaviDaMga ye cAra cAra tole leve aura khAMDa 32 tole inhoMke cUrNako zahadase dravIbhUta karai / / 21 / yaha cUrNa pAMDuroga viSa khAMsI rAjaroga viSamajvara kuSTa ajaraka prameha zojA zvAsa arocaka inhoMko // 22 // aura vizeSakarake apasmAra kAmalA bavAsIrako nAzatA hai| kauttjtriphlaanimbpttolghnnaagraiH||23||bhaavitaani dazA hAni rasairdvitriguNAni vaa||shilaajtuplaanyssttau tAvatI sitazarkarA // 24 // tvakSArIpippalIdhAtrIkarkaTAkhyAH plonmitaaH||nirdgdhaaH phalamUlAbhyAM palaM yuktyA trijaatkm||25||mdhutriplsNyuktN kuryaadksssmaanguddaan||daaddimaambupyHpkssirstoysuraasvaan // 26 // tAnbhakSayitvAnupibenniranno bhukta eva vaa|| pANDukuSThajvaraplIhatamakArzobhagandaram // 27 // hRnmuutrpuutiishukraagnidossshossgrodrm||kaasaasRgdrpittaasRcchophgulmglaamyaan // 28 // mehavarmabhramAnhanyuH sarvadoSaharAH shivaaH|| aura iMdrajava triphalA nIMba paravala nAgaramothA jhUThake rasoMkarake // 23 // dazadina athavA 20 dina athavA mahInAtaka bhAvita karI 32 tole zilAjIta aura 32 tole hI misrii||24||caar cAra tole vaMzalocana pIpala AMvalA kAkaDAsiMgI aura kaTehalIkA phala aura jaDa aura yuktikarake dAlacInI ilAyacI tejapAta // 25 // 12 tole zahadase saMyukta kara eka eka tolekI goliyAM banAvai, aura anArakA pAnI dUdha pakSIke mAMsakA rasa pAnI madirA Asava // 26 // inhoMkA anupAna karai, aura bhojanase pahile athavA pIche goliyoMko khAve ye golI pAMDu kuSTha jvara tilliroga For Private and Personal Use Only Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (656) maSTAGgahRdayetamaka zvAsa bavAsIra bhagaMdara // 27 // hRdroga mUtraroga vIryakI durgadha agnidoSa zoSa garodara khA~sI pradara raktapitta zojA gulma galekA roga / / 28 / / prameha varmaroga bhramako nAzate haiM aura saba doSoMko haratehaiM aura kalyANakArI haiM | drAkSAprasthaM kaNAprasthaM zarkarArddhatulAM tathA // 29 // dvipalaM madhukaM zuNThItvakkSIrI ca vicUrNitam // dhAtrIphalarase droNe tarikSasvA lehavatyacet // 30 // zItAnmadhuprasthayutAllihyAtpANitalaM ttH|| halImakaM pANDurogaM kAmalAJca niyacchati // 31 // aura 64 tole dAkha 64 tole pIpala 200 tole khAMDa // 29 // mulahaTI sUMTha vaMzalocana inhoMkA cUrNa 8 tole inhoMko 1024 tole AmalAke phaloMke rasameM milAke lehakI taraha pakAvai // 30 // zItala honepai 64 tole zahada milA ekatole pramANase cATe yaha halImaka pAMDuroga kAmalAko dUra karatA hai // 31 // kanIyaH paJcamUlAmbu zasyate paanbhojne||paanndduunaaN kAmalArtA nAM mRdviikaamlkaadrsH||32|| iti sAmAnyataH proktaM pANDuro bhissjitm||viklpy yojyaM viduSA pRthagdoSavalaM prti||33|| pAMDu aura kAmalAse pIDita huye manuSyoMko pInemeM aura bhojanameM laghupaMcamUlakA pAnI aura munakkA tathA AmalekA rasa zreSTha hai // 32 // aise sAmAnyase pAMDurogakA auSadha kahA aura pRthaka doSakA balake prati vaidyako vicArake auSadha prayukta karanA yogya hai // 33 // snehaprAyaM pavanaje tiktazItaM tu paittik||shlessmike kaTurUkSoNaM vimizraM sAnnipAtike // 34 // vAtase upaje pAMDurogameM atyaMta snehase saMyukta auSadha hita hai, aura pittase upaje pAMDurogameM tikta aura zItala auSadha hita hai, aura kaphase upaje pAMDurogameM kaDubhA rUkhA garama auSadha hita hai, aura sannipAtake pAMDurogameM milIhuI cikitsA hita hai // 34 // mRdaM niryAtayetkAyAttIkSNaiH saMzodhanaiH puraH // balAdhAnAni sISi zuddhe koSThe tu yojayet // 35 // pahile tIkSNazodhanoMkarake zarIrase maTTIko nikAlai aura zuddha huye koSTameM balako karanevAle ghRtoMko yojita karai // 35 // vyossbilvdvirjniitriphlaadvipunrnvm|| mustAnyayorajaHpAThAviDaGgaM devadAru c||36|| vRzcikAlI ca bhArDI ca sakSIraistaiH zRtaM ghRtm||srvaanprshmytyaashu vikArAnmRttikA kRtaan||37|| For Private and Personal Use Only Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (657) suMTha miraca pIpala velagirI haladI dAruhaladI triphalA donoM nakhI nAgaramothA lohAkA cUrNa pAThA vAyaviDaMga devadAra // 36 // meDhAsiMgI bhAraMgI dUdhameM pakAyA ghata maTTIse upaje huye saba prakArake vikAroMko tatkAla zAMta karatA hai // 37 // tdvtkesryssttyaahvpippliikssiirshaadvlaiH|| mRrdoSaNAya tallaulye vitaredbhAvitAM mRdam // 38 // vellAgninimbaprasavaiH pAThayA mUrva yA'thavA // mRdbhedabhinnadoSAnugamAdyojyaM ca bheSajam // 39 // kezara mulahaTI pIpala dUdha harIba inhoMkarake pakAyA ghRta pUrvokta guNoMko karatAhai, aura maTTIke AbhilASAke artha tisI maTTImeM lAlaca hove to bhAvita karI maTTIko devai // 38 // vAyaviDaMga cItA nIMva inhoMke pattoMkarake athavA pAThA tathA mUrvAkarake aura maTTIke bhedakarake bhinna huye vAtaAdi doSake jJAnase auSadha yukta karanA yogya hai // 39 // kAmalAyAM tu pittapnaM pANDurogAvirodhi yat / / kAmalArogameM pittako nAzanevAlA pAMDurogake virodhase rahita aisA auSadha denA yogya hai / pathyAzatarase pathyAvRntArddhazatakalkitaH // 40 // prasthe siddhe ghRtaM gulmakAmalApANDuroganut // aura 100 haraDoMke rasameM haraDaike DaDDala 50 tole tinhoMkA kalka banA // 40 // tisameM siddha kiyA 64 tole ghRta gulma kAmalA pAMDurogako nAzatA hai / / AragvadhaM rasenekSorvidA malakasya vA // 41 // satryUSaNaM bilvamAtraM pAyayekAmalA phm||pibennikumbhklkN vA dviguNaM zItavAriNA // 42 // kumbhasya cUrNaM sakSaudraM traiphalena rasena vA // triphalAyA guDUcyA vA dAA nimbasya vA rasam // 43 // prAtaH prAtamadhuyutaM kAmalArcAya yojayet // nizAgairikadhAtrIbhiH kAmalApahamaJjanam // 44 // aura amalatAsake athavA Ikhake rasakarake athavA vidArIkaMda aura AvalAke rasa krk||41|| aura sUMTha miraca pIpalase saMyuktakara pIche cAra tolebhara pAna karAvai yaha kAmalAko nAzatA hai athavA 8 tole pramANate kaI dinoMtaka jamAlagoTAkIjaDake kalkako zItala pAnIke saMga pIvai // 42 // athavA zahadase saMyukta kiye nizotake cUrNako triphalAke rasake saMga pIvai athavA triphalA giloya dAruhaladI nIMba inhoMmeMse ekakoiseko // 43 // zahadase saMyukta kara prabhAtameM nityapratikAmalArogIke artha devai aura haladI gerU AmalA karake kiyA aMjana kAmalAko nAzatA hai||44|| tilapiSTanibhaM yastu kAmalAvAnsRjenmalam // kapharuddhapathaM tasya pittaM kaphaharairjayet // 45 // For Private and Personal Use Only Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (658) aSTAGgahRdayejo kAmalArogI tilakI pIThIke samAna malako tyAgaitisa rogIke kaphase ruke mArgavAle pittako kaphahArI auSadhoMkarake jIte // 45 // ruukssshiitgurusvaaduvyaayaamblnigrhH|kphsmmuucchito vAyuyaMdA pittaM bahiH kSipet // 46 // haaridrnetrmuutrtvktvrcaastdaanrH|| bhavetsATopaviSTambho guruNA hRdayena c||47|| daurbalyAlpAgnipArdhAtihimAzvAsArucijvaraiH // krameNAlpe' nuSajyeta pitte shaakhaasmaashrite||48||rsaistN ruuksskttmlaiHshikhitittiridkssjaiH||shusskmuulkjaiyuussaiH kalatthotthaizca bhojayet ||49||bhRshaamltiikssnnkttuklvnnossnnshc zasyate // sabIjapUrakarasaM lihyAdvayoSaM tathAzayam // 50 // svaM pittameti tenAsya zakRdapyanurajyate // vAyuzca yAtiprazamaM sahATopAdyupadravaiH // // 51 // nivRttopadravasyAsya kAryaH kAmaliko vidhiH|| rUkhA zItala bhArI svAdu kasarata balanigraha inhoMkarake jaba kaphase saMmUrchita huvA vAyu pittako bAhira pheMkatA hai // 46 / / taba haladIke samAna netra mUtra tvacA inhoMvAlA aura zveta viSThAvAlA aura guDaguDa zabda tathA viSTaMbhase saMyukta aura bhArI hRdayase saMyukta manuSya hojAtAhai // 47 / / aura durbalapanA maMdAgni pazalIzUla hicakI zvAsa arucI jvarase kramase kupita huA vAyu zAkhAmeM Azrita aura alparUpa pittameM jAke milApa karatA hai // 48 // tisa manuSyako rUkhA kaDuA amla rasa karake aura mora tItara muragA inhoMke mAMsoMke rasoMkarake aura sUkhI mUlIke tathA kulathIke yUSoMkarake bhojana karAvai // 49 // atyaMta amla lakSNi kaDuA salonA garama bhojana zreSTha hai, aura suMTha miraca pIpalase saMyukta kiye bijorAke rasako cATai aise karanemeM apane sthAnapai // 50 // pitta prApta hovai tisa karake isa rogIkI viSThAbhI pazcAt raMgako prApta hotI hai, aura guDaguDAhaTaAdi upadravoMkarake saMyukta huA vAyu zAMta hojAtA hai // 51 // aura nivRtta upadravavAle isa manuSyake kAmalAkI vidhi karanI hita hai / gomUtreNa pivetkumbhakAmalAyAM zilAjatu // 52 // mAsaM mAkSikadhAtuM vA kiTaM cApyahiraNyajam // aura kuMbhakAmalArogameM zilAjItako gomUtrake saMga pIyai / / 52 athavA eka mahInAtaka sonA mAkhIko gomUtrake saMga pIvai, athavA cAMdIka mailako gomUtrake saMga pIvai / / guDUcIsvarasakSIrasAdhitena halImakI // 53 // mahiSIhaviSA snigdhaH pibeddhAtrIrasena tu|| trivRtAM tadviriktodyAtsvAdupittA For Private and Personal Use Only Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 659) cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / nilApaham // 54 // drAkSAlehaJca pUrvoktaM sarpoMSi madhurANi ca // yApanAnkSIravastIMzca zIlayetsAnuvAsanAn // 55 // mArDIkAriSTayogAMzca pivedyukttyAgnivRddhaye // kAsikaM vAbhayAlehaM pippalImadhukaM balAm // 56 // payasA ca prayuJjIta yathAdoSaM yathAbalam // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aura halImakarogI giloya ke svarasa aura dUdhameM sAdhita kiye // 53 // bhaiMsake ghRta karake snigdhahuA manuSya AmaloMke rasake saMga nizotako pIve aura virikta huA manuSya svAdu aura pitta tathA vAtako nAzanevAle || 14 || aura pahile kahe huye drAkSAvalehako pIvai aura madhurarUpa vRtoM ko aura prANoM ko karanevAle dUdhakI bastiyoM kA aura anuvAsana bastikA abhyAsa krai|| 55 // mArdIkamadirAko aura ariSTake yogoMko agnikI vRddhike artha pIvai athavA khAMsIkI cikitsA meM kahuye haraDeke lehakA abhyAsa karai athavA pIpala mulahaTI kharaihaTI ko // 56 // doSa aura balake anusAra dUdhake saMga prayukta karai // pANDurogeSu kuzalaH zophokta kriyAkramam // 57 // aura kuzala caidya pAMDurogoM meM zojAkI cikitsAmeM kahehuye kriyAke kramako karai // 57 // iti verInivAsivaidyapaMDita ravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAMcikitsitasthAne poDazo'dhyAyaH // 16 // saptadazo'dhyAyaH / athAtaH zvayathucikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara zopha arthAt zojAcikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge // sarvatra sarvAGgasare doSaje zvayathau purA // sAme vizoSito bhuktvAlaghukoSNAmbhasA pivet // 1 // nAgarAtiviSAdAruviDaGge ndrayavoSaNam | athavA vijayAzuNThIdevadArupunarnavam // 2 // navAyasaM vA doSADhyaH zuddhayai mUtraharItakIH // varAkkAthena kaTu kAkambhAyatryUSaNAni vA // 3 // athavA guggulaM tadvajjatu vA zailasambham // saba doSoMse upaje aura saba aMgoM meM phailehuye aura kacce zoje laMghanako karatA huA manuSya halakA bhojana karake kachuka garama kiye For Private and Personal Use Only pahile vizoSita arthAt pAnI ke saMga pIvai // 1 // Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (660) aSTAGgahRdayesUMTha atIza devadAra vAyaviDaMga iMdrajava miraca inhoMko athavA aranI sUMTha devadAra zAMThi inhoMko // 2 // athavA pAMDurogakI cikitsAmeM kahehuye navAyasa cUrNako athavA zuddhika artha gomUtrake saMga harItakiyoMko athavA triphalAke kvAthake saMga kuTakI nizota lohA sUTa miraca pIpalake cUrNako sevai // 3 // athavA triphaleke kAthake saMga gUgalako athavA zilAjItako sevai // mndaagniHshiilyedaamgurubhinnvibddhvitt||4||tkN saurvacalavyoSakSaudrayuktaM guddaabhym||tkaanupaanmthvaa tadvadvA guDanAgaram // 5 // aura maMdAgnivAlA tathA kaccA bhArI bhinna vibaddha viSTAvAlA // 4 // manuSya kAlAnamaka jhUTha miraca pIpala zahada saMyukta kiye takrako sevai athavA takrake anupAnase saMyukta guDa aura hara Deko sevai athavA guDasahita sUMThako khAke takrakA anupAna karai // 5 // AdrakaM vA samaguDaM prakuMcyAIvivarddhitam // paraM paJcapalaM mAsaM yUSakSIrarasAzanaH // 6 // gulmodarAzaHzvayathupramehAcchvAsapra tizyAlasakAvipAkAn // sakAmalAzophamanovikArAnkAsaM karpha caiva jayetprayogaH // 7 // athavA barAbarake guDase saMyukta kiyA aura do tole pramANase nityaprati baDhAyA huA aura jaba nityaprati khAnese eka dinameM bIsa tole 20 pramANa ho jAve taba nityaprati ghaTAke 2 tole pramANase prApta kiye adarakako eka mahInAtaka yUSa dUdha mAMsakA rasa inhoMko khAnevAlA manuSya sevai / / 6 // yaha prayoga gulma udararoga bavAsIra zojA prameha zvAsa pInasa alasaka avipAka kAmalA zojA manakA vikAra khAMsI kapha ina saboMko jItatAhai // 7 // ghRtamAkanAgarasya kalkasvarasAbhyAM payasA ca sAdhayitvA / zvayathukSavathUdarAgnisAdairabhibhUto'pi pibanbhavatyarogaH // 8 // adarakake kalka aura svarasakarake tathA dUdhakarake ghRtako pakAya pAna karatA huA manuSya zojA chIMka udararoga maMdAgnise abhibhUtahuAbhI Arogyako prApta hotAhai // 8 // nirAmobaddhazamalaH pibecchythupiidditH||trikttutrivRtaadntiicitrkaiH sAdhitampayaH // 9 // mUtraM gorvA mahiSyA vA sakSIraM kssiirbhojnH|| saptAhaM mAsamathavA syAduSTrIkSIravartanaH // 10 // Amase rahita aura baMdhehuye viSThAvAlA aura zojese pIDita manuSya suMTha miraca pIpala nizota jamAlagoTekI jaDa cItA inhoMkarake sAdhita kiye ddhako pAvai // 9 // athavA dUdhako bhojana karatAhuA gAya athavA bhaisake mUtrako dUdhase saMyukta kara pAyai athavA sAta dinotaka athavA mahIne taka pAna aura bhojanako tyAga kara UMTanIke hI dUdha ko pItA rahai // 10 // For Private and Personal Use Only Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (661) yavAnakaM yavakSAraM yavAnI paJcakolakam // maricandADimampAThA dhAnakAmamlavetasam // 11 // bAlabilvaJcakarSAMzaM sAdhayetsalilADhake // tena pakko ghRtprsthHshophaashegulmmehhaa||12|| ajamoda javAkhAra ajavAyana pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMTha miraca anArapAThA dhaniyA~ amlavetasa // 11 // kaccI belagirI ye eka eka tole bhara le 256 tole pAnImeM pakAve tisakarake paka kiyA64 tola ghRta zojA bavAsIra gulma pramehako nAzatA hai // 12 // danazcitrakagarbhAdvA ghRtaM tattakasaMyutam ||pkkNscitrkNtdvdgugairyunyjyaac kAlavit // 13||dhaanvNtrmhaatiktklyaannmbh yAghRtam // cItAke kalkase saMyukta huye dUdhase jo upajA dahI tisake mathanete nikasA huA aura tisI takrase saMyukta aura cItAke saMga pakka kiyA ghRta pUrvokta guNoMko karatA hai,aura kAlako jAnanevAlA vaidya // 13 // dhAnvaMtaraghRtako athavA mahAtiktavRtako athavA kalyANavRtako athavA abhayAvRtako prayukta karai // dazamUlakaSAyasya kaMse pathyAzataM pacet // 14 // dattvA guDatulAM tasmillehe dadyAdvicarNitam // trijAtakaM trikaTukaM kiJcica yAvazUkajam // 15 // prasthArddhazca hime kSaudrAttannihantyupayo. jitam // 16 // pravRddhazophajvaramehagulmakAryAmavAtAmlakara ktpittm||vaivrnnymuutraanilshukrdossshvaasaarucipliihgrodrshc|17|| aura dazamUlake 256 tole kvAthameM 100 haraDoMko pakAvai // 14 // pIche 400 tole guDako milA leha honemeM ekaeka tolebhara dAlacInI ilAyacI tejapAta suMTha miraca pIpala kachuka javAkhArake cUrNako milAvai // 15 // pIche zItala honepai 16 tole zahadako milAvai upayojita kiyA yaha leha // 16 // baDhA zojA jvara prameha gulma mADApana AmavAta aMtardAha raktapitta vivarNatA mUtradoSa vAtadoSa vIryadoSa zvAsa arucI tilliroga garodarainako nAzatAhai // 17 // purANayavazAlyannaM dshmlaambusaadhitm||alpmlpNpttusnehN bhojanaM 3vayathohitam // 18 // kSAravyoSAnvitaitiHkaulatthaiHsa knnairsaiH|| tathA jAGalajaiH kUrmagodhAzalyakajairapi // 19 // anamlaM mathitaM pAne mayAnyoSadhavanti ca // ajAjIzaThijIvantIkAravIpauSkarAgnikaiH // 20 // bilvamadhyayavakSAravRkSAmlairba For Private and Personal Use Only Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (662) assttaangghRdyedronmitaiH|| kRtA peyA'jyatailAbhyA yuktibhRSTA paraM hitaa|| // 21 // zophAtisArahRdrogagulmArtho'lpAgnimehinAm ||gunnaistdvcc pAThAyAH paJcakolena sAdhitA // 22 // purAne java purAna zAlicAvala inhoMko dazamUlake pAnImeM sAdhita kara aura thoDAsA namaka aura snehase saMyukta kara alpa bhojana karanA zojeko hitahai // 18 // javAkhAra sUTa miraca pIpalase saMyukta kiye mUMgake aura kulathIke yUSoMkarake aura pIpalase saMyukta kiye jAMgaladezake jIvoMke mAMsoMkarake tathA kachuA godhA zehake mAMsoMkarake // 19 // aura amlase rahita aura mathita tathA auSadhoM se saMyukta madirA ye pInemeM hita haiM aura jIrA kacara jIvantI ajamoda pohakaramUla cItA inhoMkarake // 20 // aura belagirIkA gUdA javAkhAra vijorA ATha ATha mAse pramANase leve inhoMkarake karIDa I aura yuktikarake ghRta aura tela karake bhunIhuyI peyA // 21 // zojA atisAra hRdroga gulma bavAsIra maMdAgni prameha ina rogavAloMko hita hai, aura pAThA pIpala pIpalAmUla cavya cItA jhUTha inhoMkarake sAdhita karI peyAbhI pUrvokta guNoMko detIhai // 22 // shaileykusstthsthaunneyrennukaagurupdmkaiH|shriivessttknkhspRkkaadevdaarupriymubhiH // 23 // maaNsiimaagdhikaavnydhaanydhyaamkbaalkaiH|| cturjaatktaaliismustaagndhplaaNshkaiH||24|| kuryAdabhyaJjanaM tailaM lepaM snAnAya tUdakam // snAnaM vA nimbavarSAbhUnaktamAlArkavAriNA // 25 // zilAjIta kUTa gAjara reNukA agara padmAkha zrIveSTabhUpa nakhI mAlanI devadAra mAlakAMganI inhoMkarake // 23 // aura bAlachaDa pIpala vanameM honevAlA dhaniyAM rohiSatRNa netravAlA dAlacInI ilAyacI nAgakezara tejapAta tAlIsapatra nAgaramothA vaMzalocana inhoMkarake // 24 // mAlizakA tela athavA lepa athavA snAnake artha pAnI tayAra karai athavA nIMva zAMThI karaMjuA AMka inhoMke pAnI karake snAna karai // 25 // ekAGgazophe vrssaabhkrviirkkiNshkaiH||vishaalaatriphlaarodhnlikaadevdaarubhiH // 26 // hiNsraakoshaatkiimaadriitaalprnniijyntibhiH||sthlkaakaadniishaalnaakuliivRsspnnibhiH|| 27 // vRddhidvihastikaNaizca sukhoSNairlepanaM hitam // ekAMgazojemeM zAMThI kanera kesU indrAyaNa triphalA lodha nAlizAka devadAru inhoMkarake / / 26 / / bAlachaDa kaDavI torI kAlA atIsa musalI aranI sthUlakAkaNaMtI kauhavRkSa sAkSI mUSaparNI inhoM karake // 27 // aura vRddhi lAla araMDa sapheda araMDa inhoMko pIsake sukhapUrvaka garama kara lepa karanA hitahai // For Private and Personal Use Only Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (663) athAnilotthe zvayathau mAsAI trivRtaM pibet // 28 // tailamairaNDajaMvAtaviDibandhe tdevtu||praagbhktNpysaayuktN rasairvAkArayettathA // 29 // svedAbhyaGgAnsamIranaoNllepamekAGage punaH // mAtu lugAgnimanthena zuNThIhiMsrAmarAhvayaiH // 30 // aura vAtase upaje zojemeM 15 dinoMtaka nizotako pAvai // 28 // athavA araMDIke telako pIvai aura vAtakarake upaje viSTAke baMdhemeM bhojanase pahile dUdhase athavA mAMsake rasoMse saMyukta kiye araMDIke telako pAvai // 29 // athavA vAtako nAzanevAle sveda aura abhyaMgako karai aura eka aMgameM upaje vAtake zojemeM vijorA aranI sUMTha bAlachaDa devadAra inhoMkarake lepa karai // 30 // paitte tiktaM pibetsarpiyagrodhAyena vA zRtam // kSIraM tRDdAhamoheSu lepAbhyaGgAzca shiitlaaH||31|| pittake zoje tiktanAmavAle ghRtako athavA nyagrodhAdigaNake auSadhoMkarake pakAye huye ghRtako pIvai aura tRSA dAha moha inhoMmeM dUdhako pIvai aura zItalarUpa lepa tathA abhyaMga hitahai // 31 // pttolmuultraayntiiyssttyaahvkttukaabhyaaH|| dAru dArvI himaM dantI vizAlA niculaM knnaa||32|| taiHkvAthaH saghRtaH pIto hantyantastApatRbhramAn // ssnnipaatviisrpshophdaahvissjvraan||33|| paravalakI jaDa trAyamANa mulahaTI kuTakI haraDai devadAra dAruhaladI caMdana jamAlagoTAkI jaDa iMdrAyaNa jalaveta pIpala // 32 // inhoMkarake kiyAhuA aura ghRtase saMyukta kara pAna kiyA huA kAdha antardAha tRpA bhrama sannipAta visarpa zojA dAha viSamajvarako nAzatA hai ! // 33 // AragvadhAdinA siddhaM tailaM zleSmodbhave pibet // kaphake zoje AragvadhAdigaNake auSadhoMkarake siddha kiye telako pIvai // srotovibandhe mande'gnAbarucau stimitAzayaH 34 // kSAracUrNAsavAriSTamUtratakrANi zIlayet // aura srotoMke vibaMdhameM aura maMdAgni tathA arucImeM stimitaAzayavAlA manuSya // 34 // khAra cUrana Asava ArISTa mUtra taka inhoMkA abhyAsa karai / / kRssnnaapuraannpinnyaakshigrutvksiktaatsiiH|| 35 // praleponmadane yujyAtsukhoSNA muutrklkitaaH|| aura pIpala purAnI khala sahojanAkI chAla khAMDa alasI // 39 // inhoMko mUtrameM pIsa aura sukhapUrvaka garama kara lepa aura maInameM prayukta kara // For Private and Personal Use Only Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (664) aSTAGgahRdayesiddhe mUtrAmbhasi snAnaM kuSThatAMricitrakaiH // 36 // kulatthanAgarAbhyAM vA cnnddaaguruvilpne|| aura kUTha aranI cItA inhoMkarake siddha kiye gomUtrameM // 36 // kulathI aura sUMTha karake siddha kiye gomUtrameM snAna karai aura lepameM saralavRkSa agara ye hitahaiM / kaalaajshRnggiisrlvstgndhaahyaahvyaaH||37|| ekaiSikA ca lepaH syAcchayathAvekagAraje // aura nIlinI meDhAsiMgI sarala vRkSa ajamoda asagaMdha // 37 / / nizota inhoMkA lepa eka aMgake zojemeM hita hai| yathAdoSaM yathAsannaM zuddhiM raktAvasecanam // 38 // kurvIta mizradoSe tu doSodrekavalAkriyAm // 39 // . aura dopake anusAra yathAyogya samIpameM zuddhi aura raktamokSa // 38 // inhoMko kareM aura mile huye doSameM doSakI adhikatAke balase kriyAko karai // 39 // ajaajipaatthaaghnpnyckolvyaaghiirjnyHsukhtoypiitaaH|| zopha tridoSaMcirajaMpravRddhaM nimnanti bhUnimbamahauSadhaizca // 40 // amRtAdvitayaM zivATikA surakASThaM sapuraM sagojalam // zvayathUdarakuSThapANDutAkRmimahordhvakaphAnilApaham // 41 // aura garama pAnIke saMga pAna kiye jIrA pAThA nAgaramothA pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMTha kaTehalI haladI cirAyatA sUMTha ye tridoSake zojeko purAne aura cirakAlase upaje huye aura vRddhiko prAptahue zojeko nAzate haiM / / 4 0 // giloya haraDai visakhaparA devadAra gUgala gomUtra yaha yoga zojA udararoga kuSTha pAMDuroga kRmiroga prameha Urdhvakapha aura vAtako nAzatA hai // 41 // iti nijamadhikRtya pathyamuktakSatajanitekSatajaM vishodhniiym|| zrutihimavRtalepasekarekairviSajanite viSajiJca zophaiSTam // 42 // isa pUrvokta prakArakarake doSase upaje zojekI adhikRta cikitsA kahI, aura kSatase upaje zojemeM raktako zodhanA hitahai, strAva zItala vRta lepa seMka julAba karake aura viSase upaje zojemeM viSako haranevAlA auSadha vAMchita hai // 42 // grAmyAnUpaM pizitamabalaM zuSkazAkaM tilAnnaM gauDaM piSTAnnaMdadhi salavaNaM vijalaM mdymmlm||dhaanaavlluursmshmnmtho gurvasAtmyaM vidAhi svapnaM rAtrau zvayathugadavAnvarjayenmaithunaM ca // 43 // For Private and Personal Use Only Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 665 ) gAma aura anUpadezameM upaja aura balase rahita pazuke zarIraze upajA aisA mAMsa sUkhA zAka tilake padArtha pisAhuA anna dahI namaka kharaihaTI madirA khaTAI bhune huye gehUM sUkhe mAMsakA rasa aura nahIM zamana honevAlA padArtha bhArI aura prakRtike viruddha aura dAha karanevAlA padArtha rAtrimeM zayana maithuna ina satroM ko zojArogI vajeM // 43 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA bhApATIkAyAMcikitsitasthAne saptadazo'dhyAyaH // 17 // aSTAdazo'dhyAyaH / athAto visarpacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara visarparogacikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / AdAveva visarpeSu hitaM laMghanarUkSaNam // raktAvaseko vamanaM virekaH snehanaM na tu // 1 // visarparoga meM prathama laMghana rUkSaNa raktakA nikAsanA vamana julAba ye hita haiM aura snehana hita hai 1 pracchardanaM visarpanaM sayaSTIndrayavaM phalam // paTolapippalInimbapalvairvA samanvitam // 2 // visarpako nAzatA mulahaTI aura iMdrajavale saMyukta athavA paravala pIpala naubake patte inhoMse saMyukta mainaphalase hita hai // 2 // rasena yuktaM trAyantyA drAkSAyAstrai phalena vA // virecanaM trivRccUrNaM payasA sarpiSA'thavA // 3 // yojyaM koSThagate doSe vizeSeNa vizodhanam // trAyamANake rasase dAkhake rasase athavA triphalA ke rasase julAba denA yogya hai athavA nizotake cUrNako dUdhake saMga athavA ghRtake saMga prayukta karai // 3 // koSTagata dopameM vizeSakarake zodhanadravyako prayukta karai // avizodhyasya doSelpa zamanaM candanotpalam // 4 // mastunimbapaTolaM vA paTolAdikameva vA // sArivAmalakozIramustaM vA kathitaM jale // 5 // aura zodhana ke ayogya manuSya ke jo alpa doSa horvai tava zamanasaMjJaka caMdana kamalako prayukta karai // 4 // athavA dahIkA pAnI nIMva paravala inako prayukta karai athavA paTolAdigaNako prayukta kare, athavA zArivA AmalA khaza nAgaramotheko pAnI meM pakAke prayukta kare // 9 // For Private and Personal Use Only Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdaye (666) durAlabhAM parpaTakaM guDUcI vizvabheSajam // pAkyaM zItakaSAyaM vA tRSNAvIsarpavAnpivet // 6 // dhamAsA pittapApaDA giloya suMTha inhoMke kvAthako athavA zItakapAyako tRSArogI aura visarpa rogI pIvai // 6 // dArvIpaTolakaTukAmasUratriphalAstathA // sanimbayaSTItrAyantIH kathitA ghRtmuuchitaaH||7|| dAruhalardA paravala kuTakI masUra triphalA nIMba mulahaTI trAyamANa inhoMke kAthameM ghRtako milAke pAvai // 7 // zAkhAduSTe tu rudhire raktamevAdito haret // tvaGmAMsasnAyusaMkledo raktakledAddhi jAyate // 8 // ___ zAkhAsthAnoM meM duSTa huye raktameM prathama raktako nikAsai, aura raktake kledase tvacA mAMsa nasa inhoMko saMkleda upajatA hai // 8 // nirAme zleSmaNi kSINe vAtapittottare hitam // ghRtaM tiktaM mahAtiktaM zRtaM vA trAyamANayA // 9 // __ Amase rahita aura vAtapittakI adhikatAvAle kaphakarake kSINa manuSyake artha tiktavRta athavaH mahAtiktaghRta athavA trAyamANa karake siddha kiyA ghRta hita hai // 9 // nirhate'ne vizuddhe'ntadoSe tvgmaaNssndhige| bahiHkriyA pradehAyA sadyo vIsarpazAntaye // 10 // nikase huye raktameM aura bhItarase zuddha huye aura tvacA mAMsa saMdhimeM prApta huye doSameM lepa seka Adi bAhirakI kriyA zIghrahI visarpakI zAMtike artha zreSTahai // 10 // zatAhAmustavArAhIvaMzArtagaladhAnyakam // surAhvA kRSNagandhA ca kuSThe vA lepanaM cale // 11 // zopha nAgaramothA vArAhIkanda rAlavRkSa nIlAkuraMTA dhaniyAM kSIrakAkolI segavA athavA kUTha inhoMkA lepa vAtake visarpameM hitahai // 11 // nyagrodhAdigaNaH pitte tathA padmotpalAdikam // pittake visarpameM nyagrodhAdhigaNakA lepa tathA padmotpalAdigaNakA lepa hitahai // nyagrodhapAdAstaruNAH kdliigrbhsNyutaaH||12|| bisagranthizca lepaH syaacchtdhautghRtaaplutH|| padminIkardamaH zItaHpiSTaM For Private and Personal Use Only Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (667) mauktikameva vA // 13 // zaMkhaH pravAlaM zuktirvA gairikaM vA ghR. tAnvitam // aura vaDakI tAjI chAla kelAke vRkSakA aMtarbhAga // 12 // kamalako tAMta kamalakaMda inhoMmeM * so 100 bAra dhoyA vrata milA lepa karanA hitahai aura zItala kiyA kamalinIkA kIcaDa athavA pAnImeM pisAhuA motI // 13 // athavA pisAhuA zaMkha va mUMgA va sIpI athavA ghRtameM pisAhu gerU ye lepameM hitahaiM / triphalApadmakozIrasamajhAkaravIrakam // 14 // nalamUlAnyanantA ca lepaH zleSmavisarpahA // aura triphalA padmAkha khaza maMjITha kanera / / 14 // vanDakI jaDa dhamAmA inhoMkA lepa kaphake visarpako hrtaahai| dhavasaptAhvakhadiradevadArukuraNTakam // 15 // samustAragvadhale vargo vA vrnnaadikH||aargvdhsy patrANi tvacaH zleSmAnta kodbhvaaH||16|| indrANIzAkaM kAkAhAzirISakusumAni ca // sekatraNAbhyaGgahavilepacUrNAnyathAyatham // 17 // etairevauSadhaiH kuryAdvAyau leyA ghRtAdhikAH / / aura dhAyake phUla zAtalA khaira devadAra kuraMTA // 15 // nAgaramothA amalatAsakA lepa athavA varaNAdigaNakA lepa athavA amalatAsake patte aura lasoDAkI chAla // 16 // iMdrAyaNa zAkavRkSa makoha zirasake phUla inhoMkA lepa hitahai, aura inhIM karake yathAyogya seMka ghAvapai mAliza karaneke yogya ghRta lepa cUrNa inhoMko karai / / 17 // aura jo vAyuke visarpameM lepa kahehaiM, ye atyanta ghRta se saMyukta karake yahAMbhI vartane hitahaiM // kaphasthAnagate sAme pittasthAnagate'thavA ||18||aashiitossnnaa hitA rUkSA raktapitte ghRtaanvitaaH||atyrthshiitaastnvstnuv straantraasthitaaH||19|| yojyAH kSaNe kSaNe'nye'nye mandavI ryAsta eva ca // saMsRSTadoSe saMsRSTametatkarma prazasyate // 20 // aura kaphake sthAnameM prApta huye aura Amase saMyukta vAyumeM kachuka zItala aura rUkSa aura garam lepa hitahai aura pittasthAnameM prApta huye // 18 // raktapittameM ghatase anvita aura atyanta zItala aura atyanta sUkSma aura mihIna vastrake aMtara karake sthita // 19 // lepa hitahai aura kSaNa kSaNameM anya anya lepa prayukta karane yogya haiM, kyoMki phira prayukta kiye lepa maMdavIryavAle hojAtehaiM aura milehuye do doSoMke visarpameM athavA sannipAtase upaje visarpameM mizrita karI cikitsA hithai||2|| For Private and Personal Use Only Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (668) aSTAGgahRdayezatadhautaghRtenAgniM pradihyAtkevalena vaa|| secayeghRtamaNDena zItena madhukAmbunA // 21 // zItAmbhasAmbhojajalaiH kSIreNe kSurasena vA // pAnalepanasekeSu mahAtiktaM paraM hitam // 22 // so 100 bAra dhoye ghRtakarake agnivisarpako lepita karai athavA akele ghRtaka maMDa karake secita karai athavA zItalakiye mulahaTIke pAnIkarake secita karai // 21 // aura kamalakepAnI , karake aura Ikhake rasakarake aura dUdhakarake secita karai aura pAna lepana seMka inhoMmeM mahAtikta ghRta atyaMta hitahai // 22 // granthyAkhye raktapittaghnaM kRtvA samyagyathoditam // kaphAnilaghnaM karmeSTaM piNDasvedopanAhanam // 23 // graMthi visarpameM raktapittako nAzanevAle karmako karake pIche samyak kahAhuA kapha aura vAtako nAzanevAlA piMDa streda upanAha karma vAMchitahai // 23 // granthivIsarpazUle tu tailenoSNena secayet // dazamUlavipakkena tadvanmUtraijalana vA // 24 // graMthivisarpake zUlameM dazamUlameM pakAyehuye garamatelase secita karai athavA dazamUlameM pakAye gomUtrakarake athavA dazamUlameM pakAye pAnIkarake secita karai // 24 // sukhoSNayA pradihyAdvA piSTayA kRSNagandhayA // naktamAlatvacA zuSkamUlakaiH kalinA'thavA // 25 // athavA pisI huI aura sukhapUrvaka garama karI huI sevagAkarake athavA karaMjuAkI chAla karake athavA sUkhI mUliyoM karake athavA aisehI baheDekarake lepa karai // 25 // / dantIcitrakamUlatvaksaudhArkapayasI guddH|| bhallAtakAsthikAsI salepo bhindyAcchilAmapi // 26 // bahirmArgAzritaM granthi kiM punHkphsmbhvm||diirghkaalsthitNgrnthimebhibhindyaaccbhessjaiH||27|| jamAlagoTekI jaDa cItekI jaDa chAla thoharakA dUdha AMkakA dUdha guDa bhilAvekI guThalI kasIza inhoMkA lepa zilAkobhI bhedita karatAhai // 26 // phira bAhyamArgoMmeM Azrita huI aura kapha se upajI graMthiko kyA nahIM bhedanakara saktAhai arthAt, tatkAla bhedita karatA hai aura dIrghakAlataka sthitahuye graMthi visarpako ina auSadhoMkarake bhedita karai // 27 // mUlakAnAMkulatthAnAMyUpaiHsakSAradADimaiH // godhUmAnnairyavAnnazca sasIdhumadhuzarkaraiH // 28 // skssaudrairvaarunniimnnddaiaatulunggrsaanvitaiH|| triphlaayaaHpryogaishcpipplyaa:kssaudrsNyutaiH||29|| devadAru For Private and Personal Use Only Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / ( 669 ) gUDUcyozcaprayogairgirijasyaca // mustabhallAtasaktUnA prayogairmAkSikasya ca // 30 // dhUmairvirekaiH zirasaH pUrvoktairgulmabhedanaiH // taptAyo hemalavaNapApANAdiprapIDanaiH // 31 // mUlI aura kulathiyoM ke yUSakarake khAra aura anArase saMyukta kiye gehUM aura jabake annoMke bhojanoMkarake aura zIdhu zahada khAMDa inhoMkarake ||28|| aura vijorAke rasase saMyukta aura zahada se saMyukta vAruNI madirA karake zahada se saMyukta triphalA ke prayogoMkarake aura zahada se saMyukta karai pIpaloM ke prayogoMkarake || 29 || devadAra aura giloya ke prayogoMkarake aura zilAjItake prayogakarake aura nAgaramothA bhilAvA~ sattU inhoMke prayogoMkarake aura zahada ke prayogoM karake || 30 || aura dhUmarake aura zirake julAboMkarake aura pahile kahehuye gulmake bhedanarUpa dravyoMkarake aura tapAye huye lohA sonA namaka patthara Adike prapIDana karake dIrgha kAlase sthita huye graMthIvisarpako bhedita karai // 31 // AbhiH kriyAbhiH siddhAbhirvividhAbhirbale sthitH||grnthiHpaassaa kaThina yadi naivopazAmyati // 32 // athAsya dAhaH kSAreNa zarairhenApi vA hitaH // pAkibhiH pAcayitvA tu pATayitvA tamuddharet // 33 // siddharUpa aneka prakArakI ina kriyAoMkarake balameM sthita huA aura patthara ke samAna kaThora vaha graMthI kadAcit nahIM zAMta ho to // 32 // khAra karake athavA zaroMkarake athavA sonA karake isa graMthikA dAha karanA hita hai athavA kanevAle aupa karake isa graMthiko pakAke aura phADake isa graMthiko uddhAra karai // 33 // mokSazAsya raktamutklezamAgatam // punazcApahRte rakte vAtazleSmajidauSadham // 34 // aura isa graMthike bahuta prakArase utklezako prAptahuye raktako nikAsai phira raktako nikAsaneke pazcAt vAta aura kaphako jItanevAlA auSadha hita haiM // 34 // praklinne dAhapAkAbhyAM bAhyAntarvraNavaddhitam // dArvIviDaGgakaMpillaiH siddhaM tailaM vraNe hitam // 35 // dUrvAsvarasasiddhaM tu kaphapittottare ghRtam // dAha aura pAka karake praklinnahuye visarpameM bAhya aura bhItarake ghAvakI taraha kriyA kare athavA dAruhaLadI vAyaviDaMga kapilA inhoMkara ke siddha kiyA tela ghAvameM hitahai // 35 // kapha aura pittakI adhikatAvAle visarpameM dUvake svarasa karake siddha kiyA ghRta hita hai // For Private and Personal Use Only Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 670 ) aSTAGgahRdaye ekataH sarvakarmANi raktamokSaNamekataH // 36 // visarpo nahyasaMsRSTaH so'srapittena jAyate // raktamevAzrayazcAsya bahuzo'traM haredataH 37 // aura bisarparoga meM eka tarphako saba karma aura eka tarphako raktakA nikAsanA kahAhai // 36 // raktapittakarake asaMsRSTahuA visarpa nahIM hotA hai aura isa visarpakA raktahI Azraya hai isa kAraNa se bahutabAra raktako nikAsai // 37 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ghRtaM bahudoSAya deyaM yatra virecanam // tena doSo grupastabdhastvaktapizitaM pacet // 38 // bahuta doSoMvAle trisarpa rogIke artha jo julAba nahIM lagatA hai aise ghRtako nahIM devai kyoMki tisa ghRtakarake upastaMbhita huA doSa tvacA rakta mAMsako pakAtA hai // 38 // iti verInivAsivaidya paMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhApATIkAyAMcikitsitasthAne aSTAdazo'dhyAyaH // 18 // ekonaviMzo'dhyAyaH / athAtaH kuSThacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara kuSThacikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge || kuSThinaM snehapAnena pUrvaM sarvamupAcaret // pahile saba prakAra ke kuSTarogIko snehakA pAna karAke upacArita kare || tatra vAtottare tailaM ghRtaM vA sAdhitaM hitam // 1 // dazamUlAmRtairaNDazAGgayeSThAmeSazRGgibhiH // tahAM vAtakI adhikatAvAle kuSThameM sAdhita kiyA ghRta athavA tela hi giloya saraMDa araMjavallI meMDhAsiMgI inhoMkara ke patrakiyA tela aura dhRta paTolanimbakaTukAdAvapAThAdurAlabhAH // 2 // parpaTaM trAyamANAJca pAlAzaMpAcayedapAm // dvayAdake'STAMzazeSeNa tena karSonmitaistathA // 3 // trAyantImustabhUnimbaka linggknncndnaiH|| sarpiSo dvAdazapalaM pacettattiktakaM jayet // 4 // pittakuSThaparIsarpapiTikA dAhatRbhramAn // kaNDUpANDDAmayAngaNDAnduSTanADIvraNApacIH // 5 // visphoTa vidradhIgulmazophonmAdamadAnapi // hRdrogati For Private and Personal Use Only // 1 // dazamUla hita hai // Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (671) mirvyngggrhnniishvitrkaamlaaH||6|| bhagandaramapasmAramudaraM pra drNgrm||artho'srpittmnyaaNshc sukRcchraanpittjaangdaan||7|| paravala, nIMba, kuTakI, dAruhaladI, pAThA, dhamAsA // 2 // pittapApaDA trAyamANa ye saba cAra cAra tola lekara pazcAt 512 tole pAnImeM pakAvai, jaba AThavAM bhAga zeSa rahai taba eka 2 tole pramANa karake // 3 // trAyamANa nAgaramothA cirAyatA iMdrajava pIpala caMdana inhoMko milAvai aura 48 tole ghRtako pakAvai yaha tiktavRta // 4 // pitta kuSTa visarpa phunasI dAha tRSA bhrama khAja pAMDu roga gaMDaroga duSTanADIvraNa apacIroga // 5 // visphoTa vidradhI gulma zojA unmAda mada hRdroga timiraroga vyaMgaroga saMgrahaNI zvitraroga kAmalA // 6 // bhagaMdara apasmAra udararoga pradararoga gara bavAsIra raktapitta aura kaSTasAdhyarUpa aura pittase upaje anyaroga ima saboMko jItatAhai // 7 // saptacchadaH parpaTakaH zamyAkaH kaTukA vcaa||triphlaa padmakaMpAThA rajanyau sArivekaNe // 8 // nimbcndnyssttyaahvvishaalendryvaamRtaaH||kiraattiktkN sevyaM vRSo mUrvA shtaavrii||9|| paTolAtiviSAmustAtrAyantI dhanvayAsakam ||tairjle'ssttgunnespirdvigunnaamlkaarse // 10 // siddhaM tiktAnmahAtiktaM guNairabhyadhikaM matam // zAtalA pittapApaDA amalatAsa kuTakI vaca triphalA padmAkha pAThA haladI dArUhaladI zArivA raktazArivA choTI pIpala baDI pIpala // 8 // nIva caMdana mulahaTI indrAyaNa indrayava giloya cirAyatA khaza vAsA mUrvA zatAvarI // 9 // paravala atIza nAgaramothA trAyamANa dhamAsA inhoMke kalkoM karake AThagune pAnImeM aura dugune AmalAke rasameM siddha kiyA ghata // 10 // tiktapanesa munijanAna mahAtiktanAmavAlA mAnAhai yaha guNoMmeM pUrvokta ghRtase adhika hai // . kaphottare ghRtaM siddhaM nimbsptaahvcitrkaiH|| 11 // kusstthossnnvcaashaalpriyaalcturnggulaiH|| __ aura kaphakI adhikatAvAle kuSThameM nIMba zAtalA cItA // 11 // kuTha miraca vaca zAla ciroMjI amalatAsa inheMoMkarake siddha kiye ghRtako pIvai / / sarveSu cAruSkarajaM tauvaraM sArSapaM pibet // 12 // snehaM ghRtaM vA kRmijitpathyAbhallAtake zRtam // Ara saba prakArake kuSToMmeM bhilAvAMse upaje athavA tUvarase upaje athavA sarasoMse upaje snehako pIvai // 12 // athavA vAyaviDaMga haraDai bhilAvA~ inhoMse pakakiye ghRtako pIvai // For Private and Personal Use Only Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 672 ) aSTAGgahRdaye Aragvadhasya mUlena zatakRtvaH zrutaM ghRtam // 13 // pibankuSThaM jayatyAzu bhajansakhadiraM jalam // aura amalatAsakI jaDakarake 100 bAra pakAye huye ghRtako // 13 // pItrai aura khairase saMyukta kiye pAnIko sevitakare aisA manuSya kuTako tatkAla jItatA hai | ebhireva yathAsvaM ca snehairabhyaJjanaM hitam // 14 // aura inhIM pUrvokta sneha karake yathAyogya mAliza karanI hita hai // 14 // snigdhasya zodhanaM yojyaM visarpe yadudAhRtam // snigdha kiye kuSTharogIke artha jo visaparogameM kahA hai vaha zodhana yogya hai // lalATahastapAdeSu zirAzcAsya vimokSayet // 15 // prasthAnamalpake kuSThe zRGgAdyAzca yathAyatham // snehairApyAyayeJcainaM kuSThanairantarAntarA // 26 // muktaraktaviriktasya riktakoSTasya kuSThinaH // prabhaJjanastathA hyasya na syAddehaprabhaJjanaH // 17 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aura mAthA hAtha paira inhoMmeM isarogIkI zirAko chuDAve // 15 atyanta alparUpa kuSTha meM pachanAse karma karai, aura sAdhAraNa kuSTameM yathAyogya zIMgI Adiko prayuktakare aura girehuye raktavAle aura julAbase saMyuktahue isa rogI ke kuSTako nAzanevAle lehokara ke puSTakare // 16 // muktarakta vAle aura virikta aura riktakoSTavAle kuSTarogIke vAyu dehakA vighAta nahIM karatA hai // 17 // vAsAmRtAnimbavarApaTolavyAghrIkaraJjadakakalkapakkam // sarpirvisarpajvarakA malAsRkkuSTApahaM vajrakamAmananti // 18 // vAMsA giloya nIMba triphalA paravala kaTehalI karaMjuA netravAlA inhoMke kalka meM paka kiyA vRta bisarpa jvara kAmalA raktakuSTako nAzatA hai isako vaidya vajrakavRta kahate haiM // 18 // sa triphlaatrikttudviknnttkaariikttukaakumbhnikmbhraajvRkssaiH|| vacAtiviSAgnikaiH sapAThaiH picubhAgairnavavajradugdhamuSTyA // 19 // piSTaiH siddhaM sarpiSaH prasthamebhiH krUre koSThe snehanaM recanaM ca // kusstthshvitrpliihvdhrmaashmgulmaanhnyaarkRcchraaNstnmhaavjrkaakhym|| triphalA trikuTA donoM kaTehalI kuTakI zveta nizota jamAlagoTAkI jaDa amalatAsa vaca atIza cItA pAThA ye saba eka eka tole aura navIna thUharakA dUdha 4 tole // 19 // inhA kalkoMmeM siddha kiyA 64 tole ghRta krUrakoSTameM snehana aura julAba kahA hai aura yaha ghRta kuvi tilliroga varSmaroga patharI kaSTasAdhya gulma ina saboM ko nAzatA hai isako munijana mahAvajraka kahate haiM For Private and Personal Use Only Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / dantyADhakamapAM droNe paktvA tena ghRtaM pacet // dhAmArgavapale pItaM tadUrdhvAdho vizuddhikRt // 21 // 256 tole jamAlagoTAkI jaDako 1024 tole pAnI meM pakA tisakarake aura rAnI kaDavI - torIke 4 tolebhara kalkameM ghRtako pakAva pAnakiyA yaha ghRta mukha aura gudAke dvArA zuddhiko karatA hai // 21 // ( 673 ) AvarttakItulAndroNe pacedaSTAMzazeSitam // tanmUlaistatra niryUhe ghRtaprasthaM vipAcayet // 22 // pItvA tadekadivasAntaritaM sujIrNe bhuJjIta kodravasusaMskRtakAJjikena / kuSThaM kilAsamapacIJca vijetumicchannicchanprajAJca vipulAM grahaNaM smRtiJca // 23 // aura 1024 tole pAnI meM jamAlagoTekIjaDa bhagavatavalI pakAvai, jaba AThavAM bhAga zeSa rahe taba usIkI jaDake kalkoM karake tisa kAthameM 64 tole ghRtako pAvai // 22 // pIche 1 dina ke aMtaritameM pAna karake aura acchItaraha jIrNahuye ghRtameM kuSTha kilAza apacI inhoMko jItanekI icchA karatA huA aura vipula saMtAna aura grahaNa smRtiko icchA karatA huA manuSya kodUkarake saMskRtakarI kAMjI ke saMga bhojanakare // 23 // yaterlelItakavasA kSaudrajAtIrasAnvitA // kuSThaghnI samasarpirvA sagAyatryasanodakA // 24 // brahmacaryameM sthita puruSako kAlAnamaka namaka tela gaMdha zahada bolake rasake sAtha hita kArI hai. athavA barAbara ghRtase yukta khaira aura asanAke rasayukta kuSTannI hotI hai // 24 // zAlaya yavagodhUmAH koradRSAH priyaGgavaH // mudrA masUrAstuvarI tiktazAkAni jAGgalam // 25 // varApaTolakhadiranimbAruSkarayojitam // madyAnyauSadhagarbhANi mathitaM cekSurAjitam // 26 // annapAnaM hitaM kuSThe na tvamlalavaNoSaNam // dadhidugdhaguDA nRpatilamASAMstyajettarAm // 27 // For Private and Personal Use Only zAlicAvalakA yava gehUM kodU kAMganI mUMga masUra tUrIanna tiktazAka jAMgaladezakA mAMsa // 25 // triphalA paravala khaira nIMba bhilAvAM inhoMse yojita kiyA anna aura auSadhoMke kalkoMse saMyukta madirA aura vAvacIse saMyukta maMtha // 26 // aisA pAkakuSThameM hita hai aura khaTAI namaka tIkSNa padArtha dahI dUdha guDa anUpadezakA mAMsa tila uDada inhoMko kuSTharogI atizaya karake tyAga // 27 // paTolamUlatriphalAvizAlAH pRthakribhAgAH pacitatrizANAH / syustrAyamANA kaTarohiNI ca bhAgArddhike nAgarapAdayukte // 28 // 43 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 674 ) aSTAGgahRdaye etatpalaM jarjaritaM vipakkaM jale pibedvayoSavizodhanAya // jIrNe rasairdhanvamRgadvijAnAM purANazAlyodanamAdadIta // 29 // kuSThaM kilAsaM grahaNIpradoSamarzAMsi kRcchrANi halImakaJca // SaDrAtriyogena nihanti caitagRhastizUlaM viSamajvaraJca // 30 // paravalakI jaDa haraDai baheDA AmalA ye saba pRthak pRthak ATha ATha mAse lene aura sUMTha 3 mAse trAyamANa 4 mAse aura kuTakI 4 mAse inhoMkarake pala hotA hai // 28 // jarjaritahue aura jalameM vipakka isa palapramANa auSadhako doSoMke zuddhike artha pIva, aura jIrNa honepe jAMgaladezake mRga aura pakSiyoMke mAMsoM ke rasoMke saMga purAne zAlicAvaloMko khAvai // 29 // yaha yoga kuSTha kilAza grahaNIdoSa kaSTasAdhya bavAsIra halImaka hRcchUla bastizUla viSamajvarako 6 rAtrI ke yogakarake nAzatA hai // 30 // viDaGgasArAmalakAbhayAnAM palatrayaM trINi palAni kumbhAt // guDasya ca dvAdazamAsameSa jitAtmanA hantyupayujyamAnaH // 31 // kuSThaM zvitraM zvAsakAsodarAzame haplIhagranthirugjantu gulmAn // siddhaM yogaM brAha yakSo mumukSorbhikSoH prANAnmANibhadraH kilemam // 32 // viDaMgasAra AmalA haraDe ye 12 tole aura zveta nizota 12 tole aura guDa 45 tole 1 mahInAtaka prayukta kiyA yoga jiteMdriyoM ke vakSyamANa rogoMko nAzatA hai // 31 // kuSTha zvitra zvAsa khAMsI udararoga bavAsIra prameha tilliroga graMthiroga kRmiroga gulma inhoMko nAzatA hai maNibhadranAmavAle yakSane prANoMko choDanevAle bhikSuke artha isa siddhayogako kahA hai // 32 // bhUnimbanimbatriphalApadmakAtiviSAkaNAH // mUrvApaTolIdvini zApAThAti kendravAruNIH // 33 // sakaliGgavacAstulyA dviguNA zca yathottaram // lihyAdantItrivRdvAhmIzcUrNitA madhusarpiSA // // 34 // kuSThamehaprasuptInAM paramaM syAttadauSadham // cirAyatA nIMva triphalA padmAkha atIza pIpala mUrvA paravala haladI dAruhaladI pAThA kuTakI indrAyaNa // 33 // indrayava vaca ye saba samAna bhAga lebe aura jamAlagoTAkI jaDa nizotha brAhmI ye saba uttarottara kramase dugunI levai pIche inhoMke cUrNako zahada aura ghRtake saMga cATai // 34 // kuSTha prameha sunaharI inhoM ko yaha parama auSadha hai // varAviDaGgakRSNA vA lihyAttailAjyamAkSikaiH // 35 // athavA triphalA vAyaviDaMga pIpala inhoMke cUrNako tela ghRta zahada ke saMga cATai // 35 // For Private and Personal Use Only Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / kAkodumbarikAvellanimbAbdavyoSakalkavAn // hanti vRkSakaniryUhaH pAnAtsarvAstvagAmayAn // 36 // kAlAgUlara bAyaviDaMga nIMba nAgaramothA sUMTha miraca pIpala inhoMke kalkase saMyukta kUDAkA kAtha pInese saba tvacA ke rogoMko nAzatA hai // 36 // kuTajAgninimbanRpatarukhadirAsanasaptaparNaniryUhe // siddhA madhughRtayuktAH kuSThanIrbhakSayedabhayAH // 37 // dAvakhadiranimbAnAM tvakkkAthaH kuSThasUdanaH // kUDA citA nIMva amalatAsa khaira AsanA zAtalA inhoMke kvAthameM siddhakarI zahada aura ghRtase saMyukta aura kuSThako nAzanevAlI harItakiyoM ko khAvai // 37 // dArUhaldI khaira nIMba inhoM kI chAlakA kAtha kuSTako nAzatA hai || ( 675 ) nizottamAnimbapaTolamUlatiktAvacAlohitayaSTikAbhiH // kRtaH kaSAyaH kaphapittakuSThaM susevito dharmma ivocchinatti // 38 // haladI triphalA nIMva paravalakI jaDa kuTakI vaca maMjITha mulahaTI inhoM karake kiyA kAtha acchI taraha sevitakiyA dharmakI taraha kapha aura pittake kuSThako kATatA hai // 38 // ebhireva ca zrutaM ghRtamukhyaM bheSajairjayati mArutakuSTham // kalpayetkhadiranimbaguDUcIdevadArurajanIH pRthagevam // 39 // aura inhIM auSadhoM karake pakAyA huA zreSThaghRta vAtake kuSToM ko jItatA hai aura aisehI khaira nIMva giloya devadAra haladI inhoMko kalpita karai // 39 // pAThAdAvavahnighuNeSTAkaTukAbhirmUtraM yuktaM zakrayavaizcoSNajalaM ca // kuSThI pItvA mAsamaruvasyAdgudakIlI mehI zophIpANDuracIrNI kRmimAMzca // 40 // pAThA dAruhaLadI cItA atIza kuTakI indrayava inhoMkarake yukta kiye gomUtrako athavA garama - jalako 1 mahInetaka pAnakara kuSTho arzarogI pramehI zojAvAlA pAMDurogI ajIrNavAlA ye sava rogI rogoM se nivRtta hojAte haiM // 40 // lAkSAdantImadhurasavarAdvIpipAThAviDaGga prtykpusspiitriktturjniisptprnnaattruussm||rktaanimbN suratarukRtaM paJcamUlyau ca ca For Private and Personal Use Only pItvA mAsaM jayati hitabhuggavyamUtreNa kuSTham // 41 // lAkha jamAlagoTAkI jaDa mUrvA triphalA cItA pAThA bAyaviDaMga pRSTiparNI sUMTha miraca pIpala haladI zAtalA vAsA majITha nIMva devadAra dazamUla inhoMke cUrNa ko gomUtra ke saMga eka mahInAtaka pAnakara rogI kuSThako jItatA hai // 41 // Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (676) aSTAGgahRdayenizAkaNAnAgaravellatauvaraM savahnitApyaM kramazo vivardhitam // . gavAmbu pItaM vaTakIkRtaM tathA nihanti kuSTAni sudAruNAnyapi // halI pIpala sUTa vAyaviDaMga toraNI cItA sonAmAkhI ye saba kramase baDhehuye leve inhoMkA cUrNa gomUtrake saMga pAnakiyA athavA golI banAke khAyAhuA dAruNarUpa kuSThoMko nAzatAhai // 42 // trikaTUttamAtilAruSkarAjyamAkSikasitopalAvihitA // gulikA rasAyanaM syAtkuSTajicca vRSyA ca sptsmaa||43|| trikuTA triphalA tila bhilAvAM ghata zahada misarI ye samAna bhAgale racIhaI saptasamA nAmavAlI golI rasAyana hai kuSTako jatitI hai aura vRSyahai / / 43 // candrazakalAgnirajanIviTaGgatuvarAsthyaruSkaratriphalAbhiH // vaTakA guDAMzakluptAH samastakuSThAni naashyntybhystaaH||44|| vAvacI cItA haladI vAyaviDaMga devazirasake phalakI guMThalI bhilAvAM triphalA inhoMkarake guDameM banAI golI abhyAsase saba prakArake kupToko nAzatIhai / / 44 // viDaGgabhallAtakabAkucInAM sadIpivArAhiharItakInAm // salAGgalIkRSNatilopakulyA guDena piNDI vinihntikusstthm||45|| bAyaviDaMga bhilAvA bAvacI cItA vArAhIkaMda haraDai kalahArI kAletila pIpala inhoMkI guDameM banAI golI kuSThako nAzatIhai // 45 // zazAGkalekhA saviDaGgamUlA sapippalIkA sahutAzamUlA // sAyomalA sAmalakA satailA kuSTAni kRcchrANi nihanti loDhA46 bAvacI bAyaviDaMgakI jaDa pIpala cItAkI jaDa lohakA maila Amale tila ye sava cATehuye kaSTasAdhya kuSThoMko nAzatehaiM // 46 // pathyAtilaguDaiHpiNDI kuSThaM sAruSkarairjayet // guDAruSkarajantughnasomarAjIkRtA'thavA // 47 // haraDai tila guDa bhilAvA~ inhoMkarake banAI golI athavA guDa bhilAvA~ vAyaviDaMga bAvacI inhoMkarake banAI golI kuSThako nAzatIhai // 47 / / viDaGgAdrijatu kSaudraM sarpiSmatkhAdiraM rjH|| kiTibhazvitradadrughnaM khaadenmithitaashnH||48|| * vAyaviDaMga zilAjita zahada ghRta khairakA cUrNa inhoMko pramANita aura pathya bhojana karanevAlA manuSya khAve yaha yoga kiTTibha kuSTha zvitra dadUko nAzatAhai // 48 / / For Private and Personal Use Only Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (677) sitAtailakRminnAni dhaanyaamlkpippliiH|| lihAnaH sarvakuSThAni jayatyatigurUNyapi // 49 // misarI tela vAyaviDaMga AMvalA lohekA maila pIpala inhoMko khAnevAlA manuSya kaSTarUpa saba prakArake kuSTako jItatAhai // 49 // mustaM vyoSaM triphalA maJjiSThAdArupaJcamUle dve|sptcchdnimbtv ksvishaalaacitrkomuurvaa||50|| cUrNa tarpaNabhAgairnavabhiH saMyo jitaM samadhvaMzam ||nityN kuSThanibarhaNametatprAyogikaM khaadn|| // 59 // zvaya, sapANDurogaM zvitraM grahaNIpradoSamAsi // va bhagandarapiDakAkaNDUkoThApacIhanti // 52 // nAgaramothA sUTha miraca pIpala triphalA maMjITha devadAru dazamUla zAtalA nIMbakI chAla indrAyaNa cItA mUrvA // 50 // natra tarpaNa bhAgoM karake samAna zahadase saMyukta kiyA yaha cUrNa kuSThako dUrakaratAhai aura isako prayogase khAnevAlA manuSya // 51 // zojA pAMDuroga citraroga grahaNIdoSa bavAsIra varmaroga bhagaMdara phunasI khAja kuSTharoga apacI inhoMko nAzatAhai / / 52 // rasAyanaprayogeNa tuvarAsthIni zIlayet // bhallAtakaM bAkucikAM vahnimUlaM zilAhvayam // 53 // rasAyanake prayogakarake devazirasake phalakI guThalI bhilAvAM athavA vAvacI athavA cItAkI jaDa athavA zilAjIta inhoMkA anyAsakarai / / 53 / / / iti doSe vijite'ntastvaksthe zamanaM bahiH pralepAdihitam // tIkSNAlepokliSTaM kuSThaM hi vivRddhimeti maline dehe // 54 // isaprakArakarake bhItarase jIteDaye aura tvacAmeM sthitahuye doSameM bAhira zamanarUpa lepa Adi hita haiM kyoMki tIkSNa lepa karake uklezako prAptahuA kuSTa doSase saMyukta huye dehameM vRddhiko prApta hotAhai / 54 // sthirakaThinamaNDalAnAM kuSThAnAM poTalairhitaHsvedaH // svinnotsannaM kuSThaM zastrailikhitaM pralepanairlimpet // 55 // sthira aura kaThora maMDaloMvAle kuSThoMko poTaliyoMkarake pasInA denA hitahai aura pasIne utpannahuye aura zastroM karake likhita hue kuSThako lepoMkarake lIbhai / / 55 / / / yeSu na zastra kramate sparzendriyanAzaneSu kuSTheSu // teSu nipAtyaH kSAro raktaM doSaM ca visrAvyam // 56 // sparza aura indriyake nAzanevAle kuSToMmeM zastra kAma na deve to tinhoMmeM rakta aura doSako jhirAke khArakA denA yogyahai // 56 // For Private and Personal Use Only Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .(678) aSTAGgahRdayelepo'tikaThine paruSe supte kuSThe sthire purANe ca // pItAgadasya kAryoM viSaiH smntraagdaishvaanu|| 57 // . kaThora tapta sthira aura purAne kuSThoM auSadhake pAnako kiye rogIke maMtroM sahita viSoM karake lepa karanA pIche auSadhoMkA lepa karanA yogyahai // 17 // stabdhAtisuptasuptAnyasvedanakuNDalAni kuSThAni // ghRSTAni zuSkagomayaphenakazastraiHpradehyAni // 58 // stabdha aura atyaMta supta aura svedase rahita aura khAjase saMyukta kaSTa sUkha govara bhAMka zasna inhoM karake ghRSTakiye lepake yogyahaiM // 58 // mustAtriphalAmadanaM karaJja AragvadhakaliGayavAsaptAhvakuSThapha linIdAAsiddhArthakaM snaanm||59||ess kaSAyo vamanaM virecanaM vrnnkrstthoddhrssH|| tvgdosskusstthshophprbodhnHpaannddurognH||60|| nAgaramothA triphakA mainaphala karaMjuA amalatAsa iMdrajava zAtalA kUTha kalahArI rasoMta sarasoM inhoMkarake snAna yogyahai / / 59 // yahI kvAtha vamana hai aura yahI julAba hai aura yahI varNako karatAhai aura yahI atizayakarake gharSarUpahai aura yahI tvacAdoSa kuSTha zojA inhoMko bodha karatAhai aura yahI pAMDurogako haratAhai // 6 // karavIranimbakuTajAcchamyAkAcitrakAcca mUlAnAm // ___ mUtre darvIlepI kAtho lepena kuSTaghnaH // 61 // kanerakI jaDa nIMbakI jaDa kUDAkI jaDa amalatAsakI jaDa cItAkI jaDa inhoMkarake caugune gomUtrameM kiyA kAtha jaba kaDachIpai cipakanelage taba agnisa utAra lepa karanese kuSTako nAzatAhai // 61 // zvetakaravIramUlaM kuTajakarAtphalaM tvaco dAAH // sumanaHpravAlayukto lepaH kuSThApahaH siddhH|| 62 // sapheda kanerakI jaDa iMdrajava karaMjuAkA phala dAruhaladIkI chAla camelIke patte inhoMse saMyukta kiyA siddharUpa lepa kuSThako nAzatA hai // 62 // zairISItvakpuSpaM kAryAsyArAjavRkSapatrANi // piSTA cakAkamA cI caturvidhaH kuSThahA lepH||63|| vyoSasarSapanizAgRhadhUmairyA* vshuukpttucitrkkusstthaiH|| kolamAtraguTikA viSAMzAH zvitraku SThaharaNo vrlepH|| 64 // zirasakI chAla aura phUla inhoMkA lepa aura kapAsakI jaDakA lepa aura amalatAsake pattoMkA lepa aura pisIhuI makohakA lepa ye cAra prakArake lepa kuSThako nAzatehaiM // 63 // sUTa miraca For Private and Personal Use Only Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (679) pIpala zarasA haladI gharakA dhUmAM javAkhAra namaka cItA kUTha inhoM karake aura AdhebhAga mIThA teliyA karake 8 mAseke pramANase karI huI golI lepase zvitra aura kuSThako haratIhai yaha zreSTha lepahai // 6 // nimba hArane surasaM paTolaMkuSThAzvagandhe suradAruzigruH // sasarSapaM tumbarudhAnyavanyaM caNDAvacUrNAni samAni kuryaat||65|| taistakrapiSTaiH prathamaM zarIraM tailAktamudvartayituM yateta // tenAsya kaNDUpiTikAH sakoThAH kuSThAni zophAzca zamaM vrajanti // 66 // nIMba haladI dAruhaladI bIjAbola paravala kUTha AsagaMdha devadAra sahojanA zarasoM ciraphala dhaniyAM vAlachaDa zivaliMgI inhoMke cUNoMko // 65 // ye saba samAna bhAga levai inhoMko takrameM pIsa prathama telase abhyakta huye zarIrako urvRtana karanekA jatana karai urdvatanake pIche garama jalase snAnakarai tisa karake khAja phunasI koDa kuSTha zojA ye zAMtiko prApta hotehaiM // 66 / / mustAmRtAsaGgakaTaGkaTerIkAsIsakampillakakuSTharodhAHgandhopa laH sarjaraso viDaGga manaH zilAle karavIrakatvak ||67||tailaaktgaatrsy kRtaanicuurnnaanyetaaniddyaadvcuurnnnaarthm||ddruuHsk NDraH kiTibhAni pAmA vicacikA ceti tathA na santi // 6 // nAgaramothA giloya phaTakaDI kasIsa kavIlA kUTha lodha dAruhaladI rAla vAyaviDaMga manazila haratAla kanerakI chAla ye saba samAna bhAga le cUrana banA // 67 // tela karake abhyakta huye zarIravAle manuSyake mardana karaneke artha isa cUraNako devai isake pratApase dadrU khAja kiTibha kuSTha pAma vicarcikA kuSTha ye nahIM rahatehaiM // 68 // snuggaNDe sarSapAtkalkaH kukuulaanlpaacitH|| lepAdvicarcikAM hanti rAgavega iva trapAm // 69 // manaHzilAle maricAni tailamArka payaH kuSThahara pradehaHtathA karaJjaprapunATabIjaMkuSThAnvitaM gosalilena piSTam // 70 // thoharake gaMDameM zarasoMkA kalkabharA tuSakI agnise pakAkara usake lepase vicarcikAkuSTha nAzatAhai jaise prItikA vega lAjako nAzatAhai // 69 // manazila haratAla miraca taila AkakA dUdha inhoMkA lepa kuSThako haratAhai,athavA karaMjuA puAMDake bIja kUTha inhoMko gomUtrameM pIsa lepa karanese kuSThakA nAza hotAhai // 70 // guggulumaricaviDaGgaiH srsspkaasiissrjrsmustaiH||shriivessttkaalgndhairmnHshilaassttkNpillaiH // 71 // ubhayaharidrAsahitaizcA kriktailenmishritairebhiH||dinkrkraabhitptaiHkusstthNghRssttshcnssttshc72 For Private and Personal Use Only Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (680) aSTAGgahRdayegagala miraca vAyaviDaMga zarasoM hIrAkasIsa rAla nAgaramothA zrIveSTa dhUpa haratAlagaMdhaka manazila kUTha kavIlA inhoMkarake // 71 // aura haladI dAruhaladI inhoMko puvAMDake bIjoMke telameM mizrita kara lepakare pIche sUryako kiraNoMse tapAvai isa karake ghRSTa kuSTha nAzako prApta hotehaiM // 72 // maricaMtamAlapatraM kuSThaM samanaHzilaM sakAsIsamAtaiilena yuktamSitaM saptAhaM bhAjane taane||73|| tenAliptaM sidhmaMsaptAhAddha masevino'paiti // mAsannavaM kilAsaM snAnena vinA vizuddhasya74 miraca tejapAta kUTha manazila hIrAkasIsa inhoMko telameM saMyukta kara tAMveke pAtrameM 7 dinoMtaka dherai // 73 // isakarake liptahuA sidhma kuSTha arthAt sIparoga ghAmake sevanevAle manuSyake 7 dinameM dUra hotAhai snAnake vinA zuddhahue manuSyake eka mahInA lepa karanese navIna kilAzakuSTha dUra hotaahai||74|| mayUrakakSArajale saptakRtvaH parisrute // siddhaM jyotiSmatItailamabhyaGgAsidhmanAzanam // 75 // sAtavAra jhirAye huye UMgAkhArake pAnImeM siddha kiyA mAlakAMganIkA tela sidhmarogako naashtaahai75|| vAyasajaMghAmUlaM vamanIpatrANi mUlakAbIjam // takreNa bhaumavAre lepaH sidhmApahaH siddhH||76 // makohakI jaDa kaDavI torIke patte mUlIke bIja inhoMko takrameM pIsa maMgalavAra ke dina lepa karai yaha siddha lepa sidhmarogako nAzatAhai // 76 // jIvantI maJjiSThA dArvI kampillakaM pystutthm|| eSa ghRtataila pAkaH siddhaH siddhe ca srjrsH||77 // deyaH samadhUcchiSTo vipAdikA tena nazyati yuktA // carmaikakuSThakiTibhaM kuSThaM zAmyatyalasakaM ca // 7 // jIvaMtI majITha dAruhaladI kavIlA AkakA dUdha tUtiyA inhoMko ghRta aura telameM pakAke siddha honepai rAla // 77 // aura momako milAve isa lepa karake vipAdikA kuSTa carmakuSTa ekakuSTha kiTibhakuSTha alasaka inhoMkA nAza hotAhai / / 78 // mUlaMsaptAhvAtvakchirISAzvamArAdarkAnmAlatyAzcitrakAsphota nimbaat|| bIjaM kAroM sArSapaM prApunATaM zreSThA jantumnaM tryUSaNaM dve hridre|| 79 // tilatailaM sAdhitaM taiH samUtraistvagdoSANAM dussttnaaddiivrnnaanaam|| abhyatena zleSmavAtodbhavAnAM nAzAyAlaM vajrakaM vajratulyam // 8 // For Private and Personal Use Only Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (681) zAtalAko jaDa aura zirasa kanera Aka camelI cItA zveta zArivA nIMba inhoMkI chAla karajuAke bIja triphalA vAyaviDaMga sUMTha miraca pIpala haladI dAruhaladI // 79 // inhoMkarake aura gomUtrake saMga sAdhita kiyA tiloMkA tela duSTa nADIvraNoMko kapha aura vAtase upaje tvacAke doSoMko nAzaneke artha samartha haiM yaha vajrakatela vajrake tulya kahAhai // 10 // eraNDatAyaghananIpakadambamA kampillavellaphalinIsuravAruNIbhiH // nirguNDyaruSkarasurAhvasuvarNadugdhAzrIveSTagugguluzi lApaTutAlavizvaiH // 81 // tulyasnugarkadugdhaM siddhaM tailaM smRtaM mhaavjrm|| atizayitavanakaguNaM zvitrAoMgranthimAlAnam // 82 // araMDa rasota nAgaramothA donoM kaMdaba bhAraMgI kapilA vAyaviDaMga kalahArI iMdrAyaNa saMbhAlu bhilAvA~ devadAra coSa zrIveSTadhUpa gUgala manazila namaka tADa sUMTha inhoMkarake // 81 // tulya thUharake aura Akake dUdhameM siddha kiyA mahAvajrataila kahAhai yaha atizaya karake pUrvokta vajraka telake samAna guNoMko karatAhai aura zvitra bavAsIra graMthiroga gaMDamAlAko nAzatAhai // 82 // kuSThAzvamArabhRGgArkamUtrasnukkSIrasaindhavaiH // tailaM siddhaM viSAvApamabhyagAtkuSThajitparam // 83 // kUTa kara bhAMgarA Aka gomUtra thUharakA dUdha seMdhAnamaka inhoMmeM siddha kiyA aura mIThAtoliyAkI prativApase saMyukta tela mAliza karanese atizayakarake kuSTako jItatAhai // 83 // siddhaM sikthksinduurpurtutthktaamNjaiH|| kacchU vicacikA vA''zu kaTutailaM niyacchati // 84 // moMma siMdUra gUgala tUtiyA rasota inhoMkarake siddha kiyA kaDavA tela kacchUko athavA vicarcikA kuSThako nAzatAhai // 84 // lAkSAvyoSaM prApunATazca vIjaM sazrIveSTaM kuSThasiddhArthakAzca // takronminaH sthAridrAcalepodadUSaktomUlakotthaJca bIjam // 5 // lAkha sUTa miraca pIpala puAMDake bIja zrIveSTadhUpa kuTha zarasoM haladI inhoMko takameM pIsa lepa karanA daeNrogameM kahAhai, athavA mUlIke bIjoMko takrameM pIsa lepa daddUkuSThoM kahAhai // 85 / / citrakasaubhAJjanako gudduucypaamaargdevdaaruunni||khdiro dhavazca lepaH zyAmA dantI dravantI ca // 86 // lAkSArasAJjanailApunarna vAceti kuSThinAM lepaaH||ddhimnnddyutaaH pAdaiH SaT proktA mArutakaphaghnAH // 87 // For Private and Personal Use Only Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (682) aSTAGgahRdayecItA sahojanA yahAMtaka athavA giloya UMgA devadAra yahAMtaka athavA khaira dhavake phUla yahAMtaka athavA mAlavikA nizota jamAlagoTAkI jaDa dravaMtI yhaaNtk||86||laakh aura rasota ilAyacI yahAM taka aura zAThI ye chahoM dahIke maMDase saMyukta kiye lepa vAta aura kaphase upaje kuSThako nAzatehaiM 87 jalavAyalohakesarapatraplavacandanamRNAlAni // bhAgottarANi siddhaM pralepanaM pittakaphakuSThe // 88 // netravAlA kUTha lohA kezara tejapAta kSudramothA caMdana kamalakaMda ye saba uttarottara bhAga vRddhise le siddha kiyA lepa pitta kaphase upaje kuSTameM hitahai // 88 // tiktaghRtadhautaghRtairabhyaGgo dhymaankusstthessu|tailaishcndnmdhukprpaunnddriikotplyutaishc||89||klede prapatati cAGge dAhe visphoTake ca carmadale // zItAH pradehasekA vyadhanavireko ghRtaM tiktam // 10 // tikta dravyoMkarake sAdhita kiye ghRtoM karake aura dhoyehuye vRtoMkarake dadrUnAma kuSTo mAliza karanI hitahai aura caMdana mulahaTI pauMDA kamala inhoMse saMyukta kiye teloM karake karI mAliza // 89 // prakarSa karake patitahuye kledameM hitahai aura aMgakI dAhameM aura visphoTakameM aura carmadala kuSThameM zItala lepa zItalaseMka zirA vedha julAva tiktavRta hitahai // 9 // khadiravRSanimbakuTajAH zreSThAH kRmijitpttolmdhuprnnyH|| antarvahiH prayuktAH kRmikuSThanudaH sagomUtrAH // 91 // khaira vAMsA nIMba kUDAkI chAla triphalA vAyaviDaMga paravala mulahaTI inhoMko gomUtrameM pIsa bhItara aura bAhira prayukta kiyA lepa kIDoMse saMyukta huye kuSThako nAzatAhai / / 91 // vAtottareSu sapirvamanaM zleSmottareSu kuSTeSu // pittottareSu mokSo raktasya virecanaM cAgyam // 92 // __ vAtakI adhikatAvAle kuSThoMmeM ghata hitahai aura kaphakI adhikatAvAle kuSToMmeM vamana hitahai aura pittakI adhikatAvAle kuSThoMmeM raktakA nikAsanA aura julAba hitahai // 92 // ye lepAH kuSThAnAM yujyante nirhatAsradoSANAm // saMzodhitAzayAnAM sadyaH siddhirbhavati teSAm // 13 // nikAsehuye rakta aura doSoMvAle aura saMzodhitakiye AzayavAle kuSToMke jo lepa yukta kiye jAtehaiM tinhoMkI zIghra siddhi hotIhai / / 93 // doSa hRte'panIte rakte vAhyAntare kRte zamane // snehe ca kAlayukte na kuSThamativarttate sAdhyam // 94 // vAta Adi doSa aura rakta ke hRta honemeM bAhira aura bhItara zamana aura snehake karanemeM aura yuktakAlameM sAdhyakuSTa zAMtahI hojAtAhai // 94 // For Private and Personal Use Only Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (683) bahudoSaH saMzodhyaH kuSThI bahuzonurakSatA prANAn // doSe hyatimAtrahRte vAyuhanyAdabalamAzu // 95 // prANoMkI rakSA karanevAle vaidyako bahuta doSoMvAlA kuSTharogI bAraMbAra zodhita karanA yogyahai kyoM ki atyanta hRtakiye doSameM balarahita rogIko vAyu tatkAla nAzatAhai // 95 // pakSAtpakSAcchardanAnyabhyupeyAnmAsAnmAsAcchodhanAnyapyadhastAt // zuddhimUrdhni syAtrirAtrAtrirAtrAtSaSThe SaSThe mAsyasRGmokSaNAni // 96 // kuSTharogI paMdraha paMdraha dinoMmeM vamanako sevatArahai aura mahIne mahInemeM julAbako sevatArahai aura tIna tIna rAtrImeM mAtheke julAbako letArahai aura chaThe chaThe mahInemeM raktako nikAlatArahai // 9 // yo durvAnto durvirikto'thavA syAtkuSThI doSairuddhataiyApyateDa sau|| niHsandehaM yAtyasAdhyatvamevaM tasmAtkRtsnAnnirdahedasya doSAn / / 97 // acchItaraha vamana aura virecanase varjitahuA jo kuSTI uddhRtahuye doSoMse vyApta heci vaha saMdehake vinAhI asAdhyapaneko prApta hotAhai tisa hetuse isa kuSTharogIke saMpUrNa doSoMko nikAsai // 97 // vratadamayamasevAtyAgazIlAbhiyogodvijasuragurupUjA sarvasattve Su maitrI // zivazivasutatArAbhAskarArAdhanAni prakaTitamala pApaM kuSThamunmUlayanti // 98 // vrata iMdriyoMkA damana niyama inhoMkI sevA aura tyAga aura zIlasvabhAvakA abhyAsa aura brAhmaNa devatA gurukI pUjA aura saba prANiyoMke mitrabhAva aura ziva gaNeza tArAgaNa sUrya inhoMkA aurA. dhana ye saba kaheDDaye mala aura pApavAle manuSyake kuSThako jaDase nAzatehaiM // 98 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasahitAbhASATIkAyAM cikitsitasthAne ekonaviMzo'dhyAyaH // 19 // viMzo'dhyAyaH / athAtaH zvitrakRmicikitsitaM vyAkhyAsyAmaH isake anaMtara zvitra kRmicikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| kuSTAdapi bIbhatsaM yacchIghrataraJca yAtyasAdhyatvam // zvitramatastacchAntyai yateta dIpte yathA bhavane // 1 // For Private and Personal Use Only Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (684) .. aSTAGgahRdayekuSThasebhI niMditarUpa aura jo zIghrapanese asAdhyapaneko prApta ho jAve aisA zvitra roga hotAhai, isakAraNase tisakI zAMtike artha yatnakarai jaise lajate huye sthAnameM zIghra jatanakaranA hotAhai // 1 // saMzodhanaM vizeSAtprayojayetyUrvameva dehasya // zvitre khrasana mayaM malayUrasa iSyate sguddH||2|| taM pItvAbhyaktatanuryathAbalaM sUryyapAdasantApam // seveta viriktatanusyahaM pipAsuH pibetyeyAm // 3 // vizeSatAse pahilezarIrake zodhanako prayukta karai so zvitrarogameM thUharake dUdhameM bAvacIkA rasa guDa milA julAbakA denA pradhAnahai // 2 // tisakA pAnakarake abhyakta zarIravAlA zaktike anusAra sUryakI kiraNoMke saMtApako sevai aura virikta zarIravAlA jo tRSAko prApta hove tava tIna dinoMtaka peyAkA pAna karai // 3 // zvitre'Gge ye sphoTA jAyante kaNTakena tAnvidhyAt // sphoTeSu niHsuteSu tu prAtaHprAtaHpibetridinam // 4 // malayamasanaM priyaGgu zatapuSpAM cAmbhasAsamutkvAthya ||paalaashN vA kSAraM yathA balaM phANitopetam // 5 // abhyaktase saMyukta kiye zvitrarogameM jo phoDe upaje tinhoMko kAMTese vIdhai jaba phoDe giracuke taba prabhAtameM tIna dinoMtaka // 4 // malayAgiricaMdana AsanI mAlakAMganI sauMpha inhoMkA pAnImeM kAtha banA pAvai athavA zaktike anusArake DhAkake khArako phANitale saMyukta kara pI // 5 // phalgvakSavRkSavalkalaniyUheNandurAjikAkalkam // pItvoSNasthitasya jAte sphoTe takreNa bhojanaM nirlvnnm||6|| kAlIgUlara baheDA inhoMkI chAlake kvAthameM bAvacIkA kalka milA pAnakara pIche ghAmameM sthita honevAle manuSyake upajehuye phoDoMmeM takrake saMga aura namakase varjita bhojana hita hai // 6 // gavyaM mUtraM citrakavyoSayuktaM sarpiH kumbhe sthApitaM kSaudramizram // pakSAdRvaM zivatribhiHpeyametatkAryaM cAsmai kuSThadRSTaM vidhAnam // gomUtra cItA jhUTha miraca pIpala zahada inhoMse saMyukta kiye ghRtako kalazemeM sthApitakara dharai pIche 15 dinoMmeM zvitrarogavAloMko yaha pInA yogyahai aura isa zvitrarogIke artha kuSTameM kahAhuA vidhAna hitahai // 7 // mArkavamathavA khAdedRSTaM tailena lohapAtrastham // bIjakataJca dugdhaM tadanupibecchvinAzAya // 8 // For Private and Personal Use Only Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (685) athavA lohake pAtrameM telase bhunehue bhaMgareko khAvai pIche bhilAvoMmeM pakAye huye dUdhako zvitrake nAzake artha pIvai // 8 // pRtIkArkavyAdhighAtasnuhInAM mUtre piSTAH pallavA jaatijaashc|| ghnantyAlepAcchuitradurnAmadadrUpAmAkoSThAnduSTanADIvraNAMzca // 9 // gomUtrameM pIse huye karaMjuA Aka amalatAsa thUhara inhoMke patte athavA gomUtrameM pisehuye camelIke patte lepase zvitraroga bavAsIra daddU pAmA kopTaroga duSTanADIvraNako nAzatehaiM // 9 // dvaipaM dagdhaM carmamAtaMgajaM vA zvitre lepastailayukto vrissttH||puutiH kITo rAcavRkSodbhavena kSAreNAktaH zvitrameko'pi hanti // 10 // dagdhakarI geMDAkIcarma athavA hAthIkI carmako telase saMyuktakara zvitrarogameM lepa karanA atizaya karake zreSThahai amalatAsake khArase saMyukta kiyA piliMdikA kIDA akelAhI lepase zvitrako nAzatAhai yaha kIDA varSAkAlameM hotA hai // 10 // rAtrau gomUtre cAsitAJjarjarAGgAnahni cchAyAyAM zoSaye sphoTahetUn // evaM vArAMstrIstaistataHzlakSNapiSTaiHsnuhyAHkSIreNa zvitranAzAya lepaH // 11 // rAtrimeM gomUtrameM sthitahuye aura jarjara aMgavAle bhilAoMko dinameM chAyAke dvArA sukhAvai aise tInavAra kara pIche thoharake dUdha karake mahIna pIsa kiyA lepa citrake nAzake artha hai // 11 // akSatailakRto lepaHkRSNasarpodbhavA mssii|| zikhipittaM tathA dagdhaM hrIMbaraM vA tadAplutam // 12 // athavA kAle sarpase upajI zyAhImeM baheDekA tela milAke kiyA lepa athavA mora ke pittekA kiyA lepa, athavA dagdha kiye netravAleko baheDeke telameM milAke kiyA lepa zvitrarogako nAzatAhai / / kuDavo valgujabIjAddharitAlacaturthabhAgasaMmizraH // mUtreNa gavAM piSTaH savarNakaraNaM paraM zvitre // 13 // vAvacIke bIja 16 tole haratAla 4 tole inhoMko gomUtrameM pIsa kiyA lepa zvitra rogameM khAlake samAna varNako karatAhai / / 13 // kSAre sudagdhe gajaliNDaje ca gajasya mUtreNa parisrute cAdroNa pramANe dazabhAgayuktaM dattvA paceddIjamavalgujAnAm ||14||shvitrN jayeccikaNatAMgatena tena pralimpanbahuzaH praghRSTam // kuSThaM maSI vA tilakAlakaM vA yadvAtraNe syaaddhimaaNsjaatm||15|| For Private and Personal Use Only Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (686) aSTAGgahRdayehAthIke mUtrase jhirAyA huA aura 1024 tole pramANase saMyukta hAthIkI lIdake dagdha kiye khArameM dazaveM bhAgase saMyukta bAvacIke bIjoMko milAke pakAvai // 14 // cikanepaneko prAptahuye tisa karake manuSya bahutavAra ghaSTa karatAhuA athavA lepita karatAhuA zvitrako jItatA hai, athavA isI karake kuSTha masa tilakAlaka vraNameM upaje adhika mAMsapaneko jItatA hai // 15 // bhllaatkdviipisudhaarkmuulNgunyjaaphljyuussnnshNkhcuurnnm||tutthNskusstthN lavaNAni paJca kSAradvayaM lAMgalikAM ca paktvA // 16 // snugakadugdhe ghanamAyasasthaM zalAkayA tadvidadhIta lepam // kuSThe ki lAse tilakAlakeSu mAseSu durnAmasu camakIle // 17 // bhilAvA~ cItekI jaDa thUharakI jaDa AkakI jaDa ciramaThI sUMTha miraca pIpala zaMkhakA cUrana tUtiyA kUTha pAMcoMnamaka sAjIkhAra javAkhAra kalahArIko // 16 // thUharake aura Akake dUdhameM pakAvai aura ghanarUpa lohake pAtrameM sthita kare, pIcha salAI karake lepako kare, yaha lepa kuSTha kilAza tilakAlaka mAMsa bavAsIra carmakAla inhoMmeM hita hai // 17 // zuddhayA zoNitamokSairvirUkSaNairbhakSaNaizca saktUnAm // zvitraM kasyAcadeva prazAmyati kSINapApasya // 18 // julAba Adi zuddhi karake aura raktake nikAsanekarake aura rUkSaNa karma karake aura sattuoMke bhakSaNa karake kSINa pApoMvAle kisI manuSyakA zvitrakuSTha zAMtiko prApta hotA hai // 18 // yahAM zvitracikitsA samApta huI / atha kRmicikitsitm| snigdhasvinne guDakSIramatsyAyaiH kRmiNodare // utklezitakRmi kaphe zarvarIM tAM sukhoSite // 19 // surasAdigaNaM mUtre kvAthayivArddhavAriNi // taM kaSAyaM kaNAgAlakRmijitkalkayojitam // 20 // satailasvarjikAkSAraM yuTyAistiM tato'hani // tasminava nirUDhaM taMpAyayeta virecnm||21||trivRtklkN phalakaNA kaSAyAloDitaM ttH|| UrdhvAdhaHzodhite kuryyAtpaJcakolayutaM krmm||22|| kaTutiktakaSAyANAM kaSAyaiH pariSecanam // kAle viDaGgatailena tatastamanuvAsayet // 23 // For Private and Personal Use Only Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / snigdha aura svinna kRmikarake dUSita udararogameM guDa dUdha machalI Adi karake uklezita kRmi aura kaphase saMyukta tisa pUrvokta rogameM sukhapUrbaka eka rAtri vAsa karAke // 19 // Adhe pAnI aura gomUtrameM surasAdigaNoMke auSadhoMko kAthitakara pIpala mainaphala vAyaviDaMgake kalkase yojitakiye tisa kvAthako // 20 // tela aura sAjIke khArase saMyuktakara bastikarmako tisI dinameM kare, phira tisI dinameM nirUhitahuye tisa manuSyake artha virecana dravyoMkA pAna karAvai // 21 // paraMtu nizotakA kalka aura triphalA pIpalake kAtha karake AloDita virecanakA pAna karAve, pIche vamana aura julAba hocuke taba pIpala pIpalAmUla cavya cItA jhUTha inhoMse saMyukta peyAAdi kramako karai // 22 // kaTu tikta kaSaile aisedravyoMke kAthoMkarake parisecanakara aura samayameM bAyaviDaMgake telakarake tisa manuSyako anuvAsita karai / / 23 // ziroroganiSedhoktamAcarenmUrddhageSvanu // udriktatiktakaTukamalpasnehazca bhojanam // 24 // zirake rogake pratiSedhameM jo cikitsA kahI hai vaha mAthemeM prApta honevAle kRmirogameM kare aura atyaMta tikta aura kaTuka aura alpa snehase saMyukta bhojanako karai / / 23 // viddnggkRssnnaamaarcpippliimuulshigrubhiH|| pibetsasvarjikAkSAraM yavAgU takasAdhitAm // 25 // bAyaviDaMga pIpala miraca pIpalAmUla sahojanA inhoMkarake aura sAjIke khArase saMyukta aura takrameM sAdhitakarI peyAko pIvai // 25 // rasaM zirISAkiNihipAribhadrakakembukAt // palAzabIjapattUrapUtikAdvA pRthakpibet // 26 // sakSaudraM surasAdInvA lihyAtkSaudrayutAnpRthak // zirasa girikarNikA nIMba supArIke rasako athavA gerUke bIja pataMga karaMjuA inhoMke rasoMko alaga 2 kara zahadase saMyukta banA pIvai // 26 // athavA surasAdigaNake auSadhoMko alaga alaga zahadase saMyukta kara cATai // . zatakRtvo'zvaviTcUrNaM viDaGgakvAthabhAvitam // 27 // kRmimAnmadhunA lihyAdbhAvitaM vA vraarsaiH||shirogtessu kRmiSu cUrNa pradhamanaM ca tat // AkhukarNIkisalayaiH supiSTaiH piSTamizritaiH // paktvA pUpalikAM khAdeddhAnyAmlaJcapibedanu // 29 // sapaJcakolalavaNamasAndraM takrameva vA // For Private and Personal Use Only Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (688) aSTAGgahRdaye* aura 100 bAra bAyaviDaMgake kAthameM bhAvita kiye ghoDakI lIdake cUranako // 27 // athavA 100 bAra triphalAke rasameM bhAvitakiye ghoDekI lIdake cUranako pRdhamana nasyameM Acarita kare // 28 // zAlicAvaloMke cUrNase milehuye aura acchatiraha pisehuye mUsAkaNIke pattoMkarake pUrIko pakAke khAvai aura kAMjIkA anupAnakarai // 29 // athavA pIpala pIpalAmula cavya cItA sUMTha namaka inhoMse saMyukta aura patale takrako pIvai / / nIpamArkavanirguNDIpallaveSvapyayaM vidhiH // 30 // viDaMgacUrNamitrairvA piSTairbhakSyAnprakalpayet // athavA kadaMva bhaMgarA saMbhAlUke pattoMmeMbhI yahI pUrvokta vidhi kalpita karanI yogyahai // 30 // athavA bAyaviDaMgake cUranase milehuye zAlicAvaloMke cUrana karake bhakSyapadArthoMko kalpitakarai // viDaGgataNDulairyuktamAzairAtapasthitam // 31 // dinamAruSkaraM tailaM pAne vastau ca yojayet // surAvasaralasnehaM pRthagevaM prakalpayet // 32 // aura AdhebhAgase pramANita vAyaviDaMgake dAnoMse saMyukta aura ghAmameM sthita // 31 // aise bhilAvAMke telako pAna aura bastikarmameM yojita karai aura aisehI devadAruke telako aura saralavRkSake telako kalpitakarai // 32 // purISajeSu sutarAM dadyAistivirecane // zirovirekaM vamanaM zamanaM kaphajanmasu // 33 // viSThAse upajanevAle kRmirogoMmeM acchItaraha bastikarma aura julAbako devai aura kaphase upaje kIDoMmeM zirakA julAba arthAt nasyakarma vamana zamanako karai // 33 // raktajAnAM pratIkAraM kuryAtkuSThacikitsitAt // indraluptavidhizcAtra vidheyo romabhojiSu // 34 // raktase upaje kIDoMke pratIkArako kuSThakI cikitsAse kare aura rooMke bhojana karanevAle kIDoMmeM vakSyamANa indraluptakI vidhi karanI hitahai // 34 // kSIrANi mAMsAni ghRtaM guDaJca dadhIni zAkAni ca parNavanti // samAsato'mlAnmadhurAnasAMzca kRmInihAsuH privrjyec|| 35 // dUdha mAMsa ghRta guDa dahI pattoMvAle zAka vistArase khaTTe aura madhurarasako kIDoMko dUra karanevAlA manuSya varjidevai // 35 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtASTAMgahRdayasaMhitAbhASATI kAyAM cikitsitasthAne viMzo'dhyAyaH // 20 // For Private and Personal Use Only Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - cikitsAsthAnaM bhApATIkAsametam / (689) ekviNsho'dhyaayH| athAto vAtavyAdhicikitsitaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara vAtavyAdhicikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| kevalaM nirupastambhamAdau snehairupAcaret // vAyu sapirvasAmajjA tailapAnairnaraM ttH||1||nehaakraantN samAzvAsya payobhiH sneha yetpunH|| yUSaiAmyodakAnUparasairvA snehsNyutaiH|| 2 // pAyasaiH kRzaraiH sAmlalavaNaiHsAnuvAsanevAtaghnastarpaNaizcAnnaiHsusnigdhaiH snehyetttH||3||svbhyktN snehasaMyuktaiH shngkraadyaiHpunHpunH|| upastaMbhase rahita kevala vAyuko prathama snehoMkarake upacAritakarai arthAt ghRta vasA majjA tela inhoMke pAnoMkarake manuSyako snahitakarai // 1 // sneha karake AkrAMta huye manuSyako acchItaraha dUdhakarake AzvAsita kara phira snehase saMyukta kiye yUpoMkarake athavA grAmya jala anUpadeza inhoMke mAMsoMke rasekarake snehitakarai // 2 // pIche khIra kRzarA amla aura namakase saMyukta padArthoMkarake aura anuvAsana karake aura vAtako nAzanevAle aura tRptiko karanevAle aura acchItaraha cikane annoMkarake snehitakarai // 3 // aura acchItaraha abhyakta kiye tisa manuSyako snehase saMyukta zaMkara Adi svedoMkarake bAraMvAra svedita karai yaha vidhi svedavidhAnameM dekho // snehAktaM svinnamaGgantu vakraM stbdhNsvednm||4|| yatheSTamAnAmayituM sukhameva hi shkyte||shusskaannypi hi kASThAni snehsvedoppaadnaiH||5||shkyN karmaNyatAM netuM kimu gAtrANi jiivtaam|| snehase abhyakta svinna kuTila stabdha aura pIDAse saMyukta aMgako // 4 // icchAke anusAra jaise sukha hosake taise navAnako samartha hovai kyoMki sneha tathA svedake saMyojana karake sUkhebhI kASTha // 5 // yathAyogya karmase namanakaraneko samartha hosakatehaiM phira jIvatehuye manuSyoMke aMga kaise na hosakeMge / harSatodarugAyAmazophastambhagrahAdayaH // 6 // svinnasyAzu prazAmyanti mArdavaM copajAyate // aura harSa cabhakA zUla vistArapanA zojA stabha baMdhA Adi saba roga // 6 // svedita manuSyake tatkAla zAMta hojAtehaiM aura sveditakiye manuSyake aMgoM meM komalatA upajatIhai / snehazca dhaatuunsNshusskaanpussnnaatyaashupryojitH||7||blmaagni balaM puSTiM prANaM caasyaabhivrddhyet||askRttN punaHsnehaiHsvedaizcapratipAdayet // 8 // tathA snehamRdau koSThe ntisstthntynilaamyaaH|| 44 For Private and Personal Use Only Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 690) aSTAGgahRdaye___ aura sveditakiye manuSyake prayukta kiyA sneha tatkAla sUkhe dhAtuoMko puSTa karatAhai // 7 // aura isa vAtarogIke kevala agnikA bala puSTi prANako baDhAtAhai aura tisa rogIko phira sneha svedoMkarake yojita karai // 8 // aise sneha karake komala huye koSTameM vAyuke roga nahIM sthita rahatehaiM / yadyatena sadoSatvAtkarmaNA na prazAmyati // 9 // mRdubhiH snehasaMyuktairbheSajaistaM vizodhayet // ___ aura jo doSa yukta honese isa karmakarake vAtaroga zAMtiko nahIM prApta hove // 9 // taba snehase saMyukta aura komala auSadhoMkarake tisa rogIko zodhitakarai // ghRtaM tilvakasiddhaM vA zAtalAsiddhameva vA // 10 // pAyasairaNDatailaM vA pivedopaharaM zivam // athavA lodhameM siddha kiye ghRtako athavA zAtalA karake siddha kiye vRtako // 10 // athavA dUdhake saMga araMDIke telako pAvai yaha pAna doSoMko haratAhai aura kalyANarUpahai || snigdhAmlalavaNoSNAcairAhArairhi mlshcitH||11|| srotorudhvA'nilaM rudhyAttasmAttamanulomayet // aura snigdha amla namaka karama Adi bhojanoMkarake saMcitahuA mala // 11 // srotoMko roki kara vAyuko rokatAhai tisakAraNase vAyuko anulomitakara // durbalo yo virecyaH syAttaM niruuhairupaacret||12|| dIpanaiH pAcanIyairvA bhojyairvA tadyutainaram // saMzuddhasyotthite cAgnau sneha svedo punahitau // 13 // aura jo durbala manuSya virecanake ayogyaho tisa manuSyako dIpana athavA pAcana nirUhoM karake upAcaritakarai // 12 // athavA dIpana aura pAcana bhojanoMkarakebhI upAcAritakare, pIche acchI taraha zuddhahuye manuSyake jAgI huI agnimeM phira sneha aura sveda hitahai // 13 // AmAzayagate vAyau vmitprtibhojite||sukhaambunaa SaTcaraNaM vacAdi vA pryojyet||14||sNdhukssite'gnau parato vidhiH kevala vaatikH||mtsyaannaabhiprdeshsthesiddhaanbilvshlaattubhiH||15|| aura AmAzayameM prApta huye vAyumeM vamana athavA alpa bhojana kiyAjAve to manuSya garamapAnIke saMga SaTacaraNayogako athavA vacAdigaNake cUrNako prayuktakarai // // 14 // jAgI huI agnimeM tisa manuSya ke artha kevala vAtikavidhi karanI yogyahai aura nAbhidezameM sthita huye vAyumeM kacce belaphaloM karake siddha karI machaliyoMko prayuktakarai // 15 // 1 SaTcaraNaM ityatra SaddharaNaM itivAkutracitpAThAMtaraH / For Private and Personal Use Only Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (691) bastikarma tvadho nAbheHzasyate vaavpiiddkH||kosstthge kSAracarNA dyA hitAH paacndiipnaaH||16||hRtsthe payaH sthirAsiddhaM ziro bstiHshirogt||snehikN nAvanaM dhUmaHzrotrAdInAM ca trpnnm||17|| nAbhike nIce sthitahuye vAtameM vastikarma athavA avapIDaka athavA pUrvokta machalI inhoMko praya ktakara aura koSThagata bAyumeM khAra Adi cUrNa pAcana aura dIpana hitahai // 16 / / hRdayameM sthitahu ye vAyumeM zAlaparNI karake siddhakiyA dUdha hitahai aura zirameM prAptahuye vAyumeM zirobasti hitahai aura snehase saMyuktakiyA nasya tathA dhUAM tathA kAna AdiyoMkA tarpaNa ye hitahaiM // 17 // svedAbhyaGgAni vAtAni hRdyaM cAnnaM tvgaashrite||shiitaaHprdehaa raktasthe vireko raktamokSaNam // 18 // vireko mAMsadasthe nirUhAH zamanAni ca // vAhyAbhyantarataH snehairasthimajAgataM jyet||19||prhrsso'nnN ca zukrasthe balazukrakaraM hitam // vibaddha mArga dRSTrAtu zukraM ddyaadvirecnm||20|| viriktaM pratibhuktaM ca pUrvoktAM kaarykriyaam|| tvacAgala vAyumeM pasInA sveda aura abhyaMga athavA hRdayako priyarUpa anna hitahai aura raktameM sthitahuye vAyumeM lepa aura julAba aura raktakA nikAsanA hitahai // 18 // mAMsa aura medameM sthitahu ye vAyumeM julAba nirUhabasti zamana ye hitahaiM, majAgata vAyuko bAhya aura bhItarase snahoMkarake jIte // 19 // vIryameM sthitahuye vAyumeM praharpaNa tathA bala aura vIryako karanevAlA anna hitahai, aura vizeSa karake ruke huye mArgavAle vIryako dekhake julAbako devai // 20 // virikta aura pratibhaktahaye manuSyake artha pUrvokta kriyAko karai / / garbhe zuSke tu vAtena bAlAnAM ca vishussytaam||21|| sitAkAzma-madhukaiH siddhamutthApane payaH // aura vAtakarake zuSkahuye garbhameM aura sUkhatehuye bAlakoMko // 21 // misarI kaMbhArI mulahaTI inhoMkarake siddha kiyA dUdha utthApanameM hitahai // snAyusandhiziraHprApte snehadAhopanAhanam // 22 // tailaM saGkucite'bhyaGgo mASasaindhavasAdhitam // aura nasa saMdhi nADI inhoMmeM prApta huye vAyumeM sneha dAha upanAhana ye hitahaiM // 22 // saMkucita duye aMgameM uDada aura seMdhAnamakase sAdhita kiye tela kI mAliza hitahai / / AgAradhUmalavaNatailairlepaH srute'sRji // 23 // supte'Gge veSTayukte tu karttavyamupanAhanam // For Private and Personal Use Only Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (692) aSTAGgahRdayeaura jhiratehuye raktameM sthAnakA dhUAM namaka tela inhoMkarake lepa hitahai // 23 // sotahuye tathA veSTanase saMyukta zarIrameM upanAhana karanA yogyahai / / athaaptaankenaarttmsrstaakssmvepnm||24||astbdhmedmsvedN bhiraayaamvrjitm||akhttaaghaatinN cainaM tvArataM smupaacret5|| aura apatAnakase pIDita nahIM zithilahuye netroMvAle aura kaMpanase vArjata // 24 // aura nahIM stabdha huye liMgavAle aura pasInese rahita aura bAhyAyAmase varjita aura nahIM khaTvAmeM vAtavAle isa rogIko zIghrahI cikitsita karai // 25 // tatra prAgeva susnigdhaM svinnAGga tiikssnnnaavnm|| srotovizuddhaye yuMjyAdacchapAnaM tato ghRtam // 26 // vidA-digaNakAthadadhikSIrarasaiH zRtam // nAtimAtraM tathA vAyuApnoti sahasaiva vA // 27 // tisa apatAnakase pIDita manuSyake artha pahile acchItaraha snigdha aura svedita huye aMgameM srotoMkI zuddhike artha tIkSNa nasyako prayukta karai, pIche svaccha pAnavAle ghRtako prayukta kre||26|| vidAryAdigaNakA kAtha dahI dUdha mAMsakA rasa inhoMkarake pakAye huye ghRtako prayukta karai aise karanese vAyu atizaya karake tathA vegase vyApta nahIM hotA hai // 27 // kulatthayavakolAni bhadradAdikaM gnnm|| niHkvAthyAnUpamAMsaM ca tenAmlaiH payasApi c||28||svaadu skandhapratIvApaM mahAsnehaM vipAcayet // sekaabhynggaavgaahaannpaannsyaanuvaasnaiH||29|| saMghnanti vAtaM te te ca snehasvedAH suyojitaaH|| kulathI yava vera bhadradArvAdigaNake auSadha anUpadezakA mAMsa inhoMkA kAtha banA pIche tisa kvAthakarake aura kAMjI karake dUdha karake // 28 // svAdudravyoMke snehase saMyuktakara mahAsnehako pakAvai yaha seMka abhyaMga snAna anna pAna nasya anuvAsana inhoMkarake // 29 // vAyuko nAzatAhai aura acchI taraha prayukta kiye pahile sneha aura sveda vAyuko nAzatehaiM / vegAntareSu mUrdhAnamasakRccAsya recyet||30||avpiiddaiH pradhamanaistIkSNaiH shlessmnivrhnnaiH||shvsnaasu vimuktAsu tathA saMjJAMsa vindati // 31 // aura vegoMke aMtarAloMmeM bAraMbAra isa rogIko mAthekA julAba divAvai // 30 // arthAt avapIDoMkarake aura pradhamanoMkarake aura tIkSNa tathA kaphako nAzanevAle dravyoMkarake chuTIhuI prANa nADiyoMmeM vaha rogI saMjJAko prApta honA hai // 31 // For Private and Personal Use Only Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (693) sauvarcalAbhayAvyoSasiddhaM sarpizcale'dhike // 32 // adhikarUpavAyumeM kAlAnamaka haraDai sUMTha miraca pIpala inhoMkarake siddha kiyA ghRta hithai||32|| palASTakaM tilvagato varAyAHprasthaM palAMzaM gurupnycmuulm||sairnnddsiNhiitrivRtN ghaTe'pAM paktvA pacetpAdazRtena tena // 33 // dannaH pAtre yAvazUkAtrivilvaiH sarpiHprasthaM hanti ttsevymaanm|| duSTAnvAtAnekasarvAMgasaMsthAnyonivyApadgulmavarmodaraM ca // 34 // lodha 32 tole triphalA 64 tole bRhatpaMcamUla 4 tole aura araMDa kaTehalI nizota yebhI cAra cAra tole inhoMko 1024 tole pAnImeM pakAvai jaba cauthAI bhAga zeSa rahai taba // 33 // dahI 256 tole javAkhAra 12 tole ghata 64 tole inhoMko milAke siddha karai sevita kiyA yaha ghRta duSTavAta ekAMgagatavAta sarvAGgagata vAta yonivyApat gulma va roga udararogako nAzatA hai||34|| vidhistilvakavajjJeyaH zamyAkAzokayorapi // cikitsitamidaM kuryyAcchuddhavAtApatAnake // 35 // isI ghRtakI taraha amalatAsa aura azokavRkSakIbhI vidhi jAnanI aura isa cikitsitake zudbhavAyuse upaje apatAnakarogameM karai // 35 // saMsRSTadoSe saMsRSTaM cUrNayitvA kphaanvite||tumburuunnybhyaahigupaukrN lavaNatrayam // 36 // yavakvAthAmbunA peyaM hRtpAvartyipa tantrake // himu sauvarcalaM zuNThIdADimaM sAmlavetasam // 37 // pibedvA zleSmapavanahRdrogoktaM ca shsyte|| mizrita doSoMvAle apatAnakameM do doSoMmeM kahI huI cikitsAko karai aura kaphase yuktahuye apatAnakameM ciraphala haraDai hIMga pohakaramUla seMdhAnamaka kAlAnamaka maniyArInamaka inhoMkA cUrNakara // 36 // javoMke kAthake pAnIke saMga pAvai hRtpIDA pazalIpIDA apataMtrakavAta inhoMmeM hIMga kAlAnamaka sUMTha anAradAnA amlavetasa inhoMko javoMke kvAthake pAnIke saMga pAvai / / 37 // athavA kaphavAtase upaje hRdogameM jo kahAhai vaha zreSTahai // AyAmayorarditavabAhyAbhyantarayoH kriyA // 38 // tailadroNyAM ca zayanamAntaro'tra sudustrH|| bAhyAyAmameM aura abhyaMtarAyAmameM ardita arthAt lakavA vAtakI taraha kriyAkarai // 38 // aura telakI droNImeM zayana karAvai aura ina donoM ke madhyameM aMtarAyAma atyaMta kaSTasAdhyahai // vivarNadantavadanaH srastAGgo naSTacetanaH // 39 // prasvinnazca dhanuSkumbhI dazarAtraM na jIvati // For Private and Personal Use Only Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 694 ) aSTAGgahRdaye aura varNase rahitahuye daMta aura mukhase saMyukta DhIle aMgoMvAlA naSTajJAnavAlA // 39 // aura atizaya karake pasInevAlA dhanurvAta rogI dazarAtra nahIM jIvatA hai | vegeSvato'nyathA jIvanmandeSu vinato jaDaH // 40 // khaJjaH kuNiH pakSahataH paGgulo vikalo'thavA // hanusraMse hanusnigdhasvinnau svasthAnamAnayet // 41 // unnAmayecca kuzalazcibukaM nivRte mukhe // nAmayetsaMvRte zeSamekAyAmavadAcaret // 42 // aura inhoMse viparIta vegoMmeM tathA maMda vegoM meM dhanurvAta rogI jIvatA hai paraMtu vizeSa karake navAhuA aura jaDa // 40 // laMgaDA aura TUTA Adhe aMgase hata huA aura pAMgulA aura vikala manuSya hojAtA hai aura chuTI huI ThoDImeM snigdha aura svedita kare donoM ThoDiyokA sthAnameM prAptakare || 41 aura vivRta arthAt baMdhahuye mukhameM kuzalavaidya ThoDIko Uparako navAve aura saMvRta arthAt khule huye mukhameM ThoDIko navAne aura zeSarahI cikitsAko ardita vAtakI taraha kare jihvAstambhe yathAvasthaM kAryyaM vAtacikitsitam // jihvA ke staMbhameM avasthA ke anusAra vAtakI cikitsA karanI yogya hai | ardite nAvanaM mUrdhni tailaM zrotrAkSitarpaNam // 43 // aura arditaroga meM nasya zira meM tela kAna aura netroMkI tRpti hita hai // 43 // sazophe vamanaM dAharAgayukte zirAvyadhaH // zojAse saMyuktaTuye ArdaMta vAtameM vamana hita hai dAha aura rAmase yuktahuye arditameM zirAkA dhanA hita hai // snehanaM snehasaMyuktaM pakSAghAte virecanam // 44 // aura pakSAghAta arthAt ardhAMga rogameM snehanakarma aura snehase saMyukta kiyA julAba hita hai // 44 // avavAha hitaM nasyaM snehazcottarabhaktikaH // athavA avabAhuka vAtameM nasya aura bhojanake uparAMta lehakarma hita hai // Urustambhe na ca sneho naca saMzodhanaM hitam // 45 // zleSmAmamedobAhulyAdyuktyA tatkSapaNAnyataH // kuryyAdrkSopacArAMzca yava zyAmAkakodravAH // 46 // zAkairalavaNaiH zastAH kiJcittailairjalaiH zrutaiH // jAGgalairaghRtairmAsairmadhvambho'riSTapAyinaH // 47 // vatsa kAdiharidrAdivacAdirvA sasaindhavaiH // AmavAte sukhAmbhobhiH peyaH SaTcaraNo'thavA // 48 // lihyAtkSaudreNa vA zreSThAcavyatiktA phaNAghanAn // kalkaM samadhu vA cavyapathyAgnisuradArujam For Private and Personal Use Only Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (695) // 49 // mUtrairvA zIlayetpathyAM guggulu girisambhavam // vyoSAgnimustatriphalAviDaGgairgugguluM samam // 50 // khAdansarvAJjayevyAdhInmedaHzleSmAmavAtajAn // aura UrUstaMbha vAtameM snehabhI hita nahIMhai aura saMzodhanabhI hita nahIMhai // 45 // kapha Amameda inhoMke bahulapanese, isakAraNase kapha Ama medako kSaya karanevAle padArtha prayukta karane hitahaiM aura rUkhA upacAra aura yava zAmaka kodU // 46 // ye anna namakase vArjita aura kachuka telavAle zAkoMke saMga aura pakAye huye pAnIke saMga aura jAGgaladezameM upaje huye aura ghRtase varjita mAMsoMke saMga zahada pAnI ariSTako pInevAle manuSyake hitahaiM // 47 // vatsakAdi gaNake auSadha athavA haridrAdi gaNake auSadha abhavA vacAdigaNake auSadha athavA SaTcaraNayoga ye saba seMdhAnamakase saMyukta kiye garama pAnIke saMga pIne yogyahaiM // 48 // athavA zahadake saMga triphalA cavya kuTakI pIpala nAgaramothA inhoMko cATai athavA cavya haraDai cItA devadAra inhoMke kalkako zahadase saMyuktakara cATai // 49 // athavA gomutrake saMga harItakIko sevai tathA gUgalako tathA zilAjItako savai aura jhUTha miraca pIpala nAgaramothA triphalA vAyaviDaMga inhoMkarake samAna bhAga gUgalako // 50 // khAtAhuA manuSya meda kapha AmavAtase upajI sabaprakArakI vyAdhiyoMko jiittaahai| zAmyatyevaM kaphAkrAntaH smedskHprbhnyjnH||51||kssaarmuutraanvi tAnsvedAnsekAnudvarttanAni ca // kuryAllihyAcca mUtrADhyaiHkara aphlsrsspaiH||52||muulairvaapyrktrkaariinimbjaiH sasurAhvayaiH // sakSaudrasarSapApakkaloSThavalmIkamRttikaiH // 53 // aise kriyA karmake karanese kaphase AkrAMta aura medase saMyukta vAyu zAMta hotAhai // 11 // khAra aura gomUtrase anvita kiye svedoMko aura sekoMko aura ubaTanoMko karai aura karaMjuA phala aura sarasoM inhoMko gomUtrameM milAke cATai // 52 // athavA Aka aranI nIMba devadAra inhoMkI jaDoMkarake aura zahada sarasoM kaccA loSTa baMbIkI mAMTI inhoMkarake lepakarai / / 53 // kaphakSayArthaM vyAyAme sahye cainaM prvrttyet||sthlaanyullNghyennaariiH zaktitaH prishiilyet||54||sthirtoyN saraHkSemaM pratisroto nadI taret // zleSmamedaHkSaye cAtra snehAdInavacArayet // 55 // sahaneke yogya vyAyAmameM kaphake kSayake artha isa UrustaMbha rogIko pravRttakarai, arthAt sthaloMko ulaMdhita karAvai aura zaktike anusAra striyoMkA abhyAsa karAvai // 14 // sthirarUpa pAnIse saMyukta aura prAha Adise varjita talAvako aura srotoMke abhimukha nadIko tara, kapha aura medake kSaya hojAnemeM yahAM sneha AdikobhI avacAritakarai // 15 // For Private and Personal Use Only Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (696) aSTAGgahRdayesthAnadRSyAdi cAlocya kAryA zeSeSvapi kiyA // 56 // aura zeSarahe vAtarogoMmeM sthAna aura dUSya Adiko acchI taraha dekhakara cikitsA karanI yogyahai // 56 // sahacaraM suradArusanAgaraM kathitamambhasi tailavimizritam // pavanapIDitadehagatiH pibedrutavilambitago bhvtiicchyaa||57|| kuraMTa devadAra sUMTha inhoMke kAthako telase saMyuktakara vAyuse pIDita deha aura gamanavAlA manuSya pAvai icchAkarake jaladI gamanakaranevAlA va vilaMbase gamana karanevAlA hojAtAhai // 17 // rAsnAmahauSadhadvIpipippalIzaThipauSkaram // piSTvA vipAcayetsarpirvAtarogaharaM param // 58 // rAyazaNa sUMTha cItA pIpala kacUra pohakaramUla inhoMke kalkase ghRtako pakA yaha acchItaraha vAtarogako haratAhai // 58 // nimbAmRtAvRSapaTolanidigdhikAnAM bhAgAnpRthagdazapalAvipacedghaTe'pAm // aSTAMzazeSitarasena punazca tena prasthaM ghRtasya vipcetpicubhaagklkaiH||59|| pAThAviDaGgasuradArugajopakulyA dvikssaarnaagraanishaamishicvykusstthaiH|| tejovatImaricavatsakadI pyakAgnirohiNyaruSkaravacAkaNamUlayuktaiH // 60 // maJjiSThayAti viSayA viSayA yavAnyA saMzaddhaguggulupalairapi pnycsNkhyaiH||t sevitaMpradhamati prabalaM samIra sandhyasthimajagatamapyatha kuSThamI dRk // 61 // nADIvraNAva'dabhagandaragaNDamAlAja+sarvagadagulmagudotthamehAn ||ykssmaascishvsnpiinskaasshophhRtpaannddurogmdvidrdhivaatrktm // 62 // nIba giloya vAMsA paravala kaTehalI ye saba alaga alaga cAlIza cAlIza tole levai pIcha inhoM ko 1024 tole pAnImeM pakAvai jaba AThavAM hissA zeSarahe taba 64 tole ghRtako milA aura eka eka tole pramANase vakSyamANa kalkoMko milA phira pakAvai // 59 // pAThA vAyaviDaMga devadAra gajapIpala sAjIkhAra javAkhAra suMTha haladI zopha cavya kUTha mAlakAMganI miraca kUDAkI chAla ajamoda cItA haraDai bhilAvAM vaca pIpalAmUla inhoMkarake / / 60 // aura majITha atIza kalahArI ajavAyana inhoMkarake aura 20 tole zuddha gUgala karake pUrvokta ghRtako siddhakare yaha sevita kiyA ghRta balavAn vAta saMdhivAta haDDIvAta majjAvAta saMdhigatakuSTha majAgatakuSTha / / 61 / / nADIvraNa arbuda bhagaMdara gaMDamAlA jAteke Uparake saba roga gulma bavAsIra prameha rAjaroga arucI zvAsa pInasa khAMsI zojA hRdroga pAMDuroga madAtyaya vidradhi vAtaraktako zAMta karatAhai // 62 // For Private and Personal Use Only Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (697) balAvilvazate kSIre ghRtamaNDa vipAcayet // tasya zuktiH prakuJco vA nasyaM vAte zirogate // 63 // kharaihaTI aura belagirIkarake pakAyehuye dUdhameM ghRtake maMDako pakAvai tisa maMDamese do tole athavA 4 tolebhara nasyako zirameM prApta huye vAyumeM prayuktakare // 63 // tadvatsiddhA vasA nkrmtsykRmjluukjaa|| vizeSeNa prayoktavyA kevale mAtarizvani // 64 // isI maMDakI taraha naka macchI kaluA cikhala inhoMkI vasAko vizeSa karake kevala vAyumeM prayuktakarai // 64 // jINa piNyAkaM paJcamUlaM pRthakca kvAthyaM kvAthAbhyAmekatastailamA bhyaam|| kSIrAdaSTAMzaM pAcayettena pAnAdvAtA nazyeyuHzleSmayuktA vizeSAt // 65 // purAnI khala aura paMcamUlakA alaga kvAtha banAvai aura donoMkvAthoMke samAna dUdhako milA aSTamAMzakvAtha pakAvai tisake pAnase zIghrahI kaphase mile huye vAta nAzako prApta hotehaiM // 65 // prasAriNI tulAkvAthe tailaprasthaM payaH samam // dvimedAmizi mnyjisstthaakusstthraasnaakucndnaiH||66|| jIvakarSabhakAkolIyugulA mrdaarubhiH|| kalkitaivipacetsarvamArutAmayanAzanam // 67 // 400 tole pasarana kAthameM 64 tole tela 64 tole dUdha aura medA mahAmedA zopha maMjITha kUTa rAyazaNa pItacaMdana // 66 // jIvaka RSabhaka kAkolI kSIrakAkolI devadAra inhoMke kalkoMkarake pakAvai yaha tela savaprakArake vAtarogoMko nAzatAhai // 67 // samUlazAkhasya sahAcarasya tulAM sametAM dazamUlatazcApalAni paJcAzadabhIrutazca padAvazeSaM vipacedvahe'pAm // 68 // tatra sevya nkhkusstthhimailaasmRpriyngnlikaambushilaajaiH|lohitaanld lohasarAhaiH kopanAmizituruSkanataizca // 69 // tulyaMkSIraM pAlikaistailapAtraM siddhaM kRcchrAJchIlitaM hanti vAtAn ||kmpaaksse pastambhazoSAdiyuktAngulmonmAdaupInasaM yonirogAn // 7 // jaDa aura zAkhAsahita kuraMTAko 400 tole levai aura dazamUla 400 tole leve aura zatAvarI 200 tole inhoMko 4 096 tole pAnImeM pakAvai jaba cauthAI bhAga zeSarahai // 68 / / taba khaza nakha kuTha caMdana ilAyacI brAhmI mAlakAMganI nalikA netravAlA zilAjIta maMjITha bAlachaDa kUTha devadAra lAlakanera sauMpha lobAna tagara // 69 // ye saba cAra cAra tole aura dUdha225tole tela For Private and Personal Use Only Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (698) aSTAGgahRdaye256 tole inhoMko milA telako siddha karai sevita kiyA yaha tela kaMpa AkSepa stambha zoSa ina Adise saMyukta kaSTasAdhya vAtoMko aura gulma unmAda pInasa yonirogako nAzatAhai // 70 // sahAcaratulAyAstu rase tailADhakaM pcet||muulklkaadshplN payo dattvA caturguNam // 71 // athavA nataSaDgranthAsthirAkuSTasurA hvayAnAsailAnaladazaileyakSatAdvAraktacandanAn // 72 // siddho' smiJcharkarAcUrNAdaSTAdazapalaM kSipet ||bheddsy sammataM tailaM tatkRcchrAnanilAmayAn ||73||vaatkunnddlikonmaadgulmv AdikAJjayet // kuraMTAke 4 0 0 tole rasameM 256 tole telako pakAdhai aura mUlIkA kalka 40 tole aura caugunA dUdha athavA // 71 // tagara vaca zAlaparNI kUTa devadAra ilAyacI bAlachaDa zilAjIta zatAvarI lAlacaMdana inhoMko milAvai // 72 // siddha huye isameM 72 tole khAMDako milAvai yaha tela sAdhya vAtarogoMko haratAhai yaha tela bheDamunine mAnAhai // 73 / / aura vAtakuMDalikA unmAda gulma varmaroga Adiko jItatAhai // balAzataM chinnarUhApAdaM rAsnASTabhAgikam // 74 // jalADhakazate paktvA zatabhAgasthite rse|ddhimstvikssuni-sshulkaistailaaddhkN smaiH||75|| pacetsAjapayo'rddhAzaM kalkairebhiH plonmitaiH|| zaThIsaraladAyelAmaJjiSThAgurucandanaiH // 76 // padmakAti blaamustaashuurppiihrennubhiH||yssttyaahvsursvyaaghrnkhrssbhkjiivkaiH||77||plaashrskstuuriiniilikaajaatikoshkaiHspRkaakuNku. mazaileyajAtikAkaTphalAmbubhiH // 78 // tvakkundarukakarpUra turuSkazrInivAsakaiH // lvnggnkhkngkolkusstthmaaNsiipriyNgubhiH|| ||79||sthaunneytgrdhyaamvcaamdnkplvaiH| sanAgakesaraiHsiddhe ddyaaccaatraavtaarite||80|| patrakalkaM tataH pUtaM vidhinA tatprayojitam // kAsazvAsajvaracchardimUrchAgulmakSatakSayAn // 81 // plIhazoSamapasmAramalakSmI ca praNAzayet // balAtailamidaM zreSThaM vAtavyAdhivinAzanam // 82 // aura kharehaTI 400 tole giloya 100 tole rAyazaNa 50 tole // 74 // aura inhoMko 25600 tole pAnImeM pakAvai jaba sau vA hissA zeSarahai taba dahIkA pAnI IkhakA rasa kAMjI tela For Private and Personal Use Only Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / 1 ( 699 ) ye saba alaga alaga 256 tAle levai // 75 // aura bakarIkA dUdha 128 tole leve aura yaha cakSyamANakalka cAra cAra tole levai kacUra saralavRkSa ilAyacI maMjITha agara caMdana // 76 // padmAkha gaMgerana nAgaramothA mUMgaparNI rekhakavIja mulahaTI vIjA bola thohara jIvaka Rssbhk|| 77 // kezU rasota kastUrI nIlikA jAvitrI brAhmI kezara zilAjIta camelI kAyaphala netravAlA // 78 // dAlacInI zAlayivRkSa kappUra lobAna zrIveSTa dhUpa loga nakha kaMkola kUTha bAlachaDa mAlakAMganI // 79 // gAjara tagara rohitRNa vaca mainaphala kSudramothA nAgakesara inhoMke kalkoMkarake pakAce siddhahojAve taba agnise utArai // 80 // taba tejapAtakA kalka milA aura vastrase chAna ghare pIche vidhikarake prayukta kiyA yaha tela khAMsI zvAsa jvara chardi mUrcchA gulmakSatakSaya // 81 // lIharoga zoSa apasmAra daridrapanA inhoMko nAzatA hai yaha valAla zreSTha haiM aura vAtavyAdhiko nAzatA hai // 82 // pAne nasye'nvAsane'bhyaJjane ca snehAH kAle samyageta prayuktAH // duSTAnvAtAnAzu zAnti nayeyurvandhyAnArIH putrabhAjazca kuryuH 83 // ye pUrvokta kahuye sneha pAna nasya anuvAsana abhyaMga inhoMke dvArA acchI tarahasamayameM prayukta kiye duSTa vAtoMko tatkAla zAMtiko prApta karate haiM aura vaMdhyAstriyoMko putrakI saMtAnaseH saMyukta karate haiM 83 // snehasvedairhRtaH zleSmA yadA pakvAzaye sthitaH // pittaM vA darzayedrUpaM vastibhistaM vinirjayet // 84 // sneha aura svedoMkarake dravabhAvako prAptahuA kapha pakAzaya meM sthita huA apane rUpako athavA pittako dikhAtA hai tisa kaphako aura pittako vastikama karake vizeSatAse jItai // 84 // iti zrIverInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAMcikitsitasthAne ekaviMzo'dhyAyaH // 21 // dvAviMzo'dhyAyaH / Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athAto vAtazoNitacikitsitaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara vAtazoNita arthAt vAtaraktacikitsitanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / vAtazoNitino raktaM snigdhasya bahuzo haret // alpAlpaM pAlayanvAyuM yathAdoSaM yathAbalam // 1 // snigdhahuye vAtaraktavAleke doSake aura balake anusAra vAyuko rakSita karatA huA vaidya bAraMbAra thoDe thoDe raktako nikAsai // 1 // rugrAgatodadAheSu jalaukAbhirvinirharet // zRGgatumbaizcimici - mAkaNDUrugyanAnvitam // 2 // prasthAnena zirAbhirvA dezAdezAntaraM vrajet // For Private and Personal Use Only Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (700) aSTAGgahRdayezUla rAga cabhakA dAha inhoMmeM jokoMse raktako nikAsa aura cimacimAhaTa khAja zUla doSa inhoMse anvitahuye raktako sIMgI aura tUMbIke dvArA nikAsai // 2 // dezase anyadezameM jAnevAle . raktako pachane karake athavA zirAmokSa karake nikAsai / / aGgamlAnau tu na srAvyaM rUkSaM vAtottaraM ca yt||3||gmbhiirN zvayadhuM stambhaM kmpsnaayushiraamyaan||mlaanimnyaaNshc vAto sthAnkuryAdvAyurasRkkSayAt // 4 // aura aMgakI glAnimeM raktako nahIM nikAse aura rUkhe vAtakI adhikatAse saMyukta raktakobhI nikAsanA yogya nahIM hai // 3 // gaMbhIra zojA staMbha kaMpa snAyuroga zirAroga glAni vAtase upaje anyaroga inhoMko raktake kSayase vAyu karatA hai // 4 // virecyaH snehayitvA tu snehyuktaivirecnaiH|| virecana ke yogya manuSyako prathamasnehita karake pIcha snehase saMyukta kiye virecana dravyoMkarake julAbakA denA yogyahai // vAtottare vAtarakta purANaM pApayeghRtam // 5 // vAyukI adhikatAvAle vAtaraktameM purAne ghRtako pAnakarAvai // 5 // zrAvaNIkSIrakAkolIkSIriNIjIvakaiH samaiH // siddhaM sarSapakaiH sarpiH sakSIraM vAtaraktanut // 6 // gorakhamuMDI kSIrakAkolI khiranI jIvaka sarasoM ye samAnabhAga le inhoMke kalkameM siddha kiyA ghata isake saMga vAtaraktako nAzatAhai // 6 // drAkSAmadhUkavAribhyAM siddhaM vA sasitopalam // ghRtaM pibettathA kSIraM guDUcIsvarase zRtam // 7 // dAkha aura mulahaTIke pAnImeM siddhakiye ghRtako misarIse saMyuktakara pavi athavA giloyake svarasameM pakAyehuye dUdhako pAvai // 7 // tailaM payaH zarkarAM ca pAyayedvA sumUchitam // athavA tela dUdha khAMDa inhoMko milAke pAna karAvai // valAzatAvarIrAsnAdazamUlaiH spiilubhiH||8|| zyAmaraNDasthirAbhizca vAtAtinaM zRtaM pyH|| dhAroSNaM mUtrayuktaM vA kSIraM doSAnulomanam // 9 // aura kharehaTI zatAvarI dazamUla pIlU inhoMkarake // 8 // aura mAlavikA nizota araMDa zAlaparNI inhoMkarake pakAyA dUdha vAtakI pIDAko nAzatA hai aura gAyake thanoMse garama garama nikasAhuA - dUdha gomUtrayukta doSAMko anulomita karatA hai / / 9 // For Private and Personal Use Only Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (701) paitte paktvA vriitiktaapttoltriphlaamRtaaH|| pibeghRtaM vA kSIraM vA svAdu tiktksaadhitm||10|| pittako adhikatAvAle vAtaraktameM zatAvarI kuTakI paravala triphalA giloya inhoMke kAthako pIvai. aura svAdu tikta dravyoMse siddha kiye dUdhako athavA ghatako pAvai // 10 // kSIreNairaNDatailaM ca prayogeNa pivennrH|| bahudoSo virekArthaM jIrNe kSIrodanAzanaH // 11 // bahuta doSoMvAlA manuSya prayoga karake julAbake artha araMDAke telako dUdhake saMga pAvai pIche jIrNa hone dUdhake saMga cAvaloMkA bhojana karai // 11 // kaSAyamabhayAnAM vA pAyayedaghRtabharjitam // kSIrAnupAnaM trivRtAcUrNaM drAkSArasena vA // 12 // athavA haraDoMke ghRtameM bhune huye kAthakA pAna karAvai athavA nizotake cUrNako dAkhake rasake saMga pAna karAve aura Upara dUdhakA anupAna karai // 12 // niharedvA malaM tasya saghRtaiH kssiirvstibhiH|| nahi bastisamaM kiMcidvAtaraktacikitsitam // 13 // vizeSAtpAyupAzvorupasthijaTharArtiSu // athavA ghata sahita dUdhakI bastiyoMkarake tisa rogIke malako nikAse kyoMki bastikarmake sana anyacikitsA nahIM hai / / 13 // vizeSa karake gudA pasalI jaMghA saMdhi haDDI peTa inhoMke zUloMmeM bastikarma hitahai // mustadrAkSAharidrANAM pibekvAthaM kapholbaNe // 14 // sakSaudraM triphalAyA vA guDUcI vA yathA tathA // aura kaphakI adhikatAvAle vAtaraktameM nAgaramothA dAkha haladI inhoMke kvAthako pAvai // 14 // athavA zahadase mile huye triphalAke kAthako pAvai, athavA saba prakAra karake giloyako pIvai // yathArhasnehapItaM ca vApitaM mRdu rUkSayet // 15 // aura yathAyogya sneha pInevAleko aura vamana karanevAleko komalapanese rUkSita karai // 15 // triphlaavyuussptrailaatvkssiiriicitrktvcaam||viddNgN pippalImUlaM lomazaM vRSakaM vcm||16||RddhiN lAMgalikaMcavyaM samabhAgAni peSayet // kalkailipvAyasI pAtrI madhyAhne bhakSayedidam ||17||vaataane sarvadoSepi paraM zUlAnvite hitam // triphalA sUTa miraca pIpala tejapAta ilAyacI vaMzalocana cItA vaca vAyaviDaMga pIpalAmUla nIle varNakA hIrAkasIsa karaMjuAkA phala dAlacInI / / 16 / / Rddhi kalahArI cavya inhoMko samabhAga le For Private and Personal Use Only Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (702) aSTAGgahRdayepIsai inhoMke kalkoMkarake lohake pAtrako lepitakara madhyAhna samayameM isako jo Age kahAhai arthAt "kokilAkSakAzAka khAvai // 17 // saba doSoMvAle aura zUlase saMyukta vAtaraktameM yaha hita hai| kokilAkSakaniyUhaH pItastacchAkabhojinA // 18 // kRpAbhyAsa iva krodhaM vAtaraktaM niycchti||pnycmuulsy dhAcyA vA rasaileMlItakI vasAm // 19 // khuDaM suruDhamapyaMge brahmacArI pivaayet // ityAbhyantaramuddiSTaM karma bAhyamataH param // 20 // aura kolistAMke zAkako bhojana karanevAle manuSyako pAna kiyA kolistAMkA kAtha vAtaraktako dUra karatA hai / / 18 // jaise dayAkA abhyAsa krodhako dUra karatA hai paMcamUlake rasake saMga athavA Amaleke rasake saMga gaMdhakako // 19 // pAna karatA huA aura brahmacaryameM sthita manuSya vAtarakto jItatA hai, aise bhItarake vAtaraktake artha cikitsA kahI, aba isake anaMtara bAhirake vAta-ruktakI cikitsAko kaheMge // 20 // AranAlADhake tailaM pAdasarjarasaM zRtam // prabhUte khaMjitaM toye jvaradAhArtinutparam // 21 // aura 256 tole kAMjImeM cauthAI bhAga tela aura rAlake rasako pakAce pIche bahutase jalameM mathita karai yaha Atizayakarake jvara aura dAhako nAzatA hai // 21 // . samadhUcchiSTamaJjiSTaM sasarjarasasArivam // piNDatailaM tadabhyaMgAdvAtaraktarujApaham / / 22 // __ aura isI telameM moma majITha rAla zArivA inhoMko milAnese piMDatela kahAtAhai, yaha mAliza karanese vAtaraktakI pIDAko nAzatA hai // 22 // dazamUle zRtaM kSIraM sadyaH zUlanivAraNam // pariSeko'nilaprAye tahatkoSNena sarpiSA // 23 // dazamUlameM pakAyA huA dUdha tatkAla zUlako nAzatA hai, aura vAtakI adhikatAvAle zUlameM kachuka garama kiye ghRtakarake paripeka karanA hita hai // 23 / / snehaimadhurasiddhairvA caturbhiH prissecyet||stmbhaakssepkaalaat koSNairdAhe tu shiitlaiH|| 24||tdvdgvyaavikcchaagaiHkssiiraistail vimishritaiH|| nikAthairjIvanIyAnAM paJcamUlasya vA lghoH||25|| staMbha AkSepaka zUlase pIDita manuSyako kachuka garamakiye aura madhura dravyoMmeM siddha kiye cAraprakArake snehoMkarake secitakara aura dAhameM zItalarUpa tinhI nehoMkarake secitakarai // 24 // taisehI gAya bakarI bheDa inhoMke telase milehuye dUdhoMkarake secita kare. athavA jIvanIyagaNake auSadhoMke kAryoMkarake athavA laghupaMcamUlake kAryoMkarake staMbha Adise pIDita manuSyako secitkreN| For Private and Personal Use Only Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (703) drAkSekSurasamadyAni dadhimastvamlakAJcikam // sekArthaM taNDulakSaudraM zarkarAmbhazca zasyate // 26 // dAhameM dAkha IkhakA rasa madirA dahIkA pAnI khaTTArasa kAMjI cAvaloMkA pAnI zahada pAnI khAMDakA sarabata ye saba sekake artha zreSTa haiM // 26 // priyAH priyaMvadA naaryshcndsaakrstnaaH|| sparzazItAH sukhasparzA nanti dAharujaM klamam // 27 // priyabolanevAlI aura priyarUpa aura caMdanakarake gIlehAtha aura cUMciyoMvAlI aura sparzameM zItala aura sukharUpasparzavAlI striye dAha zUla glAniko nAzatIhaiM // 27 // sarAge saruje dAhe raktaM hatvA prlepyet||prpaunnddriikmNjisstthaadaaviimdhukcndnaiH // 28 // ssitoplkaasekssumsuurairksktubhiH|| lepo rugdaahviisrpraagshophnibrhnnH||29|| rAga aura zUlase saMyuktahuye dAhameM raktako nikAsaneke artha lepa karAvai, pauMDA majITha dAruhaladI mulahaTI caMdana // 28 // misarI kamalakAMdA Ikha masUra nAgaramothA erakatRNake bIjake sattU karake kiyA lepa zUla dAha visarpa rAga zojeko dUrakaratA hai // 29 // vAtanaiH sAdhitaH snigdhaH kRzaro mudgpaaysH|| tilasarSapapiNDaizca zalanamupanAhanam // 30 // vAtanAzaka dravyoMkarake sAdhitakiyA aura cikanA kasAra aura mUMgoMkI khIra tila sarasoMke piMDoMkarake upanAhana karma zUlako nAzatA hai // 30 // audakAH prasahAnUpavesavArAH susNskRtaaH||jiivniiyaussdhsnehyuktaaH syurupnaahne||31|| stmbhtodrugaayaamshophaangghnaashnaaH|| jIvanIyauSadhaiH siddhAH sapayaskA vasA'pi vA // 32 // jalameM rahanevAle aura prasahasaMjJaka jIva aura anUpadezake jIva inhoMse upajehuye acchItaraha saMskRtakiye aura jIvanIyagaNake auSadha aura snehase saMyukta mAMsa upanAhanakarmameM hita haiM / / 31 // ye staMbha cabhakA zUla AyAma zojA aMgake baMdhako nAzate haiM athavA jIvanIyagaNake auSadhoMmeM siddhakarI aura dUdhase saMyuktakarI pUrvokta jIvoMkI vasA pUrvokta rogoMko nAzatI hai // 32 // ghRtaM sahacarAnmUlaM jIvantIcchAgalaM pyH|| lepaH piSTvA tilAstadvaddhRSTAH payasi nirvRtaaH||33|| ghRta kuraMTA jIvaMtakiI jaDa bakarIkA dUdha inhoMkA lepa hita hai, athavA taisehI bhunehuye aura dhameM prAptakiye tiloMko pIsake lepakaranA hita hai // 33 // For Private and Personal Use Only Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 704 ) aSTAGgahRdaye kSIrapiSTaca mAlepameraNDasya phalAni vA // kuryAcchUlanivRttyarthaM zatAhvAM vA'nile'dhike // 34 // dUdhake saMga pisI huI alasI ke lepako athavA araMDake phalake lepako adhikavAtase upaje zUla meM zUlako nivRttike artha karai athavA dUdhameM pisIhuI zauMpha ke lepako zUlakI vivRttike artha krai|| 1.4 // mUtrakSArasurApakaM ghRtamabhyaJjane hitam // siddhaM samadhusUktaM vA sekAbhyaGgAtkottare // 35 // gRhadhUmo vacA kuSThaM zatAhvA rajanIdvayam // pralepaH zUlanudvAtarakte vAtakaphottare // 36 // madhuzigrorhitaM tadvaddIjaM dhAnyAmlasaMyutam // muhUrtaliptamamlaizca siJcedvAtakaphottare // 37 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir athavA zahada se saMyukta kiyA cuka sekameM aura abhyaMga meM hita hai, aura kaphakI adhikatA vAle bAtaraktameM // 35 // gharakA dhUmAM vaca kUTha zopha haladI dArUhaldI inhoMkA lepa zUlako haratA hai aura vAta kapharkA adhikatA vAle vAta rakta meM ||36|| mulahaTI aura sahojanA ke bIjoM ko kAMjI se saMyuktakara lepakarai, pIche doghaDItaka lepitakiye manuSyako kAMjI Adi se secitakare // 37 // uttAnaM lepanAbhyaGgapariSekAvagAhanaiH // virekAsthApanaiH snehapAnairgambhIramAcaret // 38 // uttAnasaMjJaka vAtaraktako lepa abhyaMga snAna pariseka karake cikitsitakara aura gaMbhIrarUpa vAtaraktako julAba aura AsthApana bastikarake upAcaritakarai // 38 // vAtazleSmottare koSNA lepAdyAstatra zItalaiH // vidAhazopharukkaNDUvivRddhiH stambhanAdbhavet // 39 // vAta kaphakI adhikatAvAle uttAnarUpa vAtaraktameM kachuka garama kiye lepa Adi hita haiM aura tahAM zItala lepoMkarake staMbha honese dAha zojA zUla khAjakI vRddhi hotI hai // 39 // pittaraktottare vAtarakte lepAdayo himAH // uSNaiH ploSoparugrAgasvedApadaraNodbhavaH // 40 // pittaraktakI adhikatAvAle vAtarakta meM zItalarUpa lepa Adi hita haiM, aura tahA~ garamalepa Adi karake atyaMta dAha pIDA rAga pasInA vidAraNa upajate haiM // 40 // madhuyaSTyAH palazataM kaSAye pAdazeSite // tailADhakaM samakSIraM pacetkalkaiH palonmitaiH // 41 // sthirAtAmalakI dUrvApayasyAbhIrucandanaiH // lohahaMsapadImAMsIdvimedAmadhuparNibhiH // 42 // kAkolIkSIrakAkolIzatapuSparddhipadmakaiH // jIvantI jIvakarSa For Private and Personal Use Only Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhASATIkAsametam / (705) bhakatvapatranakhavAlakaiH // 43 ||prpaunnddriikmnyjisstthaasaarivendriibitunnkaiH||ctuHpryogN vaataasRpittdaahjvraartinut||44|| mulahaTI 400 tole le caturthAMza zeSarahai aisA kvAtha banAvai pIche 256 tole tela 256 tole dUdha aura cAra cAra tolebhara vakSyamANa auSadhoMke kalka inhoMko milAke pakAvai // 41 // zAlaparNI muzalI dUba dUdhI zatAvarI caMdana agara tripAdi vAlachaDa medA mahAmedA mulhttii||42|| kAkolI kSIrakAkolI zauMpha Rddhi padmAkha jIvaMtI jIvaka RSabhaka dAlacInI tejapAta nakhI netravAlA // 43 // kamala majITha anaMtamUla indrAyaNa paripelava inhoMkarake pakAvai cAra prayogoMvAlA yaha tela vAtarakta pitta dAha jvara inhoMko nAzatA hai // 44 // balAkalkakaSAyAbhyAM tailaM kSIrasamaM pacet // sahasrazatapAkaMtadAtAsRgvAtaroganut // 45 // rasAyanaM mukhyatamamindriyANAM prasAdanam // jIvanaM bRMhaNaM svayaM shukraasRgdossnaashnm||46|| kharaihaTIke kalka aura kArthokarake dUdhake samAna telako pakAvai hajAravAra athavA 100 vAra pakAyAhuA yaha tela vAtarakta aura vAtarogako nAzatAhai // 45 // yaha atyaMta pradhAnarUpa rasAyanahai aura iMdriyoMko prasanna karatAhai aura jIvanahai aura vRddhiko karanevAlAhai aura svarameM hitahai vIrya aura raktake doSako nAzatAhai // 46 // kupite mArgasaMrodhAnmedaso vA kaphasya vA // ativRddhayAnile zastamAdau snehanabRMhaNam // 47 // kRtvA tatrADhyavAtoktaM vAta zoNitikaM ttH|| bheSajaM snehanaM kuryAdyacca rktprsaadnm||48|| medakI vRddhikarake athavA kaphakI ativRddhikarake mArgake rukajAnese kupita huye vAtameM snehana aura bRMhaNa auSadha zreSTahai / / 47 // tahAM medase AcchAditahuye tathA kaphase AcchAditahuye vAtameM vAtaraktameM kahI cikitsA karanI yogyahai pIche vAtaraktakI cikitsAmeM kahehuye snehana aura raktako prasanna karanevAlI auSadhako karai // 48 // prANAdikope yugapadyathodiSTaM yathAmayam // yathAsannaM ca bhaiSajyaM vikalpyaM syAdyathAbalam // 49 // prANa Adi pAMcavAyuoMke eka kAlameM upaje kopameM yathAyogya kahehuye aura vAtavyAdhikI cikitsAke anusAra aura prANaAdike kopase upaje rogAdikI apekSAme saMyukta aura prANaAdike balake anusAra auSadha kalpita karanA yogyahai // 49 // nIte nirAmatAM sAme svedlNghnpaacnaiH|| rUkSaizcAlepasekAyaiH kuryAtkevalavAtanut // 50 // sveda laMghana pAcana inhoMkarake aura rUkhe lepa aura seMka Adikarake nirAmatAko prAptahuye AmavAtameM zuddhavAtakI cikitsAko karai // 10 // For Private and Personal Use Only Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (706) assttaangghRdyeshossaakssepnnsngkocstmbhsvpnkmpnm|| hanuAso'ditaM khAjyaM pAGgulyaM khuDavAtatA // 51 // sandhicyutiH pakSavadho medo majAsthigA gdaaH||ete sthAnasya gAmbhIryAtsidhyeyuryyanato na vA // 52 // tasmAjjayennavAnetAnbalino nirupadravAn // aMgazoSa AyAma aMgasaMkoca staMbha cetanapanekA abhAva kaMpa hanubhraMza ardita khaMjatA paMgutA cAtarakta // 51 // saMdhibhraMza pakSAghAta meda majjA haDDI inhoMmeM sthita honevAle ye roga sthAnake gaMbhIrapanese utpannahuye aura navIna upaje ye roga yatnase siddha hotehaiM // 12 // tisakAraNase balavAle manuSyake navIna upaje aura upadravoMse rahita ina aMgazoSa Adi rogoMko vaidya cikitsitakarai / / vAyau pittAvRte zItAmuSNAM ca bhushHkriyaam||53|| vyatyA sAdyojayetsarpirjIvanIyaM ca pAyayet // dhanvamAMsaM yavAH shaalivirekkssiirvaanmRduH|| 54 // sakSIrA bastayaH kSIraM paJcamUla balAzRtam // kAle'nuvAsanaM tailaM madhurauSadhasAdhitam // 55 // yaSTImadhubalAtalaghRtakSIraizca secanam ||pnycmuulkssaayenn vAriNA zItalena ca // 56 // aura pittakarake AcchAditahuye vAyumeM zItala aura garama kriyAko bahutavAra / / 53 // vyatyAsase yojitakara aura jIvanIyagaNake auSadhoMmeM siddha kiye ghRtako pAna karAvai aura jAMgaladezakA mAMsa yava zAlicAvala aura dUdhase saMyukta tathA komala julAbako prayukta karai // 54 / / dUdhase saMyukta karI basti aura kharehaTImeM pakAyA huA dUdha aura madhura auSadhokarake sAdhita kiye telakarake sama. yameM anuvAsanako prayukta karai // 55 // mulahaTI kharehaTI tela ghata dUdha inhoMkarake aura paMcamUlake kAthakarake aura zItalapAnIkarake secita karai // 56 // kaphAvate yavAnnAni jAMgalA mRgpkssinnH|| svedAstIkSNA nirUhAzca vamanaM savirecanam // 57 // purANasarpistailaM ca tilasarSapajaM hitam // kaphase AvRtahuye vAyumeM yavoMkA anna aura jAMgaladezake mRga aura pakSiyoMkA mAMsa aura svedakarma aura tIkSNa nirUhabasti tIkSNa vamana tIkSNa julaab||17||puraanaa ghRta tila aura sarasoMkA tela ye hita haiM / saMsRSTe kaphapittAbhyAM pittamAdau vinirjayet // 58 // aura kapha pitta karake milehuye vAtameM prathama pittako harai pIche kaphako // 18 // kArayedraktasaMsRSTe vAte zoNitikA kriyaam|| svedAbhyaMgarasAH kSIraM sneho mAMsAvRte hitH||59||prmehmedovaatghnmaaddhyvaatebhipgjitm ||mhaasneho'sthimjsthe pUrvoktaM retsaavRte||60|| For Private and Personal Use Only Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir cikitsAsthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (707) raktase milehuye vAyumeM vAtaraktakI kriyAko karai aura mAMsa karake AcchAditahuye vAyumeM pasInA mAliza mAMsakA rasa dUdha sneha hitahai // 59 // prameha meda vAta inhoMko nAzanevAlA auSadha vAta raktameM hitahai aura haDDI tathA majjAmeM sthitahuye vAyumeM pUrvokta mahAsneha hitahai aura vIryakarake AcchA ditahuye vAyumeM pUrvokta vAtavyAdhimeM vIryameM sthita huye vAtake artha kahAhuA auSadha hitahai // 6 // . annAvRte pAcanIyaM vamanaM dIpanaM lghu|muutraavRte mUtralAni svedA uttrbstyH||61||ernnddtailN varcaHsthe bastisnehAzca bhedinH|| annakarake AcchAditahuye vAyumeM pAcana vamana dIpana halakA auSadha hitahai aura mUtrakarake AcchAditahuye vAyameM matrako upajAnevAle dravya svedakarma uttara bastikarma hita hai // 61 // viSTAmeM sthitahuye vAyumeM araMDIkA tela bastikarma bhedana karanevAle sneha hitahaiM / / kaphapittAviruddhaM yadyacca vAtAnulomanam // 62 / / sarvasthAnAvRte vAzu tatkAyaM mAtarizvani // aura kaphapittase aviruddha aura jo vAtako anulomana karanevAlA auSadhahai // 62 // so saba sthAnoM meM AcchAditahuye vAyumeM zIghra karanA yogyahai / / anabhiSyandi ca snigdhaM srotasAM shuddhikaarnnm||63 ||paacnaa vastayaHprAyo madhurAH sAnuvAsanAH // prasamIkSya balAdhikyaM mRdukAyavirecanam // 64 // rasAyanAnAM sarveSAmupayogaHpraza syate // zilAhvasya vizeSeNa payasA zuddhagugguloH // 65 // leho vA bhaaiivstdvdekaadshsitaasitH|| kaphako nahIM karanevAlI cikanI aura srotoMkI nahIM zuddhi karanevAlI auSadhabhI yahAM yukta karanI yogya hai // 63 // pAcanasaMjJaka bastikarma aura vizeSakarake madhurarUpa anubAsana bastikarma hita hai aura balakI adhikatAko dekhakara komala julAbako karAnA yogya hai / / 64 // saba prakArake rasAyanoMkA upayoga aura vizeSakarake zilAjItakA dUdhake saMga upayoga aura zuddha gUgalakA dUdha ke saMga upayoga // 65 // athavA brAhmarasAyanameM kahA huA bhAva leha athavA brAhmarasAyanameM kahA huA ekAdaza sitAsita leha zreSTha hai // apAne tvAvRte sarva dIpanaM grAhi bheSajam // 66 // vAtAnulomanaM kArya muutraashyvishodhnm||iti saMkSepataHproktamAvRtAnAMcikisitam // 67 // prANAdInAM bhiSakuryAdvitayaM svayameva tat aura apAnavAyukarake AcchAdita huye vAyumeM agniko jagAnevAlA aura kabjako karanevAlA ||66||vaatko anulomita karanevAlA aura mUtrAzayako zodhanevAlA auSava karanA yogyahai aise AvRtoMkA auSadha saMkSepase khaa||67||praann Adi pAcoM AvRtoMke auSadhako vaidya ApahI vicArake krai|| For Private and Personal Use Only Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (708) - aSTAGgahRdayeudAnaM yojayedUrdhvamapAnaM caanulomyet||6||smaanN zamayedvidvAMstridhA vyAnaM ca yojyet||praannorkssyshctubhyoN pi tasthitau dehsNsthitiH||69||svN svaM sthAnaM nayedevaM vRttAnvAtAnvimArgagAn udAnavAyuko Uparake tarapha yojitakare aura apAnavAyuko nIceko prAptakara // 68 // samAna vAyuko vAtanAzaka auSadhoMkarake vaidya zAMtaka aura vyAnavAyuko Upara nIce madhya tIna prakAroMkarake yojitakara aura udAna apAna samAna vyAna ina cAroM vAyuoMse prANavAyukI rakSA karanI yogyahai, kyoMki tisakI sthitimeM dehakI sthiti rahatIhai / 69 // aise dUsare mArgameM pravRttahuye AvRtahuye vAtoMko apane apane sthAnoMmeM prApta karai / / sarva cAvaraNaM pittaraktasaMsargavarjitam // 70 // rasAyanavidhAnena lazuno hanti shiilitH|| aura pittaraktake saMsargase vArjata aavrnnko||70||rsaaynvidhikrke sevita kiyA lahasana naashtaahai| pittAvRte pittaharaM marutazcAnulomanam // 71 // pittakarake AcchAditahuye udAnaAdi vAtoMmeM pittako haranevAlA aura vAyuko anulomita karenavAlA auSadha hitahai / / 71 / / raktAvRte'pi tadvacca khuDoktaM yacca bheSajam // raktapittAnilaharaM vividhaM ca rasAyanam // 72 // raktakarake AcchAditahuye udAna Adi vAyumeM pittako haranevAlA aura vAyuko anulomita karanevAlA auSadha hitahai aura vAtaraktameM kahAhuA aura raktapitta vAtako haranevAlA aura aneka prakArakA rasAyana auSadha hitahai // 72 // yathAnidAnaM nirdiSTamiti samyakcikitsitam // AyurvedaphalaM sthAnametatsadyorttinAzanam // 73 // aise nidAnake anusAra Ayurvedake phalavAlA aura tatkAla rogako nAzanevAlA cikitsitasthAna acchIrItise kahA // 73 // cikitsitaM hitaM pathyaM prAyazcittaM bhiSagjitam // bheSajaM zamanaM zastaM paryAyaiH smRtamauSadham // 74 // cikitsita hita pathya prAyazcitta bhiSagajita bheSaja zamana zasta ina paryAyoMkarake auSadha kahAhai, arthAt ye saba auSadhake paryAya kahe haiM // 74 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhApATIkAyAM cikitsitasthAne dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // yahAM siMhaguptakA putra vAgbhaTaviracita aSTAMgahRdayasaMhitAmeM cikitsitasthAna samAptahuA / For Private and Personal Use Only Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zrIH / atha aSTAGgahRdayasaMhitAyAm kalpasthAnam / prathamo'dhyAyaH / athAto vamanakalpamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara aba hama manakalpanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge || iti ha smAhurAtreyAdayo maharSayaH // aise Atreya Adi maharSi kahate bhaye // vamane madanaM zreSThaM trivRnmUlaM virecane // nityamanyasya ta vyAdhivizeSeNa viziSTatA // 1 // mana meM nityaprati mainaphala zreSTha hai aura virecanameM nizotakI jaDa zreSThahai anya auSadhako nizcaya vyAdhike vizeSakarake viziSTatA hai // 1 // phalAni tAni pANDUni na cAtiharitAnyapi // AdAyAhni prazastarkSe madhye grISmavasantayoH // 2 // pramRjya kuzamuttolyAM kSi svA vadhvA pralepayet // gomayenAnumuttolIM dhAnyamadhye nidhApa yet // 3 // mRdubhUtAni madhviSTagandhAni kuzaveSTanAt // niSkRSya nirgate'STAhe zoSayettAnyathAtape // 4 // teSAM tataH suzuSkANAmuddhRtyaphalapippalIH // dadhimadhvAjyapalalairRditvA zoSaye punaH // 5 // tataH suguptaM saMsthApya kAryakAle prayojayet // pAMDurUpavAle aura atyaMta haritaraMga se rahita aise maiMnaphaloMko grISma aura vasaMta Rtu ke madhya meM zreSTha nakSatra vAle dinameM grahaNa karake // 2 // pIche phaloMke mala Adi doSoM ko dUra karake kuzAkI mUTikAmeM prAptakara aura Uparase baMdhakara tisa mUTikA arthAt muttolako gobara karake lepitakarai pIche anna samUhameM sthApita kare || 3 || komalarUpa aura madirA ke samAna gaMvavAle kadAcit iSTagaM - dhavAle aise jaba hojAveM ve phala taba tisa kuzAke veTanase ATha dinoMke pazcAt nikAsakara ghAmameM zoSita karai // 4 // pIche zuSkahuye tina phaloMko nikAsa aura dahI zahada ghRta inhoMkarake marditakara phira vAmameM sukhAvai ||5|| pIche acchItaraha gupta karake saMsthApita kara vamanake samaya meM prayuktakare // For Private and Personal Use Only Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (710) aSTAGgahRdayeathAdAya tato mAtrAM jarjarIkRtya vAsayet // 6 // zarvarI ma dhuyaSTayA vA kovidArasya vA jle||krbudaarsy vivyA vA nIpasya vidalasya vA ||7||shnnpusspyaaH sadApuSpyAH prtykpusspyudke'thvaa|| tataH pibetkaSAyaM taM praatrmuditgaalitm||8|| sUtroditena vidhinA sAdhu tena tathA vamet // zleSmajvaraprati zyAyagulmAntarvidadhISu c||9||prcchrdyedvishessennyaavtpittsy darzanam // pIche tinhoMmeMse dezakAlake anusAra mAtrAko grahaNakara aura cUrNa banA // 6 // mulahaTIkarake pAnImeM ekarAtrI bAsitakarai athavA amalatAsake pAnI karake athavA kIkarake saMga pAnImeM athavA kaDavItorIke saMga pAnI meM athavA kadaMbake saMga pAnImeM athavA vetake saMga pAnI meN||7||athvaa ghAgharI auSadhake pAnImeM athavA rUIkI vADIke pAnImeM athavA zveta UMgAke saMga pAnImeM bhigoya pIche prabhA tameM mardita aura chAnehuye tisa kaSAyako pAvai // 8 // parantu sUtrasthAnameM acchI taraha kahIhuI vidhi karake pAvai tisa karake acchI taraha vamana hotAhai aura kapha vara pInasa gulma antaravidradhI inhoMmeM // 9 // vizeSakarake jabataka pittakA darzana hove tabataka vamanako karai // phalapippalicUrNaM vA kvAthena svena bhAvitam // 10 // tribhAga triphalAcUrNa kovidArAdivAriNA // pibejjvarAruciSvevaM grnthypcyrbudodrii||11|| pitte kaphasthAnagate jImRtAtijalena tat // hRddAhe'dho'trapitte ca kSIraM tatpippalIzrRtam ||12||:reyii vA kaphacchardiprasekatamakeSu tu|| dadhyuttaraM vA dadhi vA ta srutakSIrasambhavam // 13 // athavA maiMnaphalakI pIpalIke kvAthakarake bhAvitAkaye mainaphalakI pIpalIke cUrNako // 10 // tribhAga triphalAke cUrNase saMyuktakara aura amalatAsake pAnIke saMga jvara aura arucImeM pIvai aura graMthi apacI arbuda peTarogavAlA manuSya // 11 // kaphake sthAnameM prAptahuye pittameM mainaphalako nAgaramothA Adike jalake saMga pIvai aura hRdayake dAhameM aura adhogataraktapittameM tisI mainaphalakarake pakAyehuye dUdhako / / 12 / / athavA dUdhakI peyAko sevai, aura kapha chardaii praseka tamakazvAsa inhoMmeM dahIkA sara athavA dahI athavA dahIse nikasA nainI vRta athavA dUdhase nikasAhuA dhRta ye saba hita haiM // 13 // phalAdikvAthakalkAbhyAM siddhaM tatsiddhadugdhajam // sarpiH kaphAbhibhUte'gnau zuSyadehe ca vAmanam // 14 // For Private and Personal Use Only Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (711) maiMnaphala aura nAgaramothA Adike kAtha aura kalkakarake siddha kiyA athavAmainaphalaAdikarake siddha kiye dUdhase upajA ghRta kaphakarake abhibhUtahuI agnimeM aura sUkhatehuye zarIrameM vamanarUpa kahAhai // 14 // svarasaM phalamajjo vA bhallAtakavidhizRtam // AdIlepanAsiddhaM lIDA pracchardayetsukham // 15 // taMlehaM bhakSyabhojyeSu taskaSAyAMzca yojayet // maiMnaphalakI majAke svarasako bhilAvekI vidhikarake pakAvai, jaba kaDachIpai cipakane lagai taba siddha jAnake cATanese sukhapUrvaka vamana hotA hai // 15 // tisa lehako aura mainaphalake kAthoMko bhakSya aura bhojya padArthoMmeM prayuktakarai / / vatsakAdipratIvApaH kaSAyaH phlmjjjH||16|| nimbAkAnyata rakvAthasamAyukto niycchti|bddhmuulaanpi vyAdhInsarvAnsanta paNodbhavAn // 17 // aura vatsakAdigaNake auSadhoMke kalkase saMyuktakiyA mainaphalakI majjAkA kAtha // 16 // nIMba AkameM eka kisIke kAtha karake yuktahuA mainaphalakI majjAkA kAtha jaDa bAMdhI huI aura saMtarpaNase upajI saba vyAdhiyoMko dUra karatAhai // 17 // rATapuSpaphalazlakSNacUrNairmAlyaM surakSitam // vamenmaNDarasAdInAM tRpto jighansukhaM sukhI // 18 // evameva phalAbhAve kalpyaM puSpaM zalATu vA // madanavRkSake phUla aura phaloMke mahIna cUrNokarake suMdara rUkSitakiye phUlako maMDa aura rasa Adi karake tRptahuA manuSya sUMghatAhuA sukhapUrvaka vamana karatAhai // 18 // isIkramakarake phalake abhAvameM mainaphalakA phUla athavA kaccAphala kalpitakaranA yogya hai / / jImUtAdyAzca phalavajjImUtaMtu vizeSataH // 19 // prayoktavyaM jvarazvAsakAsahidhmAdirogiNAm // aura devatADa tUMbI kaDavItorI AdibhI saba mainaphalakI taraha kalpitakaranI yogya haiM aura vize Sakarake devatADa // 19 // jvara zvAsa khA~sI hicakI AdirogavAloMke artha prayukta karanA hita hai / / payaH puSpe'sya nirvRtte phale peyaapyskRtaaH||20|| lomazaMkSIrasantAnaM dadhyuttaramalomaze ||dhRte payasi dadhyamlaM jAte hari tapANDuke ||21||aasuty vAruNImaNDaM pibenmRditgaalitm|| kaphAdarocake kAse pANDutve rAjayakSmaNi // 22 // For Private and Personal Use Only Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (712) aSTAGgahRdayeaura isa devatADake phUloMmeM aura phaloMmeM dUdhase banIhuI peyA hitahai // 20 // komala rUpa devatADake phalako dUdhameM pakAya jaba malAI upajai tisako khAvai aura kaThinarUpa devatADake phalako dUdhameM pakAya pIche dahI jamAya pIche rasa banAya tisako pIvai harita pAMDuraMgake devatADake phalako dudhameM pakAya pIche dahIko jamAke pAvai // 21 // kaphase upaje arocakameM aura khAMsImeM aura pAMDUrogoM aura rAjayakSmAmeM mardita karake chAnehuye vAruNI madirAke maMDako pAvai // 22 // iyaM ca kalpanA kAryA tumbIkozAtakISvapi // yaha kalpanA tUMbI aura kaDavI torI AdimeMbhI karanI yogya hai / paryAgatAnAM zuSkANAM phalAnAM veNijanmanAm // 23 // cUrNasya payasA zuktiM vAtapittAditaH pibet // dve vA trINyapi vA 'pothya kvAthe tiktottamasya vA // 24 // AragvadhAdinavakAdAsutyAnyatamasya vA // vimRdya pUtaM taM kAthaM pittazleSmajvarI pibet // 25 // aura acchI taraha prApta pAkavAle aura devadAlIse utpanna honevAle aura zuSka phaloMke // 23 // cUrNako do tolebhara le dUdhake saMga vAta aura pittase pIDita huA manuSya pAvai aura do athavA 3 kaDuvItorIke phaloMkA cUrNakara pIche nIMbake kAthameM milA pitta kapha jvaravAlA pAvai // 24 // athavA AragvadhAdigaNake nava auSadhoMmeMse ekakoIseke kAthameM do athavA tIna devatADake phaloMko marditakara aura chAna tisa kvAthako pitta kapha jvarameM pAvai // 25 // jImUtacUrNa kalka vA pibecchItena vaarinnaa|| jvare paitte kavoSNena kaphavAtAtkaphAdapi // 26 // devatADake phalake cUrNakA athavA kalkako zItalapAnImeM AloDitakarake pittajvarameM pIvai aura tisIke kalkako athavA cUrNako kaphavAtase upaje tathA kaphaseupaje jvarameM kachukagarama pAnI ke saMga pIvai // 26 // kAsazvAsaviSacchardijvarArne kaphakarzite // ikSvAkurvamane zastaH pratAmyati ca mAnave // 27 // khAMsI zvAsa viSa chardi jvarase pIDita kaphase karSita aura pratAmita manuSyako vamanameM kaDavI tUMbI zreSTa hai // 27 // phalapuSpavihInasya pravAlaistasya sAdhitam // pittazleSmajvare kSIraM pittodikte prayojayet // 28 // : phala aura puSpakarake varjitahuI kaDavI tUMbIke aMkuroMkarake sAdhita kiyA dudha pittakI adhika tAvAle phittakaphajvarameM prayukta karai // 28 // For Private and Personal Use Only Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (713) hRtamadhye phale jINe sthitaM kSIraM yadA dadhi // . syAttadA kaphaje kAsazvAse vamyaM ca pAcayet // 29 // jIrNahuye tADaphalake madhyameMse gUdeko nikAsa tahAM sthitakiyA dUdha jo dahIbhAvako prApta hovai tisako kaphI khAMsI aura zvAsameM vamanake artha pAna karAvai // 29 // mastunA vA phalAnmadhyaM paannddukusstthvissaarditH|| tena takaM vipakkaM vA pibetsamadhusaindhavam // 30 // kaDavI sUThoke madhyabhAgako pAMDu kuSTa viSase pIDitahuA manuSya dahIke pAnIke saMga pAvai athavA tisI kaDavItUMbIke gUdeke saMga pakAyA huA aura zahada tathA seMdhAnamakase saMyuktakiyA taka pIvai // 30 // bhAvayitvAjadagdhena bIjaM tenaiva vA pibet // viSagulmodaragranthigaNDeSu zlIpadeSu ca // 31 // kaDavI tUMbIke bIjako bakarIke dUdha meM bhAvitakara pIche bakarIke dUdhake saMga pAvai yaha yoga -viSa gulmaroga udararoga graMthi galagaMDa zlIpadameM hitahai // 31 // saktubhirvA pivenmanthaM tumbiisvrsbhaavitaiH|| kaphodbhave jvare kAse galarogeSvarocake // 32 // nUMbIke svarasakarake bhAvitakiye sattuoMkarake maMthako kaphase utpannahuye jvara khAMsI galaroga arocakameM pIvai // 32 // gulme jvare prasakte ca kalkaM mAMsarasaiH pibet // naraH sAdhu vamatyevaM naca daurbalyamaznute // 33 // tumbyAH phalarasaiH zuSkaiH sapuSpairavacUrNitam // chardayenmAlyamAghrAya gandhasampatsukhocitaH // 34 // gulmameM tathA prasakta arthAt purAne varameM tUMbeke kalkako mAMsake rasake saMga pIvai aise karanese manuSya acchItaraha vamana karatAhai aura durbalapaneko nahIM prApta hotAhai // 33 // tUMbIke zuddhahuye phala aura rasoMkarake tathA tUMbIke puSpoMkarake gaMdhakI saMpattivAle kiye cUrNako alpa sUMghakara sukhI manuSya acchItaraha vamana karatAhai // 34 // kAsagulmodaragare vAte zleSmAzayasthite // kaphe ca kaNThavakrasthe kaphasaMcayajeSu ca // 35 // dhAmArgavo gadeSviSTaH sthireSu ca mahatsu ca // For Private and Personal Use Only Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (714) aSTAGgahRdayekhAMsI gulmaroga udararoga viSameM kaphake AzayameM sthitahuye vAyumeM kaMdha aura mukhameM sthitahuye kaphameM aura kaphake saMcayase upajanevAle arocaka Adi rogomeM // 35 // sthira aura baDhehuye rogoMmeM kaDavItorIkA phala bAMchita hai // jIvakarSabhako vIrAkapikacchU zatAvarI // 36 // kAkolI zrA vaNI medA mahAmedA mdhuulikaa||tdrjobhiH pRthaglehA dhAmArga varajo'nvitAH // 37 // kAse hRdayadAhe ca zastA mdhusitaahtaaH|| te sukhAmbho'nupAnAH syuH pittoSyasahite kaphe // 38 // dhAnyatumvaruyUSeNa kalkastasya viSApahaH // aura jIvaka RSabhaka brAhmI kauMcake bIja zatAvarI // 36 // kAkolI gorakhamuMDI medA mahAmedA mulahaTI inhoMke cUrNokarake aura kaDuvItorIke cUrNase yukta // 37 // zahada aura misarIse atyaMta dravarUpa kiye pRthak pRthak leha khAMsI aura hRdayake dAhameM zreSThahaiM aura pittakI agnikarake sahitahuye kaphameM ye pUrvokta leha garamapAna ke anupAnase grahaNa kiye jAte haiM // 38 // dhaniyAM aura ( tumbaru ) ciraphalake yUSakarake kaDavItorIkA grahaNa kiyA kalka viSako nAzatA hai / bimbyAH punarnavAyA vA kAsamardasya bA rase // 39 // ekaM dhAmArgavaM devA mAnase mRditaM pibet // tacchratakSIraja sarpiH sAdhitaM vA phalAdibhiH // 40 // aura kaDavItorIke rasameM athavA zAMThoke rasameM athavA kasoMdIke rasameM // 39 // eka athavA do kaDavItorIke phaloMko marditakara manake vikArameM pIvai athavA mainaphala kaDavItorI kaDavItUMbI lAlaUMgA kUDA inhoMkarake sAdhita kiye ghRtako pAvai // 40 // kSveDo'tikaTutIkSNoSNaH pragADheSu prazasyate // kuSThapANDDAmayaplIhazophagulmagarAdiSu // 41 // atyaMta kaDavItorI atikaTu tIkSNa garama honese atyaMta dRDharUpa kuSTa pAMDuroga plIha roga zoja gulma viSa AdimeM zreSTa hai / / 41 // pRthakphalAdiSaTkasya kvAthe mAMsabhanUpajam // kozAtakyA samaM siddhaM tadrasaM lavaNaM pivet // 42 // maiMnaphala devatADa kaDavItUMvI lAlaUMgA kaDavItorI kuDA ina chahauMke kAthameM kaDavI torI ke samAna siddha kiye anUpadezake mAMsake rasako namakase saMyuktakara pIvai // 42 // phalAdipippalItulyaM siddhaM kSveDaralethavA // kSveDakvAthe pibetsiddhaM mizramikSurasena vA // 43 // For Private and Personal Use Only Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 715 ) maiMnaphala Adi chahoM phaloM ke bIjoMke samAna anUpadezake mAMsako atyaMta kaDavItorI ke rasake saMga athavA Ikhake rasameM mizrita kiye atyaMta torIke kAthameM siddha kiye anUpadezake mAMsa ke rasako namaka se saMyuktakara pIvai // 43 // kuTajaM sukumAreSu pittaraktakaphodaye // jvare visarpe hRdroge khuDe kuSThe ca pUjitam // 44 // sukumAra manuSyoMmeM jo atizayakarake pitta rakta kapha inhoMke udaya honemeM aura jvara visarpa hRdroga vAtarakta kuSTa inhoMmeM zvetakuDAkarake vamana lenA pUjita hai // 44 // sarvapANAM madhukAnAM toyena lavaNasya vA // pAyayetkauTajaM bIjaM yuktaM kRzarayA'thavA // 45 // saptAhaM vArkadugdhAktaM taccUrNa pAyayetpRthak // phalajImUtakekSvAkujIvantIjIvakodanaiH // 46 // sarasoM aura mahuAke kvAthakarake athavA seMdhAnamaka ke pAnI karake athavA kRzarA karake yukta iMdrayatroMkA pAna karAvai // 45 // athavA 7 dinoMtaka Aka ke dUdhase bhIje huye iMdrayavoMke cUrNako alaga alaga maiMnaphala devatADaphala kaDavItUMcI jIvaMtI jIvaka inhoMke pAnIke saMga pAna karAve 46 vamanauSadhamukhyAnAmiti kalpadigIritA // bIjenAnena matimAnanyAnyapi ca kalpayet // 47 // vamanameM pradhAna auSadhoMke kalpakI isa prakArase kucha vArtA kahI hai isI bIjakarake buddhimAn vaidya vamanake yogya anyabhI aupadhoMko kalpita karai // 47 // iti berInivAsivaidya paMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdaya saMhitAbhASATIkAyAMkalpasthAne prathamo'dhyAyaH // 1 // dvitIyo'dhyAyaH / athAto virecanakalpamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara virecanakalpanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge // kaSAyA madhurA rUkSA vipAke kaTukA trivRt // kaphapittaprazamanIraukSyAccAnilakopanI // 1 // sedAnImauSadhairyuktA vAtapittakaphApahaiH // kalpavaizeSyamAsAdya jAyate sarvarogajit // 2 // nizota kasailI hai madhura hai rUkhI hai pAka meM kaDavI hai kapha aura pittako zAMta karatI hai aura rUkhepase vAtako kopatI haiM // 1 // aise guNoMvAlI vaha nizota vAtapitta kaphako nAzanevAle auSadhoM se yuktakarI kalpakI vizeSatAko prApta hoke virecanasAdhya saba rogoMko jItanevAlI hojAtI hai // 2 // For Private and Personal Use Only Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdayedvidhA khyAtaM ca tanmUlaM zyAmaM zyAmAruNaM trivRt|| trivRdAkhyaM varataraM nirapAyaM sukhaM tyoH||3|| sukumAre zizau vRddhe mRdukoSThe ca tadvitam // tisa nizotakI jaDa doprakArakI kahI hai zyAmaraMgavAlI zyAmA kahItIhai aura raktaraMgavAlI trivRta kahAtIhai tina donoMmeM sukharUpa aura apAyase varjita honemeM trivRt nAmavAlI atyaMta zreSTahai // 3 // sukumAra bAlaka vRddha komalakopTavAlA inhoMmeM yaha hitahai / mUrchAsaMmohahRtkaMThakarSaNakSaNanapradam // 4 // zyAma tIkSNAzukAritvAdatastadapi zasyate // kare koSThe vahau doSe klezakSAmiNicAture // 5 // aura mUrchA saMmoha hRdaya kaMThakarSaNa kaMThake kSayako denevAlIhai // 4 // zyAmA tIkSNa aura zIghrakArIpanese krUrakoSThoM aura bahutase doSameM kleza sahanevAle rogImeM yaha zreSThahai // 5 // gambhIrAnugataM zlakSNamatiyagvisataM ca yat // gRhItvA visRjetkASThaM tvacaM zuSkAM nidhApayet // 6 // gaMbhIra anugata arthAt pRthvIke bhItara praviSTahuI aura komala aura tirachepanese rahita aisI nizotakI jaDako grahaNakara kASThako tyAgai aura sUkhIhuI tvacAko sthApita karai // 6 // atha kAle tu taccUrNaM kinyjinnaagrsaindhvm||vaataamye pivedamlaiH pitte sAjyasitAmadhu ||7||kssiirdraakssekssukaashmrysvaaduskndhv raarsaiH||kphaamye piilursmuutrmdyaamlkaanyjikaiH||8||pnyckolaadicuurnnaishc yuktyA yuktaM kphaaphaiH|| pIche julAbake yogya kAlameM nizotakI jaDakI vacAke cUrNako kachu sUTha aura seMdhAnamakase saMyuktakara kAMjIke saMga vAtarogameM pIvai aura pittake rogameM ghRta misarI zahada inhoMse saMyuktakiye tisa nizotake cUrNako // 7 // dUdha dAkha Ikha kaMbhArI seMdhAnamakakA samUha triphalA inhoMke rasoMke saMga pAvai aura kaphake rogameM pIlukA rasa gomUtra madirA khaTTA rasa kAMjI inhoMke saMga // 8 // aura pIpala, pIpalAmUla, cavya, cItA, sUMTha ina Adi kaphako nAzanevAle cUrNokarake yuktike dvArA yukta kiye tisI nizotake cUrNako pAvai // trivRtkalkakaSAyeNa sAdhitaH sasito himaH // 9 // madhutrijAtasaMyukto leho hRdyaM virecanam // ajagandhAtugAkSIrI vidArI zarkarA trivRt // 10 // For Private and Personal Use Only Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir __kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (767) aura nizotakA kalka tathA kAthakarake sAdhita kiyA aura misarIse sahita aura zItala // 9 // aura zahada dAlacInI ilAyacI tejapAtase saMyukta leha suMdara julAbahai aura tulasI vaMzalocana vidArIkaMda khAMDa nizota // 10 // cUrNitaM madhusarpibhyAM lIhA sAdhu viricyate // snnipaatjvrstmbhpipaasaadaahpiidditH|| 11 // inhoMke cUrNako zahada aura ghRta milA cATanese sannipAta jvara staMbha pipAsA dAhase pIDitahuAmanuSya acchItaraha julAbako prApta hotAhai // 11 // limpadantastrivRtayA dvidhA kRtvekssugaannddkaaH|| ekIkRtya pacetsvinnaM puTapAkena bhakSayet // 12 // IkhakI gaMDIrIko madhyase phADake bhItarase nizotakarake lepitakarai pIche donoM TukaDoMko ekIkArakara puTapAkakI vidhise pakAvai pIche svinna hojAnepai bhakSitakarai // 12 // tvagelAbhyAM samA nIlI taistrivRttaizca zarkarA // cUrNaM phalarasakSaudrasaktubhistarpaNaM pibet // 13 // vAtapittakaphottheSu rogeSva lpAnale Su ca // nareSu sukumAreSu nirapAyaM virecnm|| 14 // dAlacInI aura ilAyacIke samAna nIlI aura dAlacInI ilAyacI pIlI arthAt kAlAdAnA inhoMke samAna nizota aura dAlacInI ilAyacI nIlI inhoMke samAna khAMDa inhoMke tarpaNarUpa cUrNako triphalAkA rasa zahada sattuke saMga pAvai // 13 // vAta pitta kaphase upaje huye rogoM meM aura alpa agnivAle aura sukumAra manuSyoMmeM yaha apAyase varjita julAba hai // 14 // viddnggtnnddulvraayaavshuukknnaatrivRt||srvebhyo'rddhn tallIDhaM madhvAjyena guDena vA // 15 // gulmaM plIhodaraM kAsaM halImakamaro cakam // kaphavAtakRtAMzcAnyAnparimArTi gadAnbahUn // 16 // vAyaviDaMgake dAne triphalA javAkhAra pIpala ye saba samAnabhAga aura saboMse AdhI nizota inhoMko zahada aura ghRtameM tathA guDameM milAke cATai // 15 // yaha yoga gulma plIhodara khAMsI halImaka arocaka kapha vAtase kare anya bahutase rogoMko zuddhakaratAhai // 16 // viddnggpippliimuultriphlaadhaanycitrkm||mriicendryvaajaajii pippliihstipippliiH||17||diipykN paJcalavaNaM cUrNitaM kArSikaM pRthak ||tiltailtrivRccuurnnbhaagau caassttplonmitau||18|| dhAtrIphalarasaprasthAMstrInguDA tulAnvitAn // paktvA mRdvagninA khAdettato maatraamyntrnnH|| 19 // kuSThArzaH kAmalAgulmameho For Private and Personal Use Only Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (718) assttaangghRdyedrbhgndraan|grhnniipaannddurogaaNshc hanti puMsavanazca sH||20|| gaDaH kalyANako nAmA sarveSvatuSu yaugikaH // vAyaviDaMga pIpalAmUla triphalA dhaniyAM cItA miraca indrayava jIrA pIpala gajapIpalI // 17 // ajamoda pAMconamaka ina saboMkA cUrNa alaga eka eka tolA levai aura tilakA tela tathA nizotakA cUraNa battIsa battIsa tole levai // 18 // A~valAkA rasa 192 tole aura 200 tole guDa inhoMko komala agnise pakAkara tisameMse mAtrAko yaMtraNAse rahitahuA manuSya khAvai // 19 // kuSTha bavAsIra kAmalA gulma prameha udararoga bhagaMdara grahaNI pAMDurogako nAzatAhai aura puruSapanako karatAhai // 20 // yaha kalyANanAmavAlA guDa sava RtuoMmeM yukta kiyAjAtAhai / / vyoSatrijAtakAmbhodakRmighnAmalakaistrivRt // 21 // sarvaiH samAsamasitAHkSaudreNa guTikAH kRtaaH|| mUtrakRcchAjvaracchardikAsazoSabhramakSaye // 22 // tApe pANDvAmaye'lpe'gnau zastAH sarvaviSeSu ca // aura jhUTha miraca pIpala dAlacInI ilAyacI tejapAta nAgaramothA vAyaviDaMga A~valA ||21||ye saba samAnabhAga aura saboMkI samAna nizota nizotake samAna misarIinako zahadake saMga banAI goliyAM mUtrakRcchU jvara chardi khAMsI zoSa bhrama kSaya // 22 // tApa pAMDuroga maMdAgni saba prakArake viSameM zreSTahai / / tritA kauTajaM vIjaM pippalIvizvabheSajam // 23 // kSaudradrAkSArasopetaM varSAkAle virecanam // aura nizota indrayava pIpala jhUTha // 23 // inhoMko zahada aura dAkhake rasase saMyukta karai yaha varSAkAlameM julAbahai // trivRdurAlabhAmustazarkarodIcyacandanam // 24 // drAkSAmbunA sayaSTayADaM zAtalaM jaladAtyaye // aura nizota dhamAMsA nAgaramothA khAMDa netravAlA caMdana // 24 // mulahaTI zAtalA inhoMko dAkhake rasake saMga levai yaha zarada RtumeM julAbahai / trivRtAM citrakaM pAThAmajAjI saralaM vacAm // 25 // svarNakSArI ca hemante cUrNamuSNAmbunA pibet // aura nizota cItA pAThA jIrA saralavRkSa vaca // 25 // coka inhoMke cUrNako garamapAnIke saMga pIthai yaha hemaMta Rtu julAbahai // trivRtA zarkarAtulyA grISmakAle virecanam // 26 // aura barAbara bhAgake khAMDase saMyuktakarI nizota grISmakAlameM julAbahai // 26 // For Private and Personal Use Only Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (719) trivRtraayntihpussaasaatlaaktturohinniiH|| svarNakSIrI ca saMcUrNya gomUtre bhAvayetyaham // 27 // eSa sarvartuko yogaH snigdhAnAM maladoSahRt // nizota trAyamANa hAUbera zAtalA kuTakI sanAha inhoMkA cUrNakara gomUtrameM tIna dinataka bhAvanA devai // 27 // yaha saba RtuoMmeM yojita karaneko yogya julAbahai yaha snigdha manuSyoMke mala aura doSako haratAhai // zyAmAtrivRharAlambhAhastipippalivatsakam // 28 // nIlinI kaTukA mustA zreSThAyuktaM sucUrNitam // rasAjyoSNAmbubhiH zastaM rUkSANAmapi sarvadA // 29 // aura kAlI nizota lAla nizota dhamAMsA gajapIpala kuDA // 28 // nIlinI arthAt kAlA dAnA kuTakI nAgaramothA triphalA inhoMke cUrNako mAMsake rasa ghRta garama pAnI ke saMga sabakAlameM rUkSa manuSyoMke artha denA zreSTahai // 29 // jvarahRdrogavAtAsRgudAva dirogissu|| rAjavRkSo'dhikaM pathyo mRdurmadhurazItalaH // 30 // jvara hRdroga vAtarakta udAvarta Adi rogavAloMke artha komala madhura aura zItala amalatAsa atyanta pathya hai // 30 // vAle vRddhe kSate kSINe sukumAre ca mAnave // yojyo mRdvanapAyitvAdvizeSAccaturaMgulaH // 31 // cAlaka vRddha kSatakSINa sukumAra manuSyoMmeM komala aura anapAthipanese vizeSakarake prayukta karanA yogya hai // 31 // phalakAle pariNataM phalaM tasya samAharet ||tessaaN guNavatAMbhAraM sikatAsu vinikssipet||32||sptraatraatsmuddhtyshossyeccaatpe tataH // tato majjAnamuddhatya zucau pAtre nidhApayet // 33 // phalakAlameM amalatAsake pakehuye phalako levai, guNavAle tina phaloMko AThahajAra 8000 tolebhara le vAluratameM sthApitakarai // 32 // sAtarAtrise uparAMta nikAsa ghAmameM sukhAvai pIche tina phaloMkI majAko nikAsa suMdarapAtrameM sthApitakarai // 33 // drAkSArasena taM dadyAdAhodAvartapIDite // caturvarSe sukhaM bAle yAvaddAdazavArSike // 34 // tisa majjAko dAkhake rasake saMga dAha aura udAvartase pIDita manuSyake artha aura cAra varSase lagAya bAraha varSatakake bAlakake artha devai yaha sukharUpa julAva hai // 34 // For Private and Personal Use Only Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (720) . aSTAGgahRdaye- .. caturaMgulamajJo vA kaSAyaM paayyeddhimm||ddhimnnddsuraamnndddhaatriiphlrsaiH pRthk||35||sauviirkenn vA yuktaM kalkena traivtenvaa|| athavA ajJa manuSyabhI amalatAsake zIta kaSAyako dahIke pAnI madirA A~valeke phaloMke rasake saMga pRthak pRthak pAna kraavai||35||athvaa kAMjIke saMga tathA nizotake kalkake saMga pAna karAvai dantIkaSAye tatprajJo guDaM jIrNaM ca nikssipet|| 36 // tamAraSTaM sthitaM mAsaM pAyayetpakSameva vaa|| aura jamAlagoTAkI jaDake kvAthameM amalatAsakI majA aura purAne guDako prApta karai / / 36 / / tisako eka mahInA athavA 15 dinoMtaka sthitakarake pAna karAvai // tvacaM tilvakamUlasya tyaktvAbhyantaravalkalam // 37 // vizoSya cUrNayitvA ca dvau bhAgau gaalyetttH||rodhsyaiv kaSAyeNa tRtIyaM tena bhaavyet||3||kssaaye dazamUlasyaM taM bhAgaM bhAvitaM punH|| zuSkaM cUrNaM punaH kRtvA tataH pANitalaM pibet // 39 // mastumUtra suraamnnddkoldhaatriiphlaambubhiH|| aura sapheda lodhakI tvacAko tyAgakarake aura bhItarake vakkalako // 37 // sukhAke cUrana banA dobhAga lodhakI kaSAya karake tIsare cUranake chAnehue bhAgako tisake saMga bhAvitakarai // 38 // pAche tisa cUranake bhAgako dazamUlake kvAthameM bhAvitakarai phira sukhAkara cUranakara pazcAt eka tolebhara tisa cUranako // 39 // dahIke pAnI gomUtra madirA maMDa berakA pAnI A~valeke phalake pAnIke saMga pAvai // tilvakasya kaSAyeNa kalkena ca sshrkrH||40|| saghRtaH sAdhito lehaH sa ca zreSThaM virecanam // aura lodhake kaSAya aura kalkakarake khAMDase sahita // 40 // aura ghRtase sahita sAdhitakiyA leha zreSTha julAbahai // sudhA bhinatti doSANAM mahAntamapi snycym||41|| Azvevaka STavibhraMzAnnaiva tAM klpyedtH|| mRdau koSThe'vale vAle sthavire dIrgharogiANa // 42 // thUhara doSoMke atyaMta saMcayakobhI kATatIhai / / 41 // aura zIghra kaSTako vibhraMza karanevAlI thUharahai isavAste komalakoSThavAlA aura balase rahita bAlaka vRddha dIrghakAlakA rogI ina manuSyoMke artha thUharake dUdhako kalpita nahIM karai // 42 // For Private and Personal Use Only Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (721) kalpyA gulmodrgrtvgrogmdhumehissu||paannddau dRSIviSa zophe doSavibhrAntacetasi ||43||saa zreSThA kaNTakaistIkSNairbahubhizca smaacitaa|| gulma udararoga viSa tvacAroga madhumeha ina rogavAloMmeM aura pANDumeM aura dUSIviSameM aura doSoM karake vibhrAMta cittavAle manuSyake yaha thUhara kalpita karanI yogya hai // 43 // aura bahutase tIkSNa kAMToMkarake vyAtahuI thUhara zreSTa hotIhai // dvivarSA vA trivarSAM vA zizirAnte vishesstH||44|| tA pAThayitvA zastreNa kssiirmuddhaaryetttH|| bilvAdInAM bRhatyorvAkkAthena smmekshH|| 45 // mizrAyitvA sudhAkSIraM tato'GgAreSu zoSayet // pibetkRtvA tu guTikAM mstumuutrsuraadibhiH||46|| aura vizeSapanese ziziraRtuke aMtameM dobarasatI athavA sInabarasakI upajI // 44 // tisa thUharako zastrase phADa dUdhako nikAsai pIche belagirI AdikoMke tathA donoM kaTehAlayoMke kAthameM eka ekake saMga // 45 // milAke tisa thUharake dUdhameM aMgAroMmeM sukhAvai pIche golI banA dahIkA pAnI gomUtra madirA Adike saMga pIvai // 46 // trivRtAdInnavavarAM svarNakSIrI sasAtalAm // saptAhaM snukpayaHpItAnasenAjyena vA pibet // 47 // trivRt syAmA amalatAsa sapheda lodha thUhara zaMkhinI zAtalA jamAlagoTekI jaDa dravaMtI ina nauoMko aura triphalA coSa zAtalA inhoMko sAtavAra thUharake dUdhameM bhAvitakarI huiyoMko mAMsake rasake saMga athavA ghRtake saMga pAvai // 47 // tadvadvayoSottamAkumbhanikumbhAdInguDAmbunA // aura taisehI sUMTha miraca pIpala triphalA nizota jamAlagoTeko jaDako guDake rasake saMga pAvai / / nAtizuSkaM phalaM grAhyaM zaMkhinyA nistuSIkRtam // 48 // satalAyAstathA mUlaM te tu tiikssnnvikossinnii|| zleSmAmayodaragarazvayavAdiSu kalpayet // 49 // aura zaMkhinIkA atyaMta sUkhA na ho tuSase varjitaho phala grahaNakaranA yogya hai // 48 ||shaatlaakii jaDako grahaNakarai ye donoM tIkSNa julAba haiM ina donoMko kapharoga garodara zojA AdimeM kaoNlpitakarai / / 49 // akSamAtraM tayoH piNDaM madirAlavaNAnvitam / / hRdroge vAtakaphaje tadvagulme prayojayet // 50 // For Private and Personal Use Only Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (722) aSTAGgahRdayezaMkhinI aura zAtalAke 1 tolebhara piMDako madirA aura namakase saMyuktakara vAta kaphase upaje mogameM aura gulmameM prayuktakare // 50 // dantidantasthiraM sthUlaM mUlaM dantIdravantijam // AtAmrazyAvatIkSNoSNamAzukAri vikAzi ca // 51 // garuprakopi vAtasya pittazleSmavilAyanam // hAthIke dAMtakI taraha sthira aura sthUla jamAlagoTekI aura dravaMtIkI jaDa hotI hai aura yaha kucheka tAMbeke raMga aura dhUmravarNa hotI hai, aura tIkSNa aura garama aura tatkAla karmako karanevAlI aura vikAzI ||51||aur vAtako atyaMta kopanevAlI pittako aura kaphako nAzanevAlI hotI hai|| tatkSaudrapippalIliptaM sveyaM mRdarbhaveSTitam // 52 // zoSyaM mandA tape'gnyau hato hyasya vikAsitAm // tatpibenmastumadirAta RpiilursaasvaiH||53|| abhiSyannatanurgulmI pramehI jaTharI garI // gomRgAjarasaiH pANDuH kRmikoSTI bhagandarI // 54 // ___aura vaha jaDa zahada aura pIpalase lepita karI mATI aura DAbhase veSTita banAke svedita karanI yogya hai // 12 // pIche maMda ghAmameM zoSita karanI yogya hai isa jaDake vikAzapaneko agni aura sUrya nAzate haiM, aura tisa jaDako dahIkA pAnI madirA taka pIlukA rasa Asava inake saMga pIrai // 53 / / aura kajhakarake lipta zarIravAlA aura gulmavAlA aura prameharogI peTarogI gararogI aura pAMDurogI aura kRmikoSThavAlA aura bhagaMdararogI ye saba gAya maga bakareke mAMsoMke rasoMke saMga pUrvotajaDako pAvai // 14 // siddhaM tatkAthakalkAbhyAM dazamUlarasena c|| visarpavidradhyalajI kakSAdAhAJjayeddhRtam // 55 // tailaM tu galmamehAzoMvibandha kphmaarutaan|mhaasnehHshkRcchukrvaatsnggaanilvythaaH||56|| aura tisa jaDake kAtha aura kalakoMkarake siddhakiyA aura dazamUlake rasakarake siddha kiyA ghRta visarpa vidradhi alajI kakSA dAhako jItatAhai / / 55 // aura taisehI siddha kiyA tela gulma prameha bavAsIra vibaMdha kaphavAtako jatitA hai aura mahAsneha viSTA vIrya adhovAtake baMdheko aura vAtakI pIDAko jItatAhai // 56 // virecane mukhyatamA navaite trivRtaadyH|| harItakImapi trivRdvidhAnenopakalpayet // 57 // nizota Adi pUrvokta ye saba julAbameM atyaMta pradhAna haiM aura haraDaikobhI nizotake vidhAnakarake kalpita karai / / 57 // For Private and Personal Use Only Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM mASATIkAsametam / (723) guDasyASTapale pathyAviMzatiH syAtpalaM palam ||dntiicitrkyoH karSoM pippalItrivRtordaza // 58 // prakalpya modakAnevaM dazame dshme'hni|ussnnaambho'nupibetkhaadettaansrvaanvidhinaa'munaa // // 59 // ete niSparihArAH syuHsrvvyaadhinibrhnnaaH|| vizeSAdrahaNIpANDukaNDUkoThArzasAM hitaaH|| 60 // guDa 32 tole haraDai 20 jamAlagoTAkI jaDa aura cItA cAra cAra tole pIpala aura nizota eka eka tole aise daza / / 58 / / goliyoMko kalpitakara dazaveM dazaveM dinameM eka eka golIko khAvai, garama pAnIkA anupAna karai, pIche isI vidhikarake saboMko khAvai // 59 // ye saba golI parihArase varjita hai aura saba prakArakI vyAdhiyoMko dUra karanevAlI hai aura vizeSakarake saMgrahaNI pAMDu khAja koSTharoga bavAsIrako hita hai / / 60 // alpasyApi mahArthatvaM prbhuutsyaalpkrmtaam|| kuryaatsNshlessvishlesskaalsNskaaryuktibhiH||61|| vIrya aura mAtrAkarake alparUpa auSadhako mahArthatA kareM aura kadAcit mAtrA aura vIryakarake mArtharUpa auSadhako alpakarmatA karai saMzleSa vizleSa kAla saMskAra yuktikarake // 61 // tvkesraamraatkdaaddimelaasitoplaamaakssikmaatulinggH|| madyaizca taistaizca mano'nukUlairyuktAni deyAni virecnaani||2|| chAla kezara aMbADA anAra ilAyacI misarI zahada bijorA ina auSadhoMkarake yukta aura madirAoMkarake yukta aura manako priyarUpa tisa tisa padArthokarake yukta virecana arthAt julAba dene yogya haiM // 12 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASArTI kAyAM kalpasthAne dvitIyo'dhyAyaH // 2 // tRtiiyo'dhyaayH| athAto vamanavirecanavyApatsiddhiM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara vamanavirecanavyApatsiddhinAmakaadhyAyakA vyAkhyAna kareMge / vamanaM mRdukoSThena kSudvatAlpakaphena vaa||atitiikssnnhimstokmjiirnne durbalena vaa||1|| pItaM prayAtyadhastasminniSTahAnirmalo dyH|| vAmayettaM yunaH snigdhaM smaranpUrvamatikramam // 2 // For Private and Personal Use Only Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (724) aSTAGgahRdayekomalakoSThavAle aura kSudhAvAle aura alpa kaphavAle athavA ajIrNameM durbala manuSyako atitakSiNa, zatila alpavamana auSadha // 1 // pAna kiyA nIceko gamana karatA hai, taba vamanakAryakI hAni aura malakA udaya hotAhai. tisa manuSyako snigdha karake pahile atikramako smaraNa karatAhuA vaidya phira vamana karAvai // 2 // ajINinaH zleSmavato brajatyUvaM virecanam // atitIkSNoSNalavaNamahRdyamatibhUri vA // 3 // ajIrNavAleke aura bahutase kaphavAleke atitIkSNa garama namaka aura hRdayameM apriya atyaMca jyAde mAtrAse saMyukta virecana arthAt julAba lenakA dravya Uparako gamana karatA hai // 3 // tatra pUrvoditA vyApatsiddhizca na tathApi cet // 4 // AzayetiSThati tatastRtIyaM nAvacArayet // anyatra sAtmyAdRyAdvA bhessjaannirpaaytH|| 5 // tahAM tisa rogIko phira snigdhakara pUrvokta atikramaNako smaraNa karatAhuA vaidya phira virecanasaM. jJaka auSadhakA pAna karAvai // 4 // jo dUsarebAra pAnakiyA auSadha AzayameM nahIM sthita hove arthAt Uparako hI gamanakarai taba pazcAt tIsarevAra virecana saMjJaka auSadhako nahIM pAna karAve, parantu jo kadAcita prakRtike yogya aura hRdayameM priya aura upAyase varjita auSadha hove to tIsare vArabhI pAnakarAvai // 5 // asnigdhasvinnadehasya purANaM rUkSamauSadham // doSAnuklezya nirhartumazaktaM janayegadAn // 6 // vibhraMzaM zvayadhuM hidhmaM tamaso darzanaM tRSam // piNDikodveSTanaM kaNDUmarvoH sAdaM vivarNatAm // 7 // snigdhasvinnasya vAtyalpaM dIptAgnerjIrNamauSadham // zItairvA stabdhamAme vA samutklezya harenmalAn // 8 // tAneva janayedrogAnayogaH sarva eva sH|| sneha aura svedase varjita dehavAle manuSyake artha upayuktakiyA purAnA aura rakhA auSadha dopoM ko uklazitakarake aura doSoMko nikAsaneko nahIM samartha huA rogoMko upajAtvA hai // 6 // vibhraMza zojA hicakI aMdherIkA dekhanA tRpA piMDiyoMkA udveSTana aura donoM jAMghoMmeM khAja zithilatA vivarNatAko karatA hai // 7 // athavA sneha aura svedase saMyukta aura daptiagnivAle manuSyako upayukta kiyA alpa arthAt mAtrAse hIna virecanaauSadha zItala padArthoM ke saMga stabdharUpa auSaya AmameM sthita yaha doSoMko uklezita karake nikAsatAhai // 8 // aura tina vidhazaAdi pUrvokta rAgoMko upajAtAhai yaha saba ayogya hai // For Private and Personal Use Only Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (725) taM tellvnnaabhyktNsvinNprstrshNkraiH||9||niruuddhN jAGgalarasai - jayitvA'nuvAsayet // phalamAgadhikAdArusiddhatailena mAtrayA ||10||snigdhN vAtaharaiH nehaiH punastIkSNena zodhayet // bahudoSasya rUkSasya mandAgneralpamauSadham // 11 // sodAvarttasya coka zya doSAnmArga nirudhya taiH|| bhRzamAdhmApayennAbhiM pRSTapArzva zirorujam ||12||shvaasN viNmUtravAtAnAM saGgaM kuryyAcca dAruNam // abhyaGgasvedavAdisanirUhAnuvAsanam // 13 // u. dAvarttaharaM sarvaM kAmAtasya zasyate // tisa ukliSTadoSavAle manuSyako tela aura namakase abhyaktakara aura prastarasaMjJaka nAmavAle svedoMkarake sveditakara / / 9 // aura nirUhabastise saMyuktakara aura jAMgala dezake mAMsoMke rasoMkarake bhojana karAya pIche triphalA pIpala devadArameM siddha kiye telakarake mAtrAke anusAra anuvAsita karAvai // 10 // pIche vAtako nAzanevAle snahoMkarake snigdhakiye tisa manuSyako phira tIkSNa julAba karake zodhita karai aura bahutadopoMvAloMke aura rukSake aura madAgnivAlake prayukta kiyA virecanasaMjJakaalpa auSadha // 11 // udAvartavAleke doSoMko uklezitakara aura mArgako roka tina doSoMkarake atizayase nAbhipai aphArAko prApta karatAhai aura pRSTha pazalI zira inhoMmeM zUla // 12 // zvAsa viSThA mUtra inhoMke atyanta baMdhako karatA hai tahA~ abhyaMga pasInA battI Adi karma nirUha anuvAsana // 13 // udAvartako haranevAlA saba karma tisa aphArevAleko zreSTha hai / / pnycmuulyvkssaarvcaabhuutiktsaindhvaiH|| 14 // yavAgUH sukRtA zalavibandhAnAhanAzanI // aura paMcamUla javAkhAra vaca kAyaphala seMdhAnamaka // 14 // inhoMkarake banAI yavAgU zUla vibaMdha aphAreko nAzatIhai || pippalIdADimakSArahiMguzuNThyamlavetasAn // 15 // sasaindhavAnpibenmayaiH sarpiSoSNodakena vaa|| pravAhikAparisrAve vedanAparikarttane // 16 // aura pIpala anAra javAkhAra hIMga sUTa amlayatasa // 15 // inhoMko seMdhAnamakase saMyuktakara madirAke saMga athavA ghRtake saMga athavA garama pAnIke saMga pravAhikA paritrAva zUla parikarta rogoMmeM pAvai // 16 // pItauSadhasya vegAnAM nigrhaanmaarutaadyH|| kupitA hRdayaM gatvA ghoraM kurvanti hRdyhm||17|| hidhmApAvarujAkAsadainya For Private and Personal Use Only Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 726 ) aSTAGgahRdaye lAlAkSivibhramaiH // jihvAM khAdati niHsaMjJo dantAnkaTakaTA yayan // 18 // auSadha pInevAleke vegoMke nigrahase kupitahuye bAta Adi doSa hRdayameM gamana karake ghorarUpa hRdrogako karate haiM // 17 // taba hicakI pazalIzUla khAMsI dInapanA lAla netrakA vibhrama inhoMkara ke saMyukta aura saMjJAse rahita aura daMtoMko cAbatAhuA vaha manuSya jIbhako khAtA hai // 18 // na gacchedvibhramaM tatra vAmayedAzutaM bhiSak // madhuraiH pittamUrcchAttaM kaTubhiH kaphamUcchitam // 19 // pAcanIyaistatazcAsya doSazeSaM vipAcayet // kAyAgniM ca balaM cAsya krameNAbhipravarttayet // 20 // tahAM kuzala baidya bhramako prApta nahIM hove kiMtu saMzayako tyAgakara zIghra vamana karAve aura pittakI mUrcchAse pIDita huye tisa manuSyako madhura padArthoMse vamana karAve aura kaphase mUrchita huye tisa manuSyako kaDave padArthoMse vamana karAve // 19 // pIche isa roga ke zeparahe, doSoMko pAcanadravyoM karake pakA aura isake zarIrakI agnike balako kramakarake baDhAvai // 20 // pavanenAtivamato hRdayaM yasya pIDyate // tasmai snigdhAmlalavaNaM dadyAtpittakaphe'nyathA // 21 // atyaMta vamanako karanevAle jisa manuSyake vAyukarake hRdaya pIDita hove tisake artha snigdha amla lavaNa padArtha denA, pitta aura kaphako kupitahonemaM madhura aura zItala padArthako devai // 21 // pItauSadhasya vegAnAM nigraheNa kaphena vA // ruddho'ti vA vizuddhasya gRhNAtyaGgAni mArutaH // 22 // stambhavepathunistodasAdodveSTArtibhedanaiH // taMtra vAtaharaM sarvaM snehasvedAdi zasyate // 23 // auSadha pInevAleke vegoMke nigrahakarake athavA kaphakarake rukAhuA vAyu athavA vizeSakarake zuddhahuye manuSya ke vAyu aMgoM ko grahaNa karatA hai || 22|| taba staMbha kaMpa cabhakA zithilatA udveSTa zUlabheda ye hote haiM tahAM vAtako nAzanevAlA sneha svedaAdi saba padArtha zreSTha haiM // 23 // bahutIkSNaM kSudhArttasya mRdukoSThasya bheSajam // hRtvA''zu viTapittakaphAndhAtUnAsrAvayedravAn // 24 // tatrAtiyogamadhuraiH zeSamauSadhamullikhet // yojyotivamane reko vireke vamanaM mRdu // 25 // pariSekAvagAhAdyaiH suzItaiH stambhayecca tam // kSudhAkarake pIDitako aura komala koSTavAleko prayukta kiyA atyaMta tIkSNa auSadha tatkAla viSThA pitta kaphako naSTa karake dravarUpa dhAtuvoMko jhirAtA hai | 24 tahAM atyaMta yojita kiye For Private and Personal Use Only Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / ' (727) madhura auSadhoMkarake zeSarahe virecana auSadhako nikAsai aura atyaMta vamanake honemeM julAbako prayukta karai aura atyaMta julAbako laganemeM komala vamanako prayukta karai // 25 // zItalarUpa pariSeka aura snAnaAdikarake tisa julAbako thAMbhai // aJjanaM candanozIramajjAsRkcharkarodakam // 26 // lAjacUrNaiH pibenmanthamatiyogaharaM param // rasota caMdana khazakI majjA ma~jITha khA~DakA sarabata // 26 // isa maMthako dhAnakI khIloMke cUrNake saMga pAvai, yaha atyaMta julAbako baMdhakaratA hai // vamanasyAtiyoge tu shiitaambuprissecitH|| 27 // pibetphalarasairmanthaM saghRtakSaudrazarkaram // sogArAyAM bhRzaM chA mUrvAyAM dhAnyamustayoH // 28 // samadhUkAMjanaM cUrNa lehayenmadhusaMyutam // aura vamanake atyaMta yogameM zItalapAnIkarake pariSecita kiyA manuSya // 27 // triphalAke raseMkarake kiyA aura ghRta zahada khAMDase saMyukta maMthako pAvai aura atyaMta udgArase saMyukta vamanameM mUrvA dhaniyAM nAgaramothA // 28 // mulahaTI rasotake cUrNako zahadase saMyuktakara cATai // .. vamane'ntaH praviSTAyAM jihvAyAM kvlgrhaaH||29|| snigdhAmla lavaNA hRdyA yUSamAMsarasA hitAH // phalAnyamlAni khAdeyustasyacAnye'grato narAH // 30 // niHsRtAntu tiladrAkSAkalkalitAM pravezayet // aura vamanakarake bhItarako pravezahuI jIbhameM // 29 // snigdha amla lavaNa hRdayameM hita yUSa aura mAMsake rasakA grAsa hita hai, aura tisake sanmukha anya manuSya khaTTe phaloMko khAvai // 30 // aura nikasIhuI jIbhako tila aura dAkhoMke kalkase lepitakara bhItarako praviSTa kare // vAggrahAnilarogeSu ghRtamAMsopasAdhitAm // 31 // yavAgUM tanukAM dadyAtsnehasvedau ca kAlavit // vANIke baMdha aura vAta rogoMmeM ghRta aura mAMsakarake upasAdhita karI // 31 // aura svaccha yavAgUko devai aura kAlako jAnanevAlA vaidya sneha aura svedako prayukta karai // atiyogAcca bhaiSajyaM jIvaM harati zoNitam // 32 // tajjIvAdA namityuktamAdatte jIvitaM ytH||shune kAkAya vA dadyAttenAnnama sRjA saha // 33 // bhukte tasminvadejjIvamabhukte pittmaadishet|| zuklaM vA bhAvitaM vastramAvAnaM koSNavAriNA // 34 // prakSAlitaM vivarNaM syAtpitte zuddhaM tu zoNite // For Private and Personal Use Only Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (728) aSTAGgahRdaye aura atiyogase jo auSadha jIvasaMjJaka raktako haratA hai // 32 // vaha jIvAdAna kahAtA hai; jisakAraNase vaha jIvako grahaNa karatA hai, tisa virecanake atiyoga se upaje huye rakta ke saMga mile huye annako kuttAke artha athavA kAkake artha devai // 33 // tisake bhojana karanemeM jIvako kaha aura nahIM bhojana karanemeM pittako kahai, tisa raktakarake bhAvita kiyA sapheda vastra sUkhajAne alpa garama kiye pAnIkarake || 34 // prakSAlita kiyA vastra varNase rahita rahatA hai aura pittarUparaktase raMgA huA vastra zuddha hojAtA hai | tRssnnaamuurcchaamdaarttsykuryyaadaamrnnNkriyaam||35|| raktapittAti sAranI tasyAzu prANarakSaNIm // mRgagomahiSAjAnAM sadyaskaM jIvatAma // 36 // pibejIvAbhisandhAnaM jIvaM taddhayAzuyacchati // tadeva darbhamRditaM raktaM vastau niSecayet // 37 // aura tRSA mUrcchA madase pIDita manuSya ke maranetaka kriyAko karai // 35 // paraMtu raktapitta atisArako nAzanevAlI aura prANoMko rakSA karanevAlI tisa kriyAko zIghra kare aura mRga gAya bhaiMsA bakarA jIva ke tatkAla nikAse huye raktako // 36 // pIvai, yaha rakta jIvAbhisaMdhAna rUpa hai, yaha rakta tatkAla jIvako detA hai aura yahI darbhase marditakiyA rakta bastimeM secita karanA yogya hai // 37 // zyAmAkAzmaryyamadhukadUrvozIraiH zRtaM payaH // ghRtamaNDajanayutaM vasti vA yojayeddhisam // 38 // picchAvasti suzItaM vA ghRtamaNDAnuvAsanam // kAlInizota kaMbhArI mulahaTI dUba khaza inhoMkarake pakAyA dUdha athavA ghRta maMDarasota inhoMse yuktakI aura zItala vastI prayukta karanI yogya hai // 38 // athavA zItalakarI picchAvasti athavA ghRtako maMDakarake saMyukta kiyA anuvAsana basti denA yogya hai // gudaM bhraSTaM kaSAyezva stambhayitvA pravezayet // 39 // aura sthAna se bhraSTahuI gudAko kaSAyarasameM niSpAdita kiye kAthoMkarake staMbhitakara pravezakarai // 39 // visaMjJaM zrAvayetsAmaveNugItAdiniHsvanam // 40 // aura saMjJAse rahita manuSyako sAmaveda tathA vaMzIgIta Adike zabdako zravaNa karAvai // 40 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA bhASATIkAyAMkalpasthAne tRtIyo'dhyAyaH // 3 // For Private and Personal Use Only Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASArTIkAsametam / cturtho'dhyaayH| athAto doSaharaNasAkalyaM bastikalpamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara doSaharaNasAkalya bastikalpanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| balAM guDUcI triphalAM sarAnA dvipaJcamUlaM ca plonmitaani|| aSTau palAnyarddhatulAM ca mAMsAcchAgAtpacedapsu cturthshessm||1|| pUto yavAnIphalabilvakuSThavacAzatAhvAghanapippalInAm // kalkairguDakSaudraghRtaiH satailairyuktaH sukhossnnolvnnaanvitshc||2|| bastiH paraM sarvagadapramAthI svasthe hito jIvanabRMhaNazca // bastau ca yasminpaThito na kalkaH sarvatra dadyAdamumeva ttr||3|| kharaihaTI giloya triphalA rAyazaNa dazamUla ye saba cAra cAra tAle levai aura mainaphala 32 tola aura bakarAkA mAMsa 200 tole ina saboMko pAnImeM pakAvai jaba cauthAI bhAga zeSarahai // 1 // taba kapaDemeM chAna tisameM ajavAyana maiMnaphala belagirI kUTha vaca soMpha nAgaramothA pIpala inhoMke kalkoMko milAya aura guDa zahada ghRta telase saMyuktakara bhaura sukhapUrvaka garama garama aura seMdhAnamakase saMyukta // 2 // bastikarma atizayakarake sabaprakArake rogoMko nAzatAhai, aura svastha manuSya ko hitahai jIvana aura bRMhaNahai jisa bastimeM kalka nahIM paThitakiyAho tahAM isa kalkakodevai // 3 // dvipaJcamUlasya raso'mlayuktaH sacchAgamAMsasya sa puurvklkH|| trisnehayuktaH pravaro nirUhaH sarvAnilavyAdhiharaH prdissttH||4|| dazamUla aura bakarake mAMsake rasako kAMjIse saMyuktakara aura pUrvokta kalkase saMyuktakara aura ghRta vasA majjA saMyuktakara nirUha basti zreSTa hai, aura saba vAta vyAdhiyoMko haranevAlI kahIhai // 4 // valA paTolI laghupaJcamUlaM trAyanti kairnnddyvaatsusiddhaat|| prasthorasAcchAgarasArddhayuktaHsAdhyaHpunaHprasthasamaHsa yaavt|| // 5 // priyaGgukRSNAdhanakalkayuktaH satailasarpirmadhusaindhavazca // syAdIpano mAMsabalapradazca cakSurbalaM copadadhAti sdyH||6|| kharehaTI paravala laghupaMcamUla sAyamANa araMDa jaba inhoMse siddha kiyA rasa 64 tole aura bakarIke mAMsakA rasa 64 tole ina donoMko milA phira pakAvai jabataka64 tole zeSarahai tabataka // 5 // mAlakAMganI pIpala nAgaramothA inhoMke kalkase saMyuktakara aura tela vRta zahada seMdhAnamaka inhoMse saMyukta basti dIpanahai, mAMsa aura balako detIhai aura zIghra netroM meM balako prApta karatIhai // 6 // For Private and Personal Use Only Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (730) 'aSTAGgahRdayeeraNDamUlAtripalaM palAzAttathA palAMzaM laghupaJcamUlam ||raasnaablaacchinnruhaashvgndhaapunrnvaargvdhdevdaaru ||7||phlaani cASTau salilADhakAmyAM vipAcayedaSTamazoSite'smin ||vcaa zatAhvAhapuSApriyaDDayaSTIkaNAvatsakabIjamustam // 8 // dadyA tsupiSTaM sahatAyazailamakSapramANaM lavaNAzayuktam ||smaakssikstailyutH samUtro bastirjayellekhanadIpano'sau ||9||jNghorupaadtrikpRsstthkosstthRdhyshuulN gurutAM vibndhm||gulmaashmvmNgrhnniigudotthaaNstaaNstaaNshc rogaankphvaatjaataan||10|| araMDakI jaDa 12 tole aura kesU 12 tole laghupaMcamUla 4 tole aura rAyazaNa kharehaTI giloya asaMgadha zAThi amalatAsa devadAru ye saba cAra cAra tole // 7 // maiMnaphala 32 tole ina saboMko 512 tole pAnI meM pakAvai, jaba AThavAM hissA zeSa rahe tava vaca sauMpha hAUbera mAlakAganIM mUlahaTI pIpala indrayava nAgaramothA // 8||rshot zilAjIta ye saba piSTakiye eka eka tole pIche cAra mAse seMdhAnamakase saMyukta aura zahada tela gomUtrase saMyuktakarA basti lekhanahai, dIpanahai aura vakSyamANa rogoMko jItatAhai // 9 // jaMghA UrU paira trikasthAna pRSTha koSTa hRdaya gudAke zUlako aura bhArIpanako aura vibaMdhako aura gulma patharI varmaroga saMgrahaNI bavAsIra kapha aura vAtase upaje aneka prakArake rogako jItatAhai // 10 // yaSTyAhvarodhAbhayacandanaizca zRtaM payo'yaM kamalotpalaizca // sazarkarAkSaudraghRtaM suzItaM pittAmayAnhanti sajIvanIyam // 11 // mulahaTI lodha khasa caMdana kamala nIlAkamala inhoMkarake pakAyAluA dUdha zreSTha hojAtAhai khAMDa zahada ghRtase saMyukta kiyA aura zItala kiyA aura jIvanIyagaNake auSadhoMse saMyukta dUdha pittake rogoMko nAzatAhai // 11 // rAstrAM vRSa lohitikAmanantAM balAM kanIyastRNapaJcamUlyau // gopAGanAcandanapadmakar3iyaSTayAhvarodhrANi plaarddhkaani||12|| niHkAthya toyena rasena tena zRtaM payo DhakamambuhInam // jiivntimedddhivriividaariiviiraadvikaakolikserukaabhiH||13|| sitoplaajiivkpdmrennuprpaunnddriikotplpunnddriikaiH|lohaatmguptaamdhuyssttikaabhirnaagaahvmunyjaatkcndnaishc||14||pissttai takSaudrayutairnirUha sasaindhavaM zItalameva ddyaat||prtyaagte dhanvarasena For Private and Personal Use Only Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / zAlInkSIreNa vaa'dyaatprissiktgaatrH||15||daahaatisaarprdraatrpitthRtpaaNddurogaanvissmjvrN ca // sagulmamUtra grahakAmalAdI - nsarvAmayAnpittakRtyannihanti // 16 // rAyaNa vAMsA majITha dhamAsA kharaihaTI laghupaMcamUla tRNapaMcamUla kAlI sArivA caMdana padmAkha Rddhi mulahaTI lodha ye saba do do tole levai // 12 // inhoM ko pAnI meM kathitakara pIche tisa kAthake saMga 128 tole pAnI karake hIna kiye dUdhako pakAke pIche jIvantI medA Rddhi zatAvarI vidArIkanda zivaliMgI kAkolI kSIrakAkolI kaserU // 13 // misarI jIvaka kamala reNukA pauMDA nIlA kamala puMDarIkavRkSa agarakoMca mulahaTI nAgakezara mUMja tRNa caMdana // 14 // ye saba pisehuye ghRta aura zahada se saMyukta kiye inhoMkarake saiMdhAnamaka se saMyukta aura zItala nirUhako deve aura tisa nirUha basti nikasa meM parisikta aMgoMvAlA vaha manuSya zAlicAvaloMko jAMgala dezake mAMsake rasake saMga athavA dUdhake saMga khaavai|| 15 // aisA manuSya dAha atisAra pradararoga raktapitta hRdroga pAMDuroga viSamajvara gulma mUtragraha kAmalA AdiyoM ko aura pittase kiye saba rogoMko nAzatA hai // 16 // kozAtakAragvadhadevadArumUrvAzvadaMSTrA kuTajArkapAThAH // paktvA kulatthAnbRhatIM ca toye rasasya tasya prasUtA daza syuH // 17 // tAnsarSapailAmadanaiH sakuSThairakSapramANaiH prasRtaizca yuktAn // kSaudrasya tailasya phalAhvayasya kSArasya tailasya sasarpiSazca // 18 // dadyAnirUhaM kapharogitAya mandAgnaye cAzanavidviSe ca // ( 731 ) kozAtaka amalatAsa devadAra mUrvA gokharU kUDA Aka pAThA kulathI baDIkaTehalI inhoMko bAnImeM pakAvai vaha rasa 80 tole hovai // 17 // aura sarasoM ilAyacI mainaphala kUTha ye eka 2 tole aura zahada taila phalAhvayatela kSAratela ghRta ye saba AThaATha tole / 18 // kapharogI ke artha maMdAgnivAleke artha aura bhojanase vaira karanevAleke artha isa nirUha bastiko devai // vakSye mRdUnsnehakRto nirUhAnsukhocitAnAM prasRtaiH pRthaksyuH // // 19 // athemAnsukumArANAM niruuhaansnehvaanmRduun|| karmaNA viplutAnAM tu vakSyAmi prasRtaiH pRthak // 20 // For Private and Personal Use Only aba hama komala aura snehase karI nirUhabastiyoM ko pRthak pRthak prasRtoMkarake sukhocita manuSyoM ke vAste varNana kareMge // 19 // karmakarake visrutaye sukumAroMke artha snehanarUpa aura komala ina nirUhabastiyoMko pRthak prasRtoM karake varNana kareMge // 20 // kSIrA prasRta kAryo madhutailaghRtAtrayaH // khajena mathito vastirvAtaghno balavarNakRt // 21 // Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (732) aSTAGgahRdayedUdha do prasRta arthAt 16 tole zahada tela ghRta ye 24 tole kaDachIke AkAravAle maMthese mathita karI vasti vAtako nAzatIhai bala aura varNako karatIhai // 21 // ekaikaH prasRtastailaprasannAkSaudrasarpiSAm // vilvAdimUlakkAthAdvau kaulatthAdvau sa vAtajit // 22 // tela 8 tole prasannA madirA 8 tole zahada 8 tole ghRta 8 tole paMcamUlakA kAtha 16 tole kulathIkA kAtha 16 tole aisI basti vAtako jItatI hai // 22 // paTolanimbabhUtIkarAsnAsaptacchadAmbhasaH // prasRtaH pRthagAjyAcca bastiH sarSapakalkavAn // 23 // sapaJcatikto'bhiSyandakRmikuSThapramehahA // paravala nIMba kAyaphala rAyazaNa zAtalA inhoMke kAtha alaga alaga ATha ATha tole aura ghRta 8 tole inhoMse saMyukta aura sarasoMke kalkase saMyukta // 23 // yaha paMcatikta basti abhisyaMda kRmiroga kuSTa pramehako nAzatAhai // catvArastailagomUtradadhimaNDAmlakAJjikAt // 24 // / prasRtAH sarSapaiH pissttaivittsnggaanaahbhednH|| aura tela 8 tole gomUtra ( tole dahIkA maMDa 8 tole kAMjI 8 tole // 24 // pisIhuI sarasoMke saMga yaha vasti viSThA baMdha aura aphAreko jItatIhai // payasyekSusthirArAsnAvidArIkSaudrasarpiSAm // 25 // ekaikaH prasRto bastiH kRSNAkalko vRSatvakRt // aura dUdhI Ikha zAlaparNI rAyazaNa vidArIkaMda inhoMke kAtha ATha ATha tole zahada aura ghRta solaha solaha tole inhoMse yukta // 25 // aura pIpalake kalkase saMyukta yaha basti vIryako karatI hai| siddhabastInato vakSye sarvadA yAnprayojayet // 26 // nirvyApado bahuphalAnbalapuSTikarAnsukhAn // aura jinhoMko saba kAlameM manuSya prayukta karasake aisI siddha bastiyoMko maiM varNana kruuNgaa||26|| vyApI rahita aura bahuta phalovAlI bala aura puSTiko karanevAlI aura sukharUpa siddha bastiyAM hotIhaiM // madhutaile same karSaH saindhavAdvipicurmisiH // 27 // eraNDamUlakAyena nirUho madhutailikaH // rasAyanaM pramehArza kRmigulmAntravRddhinut // 28 // For Private and Personal Use Only Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / - * aura zahada tathA tela samabhAga aura seMdhAnamaka 1 tolA aura zopha 2 tole // 27 // araMDIkI jaDake kAthake saMga yaha madhutailakA nirUha rasAyanahai aura prameha bavAsIra kRmiroga gulma atravRddhiko nAzatAhai // 28 // sayaSTimadhukazcaiSa cakSuSyo raktapittajit // yApano ghanakalkena madhutailarasAjyavAn // 29 // pAyujaMghoruvRSaNabastimehanazUla jit // prasRtAMzaiqhtakSaudravasAtailaiH prakalpayet // 30 // aura mulahaTIkarake saMyukta kiyA yaha vasti netroMmeM hitahai aura raktapittako jItatIhai aura nAgaramotheke kalkase saMyukta aura zahada tela mAMsakA rasa ghRtayukta yApana nAma basti // 29 // gudA jAMdha UrU vRSaNa vastisthAna liMgake zUlako jItatIhai aura ghRta zahada vasA tela ye ATha ATha tole le yApananirUhako kalpitakare // 30 // eraNDamUlaniHkkAtho madhutailaH sasaindhavaH // eSa yuktaratho bastiH savacApippalIphalaH // 31 // zahada tela seMdhAnamaka vaca pIpala mainaphala se saMyuktakara araDIkI jaDakA kAtha yuktaratha basti kahAtAhai // 31 // sakAtho mdhupgrnthaashtaabaahiNgusaindhvH|| suradAruvacArAsnAvastidoSaharaH paraH // 32 // zahada vaca zopha hIMga seMdhAnamaka devadAra zvetavaca rAyazaNase saMyukta kiyA araMDaka jaDakA kAya doSaharabasti kahAtAhai yaha uttama hai // 32 // paMcamUlasya niHkvAthastailaM mAgadhikA madhu // sasaindhavaH samadhukaH siddhabastiriti smataH // 33 // tiloMkA tela pIpala zahada seMdhAnamaka mulahaThIse yukta kiyA paMcamUlakA kAtha siddhavasti kahAtAhai // 33 // dvipaJcamUlatriphalAphAlAvilvAni pAcayet // gomUtreNa ca piSTaizca paatthaavtsktoydaiH||34||sphlaiH kSaudratailAbhyAM kSAreNa lavaNena c||yukto bstiHkphvyaadhipaannddurogvissuucissu||35|| zukrAnilavibandheSu bastyATope ca pUjitaH // dazamUla triphalA maiMnaphala belagirI inhoMko gomUtrameM pakAvai pIche piSTa kiye pAThA kUDA nAgaramothA // 34 // maiMnaphala zahada tela javAkhAra namakase yuktakarI basti kapha vyAdhi pAMDuroga vidhUcikAmeM // 35 // vIrya aura vAtake vibaMdhameM aura bastisthAnake ATopameM hitakArI hai / For Private and Personal Use Only Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (734) * aSTAGgahRdayemustApAThAmRtairaNDabalArAsnApunarnavAH ||36||mnyjisstthaargvdhoshiirtraaymaannaakssrohinniikniiyH paJcamUlaM ca pAlikaM madanASTakam // 37 // jalADhake pacettacca pAdazeSa prisrutm||kssiirdviprsthsNyuktN kSIrazeSaM punaH pacet ||38||spaadjaangglrsHsspimdhusaindhvH|| pissttairyssttimisishyaamaaklinggkrsaanyjnaiH||39|| bastiHsukhoSNo maaNsaagniblshukrvivrddhnH||vaataasngmohmehaa jhegulmaviNmUtrasaMgraham ||40||vissmjvrviisrpvrmaadhmaanprvaahikaaH|| vNkssnnorukttiikkssimnyaashrotrshirorujH||41|| hnyaadsRgdronmaadshophkaasaashmkunnddlaan|| cakSuSyaH putrado rAjJA yApanAnA rasAyanam // 42 // aura nAgaramothA pAThA giloya araMDa kharehaTI rAyazaNa zAMThI // 36 // majITha amalatAsa khaza trAyamANa baheDA haraDai laghupaMcamUla ye saba cAra cAra tole aura mainaphala 32 tole // 37 // inhoMko 256 tole pAnImeM pakAvai jaba cauthAIbhAga zeSarahai taba 128 tole dUdha milAya dUdhamAtra zeSarahai aisA phira pakAyai // 38 // pIche cauthAI bhAga arthAt 24 tole jAMgaladezake mAMsake rasase saMyukta aura ghRta zahada seMdhAnamakase saMyukta aura pisehuye mulahaTI zopha kAlAnizota indrayava rasotase saMyukta // 39 // sukhapUrvaka garamakiyA yaha basti mAMsa agni bala vIryako baDhAtAhai, aura vAtarakta moha prameha bavAsIra gulma viSThA aura mUtrakA baMdhA // 40 ||vissmjvr visarpa varmaroga aphArA pravAhikA aMDasaMdhi jAMgha kaTi kukSi kaMdhA kAna zirakA zUla // 41 // pradararoga unmAda zojA khAMsI patharI kuMDalarogako nAzatAhai aura netroMmeM hita hai aura rAjAlogoMko putra detA hai aura kaSTasAdhyoMko rasAyana hai // 42 // mRgANAM laghubabhrUNAM dazamUlasya cAmbhasA // hapuSAmisigAndheyIkalkairvAtaharaH param // 43 // nirUho'tyarthavRSyazca mhaasnehsmnvitH|| choTe aura baDe mRgoMke mAMsase aura dazamUlake pAnIse aura hAUbera zaupha nAgaramothA inhoMke kalkoMse saMyukta nirUhabasti atizayakarake vAtako haratI hai // 43 // aura mahAsnehakarake yuktakarI yaha basti atyaMtakarake vIryako karatI hai | mayUraM pksspittaantrpaadvitttunnddvrjitm||44||lghunaa paJcamUlena pAlikena smnvitm||pNktvaa kSIrajalekSIrazeSa saghRtamA For Private and Personal Use Only Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASArTIkAsametam / (735) kSikam // 45 // tadvidArIkaNAyaSTIzatAbAphalakalkavat // ba stirISatpaTuyutaH paramaM balazukrakRt // 46 // paMkha pittA AMta paira vITa tuMDase varjitakiye morako // 44 // cAra cAra tolebhara laghupaMcamulakarake samanvitakara pIche 256 tole dUdha aura 256 tole pAnImeM pakAve, jaba dUdha mAtra zeSarahai taba ghRta zahada // 45 // vidArIkaMda pIpala mulahaTI zauMpha maiMnaphalake kalkase saMyukta aura kachuka namakase saMyukta basti atizayakarake bala aura vIryyako karatI hai / / 46 // kalpaneyaM pRthakkA- tittiriprabhRtiSvapiAviSkireSu samasteSu pratudaprasaheSu c||47||jlcaarissu tadvacca mtsyessukssiirvrjitaa|| tItara Adi viSkirasaMjJaka saba pakSiyoMmeM tathA pratuda aura prasahasaMjJaka pakSiyoMmeM bhI yaha pRthak kalpanA karanI yogya hai // 47 // paraMtu machaliyoMmeM dUdhase varjita yaha kalpanA karanI yogya hai / godhAnakulamAArazalyakondurajaM plm||48|| pRthagdazapalaM kSIre paJcamUlaM ca sAdhayet ||ttpyH phalavaidehIkalkadvilavaNAnvitam // 49 // sasitAtailamadhvAjyo bastiyojyo rasAyanam // vyAyAmamathitoraskakSINendriyabalaujasAm // 50 // vibaddhazukraviNmUtrakhuDavAtavikAriNAm // gajavAjirathakSobhabha- , gmjrjaartaatmnaam||51|| punarnavatvaM kurute vaajiikrnnsttmH| goha naulA bilAva zeha mUsAke mAMsa // 48 // pRthak pRthak cAlIsa cAlIsa tole lavai inhoMko aura paMcamUlako dUdhameM siddhakara pIche maiMnaphala pIpalakA kalka seMdhAnamaka kAlAnamakase anvitakiyA vaha dUdha / / 49 // pIche misarI tela zahada ghRtase saMyuktakarI yaha basti rasAyana hai aura vyAyAmakarake mathitachAtIvAle aura kSINahuI indriya bala parAkramavAle // 50 / aura vibaddhahue vArya viSThA mUtravAle aura vAtarakta vikAravAle hAthI ghoDe rathake kSobhase bhaTA aura jarjarita zarIravAleko // 51 // phira navInatAko karatAhai aura vAjIkaraNameM zreSTha hai / / siddhena payasA bhojyamAtmaguptocaTekSuraiH // 52 // aura kauMca ke bIja ciramaThI inhoMkarake siddhakiye dUdhake saMga bhojana karanA yogya hai // 52 / / snehAzcAyantraNAnsiddhAnsiddhadravyaiH prakalpayet // yaMtraNAse rahita aura siddha snehoMko siddha dravyoMkarake kalpitakarai // doSaghnAH saparIhArA vakSyante snehbstyH||53||dshmuulN balA rAsnAmazvagandhAM punrnvaam||gudduucyernnddbhuutiikbhaanggiivRsskrohissm // 54||shtaavrii sahacaraM kAkanAsAM palAMzakam yavamA For Private and Personal Use Only Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (736) aSTAGgahRdayeSAtasIkolakulatthAnprasRtonmitAn ||55||vhe vipAcya toyasya droNazeSeNa tena ca // pacettailADhakaM peSyairjIvanIyaiH plonmitaiH||56|| anuvaasnmityettsrvvaatvikaarnut||anupaanN vasA tadvajjIvanIyopasAdhitA // 57 // zatAhvAciribilvAmlaistailaM siddhaM samIraNe // saindhavenAgnivarNena taptaM vAnilajid ghRtam // 58 // doSoMko haranevAlI aura pArIhArase saMyukta sneha bastiyoMko varNana karate haiM // 53 // dazamUla khareMhaTI rAyazaNa AsagaMdha zA~ThI giloya araMDa kAyaphala bhAraMgI karaMjuA rohipatRNa // 54 // zatAvarI kuraMTA kAkajaMghA ye saba cAra cAra tole aura jaba uDada alasI bera kulathI ye saba ATha ATha tole // 55 // inhoMko 4096 tole pAnImeM pakAya jaba 1024 tole pAnI zeparahai taba cAra cAra tole parimANase jIvanIya gaNake kalkako milAya 256 tole telako pakAvai // 16 // yaha anuvAsana basti saba vAtavikAroM ko nAzatAhai / aura jIvanIyagaNake auSadhoMkarake sAdhitakarI anUpadezake jIvoMkI vasA saba vAtavikAroMko naashtiihai||57||shauph karaMjuA kAMjI inhoMmeM siddhakiyA tela vAyumeM hita hai athavA agnivarNavAle saiMdhAnamakakarake taptakiyA ghRta vAtako jItatA hai // 58 // jIvantI madanaM medAMzrAvaNI madhukaM balAm ||shtaahrssbhko kRssnnaaNkaaknaasaaNshtaavriim||59||svguptaaN kSIrakAkolIkarkaTAkhyAM zaThI vcaam|| piSTA tailaghRtakSIre saadhyettnycturgunne||60|| bRMhaNaM vAtapittaghnaM balazukrAgnivarddhanam ||rjHshukraamyhrN putrIyamanuvAsanam // 61 // jIvaMtI maiMnaphala medA gorakhamuMDI mulahaThI kharehaTI zauMpha RSabhaka pIpala kAkajaMghA zatAvarI // 59 // kauMcake bIja kSIrakAkolI kAkaDAsiMgI kacUra vaca inhoMko pIsakara caugune dUdhameM tela aura ghRtako sAdhita krai||60 // yaha anuvAsana brahaNahai vAta aura pittako haratAhai bala vIrya agni inhoMko baDhAtA hai Artava aura vIryake rogako haratAhai aura putrake upajAnameM hita hai // 61 // saindhavaM bhadanaM kuSThaM zatAbA niculo vacA // hrIvaraM madhukaM bhAI devadAru sakaTphalam // 62 // nAgaraM puSkara medA cavikA citrakaH shtthii|| viDaGgAtiviSA zyAmA hareNurnIlinI sthirA ||6||bilvaajmodcplaa dantI rAsnA cataiH samaiH // sAdhyameraNDatailaM vA tailaM vA kapharoganat // 64 // varmodAvartagulmA For Private and Personal Use Only Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (737) zaHplIhamehADhyamArutAn // AnAhamazmarIM cAzu hanyAttadanuvAsanam // 65 // seMdhAnamaka mainaphala kuTha sauMpha jalaveta vaca netravAlA mulahaTI bhAraMgI devadAra kAyaphala // 62 // sUTha pohakaramUla medA cavya cItA kacUra vAyaviDaMga atIza kAlAnizota reNukA kAlAdAnA zAlaparNI // 63 // velagirI ajamoda pIpala jamAlagoTAkI jaDa rAyazana ina saba samAna bhAgoMkarake araMDIkA tela athavA sAdhAraNa tela sAdhita karanA yogya hai yaha kapharogako nAzatA hai !!64 // yaha anuvAsana bAsti varmaroga udAvarta gulma bavAsIra plIharoga prameha raktavAta aphArA patharI ina saboMko tatkAla nAzatI hai / / 65 // sAdhitaM paJcamUlena tailaM bilvAdinA'thavA // kaphaghnaM kalpayettailaM dravyairvA kphghaatibhiH||66 // phalairaSTagaNaizcAmlaiH siddhAnvAsanaM kaphe // belagirI Adi paMcamUlakarake sAdhita kiye aura kaphako nAzanevAle telako kalpita karai athavA kaphako nAzanevAle dravyoMkarake // 66 // aura AThaguNe maiMnaphala aura kAMjIkarake siddha kiyA anuvAsana kaphameM hita hai / / mRduvastirjaDIbhUte tIkSNo'nyo bastiriSyate // 67 // tIkSNairvikarSitaH snigdho madhuraH ziziro mRduH|| aura mRdubastikarake jaDIbhUtameM anya tIkSNavasti vAMchita hai // 6 // aura tIkSNa bastiyoMkarake vikarSita ko snigdha madhura zItala aura komala basti hita hai // tIkSNatvaM mUtrapIlvagnilavaNakSArasarvapaiH // 68 // prAptakAlaM vidhAtavyaM ghRtakSIraistu mArdavam // aura gomUtra pIluphala cItA namaka javAkhAra sarasoM inhoMkarake tIkSNatA karanI yogya hai // 66 // prAptakAlameM dUdha aura ghRta Adikarake bastikA komalapanA karanAyogya hai / balakAlarogadoSaprakRtIH pravibhajya yojito bstiH|| svaiH svairauSadhavagaiH svAnsvAnrogAnnivartayati // 69 // aura bala kAla roga doSa prakRti inhoMkA vibhAgakarake yojita kiyA basti apane apane auSadha vargokarake apane apane rogoMko nivRtta karatAhai // 69 // uSNArtAnA zItAMzchItArtAnAM tathA sukhoSNAMzca // tadyogyauSadhayuktAnbastInsantaya' yuJjIta // 70 // For Private and Personal Use Only Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (738) aSTAGgahRdaye uSNatAkarake pIDitahuye manuSyoMko zItala basti deve aura zItakarake pIDita huye manuSyoMko sukhapUrvaka garama basti yogya hai, rogake yogya auSadhoMkarake saMyukta karI bastiko vicArake prayukta karai // 70 // bastInna bRMhaNIyAndadyAvyAdhiSu vishodhniiyessu|| medasvino vizodhyA ye ca narAH kusstthmehaartaaH|| 71 // na kSINakSatadurbalamUchitakRzazuSkazuddhadehAnAm // dadyAdvizodhanIyAndoSanibaddhAyuSo ye ca // 72 // aura vizeSakarake zodhana karaneko yogya rogameM bRMhaNasaMjJaka bastiyoMko nahIM devai medavAlA kuSTha aura pramehase pIDita ye manuSya vizeSakarake zodhana karaneke yogya haiM // 71 // aura kSINa kSata durbala machita kRza zuSka zuddha dehavAloMko vizeSakarake zodhanIya dravyoMko nahIM devai, arthAt prANakI rakSAke artha ye vizeSakarake zodhana karaneke yogya nahIM haiM // 72 // iti zrIberInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM kalpasthAne caturtho'dhyAyaH // 4 // pnycmo'dhyaayH| DOCGOoathAto bastivyApatsiddhimadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anantara bastivyApatsaddhinAma adhyAyakA byAkhyAna kareMge // asnigdhasvinnadehasya gurukoSThasya yojitH||shiito'lpsnehlvnndrvymaano ghano'pi vaa||1|| bastiHsaMkSobhya taM doSaM durbala vAdaniharajAkarotyayogaMtena syaahaatmuutrshkRgrhH||2|| nAbhivastirujAdAho hallepaH zvayathurgudekaNDUrguNDAni vaivarNyama ratirvahnimArdavam // 3 // snigdha aura svinnapanese varjita dehavAleke aura bhArekoSThavAleke artha yojita kiyA zItala aura alpasneha aura namakase saMyukta aura alpadravyase saMyukta alpamAtrAvAlA athavA bahutamAtrA vAlA // 1 // basti tisa doSako saMkSobhitakara durbalapanese nahIM nikasatAhuA ayogyatAko karatAhai, tisakarake vAta mUtra viSThAkA baMdhA paDajAtA hai // 2 // nAbhi aura bastimeM zUla dAha hRdayameM lepa gudAmeM zojA khAja gaMDavivarNatA glAni maMdAgni ye upajatehe // 3 // For Private and Personal Use Only Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (739) kvAthadvayaMprAgvihitaM mdhydosse'tisaarinni||ussnnsy tasmAddhayekasya tatra pAnaM prazasyate // 4 // phalavaya'stathA svedAH kAlaM jJAtvA virecnm||bilvmuultrivRdaaruyvkolkultthvaan||5|| surAdimAMstatra bastiH sa prAkpeSyastamAnayet // madhya doSavAle atisArameM do kvAtha pahile kahadiyehaiM, tinhoM meMse garamarUpa eka koIse kAthakA tahAM pAna karanA zreSThahai // 4 // phalavarti tathA svedakarma aura kAlako jAnakara julAba zreSThahai aura velapatrakI jar3a nizota devadAra yava bera kulathI // 5 // aura madirA Adi pahile kahAhuA peSya vasti tisa doSako bacatAhai // yukto'lpavIryo doSADhyo rUkSe krUrAzaye'thavA // 6 // bastio SAvRto ruddhamArgo rundhyAtsamIraNam ||svimaargo'nil kur2yA dAdhmAnaM marmapIDanam // 7 // vidAhaM gudakoSThasya muSkavaMkSaNave danAm // ruNaddhi hRdayaM zUlairitazcetazca dhAvati // 8 // dopoMse saMyukta rUkSa aura krUra AzayavAlA krUrakoSThoM yukta kiyA // 6 // aura doSoMse AcchAdita aura ruddhamArgavAlA basti vAyuko rokatAhai vahI mArgameM prApta huA vAyu aphArAko aura moMke pIDanako karatAhai // 7 // gudA aura koSThameM dAhako aura potoMkI saMdhimeM pIDAko karatAhai aura zUloMkarake hRdayako rokatAhai aura jahAM tahAM aniyata dezameM dauDatAhai // 8 // svabhyaktasvinnagAtrasya tatra varti prayojayet // vilvAdizca nirUhaH syaatpiilusrsspmuutrvaan||9|| saralAmaradArubhyAM sAdhitaM vA'nuvAsanam // ___ acchItaraha abhyakta aura svinna zarIravAle manuSyake tahAM vartiko prayuktakara aura pAlu sarasoM gomUtrase saMyukta kiyA bilvAdi nirUha hitahai // 9 // athavA sarala aura devadArakarake sAdhita kiyA anuvAsana hitahai / kurvato vegasaMrodhaM pIDito vaa'timaatryaa||10||asnigdhlvnnossnno vA bstirlpo'lpbhessjH|mRdurvaa mArutenovaM vikSipto mukhnaasikaat||11||niretimuu hallAsatRDdAhAdInpravartayan // vegake dhAraNako karatahuye manuSyako atimAtrAkarake pIDitakiyA basti athavA snigdha lavaNa uSNase varjitahuA basti athavA mAtrAkarake / / 10 / / alpa basti athavA alpa auSadhoMse saMyukta vasti athavA komala basti vAyukarake Uparako pheMkA huA mukha aura nAsikAke dvArA // 11 // mUrchA thukathukI tRSA dAha Adiko pravRtta karatAhuA nikasatAhai // For Private and Personal Use Only Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir .(740) aSTAGgahRdayemUrchAvikAraM dRSTvAsya siJcacchItAmbunA mukham // 12 // vyaje. dAklamanAzAcca prANAyAmaM ca kArayet // pRSThapAzrvodaraM mRjyAkarairuSNairadhomukham // 13 // kezeSUrikSapya dhunvIta bhISayedvayA ldNssttribhiH|| zastrolkArAjapuruSairvastireti tathA hyadhaH // 14 // pANivastrergalApIDaM kuryAnna mriyate yathA // prANodAnanirodhAdvi suprsiddhtraaynH||15||apaanH pavano basti tmaashvevaapkrssti||kusstthkrmukklkN ca pAyayetAmlasaMyutam ||16||au NyAttaikSNyAtsaratvAJca vastiM so'syAnulomayet // gomUtreNa trivRtpathyAkalkaM cAdho'nulomanam // 17 // pakkAzayasthite svinne nirUho dazamUlikaH // yavakolakulatthaizca vidheyo mUtra sAdhitaiH // 18 // vastirgomUtrasiddhairvA sAmRtAvaMzapallavaiH / / pUtIkaraJjatvapatrazaThIdevAbarohiSaiH // 19 // satailaguDasindhUttha virkaussdhklkvaan|bilvaadipNcmuulen siddho bstirurHsthite||20|| ziraHsthe nAvanaM dhUmaHpracchAdyaM sarSapaiH shirH|| isa rogIke mU ke vikArako dekhakara zItala pAnIse sIMca // 12 // aura jaba taka glAnikA nAza ho tabataka bIjanese pavana karAvai tathA prANAyAmako karAvai aura pRSTa pazalI peTako garama hAthoMkarake zuddhakarai aura nIceke mukhavAle tisa rogIko // 13 // kezoM meM pakaDake sIdhAkara kaMpAvai aura siMha tathA sarpa aura zastra ulkA rAjapuruSa Adikarake DaravAvai, jaise basti nIceko prApta ho // 14 // hAtha aura vastroMkarake galako ApIDitakare, paraMtu aisA nahIM ki prANa nikalajAya taise prANa aura udAna vAyuko nirodhase acchItaraha prasiddhasthAnavAlA // 15 // apAnavAyu tisa bastiko zIghra baiMcatAhai athavA kUTa aura supArIke kalkako kAMjIse saMyuktakara pAna karAvai // 16 // saumyapaneMse aura tIkSNapanese aura sarapanese vaidya isa rogIkI bastiko anulomita kare aura gomUtrakarake nizota aura haraDaikA kalka yaha nIceko anulomana karatAhai // 17 // pakkAzayameM sthitahuye doSako sveditakara pIche gomUtrase sAdhita kiye java bera kulathIse dazamalika nirUha denA yogyahai // 18 // athavA giloya vaMzake patte pUtikaraMjuA dAlacInI tejapAta devadAra rohipatRNako gomUtrameM siddhakarake // 19 // aura tela guDa seMdhAnamaka julAbake auSadhake kalkase saMyukta basti denA yogyahai chAtImeM sthitahuye doSameM bRhat paMcamUlakarake siddhahuA basti hitahai // 20 // zirameM sthitahuye doSameM nasya aura sirasoMke dhUmekarake pracchAdita karanA yogyahai / / For Private and Personal Use Only Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (741 ) bastiratyuSNatIkSNAmlaghanotisveditasya vaa||21||alpe doSe mRdau koSThe prayukto vA punaH punH||atiyogtvmaapnno bhvetkukssirujaakrH||22||virecnaatiyogen stulyaakRtisaadhnH| bastiHkSArAmlatIkSNoSNalavaNaH paittikasya vA // 23 // gudaM dahallikhankSiNvankarotyasya parisravam // savidagdhaM sravatyatraM varNaiH pittaM ca bhuuribhiH|| 24 bahuzazcAtivegena mohaM gacchati so'sakRt // raktapittAtisAranI kriyA tatra prshsyte||25|| dAhAdiSu trivRtkalkamRdvIkAvAriNA pibet||tddhi pittazakRdvA- . tAnhRtvA dAhAdikAJjayet // 26 // vizuddhazca pibecchItAM yvaaguushrkraayutaam||yuNjyaadvaativiriktsy kSINaviTakasya bhojanam // 27 // mASayUSaNakulmASAnpAnaM dadhyathavA surAm // siddhirbastyApadAmevaM snehabastestu vakSyate // 28 // aura atyaMta uSNa tIkSNa amla dhana basti atyaMta svedita // 21 // alpadoSameM aura komalakoSTameM pUrvokta basti prayukta karanA yogyahai, athavA bAraMbAra atiyogatAko prAptahuA basti kukSima zUlako karatAhai // 22 // virecanake Atayogakarake samAnahai lakSaNa aura cikitsA jisakI aisA aura khAra amla tIkSNa lavaNase saMyukta basti prayukta karanA athavA pittavAleke yahI prayukta kiyA basti // 23 // gudAko dagdha karanekI taraha aura kSepita karanekI taraha isa manuSyake pArasvako karatAhai, taba vaha manuSya vidagdhahuye raktako jhirAtAhai aura bahutase varNokarake pittako jhirAtAhai // 24 // aura vaha manuSya bahutavAra atyaMtabegakarake mohako prApta hotAhai tahAM raktapitta aura atIsArako nAzanevAlI kriyA zreSThahai // 25 // dAha AdikoMmeM nizotake kalkako munakkA dAkhake pAnIke saMga pIvai vaha kalka pitta viSThA vAyuko haraNakarake dAhaAdikoMko jiittaahai||26|| vizeSakarake zuddhahuye manuSyako khAMDase saMyuktakarI aura zItala yavAgUkA pAna karAvai athavA atyaMta viriktahuyeko aura kSINa viSThAvAloMko bhojana // 27 // uDadake yUSake saMga karAvai athavA uDadoM ke yUSake saMga kulmASoMkA bhojana karAvai, dahIkA athavA madirAkA pAna karAvai nirUhabAstikI vyApa ttiyoMkA cikitsita kahA, aba anuvAsana sneha bastike cikitsitako kaheMge // 28 // zIto'lpo vA'dhike vAte pittetyuSNaH kaphe mRduH // atibhukta guruvarcaH snyjye'lpblstthaa||29|| dattastairAvRtasneho nAyA tybhibhvaadpi||stmbhorusdnaadhmaanjvrshuulaanggmrdnaiH||30|| For Private and Personal Use Only Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (742) aSTAGgahRdayepArzvarugveSTanairvidyAdvAyunA snehamAvRtam // snigdhAmlalavaNo SNastaM raasnaapiitdrutailikaiH||31|| sauvIrakasurAkolakulattha yavasAdhitaiH // nirUhainiharetsamyaksamUtraiH paJcamUlakaiH // 32 // tAbhyAmeva ca tailAbhyAM sAyaM bhukte'nuvAsayet // adhika vAtameM zItala athavA alpa vasti diyAjAve aura pittakI adhikatAmeM uSNabasti diyA jAve aura kaphakI adhikatAmeM komalabasti diyAjAve, aura atyaMta bhojanavAleko bhArI basti dIjAve aura alpa balavAloMmeM aura viSThAke saMcayameM donoM mAtrAoMkarake dI basti // 29 // tina vAtaAdikarake AcchAdita huI basti avibhAvase nahIM prApta hotI hai, staMbha jAMghoMkI zithilatA aphArA jvara zUla aMgamardana inhoMkarake // 30 // pazalIzUla udveSTanake upajanese vAyukarake AcchA dita huye sneha bastiko jAne pIche snigdha amla lavaNa uSNa bastiyoMkarake tisa anuvAsanako nikAse aura gomUtra aura paMcamUlase sAdhitakiye // 31 // kAMjI madirA bera kulathI yavakarake sAdhitakiye rAyazaNa aura haladIke telase saMyukta nirUhoMkarake acchItaraha anuvAsanako nikAsai // 32 // aura tinhIM donoM teloMkarake sAyaMkAlake bhojanake samaya anuvAsita karAve // tRdddaahraagsmmohvaivrnnytmkjvraiH||33|| vidyAtpittAvRtaM svAdutiktaistaM bastibhirharet // aura tRSA dAha rAga moha vivarNatA tamaka zvAsa jvara inhoMkarake // 33 pittase AvRtahuI snehabastiko jAnanA tisako svAdu aura tikta bastiyoMkarake nikAsa // . tandrAzItajvarAlasyaprasekArucigauravaiH // 34 // saMmUchIglAnibhirvidyAcSmaNA snehamAvRtam // kaSAyatiktakaTukaiH surAmUtropasAdhitaiH // 35 // phalatailayutaiH sAmlaibastibhistaM vinirharet // aura taMdrA zItajvara Alasya praseka arucI gaurava // 34 // mUrchA glAni inhoMkarake kaphase AvRtahuI sneha bastiko jAnanA pIche kaSAya tikta kaTu madirA tathA gomUtrakarake sAdhita // 31 // mainaphala aura tiloMke telase saMyukta aura kAMjIse saMyukta bastiyoMkarake tisa snehabastiko nikAle / / chardimUrchAruciglAnizUlanidrAGgamardanaiH // 36 // AmaliGgaiH sadAhastaM vidyAdatyazanAvRtam // kaTUnAM lavaNAnAM ca kAthaizcUrNaizca pAcanam // 37 // mRduvirekaH sarvaM ca tatrAmavihitaM hitam // For Private and Personal Use Only Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (743) aura chArdai mUrchA aruci glAni zUla nIMda aMgamardana inhoMkarake / / 36 // aura Amake lakSaNoMvAle dAhoMse atyaMta bhojanase AcchAditahuI snehabastiko jAne tahA~ kaTu aura namaka dravyoM ke kvAtha aura cUrNokarake pAcana hitahai // 37 // tathA komala julAba aura AmarogameM kahAhuA saba auSadha hithai| vinnmuutraanilsnggaartigurutvaadhmaanhRdgrhaiH||38|| snehaM viDAvataM jJAtvA snehasvedaiH savarttibhiH // zyAmAbilvAdisiddhaizca nirUhaiH saanuvaasnaiH||39|| niharedvidhinA samyagudAvatahareNa ca // viSThA mUtra vAtakA baMdha bhArIpana aphArA hRdgraha inhoMkarake // 38 // viSThAmeM AvRtahuye snehabastiko jAnakara sneha sveda varti aura kAlInizota bilvAdi gaNake auSadhoMmeM siddhakiye nirUha aura anuvAsanoMkarake // 39 // tathA samyak udAvartako haranevAlI vidhikarake tisako nikAlai / / abhukte zUnapAyau vA peyAmAtrAzitasya c||40||gude praNihitaH sneho vegaaddhaavtynaavRtH||urdhv kAyaM tataH kaNThAdUrvebhyaH khe. bhya etyapi // 41 // mUtrazyAmAtrivRtsiddho yavakolakulatthavAna // tatsiddhatailo deyaHsthAnnirUhaH saanuvaasnH||42|| kaNThA dAgacchataH stmbhknntthgrhvirecnaiH||chrdiniibhiHkriyaabhishc tasya kuryAnnibarhaNam // 43 // aura nahIM bhojana karanevAlemeM aura sUjIhuI gudAvAlemeM aura peyAmAtrabhojanako karanevAleke // 40 // gudAmeM prAptakiyA snehabasti vegase anAvRtahuA Uparake zarIrameM dauDatA hai pIche kaMThase Uparale chidroMse patita hotAhai // 41 // gomUtra kAlInizota nizota yava bera kulathI inhoMke kvAthoMmeM siddha tela nirUhameM athavA anuvAsanameM denA yogya hai / / 42 // kaMThase nikasatehuye snehabastiko staMbha kaMThagraha julAba se vA chardiko nAzanevAlI kriyAoMkarake nikAle // 43 // nApakkaM praNayetsnehaM gudaM sa hyupalimpati tataH kuryAtsatRNmohakaNDUzophAnkriyA'travA // 44 // tIkSNo bastistathA tailamarkapatrarase zRtam // nahIM pakehuye snehako nahIM devai kyoMki yaha sneha gudAko lepita karatAhai pIche upaliptahuI gudAmeM yaha tRSA moha khAja zojAko karatAhai yahAM kriyA // 44 // tIkSNa basti tathA Akake pattoMke rasameM pakAyA huA tela hitahai / For Private and Personal Use Only Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 744 ) www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir bhaSTAGgahRdaye anucchrAsya tu baddhe vA datte niHzeSa eva ca // 45 // pravizya kSubhito vAyuH zUlatodakaro bhavet // tatrAbhyaGgo gude svedo vAtaghnAnyazanAni ca // 46 // aura anucchAsakarake bastike baddhahuye mukhameM athavA zeSapane se rahita aisI dI bastimeM // 45 // bhItarakau pratrezakara kupitahuA vAyu zUla aura cabhakAko karatA hai tahAM abhyaMga aura gudAmeM sveda aura vAtanAzaka bhojana aura gudAmeM abhyaMga hita hai // 46 // drutaM praNIte niSkRSTe sahasotkSipta eva vA // syAtkaTIgudajaMgho ruvastistambhArttibhedanam // 47 // bhojanaM tatra vAtaghnaM svedAbhyaMgAH savastayaH // zIghra prApta kiye aura zIghra nikAsehuye aura vegase AkSipta kiye bastimeM kaTi gudA jAMgha UrU bastisthAna inhoMkA staMbha zUla bhedana ye upajate haiM // 47 // tahAM vAtanAzaka bhojana sveda abhyaMga hita haiM | pIDyamAne'ntarA mukte gude pratihato'nilaH // 48 // uraH zirorujaM sAdamUrvozca janayeddalI // vastiHsyAttatra bilvAdiphalaH zyAmAdimUtravAn // 49 // aura bhItarase pIDita huye aura bhItarase kSatahuye gudAmeM pratihata huA vAyu // 48 // chAtI aura zirameM zUla aura jaMghAoM meM zithilatAko yaha balavAn vAyu upajAtA hai, tahAM trilvAdi phaloMkarake aura zyAmAAdi gaNoMkarake saMyukta aura gomUtrase yukta basti dvita hai // // 49 // atiprapIDitaH koSThe tiSThatyAyAti vA galam // tatra vastirvirekazca galapIDAdikarmma ca // 50 // ati prapIDita huA basti koSThameM ThaharatA hai athavA galameM prApta hotA hai tahAM bastikarma julAba pIDAdi karma ye hita haiM // 50 // vamanAdyairvizuddhazca kSAmadehabalAnalam // yathANDaM taruNaM pUrNa tailapAtraM yathA tathA // 51 // freeprayatnato rakSetsarvasmAdapavAdataH // vamana virecana Adikarake zuddha aura kRzarUpa deha bala agnivAle manuSyako jaise taruNa aMDeko aura jaise pUrita kiye telake pAtrako rakSita karate haiM taise || 51 // vaidya saba prakAra ke apavAdoM se tisa pUrvokta manuSyakI jatanase rakSA karatA rahai // For Private and Personal Use Only Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (745) dadyAnmadhurahRdyAni tato'mlalavaNau rsau|| 52 // svAdutiktau tato bhUyaH kaSAyakaTuko tataH // pIche svAdu aura tikta pIche kasaile aura kaDuve phira madhura aura manohara pIche amla aura salone // 12 // phira svAdu aura tikta phira kaDDuve aura kasaile rasoMko detArahai // anyo'nyapratyanIkAnAM rasAnAM snigdharUkSayoH // 53 // vyatyAsAdupayogena kramAttaM prakRtiM nayet // sarvasahaH sthirabalo vijJeyaH prakRtiM gtH|| 54 // aura ApasameM pratipakSavAle rasoMko aura snigdha tathA rUkSako // 53 // viparyayase aura upayogakarake kramase tisa manuSyako yathocita prakRtiko prApta karai, aura saba padArthoMko sahanevAlA aura sthiravalavAlA prakRtiko prApta huA vaha manuSya jAnanA yogya hai // 54 // iti varInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM kalpasthAne paMcamo'dhyAyaH // 5 // ssssttho'dhyaayH| -occasathAto bheSajakalpamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara bheSajakalpanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| dhanvasAdhAraNe deze same sanmRttike zucau // zmazAnacaityAyata. nazvabhravalmIkavarjite // 1 // mRdau pradakSiNajale kuzarohiSasaMstute // aphAlakRSTe'nAkAnte paadpairblvttraiH||2|| zasyate bheSajaM jAtaM yuktaM vrnnrsaadibhiH||jntvdgdhN davAdagdhamavidagdhaM ca vaikRtaiH // 3 // bhUtaizchAyAtapAmbvAyairyathAkAlaM ca sevitam // avagADhamahAmUlamudIcI dizamAzritam // 4 // jAMgala tathA sAdhAraNa aurasama aura zreSTha mRttikAse saMyukta aura pavitra aura zmazAna devatAviSTitasthAna aura chidra sAMpa AdikI baMbaIse varjita ||1||aur komala aura anukUla jalase saMyukta kuzA tathA rohiSatRNase vistRta aura hala Adi karake nahIM karSita aura atyaMtabaDe vRkSoMkarake nahIM akrAMta dezameM // 2 // upajA aura varNa rasaAdikarake saMyukta kIDoMkarake nahIM khAyAhuA aura For Private and Personal Use Only Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (746) aSTAGgahRdayedAva agnikarake nahIM dagdhakiyA aura vaikRtarUpa AkAza Adi bhUtoMkarake nahIM dagdhahuA // 3 // aura chAyA ghAma jala ina Adikarake kAlake anusAra sevita kiyA aura dUra prApta huI aura baDI jaDavAlA aura uttara dizAmeM Azrita hoke sthita huA auSadha zreSThahai // 4 // atha kalyANacaritaHzrAddhaH shucirupossitH|| grahIyAdauSadhaM susthaM sthitaM kAle ca kalpayet // 5 // sakSIraM tadasampattAvanati krAntavatsaram // Rte guddghRtkssaudrdhaanykRssnnaaviddnggtH||6|| pIche bali homa Adi kalyANoMko Acarita karatA huA aura zraddhAvAlA aura pavitra aura ghRtako karanevAlA manuSya auSadhako grahaNa kare, pIche tisa auSadhako acchI taraha sthitakarake kAlameM dUdhase sahita arthAt gIlIko kalpita karai // 5 // tisa auSadhakI asaMpattimeM eka varSako nahIM ullaMdhita karanevAle auSadhako grahaNa karai paraMtu guDa ghRta zahada dhAnya pIpala vAyaviDaMga inhoMko varjake arthAt ye eka varSase uparAMta acche hote haiM // 6 // payo bASkayaNaM grAhyaM viNmUtraM tacca nIrujam // vayobalavatAM dhAtupicchazRGgakhurAdikam // 7 // baSkayiNI saMbaMdhi arthAt taruNavatsa gaukA dUdha grahaNakaranA yogyahai aura doSoMse rahita viSThA mUtra dUdha ye grahaNa karaneyogya, taruNa avasthA aura balavAloMke dhAtu paMkha sIMga khuraAdi grahaNa karane yogyahaiM // 7 // kaSAyayonayaH paJca rasA lvnnvrjitaaH|| rasaH kalkaH zRtaH zItaH phANTazceti prakalpanA // 8 // paJcadhaiva kaSAyANAM pUrva pUrva blaadhikaaH|| kaSAyakI yonivAle namakase varjita madhura Adi pAMca rasaha tinhoMse svarasa kalka kvAtha zItakaSAya phAMTakI kalpanA kIjAtIhai // 8 // aise kaSAyoMkI pAMca prakArakI kalpanAha tinhoMmeM pUrva pUrvakramase balakarake adhika jAnane // sadyaH samuddhatAkSuNNAdyaH sravetpaTapIDitAt // 9 // svarasaH samamuddiSTaH kalkaH piSTo drvaaplutH|| cUrNo'plutaHzRtaH kAthaH zIto rAtriM drave sthitH||10|| sadyo'bhiSutapUtastu phANTasta nmAnakalpane // jo tatkAla samabhUmise ukhADehuye aura kUTehuye aura vastrase pIDitakiye auSadhase jhiratAhai // 9 // vaha svarasa kahAtAhai, aura pisA huA dravakarake Apluta huA kalka kahAtAhai aura For Private and Personal Use Only Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (747) pakAyAhuA kAtha kahAtAhai aura rAtrimAtra dravameM sthitarahA zItaM kahAtAhai // 10 // aura tatkAla dravameM mathakara aura chAnake banAyAhuA phAMTa kahAtAhai // yuJjAyAdhyAdibalatastathA ca vacanaM muneH|| 11 // mAtrAyA na vyavasthA'sti vyAdhi koSThaM balaM vyH|| Alocya dezakAlau ca yojyA tadvacca kalpanA // 12 // aura tina svarasa Adi pAMcoM mAna aura kalpanAko vyAdhi Adikebalase prayukta kare, aisehI munikA vacana hai // 11 // mAtrAkI vyavasthA nahIM hai kiMtu vyAdhi koSTha bala avasthA deza kAla inhoMko dekhakara naisehI kalpanAhai // 12 // madhyaM tu mAnaM nirdiSTaM svarasasya catuHpalam // peSyasya karSamA loDyaM tavasya pltrye||13||kaathN dravyapale kuryAtprasthAI - paadshessitm||shiitN pale palaiH ssbhishcturbhishctto'prm||14|| 16 tole pramANa svarasakI madhyamamAtrA kahIhai cUrNakI aura kalkakI eka eka tolA madhyamAtrA kahIhai paraMtu 12 tole dravameM milAke eka tolA parimANa AloDita karanA yogyahai // 13 // cAra tole dravyameM 32 tole pAnI milA jaba ATha tole zeSarahaiM yaha kAthakI mAtrAhai aura 32 tole dravameM cAra tole dravyako milAve aisA zIta kaSAyakI mAtrAhai aura 16 tole pAnImeM 4 tole dravyako milAvai yaha phAMTakI mAtrAhai // 14 // snehapAke tvamAnoktau caturguNavivarddhitam // kalkalehadravaM yojyamadhIte zaunakaH punaH // 15 // snehe sidhyati siddhAmbuniHkkA thasvarasaiH kramAt // kalkasya yojayedaMzaM caturthaM SaSThamaSTamam // 16 // pRthaknehasamaM dadyAtpaJcaprabhRti tu dravam // snehake pAkako karanAcAhai jaba cAragunese vardhitakiyA kalka sneha drava ye yojita karane yogya haiM aura zaunaka vaidya aise kahatAhai // 15 // sneha kadAcit zuddha pAnIke saMga kadAcit niHkAthake saMga kadAcit sarasake saMga siddhahotAhai isavAste zuddha pAnI niHkAtha svarasa inhoMkarake siddha kiye svarasameM kramakarake kalkakA cauthA chaThA AThavA~ bhAga yojita karai // 16 // pAMcase Adileke dravyoMmeM pRthak drava snehake samAna hotAhai // nAguligrAhitA kalke na snehe'gnau sazabdatA // 17 // varNAdisampacca yadA tadainaM zIghramAharet // For Private and Personal Use Only Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (748) aSTAGgahRdaye aura kalkameM jaba aMgulikarake grAhitA nahIM hotIhai, aura snehameM agnike viSe caTacaTA zabda panA nahIM hotAhai // 17 // jaba snehake varNa gaMdha rasa sparza inhoMkI saMpat upaje taba isa snehako zIghra agnise utAre // ghRtasya phenopazamastailasya tu tdudbhvH|| 18 // lehasya tantuma ttApsu majanaM zaraNaM nc||paakssu trividho mandazcikkaNakhara cikaNaH // 19 // mandaH klksmekinycicciknnomdnopme|| kiJcitsIdati kRSNe ca vartamAne ca pshcimH||20||dgdho't UrdhvaM niSkAryaH syAdAmastvagnisAdakRt // mRdurnasya kharo' bhyaGge pAne vastau ca cikaNaH // 21 // aura pacyamAna ghRtake jhAgoMkI zAMti hotIhai aura pacyamAna telako jhAgoMkI utpatti hotIhai taba ghRta aura tela pakAjAnanA // 18 // pakehuye lehake taMtuoMkI prakaTatA hotI hai aura jalameM DUbajAnA aura zaraNakA nahIM honA, aura pAka tIna prakArakA hai maMda cikkaNa kharacikkaNa // 19 // snehapAkakI vidhimeM jaise aMgulikarake udveSTitahuA kalka prApta hotAhai, taise snehapAkake aMguliyAhitA nahIM hotI vaha sneha pAka maMda kahAtAhai kucheka ISata karaneMmeM vikharajAve kRSNabhAvameM prAptahoke vartiko prApta hojAve vaha kharacikkaNa snehapAka kahAtAhai // 20 // isake uparAMta dagdhapAka kahAtAhai vaha sneha kAryake yogya nahIM hotA aura kaccApAkavAlA sneha maMdAgniko karatAhai, aura nasyakarmameM maMda aura mAlizameM khara cikkaNa aura pAnameM aura bastimeM cikkaNa sneha lenA yogyahai // 21 // zANaM pANitalaM muSTiH kuDavaM prasthamADhakam // droNaM vahaM ca kramazo vijAnIyAccaturguNam // 22 // ___ zANa pANitala muSTi kuDava prastha ADhaka droNa vaha ye kramase caturguNe jAnane aura zANa arthAt 4 mAse aura pANitala arthAt eka tolA aura muSTi arthAt 4 tole aura kuDava arthAt 16 tole aura prastha arthAt 64 tole aura ADhaka arthAt 256 tole aura droNa arthAt 1024 tole aura vaha arthAt 4096 tole jAnane // 22 // dviguNaM yojayedAI kuDavAdi tathA dravam // sUkhe aura gIle auSadhoMke eka yogameM sUkhe dravyase gIle dravyako dugunAprayuktakare paraMtu jo tulya parimANase donoM kahehuye hoveM to aura tulyaparimANase kahehuye sUkhe aura dravadravyake eka yogameM sUkhe dravyase dravadravya kuDavAdiparimANakara kahAhuA dugunAkarake prayuktakaranA, nahIM kahehuye dravameM peSaNa aura AloDanake artha pAnIko prayuktakarai // peSaNAloDane vAri snehapAke ca nidrave // 23 // aura nahIMkahe dravavAle snehapAkameMbhI pAnIko prayuktakarai / / 23 // For Private and Personal Use Only Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir kalpasthAnaM bhASATIkAsametam / (749 kalpayetsadRzAnbhAgAnpramANaM yatra noditam // kalkIkuryyAcca bhaiSajyamanirUpitakalpanam // 24 // jahAM dravyoMkA parimANa nahIM kahA ho tahAM samAnabhAgako kalpitakarai aura nahIM nirUpita kalpanAvAle auSadhako kalka banAke prayuktakarai / / 24 // dvau zANau vaTakaH kolaM badaraM draMkSaNazca tau||akssN picuHpANi talaM suvarNa kvlgrhH||25|| karSo biDAlapadakaM tindukaH pA NimAnikA // zabdAnyatvamabhinne'rthe zuktiraSTamikA picU // // 26 // palaM prakuJco vilvaM ca muSTirAnaM caturthikA // dve pale prasRtastau dvAvaJjalisto tu mAnikA // 27 // ADhakaM bhAjanaM kaMso droNaH kumbho ghttormnnm||tulaaplshtN tAni viMzati aura ucyate // 28 // do zANoMkA vaTaka hotAhai, aura kola badara draMkSaNa ye tInoM vaTakake paryAya zabdahaiM, aura do baTakAMkarake eka akSa hotAhai, aura picu pANitala suvarNa kvlgrh||25||krss biDAlapadaka tiMduka pANimAnikA ye saba akSake paryAya zabda haiM, aura do picuoMkA eka zakti hotAhai aura isakA aSTamikA paryAya zabdahai / / 26 // aura do zuktiyoMkA pala hotAhai aura prakuMca bilva muSTi Amra caturthikA ye saba palake paryAya zabda haiM aura do paloMkA prasRta hotA hai aura do prasRtoM kA aMjali hotAhai aura doaMjaliyoMkI mAnikA hotIhai // 27 // aura ADhaka bhAjana kaMsa ye ApasameM paryAya zabdahaiM aura droNa kuMbha ghaTa armaNa ye ApasameM paryAya zabdahaiM aura 100 paloMkI tulA hotI hai aura 20 tulAoMkA bhAra hotAhai // 28 // himavadvindhyazailAbhyAM prAyo vyAptA vasundharA // saumyaM pathyaM ca tatrAdyamAgneyaM vaindhyamauSadham // 29 // himavAn aura viMdhyAcala ina donoM parvatoMkarake vizeSatAse pRthivI vyAptahorahI hai tina donoM meMse himavAn parvatameM upajI auSadha saumya aura pathyahaiM aura viMdhyAcalameM upajI auSadha Agne yaha arthAt dehako pathya nahIM // 29 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM kalpasthAne SaSTho'dhyAyaH // 6 // yahA~ siMhaguptakA putra vAgbhaTaviracita aSTAMgahRdayasahitAmeM kalpasthAna samAptahuA / For Private and Personal Use Only Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir shriiH| atha aSTAGgahRdayasaMhitAyAm uttrsthaanm| prthmo'dhyaayH| athAto bAlopacaraNIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / aba hama isake anaMtara bAlopacaraNIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / iti ha smAhurAtreyAdayo mhrssyH|| aise AtreyaAdi maharSi kahatebhayehaiM // jAtamAtraM vizodhyolbAhAlaM saindhavasarpiSA // prasUtiklezitaM cAnubalAtailena secyet||1||ashmnodinN cAsya karNamUle sa maacret||athaasy dakSiNe karNe mantramuccArayedimam // 2 // aGgAdaGgAtsambhavasi hRdyaadaabhjaayse||aatmaa vai putranAmA si sa jIva zaradA zatam // 3 // zatAyuH zatavarSo'si dIrghamAyuravApnuhi nakSatrANi dizo rAtrirahazca tvAbhirakSatu // 4 // tatkAla utpannahuye bAlakako seMdhAnamaka aura ghRtakarake jerase.zodhitakara pazcAt prasUtise klezi tahuye tisa bAlakako balAtelase secitakarai // 1 // pIche isabAlakake kAnoMkI jaDameM do pattharoMke zabdako kare pIche isabAlakake dAhine kAnameM isa vakSyamANa maMtrakA uccAra kare // 2 // bhaMgase aMgasetUhai aura hRdayase tU upajAhai nizcai tU putranAmavAlA AtmAhai sau 100 varSataka jIvatA raha // 3 // sauvarSakI AyuoMvAlA aura zatavarSavAlA tU hai hebAlaka tU dIrgha Ayuko prAptaho aura saba nakSatra saba dizA rAtri aura dina saba terI rakSAkareM // 4 // vasthIbhUtasya nAbhiMca sUtreNa caturaMgulAtAbaddhordhva varddhayitvA ca grIvAyAmavasaMjayet // 5 // nAbhiMca kuSThatailena secayesnapa vedanu ||kssiirivRksskssaayenn sarvagandhodakena vA // 6 // koSNena sptrjttpniiynimjnaiH|| vasthahuye tisa vAlakake cAra aMgulase uparAMta sUtrakarake nAbhIko bAMdha aura pIche cheditakara grIvAmeM yojita karai // 5 // aura nAbhiko kUThake telakarake secitakarai pIche kSIravikSa arthAt For Private and Personal Use Only Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 751) pIpala gUlara baTa pilakhana Adi vRkSoMke kAthakarake athavA sabaprakArake gaMdhake garamapAnI karake // 6 // snAna karAve aura cAMdI soneko bAraMbAra tapAkara bujhAnese tapta kiye jaloM se sIMcakara || tato dakSiNatajrjanyA taaluunnmyaavgunntthyet||7|| zirasi snehapicunA prAzyaM cAsya pryojyet|| hareNumAtraM medhAyurbalArthamabhimantritam // 8 // aindrI vAhmIvacAzaMkhapuSpI kalkaM ghRtaM madhu // pIche vaidya dAhane hAthakI tarjanI aMgulIkarake tAlubeko uThAya || 7 || zirameM telakarake bhAMjehuye rUIke phohekarake avaguMThitakarai pIche isa bAlakake artha lehako prayuktakare buddhi Ayu balake artha abhimaMtrita kiye maTarake pramANa // 8 // lehako prayuktakarai indrAyaNa brAhmI vaca zaMkhapuSpI inhoMke kalkako ghRta zahadase saMyuktakara devai // cAmIkaravacAbrAhmItApyapathyA rajIkRtAH // 9 // lihyAnmadhughRtopetA madhAtrIrajo'thavA // athavA sonA vaca brAhmI sonAmAkhI haraDe inhoMke cUranako zahada aura ghRtase saMyuktakara caTAve // 9 // athavA zahada aura ghRtase saMyukta kara sonese AmalAke cUrNa ko caTAvai // garbhAmbhaH saindhavavatA sarpiSA vAmayettataH // 10 // prAjApatyena vidhinA jAtakarmANi kArayet // pIche seMdhAnamaka se saMyukta kiye ghRtakara ke garbhake pAnIko vamanake dvArA nikasAve // // 10 prAjApatya vidhikarake vedavihita jAtakarmoM ko karAve // zirANAM hRdayasthAnAM vivRtatvAtprasUtitaH // 11 // tRtIye'hni caturthe vA strINAM stanyaM pravarttate // prathame divase tasmAtrikAlaM madhusarpiSI // 12 // anantAmizrite maMtrapAvite prAzayecchizum // prasUtipanese hRdaya meM sthita honevAlI nADiyoM ke vivRtapanese // 11 // tIsare dinameM va cauthe dina meM striyoM ke dUdha pravRtta hotA hai, tisa kAraNase pahile dinameM tInakAla // 12 // dhamAsese saMyukta aura maMtrakarake pavitra zahada aura ghRtako bAlakake artha bhojana karAvai // dvitIye lakSmaNAsiddhaM tRtIye ca ghRtaM tataH // 13 // prAGnaSiddha stanasyAsya tatpANitalasammitam // stanyAnupAnaM dvau kAlau navanItaM prayojayet // 14 // aura dUsare dinameM tathA tIsare dinameM tInakAla kSmaNA auSadhI meM siddha kiye ghRtakA bhojana karAvai // 13 // pahile dUdhake niSedhavAle isa bAlaka ke hAthake madhyabhAga ke pramANita naunIM ghRtako bAlakake artha devai, parantu dUdhakA anupAna karavAvai // 14 // For Private and Personal Use Only Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (752) aSTAGgahRdayemAtureva pibetstanyaM tatparaM dehvRddhye|stnydhaanyaavubhe kArye tadasampadi vtsle||15|| avyaGge brahmacAriNyo varNaprakRtitaH same // nIruje madhyavayasau jIvadvatse na nolupe // 16 // hitA hAravihAreNa yatnAdupacarecca te|| bAlaka dehakI vRddhike artha mAtAke dUdhako atizayakarake pIvai, aura mAtAke dUdhake abhAvameM snehavAlI dUdhako pyAnevAlI do dhAya karanI yogya haiM // 15 // parantu vyaMgase varjita aura brahmacarya vAlI arthAt maithunase varjita varNa aura prakRtise samAna aura rogase varjita aura madhya avasthAvAlI aura jIvitasantAnavAlI aura caMcalatAse rahita do dhAya honI cAhiye // 16 // ve donoM dhAya hitarUpa AhAra aura vihArakarake jatanase upAcaritakareM / / zukkrodhalaMghanAyAsAH stanyanAzasya hetvH|| 17 // stanyasya sIdhuvANi madyAnyAnUpajA rsaaH||kssiirNkssiirinnyaussdhyH zo kAdezca vipryyH||18||viruddhaahaarmuktaayaaH kSudhitAyA vicetsH||prdussttdhaatogrbhinnyaaH stanyaM rogakaraM zizoH // 19 // aura zoka krodha laMghana pArazrama ye dUdhake nAzake kAraNa haiM / / 17 / sIdhuse varjita anya madirA anUpadezake mAMsoMke rasa dUdhavAlI auSadha zoka AdikA nAza ye dUdhake kAraNa haiM // 18 // viruddha bhojanako karanevAlI aura kSudhAvAlI aura bigaDe huye cittavAlI aura duSTa huye doSoMvAlI aura garbhiNI aisI striyoMkA dUdha bAlakake rogako karatA hai // 19 // stanyAbhAve payazchAgaM gavyaM vA tadguNaM pibet // hrasvena paJcamUlena sthirayA vA sitAyutam // 20 // strIke dUdhake abhAvameM bakarIkA dUdha athavA bakarIke dUdhake samAna arthAt laghupaMcamUlakarake siddha huA athavA zAlaparNIkarake siddha kiyA aura misarIkarake saMyukta gAyake dUdhako pIvai // 20 // SaSThInizAM vizeSeNa kRtrkssaablikriyaaH|| jATayubAndhavAstasya dadhataH paramAM mudam // 21 // tisa bAlakake rakSA balikriyAko karanevAle aura parama AnaMdako dhAraNakaranevAle bAMdhavajana chaThI rAtrImeM vizeSakarake jAgaterahaiM // 21 // dazame divase pUrNe vidhibhiH svakulocitaiH // kArayetsUtiko sthAnaMnAma bAlasya cocitam // 22||vibhrto'nggairmnohaalroc nAgurucandanam ||nksstrdevtaayuktN bAndhavaM vA smaakssrm||23|| For Private and Personal Use Only Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / pUritahuye daza dinameM apane kulake yogya vidhAnoMkarake sUtikAkA utthAna bAlakake prazasta nAmako karAvai // 22 // paraMtu manazila haratAla gorocana agara caMdana inhoMko hAtha Adi aMgoMkarake dhArita karanevAle bAlakake nakSatra aura devatAse saMyukta aura jAtike anusAra zarma Adi upanAmoMse saMyukta aura sama akSaroMse saMyukta nAmako dharai // 23 // tataH prkRtibhedoktruupairaayuHpriikssnnm||praagudkssirsH kuryyAhAlasya jJAnavAnbhiSak // 24 // zucidhautopadhAnAni nirbalAni mRdUni c||shyyaastrnnvaasaaNsi rakSopnai--pitAni c||25|| kAko vizastaH zastazca dhUpane trivRtaanvitH|| pIche prakRtibhedoMkarake vikRtike vijJAnIya adhyAyameM kahehuye rUpoMkarake pUrvako ziravAle tathA uttarako ziravAle bAlakakI AyukI parIkSA jJAnavAn vaidya karai // 24 // pavitra aura dhoye huye goDuoMAdise saMyukta aura salavaToMse rahita komala aura rAkSasoMko nAzanevAle dravyoMkarake dhUpita zayyAmeM bichAneke vastroMko karai // 25 // vastra Adike dhUpa denemeM tatkAla mArAhuA kAka nizo. tase saMyukta kiyA huA zreSTha hai / jIvatkhaGgAdizRGgotthAnsadA vAlaH zubhAnmaNIn ||26||dhaaryedaussdhiiH zreSThA baayaindriijiivkaadikaaH|| hastAbhyAM grIvayA mUrdhA vizeSAtsatataM vacAm // 27 // AyurmedhAsmRtisvAsthyakarI rakSo'bhirakSiNIm // aura vaha bAlaka jIvatehuye gaiMDAAdike sIMgoMse tathA jIvate huye sose upajI maNiyoMko saba kAlameM dhAraNa karai // 26 // aura zubharUpa brAhmI indrAyaNa jIvaka Adi auSadhiyoMko hAthoMmeM dhArai aura grIvA tathA zirameM vizeSapanese niraMtara vacako dherai / / 27 // Ayu buddhi smRti. svasthapanA inhoMko karanevAlI aura rAkSasoMko nivArita karanevAlI vaca hai / paJcame mAsi puNye'hni dharaNyAmupavezayet // 28 // SaSThe'nnaprAzanaM mAsi kramAttatra prayojayet // aura pAMcaveM mahInemeM jaba zubha dina hovai taba pRthvImeM bAlakako baiThAvai / / 28 // chaThe mahIne meM kramase annake bhojanako prayuktakarai / / SaTsaptamASTamAseSu nIrujasya zubhe'hani // 29 // karNau himAgame vidhyeddhAtryasthasya sAntvayan // prAradakSiNaM kumArasya bhiSagvAmaM tu yoSitaH // 30 // dakSiNena dadhatsUcI pAlimanye. na paanninaa||mdhytH karNapIThasya kiMcidgaNDAzrayaM prti||31|| 48 For Private and Personal Use Only Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (754) aSTAGgahRdaye jarAyumAtrapracchanne ravirazmyavabhAsite ||dhRtsy nizcalaM smyglktkrsaangkite||32|| vidhyadaivakRte chidre sakRdevarjulAghavAt // novaM na pAvato nAdhaH zirAstatra hi sNshritaaH|| // 33 // kAlikA marmarI raktA tadvayadhAdAgarugjvarAH // sshophdaahsNrmbhmnyaastmbhaaptaankaaH||34|| teSAM yathAmayaM ku -dvibhajyAzu cikitsitam // sthAnavyadhAnna rudhiraM na rugrAgAdisambhavaH // 35 // pIche chaThe sAtaveM AThaveM mahInoMmeM rogase rahita bAlakake zubhadinameM / / 29 // aura dhAyakI godImeM sthitahuye bAlakako AzvAsitakaratAhuA vaidya zItalakAlameM kAnoMko vA~dhai aura puruSarUpa bAlakake prathama dAhine kAnako vIMdhai aura kanyAke bAyeM kAnako vadhi // 30 // dAhine hAtha karake sUIko dhAraNa karatAhuA aura bAyeM hAthase pAliko dhAraNa karatAhuA vaidya karNapIThake madhyabhAgameM kachuka gaMDaka sthAnake prati // 31 // aura jeramAtra tathA sUryake kiraNoMse prakAzita Alake rasase aMkita acchItara dhAraNa kiye bAlakake / / 32 / / daivakRta chidrameM komala aura halakepanese ekahI bAra ba~dhai aura na Uparako na pAvoM meM na nIceko vA~dhai kyoMki tahAM nADiyAM sthita horahIhaiM // 33 // kAlikA marmarI raktA ina nAmoMvAlI nADiyAM haiM inhoMke vedhase rAga zUla jvara zojA dAha saMraMbha manyAstaMbha apatAnaka ye upajatehaiM / / 34 // tina rogoMkI yathAyogya vibhAgakarI cikitsAko tatkAla prayukta karai aura yathArtha sthAnameM vedhase ruvira nahIM jhiratA hai aura zUla aura rAga AdikI utpatti nahIM hotIhai // 35 // snehAktaM sUcyanusyUtaM sUtraM cAnu nidhApayet // Ame tailena siJcecca bahalAM tadvadArayA // 36 // vidhyetpAlI hitabhujaH saMcAr2yAMtha sthavIyasI // vartisyahAttato rUDhaM varddhayeta zanaiH zanaiH // 37 // pIche snehase lepita aura sUIse anusyUta huye sUtrako sthApita kare aura kacce telase secitakarai ghanarUpa pAliko pahalekI taraha ArAzastrase // 36 // bA~dhai hita bhojana karanevAle manuSyake pIche tIna dinake uparAMta atyaMta sthUlarUpa vartiyoMko saMcaritakara aMkuritachaye kAnako haule haule baDhAvai37 athainaM jAtadazanaM krameNApanayetstanAt // pUrvoktaM yojayetkSIramannaM ca laghu vRMhaNam // 38 // pIche upajehuye daMtoMvAle tisa bAlakako kramakarake cUMciyoMke pInesa dUra kavi aura pUrvokta bakarI AdikA dUdha halakA aura bRMhaNa anna inhoMko prayukta karai // 38 // For Private and Personal Use Only Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (755) priyaalmjjmdhukmdhulaajaasitotplaiH|| apastanasya saMyojyaH prINano modakaH shishoH||39|| dIpano baalbilvailaashrkraalaajsktubhiH|| saMgrAhIdhAtukIpuSpazarkarAlAjatarpaNaiH // 40 // ciroMjIkI mA mulahaTI zahada dhAnako khIla misarI inhoMkarake banAyehuye aura puSTa karanevAle modakako cUciyoMke choDanevAle bAlakako devai // 39 // kaccI belagirI ilAyacI khAMDa dhAnakI khIloMke sattu inhoMse banAyAhuA dIpanarUpa modaka athavA dhAyake phUla khAMDa dhAnakI khIloMke tarpaNase banAyAhuA saMgrAhIrUpa modaka prayukta karanA yogya hai // 40 // rogAMzcAsya jyetsaumyairbhessjairvissaadkaiH|| anyatrAtyayikAvyAdhevirekaM sutarAM tyajet // 41 // isa bAlakake rogoMko kSobhase varjita aura saumya auSadhoMkarake jIta aura Atyayikarogake vinA atizayakarake julAbako tyAgai // 41 / / trAsayennAvidheyaM taM trastaM gRhanti hi grahAH // vastravAtAtparasparzAtpAlayellavitAcca tam // 42 // aura anAyata kiye bAlakako DarAvai nahIM kyoMki trastahuye bAlakako graha grahaNa karaletehaiM aura vastrake bAyu dUsareke sparza laMghanase bAlakako rakSitakarai / / 42 // braahmiisiddhaarthkvcaasaarivaakusstthsaindhvaiH|| sakaNaiH sAdhitaM pItaM vAGmedhAsmRtikRddhRtam // 43 // AyuSyaM pApmarakSonnaM bhUtonmAdanibarhaNam // brAhmI sapheda sarasoM vaca kUTha pIpala seMdhAnamaka inhoMse sAdhita kiyA aura pAna kiyA ghRta vANI buddhi smRtiko karatA hai // 43 // vAyumeM hitahai aura pApa rAkSasa doSa bhUtonmAdako dUra krtaahai| vacendulekhA maNDUkI zaGkapuSpI shtaavrii||44||brhmsomaamRtaabraahmiiH kalkIkRtya plaaNshikaaH||assttaanggN vipacetsarpiHprasthaMkSIraM cturgunnm||45||ttpiitN dhanyamAyuSyaM vaangmedhaasmRtibuddhikRt| aura vaca bAvacI maMDUkI zaMkhapuSpI shtaavrii||44||shvetvidaarii giloya brAhmI ye saba cAra cAra tole le inhoMke kalkameM 256 tole dUdhako milAke 64 tole ghRtako pakAvai yaha aSTAMga ghRtahai // 45 // pAnakiyA yaha ghRta dhanyahai aura AyumeM hitahai aura vANI buddhi smRti dhAraNAko krtaahai|| ajAkSIrAbhayAvyoSapAThogrAzigrusaindhavaiH // 46 // siddhaM sArasvataM sarvAiGmedhAsmRtivahnikRt // For Private and Personal Use Only Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (756) aSTAGgahRdayeaura bakarIkA dUdha haraDai sUMTha miraca pIpala pAThA vaca sahojanA seMdhAnamaka karake / / 46 // siddha kiyA yaha sArasvata ghRta vANI dhAraNA smRti agniko karatAhai // vcaamRtaashtthiipthyaashNkhiniivellnaagraiH||47|| apAmArgeNa ca ghRtaM sAdhitaM puurvvdgunnaiH|| aura vaca giloya kacUra haraDai zaMkhinI vAyaviDaMga suuNtth|| 47 // UMgAse siddha kiyA vRta pUrvokta guNoMko karatAhai // hemazvetavacAkuSThamarkapuSpI sakAMcanA // 48 // hemamatsyAkSakaH zaMkha kaiNDaryyaH kanakaM vcaa||ctvaar ete pAdoktAHprAzyA mdhughRtplutaaH||49|| varSa loDhA vapurmedhAbalavarNakarAH zubhAH // aura sonA kapUra vaca kUTha yahAMtaka aura arkapuSpI kacanA yahAMtaka // 48 // sonA brAhmI zaMkha yahAMtaka kaMbhArI sonA vaca yahAMtaka ghRta aura zahadase milehuye ye cAroM leha // 49 // varSataka cATe huye zarIradhAraNa bala varNako karatehaiM aura zubhahaiM / vacAyaSTyAhvasindhUtthapathyAnAgaradIpyakaiH // 50 // zuddhyate vAgdhavirlIH skusstthknnjiirkaiH||51|| aura vaca mulahaTI seMdhAnamaka haraDai jhUTha ajamoda inhoMkarake // 50 // aura kUTa pIpala jIya inhoMkarake kiye cUranako ghRtase saMyuktakara cATai to vANI zuddha hojAtIhai // 51 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhApATIkAyAm uttarasthAne prathamo'dhyAyaH // 1 // dvitiiyo'dhyaayH| athAto bAlAmayapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara bAlarogapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / trividhaH kathito bAlaH kssiiraannobhyvrttnH|| svAsthyaM tAbhyAmaduSTAbhyAM duSTAbhyAM rogsmbhvH||1|| munijanoMne bAlaka tIna prakArake kahehaiM dUdhako ponavAlA aura annako khAnevAlA aura dUdha va annako khAnevAlA aise nahIM duSTahuye anna aura dUdhakarake Arogya rahatAhai aura duSTahuye anna aura dUdhake sevanase rogakI utpatti hotIhai / / 1 // yadadbhirekatAM yAti na ca dossairdhissttitm||tdvishuddhN payo vAtADhuSTaM tu lvte'mbhaas||2|| kaSAyaM phenilaM rUkSaM varSomUtraviba For Private and Personal Use Only Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir , uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (757) ndhakRt // pittAdRSTAmlakaTukaM pItarAjyapsu dAhakRt // 3 // kaphAtsalavaNaM sAndraM jale majjati picchilam // saMsRSTaliMgaM saMsargAtriliGga sAnnipAtikam // 4 // jo dUdha pAnIke saMga ekabhAvako prApta hojAve aura vAta Adi doSoMkarake adhiSThita nahIM hove vaha dUdha zuddha hotAhai aura vAtakarake duSTa huA dUdha jalameM tiratA hai // 2 // aura kazailA aura jhAgoMse saMyukta aura rUkhA viSThA aura mUtrako baMdha karanevAlA aisA hotAhai aura pittase duSTahuA dUdha khaTTA kaDuA hotAhai aura pAnImeM geranese pIlI paMktiyoMvAlA hojAtAhai aura dAhako karatAhai // 3 // kaphase duSTahuA dUdha salonA aura karaDA hojAtA hai aura picchila hojAtAhai aura jalameM DUbajAtAhai aura do dopoMkarake duSTahuA dUdha pUrvokta do doSoMke lakSaNoMse saMyukta hotAhai aura sannipAtase duSTahuA dUdha tIna doSoMke pUrvokta lakSaNavAlA hotAhAhai // 4 // yathAsvaliGgAMstayAdhIJjanayatyupayojitam // zizostIkSNAmatIkSNAM ca rodanAlakSayedrujam // 5 // bAlakake upayukta kiyA duSTa dUdha apane lakSaNoMvAle rogoMko upajAtAhai aura bAlakake tIkSNa tathA komala pIDAko rodanase lakSitakarai // 5 // sa yaM spRzedRzaM dezaM yatra ca sprshnaakssmH|| tatra vidyAdrumUni rujaM cAkSinimIlanAt // 6 // hRdi jihvosstthdshnshvaasmussttinipiidditaiH||kosstthe vivndhvthumstndNshaantrkuujnaiH||7|| aadhmaanpRsstthvmndytthronnmnairpi|bstau guhye ca viNmUtrasaGgatrAsadigIkSaNaiH // 8 // jo bAlaka jisa dezakA sparzakarai aura jahAM sparzako sahai nahIM tisa dezameM pIDAko jAna aura netroMke mIcanese zirameM pIDAko jAnai // 6 // jIbha aura hoThakA DazanA zvAsa mUThIko mIMcanA inhoM karake bAlakake hRdayameM pIDAko jAne aura bAlakake koSTameM pIDAko vibaMdha chardaii cUMciyoMkA DazanA AMtoMkA zabda // 7 // aphArA pRSThabhAgakA nayajAnA peTakA UMcApana inhoMkarake jAne aura bAlakake bastisthAnameM tathA gudAmeM pIDAko viSThA aura mUtrakA baMdhA udvega dizAoMke dekhanese jAne // 8 // atha dhAnyAH kriyA kuryAdyathAdoSaM yathAmayam // pIche dopake aura rogake anusAra vaidya dhAyakI kriyAko karai // ............ / tatra vAtAtmake stanye dazamUlaM tryahaM pibet // 9 // atha vAgnivacApAThAkaTukAkuSThadIpyakam // .. sabhAgIdArusaralavRzcikAlIkaNoSaNam // 10 // For Private and Personal Use Only Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (758) aSTAGgahRdaye vAtase duSTahuye dUdhameM tIna dinoM taka dazamUlako pIvai // 9||athvaa cItA vaca pAThA kuTakI kUTha ajamoda bhAraMgI devadAdara saralavRkSa meMDhAsIMgI pIpala miraca inhoMke kAthako tIna dinoMtaka pIvai 10 tataH pivedanyatamaM vAtavyAdhiharaM ghRtam // anu cAcchasurAmevaM snigdhaM mRdu virecayet // 11 // vastikarmma tataH kuryyAtsvedAdIMzcAnilApahAn // pIche vAtavyAdhicikitsitameM kahe vRtako athavA svaccha madirAko pIvai pIche snigdhahuye ko komala julAba devai // 11 // pIche bastikarma aura vAtako nAzanevAle sveda Adi karmoM ko kare || rAstrAjamodAsaraladevadArurajo'nvitam // 12 // bAlo lihyA ghRtaM tairvA vipakkaM sasitopalam // aura rAyazaNa ajamoda saralavRkSa devadAra inhoMke cUrNase anvitakiye // 12 // ghRtako bAlaka cATe athavA inhIM auSadhoMke kalka meM siddhakiyA aura misarIse saMyukta aise ghRtako cATai // pittaduSTe'mRtAbhIrupaTolInimbacandanam // 13 // dhAtryaiH kumArazca pibetkkAthayitvA sasArivam // atha vA triphalAmustaM bhuunimbktturohinniiH||14|| sArivAArdaM paTolAdiM padmakAdiM tathA gaNam // ghRtAnyabhizca siddhAni pittaghnaM ca virecanam // 15 // aura pittase duSTahuye dUdhameM giloya zatAvarI paravala nIMva caMdana // 13 // inhoMke sArivA tase saMyukta kiye kvAthako athavA triphalA nAgaramothA cirAyatA kuTakI inhoMke kAthako dhAya athavA bAlaka pIvai // 14 // aura sArivAdigaNa paTolAdigaNa padmakAdigaNa inhoMke auSadhoMke kAthoMko pIvai athavA inhIM gaNoMke auSadhoMmeM siddha kiye ghRtoMko tathA pittanAzanevAle virecana dravyako pIvai 19 zItAMzcAbhyaMgalepAdInyuJjyAt zleSmAtmake punaH // yaSTyAhnasaindhayutaM kumAraM paayyeddhRtm||16||sindhuutthpippliimdvaapissttaiH kSaudrayutairatha // rAThapuSpaiH stanau limpecchizozca dazanacchadau // 17 // sukhamevaM vameddAlastIkSNairdhAtrIM tu vAmayet // athAcarita saMsargI mustAdiM kArthataM pivet // 18 // tadvattagarapRthvIkA suradArukaliGgakAn // atha vAtiviSAmustaSaDgranthApaMcakolakam // 19 // aura zItalarUpa lepa aura mAlizaAdiko prayuktakare aura kaphase duSTahuye dUdhameM mulahaTI seMdhAnamakase saMyukta kiye vRtako bAlakake artha pAna karAvai // 16 // athavA seMdhAnamaka aura For Private and Personal Use Only Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / kaasmetm| (759) pIpalase saMyukta kiye ghRtako pAna karAvai aura maiMnaphalake phUloMko pIsake zahadameM saMyuktakara dhAyakI cUMciyoMko aura bAlakake hoThoMko lepitakarai // 17 // aise karanese bAlaka sukhapUrvaka vamana karatAhai aura tIkSNa auSadhoMkarake bAlakakI dhAyako vamana karAvai pIche Acarita saMsargavAlA bAlaka mustAdigaNake kAthako pAvai // 18 // athavA tagara kaloMjI devadAra indrayava inhoMke kAthako athavA atIza nAgaramothA vaca pIpala pIpalAmUla cavya cItA jhUTha inhoMke kvAthako pAvai // 19 // stanye tridoSamaline durgandhyAmaM jlopmm|| vivaddhamacchaM vicchinnaM phenilaM copavezyate ||20||shkRnnaanaavythaavrnn mUtraM pItaM sitaM dhanam // jvarArocakatRDchardizuSkodvAravijRmbhikAH ||21||aNgbhNgo'nggvikssepH kUjanaM vepthurdhmH||ghaannaakssimukhpaakaadyaa jAyante'nye'pi taM gadam ||22||kssiiraalskmityaahurtyyN cAtidAruNam // sannipAtase duSTahuye dUdhameM dUrgaMdhita aura kaccA aura jalake samAna upamAvAlA aura vizeSakarake bandhAhuA aura patalA aura vizeSakarake chinnahuA aura jhAgoMse saMyukta aise viSThAko bAlaka gudAke dvArA nikAsatAhai // 20 // aura aneka prakArakI pIDA aura varNase saMyukta aura pIlA aura sapheda karaDA mUtra upajatAhai aura jvara arocaka tRSA chardi sUkhI DakAra jaMbhAI // 21 / / aMgabhaMga aMgavikSepa zabdakaranA kAMpanA bhrama aura nAsikA mukha netra inhoMkA pAka Adi aura aisehI prakAravAle anyabhI roga upajatehaiM // 22 // isa rogako kSIrAlasaka kahatehaiM yaha vinAzakA hetuhai aura atyanta dAruNahai / / tatrAzu dhAtrI bAlaM ca vamanenopapAdayet // 23 // vihitAyAM ca saMsagyA vacAdi yojyedgnnm||nishaadivaath kAmAdrIpAThAtiktAghanAmayAn // 24 // isarogameM bAlakako aura dhAyako zIghra vamana karAvai // 23 // vihitakiye peya AdikramameM vacAdigaNako athavA niSAdi gaNako athavA kAlA atIsa pAThA kuTakI nAgaramothA kUTha inhoMko prayuktakarai // 24 // paatthaashunntthymRtaatittiktaadevaahvsaarivaaH|| samustamUrvendrayavAH stanyadoSaharAH param // 25 // pAThA sUMTha giloya cirAyatA kuTakI devadAra sArivA nAgaramothA mUrvA indrayava ye saba atizaya karake dUdhake dopako haratehaiM // 25 // anuvandhe yathAvyAdhi pratikurvIta kaalvitaa|dntodbhedshc rogA For Private and Personal Use Only Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (760) aSTAGgahRdaye.. NA sarveSAmapi kAraNam // 26 // vizeSAjjvaraviDbhedakAsaccha dishirorujaam||atispndsy pothakyA visarpasya ca jaayte||27|| anubandhake honemeM vaidya rogake anusAra cikitsAko karai, saba rogoMkA AdikAraNa dAMtoMkA upajanAhai // 26 // isameM jvara viDbheda khAMsI chardi zirakA roga ye hotehaiM aura atispaMda po. thakI visarpa inhoMkAbhI vizeSakarake AdikAraNa bhI dAtoMkAnikalanAhai // 27 // pRSThabhaMge viDAlAnAM varhiNAM ca zikhodame // dantodbhave ca bAlAnAM nahi kiJcinna dUyate // 28 // vilAoMke pRSThake bhaMgameM aura moroMke coTIke upajanemeM aura bAlakoMke dAMtoMke upajanemeM saba aMga vizeSakarake pIDita hotehaiM // 28 // yathAdoSaM yathArogaM yathodrekaM yathAzayam // vibhajya dezakAlAdIMstatra yojyaM bhiSagjitam // 29 // tahAM doSake anusAra aura rogake anusAra aura doSake adhikatAke anusAra aura Azayake anusAra deza aura kAla AdikA vibhAgakarake auSadha prayuktakaranA yogya hai // 29 // ta eva doSA dUSyAzca jvarAdyA vyAdhayazca yat ||atstdev bhaipajyaM mAtrA tvasya kniiysii|| 30 // saukumAryAlpakAyatvAsarvAnnAnupasevanAt // snigdhA eva sadA bAlA ghRtakSIraniSevaNAt // 31 // sadyastAvamanaM tasmAtyAyayenmatimAnmRdu / jisase vehI pUrvokta vAta Adi doSahaiM, aura vehI pUrvokta dRSyahaiM, aura vehI pUrvokta jvaraAdi vyAdhihaiM, isakAraNase vahI pUrvokta auSadha prayuktakaranA yogyahai, parantu isa auSadhakI choTI mAtrAkaranI cAhiye // 30 // sukumArapanese aura saba prakArake annoMke nahIM upasevanase aura sabakAlameM ghRta aura dUdhako niraMtara sevanese snigdharUpa bAlakahaiM // 31 // isavAste tina bAlakoMko buddhimAn vaidya zIghrahI komalarUpa vamana auSadhakA pAna karAvai // stanyasya tRptaM vamayetkSIrakSIrAnnasevinam // 32 // pItavantaM tanuM peyAmannAdaM ghRtasaMyutAm // aura dUdhako sevanevAle tathA dUdha aura annako sevanevAle dUdhase tRptahuye bAlakako vamana karAvai ||32||aur annako khAnevAle bAlakako patalI aura ghRtase saMyukta peyAkA pAna karAke vamana kraav|| vastisAdhye virekeNa marzana pratimarzanam // yuMjyAdvirecanAdIstu dhAcyA eva yathoditAna // 33 // For Private and Personal Use Only Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (761) aura julAbakarake sAdhyarogameM bastikarmako prayukta karai aura prati marzadvArA sAdhyarogameM marzako prayuktakarai // 33 // aura yathAyogya kahehuye julAva Adiko dhAyake artha prayuktakarai // muurvaavyossvraakoljmbutvgdaarusrsspaaH||34|| sapAThA madhunA lITAH stanyadoSaharAH prm|| mUrvA sUMTha miraca pIpala triphalA baDaberIkI chAla jAmanakI chAla devadAra sarasoM // 34 // pAThA ye saba zahadake saMga cATehuye atizayakarake dUdhake doSako haratehaiM / dantapAlI samadhunA cUrNena pratisArayet // 35 // pippalyA dhAtakIpuSpadhAtrIphalakRtena vaa|| aura pIpalaAdi cUrNako zahadase saMyuktakara daMtapAliko pratisAditakarai // 35 // athavA dhAyake phUla aura AMvalAke phaloMke cUrNakarake pratisAritakarai // lAvatittiravallUrarajaH puSparasaplutam // 36 // drutaM karoti bAlAnAM dantakesaravanmukham // aura lAvA tItarake sUkhe mAMsake cUrNako phUloMke zahadase saMyuktakara // 36 // upayukta kiyA yaha yoga bAlakoMke daMtarUpa kezaravAle mukhako karatAhai ( arthAt dA~tanikalaAte haiM // ) vacAdvibRhatIpAThAkaTukAtiviSAghanaiH // 37 // madhuraizca vRtaM siddhaM siddhaM dazanajanmani // aura vaca donoM kaTehalI pAThA kuTakI atIza nAgaramothA // 17 // madhuradravya inhoMkarake siddhakiyA ghRta dAMtoMke jamanemeM siddharUpahai // rajanI dAru saralazreyasI bRhatIdvayam // 38 // pRzniparNI zatAhvA ca lIDhaM mAkSikasarpiSA // grahaNIdIpana zreSThaM mArutasyAnu lomanam ||31||atiisaarjvrshvaaskaamlaapaannddukaasnut|| bAlasya sarvarogeSu pUjitaM balavarNadam // 40 // aura haladI devadAra saralavRkSa haraDai donoM kaTehalI // 38 // pRznipI sauMpha inhoMke cUrNako zahada aura ghRtameM milAke cATai yaha grahaNIko dIpana karatAhai aura zreSThahai aura vAyuko anulomita karatAhai // 39 // aura atisAra jvara zvAsa kAmalA pAMDuroga khAMsI inhoMko nAzatA hai aura bAlakake saba rogoM meM pUjitahai bala aura varNako detahi // 40 // samAdhAtakIrodhakuTannaTavalAhvayaiH // mahAsahAkSudrasahAkSudra bilvshlaattubhiH||41||skaasiiphlaistoye sAdhitaiH sAdhi For Private and Personal Use Only Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (762) aSTAGgahRdayetaM ghRtam // kSIramastuyutaM hanti zIghraM dntodbhvodbhvaan||42|| vividhAnAmayAnetadRddhakazyapanimmitam // majITha dhAyake phUla lodha sonA pAThA kharehaTI gaMgerana iMdrAyaNa kSudramothA belagirI // 41 // binole inhoMke pAnImeM dUdha aura dahIkA pAnI milAya sAdhitakiyA ghRta zIghra daMtoMke upajanameM upaje // 42 // aneka prakArake rogoMko nAzatAhai yaha vRddhakazyapajIne racAhai / dantodbhaveSu rogeSu na bAlamatiyaMtrayet // 43 // svayamapyupazAmyanti jAtadantasya yddaaH|| aura daMtoMke upajaneke vakta upaje rogoMmeM vAlakako atiyaMtrita nahIM karai // 42 // kyoMki daMtoMke upajane pazcAta isa bAlakake roga ApahI zAMta hojAtahaiM // atyahaH svapnazItAmbuzleSmikastanyasevinaH // 44 // zizoH kaphena ruddheSu srotaHsu rsvaahissu|| arocakaH pratizyAyo jvaraH kAsazca jAyate // 45 // kumAraH zuSyati tataH snigdhshuklmukhekssnnH|| aura atizayakarake dinakA zayana zItalapAnI kaphase duSTahuA dUdha inhoMke sevanevAle // 44 // bAlakake kaphakarake rukehuye srotoMke aura rasavAhinI nADiyoMke hojAnameM arocaka pInasa jvara khAMsI upajatehaiM // 45 // pIche snigdha zukla mukha aura netroMvAlA vaha bAlaka sUkhatA rahatAhai // saindhavavyoSazAGgeSTApAThAgirikadambakAn // 46 // zuSyato madhusarpiyAmarucyAdiSu yojayet // aura seMdhAnamaka jhUTha miraca pIpala karaMjavalli pAThA bhArIkadaMbako // 46 // zahada aura ghRtase saMyuktakara sUkhatehuye bAlakake arucI Adika rogoMmeM prayuktakarai / / azokarohiNIyuktaM paJcakolaM ca cUrNitam // 47 // badarIdhAtakIdhAtrIcUrNaM vA sarpiSAplutam // azoka haraDai pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMThake cUrNako // 47 // athavA ghRtakarake saMyukta kiye baDaberI dhAyake phUla Amaleke cUrNako yojitakarai // sthiraavcaadvibRhtiikaakoliipippliintaiH||4||niculotplvrssaabhuubhaaiimustaishc kaarssikaiH|| siddhaM prasthArddhamAjyasya srotasAM zodhanaM prm||49||siNhyshvgndhaa surasAkaNAgarbhaM ca tdgunnm|| aura zAlaparNI vaca donoM kaTehalI kAkolI pIpala tgr|| 48 // jalaveta nIlAkamala zAMThI bhAraMgI nAgaramothA ye eka eka tole le inhoMke saMga siddhakiyA 32 tole ghRta srotoMko For Private and Personal Use Only Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / atizayakarake zodhatAhai // 49 // kaTehalI asagaMdha tulasI pIpala inhoMke kalkameM pakAyA ghRta srotoMko zodhatAhai // yssttyaahvpippliirodhpdmkotplcndnaiH|| 50 // tAlIsasArivAbhyAM ca sAdhitaM zoSajighRtam // aura mulahaTI pIpala lodha padmAkha nIlAkamala caMdana // 50 // tAlIzapatra sArivA inhoMkarake sAdhitakiyA ghRta zoSako jItatAhai // shRnggiimdhuulikaamaampippliidevdaarubhiH||51|| azvagandhAdvi kAkolIrAsnarSabhakajIvakaiH // zUrpaparNIviDaGgaizca kalkitaiH sA dhitaM ghRtam // 52 // zazottamAGganiyUhe zuSyataH pussttikRtprm|| aura kAkaDasiMgI mulahaTI bhAraMgI pIpala devadAra // 51 // asagaMdha kAkolI kSIrakAkolI rAyazaNa RSabhaka jIvaka rAnabhaMga vAyaviDaMga inhoke kalkoMkarake // 52 // zasAke zirake kAthameM sAdhita kiyA vRta sUkhatehuye bAlakako atizayakarake puSTa karatAhai / / vacAvayasthAtagarakAyasthAcorakaiH zRtam // 53 // bastamUtrasurAbhyAM ca tailamabhyaJjane hitam // aura vaca AMvalA tagara haraDai kaThoMnA inhoMke kalkoMkarake // 53 // bakarekA mUtra aura madirA karake pakAyAhuA tela mAlizameM hitahai // lAkSArasasamaM tailaprasthaM mastucaturguNam // 54 // azvagandhAnizAdArukauntikuSThAbdacandanaiH // samUrvArohiNIrAlAzatAbA madhukaiH samaiH // 55 // siddhaM lAkSAdikaM nAmatailamabhyaanAdidam // balyaM jvarakSayonmAdazvAsApasmAravAtanut // 56 // yakSa rAkSasabhUtaghnaM garbhiNInAM ca zasyate // aura 64 tole lAkhakA rasa 64 tolaM tela 7256 tole dahIkA pAnI // 54 / / asagaMdha haladI devadAra reNukabIja kuTha nAgaramothA caMdana ma; haraDai rAyazaNa soMpha mulahaTI ye saba samAnalevai // 55 // inhoMkarake siddha kiyA lAkSAdisaMjJaka yaha tela mAliza karanese balameM hitahai aura jvara kSaya unmAda zvAsa apasmAra vAtako nAzatA hai // 56 // aura yakSa rAkSasa bhUtako nAzatAhai aura garbhiNiyoMko zreSTahai // madhunA'tiviSAzRMgIpippalI hayecchizum // 57 // ekAM vAtiviSAM kAsajvaracchardirupadrutam / / aura zahadake saMga atIsa kAkaDAsiMgI pIpalako bAlakako caTAveM // 57 // athavA akelI atIsako bAlakako caTAvai, yaha khAMsI jvara chardise pIDitahuye bAlakakI cikitsAhai / / For Private and Personal Use Only Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (764) aSTAGgahRdayepItaM pItaM vamati yaH stanyaM taM madhusarpiSA // 58 // dvivArtAkI phalarasaM paJcakolaM ca lehyet||pippliipnyclvnnkRmijitpaari bhadrakam // 59 // tadvallihyAttathA vyoSa maSI vA romacarmaNAm lAbhataH zalyakazvAvidrodhakSazikhijanmanAm // 60 // aura jo bAlaka bAraMbAra pAnakiye dUdhakA vamanakarai tisako zahada aura ghataka saMga // 18 // donoM prakArakI kaTehalIke phalakA rasa aura pIpala pIpalAmUla cavya cItA sUMThako caTAvai, athavA pIpala pAMcoM namaka vAyaviDaMga nIMbako caTAvai // 59 // athavA saMTha miraca pIpala inhoMko zahadake saMga caTAvai, athavA zalyaka zeha goha Rccha morake romoMkI aura cAmakI zyAhIko zahada aura ghRtase milAke caTAvai // 60 / / khadirArjunatAlIsakuSThacandanaje rse|| sakSIraM sAdhitaM sarpirvamathu viniyacchati // 61 // khaira kauhavRkSa tAlIzapatra kUTha caMdanake rasameM dUdhakarake saMyukta sAdhitakiyA vRta chardiko zAMta karatAhai // 61 // sadanto jAyate yastu dntaaHpraagysycottraaH||kurviittsminnutyaate zAntikaM ca dvijAyate // 62 // dadyAtsadakSiNaM vAlaM naigameSaM ca pUjayet // jo daMtoMse sahita bAlaka upaje athavA jisa bAlakake pahile Uparale daMta upaje tisa utpAtameM zAMtiko, karai aura brAhmaNake artha // 12 // suvarNakI dakSiNA sahita tisa bAlakako devai, aura naigameSa arthAta bAlakake rogakI pUjAkarai / / / tAlumAMse kaphaHkruddhaH kurutetAlukaNTakam // 63 // tenatAluprade zasya ninnatA mUrdhni jAyate // tAlupAte stanadveSaH kRchAtpAnaM zakRdravam // 64 // tRDAsyakaNDDakSirujA grIvAduddharatA vamiH // aura tAluke mAMsameM kupitahuA kapha tAlukaMTaka rogako karatAhai // 63 // tisa karake zira meM tAlupradezakI nimnatA arthAt DUbApana upajatAhai tathA tAlupAta hojAtAhai aura dUdhameM vairabhAva upajatAhai aura kaSTase stanake dUdhakA pAna karatAhai aura dravarUpa viSTAko upajAtAhai // 64 // aura tRSA khAja netrapIDA grIvAkI durddharatA chArdai ye upajatehaiM // tatrokSipya yavakSArakSaudrAbhyAM pratisArayet // 65 // taalutdvtknnaashunntthiigoshkRdrssaindhvH|| - tahAM tAluko utkSepita javAkhAra aura zahadakarake tAlako pratisArita karai // 65 // athavA pIpala sUMTha gAyake gobarakA rasa seMdhAnamaka inhoMkarake pratisArita karai / For Private and Personal Use Only Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / zRMgaveranizAbhaMgakalpitaM vttpllvaiH||66|| baddhA gozakRtAlitaM kukUle svedyetttH|| rasena limpettAlvAsyaM netre ca pariSecayet // 67 // aura kukUlakarogameM adarakha haladI bhaMgarA inhoMke kalkako baDake pattoMkarake bAMdha // 66 / / aura gAyake govarase lepitakara tuSakI agnise sveditakarai pIche tisake rasakarake tAlu aura mukhako lepitakare aura netroMko parisecitakarai // 67 // hriitkiivcaakusstthklkmaakssiksNyutm|| pItvA kumAraH stanyena mucyate tAlukaNTakAt // 68 // haraDai vaca kUTha inhoMko zahadase saMyuktakiye kalkako dUdhake saMga pAnakarake bAlaka tAlukaMTakaleM chUTatAhai // 68 // malopalepAsvedAdvA gude rktkphodbhvH|taamro vraNo'ntaHkaNDUmAJjAyate bhuuryupdrvH||69 // kecittaM mAtRkAdoSa vadatyanye' pi pUtanam // maSTArurgudakandaM ca kecicca tmnaamikm||7|| malake upalapase tathA pasInese gudAke bhItara rakta aura kaphase upajA aura tAMbAke samAna raMgavAlA aura khAjase saMyukta aura bahutase upadravoMvAlA ghAva upajatAhai // 69 // kitane paidya tisako mAtRkAdoSa kahatehaiM aura anya vaidya tisako pUtanasaMjJaka kahatehaiM aura kitanese vaidya isako praSTArU kahatehaiM aura kitaneka vaidya isako gudakuMda kahate haiM aura kitaneka vaidya isako anaamikkhtehaiN|70|| tatra dhAnyAH payaH zodhyaM pittazleSmaharauSadhaiH // tahAM pitta aura kaphako haranevAle auSadhoMkarake dhAyakA dUdha zodhana karanA yogyahai // zRtazItaM ca zItAmbuyuktamantarapAnakam // 71 // sakSaudratAye zailena braNaMtena ca lepayetAtriphalAbadarIplakSatvakvAthapariSe. citm||72||kaasiisrocnaatutthmnohaalrsaaNjnaiH||lepyedmlpissttairvaa cUrNitairvAvacUrNayet // 73 // suzlakSNairathavA yaSTI shNkhsauviirkaaNjnaiH|| sArivAzaMkhanAbhibhyAmazanasya tvacA'thavA // 74 // rAgakaNDUtkaTe kuryAdraktastrAvaM jlauksaa||srv capittavraNajicchasyate gudakaMTake // 75 // aura pakAyake zItalakiye aura zItalapAnIse saMyukta pAnakako // 71 // zahadase saMyukta kiye rasotase ghAvako lepitakare aura triphalA baDaberIkI chAla pilakhanakI chAla inhoMkarake parisaMcita kiye ghAvako / / 72 // hIrAkasIsa gorocana nIlAthothA haratAla razotako kAMjImeM pIsake lepaka For Private and Personal Use Only Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (766) aSTAGgahRdayeathavA inhIM auSadhoMke cUraNoMkarake cUrNita karai // 73 // athavA sundara pisehuye mulahaTI zaMkha suramA razota inhoMkarake avacUrNitakarai aura sArivA aura zaMkhakI nAbhikarake athavA asanAkI tvacAkarake lepitakarai // 74 // rAga aura khAjakI adhikatAvAle isa rogameM jokhoMkarake srAvako karai aura isa gudakaMTakarogameM pittake ghAvake tulya saba auSadha karanA yogyahai // 79 // pAThAvelladvirajanImustabhAIpunarnavaiH // sabilvatryUSaNaiH sarpivRzcikAlIyutaiHzRtam // 76 // lihAno mAtrayA rogairmucyate mRttikodbhvaiH|| pAThA vAyaviDaMga haladI dAruhaladI nAgaramothA bhAraMgI zAMThI belagirI sUMTha miraca pIpala meDhAsiMgI inhoMkarake pakAye vRtko||76|| mAtrAkarake cATanevAlA bAlaka mRttikAse upaje rogoMse chuuttjaataahai| vyAdheryadyasya bhaiSajyaM stanastena pralepayet // 77 // sthito muhUrta dhautonupItastaM taM jayedgadam // 78 // aura jisa rogakA jo auSadhahai tisakarake lepitakiye stana // 77 // aura doghaDItaka tisa lepako dhAraNa karanevAle stanako pIche dhoyakara pAnakaranA tisa tisa rogako jItatAhai // 78 // iti verI nivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM uttarasthAne dvitIyo'dhyAyaH // 2 // tRtiiyo'dhyaayH| athAto vAlagrahapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara bAlagrahapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| purA guhasya rakSArtha nimmitAH shuulpaanninaa|| manuSyavigrahAH paJca sapta strIvigrahA grhaaH||1|| pahile svAmikArtikakI rakSAke artha mahAdevakarake racehuye aura manuSyazararivAle pAMca aura strIke zarIravAle sAta 7 grahahaiM // 1 // skando vizAkho meSAkhyaH zvagrahaH pitRsNjnyitH| zakuniHpUta nAzItapUtanA dRSTipUtanA // 2 // sukhamaNDalikA tadvadrevatI zuSkarevatI // teSAM grahISyatAM rUpaM pratataM rodanaM jvaraH // 3 // skanda vizAkha meSAkhya zvagraha pitRsaMjJita zakuni pUtanA zItapUtanA dRSTipUtanA // 2 // mukha maMDalikA revatI zuSkarevatI inhoMmeM skanda Adi pAMca puruSake rUpavAle haiM aura zakuni Adi 7 stroke rUpavAle haiM aura tinhoMke grahaNa karanemeM pUrvarUpa niraMtara ronA aura ubara hotAhai // 3 // For Private and Personal Use Only Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (767) uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / sAmAnya ruupmutraasjRmbhaabhuukssepdiintaaH||phensraavordhvdRssttyo ssttdntdNshprjaagraaH||4||rodnN kUjanaM stanyavidveSaH svaravaikRtam // nakhairakasmAtparitaH svadhAvyaGgavilekhanam // 5 // aura tinhoMkA sAmAnya rUpa atyaMta udvega jaMbhAI bhrukuTiyoMkA AkSepa dInanA jhAgoMkA strAva Uparako dRSTI hoTako dAMtoMkarake DazanA atizayakarake jAganA // 4 // ronA zabdakaranA dhAyake dUdhameM aruci svarakI vikRti kAraNake vinA ApahI saba taraphase apanI dhAyake aMgoko jhornaa||5|| tatraikanayanastrAvI ziro vikSipate muhuH // hataikapakSaHstabdhAMgaH sasvedo ntkndhrH||6|| dantakhAdI stanadveSI trasyan roditi visvrH|| vakravatro vamellAlAM bhRzamUrdhvaM nirIkSate // 7 // tahAM eka netrako jhirAnevAlA aura vAraMvAra zirako pheMkanevAlA aura hatahuye eka pakSavAlA aura stabdhahuye aMgoMvAlA aura pasInAse saMyukta aura namitahuI grIvAvAlA // 6 // aura dAMtoMko cAbanevAlA aura dUdha dveSakaranevAlA aura udvegako prAptahuA re aura vigata svaravAlA kuTila mukhavAlA, lAloMkA vamanakara,atizayakarake Uparako dekhe // 7 // vasAsRggandhirudvigno bddhmussttishkRcchishuH||clitaikaakssignnddbhruuH saMraktobhayalocanaH ||8||skndaatsten vaikalyaM maraNaM vA bhaveddhRvam // vasA aura raktake samAna gaMdhavAlA aura baMdhIhuI muSTI aura baMdhAhuA viSThAvAlA aura calita rUpa ekataraphake netra kapola bhrukuTIvAlA aura samyak prakArase lAlarUpa donoM netroMvAlA // 8 // bAlaka skaMdagrahase pIDita hotAhai tisakarake nizcaya vikalapanA athavA maraNa hojAtAhai // saMjJAnAzo muhuH kezaluJcanaM kndhraantiH||9|| vinamyajambha maannsyshkRnmuutrprvrttnm|phenodvmnmuurbekssaahstbhrNpaadntnm|| 10 // stnsvaajihvaasNdNshsNrmbhjvrjaagraaH| pUyazoNitanandhazcaskandApasmAralakSaNam // 11 // aura saMjJAkA nAza aura bAraMbAra bAloMko noMcanA aura grIvAkA nayajAnA // 9 // aura naya karake jaMbhAI lete huye viSTA aura mUtra kI pravRtti honA aura jhAgekA vamana aura Uparako dekhanA aura hAtha bhrukuTIkA nacAnA // 10 // dhAyako stanako aura apanI jIbhako DazanA aura saMraMbha jvara jAganA rAda aura lohUkI gaMdhakA AnA ye skaMdApasmAragrahase pIDitahuye bAlakake lakSaNahaiM / For Private and Personal Use Only Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (768) aSTAGgahRdaye- . AdhmAnaM pANipAdAsyaspana naM phennirgmH||tRnnmussttibndhaatiisaarsvrdainyvivrnntaaH||12|| kUjanaM stananaM chardiH kaasaahidhmaaprjaagraa||osstthdNshaanggsngkocstmbhvstaamgndhtaaH||13|| UrdhvaM nirIkSya hasanaM madhye vinamanaM jvrH| mRchaikanetrazophazca naigameSagrahAkRtiH // 14 // aphArA aura hAtha paira mukhakA pharakanA aura jhAgoMkA vamana tRSA aura muSTokA baMdhA aura atisArasvarakI dInatA varNakA badala jAnA // 12 // zabda karanA daivazabdakA karanA chardi khAMsI hicakI jAganA aura aMgoMkA DazanA aMgoMkA saMkoca aura staMbha aura bakarekI samAna kacA gaMdhapanA // 13 // aura Uparako dekhake hasanA aura madhyameM vizeSakarake nayajAnA jvara aura mUrchA aura eka netrapai zojA yaha naigameSa arthAt meSAkhya grahake lakSaNa haiM // 14 // kapho hRSitaromatvaM svedazcakSurnimIlanam // vahirAyAmanaM ji dvaadsho'ntHknntthkuujnm||15|| dhAvanaM viTsagandhatvaM krozanaM shvaanvcchniH||romhrsso muhustrAsaH sahasA rodanaM jvrH||16|| kaasaatisaarvmthujmbhaatRcchvgndhtaaH||angkessvaakssepvikssepH zoSastambhavivarNatAH ||17||mussttibndhH stutizcAkSNo vAlasya syuH pitRgrahe // kA aura romAMcakA honA pasInA aura netroMkA mAMcanA aura bAhirako nayajAnA kaMTha aura jIbhakA DazanA aura bhItarase bolanA aura dauDanA aura viSTAmeM durgadhatA aura gharameM sthitahuye kuttekI taraha kaMpa Adise saMyuktahokara pukAranA // 15 // aura romAMca honA aura bAraMbAra udvega aura vegase ronA aura ubara / / 16 // aura khAMsI atisAra chardi jaMbhAI tRSA muradAke samAna gaMdhakA upajanA aMgoMmeM AkSepa aura vikSepa aura zoSa stambha varNakA badalajAnA // 17 // aura muSTikA baMdha netroMmeM jhiranA ye saba pitRgrahase pIDita bAlakake lakSaNa hotehaiM // strastAMgatvamatIsAro jihvAtAlugale vrnnaaH||18|| sphoTAH sadAharukpAkAH sandhiSusyuHpunaH punH||nishyhni pravilIyante pAko vakke gude'pivaa||19||bhyNshkunigndhtvN jvarazca shkunigrh|| aura aMgoMkI zithilatA aura atIsAra Ara jIbha tAlu gala inhoMmeM ghAva // 18 // aura saMdhiyoMmeM dAha zUla pAka inhoMse saMyukta huye phoDe aura bAraMbAra dinameM tathA rAtrImeM phoDoMkA vizeSa karake lInapanA gudAmeM athavA mukhameM pAka // 19 // bhaya aura pakSike samAna gaMdhakA hojAnA aura jvara ye saba zakunigrahase pIDita bAlakake lakSaNa hotehe // For Private and Personal Use Only Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (769) pUtanAyAM vamiH kampastandrA rAtrau prajAgaraH // 20 // hidhmAdhmAnaM zakRnedaH pipAsA muutrnigrhH|| trastahRSTAGgomatvaM kAkavatpUtigandhatA // 21 // aura pUtanAdoSameM chardi kaMpa taMdrA rAtrImeM jAganA // 20 // hicakI aphArA viSThAkA bheda aura pAnIko pAnekI icchA mUtrakA baMdhA aura zithilarUpa aMgoMkA hojAnA aura romAMca aura kAkakI taraha durgaMdhakA hojAnA // 21 // zItapUtanayA kampo rodanaM tiryagIkSaNam // tRSNAntrakUjo'tIsAro vasAvadvisragandhatA // 22 // pArzvasyaikasya zItatvamuSNatvamaparasya ca // zItapUtanAkarake juSTahuye bAlakake kaMpa, ronA tirachA dekhanA aura tRSA aura AMtoMkA bolanA aura atisAra aura vasAkI taraha kacA gaMdhapanA // 22 // eka pazalIkI zItalatA aura dUsarI pazalIkI uSNatA hotIhai // andhapUtanayA chardiva'raH kAso'lpavahnitA // 23 // varcaso bheda vaivarNyadaurgandhAnyaGgazoSaNam // dRSTisAdo'tirukkaNDUpothakIjanmazUnyatAH // 24 // himodvegastanadveSavaivayaM svaratIkSNatA // vepathumatsyagandhitvamathavA sAmlagandhitA // 25 // aura aMdhapUtanAkarake chArdai vara khAMsI maMdAgni // 23 // viSTAkA bheda vivarNatA durgaMdhapanA aura aMgakA zoSa aura dRSTikA maMdapanA aura atyaMta zUla aura khAja pothakIkI utpatti zUnyapanA // 24 // hicakI udvega dUdhakA na pInA varNakA badalanA svarakI tIkSNatA aura kampa aura machalIke samAna gaMdhapanA athavA khaTAI sahita gaMdhapanA // 25 // mukhamaNDitayA pANipAdasya ramaNIyatA // zirAbhirasitAbhAbhirAcitodaratA jvrH|| 26 // arocako'GgaglapanaM gomUtrasamagandhatA // mukhamaMDitagrahakarake hAtha aura pairakA ramaNIyapanA aura saphedapanese rahita kAMtivAlA nADiyoMkarake vyApta peTakA hojAnA aura jvara // 26 // aura arocaka aura aMgoMmeM glAni gomUtrake samAna gaMdhakA hojAnA // revatyAM zyAvanIlatvaM karNanAsAkSimardanam // 27 // kAsahidhmAkSivikSepavakravakratvaraktatAH // bastagandho jvaraH zoSaH purISaM haritaM dravam // 28 // 49 For Private and Personal Use Only Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (70) aSTAGgahRdayeaura revatIgrahameM dhUmrapanA aura nIlapanA aura kAna nAsikA netra inhoMkA mardana // 27 // khAMsI vikSepa kuTilamukha raktapanA inhoMkA hojAnA bakaroMke samAna gaMdha jvara aura zoSa harita aura dravarUpa biSThA // 28 // jAyate shusskrevtyaaNkrmaatsrvaaNgsNkssyH||keshshaato'nvidvessH svaradainyaM vivrnntaa||29||rodnN gRdhragandhitvaM dIrghakAlAnuvarttanam // udare granthayo vRttA yasya nAnAvidhaM zakRt // 30 // jihvAyA nimnatA madhye zyAvaM tAlu ca taM tyajet // zuSkarevatIgrahameM kramase saba aMgoMkA sakSaya upajatAhai aura bAloMkA kaTanA aura annakA vizeSakarake dveSa aura svarakI dInatA aura varNakA badalajAnA // 29 // ronA aura gAMdhake samAna gaMdhapanA aura darghikAlameM anuvartana aura peTameM golarUpa graMthiyeM aura jisakA aneka prakAravAlA viSThA // 30 // aura jIbhake madhyameM DUMghApanA aura dhUmravarNa tAluA hojAve tisa bAlakako tyAgai // bhuJjAno'nnaM bahuvidhaM yo pAlaH pArihIyate // 31 // tRSNAgRhItaH kSAmAkSo hanti taM shusskrevtii|| aura aneka prakArake bhojanoMko khAtAhuA jo bAlaka dUbalA kRza hotAjAvai // 31 ||aur tRSAkarake gRhItaho aura durbala netroMvAlA hovai tisa bAlakako zuSkarevatI graha mAratAhai // hiMsAratyarcanAkAMkSA grahagrahaNakAraNam // 32 // aura hiMsA arthAt hatyA aura ramaNa aura arcanA arthAt pUjA inhoMkI vAMchA yaha grahoMke grahaNameM hetuhai // 32 // tatra hiMsAtmake bAlo mahAnvA khUtanAsikaH ||ksstjihvaakknnebaaddhmsukhii saashrulocnH|| 33 // durvarNo hInavacanaH pUtigandhizca jAyate ||kssaamo mRtrapuraSiM svaM mRdAti na jugupste|| // 34 // hastau codyamya saMrabdho hantyAtmAnaM tathA param // tadvacca zastrakASThAdyairagniM vA dIptamAvizet // 35 // apsu maje. tpatetkRpe kuryyAdanyaJca tdvidhm|| tRDdAhamohAnpUyasya chardanaM ca prvrttyet||36||rktN ca sarvamArgebhyo riSTotpattizca taM tyjet| tahAM hiMsAtmakagrahameM bAlaka athavA baDA jhiratIhuI nAsikAvAlA, aura kaTIhuI jabhivAlA aura atizaya karake kulAtAhuA aura sukhase vArjata aura AMsuoMkarake bhare netroNvaalaa||33||aur duSTa varNavAlA, aura hIna vacanavAlA aura burI gaMdhase saMyukta aura kRzabAlaka hojAtA hai aura apane mRtrako va viSTheko kSudita karatAhai, aura niMdita nahIM karatAhai // 34 // aura hAthoMko uThAke For Private and Personal Use Only Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 771 ) saMrabdhahuA Apako tathA dUsareko mAratA hai, aura taisehI zastra aura kASTha Adikarake apaneko tathA dUsareko mAratA hai, athavA prajvalitahuye agnimaM praveza karatA hai // 35 // pAnI meM DUbatA hai, aura kUbe meM paDatA hai aura anyabhI aisehI prakArake kukarmako karatA hai, aura tRSA dAha moha rAdhakI pravRtti inhoMko karatA hai || 36 || aura saba mArgoM se raktako jhirAtA hai, aura ariSTakI utpattiko karatA hai aise bAlakako tathA baDeko tyAgai yaha roga asAdhyahai || rahaH strIratisaMlApagandhasragbhUSaNapriyaH // 37 // hRSTaH zAntazca duHsAdhyo ratikAmena pIDitaH // aura ekAMta meM strI ke saMga ramaNa saMlApa gaMdha mAlA gahanA inhoMmeM pyArakaranevAlA ||37|| aura hRSTa arthAt AnaMditarUpa aura zAMtasvarUpase manuSya ramaNakI kAmanAvAle grahase pIDita hotA hai yaha kaSTasAdhya hai // dInaH parimRzedvakraM zuSkoSThagalatAlukaH // 38 // zaMkitaM vIkSate roti dhyAyatyAyAti dInatAm // annamannAbhilASe'pi dattaM nA ti bubhukSate // 39 // gRhItaM balikAmena taM vidyAtsukhasAdhanam dIna huA mukhako parimRzita karatA hai aura sUkhe oSTha gala tAllu inhoMvAlA // 38 // zaMkihuA dekhatA hai aura rotA hai aura citavana karatA hai aura dInapaneko prApta hotA hai aura annakI abhilApA bhI diyehuye annako atizayakarake nahIM khAnekI icchA karatA hai // 39 // tisako pUjAkI icchAvAle grahakarake gRhIta jAnanA yaha sukhasAdhyahai // hantukAmaM jayendramaiH siddhamantrapravarttitaiH // 40 // itarau tu yathAkAmaM ratibalyAdidAnataH // aura mArane kI icchAvAle grahako siddha maMtroMkarake pravartita kiye homoMkarake jIte // 40 // ramaNa aura pUjAkI kAmanAvAle donoM grahako icchAke anusAra rati aura bali Adike dAna se jItai // atha sAdhyagrahaM bAlaM vivikte zaraNe sthitam // 41 // trirahnaH tika saMsRSTe sadA sannihitAnale / vikIrNa bhuutikusumptrbiijaannsrvpe||42|| rakSoghnatailajvalita prdiiphtpaapmni||vyvaaymdyaapishitnivRtt paricArake // 43 // purANasarpiSAbhyaktaM paripikkaM sukhA nA // sAdhitena balAnimbavaijayantI nRpadrumaiH // 44 // pAri bhadrakakavaGgajaMbUvaruNakaTUtRNaiH // kapotavaGkApAmArgapATalAmadhu zigrubhiH // 45 // kaakjNghaamhaashvetaakpitthkssiirpaadpaiH|| sa kadamvakara jaizca dhUpaM snAtasya cAcaret // 46 // dvIpiNyAcAhi siMhacabhirdhRtamizritaiH // For Private and Personal Use Only Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (772) aSTAGgahRdayepIche ekAMtameM sAdhyagrahase saMyukta aura ekAMta sthAnameM sthita // 41 // paraMtu tInavAra zodhita aura sIMcehuye aura saba kAlameM nikaTa agnivAle aura vakharehuye vRddhi auSadhake phUla patte bIja anna sarasoM inhoMse saMyukta / / 42 / / rAkSasoMko nAzanevAle talakarake pracAlita dIpakase naSTa daridratAvAle aura maithuna madirA mAMsa inhoMse nivRtta paricAravAle sthAnameM sthita // 43 // aura purAne tase abhyakta aura garamapAnIse secita paraMtu kharaihaTI nIMba aranI amalatAsase saadhitkiyaa||44|| nIba zonApAThA jAmana varaNa katRNa brAhmI UMgA pATalA mIThA sahojanA // 45 // kAkajaMghA zvetabhUmi kohalA kaitha dUdhavAle vRkSa kadaMba karaMjuA inhoMkarake siddhakiye garamapAnIse snAnakiye manuSyako dhUpitakarai // 46 // paraMtu gaiMDA bhagerA sarpa siMha Rccha inhoMkI ghRtase mizrita carmokarake dhUpako devai|| puutiidshaanggiisiddhaarthvcaabhllaatdiipykaiH||47|| sakuSThaiH saghRtaidhUpaH srvgrhvimokssnnH|| aura pUtikaraMjuA zvetasarasoM baca bhilAvAM ajamoda // 47 // kUTa ghRta inhoMse banAyA dhUpa saba grahoMke doSoMko dUrakaratAhai // vacAhiMguviDaMgAni saindhavaM gajapippalI // 48 // pAThA prativiSA vyoSaM dazAMgaH kshypoditH|| vaca hIMga vAyaviDaMga seMdhAnamaka gajapIpala // 48 // pATA atIza sUTa miraca pIpala yaha dazAMga dhUpa kazyapajIne kahAhai / / sarvapA nimbapatrANi mUlamazvakhurA vcaa||49|| bhUrjapatraM ghRtaM dhUpaH svgrhnivaarnnH|| aura sarasoM nAvake patte mUlI girikaNikA baca / / 49 / / bhojapatra ghRta inhoMkA dhUpa satra grahoMko nivAraNa karatAhai / / anantAmrAsthitagaraM maricaM madhuro gaNaH // 50 // zRgAlavinnA mustA ca kalkitaistaighRtaM pacet // dazamUlarasakSIraM yuktaM tadgrahajitparam // 51 // aura dhamAsA AMbakI guThalI tagara miraca madhuragaNa // 50 // pRzniparNI nAgaramothA inhoMka . kalkoMkarake ghRtako pakAvai paraMtu dazamUlakA rasa aura dhase siddha kiyA yaha ghRta atizayakarake grahoMko jItatAhai // 11 // raasnaadvyNshumtiivRddhpnycmuulvcaadhnaat||kaathe sarpiH pacepiSTaiH saarivaavyosscitrkaiH||52|| pAThAviDaMgamadhukapayasyAhiMgudAru bhiH|| sagranthikaiH sendrayavaiH zizostatsatataM hitam // 53 // sarvarogagrahaharaM dIpanaM balavarNadam // For Private and Personal Use Only Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (773) rAyazaNa zAlaparNI baDApaMcamUla vaca nAgaramothA inhoMke kvAthameM aura anaMtamUla sUMTha miraca pIpala cItA // 52 // pAThA bAyaviDaMga mulahaTI dUdhI hIMga devadAra pIpalAmUla iMdrayava inhoMke kalkoMmeM ghRtako pakAvai yaha vRta bAlakako niraMtara hitahai // 53 // aura saba rogoMko tathA saba grahoMko nAzatAhaMdIpanahai bala aura varNako detAhai // saarivaasurbhiibraahmiishNkhiniikRssnnsrsspaiH|| 54 // vacAzvagandhAsurasAyuktaiH sarpirvipAcayet // tannAzayedgrahAnsarvAnpAnenAbhyaJjanena ca // 55 // aura anaMtamUla rAyazaNa brAhmI zaMkhinI kAlIsarasoM // 54 // vaca asagaMdha tulasI inhoMmeM ghRtako pakAvai yaha ghRta pAna aura mAliza karake saba grahoMko nAzatAhai // 55 // gozRMgalomavAlAhinirmokavRSadaMzaviTAnimbApatrAjyakaTukA madanaM bRhatIdravam // 56 ||kaaryaasaasthiyvcchaagromdevaahvsrsspm|| mayUrapatra zrIvAsatuSakezaM sarAmaTham // 57 // mRdbhANDe vastamUtreNa bhAvitaM zlakSNacUrNitam // dhUpanArthaM hitaM sarvabhUteSu viSame jvare // 58 // gAyake sIMga roma bAla sAMpakI kAMcalI bilAvakA viSTA nIMbake patta ghRta kuTakI mainaphala donoM kaTehalI // 56 // kapAsakA viMdolI yava bakarAke roma devadAra sarasoM zveta UMgAke patte zrIveSTadhUpa baheDA vAla hIMga // 57 // inhoMke mihInakiye cUrNako mATIke pAtrameM bakarAke mUtrakarake bhAvita karai yaha dhUpa saba bhUtavikAroM meM aura viSamajvarameM hitahai // 5 // ghRtAni bhUtavidyAyAM vakSyante yAni tAni ca // ___ yuMjyAttathA baliM homaM snapanaM mantratantravit // 59 // jo dhRta bhUtavidyAmeM kahejAveMge tathA tinhoMko aura bali homa dAna inhoMko maMtra taMtrakA jAnane bAlA vaidya prayukta karai // 59 // .pUtIkaraJjatvapatraM kSIribhyo barbarAdapi // tumbiivishaalaarlukaashmiibilvkpitthkaaH||6|| utkAthya toyaM tadrAtrau bAlAnAM snapanaM zivam // pUtikaraMjuAkI chAla aura patte aura dUdhavAle vRkSoMke chAla aura patte aura tilavaNake chAla aura patte aura tUMbI indrAyaNa sonApAThA jAMTI velAgarI kaitha inhoMke / / 60 // jalako ubAlake rAtrimeM bAlakoMkA snAna karAnA hitahai // anuvandhAnyathAkRcchre grahApAye'pyupadravAn // 61 // bAlAmayaniSedhoktabheSajaiH samupAcaret // 12 // For Private and Personal Use Only Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (774) aSTAGgahRdaye- . aura kaSTake anusAra bandhase grahoMke nAzameM tina tinaM upadravoMko // 61 // bAlarogapratiSedhAdhyAyameM kahehuye auSadhoMkarake samyak prakArase upArita kare // 62 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRto'STAMgahRdayasaMhitAbhASATI kAyAM uttarasthAne tRtIyo'dhyAyaH / / 3 / / ityaSTAMgahRdaye komAratantraM dvitIyaM samAptam / / -OCESS500 cturtho'dhyaayH| athAto bhUtavijJAnamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara bhUtavijJAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / lakSayejjJAnavijJAnavAkceSTAvalapauruSam // puruSe'pauruSaM yatra tatra bhUtagrahaM vadet // 1 // jisa manuSyameM manuSyase na hosakanevAle jJAna vijJAna vANI ceSTA bala pauruSako lakSita kare, tahA vaidya bhUtagrahako kare arthAt jAnekI isa bhUta lagAhai // 1 // bhUtasya ruupprkRtibhaassaagtyaadicessttitaiH|| yasyAnukAraM kurute tenAviSTaM tamAdizet // 2 // so'STAdazavidho devdaanvaadivibhedtH|| jisa bhUtake rUpa prakRti bhASA gati Adi ceSTAoMke AkArako kare tisIbhUtase AveSTahuye tisa manuSyako kahanA // 2 // deva dAnava Adike bhedase bhUta aThAraha prakArakA hotAhai / hetustadanuSaktau tu sadyaH puurvkRto'thvaa||3||prjnyaapraadhH sutarA tena kaamaadijnmnaa|luptdhrmvtaacaarH pUjyAnapyativarta te||4||tN tathA bhinnamaryAdaM pApamAtmopaghAtinam // devAdayo'pyanunnanti grhaashchidrprhaarinnH||5|| aura tisa bhUtake anuSaMgameM prajJAkA aparAdha tatkAla athavA pUrvajanmase kiyA huA kAraNahai // 3 // tisase nirantara kAyAdikoMkI utpatti honese aura buddhike aparAdhase dharmadrata AcaraNakA lopa hojAtAhai, aura pUjA karane lAyakoMkAbhI anAdarakarake vartatAhai ||4||aise tisa bhinna maryAdAvAle pApIko aura AtmAke ghAta karanevAleko devate Adika aura chidra dekhake prahAra karanevAle grahabhI mAradetehaiM / chidraM pApakriyArambhaHpAko'niSTasya krmnnH||eksy zUnye'va sthAnaM zmazAnAdiSu vA nizi // 6 // digvAsastvaM guronindA rateravidhisevanam // azucerdevatA_diparasRtakasaMkaraH // 7 // For Private and Personal Use Only Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (775 ) homamantravalIjyAnAM viguNaM parikama caasmaasaadincryaadiproktaacaarvytikrmH||8|| aura chidranAma pApakriyAke AraMbhakA hai, vaha azubha karma phalakA pAkahai aura akelA zUnya makAnameM sthiti rakkhai, athavA rAtrImeM zmazAna AdikoMmeM sthiti rakkhai // 6 // aura nagna rahai, gurukI niMdAkara aura ratikA sevana avidhise karai, aura azuddhikarake devatA AdikoMkyA pUjanakarai, aura parAye sUtakameM milArahai // 7 // aura homa maMtra balipUjana inhoMko ulaTI tarahase kare, aura dinacaryA Adi kahI huI vidhiko ulaTI tarahase varte // 8 // gRhanti zukapratipatrayodazyoH surA naram // zuklatrayodazIkaSNadvAdazyordAnavA grhaaH||9|| gandharvAstu caturdazyAM dvAdazyAM coragAH punH||pnycmyaaN zuklasaptamyekAdazyostu dhanezva raaH|| 10||shuklaassttpnycmiipuurnnmaasiissu brhmraaksssaaH|| kRSNe rakSaHpizAcAdyA navadvAdazaparvasu // 11 // dazAmAvAsyayoraSTa navabhyoH pitaro'pare // guruvRddhAdayaH prAyaH kAlaM sandhyAsu lakSayet // 12 // aura vizeSakarake zuklapakSakI pradipadAko aura trayodazIko manuSyako devate grahaNa karatehaiM, aura zuklapakSakI trayodazIko aura kRSNapakSakI dvAdazIko dAnava // 9 // aura gaMdharva caturdazIko tathA dvAdazIkA grahaNa karatehaiM, aura paMcamIke dina divya sarpa aura zuklapakSakI saptamIko aura ekAda zIko yakSa grahaNa karatehaiM // 10 // aura zuklapakSakI aSTamIko paMcamIko aura pUrNamAsIko brahma rAkSasa grahaNa karatehaiM, aura kRSNapakSakI navamI dvAdazI amAvAsyAko rAkSasa pizAca Adika grahaNa karatehaiM // 11 // aura dazamI AmAvAsyA aSTamI navamIko pitara manuSyoMko grahaNa karatehaiM, aura guru vRddha Adika aSTamI navamIko grahaNa karatehaiM, aura vizeSakarake ye saba saMdhyAkAlameM manuSyako grahaNa karatehaiM // 12 // phullapopamamukhaM saumyadRSTimakopanam // alpavAksvedavipramUtraM bhojanAnabhilASiNam // 13 // devadvijAtiparamaM zucisaMskRtavAdinam // mIlayantaM cirAnnetre surabhiM varadAyinam // // 14 // zuklamAlyAmbarasaricchaloccabhavanapriyam // anidramapradhRSyaM ca vidyAdevavazIkRtam // 15 // aura phUle hue kamalake samAna mukhavAlA saumyadRSTivAlA aura kopase rahita aura thoDA bolanevAlA thoDe sveda viSThA mUtra utarai bhojanakA abhilASI hove||13|| aura devatA brAhmaNameM tatpara aura For Private and Personal Use Only Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (776) aSTAGgahRdayezuddhabolanevAlA aura cirakAlataka netroMko mIcanevAlA aura varadenevAlA // 14 // sapheda mAlA tathA vastroMko dhAraNa karanevAlA aura nadI parvata UMce makAnoMse pyAra karanevAlA aura nidrAse rahita aura apradhRSya puruSa devatAke vazameM huA jAnanA // 15 // jihmadRSTiM durAtmAnaM gurudevdvijdvissm|| nirbhayaM mAninaM zUraM krodhanaM vyavasAyinam // 16 // rudraH skando vizAkho'hamindro'hamiti vAdinam // surAmAMsaruciM vidyAdaityagrahagRhItakam // 17 // aura jisakI kuTila dRSTiho, aura duSTAtmAvAlA ho aura guru devatA brAhmaNa inhoMse vaira karanevAlAho, aura nirbhayaho mAnavAlAho zUravIrarahai, krodhavAlA aura kasarata karanevAlAho // 16 // aura maiM rudrahUM maiM svAmikArtikahUM iMdra maiM hUM aise kahanevAlA aura madirA mAMsameM ruci karane vAlA puruSa paityake vazameM huA jAnanA // 17 // svAcAraM surabhiM hRSTaM gItanartanakAriNam snAnodyAnarUciM raktavastramAlyAnulepanam // 18 // zRGgAralIlAbhirataM gandharvAdhyuSitaM vadet // aura apane AcArameM yukta hove suMgadhise yukta hove aura prasanna rahai gAvai aura nAMca karai aura snAna karanekI tathA bagIcameM jAnekI ruci rakkhai aura lAlavastra anulepana lAlapuSpako dhAraNa karai // 18 // aura zRMgArakI lIlAmeM rata rahai vaha puruSa gaMdharvame yukta jAnanA // raktAkSaM krodhanaM stabdhadRSTiM vakragati calam // 19 // zvasantama nizaM jihvAlAlinaM sRkinniilihm||priydugdhguddsnaanmdhovdnshaayinm // 20 // uragAdhiSThitaM vidyAtrasyantaM caatptrtH|| aura lAlanetra ho krodha Ave stabdha dRSTi ho TeDhIgatise calai // 19 // aura niraMtara zvAsa letAhuA jihvAko nikAsake oSThoMko cATai aura dUdha guDa snAna ye priyala- aura nIceko mukhakarake zayana karai // 20 // aura ghAmase trAsa mAnai aisA puruSa uraga arthAt sose gRhIta jAnanA // vipmRtaM trastaraktAkSaM zubhagandhaM sutejasam ||21||priynRtykthaa gItasnAnamAlyAnulepanam // matsyamAMsaruciM hRSTaM naSTaM balina mavyayam // 22 // calitAgrakaraM kasmai kiM dadAmIti vaadinm| rahasyabhASiNaM vaidyadvijAtiparibhAvinam // 23 // alparoSaMha tagati vidyAdyakSagRhItakam // For Private and Personal Use Only Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir . uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (777) aura viSluta tathA trasta aura rakta jisake netra hoveM aura zubhagaMdha Ave suMdara teja hove // 21 // priya nRtya kathA gIta sthAna puSpa aura anulepako dhAraNa rakkhe aura matsyake mAMsakI ruci rakkhe ruSTahove aura tuSTahove balavAlAho aura jisakA vinAza na ho // 22 // aura hAthako Ageko karake yaha kahai ki kisake artha kyA devU aura gUDha bAtako kahai aura baidya brAhmaNa inhoMkA bhAva rakkhe // 23 // aura thoDA krodhahove aura jisakI gati hRtahove vaha puruSa yakSoMse gRhIta jAnanA / / hAsyanRtyapriyaM raudraceSTaM chidraprahAriNam // 24 // AkrozinaM zIghragatiM devadvijabhiSagdviSam // AtmAnaM kASThazastrAdyainantaM bhoHzabdavAdinam // 25 // zAstravedapaThaM vidyAdgRhItaM brahmarAkSasaiH // aura hAsya nAMcanA inhoMmeM priyahove bhayaMkara jisakI ceSTA hove aura jo chidra dekhake prahAra karai // 24 // aura bahutasA pukAre jaldI Agamanakara aura devatA brAhmaNa vaidyase vairakare aura apanI AtmAko kASTha zastra AdikoMse mAratA huA aisA zabda kahai // 25 // aura zAstra vedako paDhe aisA puruSa brahmarAkSasoMse gRhIta jAnanA / / sakrodhadRSTiM bhRkuTimudvahantaM sasaMbhramam // 26 // praharantaM pradhAvantaM zabdantaM bhairavAnanam // annAdvinApi balinaM naSTanidraM nizAcaram // 27 // nirlajjamazuciM zUraM kRraM paruSabhASiNam // roSaNaM raktamAlyastrIraktamadyAmivapriyam // 28 // dRSTvA ca raktaM mAMsaM vA lihAnaM dazanacchadau // hasantamannakAle ca rAkSasA dhiSThitaM vadet // 29 // aura jo krodhakI dRSTi rakkhai bhrukuTiyoMko caDhAke saMbhramako prApta hove // 26 // aura prahAra karatAhuA ho aura bhAjatA huA ho aura zabda karatA huA ho bhayaMkara jisakA mukha ho aura annake vinA khAye huehI balavAlA ho nidrAse rahitaho rAtrImeM vicarai ||27||aur lajjAse rahita ho azuddha rahai zUravIra tathA krodhI ho aura kaThora vacana bole aura krodha kara aura lAla puSpoMko dhAraNa kareM strImeM rata rahai aura madirA mAMsameM pyAra rakkhe // 28 // aura rudhira tathA mAMsako dekhake oSThako cATane lagajAve, aura annakAlameM ha~sane lagajAve tisa puruSako rAkSasase gRhIta huA khai||29|| asvasthacittaM naikatra tiSThantaM paridhAvinam // ucchiSTanRtyagAndharvahAsamadyAmiSapriyam // 30 // nirbhartsanAdInamukhaM rudantamanimittataH // nakhairlikhantamAtmAnaM rUkSadhvastavapuHsvaram // For Private and Personal Use Only Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (778) assttaangghRdye||31|| AvedayantaM duHkhAni sambaddhAbaddhabhASiNam // naSTasmRti zUnyarati lolaM nagnaM malImasam // 32 // rathyAcailaparIdhAnaM tRNamAlAvibhUSaNam ||aarohntNc kASThAzvaM tathA sngkrkuuttkm||33|| bahvAzinaM pizAcena vijAnIyAdadhiSThitam // aura jo svasthacitta nahIM rahai eka jagaha Thahare nahIM bhAjatAphirai aura jhUThA bhojana nRtya gAnekI vidyA hAsya madirA mAMsameM pyAra rakkhe // 30 // aura haDakanese garIba mukhavAlA hojAve aura vinAhI nimitta rone lage aura nakhoMse zarIrako khore rUkhA tathA bigaDA huA aisA zarIra aura svara hojAve // 31 // aura duHkhoMko prAptahotAhuA kaThora kaThora vacana bole aura jisakI smRti naSTa hojAve aura zUnya jisakI rati hove caMcalaho aura naMgA rahai aura malIna rahai // 32 / / aura galIke paDehuye vastrake TukaDoMko dhAraNakarai tRNoMkI mAlAse vibhUSita rahai aura kASTa azvapai caDhe aura kuraDI pai baiThe // 33 // aura bahuta bhojanakarai aisA puruSa pizAcase gRhIta jAnanA / / pretAkRtikriyAgandhaM bhItamAhAravidviSam // 34 // tRNacchidaMca pretena gRhItaM naramAdizet // __ aura jisakI preta sarIkhI AkRti ceSTA gaMdha ye hojAveM aura bhayaMkara rUpa hove bhojana nahIM khAve // 34 // aura tRNoMkA AcchAdana karai aisA puruSa pretase gRhIta jAnanA / / bahupralApaM kRSNAsyaM pravilambitayAyinam // 35 // zUnapralambavRSaNaM kUSmANDAdhiSTitaM vadet // aura jo bahutapralApakare kAlA jisakA mukha hojAve vilaMba karake gamanakarai // 35 // sUjehuye aura laMbe jisake vRSaNa hojAvai vaha puruSa kUSmAMDoMkarake gRhIta jAnanA // gRhItvA kASThaloSTAdi bhramantaM cIravAsasam // 36 // nagnaM dhAva ntamutrastadRSTiM tRnnvibhuussnnm||shmshaanshuunyaaytnN rathyaikadruma sevinam // 37 // tilAnnamadyamAMseSu satataM saktalocanam / / niSAdAdhiSThitaM vidyAdvadanaM paruSANi ca // 38 // aura jo kASTa loSTa ityAdikoMko grahaNakarake bhramatA phirai phaTehuye vastroMko dhAraNakarai / / 36 / / aura naMgArahai bhAjatAphirai trAsamAna jisakI dRSTi hove aura jo tRNoMse vibhUSitarahai aura zmazAna zUnA makAna galI vRkSakA sevanakarai // 37 // aura tila madirA mAMsameM niraMtara dRSTiko gaDA devai aura kaThora vacana bolai aisA puruSa niSAdoMse gRhIta huA jAnanA // 38 / / yAcantamudakaM cAnnaM trastAlohitalocanam // ugravAkyaM ca jAnIyAnnaramaukiraNArditam // 39 // For Private and Personal Use Only Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (779 ) aura jo jala anna inhoMko mAMgatA phirai aura trasta tathA lAlanetra hove aura ugravacana bole, aisA manuSya aukiraNagrahase pIDita jAnanA // 39 // gandhamAlyarati satyavAdinaM parivepinam // bahucchidraM ca jAnIyAdvetAlena vazIkRtam // 40 // aura gaMdhamAlAko dhAraNarakkhai, satyavacana bole aura kAMpatArahai aura bahutase chidrakarai, aisA puruSa vaitAlase gRhIta jAnanA // 40 // aprasannadRzaM dInavadanaM shussktaalukm||clnnynpkssmaannN nidrAlu mandapAvakam // 41 // apasavyaparIdhAnaM tilamAsaguDapriyam // skhaladvAcaM ca jAnIyAtpitRgrahavazIkRtam // 42 // aura jisake netra svaccha nahIM hoveM aura garIba mukha rahai aura tAluvA sUkha jAve aura netra tathA palaka calAyamAna ho| nidrAAve aura jaTharAgni maMda hove // 41 // aura apasavya paridhAna rakkhai aura tila mAMsa guDameM pyAra rakharakhe skhalitahuA vacana bole aisA puruSa pitaroMse gRhIta jaannaa||42|| guruvRddhrssisiddhaabhishaapcintaanuruuptH|| vyAhArAhAraceSTAbhiryathAsvaM tadgrahaM vadet // 43 // aura guru vRddha RSi siddhake zApase ciMtAse anurUpa honese vyavahAra AhAra inhoMkI ceSTAoMke anusAra tisI grahako kahai // 43 // kumAravRndAnugataM nagnamuddhatamUrddhajam // asvasthamanasaM dairdhyakAlikaM taM grahaM tyajet // 44 // aura jo bAlakoMke samUhameM anugatarahai aura naMgArahai aura mastakake bAloMko kaMpAvai aura svasthamana nahIMrahai dIrghakAlase zarIrameM vyAptahuAho aise grahako tyAgadevai arthAt yaha asaadhyhai|||44|| iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarathAne caturtho'dhyAyaH / / 4 / / pNcmo'dhyaayH| athAto bhUtapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara bhUtapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge // bhUtaM jayedahiMsecchaM jphomblivrtaiH|| tapaH shiilsmaadhaanjnyaandaandyaadibhiH||1|| nahIM mAranekI icchA karanevAle bhUtako japa homa bali tase jItai aura tapa zIla samAdhAna jJAna dayA ityAdikoMse jIte // 1 // For Private and Personal Use Only Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (780) assttaangghRdyehiNguvyossaalnepaaliilshunaarkjttaajttaaH|| ajalomI sagolomI bhUtakezI vacA ltaa||2|| kuchaTI sarpagandhAkhyA tilAH kAla viSANike // bajraproktAvayasthAca zRGgI mohnvllypi||3|| srotojAMjanarakSonnaM rakSonnaM cAnyadauSadham // kharAzvazvA viduSTasaMgodhAnakulazalyakAn // 4 // dvIpimArjAragosiMhavyAghra saamudrstvtH|| carmapittadvijanakhA varge'sminsAdhayeddhRtam // 5 // purANamathavA tailaM navaM ttpaannsyyoH||abhyngge ca prayoktavyameSAM cUrNaM ca dhUpane // 6 // ebhizca guTikAM yuMjyAdAne sAvapIDane // pralepe kalkameteSAM kAthaM ca pariSecane // 7 // prayogoyaM grahonmAdAnsApasmArAJchamaM nayet // aura hIMga haratAla sUMTha miraca pIpala kastUrI AkakI jaDa jaTAmAMsI tulasI saphedadUba mAMsI vaca mAlakAMganI // 2 // aura kuraDU nAkulI tila kAkolI kSIrakAkolI saphedaDAbha giloya atIza mohanabela // 3 // rasota aMjana gUgala aura anya rakSona auSadha aura gadhA azva mUsA UMTa rIcha goha nakula seha // 4 // gaiMDA bilAva siMha bheDA aura samudrake jIva inhoMkI cAma pittA dAMta nakha ina saboMko leke phira isa vargameM purAne ghRtako siddhakarai // 5 // athavA navIna telako siddhakarai pIche isa telako pAnameM aura nasyameM varate aura mAlisameM varate aura inahI saba auSadhoMkA cUrNa dhUpadenemeM baratanA ucitahai // 6 // aura inhIM auSadhoMkI guTikA banA aMjanameM aura avapIDanameM yukta karanI cAhiye inhoMke kalkakA lepakara aura kAthakA pariSeka karanA cAhiye // 7 // aise yaha prayoga graha unmAda apasmAra inhoMkI zAMtiko prApta karatAhai // gajAhvApippalImUlavyoSAmalakasarSapAn // 8 // godhAnakulamArjArajhaSapittaprapeSitAna // nAvanAbhyaGgasekeSu vidadhIta grahApahAn // 9 // aura gajapIpala pohakaramUla sUMTha miraca pIpala AMvalA sirasama // 8 // ina auSadhoMko goha nakula bilAva maccha inhoMke pittemeM bhAvanA de pIche isako nasya mAlisa seMka inhoMmeM yukta karai yaha grahoMko nAzatA hai // 9 // siddhArthakavacAhiMgu priyaMgurajanIdvayam // maJjiSThA zvetakaTabhI vacA zvetAdrikarNikA // 10 // nimbasya patraM bIjaMtu naktamAla shiriissyoH||suraaii nyUSaNaM sarpiomUtre taishcturgunne||11||siddhN siddhArthakaM nAma pAne nasyai ca yojitm|| grahAnsAnnihantyA For Private and Personal Use Only Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (781) zu vizeSAdAsurAngrahAn // 12 // kRtyAlakSmIviSonmAdajvarA pasmArapApma ca // aura sirasama vaca hIMga mAlakAMganI donoM haladI maMjITha sapheda ciramaThI vaca sapheda girikarNI // 10 // nIMbake patte karajuA aura zirasake bIja devadAra jhUTha miraca pIpala ina auSadhoMko caugune gomUtrameM siddhakara tisameM ghRtako siddhakarai / / 11 // yaha siddha kiyAhuA siddhArthaka nAmavAlA vrata nasya pAna inhoMmeM yukta karanA cAhiye yaha saMpUrNa grahoMko nAzatAhai aura vizeSakArake daityaAdi grahoMko nAzatAhai // 12 // aura kRtyA alakSmI viSa unmAda jvara apasmAra duHkha inhoMko nAzatAhai // ebhirevauSadhairvastavAriNA kalpito gadaH // 13 // pAnanasyAMjanAlepastanau ghrssnnyojitH|| guNaiH pUrvavadudiSTo rAjadvAre ca siddhikRt // 14 // aura inahIM auSadhoMko vakareke mUtrameM siddhakara // 13 // pAna nasya aMjana lepa zarIrameM ghisanA inhoMmeM yuktakarai yaha auSadha pahale kahehuye guNoMko karatAhai aura rAjadvArameM siddhiko karatAhai // 14 // siddhaarthkvyossvcaashvgndhaanishaadvyNhiNguplaannddukndm||biijN karakSAtkusumaMzirISAtphalaM ca valkazca kpitthvRkssaat||15|| samANimanthaM sanataM sakuSThaM zyonAkamUlaM kiNihI sitA ca // bastasya mUtreNa vibhAvitaM tatpittena gavyena guDAnvidadhyAt ||16||dusstttrnnonmaadtmonishaandhaanuiddhkaanvaarinimgndehaan|| digdhAhatAndarpitasarpadaSTAMste sAdhayantyaMjananasyalepaiH // 17 // aura zirasama sUMTha miraca pIpala vaca AsagaMdha donoM haladI hIMga pyAja karaMjuAke bIja zirasakA puSpa aura phala aura kaithakI chAla // 15 // seMdhAnamaka agara kUTha sahojanAkI jaDa kinhI sapheda gokarNI inhoMko bakareke mUtrameM bhAvanAde phira gauka pittameM bhAvanAde phira isakI goliyAM vanA lethe // 16 // ye golI yuktako huI duSTabraNa unmAda rAtoMdhA aura bandhAke rogavAle tathA jala meM DUbehuye zarIravAle aura lepase Ahata huye aura madavAle sose Dasehuye ina puruSoMke aMjana lepa nasya inhoMmeM varatane cAhiye // 17 // kArpAsAsthimayUrapicchabRhatInirmAlyapiNDItakatvaGmAsI kadaMzaviTtuSavacAkezAhinirmocanaiH // nAgendradvijazRGgahiGga maricaistulyaiH kRtaM dhUpanaM skandonmAdapizAcarAkSasasurAve zajvaranaM param // 18 // For Private and Personal Use Only Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (782) aSTAGgahRdayeaura viMdaulA mayUrakA candA zivapai caDhAhuA nirmAlya tathA gaMgAjala varuvA dAlacInI jaTAmAMsI baheDA vaca bAla sA~pakI kAMcalI hAthIdAMta hIMga lIMga miraca inhoMko samAna bhAga le dhUpa banAke lenese skanda unmAda pizAca rAkSasa devatA inhoMke Avezase utpanna huye jvarakA nAza hotaahai||18|| trikaTukadalakuGkumagranthikakSArasiMhInizAdArusiddhArthayugmA mbuzukrAvyayaiH // sitalazanaphalatrayozIratiktAvacAtutthayaSTI blaalohitailaashilaapdmkaiH|| dadhitagaramadhUkasArapriyAhvAni zAkhyAviSAtAyazelaiH sacavyAmayaiH // kalkitairvRtamabhinava mazeSamUtrAMzasiddhaM mataM bhUtarAvAhvayaM pAnatastagrahaghnaM param // 19 // saMTha miraca pIpala tejapAta kezara graMthiparNI javAkhAra kaTehalI haladI devadAra donoM sirasama netravAlA iMdrayava sapheda lahasana triphalA khaza kuTakI baca nIlAthothA mulahaTI kharehaTI majITha ilAyacI manasila padmAkha dahI tagara mahuAkAsAra mAlakAganI atIza kAkolI rasota zilAjIta cavya kUTha ina saba auSadhoMkA kalka banA tisameM ghRtako siddhakarai aura isanavIna ghatako AThoM matrameM siddhakare yaha bhUtarAva nAmavAlA ghRtahai yaha pInese saba grahoMkA nAza karatAhai // 19 // natamadhukaraJjalAkSApaTolIsamagAvacApATalIhiMgusiddhArthasiM hInizAyugalatArohiNI // badarakaTuphalatrikAkAkhamAskRmi naajgndhaamraangkollkoshaatkiishigrunimbaambudendraayH||gd zukatarupuSpavIjograyaSTyadrikarNInikumbhAbhivinyaHkalki tairmUtravargeNa siddhaM dhRtm||vidhivinihitmaashu savaiHkramaiyojitaM hanti sarvagrahonmAdakuSThajvarAMstanmahAbhUtarAvaM smRtm|| 20 // aura tagara zahada karaMjuA lAkha paravala maMjITha vaca pATalIvRkSa hIMga sirasama kaTehalI donoM haladI mAlakAMganI haraDai bera kuTakI triphalA thohara devadAra vAyaviDaMga tulasI giloya aMkola kaDui torI sahojanA nIMva nAgaramothA iMdrajaba kUTha zirasake phUla aura bIja vacanAga mulahaTI girikarNI jamAlagoTAko jaDa cItA velagirI inhoMko samAnabhAga le kalka banAke tisa kalkareM aura mUtravameM ghRtako siddhakarai phira vidhise yukta kiyAhuA yaha ghRta saMpUrNa graha unmAda kuSTa jvara inhoMko nAzatAhai yaha mahAbhUtarAva nAmavAlA vRtahai // 20 // grahA gRhNanti ye yeSu teSAM teSu vishesstH|| dineSu balihomAdInprayuJjIta cikitskH||21|| aura jina 2 dinoMmeM graha manuSyako grahaNa karatehaiM vizeSa karake tinahI 2 dinoMmeM vaidyajana bali homa ityAdikoMko karavAvai // 21 // For Private and Personal Use Only Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (783) slAnavastravasAmAsamadyakSAraguDAdi ca // rocate yadyadA yebhyastatteSAmAharettadA // 22 // aura snAna vastra vasA mAMsa madirA dUdha guDa ityAdika jo 2 jina grahoMko rocai vahI vahI tinhoMke artha dene cAhiye / / 22 // ratnAni gandhamAlyAni bIjAni mdhusrpissii|| bhakSyAzca sarve sarveSAM sAmAnyo vidhirityayam // 23 // __aura ratna gaMdha mAlya iMdrayava Adika zahada ghRta ye saba laba grahoMke bhakSyahaiM arthAt bhojana karanelAyaka haiM yaha sAmAnya vidhihai // 23 // surarSiguruvRddhebhyaH siddhebhyazca surAlaye // dizyuttarasyAM tatrA pi devAyopahareilim // 24 // pazcimAyAM yathAkAlaM daityabhU tAya ctvre|| gandharvAya gavAM mArge savastrAbharaNaM blim||25|| pitRnAgagrahe nayAM nAgebhyaH pUrvadakSiNe // yakSAya yakSAyatane saritorvA samAgame ||26||ctusspthe rAkSasAya bhImeSu gahaneSu ca // rakSasAM dakSiNasyAM tu pUrvasyAM brahmarakSasAm // 27 // zUnyAlaye pizAcAya pazcimAM dishmaasthite|| aura devatA RSi guru vRddha siddha inhoMke artha devatAke maMdirameM aura tahAMbhI uttara dizAko tarpha devatAke artha bali deva // 24 // aura daitya bhUtake artha kAlake anusAra caurAhauMmeM pazcima dizAkI tarpha bali devai aura gaMdharvake artha gauoMke mArgameM vastra aura AbhUSaNase yukta bali devai // 25 / / aura pitara nAga grahake artha nadIpa balidAna dekheM aura nAgoMke artha pUrva dakSiNakI koNameM balideve aura yakSake artha yakSamaMdirameM athavA nadIpe balidAna devai // 26 // rAkSasake artha bhayAnaka gahana caurAhoMmeM bali devai aura rakSoMke artha dakSiNadizAmeM aura brahmarAkSasake artha pUrvadizAmeM bali devai // 27 ||aur pizAcake artha sUne makAnameM pazcimakI tarpha balidevai // zucizukkAni mAlyAni gandhAH kSaireyamodanam // 28 // dadhi cchatraM ca dhavalaM devAnAM baliriSyate // aura pavitra sapheda puSpa gaMdha dUdhakA bhojana / / 28 // dahI sapheda chatra yaha devatAoMkI balihai / / himusarSapaSaDgranthAvyoSairarddhapalonmitaiH // 29 // caturguNe gavAM mUtre ghRtaprasthaM vipaacyet| tatpAnanAvanAbhyaGgaivagrahavimokSaNam // 30 // nasyAJjanaM vacA hiGgu lazunaM bastavAriNA // aura hIMga sirasama vaca sUMTha miraca pIpala inhoMko do do tolA pramANaleve // 29 // phira caugune gomUtrameM cauMsaTha tAle ghRtako pakAvai pIche isakA pInA nasya mAliza ye karanese devagrahoMse For Private and Personal Use Only Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 784) manuSya chUTajAtAhai // 30 // aura baca hIMga lahasana inhoMko bakareke mUtrameM siddhakara nasya aMja inhoMmeM yukta karanese daitya graha dUra hotA hai | daitye balirvahuphalaH sozIrakamalotpalaH // 31 // aura bahutase phala khaza kamala inhoMkI daityako bali denI cAhiye // 31 // nAgAnAM sumanolAja guDApUpaguDodanaiH // paramAnnamadhukSIrakRSNa mRnnAgakesaraiH // 32 // vcaapdmpuroshiirrktotpldlairvliH||shve - taMpatraMca rodhaMca tagaraM nAgasarSapAH ||33|| zItena vAriNA piSTaM nAvanAJjanayorhitam // aura nAgoMke artha puSpa dhAnakI khIla guDa pUDA bharata khIra zahada dUdha kAlImaTTI nAgakezara // 32 // vaca kamala gUgala khaza lAlakamalake patte inhoMkI bali denI cAhiye aura sapheda kamala lodha tagara vaca nAga sirasama ||33|| inhoM ko zItala jalameM pIsa phira nasya denI aura aMjana DAlanA hita hai|| yakSANA kSIradadhyAjyA mizrakaudana gugguluH||34||devdaarutplN padmamuzIraM vstrkaanycnm|| hiraNyaMca baliryojyo mUtrAjyakSIrame kataH // 35 // siddhaM samonmitaM pAnanAvanAbhyaJjane hitam // aura yakSoMko dUdha dahI ghRta inhoMse milA huA bhAta aura gUgalakI bali denI cAhiye // 34 // aura devadAra kamala padmAkha khaza suvarNase bhUSita vastra suvarNa inhoMkI bhArI bali denI cAhiye aura gomUtra ghRta dUdha inhoMko samAna bhAga le eka jagaha || 35 // siddha kare pIche pAna nasya mAlisa inhoMmeM varanA hita hai | harItakI haridre dve lazuno maricaM vacA // 36 // nimbapatraMca vastAmbukalkitaM nAvanAJjanam // aura haraDe donoM haladI lahasana miraca vaca // 36 // nabike patte inhoMko bakarIke mUtra meM siddhakara nasya aura aMjanameM baratanA hita hai | brahmarakSovaliH siddhaM yavAnAM pUrNamADhakam // 37 // toyasya kumbhaH palalaM chatraM vastraM vilepanam // aura brahmarAkSasake artha siddha kiye hue javoMkA pUrNa ATaka // 37 // aura jalakA bharA huA kalaza mAMsa chatra vastra pralepana inhoMkI bali denI cAhiye || gAyatrIviMzatipalakkAthe'rddhapalikaiH pacet // 38 // tryUSaNatriphalAhiGgaSagraMthAmizisarSapaiH // sanimbapatra lazunaiH kuDavAnsapta sarpiSaH // 39 // gomUtre triguNe pAne nasyAbhyaGgeSu taddhitam // For Private and Personal Use Only Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (785) aura khairake 80 assI tole kvAthameM do do tolA pramANa // 38 // tryUSaNa arthAt saMTha miraca pIpala triphalA hIMga vaca sauMpha sirasama nIMvake patte lahasana ina auSadhoMko milA aura 112 ekasau bArA tole ghata milA // 39 // aura tigunA gomUtra milA phira inhoMko siddhakarai yaha dhRta pAna nasya mAlisa inhoMmeM varatanA hitahai / / rakSasAM palalaM zuknaM kusumaM mizrakaudanam // 40 // valiH pakkAmamAMsAni niSpAvA rudhirokssitaaH|| aura rAkSasoMko mAMsa sapheda puSpa milAhuA mAMsa // 40 // pakA aura kaccAmAMsa rudhirase sIMce huye moTha inhoMkI bali denIcAhiye // nktmaalshiriisstvngmRlpusspphlaanic||41||tdvcckRssnnaapaattlyaavilvmuulNkttutrikm||higvindryvsiddhaarthlshunaamlkii phalam // 42 // nAvanAJjanayoryojyo bastamUtrahRto gdH|| aura sahojanA zirasakI chAla mUla puSpa phala / / 41 // kAlI pATalAkA vRkSa velagirIko mUla sUTha miraca pIpala hIMga iMdrajava sirasama lahasana A~valA // 42 // inhoMko bakarAke mUtrameM siddhakara nasyameM aura aMjanameM yaha auSadha varatanA cAhiye / / ebhireva ghRtaM siddhaM gavAM mUtre caturguNe // 43 // rakSograhAnvArayate paanaabhynyjnnaavnaiH|| aura inahI auSadhoMmeM caugune gomUtrameM siddhakiyA huA ghRta // 43 // pAna mAlisa nasya inheM karake rAkSasagrahoMkA nivAraNa karatAhai / pizAcAnAM baliH sIdhupiNyAkaH palalaM ddhi||44||muulkN la. vaNaM sarpiH sbhuutaudnyaavkm||hridraadvymnyjissttaamishisaindhv nAgaram // 45 // hiMgu priyaMgu trikttursontriphlaavcaa|paattlaashvetkttbhiishiriisskusumaighRtm||46||gomuutrpaadikN siddhaM pAnAbhyaJjanayohitam // vastAmbupiSTaistaireva yojyamaMjananAvanam // 47 // aura pizAcoMko madirA khala mAMsa dahI inhoMkI balidenI cAhiye / / 44 // aura mUlI namaka ghRta aura bhUtaudana arthAt dahI haladI sattU lAhI tila inhoMkarake yukta mohanabhoga donoM haladI ma~jITha sauMpha seMdhAnamaka jhUTha / / 45 // hIMga mAlakAMganI sUMTha miraca pIela lahasana triphalA vaca pATalavRkSa sapheda ciramaThI zirasake phUla inhoMmeM cauthe hissekA gomUtra milA ghRtako siddhkre||4|| 50 For Private and Personal Use Only Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (786) aSTAGgahRdayeyaha pInemeM aura bhaMjanameM hitahai aura inahI auSadhAko bakarake mUtrameM pIsa aMjana aura nasyameM yukta karanA cAhiye // 47 // devarSipitRgandharve tIkSNaM nasyAdi varjayet // sarpiH pAnAdimRdvasminbhaiSajyamavacArayet // 48 // aura devatA RSi pitara gaMdharva inhoMmeM tIkSNa nasya Adika dene vArjatahaiM kiMtu tahAM komala ghRta pAna karavAve aura auSadhoko karai // 48 // Rte pizAcAnsarveSu pratikUlaMca nAcaret // savaidyamAturaM nanti kruddhAste hi mhaujsH||49|| aura pizAcake vinA saba grahoMmeM pratikUla arthAt. ulaTI bAta nahIMkarai, kyoMki mahAn parAkrama vAle ve graha krodhahuye vaidya sahita rogIko mAradetehaiM // 49 // IzvaraM dvAdazabhujaM naathmaarryaavlokitm||srvvyaadhicikitsntN japansarvagrahAJjayet // 50 // tathonmAdAnapasmArAdanyaM vA cittaviplavam // aura bAraha bhujAoMvAle aura sarala dRSTi se dekhanevAle aura acchA karanevAle mAlika Izvarako japatAhuA puruSa saMpUrNa grahoMko jItaletA hai // 50 // tathA unmAda apasmAra anyacittakA vikAra inhoMse yukta tisa rogIko pavitra karavAve // mahAvidyAM ca mAyUrI zuciM taM zrAvayetsadA // 51 // mAyUrImahAvidyAko niraMtara sunavAvai // 11 // bhUtezaM pUjayetsthANuM pramathAkhyAMzca tadgaNAn // japansiddhAMzca tanmantrAngrahAnsarvAnapohati // 52 // aura bhUteza zivajIkA pUjana kareM aura pramathasaMjhaka tisake gaNoMko pUjai aura siddhamaMtroMko japatAhuA saba grahoMse chUTa jAtA hai / / 52 // yaccAnantarayoH kiJcidvakSyate'dhyAyayohitam // yaccoktamiha tatsarvaM prayuMjIta parasparam // 53 // aura jo kucha ina agalI adhyAyoMmeM kahAjAvegA aura jo kucha isa adhyAyameM kaha diyA hai vaha saba paraspara yukta karanA cAhiye // 53 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM uttarasthAne paMcamo'dhyAyaH // 5 // For Private and Personal Use Only Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (787) uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ssssttho'dhyaayH|| athAta unmAdapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| aba apasmArapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / unmAdAH SaT pRthgdossnicyaadhivissodbhvaaH|| unmAdo nAma manaso doSairunmArgagairmadaH // 1 // unmAda chaha 6 haiM pratyeka ekadoSake sannipAtaja Adhija viSaja aise unmAda nAma unmArgoM meM prAptahue doSoMkarake manako mada hojAve // 1 // shaariirmaansairdussttairhitaadnnpaantH|| vikRtAsAtmyasamalAdviSamAdupayogataH // 2 // viSamasyAlpasattvasya vyaadhivegsmudgmaat||kssiinnsy cessttaavaissmyaatpuujypuujaavytikrmaat||3||aadhibhishcittvibhrNshaadvissennopvissenn c||ebhirvihiinsttvsy hRdi doSAH pradUSitAH // 4 // dhiyo vidhAya kAluSyaM hatvA mArgA manovahAn // unmAdaM kurvate tena dhIvijJAnasmRtibhramAt // 5 // deho duHkhasukhabhraSTo bhraSTasArathivadrathaH // dUSitahuye doSoMkarake ahitaannapAnase vikRta athavA asAtmyamalase viSama upyogse||2||vissm aura alpajIvake vyAdhike vegakA udayahonese aura kSINa puruSake ceSTAkI viSamatA honese aura pUjA karane lAyaka puruSakI pUjAke vyatikrama honese||3|| Adhi arthAt manake vikAroMkarake athavA cittake vibhraMzase viSa athavA upaviSa inhoMkarake vihIna huye jIvake hRdayameM dUSita huye doss||4|| buddhiko bigADake aura manako vahAnevAle srotoMko hananakara unmAdako karate haiM tisakarake buddhi vijJAna smRtikA vibhrama honese // 5 // deha duHkhako prApta ho jAtA hai aura sukhase bhraSTa hojAtAhai jaise sArathIse rahita ratha taise // bhramatyacintitArambhastatra vAtAtkRzAGgatA // 6 // asthAne rodanAkrozahasitasmitanarttanam // gItavAditravAgaMgavikSepA sphoTanAni c||7|| AsAmnAveNuvINAdizabdAnukaraNaM muhuH|| AsyAtphenAgamo'jasamaTanaM bahubhASitA // 8 // alaGkAro'nala GkArairayAnairgamanodyamaH // gRddhirabhyavahAryeSu tadalAbhe'vamAnatA // 9 // utpiNDitAruNAkSitvaM jIrNe cAnne gdodbhvH|| For Private and Personal Use Only Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (788) aSTAGgahRdayetisameM bhramatAhai aura ciMtAkA AraMbha hotAhai vAtake unmAdameM kRzapanA // 6 // binA prasaMgameM ronA, pukAranA, ha~sanA, musakarAnA, nAMcanA, gAnA, bajAnA, vANI, aMga inhoMkA vikSepa aura . AsphoTana // 7 // aura AnaMdakarake vAMsakI vINA AdikA bAraMbAra bajAnA aura niraMtara mukhase jhAgoMkA giranA aura gamana aura bahuta bolanA // 8 // aura nahIM siMgArane lAyaka vastuoMkarake zRMgAra banAnA nahIM savArIkarane lAyakoMpai savArI karanA aura bhojanakI vastuoMmeM icchAkaranI aura jo nahIM mile to apamAna mAnanA // 9 // aura gola 2 rUpa lAlanetra rahaiM aura anna jarajAve taba rogakI utpattihove ye lakSaNa hojAtehaiM // pittAtsantarjanaM krodho muSTiloSTAdyabhidravaH // 10 // zItacchAyodakAkAMkSA nagnatvaM pItavarNatA // asatyajvalanajvAlAtArakAdIpadarzanam // 11 // aura pittase upaje unmAdameM tADanA karanI krodha honA aura muSTikarake loSTa AdikoMkA abhidrava karanA // 10 // aura zItalatA chAyA jala inhoMkI icchArakkhe naMgA rahai, pIlAvarNa hojAve aura binAhue jalatAagni tArA dIpaka inhoMko dekhe // 11 // kphaadrockshchrdirlpehaahaarvaakytaa||striikaamtaa rahaHprItilAlAsiMghANakanutiH ||12||baibhtsyN zaucavidveSo nidrAzvaya thurAnane // unmAdo balavAnrAtrau bhuktamAtre ca jAyate // 13 // aura kaphase upaje unmAdameM aruci chArda ye hoveM aura AhAra ceSTA bolanA ye alpahoveM striyoMkI icchA aura ekAMtameM prItirakhai aura lAra nAsikA jala ye paDate rahaiM // 12 // jhiDakanA pavitra tAmeM vairabhAva, nidrAAve aura mukhapai zojA hovai aura rAtrImeM tathA bhojanakaratehI adhika unmAda, aura balavAn hojAve // 13 // sarvAyatanasaMsthAnasannipAte tadAtmakam // unmAdaM dAruNaM vidyAttaM bhiSakparivarjayet // 14 // aura sannipAtase upaje unmAdameM saba nimitta aura saboMke lakSaNa milatehaiM yaha dAruNa unmAda vaidyoMko barjadenA cAhiye // 14 // dhanakAntAdinAzena duHshenaabhissgvaan||paannddurdiino muhurmuhyanhAheti paridevate // 15 // rodityakasmAnmriyate tadguNAnbahu manyate ||shokklissttmnaa dhyAyaJjAgarUko viceSTate // 16 // aura dhana strI ityAdikoMke nAzase dussaha karake abhiSaMgavAn unmAda hojAtAhai isameM pIlA aura garIba mukha hojAtAhai aura bAraMbAra mohako prApta hojAve hAhA vilApakarai // 15 // aura rove aura acAnakase marehuyeke guNoMko bahutasA yAdakarai aura zokase kliSTa manavAlAhuA dhyAna karatAhuA jAgatArahai aura ceSTAse rahitarahai // 11 // For Private and Personal Use Only Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (789) viSeNa zyAvavadano nssttcchaayaablendriyH|| vegAntare'pi saMbhrAnto raktAkSastaM vivarjayet // 17 // aura viSakarake upaje unmAdameM zyAva arthAt laMgUra sarakhi vargakA mukha hojAve aura kAMtinaSTa hojAve bala aura iMdriya naSTa hojAveM vegazAMta honeparabhI bhramaho netralAlahoM aise unmAdavAleko varjadevai // 17 // athAnilaja unmAde snehapAnaM prayojayet // pUrvamAvRtamArge tu sasnehaM mRdu zodhanam // 18 // aura vAtase upaje unmAdameM snehapAna yukta karanA cAhiye aura jisameM strotoMke mArga rukajAveM aise vAtake unmAdameM snehapAna karavAneke pahale sneha sahita komala julAbadevai // 18 // kaphapittabhave'pyAdau vamanaM savirecanam // snigdhasvinnasya basti ca zirasaH savirecanam // 19 // tathAsya zuddhadehasya prasAdaM labhate manaH // aura kaphase utpannahuye tathA pittase upaje unmAdameM pahale vamana aura julAba divAve aura snigdha aura pasIne divAvai bastikarma karavAvai aura zirakA julAba divAvai // 19 // isa prakAra zuddhadeha karanese isakA mana prasanna hojAtAhai // itthamapyanuvRttau tu tIkSNaM nAvanamaMjanam // 20 // harSaNAzvAsa notrAsabhayatADanatarjanam // abhyaGgodvartanAlepadhUmAnpAnaM ca sarpiSaH // 21 // yuMjyAttAni hi zuddhasya nayanti prakRti mnH|| aizA karanesebhI unmAda nivRtta nahIM hove to takSNi nasya aura aMjana yukta karanA cAhiye // 20 // aura harSaNa AzvAsana arthAt samajhAnA trAsa bhaya tADana jhaDakanA mAliza udvartana A. lepa dhUma ghRtapAna // 21 // ye saba yuktakarane cAhiye, kyoMki zuddhahuye dehavAle manuSyake manako prakRtiko prApta karadetehaiM // hiMgusauvarcalavyopaipilAMzaighRtADhakam // 22 // siddhaM samUtramunmAdabhUtApasmAranutparam // aura hIMga kAlAnamaka jhUTha miraca pIpala inhoMko ATha ATha tole leve aura 256 tole ghRta ||22||phir isako gomUtrake saMga siddhakarai yaha yuktakiyA huA unmAda bhUta apasmArako naashtaahai|| dvau prasthau svarasAdbrAhayA ghRtaprasthaM ca saadhitm||23||vyoss shyaamaatrivRdntiishNkhpusspiinRpdrumaiH|| sasaptalAkRmiharaiH kalki tairksssmmitaiH||24||plvRddhyaa prayuMjIta prNmaatraactussplm|| For Private and Personal Use Only Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (790) aSTAGgahRdayeunmAdakuSThApasmAraharaM vandhyAsutapradam // 25 // vAksvarasmR timedhAkRddhanyaM brAhmIghRtaM smRtam // __ aura brAhmIkA svarasa 128 tolemeM 64 tole ghRtako siddhakarai // 23 // phira jhUTa miraca pIpala kAlAnizota jamAlagoTAkI jaDa zaMkhapuSpI amalatAsa sAtalA vAyaviDaMga inako tolA pramANa bharale kalka banA tisameM milA tisa ghRtako siddha karalevai // 24 // phira isakI khurAka 4 toloMse leke cAra dinataka solaha tole pramANataka khAvai arthAt hamezaiM cAra tole baDhake khAve yaha ghRta unmAda kuSTha apasmAra inhoMko nAzatAhai aura vaMdhyA striyoMko putra denevAlAhai // 25 // aura vANI svara smRti medhA inhoMko karaihai aura yaha ghRta brAhmIghRta nAmase kahAhai / / vraavishaalaabhdrailaadevdaavelvaalukaiH||26|| dvisArivAdviraja niidvisthiraaphliniintaiH||bRhtiikusstthmnyjisstthaanaagkeshrdaaddimaiH ||27||velltaaliisptrailaamaaltiimukulotplaiH|| sadantIpadmaka himaiH karSAMzaiH sarpiSaH pacet ||28||prsthN bhUtagrahonmAdakAsA pasmArapApmasu // pANDukaNDUviSe zophe mohe mehe gare jvare // 29 // aretasyaprajasi vA daivophtcetsi|| amedhasi skhaladvAci smRtikAme'lpapAvake // 30 // balyaM mAGgalyamAyuSyaM kAntisaubhAgyapuSTidam // kalyANakamidaM sarpi zreSThaM puMsavaneSuca // 31 // aura triphalA gaMDubhA baDI ilAyacI devadAra elavA // 26 // donoM anaMtamUla donoM haladI sAlaparNI pRsniparNI mAlakAMganI tagara kaTehalI kUTha maMjITha nAgakezara anAradAnA // 27 // bela girI tAlIzapatra camelIke puSpa kamala jamAlagoTAkI jaDa caMdana inhoMko tolA pramANa leve phira isameM 64 tole ghRtako pakAve // 28 // yaha ghRta bhUtagraha unmAda khAMsI apasmAra duHkha pAMDuroga khAja viSa zojA moha prameha viSaroga jvara inhoMmeM denAcAhiye // 29 // aura vIryase rahita puruSa saMtAna cAhe devatAse upahatacitta huA puruSa aura jo medhAse rahita hove jisakI vANI skhalitahove aura jo smRtikI kAmanA rakhatAho aura maMdAgnivAlA inhoMko yaha ghRta denAcAhiye // 30 // aura yaha ghRta baladAyakahai maMgaladAyakahai AyumeM hitahai aura kAMti saubhAgya puSTi inhoMko detAhai aura yaha kalyANaka nAmavAlA ghRta puruSapanemeM zreSTahai // 31 // ebhyo dvisArivAdIni jale pktvaikviNshtiH||rsetsminpce tsapiSTikSIracaturgaNam // 32 // vIrAdvimedAkAkolIkapika cchuuvissaannibhiH|| zUrpapIyutairetanmahAkalyANakaM prm||33|| bRMhaNaM sannipAtaghnaM pUrvasmAdadhikaM gunnaiH|| For Private and Personal Use Only Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (791) aura inhIM auSadha mAha se donoM Adi pahalI sAta auSadhoMko tyAgake agalI ikkIza auSadhoM ko jalameM pakA pIche tisa rasameM ghRta aura caugunA prathama vyAIgaukA dUdha pakAve // 32 // pIche tisameM zatAvarI donoM medA kauMca kAkaDAsiMgI sUryamukhI ina saba auSadhoMkarake yukta yaha mahA kalyANaka nAmabAlA ghRta siddha hotA hai // 33 // yaha ghRta dhAtuvoM ko baDhAtA hai sannipAtako nAzatA hai aura pahale kahehuye ghRtase adhika guNavAlA hai || jaTilA pRtanA kezI coraTI markaTI vacA // 34 // trAyamANA jayA vIrA corakaH kaTurohiNI // kAyasthA zUkarI chatrA ati cchatrA palaGkaSA // 35 // mahApuruSadantA ca vanasthA nAkulIdvayam // kaTambharA vRzcikAlI zAliparNI ca tairdhRtam // 36 // siddhaM cAtuthiMkonmAdagrahApasmAranAzanam // mahApaizAcakaM nAma ghRtameta dyathAmRtam // 37 // buddhimeghAsmRtikaraM bAlAnAM cAGgavarddhanam // aura jaTAmAMsI hara gaMdhamAMsI sthalakamalinI kauMca vaca // 34 // lajjAvatI araNI kAkolI gaThaunA kuTakI kSIrakAkolI bhidArA dhaniyAM sauMpha lAkha // 35 // zatAvarI AMvalA sarpAkSI sarpagaMdhA khIMpa laghumeMDhAsiMgI sAlaparNI inhoMmeM vRtako siddhakarai // 36 // yaha paizAcakanAmAlA vRta cAturthikaJcara unmAda graha apasmArako nAzatA hai yaha amRta ke samAna ghRta hai // 37 // yaha buddhi medhA smRtiko karatA hai aura bAlakoM ke aMgako baDhAtA hai // brAhmImaindra viDaGgAni vyoSaM hiMgujaTAM murAm // 38 // rAsnA vizalyAM lazunaM viSaghnIM surasAM vacAm // jyotiSmatI nAgavinnA manantAM saharItakIm // 39 // kAcchIM ca hastimUtreNa piSTvA cchaayaavisheossitaa|| vartirna syAMjanAle padhUpairunmAdasUdanI // 40 // brAhmI iMdrAyaNa vAyaviDaMga sUMTha miraca pIpala jaTAmAMsI // 38 // rAyazaNa kalahArI lahasana tulasI va mAlakAMganI nAgadamanI dhamAMsA haraDe // 39 // saurASTrakA inasaboM ko hAthIke mUtrameM pIsa vattI banA chAyAmeM sukhAdevai, phira ina battiyoMko nitya aMjana lepa dhUpa inhoMmeM yuktakaranese unmAdako nAzatI hai // 40 // avapIDAzca vividhAH sarpapAH snehasaMyutAH // kaTutailena cAbhyagodhmApayaccAsya tadrajaH // 41 // sahiMgustIkSNadhUmazca sUtrasthAnodito hitaH // aura kaDuA aura sirasama tathA snehoMse yukta aneka prakArake avapIDa yukta karane cAhiye, telakI mAlisakarai, aura sirasake cUrNako nAsikAmeM yuktakarai // 41 // aura hIMgakarake sahita sUtrasthAnameM kahAhuA tIkSNa dhUmA yukta karanA cAhiye // For Private and Personal Use Only Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (792) assttaangghRdyeshRgaalshlykoluukjluukaavRssbstjaiH||42|| muutrpittshkRllomnkhcrmbhiraacret||dhuupdhmaanaaNjnaabhynggprdehprissecnm // aura gIdaDa zeha ullU bilAI baila bakarA // 42 // inhoMke mUtra pittA viSThA roma nakha cAma inhoMkarakaM dhUpa dhUmAM aMjana mAlisa lepa pariSeka ye saba yukta karanecAhiye // 43 // dhUpayetsatataM cainaM zvagomatsyaistu puutibhiH|| aura isa unmAdavAleko zvAna gau matsya suMdara sugaMdhakI dhUpadevai // vAtazleSmAtmake prAyaH paittike tu prazasyate // 44 // tiktakaM jIvanIyaM ca sarpiH snehazca mishrkH|| zizirANyannapAnAni madhurANi laghUni ca // 45 // vizeSakarake vAta kaphake unmAdameM yaha vidhihai, aura pittase upajemeM yaha zreSTahai // 14 // tikta aura jIvanIyagaNameM siddhakiyA huA vRta aura yamakasaMjJaka sneha aura madhura annapAna tathA ThaMDhe aura halake anna pAnoMko karAvai // 45 // vidhyacchirAM yathoktAM vA tRptaM medhyAmiSasya vA // nivAte zAyayedevaM mucyate mativibhramAt // 46 // athavA tophA mAMsakarake tRpta kiyehuyekA yathokta zirA vedhana karAve, aura vAyuvAle sthAnameM suvAve aise isakA unmAda dUra hotAhai // 46 // prakSipyAsalile kUpe zoSayedvA bubhukSayA // AzvAsayetsuhRttaM vA vAkyairdharmArthasaMhitaiH // 47 // brUyAdiSTavinAzaM vA darzayedadbhutAni vA // baddhaM sarSapatailAktaM nyastaM cottAnamAtape // 48 // kapikacchrAthavA tatairlohatailajalaiH spRshet||kshaabhistaaddyitvaa vA baddhaM zvabhre vinikssipet||49|| athavA vItazastrAimajane sa ntamase gRhe // sarpaNoddhRtadaMSTreNa dAntaiH siMhairgajaizca tm||50|| athavA rAjapuruSA bahirnItvA susaMyatam // bhAyayeyurvadhenenaMta jayanto nRpaajnyyaa||51||dehduHkhbhyebhyo hi paraM prANabhayaM matam // tena yAti zamaM tasya sarvato viplutaM mnH||52|| siddhA kriyA prayojyeyaM dezakAlAdyapekSayA // athavA jalase rahita kUpameM gerake tisako kSudhAse zoSaNa karAvai aura dharma artha inhoMse milehuye vacanoMkarake samajhAve // 47 // athavA tisako priyakA nAza sunAve aura adbhutavastu dikhalAbe, aura telacupArIkai bAMdhake phira ghAmameM mUMdhA sukhAdevai // 48 // athavA kauMcakI phaliyoMko For Private and Personal Use Only Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / sparzakaravAve, aura tapAyAhuA loha tela jala inhoMkA sparza karavAve, aura kazA arthAt veta AdikoMse tADanakarake khaTTe AdimeM vikSipta karadeva // 49 // athavA zatra patthara ityAdikoMse rahita zUnyamakAnameM sthiti karavAvai aura dAMta dADha nikasAye huye sarpase athavA damita kiyehuye siMha aura hAthiyoMse // 50 // athavA rAjAke puruSoMse tisako gAva~se bAhira lejAke Dara dikhalAve, aura rAjAkI AjJAse isako bAMdhakarake tADanA divAye // 51 // kyoMki dehake duHkhoMse prANoMkA bhaya parama kahAhai, isakAraNa aise karanese saba jagaha vyAptahuA tisakA mana zAMtiko prApta hojAtAhai / / 52 // ye saba kriyA siddhahaiM dezakAla Adi apekSAkarake yukta karanI cAhiye // iSTadravyavinAzAttu mano yasyopahanyate // 53 // tasya tatsadRzaprAptisAntvAzvAsaiH zamaM nayet // aura jisakA mana pyAre janakA aura dravyakA vinAzahonese upahata // 13 // hojAve tisako tisIkI tulya prApti karavAve aura samajhAneke vacanoMkarake tisako zAMtakarai / / kAmazokabhayakrodhaharSAlobhasambhavAn // 54 // parasparapratidvandvairebhireva zamaM nayet // aura kAma krodha bhaya zoka IrSyA lobhase upaje huye unmAdoMko // 54 // inahIM inake prati pakSavAle kAmAdikoMse zAMtakarai // bhUtAnubandhamIkSeta proktaliGgAdhikAkRtim // 55 // yadyunmAde tataH kuryAdbhUtanirdiSTamauSadham // ___ aura ina kahe ye lakSaNoMse adhika AkRtibAleko jo bhUtaka anuSaMgase upaje huye unmAdako dekhe to // 55 // bhUtaprakaraNameM kahI huI auSadhako karai / / baliM ca dadyAtpalalaM yAvakaM saktupiNDikAm // 56 // snigdhaM madhuramAhAraM taNDulAdhirokSitAn // pakkAmakAni mAMsAni surAmaireyamAsavam // 57 // atimuktasya puSpANi jAtyAHsaha carasya ca // catuSpathe gavAM tIrthe nadInAM saGgameSu ca // 58 // aura mAMsa mohanabhoga sattU kA piMDa inhoMkI bali devai // 56 // aura cikanA tathA madhura bhojana aura rucirachiDake huye cAvala pake aura kace mAMsa madirA Asava // 17 // tivasake phUla camelIke puSpa inhoMkI bali caurAhemeM athavA gauoMke sthAnameM tathA nadIke saMgamameM denI cAhiye // 58 // nivRttAmiSamayo yo hitAzI prayataH shuciH|| nijAgantubhirunmAdaiH sattvavAnna sa yujyate // 59 // aura jo madirA mAMsakA bhojana na kare, pavitrarahai, vaha satoguNI puruSa vAtAdidoSoMke aura AgaMtuja unmAdoMkarake yukta nahIM hotAhai, isa kAraNa puruSako aisehI rahanA cAhiye // 59 // For Private and Personal Use Only Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (794) aSTAGgahRdayeprasAda indriyArthAnAM buddhayAtmamanasA tathA // dhAtUnAM prakRtisthatvaM vigatonmAdalakSaNam // 60 // aura iMdriyoMke artha tathA buddhi AtmA mana ye prasannaho* aura dhAtuprakRtimeM sthitihoye gaehue unmAdake lakSaNahaiM // 6 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasAhitAbhASATIkAyAM uttarasthAne SaSTho'dhyAyaH // 6 // w omanas sptmaa'dhyaayH| athAto'pasmArapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| aba apasmArarogapratiSedha nAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / smRtyapAyo hyapasmAraH sandhisattvAbhisaMpavAt // jAyatebhihatecitte cintaashokbhyaadibhiH||1|| unmAdavatprakupitaizcittadehagatarmalaiH // hate sattve hRdi vyApte saMjJAvAhiSu kheSu ca // 2 // tamovizanmUDhamatirbIbhatsAH kurute kriyAdantAnkhAdanvamanphenaM hastau pAdau ca vikssipn||3||pshynnsnti rUpA. Ni praskhalanpatati kssitau|| vijihmAkSibhruvo doSavege'tIte vivudhyate // 4 // kAlAntareNa sa punazcaivameva viveSTate // satoguNake nAzahonese smRti ke nAzako apasmAra kahatehai, tisa smRtike vinAzase ciMtA zoka bhaya AdikoMkarake citta abhihata arthAt nAza hojAnese // 1 // unmAdakI taraha prakupita huye aura citta deha inhoMmeM gatahuye doSoMse, satoguNa hata honese hRdayameM vyApta hojAnese aura saMjJAko bahAnevAle srotoMmeM doSa vyApta hojAnese // 2 // tamoguNameM praveza hotAhuA aura mUDhamati huA niMdita kriyAoMko karatAhai, aura dAMtoko cabaDatAhuA jhAgoMko geratAhuA aura hAthapairoMko pheMkatAhuA // 3 // aura rUpoMko nahIM dekhatAhuA praskhalita hotAhuA pRthvImeM girapaDatAhai aura AMkhi bhrukuTi ye kuTila hotehaiM aura jaba doSakA vega jAtArahai taba bodhahove // 4 // aise phira kisI kAla ke aMtarameM vaha apasmAravAlA puruSa ceSTAse rahita hojAtAhai // apasmArazcaturbhedo vAtAyairnicayena tu // 5 // aura vAta Adika doSoMkarake aura sannipAtase cAraprakArakA apasmArahai // 5 // rUpamutpitsyamAne'smin hRtkampaH zUnyatA bhrmH||tmso darzanaM dhyAnaM bhrUvyudAso'kSivaikRtam // 6 // azabdazravaNaM svedo For Private and Personal Use Only Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (795) laalaasingghaannksrutiH|| avipAko'rucirmUrchA kukSyATopo blkssyH||7||nidraanaasho'ddmrdstRtt svapne pAnaM snrtnm|| pAnaM madyasya tailasya tayoreva ca mehanam // 8 // aura jaba yaha apasmAra arthAt mRgIroga upajatAhai, taba hRdayakA kAMpanA zUnyatA bhrama tamakA darzana dhyAna aura bhrukuTiyoMkA DhalakanA AMkhoMkI vikRti|| 6 // zabda na sunanA pasInekA AnA lAra girai sinakapaDai avipAka aruci mUrchA kukSikA ATopa balakA kSaya // 7 // nidrAkA nAza aMgaDAI TUTanA tRpA aura svapnameM gAnA nAcanA aura madirA tathA telako pIvai aura tinhoMhIko mUtai 8 tatra vAtAtsphuratsakthi prapataMzca muhurmuhuH||apsmaareti saMjJAM ca labhate visvaraM rudana // 9 // utpiNDitAkSaH zvasiti phenaM vamati kampate // Avidhyati ziro dantAndazatyAdhmAtakandharaH // 10 // parito vikSipatyaGgaM viSamaM vintaaNguliH|| rUkSazyAvA ruNAkSitvaGnakhAsyaH kRSNamIkSate // 11 // capalaM paruSaM rUpaM virUpaM vikRtAnanam // tahAM vAtase upaje apasmArameM sAMthala phuratIhai aura bAraMbAra paDatA phirai, saMjJA rahai nahIM svara vigaDajAve rudanakarai // 9 // aura ugra gola netra hojAve, zvAsa leve, jhAga gerai, kAMpai aura zirako tADana kare, dAMtoMko cAbe kaMdheko kaMpAvai // 10 // cAroM tarpha aMgoMko pheMkai aura viSama tathA nayIhuI aMgulI hojAve aura rUkhArahai, lAla AMkhihoveM aura tvacA nakha mukha ye kAle diikh|11|| aura capala tathA kaThorarUpa hove, virUpa aura vikarAla mukha hotehaiM / apasmarati pittana muhuH saMjJAM ca vindati // 12 // pItaphenA kSivakratvagAsphAlayati medinIm // bhairavAdIptaruSitarUpadarzI tRssaanvitH||13|| aura pittake apasmArameM bAraMbAra saMjJAko prAptahojAvai // 12 // aura pIle jhAga gire netra tvacA mukha ye pIle hojAvai aura pRthvIko khodai aura bhayAnaka dIpta rUkhA rUpahojAve tRSAse yukthove||13|| kaphAJcireNa grahaNaMcireNaiva vibodhnm||cessttaa'lpaa bhUyasI lAlA zuklanetranakhAsyatA // 14 // zuklAbharUpadarzitvaM sarvaliGgaMtu varjayet // aura kaphase upaje apasmArameM bahutakAlameM to rogase grasitaho aura bahutahI derameM rogase chUTai aura alpa ceSTA hove rAla jyAde girai, aura netra nakha mukha ye sapheda hojAveM // 14 // aura sapheda kAMti hojAve aura yaha saphedahI rUpa dekhe ye lakSaNa haiM / For Private and Personal Use Only Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (796) aSTAGgahRdayeathAvRtAnAM dhIcittahRtvAnAM prAkprabodhanam // 15 // tIkSNaiH kuryyAdapasmAre krmbhirvmnaadibhiH|| aura saba cihnoMse yukta apasmArako varjadevai // 15 // aise apasmArake rUpako jAnake buddhi citta hRdayake strotoMko pahale bodha karavAvai aura tIkSNa karmavAle auSadhoMkarake vamanaAdi karma karavAve // vAtikaM bastibhUyiSThaiH paittaM prAyo virecane // 16 // zlaiSmikaM va manaprAyairapasmAramupAcaret // sarvatastu vizuddhasya samyagAvAsitasya ca // 17 // apasmAravimokSArthaM yogaansNshmnaanychRnnu|| vAtake unmAdameM bahutase bastikarma karavAve, aura pittake apasmArameM vizeSakarake julAba deva // 16 // kaphakemeM vizeSakarake vamana karavAve aise saba prakArase zuddha kiyA huA aura samyak AzvAsita arthAta peyAdika annoMkarake yukta kie huye // 17 // apasmAra roga chuTAneke artha saMzaya na karanevAle yogoMko suno // gomayasvarasakSIradadhimatraiH zRtaM hviH|| 18 // apasmArajvaronmAdakAmalAMtakaraM pibet // ki gobarakA svarasa dUdha dahI mUtra inhoMmeM siddha kiyAhuA ghRta // 18 // apasmAra jvara unmAda kAmalAke nAza karaneke vAste pInA caahiye| dvipnycmuuliitriphlaadvinishaakuttjtvcH||19||sptprnnmpaamaarg niiliniiNktturohinniim||shmyaakpusskrjttaaphlgumuulduraalbhaaH ||20||dviplaaHslildronne paktvA paadaavshessitaamaanggiipaatthaaddhkiikumbhnikumbhaavyossrohissaiH||21||muurvaabhuutikbhuunimbshreysii saarivaadvyaiH|mdyntygniniculairkssaashaiH sarpiSaH pacet // 22 // prasthaM tadvavaiHpUrNaiHpaJcagavyamidaM mht||jvraapsmaarjtthrbhgndrhrN prm||23||shophaarsh:kaamlaapaannddugulmkaasgrhaaphm|| aura donoM paMcamUla triphalA donoM haladI kuDAkI chAla // 19 // sAtalAUMgA kAlAdAnA kuTakI amalatAsa pohakaramUla bAlachaDa kAlIgUlarakI jaDa dhamAMsA // 20 // ina saboMko ATha ATha tole bhara leve phira 256 tole jalameM pakAke cauthA hissA bAkI rahe taba bhAraMgI pAThA turIdhAnya nizota jamAlagoTAkI jaDa sUMTha miraca pIpala rohiSatRNa / / 21 // mUrvA arthAt maro raphalI karaMjuA nIMba haraDai anaMtamUla mainaphala cItA jalaveta inhoMko eka eka tolA pramANa le kalka banA tisameM aura isa pUrvokta kAthameM vatako // 22 // causaTha 64 tole pramANa milAke pakAve yaha paMcagavya nAmavAlA mahAghata jvara apasmAra jaThararoga bhagaMdarako nAzatAhai // 23 // aura zojA babAsIra kAmalA pAMDuroga gulma khAMsIko nAzatAhai // For Private and Personal Use Only Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / brAhmIrasavacAkuSThAzaGkhapuSpIbhRtaM ghRtam // 24 // purANaM madhyamunmAdAlakSmyapasmArapApmajit // aura brAhmIkA svarasa vaca kUTha zaMkhapuSpI meM siddha kiyA huA purAnA ghRta // 24 // zreSTha hai aura unmAda alakSmI apasmAra pAparogako nAzatA hai | tailaprasthaM ghRtaprasthaM jIvanIyaiH palonmitaiH // 25 // kSIradroNe pacetsiddhamapasmAravimokSaNam // ( 797 ) aura cAra cAra tole pramANa jIvanIyagaNakI auSadhoM meM 64 tole tela aura 64 tole ghRtako // 25 // doso chappanatole 296 dUdhameM siddhakare, yaha vRta apasmAra ko nAzatA hai || kase kSIrekSurasayoH kAzmayrye'STaguNe rase // 26 // kArpijIvanIyaizca sarpiH prasthaM vipAcayet // vAtapittodbhavaM kSipramapasmAraM nihanti tat // 27 // aura dUdha IkhakA rasa inhoMko 296 tole pramANa alaga alaga leve, aura ghRtase AThaguNA khaMbhArIkA rasa || 26 || aura tolA 2 pramANa jIvanIyagaNake auSadha aura cauMsaTha tole pramANa ghRta milA tisako pakAtre, yaha vRta vAta pittase upajehuye unmAdako zIghra hI nAzadetA hai || 27 // tadvatkAsavidArIkSukuzakvAthataM payaH // aura isIprakAra kAMsa vidArakaMda Ikha kuzAke kAthameM siddha kiyA huA dUdha siddha karanAcAhiye // kUSmANDasvara se sarpiraSTAdazaguNe zRtam // 28 // yaSTIkalkamapasmAraharaM dhIvAksvarapradam // aura aThAraha kohalA ke rasa meM ghRtako siddhakareM // 28 // aura siddha hotehue mulahaTIkA kalka milAdeve, yaha ghRta buddhi vANI svarako denevAlA hai apasmArako nAzatA hai || kapilAnAM gavAM pittaM nAvanaM paramaM hitam // 29 // zvazRgAlaviDAlAnAM siMhAdInAM ca pUjitam // aura kapilA gauoMke pittakI nasya denI paramahita hai ||29|| aura zvAna gIdaDa bilAva siMha ityAdikoM kA pittabhItihai // godhAna kulanAgAnAM vRSabharkSagavAmapi // 30 // pitteSu sAdhitaM tailaM nasye'bhyaGge ca zasyate // aura goha nakula sarpa baila rIcha gau // 30 // inhoMke pittoM meM siddha kiyA huA tela nasyameM aura mAlisameM hita kahA~ hai | triphalAvyoSapItadruyavakSAraphaNijakaiH // 31 // zyAmApAmArgakAra avIjaistailaM vipAcitam // For Private and Personal Use Only Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (798) aSTAGgahRdaye___ bastamUtre hitaM nasyaM cUrNaM vAdhmApayedbhiSak // 32 // aura triphalA jhUTha miraca pIpala dAruhaladI javAkhAra tulasIkA bheda // 31 // kAlAnizota UMgA karaMjuAke baji inhoMke kalkakarake aura caugune bakarAke mUtrameM siddhakiyA huA tela nasyameM hitahai athavA vaidyajana inahI auSadhoMke cUrNako nAsikAmeM caDhAve // 32 // nkuloluukmaarjaargRdhrkiittaahikaakjaiH|| tuNDaiH pakSaiH purISaizca dhUmamasya prayojayet // 33 // aura nakula ullU bilAva gadhi kRmi sarpa kAka inhoMkI tuMDa paMkha viSTAse isa mRgIrogavAlako dhUmAM denA cAhiye // 33 // zIlayettailalazunaM payasA vA zatAvarIm // brAhmIrasaM kuSTharasaM vacAM vA madhusaMyutAm // 34 // athavA dUdhake saMga lahasana khavAve athavA dUdhake saMga zatAdarIko khavAve aura brAhmIkA rasa kUThakA rasa vacako zahadake saMga khAve // 34 // 'samaM kubairapasmAro doSaiH shaariirmaansaiH|| yajjAyate yatazcaiSamahAmarmasamAzrayaH // 35 // tasmAdrasAyanairenaM duzcikitsyamupAcaret // tadA cAgnitoyAdeviSamAtpAlayetsadA // 36 // aura ekavAra prakupitahuye zArIra aura mAnasadoSoMkarake jo apasmAra upajatAhai isavAste yaha roga mahAmarmake Azrayahai / / 35 // so isa duzcikitsyarogako rasAyana auSadhoMkarake upAcaraNakarai Arai apasmArarogase pIDita puruSako agni jala viSa ityAdikoMse sadA rakSA karatArahai // 36 // muktaM manovikAreNa tvamitthaM kRtavAniti // na brUyAdviSayairiSTaiH kliSTaM ceto'sya bRhayet // 37 // . aura isa manake vikArase chuTehuye puruSako aise nahIM kahai ki tU pahale isaprakAra ceSTAkaratAthA kiMtu pyAre viSayoMse tisake klezitahue cittako baDhAvai // 37 // iti zrIbarInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM uttarasthAne bhUtatantre sptmo'dhyaayH|| 7 // assttmo'dhyaayH| -occoathAto vartmarogavijJAnIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| aba varmarogavijJAnIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge // sarvaroganidAnoktairahitaiH kupitA mlaaH||acaakssussyvishessenn prAyaH pittaanusaarnnH||1||shiraabhiruulprsRtaa netrAvayavamAzri For Private and Personal Use Only Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkA sametam / (799 ) tAH // vartmasandhisitaM kRSNaM dRSTiM vA sarvamAkSa vA // 2 // ro gAnkuryuzcalastatra prApya vartmAzrayAH zirAH // suptotthitasya kurutevartmastambhaM svednm||3|| pAMzupUrNAbhanetratvaM kRcchronmIlanamazru c||vimrdnaatsyaacc zamaH kRcchronmIlaM vadanti tam // 4 // saba rogoM ke nidAna meM kahe huye ahita bhojanoMse kupitahuye mala arthAt doSa vizeSakarake netroM meM ahita bhojanoM se pitta ke anusAritahuye ve doSa zirAoMke dvArAse Uparako phailake nayanake aMgoMke Azrayahuye // 1 // netrake varmako saMdhi sitabhAgako kRSNabhAgako dRSTiko // 2 // rogayukta karadete haiM, tahAM vartmake Azraya huI zirAoM ko vAyu prAptahoke soke uThehue manuSya ke pIDAsahita vartmastaMbharogako karadetA hai // 3 // dhUlase pUrNahuye sarIkhe netra dIkheM aura baDe kaSTase mIMce aura bhAMzU giraiM aura masalanese zAMtiko prApta hojAve tisako kRcchronmIla roga kahate haiM ||4|| cAlayanvartmanI vAyurnimeSonmeSaNaM muhuH // karotyaruGanimeSe'sau vartma yattu nimIlyate // 5 // vimuktasandhinizceSTaM hInaM vAtahataM hi tat // aura vAyu ko calAyamAna karatA huA pIDArahita AMkhake khulane aura mIcanako karatA hai yaha nimeSaroga kahAtA hai aura jahAM vaha vartma mIMcAjAve || 5 || aura saMdhise chuTAchu Aho aura ceSTAse rahita honahuA mIMce vaha vAtahata roga kahAtA hai || kRSNAH pittena vahnayo'ntarvartmakumbhIkabIjavat // 6 // AdhmAyante punarbhinnAH piTikAH kumbhisaMjJitAH // aura pittase kAle varNakI aura punnAgake bIjakI tulya bahutasI piDikA hojAtI haiM // 6 // aura phUTake phira phUlajAve ve kuMbhIsaMjJaka piDikA kahAtI haiM // sadAhakledanistodaM raktAbhaM sparzanAkSamam // 7 // pittena jAyate va pittotkliSTamuzanti tat // dAhasahita kleda aura camakAse yukta lAlavarNavAlAho aura sparza nahIM kiyAjAve // 7 // aisA pittakara ho jAtA hai tisako pittAkliSTa kahate haiM | karoti kaNDUM dAhaM ca pittaM pakSmAntamAsthitam // 8 // pakSmaNAM zAtanaM cAnu pakSmazAtaM vadanti tam // aura palakoMke aMtameM sthitahuA pitta khAjako aura dAhako karatA hai // 8 // aura pazcAt palakoM ko kataregerai tisako pakSmazAta roga kahate haiM // For Private and Personal Use Only Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (800) aSTAGgahRdayepothakyaH piTikAH zvetAH sarSapAbhA ghanAH kaphAt // 9 // zophopadehaM hRtknndduupicchlaashrusmnvitaaH|| aura sapheda varNavAlI sirasamake AkAra aura ghanarUpa piDikA kaphase upajatIhai aura pothakIsaMjJaka khaatiihai|| 9 // aura zojA upadehameM hove aura khAjihove aura jhAga tathA AMzuse yukta pothikA hotiihaiN|| kaphotkRiSTaM bhavedvama' stmbhkledopdehvt||10|| granthiH pANDurarukpAkaH kaMDUmAnkaThinaH kaphAt // aura jo staMbhakleda upadehase yukta hove, vaha kaphokliSTa vartma kahAtAhai // 10 // aura kaphase jo graMthi hojAtIhai, pIlIho, pIDA aura pAkase yuktaho, khAjise yuktaho, kaThinaho // kolamAtraH sa lagaNaH kizcidalpastasto'pi vA // 11 // aura trerake pramANase kachuka alpa hove vaha lagaNaroga kahAtAhai // 11 // raktAraktena pittikaastttulypittikaacitaaH|| utsaGgAkhyAstathokliSTaM rAjimatsparzanAkSamam // 12 // aura raktakarake lAlavarNavAlI aura lagaNake tulya piDikA hojAtIhai vaha utsaMgAkhya roga kahAtAhai aura aisehI utsaMgarogakI taraha ukliSTa varmaroga hojAtAhai, tisameM paMktihoce aura sparza nahIM kiyAjAtAhai / / 12 // artho'dhimAMsaM vAntaH stabdhaM snigdhaM sadAharuk // raktaM raktena tatsrAvi chinnaM chinnaM ca varddhate // 13 // aura jo adhikamAMsavamake bhItara sthita hojAve, vaha arza nAmavAlA roga kahAtAhai, aura stabdharUpa hove snigdhahove raktasarIkhA varNaho rudhira jhirai aura bAraMbAra chinnahoke phira baDhajAtAhai vaha adhimAMsa kahAtAhai // 13 // madhye vA varmano'nte vA kaNDUSA rugvatI sthiraa|| mudgamAtrAsRjA tAmrA piTikAMjananAmikA // 14 // aura vartmake madhyameM athavA aMtameM khAji aura pIDAse yukta sthirarUpa mUMgake samAna tAMbA sarIkhe varNavAlI raktase upajI huI piDikA aMjananAmikA kahAtIhai // 14 // doSaivartma bahiH zUnaM yadantaH sUkSmakhAcitam // sasrAvamantarudakaM bisAbhaM bisavama' tat // 15 // aura jo vartma bAhirase sUjAhuAho, aura bhItarase sUkSma 2 chidroMse yuktaho, strAva sahitaho, jisake bhItara jalaho, bisa arthAt kamalakaMdake samAna AkRtivAlAho, vaha bisavama roga kahAtAhai For Private and Personal Use Only Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (801) yadvatmokliSTamukliSTamakasmAnmlAnatAmiyAt // raktodoSatrayotklezAdvadantyukliSTavartma tat // 16 // aura jo varma raktake utklezase athavA doSoMke utklezase klezako prApta hotAhuA hetuke vinAhI glAniko prApta hojAve, arthAt zUkhajAve vaha ukliSTa vartma roga kahAtAhai // 16 // zyAvavartma malaiH sAstraiH yAvaM rukkaidazophavat // aura rakta sahita tInoM dopoMkarake zyAva arthAt kapizavarNavAlA pIDA aura ulledase yukta zo jAse yukta vaha zyAvavartma kahAtAhai // kliSTAkhyavartmani zliSTe knndduushvythuraaginni|| 17 // aura zliSTavarma rogameM donoM vartma eka jagaha mile hoveM tahAM zojA khAja rAga inhoMse yukta hojAtahaiM // 17 // vartmano'ntaH kharA rUkSAH piTikAH siktopmaaH|| sikatAvama' kRSNaM tu kardamaM kardamopamam // 18 // aura vamake bhItara kharadharI rUkhI pattharake kiNoMke samAna piDikA jo ho| vaha sikatAvadma kahAtIhai aura kIcake sadRza jo kAlevarNakA varma hojAve vaha kardamavarma kahAtAhai // 18 // bahalaM bahulaimAsaiH savarNaizcIyate smaiH|| aura ghanarUpa samAnarUpa mAMsoMse jo vartma saMcita kiyAjAve vaha bahalavarma roga kahAtAhai // kukUNakaH zizoreva dntotpttinimittjH||19|| syAttena zizurucchUnatAmrAkSo viikssnnaakssmH||s vartmazUlapaicchilyakarNanAsAkSimardanaH // 20 // aura kuNaroga bAlakahIMke netroMmeM hotAhai kyoMki yaha roga dAMtoMkI utpattikA hetuhai // 19 // tisakarake vaha bAlaka sUjI huI aura tAMbesarIkhI lAla AMkhoMvAlA hojAtAhai, aura kachu dekha nahIM sakatAhai, aura varmakI zUla tathA picchilatAse kAna nAsikA akSiko masale gire // 20 // pakSmoparodhe saMkoco vartmanAM jAyate tthaa||khrtaantrmukhtvN ca lonAmanyAni vA punH||21|| kaNTakaurava tIkSNAghRSTaM taira kssisuuyte||ussyte cAnilAdidviDalpAhaH shaantiruddhtH||22|| aura pakSmoparodha rogameM varmoMkA saMkoca hojAtAhai aura kharadharApana bhItarako mukha ye hojAtehai aura romoMke pAsa phira anya roma upajajAtehaiM // 21 // kAMToMke agrabhAga sakhi tIkSNa tina rAmoMke ghisanese netra sUjajAtAhai. aura aMtardAha ho tIvra uSmA ho aura vAta ghAma AdikoMse dveSaho, aura tinhoMko ukhADanese thoDehI dinoM meM zAMtihojAtIhai // 22 // For Private and Personal Use Only Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (802) aSTAGgahRdayekanInake bahirvama kaThino grnthirunntH|| tAmraH pakko'nnapUyazrudalajyAdhmAyate muhuH // 23 // aura kanInakarogameM varmake bAhira kaThina aura UMcI graMthi hojAtIhai aura tAMbe sarIkhI rudhira aura rAdhako jhirAnevAlIho aura bAraMbAra AMzu paDatehuye AdhmAna hojAve // 23 // vAntarmAsapiNDAbhaH zvayathupraMthito rujaH // sAtaiH syAdarbudo doSairviSamo bAhyatazcalaH // 24 // aura varmake bhItara mAMsake samAna piMDakI AkRti ho sojAho grathitaho pIDAhoaura rudhira sahita tInoM doSoMkarake bAhirase cala aura viSama arbudarogahai // 24 // caturviMzatirityate vyAdhayo vrtmsNshryaaH|| aise ye cauvIsa 24 vyAdhi varmake Azraya honevAlI haiM // Adyo'tra bheSajaiHsAdhyo dvau tato'rzazca varjayet // 25 // pakSmoparodho yApyaH syAccheSAJchastreNa sAdhayet // inhoMmeM pahalI vyAdhi kRcchronmIlana nAmavAlI auSadhoMse sAdhyahai aura do arzaroga varjitahaiM aura pakSmoparodharoga yApyahai bAkIke rogoMko zastrase sAdhanakarai // 25 // kuTTayetpakSmasadanaMchindyAtteSvapi cAvi'dam // 26 // bhindyAlagaNa kumbhiikaavisotsnggaanaaljiiH||pothkiishyaavsiktaashlisstto kliSTacatuSTayam // sakardamaM sabahalaM vilikhtskukuunnkm||27|| tinhoMmeMbhI pakSmasadanako suIse chedai, aura arbudako vRddhipatrAdikase cheda nakarai // // 26 // aura lagaNa kuMbhikA viSa utsaMga aMjananAmikA alajIko vrIhImukhazastrase bhedanakara aura pothakI zyAva sikatA zliSTa ukliSTa 4 prakArake aura kardama bahala kukUNaka ina gyAraharogoMko vilekhitakara arthAt khuracade // 27 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASArTIkAyAM uttarasthAne aSTamo'dhyAyaH // 8 // nvmo'dhyaayH|| athAto vartmarogapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| aba varmarogapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| kRcchronmIle purANAjyaM drAkSAkalkAmbusAdhitam // sasitaM yojayasnigdhaM nasyadhUmAJjanAdi ca // 1 // For Private and Personal Use Only Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (803) kRcchronmIlarogameM purAne ghRtako dAkhoMke kalkameM sAdhitakara misarIke sahita yojitakara, aura snigdha nasya tathA dhUma aMjanAdika karma kare // 1 // kumbhIkAvartI likhitaM saindhavapratisAritam // yaSTIdhAtrIpaTolInAM kvAthena prissecyet||2|| aura kuMbhIkAvartmako vRddhipatrAdikase likhe phira seMdhAnamakase pratisAraNakara mulahaTI AMvalA paravalake kAthase pariSecanakarai // 2 // nivaate'dhisstthitsyaaptaiHshuddhsyottaanshaayinH|| bahiHkoSNAmbu taptena sveditaM vartma vaassaa||3||nibhujy bastrAntaritaM vAmAgu sstthaangguliidhRtm||n sraMsate calati vA vatmaivaM srvtsttH||4||mnnddlaagrenn tattiryAkkRtvA shstrpdaangkitm||likhettenaiv patrairvA shaakshephaalijaadijaiH||5||phenen toyarAzervA picunA pramRjanna sRk // sthite rakte sulikhitaM sakSaudraiH pratisArayet // 6 // yasvamuktairanu ca yatprakSAlyoSNena vaarinnaa||dhRtenaasiktmbhyktN banIyAnmadhusarpiSA // 7 // UrdhvAdhaH karNayordattvA piNDI ca yava sktubhiH|| dvitIye'hani muktasya pariSekaM yathAyatham ||8||kuyaaccturthe nasyAdInmuzcedevAhni paJcame // aura vAyuse rahita sthAnameM adhiSThita Azraya karAyAhuA vamanavirecana Adikarake zuddha karAyA huA sUdhA suvAyAhuA puruSaho usake varmako bAhirase garamajalase vastrase svedita karai / / 3 // aura kuTila taraha arthAt TeDhAkarake aMtarameM vastrakare, bA~vAM aMgUThA aura aMgulIse tisavamako dhAraNakare, aura jo aise karanese srave nahIM aura saba tarahase nahIM calAyamAnahove to // 4 // tisako tirachAkarake maMDala ke aprabhAgakarake zastrase aMkitakara tisI zastrakarake athavA zAkaAdi patroMkarake tathA samudrajhAgakarake tisako khurace // 5 // aura hAthapai dharehuye rUIke phohese rudhirako masalatA huA vaidya acchItaraha khuracehuai varmameM ruvira sthita rahA jAnake zahada sahita seMdhAnamaka AdikoMse pratisAraNakarai // 6 // aura garamajalase prakSAlanakara ghRtase cupaDakai phira zahada aura ghRtase mAlisa karadevai // 7 // aura javoMke sattakI piMDI banAke kAnoMke Upara nIce deke bA~dha devai, phira dUsare dina khulehuye varmako yathArtha auSadhase secanakarai // 8 // aura aisehI cauthe dina kholake nasya Adika karma kara, pIche pAMcaveM dina kholadevai kachu karma na karai / / samaM nakhanibhaM zophakaNDUgharSAdyapIDitam // 9 // vidyAtsulikhitaM vartma likhedbhayo viparyaye // For Private and Personal Use Only Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (804) aSTAGgahRdayeaura samAnaho nakhake samAna kAMtivAlA ho khAja gharSa ityAdikoMse pIDita ho // 9 // aise varmako acchItaraha likhAhuA jAne aura jo isase viparIta hove to phira likhai arthAt phira khurce|| rukpakSmavartmasadanaM saMsanAdatilekhanAt // 10 // snehasvedAdikastasminniSTo vAtaharaH krmH|| aura pIDA vamasadana ho saMsana ho ye roga jyAde likhanese hotehaiM // 10 // tisameM sneha svedAdika vAtanAzaka krama karanA hita kahAhai // abhyajya navanItena zvetarodhaM prlepyet||11||ernnddmlklken puTapAke pcetttH||svinnN prakSAlitaM zuSkaM cUrNitaM poTalI kRtam // 12 // striyAH kSIre chagalyA vA mRditaM netrsecnm|| aura saphedalodhake nUnI ghRta lagAke phira // 11 // araMDakI jaDake kalkakA lepakarai pIche tisako puTapAka vidhise pakAve phira pakehue tisako prakSAlanakara cUrNita banA poTalI bAMdhake // 12 // phira strIke dUdhameM athavA vakarIke dUdhameM mRditakara netrakA secana karanA hitahai / zAlitaNdulakalkena liptaM tadvatpariSkRtam // 13 // kuryyAnetre'tilikhite mRditaM dadhimastunA // kevalenApi vA sekaM mastunA jaailaashinH|| 14 // aura taisehI lodhako ghRtameM lepitakara zAlisaMjJaka cAvaloMke kalkakarake lepitakarai // 13 // phira puTapAkameM siddhakara dahIke mastumeM mRditakara atilekhita netrameM secanakarai athavA jAMgaladezake jIvoMke mAMsako khAnevAle puruSake akele dahIke mastukarake seMkakarai // 14 // piTikAM vrIhivatraNa bhittvA tu kaThinonnatAm // niSpIDayedanuvidhi parizeSastu pUrvavat // 15 // lekhane bhedane cAyaM kramaH sarvatra vartmani // aura kaThina tathA unnatapiDikAko brIhIsarIkhe mukhavAle zastrase bhedanakara pazcAt niSpIDanakara phira pralepa baMdhana prakSAlana pariSekaAdi vidhi pahalehIkI samAnakare // 15 // sabahI varmarogameM lekhana bhedanameM yahI krama karanA cAhiye // pittAsrokliSTayoH svAduskandhasiddhena sarpiSA // 16 // zirAvimokSaH snigdhasya trivRcchreSThaM virecnm|| likhite sutarakte ca varmani kSAlanaM hitam // 17 // yaSTIkaSAyaH sekastu kSIraM cndnsaadhitm|| For Private and Personal Use Only Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (805) aura pittoriklaSTa tathA raktoriklaSTa varlsameM madhura auSadhoMke samUhameM siddhakiye hue ghRtase // 16 // snigdha karAyehue puruSakI zirAoMkA vimokSaNa karavAnA aura triphalekA virecana karavAnA aura likhehue vamameM jo rudhira giratAraho to prakSAlanakaranA hitahai // 17 // aura mulahaTIke kvAthameM dUdha aura caMdana milA siddhakara seMka karanA hitahai // pakSmaNAM sadane sUcyA romakUpAnvikuTTayet // 18 // grAhayedvAjalaukAbhiH payasekSurasena vA // vamanaM nAvanaM sarpiH zRtaM madhurazItalaiH // 19 // aura pakSmasadana rogameM sUIse romoMkI jaDako chedai // 18 // athavA jokhoM karake grahaNa karavAvai athavA dUdha Ikhake rasase vamana karavAnA hitahai aura madhura zItala arthAt dAkha AdikoMse siddhakiye ghRtakI nasya denI hitahai // 19 // saMcUrNya puSpakAsIsaM bhAvayetsurasArasaiH // tAmra dazAhaM paramaM pakSmazAte tadaJjanam // 20 // aura nIle hIrAkasIsake cUrNako pUrvAke rasameM tAMbeke pAtrameM DAla dazadinataka bhAvanA de,aMjana banAve yaha aMjana pakSmazAta arthAt palakoMke kaTajAnemeM hitahai // 20 // pothkiilikhitaaHshunntthiisaindhvprtisaaritaaH|| uSNAmbukSAlitAH siJcetkhadirADhakizibhiH // 21 // apsidvaiDaiinizAzreSThAmadhukairvA smaakssikaiH|| aura likhIhuI pothakIko jhUTha seMdhAnamaka inhoMkarake pratisAraNakarai aura garama jalase prakSAlanakara khaira phaTakaDI sahojaneke kvAthase secanakarai // 21 // athavA siddha kIhuI donoM haladI mulahaTIke jalameM zahada milA secana karanA cAhiye / / kaphokliSTa vilikhite sakSaudraiH pratisAraNam // 22 // sUkSmaiH saindhvkaasiismnohvaaknntaa_jaiH|| vamanAananasyAdi sarvaM ca kaphajiddhitam // 23 // aura kaphokliSTa varmake likhanemeM zahadasahita saiMdhavAdikoMkA pratisAraNa karavAve, // 22 / / sUkSma karehuye seMdhAnamaka hIrAkasIsa manasila pIpala rasoMtakA pratisAraNa karavAve aura vamana aMjana nasya Adika ye saba kaphanAzaka karane cAhiye // 23 // karttavyaM lagaNepyetaddazAntAvagninA dahet // aura aisehI lagaNarogameM karanA cAhiye, aise yadi zAMti nahIM hove to agnise dagdhakarai // kukUNe khadirazreSThAnimbapatraiH zRtaM ghRtam // 24 // . pItvA dhAtrI vametkRSNAyaSTIsarSapasaindhavaiH // For Private and Personal Use Only Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (806) aSTAGgahRdayeaura kukaNarogameM khaira triphalA nIbake patte inhoMkarake siddhakiye vRtko||24||baalkko cUcIdenevAlI dhAya pIke vamana karadeve, athavA isa dhAyako pIpala mulahaTI sirasama seMdhAnamakase vamana divaavai|| __ abhayApippalIdrAkSAkAthenainAM virecayet // 25 // aura hara. pIpala dAkhake kvAthase isako julAba divAvai // 25 // mustaadvirjniikRssnnaaklkenaalepyetstnau|| dhUpayetsarSapaiH sAjyaiH zuddhAM kvAthaM ca pAyayet // 26 // paTolamustamRdvIkAguDUcItriphalodbhavam // aura nAgaramothA donoM haladI pIpala inhoMke kalkase stanoMpara lepa karalevai aura bRtasahita sirasamakarake dhUpalevai aura vamana virecana Adikarake zuddhakIhuI tisako kAtha pilAve // 26 // paravala nAgaramothA munakA dAkha triphalAke kAthako pIvai / / zizostu likhitaM vartma sutAsRgvAmbujanmAbhiH // 27 // dhAvyazmantakajambUthapatrakvAthena secayet // aura bAlakakA vama likhAhuA athavA jokoMkarake rudhira nikasAyehueko jalase // 27 // AMvalA ApaTA jAmanake pattoMke kAthase secanakarai // prAyaHkSIraghRtAzitvAddAlAnAM zleSmajA gadAH // 28 // tasmAdvamanamevAgre sarvavyAdhiSu pUjitam // aura vizeSakarake dUdha ghRtake khAnevAlA honese bAlakako kaphake roga hotehaiM // 28 // isavAste saba vyAdhiyoMmeM bamanahI karavAnA pUjitahai // siNdhuutthkRssnnaapaamaargbiijaajystnymaakssikm||29||cuurnno vacA yAH sakSaudro madanaM mdhukaanvitm||kssiirNkssiiraannmnnN ca bhajataH kramazaH shishoH||30|| vamanaM sarvarogeSu vizeSeNa kukuunnke|| saptalArasasiddhAjyaM yAjyaM cobhayazodhanam // 31 // aura saiMdhAnamaka pIpala UgAke baji ghRta dUdha zahada inhoMkarake vamana divAve // 29 // aura vacakA cUrNa mainaphala mulahaTI inhoMko zahadake saMga dekai vamana yukta karavAve aura dUdha anna inhoMko khAtehuye bAlakoMko yathAkramase ye tInoM vamana yukta karavAne cAhiye // 30 // aura saba rogoMmeM bAlakako vamana divAve vizeSakarakai kukUNakarogameM karavAve aura sAtalAke rasameM siddhakiyA vRta vamanameM aura julAbameM davai // 31 // dvinishaarodhryssttyaabrohinniinimbpllvaiH|| kukuNake hitA vatiH pissttaistaamrrjonvitaiH|| 32 // kSIrakSaudraghRtopetaM dagdhaM vA lohitaM rjH|| For Private and Personal Use Only Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (807) aura donoM haladI lodha mulahaTI haraDai nIMbake patte tAMbAkI raja inhoMko jalameM pIsa battI banA kukUNarogameM yukta karanI hitahai // 32 // aura dUdha zahada ghRta inhoMse yukta aura dagdhakiyA lohAkA cUrNa athavA kisIke matameM dagdhakiyA samudrajhAgake cUrNase yukta hitahai / / ... elaarsonktkshNkhossnnphnnijjkaiH||33|| vartiH kukUNapothakyoH surApiSTaiH sakaTphalaiH // aura ilAyacI lahasana nirmalIphala zaMkha sUMTha miraca pIpala maruvA // 33 // kAyaphala inhoMko madirAmeM pIsa battI banA kukUNaka aura pothakI rogameM yukta karanI hita kahIhai / / pakSmarodhe pravRddheSu zuddhadehasya romasu ||34||utsRjy dvau bhruvo dhastAdbhAgau bhAgaM ca pkssmtH|| yavamAtraM yavAkAraM tiryakachi ttvA''dbhavAsasA // 35 // apaneyamasRktasminnalpIbhavati shonnitm||siivyetkuttilyaa sUcyA mudgamAtrAntaraiH pdaiH||36|| baddhA lalATe paDheca tantra siivnsuutrkm||naatigaaddhshlthN sUcyA nikssipedthyojyet||37|| madhusarpiHkavalikAMna caasminbndhmaacret||nygrodhaadikssaayaishc sakSIraiH secayedbuji // 38 // paMcame divase sUtramapanIyAvacUrNayet ||gairikenn vaNaM yujyAttIkSNaM nasyAJjanAdi ca // 39 // aura pakSmarodha rogameM roma baDhajAvai taba zuddha zarikarake // 34 // bhakuTIke nIceke do bhAgoM ko tyAgake aura palakake bhAgako tyAgake javake samAna parimita aura jayake AkAra sthAnako chedana karake gIle vastrase // 35 // rudhirako bandhakare aura tisa viSe jaba alpa rudhira hojAve taba TeDhI sUIse mUMgake pramANa antarpadoMkarake sIdevai // 36 // aura mastakameM paTTI bAMdhake tahAM sIneke sUtrako TAMga devai aura atikaraDA na ho aura DhIlA na ho aise sUtrako tahAM sUIkarake TAMgadeva // 37 // aura zahada ghRta inhoMkA grAsa dhAraNa karavAvai aura isameM baMdhana karanA nahIM cAhiye aura jo pIDA hove to vaTa Adi vRkSoMke dUdha yukta kvAthakarake secanakarai // 38 // phira pAMcaveM dina sUtrako dUrakara tahAM gerUkA cUrNa burakAdevai aura tIkSNa nasya tathA aJjanAdikoMko pryuktkrai||39|| dahedazAntau nirbhujya vartmadoSAzrayAM valIm // sandazenAdhikaM pakSma hRtvA tasyAzrayaM dahet // 40 // sUcyagreNAgnivarNena dAho bAhyAlajeH punaH // bhinnasya kSAravahnibhyAM succhinnasyArbudasya ca // 41 // For Private and Personal Use Only Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (808) aSTAGgahRdayeaura aise karanesebhI jo zAMti nahIM hove to vartmadoSake AzrayahuI valIko dagdha karadevai aura dAgakarake palakako adhika tyAgake tisake Azrayako dagdha karadevai // 40 // aura agni sarIkhI tapAIhuyI sUIke agrabhAgakarake vAhirakI bhinnahuI alajIkA dAha karadenA cAhiye aura suMdara chinna kiyAhuA arbudakA dAha kSAra aura agnise karai // 41 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyAM uttarasthAne navamo'dhyAyaH // 9 // dshmo'dhyaayH| athAtaH sandhisitAsitarogavijJAnamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH aba saMdhisitAsitarogavijJAnIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / vAyuH kruddhaH zirAHprApya jalAbhaM jlvaahiniiH|| azru srAvayate vartma zukrasandheH kanInakAt // 1 // tena netraM sasyAgazophaM syAtsa jlaasrvH|| kruddhahuA vAyu jalako bahAnevAlI zirAoMmeM prAptahoke varmakI saMdhike koIse bhAgameM jalake samAnaAMzuvoMko strAva paidAkaratAhai // 1 // tisakarake netra pIDA rAga zojA jalake srAvase yukta hojAtAhai // kaphAtkaphasrave zvetaM picchilaM bahalaM travet // 2 // kaphena zophastIkSNAyaH kssaarbubudkopmH|| pRthumUlabalaH snigdhaH svrnnmRdupicchilH||3|| mahAnapAkaH kaNDUmAnupanAhaH sa niirujH|| aura kaphase kaphakA strAva jhAgoMvAlA sapheda aura ghanarUpa hotAhai // 2 // aura kaphakarake tIkSNa agrabhAgavAlA aura khAra tathA bulabulAke samAna zojA hojAtAhai, bhArImUlavAlA balavAlA snigdha samAna varNavAlA komala aura jhAgoMvAlA // 3 // baDA aura pAkase rahita khAjavAlA pIDAse rahita hove vaha upanAha kahAtAhai // raktAdraktasrave tAnaM bahUSNaM cAzru saMsravet // 4 // vartmasandhyAzrayA zukle piTikA daahshuulinii|| tAmrA mudgopamA bhinnA raktaM stravati prvnnii||5|| For Private and Personal Use Only Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (809) aura raktase rudhirakA srAva ho tAMbAsarIkhA bahuta garama AMzU girai // 4 // aura vartmasaMdhika Azraya honevAlI zuklabhAgameM piDikA hojAtIhai, ve dAha aura zUlase yukta tAMbA sarIkhe varNavAlI mUMgake samAna yaha parvaNI kahAtIhai, yaha bhinnahuI raktako jhirAtIhai // 5 // pUyAstrAve malAH sAsravartmasandheH kanInakAt // srAvayanti muhuH pUrva sAstratvaGmAMsapAkataH // 6 // aura pUyAstrAvarogameM doSa raktake sAhatahuye vatmasaMdhike koIyese bAraMbAra tvacA mAMsake pAkase rudhirasahita rAdhako jhirAtahaiM // 6 // pUyAlaso vraNaH sUkSmaH shophsNrmbhpuurvkH|| kanInasandhAvAdhmAyI pUyAstrAvI savedanaH // 7 // aura sUkSmaho zojA saMraMbhapUrvaka ho kanInaka arthAt koiyekI saMdhimeM ho AdhmAnavAlAho rAdha jhirai pIDAho vaha pUyAlasatraNa kahAtAhai // 7 // kanInasyAntaralajI zopho ruktoddaahvaan|| aura koiyeke bhItara zojA pIDA cabhakAdAha ye hoM vaha alajI roga kahAtAhai // apAGge vA kanIne vA kaNDUSApakSmapoTavAn // 8 // pUyAstrAvI kRmigranthinthikRmiyuto'rtimAn // aura kaTAkSasaMsthAnameM athavA kanInakameM khAja aura cAroM orase palaka ho poTalI sI ho // 8 // rAdha jhirai kRmiyukta graMthiho pIDAse yukta ho vahI kRmigraMthi kahAtIhai / upanAhakRmigranthipUyAlasakaparvaNIH // 9 // zastreNa sAdhayetpaJcasAlajInAstravAMstyajet // pittaM kuryyAtsite bindUnasitazyAvapItakAn // 10 // malAktAdarzatulyaM vA sarvaM zuklaM sadAharuk // rogo'yaM zuklikAsaMjJaH sshkRteNdtRddjvrH||11|| aura upanAha kRbhigraMthi pUyAlasaka parvaNI // 9 // alajI ina pAMca rogoMko zastrase sAdhana karai, aura jalake strAvavAle ina pAMcoM rogoMko tyAgadevai, aura netrake sapheda bhAgameM pitta kAlI zyAvavarNavAlI pIlI biMduoMko karadetAhai // 10 athavA mailase lipAhuA darpaNavat saba zuklabhAga hojAtAhai, aura dAha tathA pIDAse yukta hojAtAhai, yaha zuklikAsaMjJaka roga kahAtAhai, isameM viTAkA bheda tRSA uvara hotehaiM // 11 // kaphAcchukle samaM zvetaM ciravRddhayadhimAMsakam // zuklArma zophastvarujaH savarNo bahalo mRduH|| 12 // guruH snigdho'mbubindrAbhovalAsagrathitaM smRtam // For Private and Personal Use Only Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (810) aSTAGgahRdayeaura kaphase zuklabhAgameM samAna aura sapheda varNavAlA adhimAMsa hojAtAhai, vaha zuklArma kahAtAhai aura jo pIDAse rahita zojA ho bahalarUpaho komalaho // 12 // bhArIho cikanA jalakI biMduke samAnaho, vaha balAsagrathita roga kahAtAhai // bindubhiH piSTadhavalairutsannaiH piSTakaM vadet // 13 // aura jo pIThIsarIkhI sapheda 2 biMdu hoveM vaha piSTaka roga kahAtAhai // 13 // raktarAjItataM zukamuSyate yatsavedanam // azophAzrUpadehaM ca zirotpAtaH sazoNitAt // 14 // aura jo raktarekhAoMse vistRta aura pIDAsahita zuklabhAga hojAve zojA AMzUlepase rahitaho, vaha rudhirase upajA zirotpAta roga kahAtAhai // 14 // upekSitaH zirotyAto rAjIstA eva vrddhyn|| kuryAtsAstraM zirAharSa tenAkSyadvakSaNAkSamam // 15 // aura jo rogakI cikitsA nahIM kIjAve. to vahI paMktiyAM baDhatIhuI rudhira sahita zirAharSa rogako paidA karadetIhaiM, tisakarake netra dekhane meM asamartha hojAtehaiM // 15 // zirAjAle zirAjAlaM bRhadraktaM ghanonnatam // aura zirAoMke jAlameM jo bahutasA rakta ghana aura unnatarUpa hove vaha zirA jAla roga khaataahai|| zoNitAmasamaM zlakSNaM padmAbhamadhimAMsakam // 16 // aura samAna ho bArIka ho padmasarIkhI kAMtivAlA ho adhika jisameM mAMsaho vaha zoNitArma kahAtAhai // 16 // nIruvazlakSNo'rjanaM vinduH shshlohitlohitH|| mRdvAzuvRddhyaruGmAMsaM prstaarishyaavlohitm||17|| aura jo pIDAse rahita aura bArIka bindu ho aura zazAke rudhirake samAna lAlaho vaha arjunaroga kahAtAhai, aura jo mAMsa prastAravAlAho zIghrahI baDhajAvai, komalaho zyAva aura raktavarNavAlA ho // 17 // prastAya'rma malaiH sAstraiH srAvArma strAvasannibham // zuklAsRkpiNDavacchyAvaM yanmAMsaM bahalaM pRthu // 18 // __ vaha prastArIarma kahAtAhai aura jo srAvakI sadRza ho vaha strAvArma kahAtAhai, aura jo sapheda tathA raktavarNake milehue piMDasarIkhA dhUmravarNavAlAho bahalaho bhArIho // 18 // adhimAMsArma tadAhagharSavatyaH zirAkRtAH // kRSNAsannAH zirAsaMjJAH piTikAH srsspopmaaH|| 19 // vaha adhimAMsArma kahAtAhai dAha gharSase yukta aura zirAoMse saMcita piDikA hove kAlI aura AsannarUpa hove sirasamake samAna hove vaha zirAsaMjJaka piDikA kahAtIhai // 19 // For Private and Personal Use Only Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / zukaharSazirotpAtapiSTakagrathitArjunam // sAdhayedauSadhaiH SaTkaM zeSaM zastreNa saptakam // 20 // aura zuddhapanA harSa zirotpAta piSTaka grathita arjuna ina chaha rogoMkA ilAja auSadhoMkarake karai aura bAkI rahe sAta rogoMko zastrakarake sAdhanakarai // 20 // navotthaM tadapi dravyairoktaM yacca paJcadhA // tacchedyamasitaprAptaM mAMsastrAvazirAvRtam // 21 // aura navIna uThehuye tina sAta rogoMko auSadhoMkarake sAdhitakarai aura jo pAMca prakArakA arma kahAhai vaha chedana karaneko yogyahai aura kAlI putalImeM prAptahuA roga aura mAMsa zirA inhoMse saMyukta // 21 // carmodAlavaducchrAyi buSTiprAptaM ca varjayet // aura carmakI phUkanI AdikI taraha Uparako baDhatAhuA ho jo dRSTimeM prAptaho aisA roga vArjata arthAt asAdhyahai // pittaM kRSNe'thavA dRSTau zukra todAzrurAgavat // 22 // chittvAtva caMjanayati tena syaatkRssnnmnnddlm||pkkjmbuunibhN kiJcinni naM ca kSatazukrakam // 23 // tatkRcchrasAdhyaM yApyaM tu dvitIyapaTa lavyadhAt // tatra todAdivAhulyaM suucividdhaabhkRssnntaa||24|| tRtIyapaTalacchedAdasAdhyaM nicitaM vraNaiH // aura pitta kAlebhAgameM athavA dRSTimeM cabhakA azru rAgase yukta phUleko karadetAhai / / 22 // tvacA arthAt prathama paTalako chedanakarake kAlemaMDalako karadetAhai aura pakIhuI jAmanake samAna kiMcit DUMghA kSata zukra arthAt phUlA hojAtAhai // 23 // vaha kRcchrasAdhya kahAtAhai aura dUsare paTalakA vyadha hojAnese yaha roga yApyahai aura tahAM toda Adika pIDA aura sUIse vAdhAsarIkhA kAlAmaMDala hojAtAhai // 24 // aura tRtIyapaTalake chedana honese vraNoMse saMcita aura asAdhya zukra hojAtAhai // zaMkhazuk kaphAcchyAvaM. nAtirukSuddhazukrakam // 25 // aura zaMkhake samAna sapheda aura zyAmavarNavAlA ho pIDA nahIM ho vaha zuddhazukra kahAtAhai yaha kaphase upajatAhai // 25 // AtAmrapicchilAsrasradAtAmrapiTikAtiruk // ajAviTsadRzocchrAyakAyAvAsRjAjakA // 26 // aura jo tAMbA sarIkhA aura jhAgoMvAlA rucira jhiratAho, vaha AtAmrapicchilAstranut phUlA kahAtAhai, aura jo bakarIke kachuka mIMganIke samAna UMcA aura kAlAsAho vaha raktakarake ajakA hotIhai vaha varjitahai // 26 // For Private and Personal Use Only Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 812 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir zirAzukramalaiH sAtraistajjuSTaM kRSNamaNDalam // satodadAhatAmrAbhiH zirAbhiravatanyate // 27 // animittoSNazItAcchaghanAkhasrukUca tattyajet // aura raktakarake sahita doSoMse zirA zukra hojAtA hai, tisa karake sevita kAlAmaMDala cabhakA - dAha tAMbesarakhe varNa se yukta zirAoMkarake saMcita ho jAtA hai // / 27 // aura jo isa phUlemeM nimitta vinAhI kabhI zItala aura kabhI garama rudhira jhirai tisako asAdhya jAnake tyAga devai // doSaiH sAstraiH sakRtkRSNaM nIyate zukurUpatAm // 28 // dhavalAbhropaliptAbhaM niSpAvArddhadalAkRti // atitIvrarujArAgadAha zvayathupIDitam // 29 // pAkAtyayena tacchukraM varjayettItravedanam // aura raktasahita tInoM doSoMkarake netrakA kAlA bhAga sapheda ho jAtA hai // 28 // sapheda bhorase lipeye samAna aura moTake Adhe dalake samAna jisakI AkRti ho atitIvra pIDAho rAho dAha zoSa se pIDItaho // 29 // aisA vaha tIvra pIDAsahita zukra arthAt phUlI pakajAve to vaha asAdhya hai aura jisa phUlekI bhItara dRSTikA vinAza hojAve // yasya vAliGganAzo'ntaH zyAvaM yadvA salohitam // 30 // atyutsedhAvagADhaM vA sAkhanADIvraNAvRtam // purANaM viSamaM madhye vicchinnaM yacca zukrakam // athavA jo bhItara se zyAvavarNavAlA aura kiMcit raktavarNavAlA hove // 30 // aura ai utsanna aura gaMbhIraho aura raktanADIvraNa se yukta aura purAnA arthAt barasa dinase jyAde viSamasthidivAlA aura madhya se chinna phUlA asAdhya hai | paJcetyuktA gadAH kRSNe sAdhyAsAdhyavibhAgataH // 31 // aura ye pAMca roga kAle maMDalameM kahe haiM so sAdhyavibhAgase jAnalene // 31 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA bhASATIkAyAMuttarataMtredazamo'dhyAyaH // 10 // ekAdazo'dhyAyaH / athAtaH sandhisitAsitarogapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara saMdhisitA'sitarogapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge I upanAhaM bhiSaksvinnaM bhinnaM vrIhimukhena ca // lekhayenmaNDalAgreNa tatazca pratisArayet // 1 // For Private and Personal Use Only Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / pippliikssaudrsindhuutthairvniiyaatpuurvvtttH|| paTolapatrAmalakakAthenAzcotayecca tam // 2 // vaidyajana upanAha karake saMdhirogako vrIhImukhazastrakarake athavA maMDalAya zastrakarake lekhita karai, phira svinna aura bhinna kiyehue tisako pratisAraNa karai // 1 // pIpala zahada seMdhAnamaka inhoM karake pratisAraNakara phira pahale kahehuekI taraha bAMdha devai, pazcAt paravalake patte AMvaleke kvAthase secana karai // 2 // parvaNI baDizenAttA baahysndhitribhaagtH|| vRddhipatreNa vRddhayA'rddha syAdazrugatiranyathA // 3 // aura bAhiralI tribhAgaviSe baDizazastrakarake gRhIta kIhuI parvaNIko vRddhipatrakarake arddhabhAgameM. chedana karadenI cAhiye. aura jo anyathA chedana ho jAve to azru girane lagajAte haiM // 3 // cikitsA cArmavatkSaudrasaindhavapratisAritA // yaha cikitsA armakI taraha hai, aura seMdhAnamaka zahadase pratisAraNa karadevai // pUyAlase zirAM vidhyettatastamupanAhayet // 4 // kurvIta cAkSipAkoktaMsarvaM karma yathAvidhi // aura pUyAlasa rogameM zirAko vAMdhe, pIche upanAhasaMjJaka pasInA devai // 4 // aura akSipAkameM, kahAhuA saMpUrNa karma yathAvidhise karanA cAhiye // saindhavAkakAsIsalohatAnaH sucuurnnitaiH||5|| cUrNAJjanaM prayuJjIta sakSaudrairvA rasakriyAm // aura seMdhAnamaka adaraka hIrAkasIsa lohA tAMbA inhoMkA cUrNakarake // 5 // yaha cUrNAjana yukta . karanA cAhiye. athavA zahadasahita seMdhAnamaka AdikoMkarake rasakriyA karai / / kRmigraMthi karISeNa svinaM bhittvA vilikhya ca ||6||triphlaa kSaudrakAsIsasaindhavaiH prtisaaryet||pittaabhissyndvcchuktiN balAsAhvayapiSTakau // 7 // kaphAbhiSyandavanmuktvA zirAvyadhamupAcaret // bIjapUrarasAktaM ca vyoSakaTphalamaMjanam // 8 // aura kRmigraMthiko bhedanakarake gobarakI karasIkarake svedita kara aura bIhi mukhAdizastrakarake lekhita kara // 6 // triphalA zahada hIrAkasIsa seMdhAnamaka inhoMkarake pratisAraNa kare, aura zuktirogakA ilAja pittake abhisyaMdakI taraha karai, aura vilAsagrathitako aura piSTakako // 7 // kaphake bhabhisyaMdakI taraha cikitsitakarai, parantu zirAvedhako varjitakarake aura vijoreke rasameM bhigoehuye jhUTha miraca pIpala kAyaphalakA aMjana hitahai // 8 // For Private and Personal Use Only Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1814) assttaangghRdyejaatiimukulsindhuutthdevdaarumhaussdhaiH|| piSTaiH prasannayA vartiH shophknndduunmNjnm||9|| camelIkI kalI seMdhAnamaka devadAra jhUTha inhoMko prasannAsaMjJaka madirAmeM pIsa battI banAve isakA aMjana zojA aura khAjako nAzatA hai // 9 // . rktsyndvdutpaathrssjaalaarjunkriyaa|| zirotpAta zirAharSa zirAjAla arjuna inhoMkI kriyA raktAbhisyaMdakI taraha karanI yogyahai / / zirotyAte vizeSeNa ghRtmaakssikmNjnm||10||shiraahrsse tu madhunA zlakSNaghRSTaMrasAMjanam // arjune zarkarAmastukSaurairAzyota naM hitm||11||sphttikH kuMkumaM zaMkho madhuko madhunAMjanam // madhunA cAMjanaM zaMkhaH pheno vA siyatA saha // 12 // aura zirotpAtameM vizeSakarake ghRta aura zahadakA aMjana hitahai // 10 // zirAharSameM zahadake saMga mihIna pisAhuA rasota hitahai aura arjunameM khAMDa mastu zahada inhoMkarake Azyotana hitahai // 11 // kapUra kezara zaMkha mulahaTI inhoMkA zahadake saMga aMjana athavA suramekA zahadake saMga aMjana athavA zaMkhakA athavA samudrajhAgakA misarakei sAtha aMjana hitahai // 12 // armoktaM paJcadhA tattu na tu dhUmAvilaM ca yat // raktaM dadhinibhaM yacca zukravattasya bheSajam // 13 // arma pAMca prakArakA kahAhai tinhoMke madhyameM jo sUkSmahA aura dhUmAMkI taraha Avilaho tathA rakta varNavAlAho aura dahIke sadRzaho tisakI phUlekI samAna auSadhahai // 13 // uttAnasyetaraM svinnaM sasindhUtthena caaNjitm||rsen bIjapUrasya nimIlyAkSi vimrdyet||14|| itthaM saMroSitAkSasya prcle'rmaadhimaaNske||dhRtsy nizcalaM mUrdhni vartmanozca vizeSataH // 15 // apaanggmiikssmaannsyvRddhrmnnikniinkaat||bli syAdyatratatrArma baDizenAvalambitam // 16 // nAtyAyataMmucuNDyA vA sUcyA sUtreNa vA ttH||saamntaanmnnddlaann mocayedatha mAkSikam ||17||kniinkmupaaniiy cturbhaagaavshessitm||chindyaatkniinke rkssedvaahiniishcaashruvaahiniiH||18|| kanInakavyadhAdazrunADI cA kssinnprvrtte|vRddhe'rmnni tathA'pAGgAtpazyato'sya kanInakAt 19 // uttAnahuye manuSyakA vAmeM tathA dAhinemeM eka koIsA netra svedase saMyuktaho aura seMdhAnamakase saMyukta kiye vijorAke rasase AMjitahuyeko nimIlitakara mardita karai // 14 // aisA For Private and Personal Use Only Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (815) saMropita netrabAleke armakA adhimAMsa pracalita hove, to zirameM nizcalarUpa dhAraNa karanese aura varmasthAnoM meM vizeSakarake dhAraNa kiyeke // 15 // aura kaTAkSako dekhatehuye kanInakase baDhehuye arma hove, taba jahAM balavAlA hove tahAM baDizakarake avalaMbita // 16 ||aur na atyaMta dIrgha aise tisa armako mucuMDIsaMjJaka sUIse athavA sUtrase cAroM tarphase maMDalAnake dvArA mAkSikako chuTAvai // 17 // caturbhAga avazeSarahe kanInakako grahaNakara maMDalAprazastrakarake cheditakara aura azraoMko bahanevAlI nADiyoMko aura donoM kanInakoMko rakSitakarai // 18 // kanInakake vedhase azrunADI netrameM pravRtta hotIhai aura kaTAkSadezase armakI vRddhi honemeM kananikako dekhanevAleke cheditakarai 19 // samyakchinnaM mdhuvyosssaindhvprtisaaritm||ussnnen sarpiSA siktamabhyaktaM madhusarpiSA // 20 // bannIyAtsecayenmuktvA tRtIyAdi dineSu ca ||krNjbiijsiddhen kSIreNa kthitaistthaa||21||skssauttrairdinishaarodhrpttoliiyssttikiNshukaiH // kuraNTamukulopetairmuJcede vAhni saptame // 22 // acchI taraha chinnahuyeko zahada sUMTha miraca pIpala seMdhAnamaka inhoMse pratisAritakara aura uSNa ghRtase secitakarai zahada aura ghRtase abhyaktakarai // 20 // pIche tIsare Adi dinoMmeM kholakara karaMju oke bIjoMmeM siddhakiye dUdhakarake tathA kathitakiye // 21 // zahadase saMyukta aise haladI dAruhaladI lodha paravala mulahaTI kesU kuraMTAkI kalI inhoMkarake secitakare aura sAtaveM dinameM kholdev||22|| samyakchinne bhavetsvAsthyaM hiinaaticchedjaangdaan|| sekAanaprabhRtibhirjayellekhanabRMhaNaiH // 23 // samyak chinnahuye armameM svasthapanA hotAhai aura hIna cheda tathA atyaMta chedase upajehuye rogoMko seka aMjana lekhana bRMhaNa ina Adise jIte // 23 // sitAmanaHzilAleyalavaNottamanAgaram // arddhakarSonmitaM tAkSyaM palArddhaM ca madhuplutam // 24 // aMjanaM zleSmatimirapillazuklArmazoSajit // misarI manazila padmAkha seMdhAnamaka sUMTha ye saba AdhA AdhA tolA aura rasota do tole inhoMka cUrNako zahadameM milA // 24 // yaha aMjana kaphakA timira pilla zuklArma zoSa inhoM ko jiittaahai|| triphalaikatamadravyatvacaM pAnIyakalkitAm // 35 // zarAvapihitAM dagdhvA kapAle cuurnnyetttH|| pRthakcheSauSadharasaiH pRthageva ca bhAvitA // 26 // sA maSI zoSitA peSyA bhUyo dvilavaNAnvitA // trINyetAnyaJjanAnyAha lekhanAni paraM nimiH // 27 // For Private and Personal Use Only Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (816) aSTAGgahRdayeaura triphalAmeMse ekakoIse dravyakI chAlako le aura pAnImeM pIsa kalkabanAvai // 25 // pIche sakorese AcchAditakara aura ThekaremeM dagdhakara cUrNakara, aura zeSarahe triphalAke donoM auSadhoMke rasoMkarake pathaka 2 bhAvanA devai / / 26 // zopitahonepe yaha zyAhI phira pIsanI yogyahai, pIche seMdhAnamaka aura maniyArInamakase saMyukta kara, ye tInoM aMjana atizayakarake timirako nAzatehaiM, aise nimIvaidya kahatAhai, // 27 // zirAjAle zirAyAstu kaThinAlekhanauSadhaiH // na siddhayantyabhavattAsAM piTikAnAM ca saadhnm||28|| zirAoMke jAlameM jo kaThinarUpa zirA lekhanarUpa auSadhoMkarake siddha nahIM hove to tinhoMkA aura piTikAoMkA sAdhana armakI taraha karanA yogyahai // 28 // doSAnurodhAcchukeSu snigdharUkSaM varAghRtam // tiktamUrdhvamasRksrAvo rekasekAdi ceSyate // 29 // doSake anurodhase phUloMmeM snigdha aura rUkSa triphalA hitahai tathA tikta vRta aura Uparale raktakA nikAsanA julAba aura sekaAdi ye saba vAMchitahaiM // 29 // tristrirvRddhAriNA pakkaM kSatazukre ghRtaM pibet // zirayAnu haredraktaM jalaukAbhizca locanAt // 30 // siddhenotplkaakoliidraakssaayssttividaaribhiH|| sasitenAjapayasA secanaM salilena vA // 31 // rAgAzruvedanAzAntau paraM lekhanamaJjanam // nizotake kAthameM tInavAra pakAyehuye ghRtako kSatahuye phUlemeM pIvai pIche zirAkarake raktako nikAsai aura netrase jokhoMkarake raktako nikAsai // 30 // nIlAkamala kAkolI dAkha mulahaTI vidArIkaMda inhoMkarake siddhakiye aura misarIse saMyukta bakarIke dUdhakarake athavA inhI auSadhoMko kAthakarake. secanakare // 31 // rAga AMsU pIDA inhoMkI zAMti honese lekhanasaMjJaka aMjana atyaMta hitahai / varttayo jaatimukllaakssaagrikcndnaiH||32|| prasAdayanti pittAsraM pranti ca kSatazukrakam // aura camelIkI kalI lAkha gerU caMdana inhoMkarake banAI battI // 32 // pittaraktako sApha karatI hai aura kSatahuye phUleko nAzatIhai // dantairdantivarAhoSTragavAzvAjakharodbhavaiH // 33 // sazaMkhamauktikAmbhodhiphenairmaricapAdikaiH // For Private and Personal Use Only Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (817) kSatazukramapi vyApi dantavartinivartayet // 34 // aura hAthI sUkara UMTa baila ghoDA bakarA gadhA inhoMke daMtoMkarake // 33 // aura zaMkha motI samudrajhAga miracake cauthAI bhAgase banAIhuI daMtabattI vyAptahuye kSatazukrakobhI dUra karatIhai // 34 // tamAlapatraM godantazaMkhapheno'sthi gArdabham // tAnaM ca vartima'treNa sarvazukrakanAzinI // 35 // tejapAta gAyakA daMta zaMkha samudrajhAga gadhekI haDDI tAMbA inhoMko gomUtrameM pIsa banAI battI sabatrakArake phUloMko nAzatIhai // 35 // ratnAni dantAH zRGgANi dhAtavastyUSaNaM truttiH|| karaJjavIjaM lazuno vraNasAdi ca bheSajam // 36 // satraNAvaNagambhIratvasthazukranamaMjanam // motIAdi saba ratna hAthI Adi saba jIvoMke dAMta bakarAAdi pazuoMke sIMga gerUAdi dhAtu sUTa miraca pIpala ilAyacI karaMjuAke bIja lahasana svarNakSIrI arthAt cokaAdi auSadha // 36 // inhoMkA aMjana ghAvase sahita aura nahIM ghAvavAle aura gaMbhIra aura tvacAmeM sthita phUleko dUra karatAhai / / nimnmunnmyetnehpaannsyrsaaNjnaiH||37|| sarujaM nIrujaM tRptipuTapAkena zukrakam // aura nimnahuye phUloMko snehapAna nasya rasAMjanase unnamitakarai // 37 // pIDAvAle aura pIDAse rahita phUleko tRpti aura puTapAkase unnamitakarai / / zaddhazake nizAyaSTIsArivAzAbarAmbhasA // 38 // secanaM rodhrapoTalyA koSNAmbhomagnayA'thavA // aura zuddha phUlemeM haladI mulahaTI anaMtamUla lodhake pAnIse // 38 // secana hita hai athavA kachuka garamAkaye pAnImeM magnakarI lodhakI poTalIse secana hita hai // bRhtiimuulyssttyaahvtaamrsaindhvnaagraiH||39||dhaatriiphlaambunaa piSTaileMpitaM tAmrabhAjanam // yavAjyAmalakIpatrairbahuzo dhuupyetttH||40||ttr kurvIta guTikAstA jlkssaadrpessitaaH||mhaaniilaa iti khyAtAH zuddhazukraharAH param // 41 // aura baDI kaTehalIkI jaDa mulahaTI tAMbA seMdhAnamaka jhUTha // 39 // inhoMko A~valAke phalake pAnImeM pIsa kalka banA tAMbAke pAtrameM lepitakarai pIche jaba ghRta A~valAke pattese bahutavAra dhUpadevai // 40 // pIche zahada aura jalameM pIsakara goliyAM banAvai ye mahAnIlasaMjJaka golI kahIhaiM, zuddhazukra kahiye phUlanAmaka netrarogako atizaya karake nAzatIhaiM // 41 // For Private and Personal Use Only Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (818) aSTAGgahRdayesthire zukre ghane cA'sya bahuzopaharedasaka // ziraHkAyavirekAzca puTapAkAMzca bhUrizaH // 42 // kuryAnmaricavaidehIzirISaphalasaindhavaiH // gharSaNaM triphalAkvAthapItena lavaNena vA // 43 // sthira aura ghanarUpa phUlemeM isa rogAke bahutavAra raktako nikAsa, zirake aura zarIrake julAbako aura puTapAkoMko bAraMbAra karai // 42 // miraca bhUmijAmana zirasakA phala seMdhAnamaka inhoMkarake gharSaNakara, athavA triphaleke kvAthakarake bhigoyake sukhAyehuye seMdhAnamakase gharSaNakarai // 43 // kuryAdaMjanayogau vA zlokArddhagaditAvimau // zaMkhakolAsthikatakadrAkSAmadhukamAkSikaiH // 44 // surAdantArNavamalaiH zirISakusumAnvitaiH / / uparokta Adhe zlokameM kahehuye ye donoM aMjana aura yogahai, ina donoMko karai zaMkhaberakI guThalI nirmalI dAkha mulahaTI zahada inhoMkarake eka // 44 // aura madirA hAthIdAMta samudrajhAga zirasake phUla inhoMkarake dUsarA ye donoM yoga varSaNake artha kahehaiM / / dhAtrIphaNija karase kSAro lAGgalikodbhavaH // 45 // uSitaH zoSitacUrNaH zukraharSaNamaMjanam // A~vale aura marUeke rasameM kalahArIke khArako / / 45 / / vAsitakarai, pIche zoSita hone cUrNa banAve, yaha aMjana phUleko harpaNa karatAhai // muddAvA nistuSAH piSTAH shNkhkssaudrsmaayutaaH|| 46 // sAro madhUkAnmadhumAnmajjA vAkSAtsamAkSikA // athavA tuSakarake vArjata huye aura pisehuye samAnarUpa zaMkha aura zahadase saMyukta kiye mUMga aMjanahaiM // 46 // athavA zahadase saMyukta kiyA mahuAkA sAra aMjanahai athavA zahadase saMyuktakarI baheDekI majjA aMjanahai / gokharAzvoSTradazanAH zaMkhaH phenaH smudrjH||47|| vartirarjunatoyena hRSTazukrakanAzinI // aura gAya gadhA ghoDA UMTake daMta zaMkha samudrajhAgako / / 47 // kohavRkSake pAnIse pIsa karIhuI battI hRSTahuye phUleko nAzatIhai // utsannaM vA sazalyaM vA zukra bAlAdibhilikhet // 48 // athavA UMce aura zalyase saMyukta phUleko vAla zAkapatra Adise lekhitakarai // 48 // zirAzake tvadRSTine cikitsA vraNazukravat // For Private and Personal Use Only Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (819) dRSTIko nahIM nAzanevAle zirAyukta zukra arthAt phUleko nAzanemeM vraNake phUlekI taraha cikitsA kahIhai // paNDuyaSTayAhvakAkolIsiMhIlohanizAMjanam // 49 // kalkitaM chAgadugdhena saghRtaidhUpitaM yvaiH|| dhAtrIpatraizca paryAyAdvatirnetrAJjanaM param // 50 // aura zveta kamala mulahaTI kAkolI kaTehalI lohA haladIkA aMjanahai // 49 // aura bakarIke dUdhameM kalka banA aura ghRtase saMyuktakiye java aura A~valAke pattoMkarake dhUpitakara banAI battI uttama netroMkA aMjanahai // 50 // ' azAntAvarmavacchastramajakAkhye ca yojayet // nahIM zAMti honemeM ajakAkhyarogameM armakI taraha zastrako yojitakarai / / ajakAyAmasAdhyAyAM zukrenyatra ca tdvidhaiH|| 51 // vedanopazamaM snehpaanaasRktraavnnaadibhiH|| ku-hIbhatsatAM jetuM zukrasyotsedhasAdhanam // 52 // aura asAdhyahuI ajakAmeM aura phUlemeM aura tisIprakAravAle anya asAdhya rogameM // 51 / / snehapAna raktakA nikAsanA Adikarake pIDAkI zAMtikara, niMditapaneko jItaneke artha phUleke U~ce paneko sAvitakara // 52 // nAlikerAsthibhallAtatAlavaMzakarIrajam // bhasmAdbhiHsrAvayettAbhirbhAvayetkarabhAsthijam // 53 // varNa zukreSvasAdhyeSu tdvaivrnnynnmNjnm|| sAdhyeSu sAdhanAyAlamidameva ca zIlitam // 54 // nAriyalakI guThalI bhilAvA~ tADaphala rAlavRkSa vAMzakA aMkura inhoMke bhasmako pAnImeM jhirAvai, aura tisameM UMTakI haDDIke cUrNako bhAvitakarai // 53 // asAdhya phUloMmeM yaha aMjana vivarNatAko nAzatAhai, aura abhyastakiyA yahI aMjana asAdhyarogoMmeM sAdhana karaneko samarthahai // 14 // ajakAM pArvato viddhAsUcyA vistrAvya codakam ||smN prapIDyAGguSThena vasANAnupUrayet // 55 // vraNaM gomAMsacUrNena baddhaM baddhaM vimucya ca // saptarAtrAdvaNe rUDhe kRSNabhAge same sthire ||56||snehaaNjnN ca kartavyaM nasyaM ca kssiirsrpissaa|| tathApi punarAdhmAne bhedacchedAdikAM kriyAm ||yuktyaa kuryAdyathA nAticchedena syAnnimajjanam // 57 // For Private and Personal Use Only Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (820) aSTAGgahRdayeajakArogako pArzvabhAgase sUIke dvArA vedhitakara aura jalako nikAsa aura aMguThekarake samAna rUpa pIDita kara gIlI vasAse paritakarai // 55 // gAyake mAMsakA cUrNa karake ghAvako pUritakarai aura bAMdha vAMdhake kholatArahai aura sAta rAtrimeM jaba aMkurita ghAva hojAve sama aura sthira kRSNabhAga hojAve // 16 // taba snehAMjana aura dUdha tathA ghRta karake nasyakarma karanA yogyahai, aise karanemeM bhI phira aphArA upajai to bheda chedaAdi kriyAko karai parantu kriyAko yukti ke dvArA karai jaise ki aticcheda karake dRSTIkA nimajjana nahIM hove taise kare // 17 // nityaM ca zukreSu zrutaM yathAsvaM pAne ca marze ca ghRtaM viddhyaat| na hIyate labdhabalA tathAntastIkSNAjanaiksatataM pryuktaiH||58|| phUlArogameM nityaprati yathAyogya pakehuye ghRtako pInameM aura marzasaMjJaka nasyameM devai, kyoMki ghRtake pAna aura secana karake labdhabalavAlI dRSTI bhItarako niraMtara prayukta tIkSNampa aMjanoMkarake hAni. ko nahIM prAptahotIhai / / 58 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne ekAdazo'dhyAyaH // 11 // dvaadsho'dhyaayH| athAto dRSTirogavijJAnIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara dRSTivijJAnIya nAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / zirAnusAriNi male prathamaM paTalaM shrite|| avyaktamIkSate rUpaM vyktmpynimitttH||1|| zirAke anusAravAlA eka koIsA vAta Adi doSa bAhyarUpa prathama paTalameM Azrita hove taba avyaktarUpako dekhatA hai, aura nimittake vinA pragaTarUpakobhI dekhatAhai // 1 // prApte dvitIyaM paTalamabhUtamapi pshyti||bhuutN tu yatnAdAsannaM dUre sUkSmaM ca neksste||2||duuraantiksthN rUpaM ca viparyAsena mnyte|| doSemaNDalasaMsthAne maNDalAnIva pshyti||3||dvidhaikNdRssttimdhysthe bahudhA bahudhA sthite // dRSTarabhyantaragate hrasvavRddhavipa y'ym||4||naantiksthmdhHsNsthe dUragaM nopari sthitm||paarshve pazyena pAvasthe timiraakhyo'ymaamyH||5|| dUsare paTalameM prAptahuye doSameM nahIM huye padArthakobhI dekhatAhai aura huye padArthako jatanase dekhatAhai aura samIpake padArthako dUra dekhatAhai aura sUkSmapadArthako nahIM dekhatAhai // 2 // dUra aura samIpameM sthita huye rUpako viparIta karake mAnatAhai aura dUsare maMDalameM sthitahuye doSameM maMDaloMkI -octoa. For Private and Personal Use Only Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 821 ) taraha dekhatA hai // 3 // dRSTike madhya meM sthitahuye doSameM ekavastuko doprakAra se dekhatA hai bahuta prakAra se sthitahuye doSa meM ekavastuko bahutaprakAra se dekhatA hai aura dRSTike bhItara prAptahuye doSameM choTe padArthako Last aura baDe padArthako choTA dekhatA hai || 4 || aura nIceko sthitahuye doSameM samIpameM sthitahuye padArthako nahIM dekhatA hai aura Uparako sthitahuye doSameM dUrasthitahuI vastuko nahIM dekhatA hai aura pArzva meM sthitahuye doSa meM pArzvagatarUpako nahIM dekhatA hai yaha timirasaMjJaka roga hai // 5 // prApnoti kAcatAM doSe tRtIyapaTalAzrite // tenordhvamIkSate nAdhastanucailAvRtopamam // 6 // yathAvarNaM ca rajyeta dRSTihIyeta ca kramAt // tIsare paTala meM Azrita huye dopameM kAcapaneko prApta hotA hai, tisa kAcarogase Uparako dekhatA haiM, aura nIceko nahIM, yaha roga sUkSmavastra se AcchAdita huyekI samAna upamAvAlA hotA hai // 6 // aura varNake anusAra rogako prApta hotA hai aura kramase dRSTI ghaTatI jAtI hai | tathApyupekSamANasya caturthaM paTalaM gataH // 7 // liGganAzaM malaH kurvacchAdayedRSTimaNDalam // tathApi nahIM cikitsA karanevAle manuSyake cauthe paTalameM prApta huA doSa // 7 nAza karatA huA dRSTi maMDalako AcchAdita karatA hai // tatra vAtena timire vyAviddhamiva pazyati // 8 // calAvilAruNAbhAsaM prasannaM cekSate muhuH|| jAlAni kezAnmazakAnrazmIMzcopekSi tena ca // 9 // kAcIbhUte dRgaruNA pazyatyAsyamanAsikam // candradIpAdyanekatvaM vakramRjvapi manyate // 10 // vRddhaH kAco dRzaM kuryyAdrajodhUmAvRtAmiva // spaSTAruNAbhAM vistIrNAM sUkSmA vAM hatadarzanAm // 11 // tahAM vAyuse upaje timiraroga meM vyAviddhakI taraha dekhatA hai // 8 // calAyamAna aura dhUmAMkI taraha Atrila aura lAla kAMtivAlA aura prasannarUpa dekhatA hai aura jAla vAla masa kiraNoM ko bAraMbAra dekhatA hai aise hone meM bhI jo cikitsA nahIM kI jAve to // 9 // isa kAcIbhUtameM lAlaraMga vAlI dRSTi nAsikAse varjita mukhako dekhatI hai caMdramA aura dIpaka Adike aneka paneko dekhatI hai aura sarala padArthako bhI kuTila mAnatI hai // 10 // va baDhAhuA kAcaroga dhUlI aura dhUmAMse AvRta huI kI samAna aura spaSTa tathA lAla kAMtivAlI aura vistIrNarUpa sUkSmarUpa naSTahuye darzanavAlI dRSTiko karadetA hai // 11 // saliGganAzo vAte tu saGkocayati dRkchirAH // dRGmaNDalaM vizatyantargabhIrA dRgasau smRtA // 12 // For Private and Personal Use Only // dRSTiko Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (822) aSTAGgahRdayeyaha liMganAza roga kahAtAhai aura vAyuke sAmAnyapanese dRSTikI zirAoMko saMkucita karatAhai aura dRSTikA maMDala bhItarako praveza karajAtAhai, yaha gaMbhIrA dRSTi kahIhai // 12 // pittaje timire vidyutkhadyotodayotadIpitam // zikhitittiri picchAbhaM prAyo nIlaM ca pazyati // 13 // kAce dRkAcanIlAbhA tAdRgeva ca pshyti|| arkendupariveSAgnimarIcIndradhanUMSi c||14|| bhRGganIlA nirAlokA dRknigdhA linggnaashtH||ssttiH pittena hrasvAkhyA sA hrasvA hrasvadarzanA // 15 // bhavetpittavidaH gdhAkhyA pItA piitaabhdrshnaa|| pittase upaje timirarogameM bijalI aura paTavIjanA Adikarake prakAzita aura dIpita mora aura tItarake pAMkhake samAna kAMtivAlA aura vizeSakarake nIlA dekhatA hai // 13 // kAMcarogameM kAMcaka samAna nIlI kAMtivAlI dRSTi hojAtIhai aura kIcake samAna nIlepanekohI dekhatAhai aura sUrya tathA caMdramAkA maMDala agni kiraNa indrakA dhanuSa inhoMko dekhatAhai // 14 // liMganAzase bhauMrAke samAna nIlI aura dekhanese varjita aura cikanI aisI dRSTI hojAtIhai, aura pittase hrasvasaMjJAvAlI aura hrasva saMsthAnavAlI aura hasva darzanavAlI dRSTi hojAtI hai / / 15 // pittase vidagdha saMjJAvAlI dRSTi aura pIlake samAna dekhanevAlI hotIhai // kaphena timire prAyaH snigdhaM zvetaM ca pazyati // 16 // zaMkhenduku. ndakusumaiH kumudairiva caacitm||kaacetu niSprabhendrakapradIpAyairivAcitam // 17 // sitAbhAsA ca dRSTiHsyAlliGgAnAze tu lakSyate // mUrtaH kapho dRSTigataH snigdho drshnnaashnH||18|| vi. ndurjalasyeva calaH pdminiiputtsNsthitH|| uSNe saGkocamAyAti cchAyAyAM parisarpati // 19||shNkhkundendukumudsphttikopmshkkimaa // aura kaphase upaje timirarogameM vizeSa snigdha aura zvetako dekhatAhai // 16 // aura zaMkha caMdramA kuMdakA phUla kumodanIkI samAna vyAptahuyesA dekhatAhai aura kAcarogameM kAMtise vArjata sUrya aura dIpaka Adise vyApta huyekI samAna dekhatAhai // 17 // aura sapheda kAMtivAlI dRSTi hojAtIhai aura liMganAzameM mUrtarUpa aura snigdha aura darzanako nAzanevAlA dRSTi prAptahuA kapha lakSita hotAhai // 18 // jalakI taraha biMdurUpa aura calAyamAna aura padminIpuTameM saMsthita aura ghAmameM saMkucita honevAlI aura chAyAmeM phailanevAlI bUMda hotIhai // 19 // paraMtu zaMkha caMdramA kumodinI gilorI pattharake samAna zuklatAse saMyukta hotIhai / / For Private and Personal Use Only Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (823) raktena timire raktaM tamobhUtaM ca pazyati // 20 // kAcena raktA kRSNA vA dRSTistAdRkca pazyati // liGganAze'pi tAdRgdRG niSprabhA hatadarzanA // 21 // aura raktase upaje timiraroga meM rakta ke samAna aura aMdherekI samAna dekhatA hai // 20 // kAcakarake rakta athavA kRSNa dRSTI hojAtI hai, rakta aura kRSNakohI dekhatA hai aura liMganAzameM bhI aisI hI dRSTi hotI hai, paraMtu kAMtise varjita aura naSTahuye darzanoMvAlI kahI hai // 21 // saMsargasannipAteSu vidyAtsaGkIrNalakSaNAn // timirAdInakasmAcca taiH syAdvayaktAkulekSaNam // 22 // timire zeSayordRSTo citro rAgaH prajAyate // saMsarga aura sannipAtase upaje timira Adi rogoMko mizrita lakSaNoMvAle jAno aura nimittake vinA tina saMsarga aura sannipAtoMkara ke spaSTa akasmAt Akula darzana hotA hai // 22 // aisA manuSya timiraroga meM hotA hai, aura zepara he kAcaroga meM aura liMganAzameM dRSTike vicitrarUpa rAga upajatA hai || dyotyate nakulasyeva yasya dRG nicitA malaiH // 23 // nakulAndhaH sa tatrAhni citraM pazyati jo nizi // aura jisa rogIke doSoM se vyAptahuI dRSTI nakulakI samAna prakAzita hove // 23 // vaha nakulAMba kahAtA hai tahAM dinameM citrarUpa dIkhatA hai, rAtrI meM nahIM // arke'stamastakanyastagabhastau stambhamAgatAH // 24 // sthagayanti dRzaM doSA doSAndhaH sagadoparaH // divAkarakaraspRSTA bhraSTA dRSTipathAnmalAH // 25 // vilInalInA yacchanti vyaktamatrAhnidarzanam // aura astAcalaparvatake mastaka meM sUryake vizrAmakarane meM staMbhako prAptahuye // 24 // doSa dRSTiko AcchAdita karate haiM, yaha doSAMdha arthAt rAtoMdhA roga hai aura sUrya kI kiraNoMse spRSTahuye aura dRSTi ke mArgase bhraSTa huye || 25 || aura vilInase lanihuye doSa dinameM spaSTa darzanako dete haiM | uSNatatasya sahasA zItavArinimajjanAt // 26 // tridoSaraktasaMpRkto yAtyuSmordhvaM tato'kSiNi // dAhoSe malinaM zuklama hanyAviladarzanam // 27 // rAtrAvAndhyaM ca jAyeta vidagdhoSNena sA smRtA // For Private and Personal Use Only Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (824) aSTAGgahRdayeaura uSNapadArthase taptahuye manuSyako zIghrahI zItapAnImeM nimajana karanese // 26 // tridoSa aura raktase spaSTahuA USmA Uparako netroMmeM prApta hotAhai, taba dAha aura antardAha hotA hai aura zuklabhAgameM lIna hojAtAhai aura dinameM AvilarUpa dIkhatAhai // 27 // aura rAtrimeM aMdhapanA upajatAhai, yaha uSNatAse vidagdhahuI dRSTi kahIhai // bhRzamamlAzanAdoSaiH sAryA dRSTirAcitA // 28 // sakledakaNDUkaluSA vidagdhAmlena sA smRtaa|| aura atyaMta amlabhakSaNase rakta sahita doSoMse vyAtahuI dRSTi // 28 // leda khAja kaluSatAse saMyuktaho vaha amlase vidagdhahuI kahIhai / zokajvarazirorogasantaptasyAnilAdayaH // 29 // dhUmAvilAM dhUmadarzI dRzaM kuryuH sa dhUmaraH // aura zoka jvara zirarogase saMtaptahuye manuSyake vAtAdidoSa // 29 // dhUmAMkI samAna Avila aura dhUmakI samAna dekhanevAlI dRSTiko karatehaiM vaha dhUmara rogahai / sahasaivAlpasattvasya pazyatorUpamadbhutam // 30 // bhAsvaraM bhAskarAdi vA vAtAdhA nynaashritaaH|| kurvanti tejaH saMzoSya dRSTiM muSitadarzanAm // 31 // vaidUryavarNA stimitAM prakRtisthAmivAvyathAm // aura alpasatvavAlake adbhutarUpako tatkAla dekhanevAleke // 30 // aura prakAzitapadArtha aura sUryaAdiko dekhanevAleke netroMmeM Azrita huye vAtAdidoSa tejako saMzopitakara muSitadarzanavAlI // 31 // aura vaiDUryake samAna varNavAlI aura stimitarUpa aura prakRtImeM sthitahuIkI samAna pIDAse rahita dRSTiko karatehaiM // aupasargika ityeSa liGganAzo'tra varjayet // 32 // vinA kaphAlliGganAzAngambhIrAM hrasvajAmapi // SaT kAcA nakulAndhazca yApyAH zeSAMstu sAdhayet // dvAdazeti gadA dRSTau nirdiSTAH sptviNshtiH||33|| . yaha aupasArgakaliMganAzahai yahAM varjidevai // 32 // arthAt kaphake liMganAzoMke vinA vAta pitta saMsarga sannipAta aupasargika chaH liMganAzoMko varje, gaMbhIrAko aura hrasvajAkobhI varje aura bAta pitta rakta saMsarga sannipAtase upaje chaH kAcaroga aura sAtavAM nakulAMdha roga ye kaSTasAdhya kahehaiM, zeSa rahe bAraha 12 rogoMko sAdhita karai aise 27 roga dRSTImeM kahehaiM // 33 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne dvAdazo'dhyAyaH // 12 // For Private and Personal Use Only Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (825) tryodsho'dhyaayH| athAtastimirapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara timirapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / timiraM kAcatAM yAti kAco'pyAndhyamupekSayA // netrarogeSvato ghoraM timiraM sAdhayed drutam // 1 // nahIM cikitsita kiyA timiraroga kAcarogako prApta hotAhai aura nahIM cikitsita kiyA kAca roga AMdhyarogako prAptahotAhai isavAste netrarogoMke madhyameM dAruNarUpa timira rogako zIghra sAdhitakarai 1 tulAM pacetu jIvantyA droNe'pAM pAdazoSite // tatkAthe dviguNaM kSIraM ghRtaprasthaM vipAcayet // 2 // prapauNDarIkakAkolIpippalIrodhasaindhavaiH // zatAhAmadhukadrAkSAsitAdAruphalatrayaiH // 3 // kArSikairnizi tatpItaM timirApaharaM param // drAkSAcandanamaJjiSThAkAkolIdvayajIvakaiH // 4 // sitAzatAvarImedApuNDrAhvamadhu kotplaiH||pcejjiirnnN ghRtaprasthaM samakSIraM picUnmitaH // 5 // hanti ttkaactimirrktraajiishirorujH|| jIvaMtIko 400 tole bharale 1024 tole pAnImeM caturthIza zeSarahai, aisA pakAve pIche 128 tole dUdhako milAke 64 tole ghRtako ekaav||2||shvetkml kAkolI pIpala lodha seMdhAnamaka zopha mulahaTI dAkha misarI devadAra triphalA // 3 // inhoMke eka eka tolebhara kalka milAke siddhakarai, pAnakiyA yaha vrata atizayakarake timirarogako nAzatAhai,aura dAkha caMdana majITha kAkolI kSIrakAkolI jIvaka // 4 // misarI zatAvarI medA zvetakamala mulahaTI nIlAkamala ye saba eka eka tole bhara 64 tole dUdha le inhoMke saMga 64 tole purANe vratako pakAvai // 5 // yaha kAcatimiraktarAjI zirake rogako nAzatAhai // paTolanimbakaTukAdAUsavyavarAvRSam // 6 // ladhanvayAsatrAyantIparpaTaM pAlikaM pRthk||prsthmaamlkaanaaN ca kvAthayennalvaNe' mbhsi||7|| tadADhake'rddhapalikaiH piSTaiHprasthaM ghRtAtpacet // mustbhuunimbyssttyaahnkuttjodiicycndnaiH||8||spippliikaisttsrpirghaannkrnnaasyrogjit||vidrdhij'rdussttaarurvispicikuttnut // 9 // vizeSAcchukratimiranaktAnthyoSNAmladAhanut // For Private and Personal Use Only Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (826) aSTAGgahRdayeaura paravala nIMba kuTakI dAruhaladI netravAlA triphalA vAMsA // 6 // dhamAMsA trAyamANa pittapApaDA ye saba cAra cAra tole aura AMvale 64 tole inhoMkA 1024 tole pAnI meM kAtha banAvai // 7 // jaba 256 tole zeSarahai taba 64 tole dhatako pakAve, paraMtu piSTakiye aura do do tole pramANase saMyukta nAgaramothA cirAyatA mulahaTI kuDA netravAlA caMdana // 8 // pIpalIke saMga pakAyAhuA ghRta nAsikA kAna mukhake rogoMko jItatAhai, aura vidradhi jvara duSTaroga visarpa apacI kuSTharogako nAzatAhai // 9 // aura vizeSase phUlA timiraroga naktAMdhapanA garamAI aMtardAha dAhako nAzatAhai / / triphalASTapalaM kvAthyaM pAdazeSaM jalADhake // 10 // tena tulypyskentriphlaaplklkvaan||arddhprstho ghRtAtsiddhaH sitayamAkSikeNa vA // 11 // yuktaM pibettattimirI tadyuktaM vA varArasam // aura 32 tolebhara triphalAko 256 tole pAnImeM pakAvai, jaba cauthAIbhAga zeSarahai // 10 // taba barAbara bhAga dUdha aura cAra tole triphaleke kalkake saMga 32 tole ghRtako siddhakarai, pIche misarIke saMga athavA zahadake saMga / / 11 // yukta karake timirarogI pIve, athavA tisa tase saMyukta kiye triphaleke kAthako pIvai // yaSTImadhudvikAkolIvyAghrIkRSNAmRtotpalaiH // 12 // pAlikaiH sasitAdrAkSairvRtaprasthaM pcetsmaiH||ajaakssiirvraavaasaamaarkvsvrsaiH pRthak // 13 // mahAtraiphalamityetatparaM dRssttivikaarjit|| aura mulahaTI kAkolI kSIrakAkolI kaTehalI pIpala giloya nIlAkamala // 12 // misarI dAkha ye saba cAra cAra tole aura bakarIkA dUdha triphalAkA svarasa vAMsAkA svarasa ye saba 64 cauMsaTha tole lebai, pIche inhoMke saMga 64 tole ghRtako pakAve // 13 // yaha mahAtrephalavRta hai yaha Atizaya karake dRSTi vikArako jItatAhai // traiphalenAtha haviSA lihAnastriphalAM nizi // 14 // yaSTImadhukasaMyuktA madhunA ca priplutaam||maasmekN hitAhAraH pibannAmalakodakam // 15 // sauparNa labhate cakSarityAha bhgvaannimiH|| aura traiphalaghRtakarake saMyuktakarI triphalAko rAtrima caattai||14||aur mulahaTIse saMyuktakarI triphalAko zahadake saMga rAtrimeM eka mahInAtaka cATai, aura hitabhojanako khAvai,aura AMvaloMke rasakA pAna karatArahai // 15 // aisA manuSya garuDake samAna netroMko prApta hotAhai, aise bhagavAn nimine kahAhai // tApyAyohemayaSTyAhvasitAjIrNAjyamAkSikaiH // 16 // saMyojitA yathAkAmaM timiranI varA varA // aura sonAmAkhI lohA sonA mulahaTI misarI purAnA ghata zahada // 16 // inhoMkarake icchAke anusAra saMyuktakarI triphalA timirako nAzanemeM zreSThahai // For Private and Personal Use Only Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (827) saghRtaM vA varAkAthaM zIlayattimirAmayI // 17 // apUpasUpasaktUnvA triphalAcUrNasaMyutAn // athavA ghRtase saMyuktakara triphalAke kAthako abhyAsase pIvai // 17 // athavA triphalAke cUrNase saMyuktakiye mAlapue aura dAla aura sattUkA abhyAsakarai // pAyasaM vA varAyuktaM zItaM samadhuzarkaram // 18 // prAtarbhuktasya vA pUrvamadyAtpathyAM pRthakpRthak // mRdvIkAM zarkarAkSaudraiH satataM timiraaturH|| 19 // athavA triphalese yukta zItala, zahada tathA khAMDase saMyukta dUdhako khIrako // 18 // prabhAtameM khAvai, athavA bhojana karanese pahile haraheko tathA munakkA dAkhako pRthakU 2 khAMDa aura zahadase saMyuktakara niraMtara timirarogI khAvai // 19 // srotojAMzAzcatuHSaSTiM taamraayoruupykaanycnaiH||yuktaanprtyekmekaaNshairndhmuussodrsthitaan||20||dhmaapyitvaasmaavRttN tatastaca niSecayet // rasaskandhakaSAyeSu sptkRtvHpRthkpRthk||21|| vaidUryamuktAzaMkhAnAM tribhirbhAgairyutaM tataH // cUrNAjanaM prayujIta tatsarvatimirApaham // 22 // acchA suramA 64 bhAga, aura tAMbA lohA cAMdI sonA ye eka eka bhAga ina saboMko milAke aMdhamUSAyaMtrake peTameM sthaapitkr||20||piiche agnise dagdhakara acchItaraha Avartitakiye zilApai pIsa pIche madhurAdigaNake kAthoM meM secitakarai,aise pRthak pRthak sAtavAra kr||21||piiche vaiDUrya motI zaMkhake tIna bhAgoMse saMyuktakara cUrNAjana banA prayuktakarai, yaha saba prakArake timirarogako nAzatAhai // 22 // mAMsItrijAtakAya kuNkumniilotplaabhyaatutthaiH|| sitakAcazaMkhaphenakamAracAMjanapippalImadhukaiH // 23 // candre'zvinIsanAthe sucuurnnitairjyedyuglmnnoH|| timirAmaraktarAjIkaNDUkAcAdizamamicchan // 24 // ___ murA mAMsI dAlacInI ilAyacI tejapAta kezara nIlAkamala haraDai nIlAthothA sapheda manayArInamaka zaMkha samudrajhAga miraca rasota pIpala mulahaTI // 23 // inhoMkA cUrNakara, pIche jaba azvinInakSatrameM caMdramA hove, taba donoM netroMko isa cUrNakarake aMjitakarai jo timira arma raktarAji khAja kAca inaAdikI zAMti karanekI icchA karatAho vaha manuSya aMjanakare // 24 // maricavaralavaNabhAgau bhAgau dvau kaNasamudraphenAbhyAm // sauvIrabhAganavakaM citrAyAM cUrNitaM kaphAmayajit // 25 // For Private and Personal Use Only Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (828) aSTAGgahRdaye miraca aura seMdhAnamaka do bhAga pIpala aura samudrajhAga dobhAga suramA 9 bhAga inhoMkA citrAnakSatrameM kiyA cUrNa kaphake rogako jItatAhai // 25 // drAkSAmRNAlIsvarase kSIramadyavasAsu ca // pRthak divyApsu srotojaM saptakRtvo niSecayet // 26 // taccUrNitaM sthitaM zaMkhe dRkprasAdanamaMjanam // zastaM sarvAkSirogeSu videhapatinimmitam // 27 // dAkha aura kamalakI nAlIke svarasameM aura dUdha madirA vasA inhoMmeM aura divya pAniyoMmeM pRthaka sAtabAra surameko secitakarai // 26 // tisa cUrNako zaMkhameM sthitakarake dharai yaha aMjana dRSTiko * sApha karatAhai aura saba prakArake netrarogoMmeM yaha videhadezake rAjAne racAha // 27 // nirdagdhaM bAdarAGgAraistutthaM cetthaM niSecitam // kramAdajApayaH sarpiH kSaudraM tasmAtpaladvayam // 28 // karSikaistApyamaricasro tojkttukaantaiH||ptturodhshilaapthyaaknnailaaNjnphenikaiH||29|| yuktaM palena yaSTayAzca mUpAntaticUrNitam // hanti kAcArmanaktAndhyaraktarAjIH sushiilitH||30|| cUrNo vizeSAttimiraM bhAskaro bhAskaro yathA // aise pahilekI taraha kramase bakarIkA dUdha ghRta zahadameM secitakiyA aura baDaverIke koyaloMmeM dagdha kiyA nAlAthothA 8 tola ||28||aur eka eka tole pramANase sonAmAkhI miraca suramA kuTakI tagara namaka lodha kapUra haraDai popala ilAyacI rasota samudrajhAga // 29 // aura cAra tole mulahaTIko mUSAyaMtrake bhItara sthApitakara dagdhakarai, abhyasta kiyA yaha kAca arma naktAMdhya raktarAjIko nAzatAhai // 30 // yaha bhAskaracUrNa vizeSakarake timirarogako nAzatAhai jaise aMdhereko sUrya // triMzadbhAgA bhujaGgasya gandhapASANapaJcakam // 31 // zilvatAlakayodvau dvau vaGgasyaiko'JjanAtrayam // andhamUSIkRtaM dhamAtaM pakkaM vimalamaMjanam // timirAntakaraM loke dvitIya iva bhaaskrH||32|| aura sIsA 30 bhAga gaMdhaka pAMcabhAga // 31 // tAMbA aura haratAla do dobhAga aura rAMga ekabhAga aura suramA tInabhAga inhoMko aMdhabhUpAyaMtrameM sthApitakarake pakAvai, yaha mailako dUra karanevAlA aMjanahai, yaha timirako nAzatAhai aura saMsArameM mAno dUsarA sUryahai // 32 // gomUtre chagaNarase'mlakAMjike ca strIstanye haviSi viSe camAkSike ca // yattutthaM jvalitamanekazo niSiktaM tatkuryAdgaruDasamaM narasya ckssuH||33|| For Private and Personal Use Only Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (829) gomUtrameM gAyake gobarake rasameM aura kAMjImeM aura strIke dUdha aura ghRtameM aura viSameM aura zahadameM bAraMbAra agnimeM jvalitakiyA aura inhoMmeM bujhAyAhuA nIlAthothA garuDajIke samAna netroMko karatAhai // 33 // zreSThAjalaM bhRGgarasaM svissaajymjaapyH|| yaSTIrasaM ca yatsIsaM saptakRtvaH pRthakpRthak // 34 // taptaM taptaM pAyitaM tacchalAkA netre yuktA sAMjanAnaJjanA vA // taimi-rmasrAvapaicchilyapaillaM kaNDUM jADyaM raktarAjIJca hanti // 35 // triphalekA kAtha bhaMgarekA rasa viSa ghRta bakarIkA dUdha mulahaTIkA rasa inhoMmeM alaga alaga sAta sAtavAra sIseko // 34 // agnimeM tapA tapAke bujhAtA jAve, pIche tisakI salAI banA aMjanase saMyukta athavA binA aMjanake netrameM yukta karai yaha salAI timiraroga armaroga picchilapanA pailla khAja jaDapanA raktarAjIko nAzatI hai // 35 // rasendrabhujagautulyau tyostulymthaanyjnm||iisstkrpuursNyuktmNjnN nayanAmRtam // 36 // yo gRdhrastaruNaraviprakAzagallastasyAsyaM samayamRtasya gozakRdbhiHnirdagdhaM samaghRtamaMjanaM ca peSyaM yogo'yaM nayanavalaM karoti gArdham // 37 // pArA aura sIsA barAvarabhAga aura tina donoM ke samAna suramA aura solavA~ hissA kapUra yaha nayanAmRta aMjanahai // 36 // taruNasUryake samAna prakAzita gAlavAlA jo gIdhaho yaha samayameM Apa se marajAve taba tisake mukhako le gAyake AranoMke saMga dagdhakarai aura barAbara bhAga ghRta aura suramA milA pIse yaha yoga netroMmeM gIdhake netroMsarIkhe balako karatA hai // 37 // kRSNasarpavadane sahaviSkaM dagdhamaMjanamaniHsRtadhUmam // cUrNitaM naladapatravimizraM bhinnatAramApirakSati ckssuH||38|| kAle sAMpake mukhameM ghRtase saMyukta aura nahIM nikale dhUmeMvAlA aura dagdhahue surameMkA cUrNakara aura bAlachaDake pattoMmeM milAdharai, upayukta kiyA yaha cUrNa bhinnatAravAle netrakIbhI rakSA karatAhai // 38 // kRSNaM sarpa mRtaM nyasya caturazcApi vRzcikAn / / kSIrakumbhe trisaptAhaM kledayitvA ca manthayet // 39 // tatra yannavanItaM syAtpuSNIyAttena kukkuTam // andhastasya puSeiNa prekSate dhruvamaMjanAt // 40 // For Private and Personal Use Only Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (830) aSTAGgahRdayedUdhake kalazemeM marehuye kAle sarpako aura cAra vIchuoMko 21 dinoMtaka sthApitakara pIche kleditakara maMthitakarai // 39 // tisameM jo naunI ghRta nikase tisase murageko puSTa karai, tisa muragekI vIThake aMjanase nizcaya manuSya dekhane laga jAtAhe // 40 // kRSNasarpavasA zaMkhaH katakAtphalamaMjanam // rasakriyeyamacirAdandhAnAM darzanapradA // 41 // kAle sarpakI vasA zaMkha nirmalIphala suramA yaha rasakriyA zIghrahI aMdhoMko dekhanekI sAmarthya detIhai // 41 // maricAni dazArddhapicustApyAttusthAIpalaM picuryssttyaaH|| kSIrArddhadagdhamaMjanamapratisArAkhyamuttamaM timire // 42 // miraca 10 aura sonAmAkhI AdhA tolA aura nIlAthothA 2 tole aura mulahaTI 1 tolA ye saba Adhe dUdhameM saMyuktakiye aura pIche dagdhakiye jAthai yaha pratisArAkhna aMjanahai yaha timirarogameM uttamahai // 42 // akssbiijmaarcaamlktvktutthyssttimdhukailaapessttaiH|| chAyayaiva guTikAH parizuSkA nAzayanti timirANyacireNa // 43 // baheDekI girI miraca AMvalAkI chAla nIlAthothA mulahaTI inhoMko pAnImeM pIsa goliyAM banA aura chAyAmeM sukhAce ye zIghrahI timirarogako nAzatIhaiM / / 43 // maricAmalakajalodbhavatutthAJjanatApyadhAtubhiH kramavRddhaiH / / SaNmAkSika iti yogastimirAmakledakAcakaNDUhantA // 44 // miraca AMvalA kamala nIlAthothA sonAmAkhI ye saba uttarottara krama vRddhise leve aura chaThAbhAga zahada le* yaha SaNmAkSikayoga timira arma kleda kAca khAjako haratAhai // 44 // ratnAni rUpyaM sphaTikaM suvarNaM sroto'JjanaM tAmramayaM sshNkhm|| kucandanaM lohitagairikaM ca cUrNAJjanaM sarvagAmayannam // 45 // hIrA Adi saba ratana cAMdI sphaTika sonA suramA tAMbA lohA zaMkha pItacaMdana lAla gerUkA cUrNa banAvai, yaha cUrNAjana saba prakArake netra rogoMko nAzatAhai // 45 // tilatailamakSatailaM bhaMgasvaraso'samAcca niyuuhH|| AyasapAtravipakkaM karoti dRSTebalaM nasyam // 46 // tiloMkA tela baheDAkA tela bhaMgarekA svarasa inako, loheke pAtrameM kvAtha banA aura pakAya nasya levai yaha nasyakarma dRSTi ke balako karatAhai // 46 // doSAnurodhena ca naikazastaM snehAsravisrAvaNarekanasyaiH // upAcaredaJjanamUrddhabastivastikriyAtarpaNalepasekaiH // 47 // For Private and Personal Use Only Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 831) doSa se sneha raktasrAva julAba nasyakarake netrarogIko upAcarita kare aura aMjana zirobasti bastikarma tarpaNa lepa sekakarake upAcarita karai // 47 // sAmAnyaM sAdhanamidaM pratidoSamataH zRNu // vAtaje timire tatra dazamUlAmbhasA ghRtam // 48 // kSIre caturguNe zreSThAkalkapakaM pibettH||triphlaapNcmuulaanaaN kaSAyaM kSIrasaMyutam // 49 // eraNDatailasaMyuktaM yojayecca virecanam // yaha sAmAnyase cikitsA kahI isake anaMtara pratidopa cikitsAko suna. tahAM vAtase upaje timirarogameM dazamUlake kvAthakarake // 48 // aura caugune dUdhameM tathA triphalekI chAlake kalka meM vRtako pakAke pIvai pIche triphalA paMcamUlake kAthameM dUdhako milA // 49 // aura araMDI ke telako saMyuktakara isa julAbako prayuktakare // samUlajAlajIvantItulAM droNe'mbhasaH pacet // 50 // aSTabhAgasthite tasmiMstailaprasthaM payaHsame // balAtritayajIvantIvarImalaiH palonmitaiH // 51 // yaSTIpalaizcaturbhizca lohapAtre vipAcayet // loha eva sthitaM mAsaM nAvanAdUrdhvajatrujAn // 52 // vAtapittAmayAnhanti tadvizeSAha gAmayAn // kezAsyakandharAskandhapuTilAvaNyakAntidam // 53 // aura jar3ake samUha se saMyukta karI jIvato 400 tolebhara le 1024 tolebhara pAnI meM pakAvai // 50 // pIche AThaveM bhAgase sthitahuye tisameM 64 tolebhara dUdhameM milA tisameM 64 tole telako pAvai, aura kharaihaTI baDI kharehaTI gaMgerana jIvaMtI zatAvarIkI jar3a ye cAra 2 tole lebai // 51 // aura mulahaTI 16 tole le aura lohA ke pAtra meM pakAvai pIche lohA ke pAtra hI eka mahInAtaka sthita rahA yaha ghRta nasya lenese Uparale jotemeM upaje rogoM ko // 52 // aura vAta pittase upaje tinhI rogoMko nAzatA hai aura vizeSakarake dRSTike rogoMko aura bAla mukha grIvA kandhoM meM puSTi lAvaNyatA kAMti ko detA hai // 53 // sitairaNDajaTAsiMhIphaladAruvacAnataiH // ghoSayA bilvamalaizca tailaM pakkaM payo'nvitam // 54 // nasyaM sarvordhvajatthavAtazleSmAmayArttijit // sapheda araMDakI jaDa, kaTehalIkA phala, devadAra, vaca, tagara, kaDuvItorI, velagirIkI jaDa, dUdhameM pakAyA tela // 54 // nasya lenese satra Uparale jotAmeM vAta aura kaphase upaje rogoMko nAzatA hai | vasAMjane ca vaiyAghrI vArAhI vA prazasyate // 55 // gRdhAhikukkuTotthA vA madhukenAnvitA pRthak // For Private and Personal Use Only Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (832) aSTAGgahRdayeaura aMjana karanemeM bhaMgerekI athavA sUkarakI vasA zreSThahai // 55 // athavA gIdha sarpa muragA inhoMkI alaga 2 vasAmeM mulahaTI milA aMjana karanA zreSTahai // pratyaJjane ca srotoja rasakSIraghRte kramAd // 56 // niSiktaM pUrvavadyojyaM timiraghnamanuttamam // aura pratyaMjanameM mAMsakA rasa dUdha ghRtameM kramase secitakiyA suramA hitahai // 56 // yaha aMjana uttamahai aura timirarogako nAzatAhai // . na cedevaM zamaM yAti tatastarpaNamAcaret // 57 // jo aise karanese yaha roga zAMtiko prApta nahIM hove to pIche tarpaNako kareM // 17 // shtaahvaakusstthnldkaakoliidvyyssttibhiH||prpaunnddriiksrlpippliidevdaarubhiH // 58 // sarpiraSTaguNakSIraM pakkaM tarpaNamuttamam // sauMpha kUTa vAlachaDa kAkolI kSIrakAkolI mulahaTI pauMDA saralavRkSa pIpala inhoMke kalkoMkarake // 58 // AThagune dUdhase saMyuktakara pakAyA ghRta uttama tarpaNahai // medasastadvadeNeyAdugdhasiddhAtkhajAhatAt // 59 // uddhRtaM sAdhitaM tejo mdhukoshiircndnH|| aura taisehI eNasaMjJaka mRgake medako dUdhameM siddhakara aura daMDase mathitAra // 55 // tisameM nikAse ghRtako mulahaTI khasa caMdanake saMga pakAvai yaha uttama tarpaNahai / / ___ zvAvicchalyakagodhAnAM dakSatittirivarhiNAm // 6 // pRthakpRthaganenaiva vidhinA klpyedvsaam|| aura zeha kharagosa godhA muragA tItara morake // 60 // pRthak 2 vasAko isI vidhisa kaalptkrai|| prasAdanaM snehanaM ca puTapAkaM prayojayet // 61 // vAtapInasavaJcAtra nirUhaM sAnuvAsanam // aura prasAdana snehana puTapAkakobhI prayuktakarai // 61 // vAtaja pInasako taraha yahAM anuvAsana sahita nirUhako prayuktakarai // pittaje timire srpirjiivniiyphltryaiH|| 62 // vipAcitaM pAyayitvA snigdhasya vyadhayecchirAm // zarkarailAtrivRccUrNairmadhuyuktaivirecayet // 63 // aura pittase upaje timira rogameM jIvanIyagaNake auSadhoMmeM aura triphalAmeM // 62 // pakAye ghRtakA pAna karAke pIche snigdha huye tisa manuSyakI zirAko vIMdhe, pIche khAMDa triphalA nizotake cUrgoM meM zahada milA bhakSaNa karAke virocita karAvai // 63 // For Private and Personal Use Only Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (833) suzItAnsekalepAdInyuMjyAnetrAsyamUrddhasa // sArivApadmakozIramuktAzAbaracandanaiH // 14 // vartiHzastrAMjane cUrNastathA patrotpalAMjanaH // sanAgapuSpakarpUrayaSTyAhvasvarNagairikaiH // 65 // pIche isake netra mukha zirameM suMdara zItalarUpa seMka aura lepa Adiko prayuktakara aura anaMtamUla padmAka khasa motI lodha caMdanakarake // 64 // karI battI aMjanameM zreSThahai tathA tejapAta nIlAkamala rasota nAgakezara kapUra mulahaTI svarNagerUse aMjana zreSThahai // 15 // sauviiraaNjntutthkshRnggiidhaatriiphlsphttikkrpuurm|| paJcAMzaM paJcAMzaM tryaMzamathaikAMzamaMjanaM timiraghnam // 66 // suramA nIlAthothA kAkaDAziMgI AMvalAphala sphaTikake sadRza kapUrako le arthAt suramA 5 bhAga nIlAthothA 5 bhAga aura kAkaDAziMgI AMvalAphala ye tIna 2 bhAga sphaTikasadRza kapUra 1 bhAga ina saboMkA aMjana timirarogako nAzatAhai // 66 // nasyaM cAjyaM zRtaM kssiirjiivniiysitotplaiH|| dUdha jIvanIyagaNake auSadha misarI nIlAkamalase pakAyA ghRta nasyameM zreSThahai / zleSmodbhave'mRtAkvAthavarAkaNazRtaM ghRtam // 67 // vidhyecchirAM pItavato dadyAccAnu virecanam // kAthaM pUgAbhayAzuNThIkRSNAkumbhanikumbhajam // 68 // aura kaphake timirarogameM giloya triphalA pIpalameM pakAye ghRtako // 17 // pAna karAke tisarogIkI zirAko vA~dha, pIche supArI haraDai jhUTha pIpala nizota jamAlagoTekI jaDake viracanarUpa kAthakA pAna karAvai / / 68 // hIberadArudvinizAkRSNAkalkaiH pyo'nvitaiH|| dvipaJcamUlaniyUhe tailaM pakkaM ca nAvanam // 69 // netravAlA devadAra haladI dAruhaladI pIpalake dUdhase saMyukta kiye kalkoMkarake aura dazamUlake kAthase pakAyA tela nasyameM hitahai // 69 // shNkhpriyNguunepaaliikttutrikphltrikaiH|| dRgvaimalyAya vimalA vartiH syAtkokilA punH||7|| kRssnnlohrjovyosssaindhvtriphlaaNjnaiH|| zaMkha mAlakAMganI manazila sUMTha miraca pIpala triphalA inhoMse banAI vimala battI dRSTike malako dUra karatI hai pIche // 70 // kAle lohekA cUrNa sUMTha miraca pIpala seMdhAnamaka triphalA suramA inhoMse banAIhuI kokilAnAmaka battIbhI pUrvokta phalako detIhai / For Private and Personal Use Only Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (834) aSTAGgahRdayezazagokharasiMhoSTradvijA lAlATamasthi ca // 71 // zvetagovAlamaricazaMkhacandanaphenakam // piSTaM stanyAjadugdhAbhyAM vartistibhirazukrajit // 72 // aura kharagosa gAya gadhA siMha UMTakedA~ta aura mAthekI haDDiyAM // 71 // sapheda gAyake bAla miraca zaMkha caMdana samudrajhAga inhoMko strIke dUdha aura bakarIke dudhase pIsa banAI battI timirarogako aura phUleko jItatIhai // 72 // raktaje pittavatsiddhiH zItaizyAstraM prasAdayet // raktase upaje timirarogameM pittake timirakI taraha cikitsA karanI paraMtu zItala auSadhoMkarake raktako sApha karai / drAkSayA naladarodhrayaSTibhiH shNkhtaamrhimpdmpdmkaiH|| 73 // __ sotpalaizchagaladugdhavartitairanaja timiramAzu nazyati // ___ aura dAkha vAlachaDa lodha mulahaTI zaMkha tAMbA kapUra kamala padmAka // 73 // nIlAkamala inhoMko bakarIke dUdhameM pIsai yaha yoga raktajatimirarogako tatkAla nAzatAhai / / saMsargasannipAtotthe yathAdoSodayAM kriyAm // 74 // aura saMsarga tathA sannipAtase upaje timirarogameM doSake udayake anusAra kriyAko krai||7|| siddhaM mdhuukkRmijinmricaamrdaasbhiH|| sakSIraM nAvanaM tailaM piSTaileMpo mukhasya ca // 75 // mahuA vAyaviDaMga miraca devadAra dUdhameM siddhakiye telakA nasya athavA mukhakA lepa hithai||75|| natanIlotpalAnantAyaSTayAhvasuniSaNNakaiH // sAdhitaM nAvane tailaM zirobastau ca zasyate // 76 // tagara nIlAkamala dhamAsA mulahaTI kuruDUse siddha kiyA tela nasyameM aura zirobastimeM zreSThahai / / dadyAduzIraniyUhacUrNitaM kaNasaindhavam // tacchRtaM sazRtaM bhUyaH pacekSaudraM dhane kSipet // 77 // zIte cAsminhitamidaM sarvaje timire'Jjanam // khasake kAthameM cUrNitakiyA pIpala aura seMdhAnamaka pakAke pIche ghRta milA phira pakAyai pIche zItalahone zahada milAvai // 77 // yaha aMjana sannipAtake timirarogameM hitahai // asthIni majapUrNAni sattvAnA rAtricAriNAm // 7 // srotojAjanayuktAni vahatyambhasi vAsayet // For Private and Personal Use Only Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (835) mAsaM viMzatirAtraM vA tatazcoddhRtya zoSayet // 79 // sameSazRMgIpuSpANi sayaSTayAbAnitAni tu|| cUrNitAnyaMjanaM zreSThaM timire sAnnipAtike // 8 // aura rAtrimeM vicaranevAle jIvoMkI majAse pUritahuI haDDiyoMko levai // 78 // pIche surameMse saMyuktakara bahatehuye pAnImeM eka mahInAtaka athavA 20 dinataka vAsita kare, pIche nikAsake sukhAvai // 79 // pIche meMDhAsiMgIke phUla aura mulahaTIko milA cUrNakara sannipAtake timirarogameM hitahai / / 80 // ___ kAce'pyeSA kriyA muktvA zirAM yntrnipiidditaaH|| AndhyAya syurmalA dadyAtsrAvye rakte jalaukasaH // 81 // kAcarogameMbhI zirAvedhako choDakara yahI kriyA zreSThahai, kyoMki yaMtrameM nipIDita huye vAtAdi doSa aMdhepanako upajAneke artha hojAtehaiM aura strAvitake yogya rakta hove to jokoMko lgaavai|| 81 // guDaH phenoJjanaM kRSNA maricaM kungkumaadrjH|| rasakriyeyaM sakSaudrA kAcayApanamaMjanam // 82 // guDa samudrajhAga suramA pIpala miraca kezarake cUrNameM zahada milAvai yaha rasakriyAhai yaha aMjana kAcarogako dUra karatAhai / / 82 // nakulAndhe tridoSotthe taimiyavihito vidhiH|| tridopake nakulAMbarogameM timirogameM kahI vidhi hitahai / / rasakriyAghRtakSaudragomayasvarasadbhutaiH // 83 // tAyaMgairikatAlIsainizAndhye hitamaMjanam // aura rasakriyA ghRta zahada gobarakA svarasa inhoMmeM druta kiye // 83 // rasota gerU tAlIsapatra inhoMkarake kiyA aMjana rAtoMmeM hitahai // dannA vivRSTaM maricaM rAdhyAndhyAMjanamuttamam // 84 // aura dahIkarake ghisIhuI miracoMkA aMjana rAtovAmeM zreSThahai // 84 // krNjikotplsvrnngairikaambhojkesraiH|| piSTaigomayatoyena vartirdoSAndhyanAzinI // 85 // karaMjuA kamala svarNagerU kamalakezara inhoMko gobarake pAnImeM pIsa banAI battI rAtoMdheko nAzatIhai // 5 // ajAmUtreNa vA kauntiikRssnnaasrotojsaindhvaiH|| athavA reNukA pIpala suramA seMdhAnamakako vakarIke mUtrameM pIsa banAI battI rAtoko nAzatIhai / / For Private and Personal Use Only Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (836) aSTAGgahRdayekAlAnusArItrikaTutriphalAlamanazilAH // 86 // saphenAichAgadugdhena rAtryAndhye varttayo hitaaH|| aura sIsama sUMTha miraca pIpala haraDai baheDA A~valA haratAla manazila // 86 // samudrajhAgako bakarIke dUdhameM pIsa banAI battI rAtoMdhemeM hitahai // saMnivezya yakRnmadhye pippalIradahanpacet // 87 // tAH zuSkA madhunA ghRSTA nizAndhye shresstthmNjnm|| aura yakRtke madhyameM pIpaloMko sthApita kara nahIM jale aisI rItise pakAvai // 87 // pIche sukhajAve taba zahadameM ghisa kiyA aMjana rAtoMdhe hitahai // khAdecca plIhayakRtI mAhile tailasarpiSA // 8 // aura yaha rogI tela aura ghRtake saMga bhaisekI tilli aura yakRtko khAvai // 8 // ghRte siddhAni jIvantyAH pallavAni ca bhakSayet // tathAtimuktakairaNDazephAlyabhirujAni ca // 89 // mRSTaM ghRtaM kumbhayoneH patraiH pAne ca pUjitam // aura ghatameM siddhakiye jIvaMtIke pattoMko bhakSaNakare aura tivasa araMDa saMbhAlU zatAvarIke pattoMko ghRtameM siddha karake khAvai // 89 // agastivRkSake pattoMkarake siddha kiyA ghRta pAna karanemeM pUjitahai // dhUmarAkhyAmlapittoSNavidAhe jIrNasarpiSA // 90 // snigdhaM virecayecchItaiH zItairdihyAcca srvtH|| aura dhUmrAkhyaroga amlapitta uSNa vidAhoM purAne ghRtase // 90 // snigdhakiye manuSyako julAba devai aura zItala auSadhoMkarake saba orase lepa karai / / gozakRdrasadugdhAjyairvipakaM zasyate'Jjanam // 91 // svarNagairikatAlIsacUrNAvApA rasakriyA // . aura gAyake gobarakA rasa dUdha ghRtameM pakAI huI vastu zreSTha aMjanahai // 91 // sonA gerU aura tAlIzapatrake cUrNase banAIhuI rasakriyA zreSThahai // medaashaabrkaanntaamNjisstthaadaarviyssttibhiH|| 92 // kSIrASTAMzaM ghRtaM pakkaM satailaM nAvanaM hitam // aura medA lodha dhA~sA ma~jITha dAruhaladI mulahaTI inhoMkarake // 92 // aura AThaveM hissekA dUdha milAke pakAye ghRta sahita tela nasyameM hitahai // tarpaNaM kSIrasarpiH syAdazAmyati shiraavydhH|| 93 // aura dUdhase nikalAhuA ghRtakA tarpaNa hitahai, aura jo aise nahIM zAMta hove tatranADIkA vIdhanA hitahai // 93 // For Private and Personal Use Only Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (837) cintaabhighaatbhiishokraukssyaatsotkttkaasnaat|| virekanasyavamanapuTapAkAdivibhramAt // 94 // vidagdhAhAravamanArakSuttRSNAdividhAraNAt // akSirogAvasAnAcca pazyettimirarogavat // 95 // ciMtA abhighAta bhaya zoka rUkhApana utkaTaAsana julAba nasya vamana puTapAka ina Adike vibhramase // 94 // vidagdha bhojanake vamanase bhUkha aura tRSA Adike vegako dhAranese aura netra rogake avasAnase manuSya timirarogakI samAna dekhatAhai // 95 // yathAsvaM tatra yuMjIta doSAdInvIkSya bheSajam // tahAM yathAyogya doSa Adiko dekha auSadha yukta karai / sUryoparAgAnalavidyudAdivilokanenopahatekSaNasya // santarpaNaM snigdhahimAdi kArya tathAMjanaM hemaghRtena ghRSTam // 96 // aura sUryagrahaNa agni bijalIke dekhanese upahata netroMvAle manuSyake snigdha aura zItala Adi saMtarpaNa karanA yogyahai, aura ghRtameM ghisAhuA sonekA aMjana karanA hitahai // 96 // cakSurakSAyA sarvakAlaM manuSyairyatnaH karttavyo jIvite yAvadicchA // vyarthoM loko'yaM tulyarAtrindivAnAM puMsAmandhAnAMvidyamAne'pi vitte // 97 // manuSyoMko sadAhI jabataka jIvanekI icchAho tabataka netroMkI rakSAmeM yatna karanA yogyahai, kyoMka sulya rAtri aura dinako dekhanevAle aMdhe manuSyoMke dhanake hone bhI yaha loka vyartha khaahai|| 97|| triphalA rudhiratirvizuddhirmanaso nirvRtiraJjanazca nasyam // zakunAzanatAsapAdapUjA ghRtapAnaJca sadaiva netrarakSA // 98 // triphalA raktakA nikAlanA julAba Adi zuddhi manakI nivRtti aMjana nasya aura pakSiyoMkA bhojana aura jUtI Adike paharanese pairoMkI pUjA ghRtakA pInA ye sabakAlameM netrakI rakSA kahIhai / ahitAdazanAtsadAnivRttibhRzabhAsvaccalasUkSmavIkSaNAcca // muninA niminopadiSTametatparamaM rakSaNamIkSaNasya puNsaam||99|| ahitaM bhojanase aura atyaMta prakAzita aura calAyamAna aura sUkSma dekhanese sadA nivRtti karanA, yaha manuSyoMke netroMkI rakSA niminAmavAle munine kahIhai // 99 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkA yAmuttarasthAne trayodazodhyAyaH // 13 // For Private and Personal Use Only Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (838) aSTAGgahRdaye cturdsho'dhyaayH| athAto liGganAzapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara liMganAzapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| vidhyetsujAtaM niSprekSaM liGganAzaM kaphodbhavam // AvartakyAdibhiH SabhirvivarjitamupadravaiH // 1 // acchItaraha upaje aura prekSAse varjita kaphake liMganAzako vedhita karai, paraMtu AvartakI Adi chaH upadravoMkarake varjita hove to // 1 // so'saMjAto hi viSamo ddhimstunibhstnuH|| zalAkayA'vakRSTo'pi punarUcaM prapadyate // 2 // karoti vedanAM tIvAM dRSTizca sthgyetpunH|| zleSmalaiH pUryate cAzu so'nyaiH sopadravazcirAt // 3 // jisase asaMjAta aura viSamarUpa aura dahIke mastukI sadRza aura salAIse avakRSTahuA phira Uparako pravRtta hojAve aisA liMganAza // 2 // tIvra pIDAko karatA hai, aura dRSTiko AcchAdita karatAhai, aura kaphavAle aura upadravoMse sahita bhojanoMkarake zIghra pArita hojAtAhai, aura anya upadravoMse cirakAlase pUrita hotAhai // 3 // zlaiSmiko liGganAzo hi sitatvAcchreSmaNaH sitH|| tasthAnyadoSAbhibhavAdbhavatyAnIlatA gdH||4|| kaphakA liMganAza kaphake saphedapanese sapheda hotAhai, aura tisa liMganAzake anyadoSakarake abhibhava honese nIlatArUparoga upajatAhai // 4 // tatrAvarttacalA dRSTirAvartakyaruNA sitaa|| zarkarApayolezaniciteva ghanAti ca // 5 // tinhoMmeM jalake bhavarakI taraha calAyamAna aura lAla tathA sapheda dRSTi AvartakI hotIhai aura zarkarA AkakA dUdha inhoMke lesakI samAna atighanI hotIhai / / 5 // . rAjImatInicitA zAlizUkAbharAjibhiH // viSamacchinnadagdhAbhA sarukchinnAMzukA smRtA // 6 // zAlicAvaloM ke zUkake sadRza kAMtivAlI paMktiyoMkarake rAjImatI dRSTI hotIhai aura viSama tathA china dagdhakI samAna kAMtivAlI pIDAse saMyukta chinnAMzukA kahI hai // 6 // dRSTiH kAMsyasamacchAyA candrakI cndrikaakRtiH|| kAMsIke tulya chAyAvAlI aura caMdrikAke samAna kAMtivAlI caMdrakI dRSTi hotI hai / For Private and Personal Use Only Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 839 ) chatrAbhA naikavarNA ca chatrakI nAma nIlikA // 7 // aura chatrake samAna kAMtivAlI aura anekavarNoMvAlI aisI chatrakI nAma nIlikA hotI hai // 7 // na vidhyedazirAhaNAM na dRkpInasakAsinAm // nAjINabhIruvamitaziraH karNAkSizUlinAm // 8 // aura nahIM hai zirAva yogya jinhoMke aise manuSyoMke aura dRSTi pInasa khAMsI ina rogavAloM ke aura ajIrNavAle Darapoka vamana kiyehuye aura zira kAna netrameM zUlavAloMke liMganAzako bIMdhe nahIM // atha sAdhAraNe kAle shuddhsmbhojitaatmnH|| deze prakAze pUrvAhNe bhiSagjAnUccapIThagaH // 9 // yantritasyopaviSTasya svinnAkSasya mukhAnilaiH // aGguSThamRdite netre dRSToM dRSTotaM malam // 10 // svanAsAM prekSamANasya niSkampaM mUrdhni dhArite // kRSNAdardhAgulaM muktvA tdrddhaarddhmpaanggtH|| 11 // tarjanImadhya mAMguSThaiH zalAkAM nizcalaMdhRtAm // daivacchidraM nayetpArzvadUrdhvamAmanthayanniva // 12 // savyaM dakSiNahastena netraM savyena cetarat // pIche sAdhAraNa kAlameM zuddhahue aura bhojana kiyehue manuSyako pUrvAhnakAlameM aura prakAzita dezameM baiThA jAnu arthAt goDAkI sadRza UMce Asanapai sthitahuA vaidya // 9 // yaMtrita kiye aura acchI taraha baiThe huyeke aura mukhake patranoMse sveditakiye netroMvAleke aMgUThese malitahuye netra hojAve tatra dRSTimeM uddbhutahuye bhailako dekhakara || 10 || aura apanI nAsikAko dekhanevAle tisa manuSya ke kaMpase varjita zirako dhArita karake aura kRSNabhAgase Adhe aMgula jagahako chor3a aura kaTAkSa dezase cauthAI aMgulako choDa // 11 // tarjanI aMgulI madhyamA aMgulI aMgUThA inhoMkarake nizcala rUpa dhAraNakarI salAIko daivakRta chidra ke pArzva meM Uparako AloDita kartAkI taraha prAptakarai // 12 // bAeM netrako dAhine hAtha se aura dAhine netrako bAeM hAtha se bAMdhe // vidhyetsuviddhe zabdaH syAdarukcAmbulavasrutiH // 13 // sAntvayannAturaM cAnu netraM stanyena secayet // zalAkAyAstato'yeNa nirlikhenetramaNDalam // 14 // abAdhamAnaH zanakairnAsAMpratinu dastataH // utsiJcanAJcApahare dRSTimaNDalagaM kapham // 15 // sthire doSe cale vApi svedayedakSi bAhyataH // atha dRSTeSu rUpeSu zalAkA mAharecchanaiH // 16 // ghRtAplutaM picuM dattvA baddhAkSi zAyayettataH // viddhAdanyena pArzvena tamuttAnaM dvayorvyadhe // 17 // nivAtezayane'bhyaktaziraHpAdaM hite rtm|| kSavathuM kAsamuddhAraM SThIvanaM pAnamambha For Private and Personal Use Only Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (840) assttaangghRdyesH||10||adhomukhsthiti snAnaM dntdhaavnbhkssnnm||sptaah nAcaretnehapItavaccAtra yantraNA // 19 // aura acchItaraha viddhahuye netrameM zabda hotAhai, aura pIDA nahIM hotIhai aura lezamAtra pAnI jhiratAhai // 13 // pIche rogIko AzvAsitakaratAhuA vaidya netrako nArIke dUdhase secita kare pIche salAIke agrabhAgase netramaMDalako nirlakhitakarai // 14 // nahIM pIDAko prApta hotAhuA vaidya haule hole nAsikAke prati kaphako prerita karatAhuA vahI vaidya utsiJcanase dRSTimaMDalameM prAptahuye kaphako hare // 15 // sthirahuye athavA calAyamAna huye doSameM bAhirase netrako sveditakarai pIche vastu dIkhane lagajAve taba salAIko haule haule nikAsai // 16 // pIche ghRtase saMyukta kiye rUIke phoeko dekara paTTI bAMdhakara jaunasI AMkha bAMdhIgaIhai tisase dUsarI pArzvakarake zayana karAvai aura donoM netroMke vIMdhajAnemeM tisako sIdhA zayana karAvai // 17 // paraMtu abhyaktahuAhai zira aura paira jisakA aisA aura hitameM rata tisa rogIko jahAM vAyu nahIM lagasake tahAM zayyApai zayana karAvai. aura chIMka khAMsI DakAra pAnIkA pInA // 18 // nIceko mukha karake sthiti snAna daMtadhAvana bhakSaNako sAta dinoMtaka AcArata nahIM kare yahAM snehakA pAna karanevAloMkI taraha yaMtraNAhai / / 19 // zaktito laMghayetseko ruji koSNena sarpiSA // savyoSAmalakaM vATyamaznIyAtsaghRtaM dravam // 20 // vilepI vA vyahAccAsya kAthairmuktvAkSi secayet // vAtanaiH saptame tvahni sarvathaivAkSi mocayet // 21 // zaktike anusAra isa rogIko laMghana karAvai aura pIDA hove to kachuka garama kiye ghRtase seMka karanA hitahai aura sUMTha miraca pIpala A~valA pohakaramUlake dravako ghRtakesaMga tIna dinoMtaka khAve // 20 // athavA tIna dinoMtaka calepIko khAvai pAche netrako kholake vAtake nAzanevAle auSadhoMkarake secitakarai pIche sAtaveM dina saba prakArase netroMko kholadevai // 21 // yantraNAmanurudhyeta dRsstteraasthairylaabhtH|| rUpANi sUkSmadIptAni sahasA nAvalokayet // 22 // dRSTikI sthiratA hove tabataka yaMtraNA arthAt parahejako karai sUkSma aura prajvalita huye rUpoMko ekahI bAra na dekhe // 22 // zopharAgarujAdInAmadhimanthasya codbhavaH // ahitairvedhadoSAcca yathAsvaM tAnupAcaret // 23 // apathyake AcaraNase aura vedhake doSase zojA rAga pIDA AdikoMkI aura adhimaMthakI utpatti hotIhai, tinhoMko yathAyogya upAcaritakarai / / 23 // kalkitAH saghRtA dUrvAyavagairikasArivAH // mukhAlepe prayoktavyA rujArAgopazAntaye // 24 // For Private and Personal Use Only Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (841). kalkita kiye aura ghRtase saMyukta kiye dUba jaba gerU anaMtamUlako mukhake lepake artha prayuktakara pIDA aura rAgakI zAMtike artha yaha uttamahai // 24 // ssrsspaastilaastdvnmaatulunggrsaaplutaaH|| pysyaasaarivaanntaamnyjissttaamdhuyssttibhiH|| 25 // AjakSIrayutarlepaH sukhoSNaH zarmakRtparam // vijoreke rasase saMyuktakiye sarasoM aura tila pUrvokta guNoMko karatehaiM aura dUdhI anaMtamUla dhamAMsA ma~jITha mulahaTI // 25 // inhoMmeM bakarIkA dUdha milA alpagarama karake kiyA lepa atizayakarake sukhako karatAhai / / rodhasaindhavamRdvIkAmadhukaizchAgalaM pyH|| 26 // zRtamAzcotanaM yojyaM rujArAgavinAzanam // ___ aura lodha seMdhAnamaka munakkA dAkha mulahaTI inhoMkarake bakarIke dUdhako // 26 // pakAvai, yaha Azcotana yukta karanA yogyahai pIDA aura rAgako nAzatAhai / madhukotpalakuSThairvA draakssaalaakssaasitaanvitaiH|| 27 // vAtanasiddhe payasi zRtaM sarpizcaturguNe // padmakAdipratIvApaM sarvakarmasu zasyate // 28 // athavA mulahaTI kamala kUTha dAkha lAkha misarI inhoMkarake pakAyA vRta pIDA aura rAgako nAzatAhai // 27 // vAtako nAzanevAle auSadhoMmeM siddha kiye caugune dUdhameM padmakAdigaNake auSadhoMkA kalka milAve, tisameM pakAyA ghRta saba koMmeM zreSThahai // 28 // zirAM tathAnupazame snigdhasvinnasya mokSayet // manthoktAJca kriyAM kuryAdvayadhe rUDhe'JjanaM mRdu // 29 // jo aise karanemeM zAMti nahIM hove to snigdha aura svinnakiye manuSyakI zirAko chuTAvai athavA maMthameM kahIhuI cikitsAko karai aura vedhapai aMkura AjAve jaba komala aMjana hitahai // 29 // aaddhkiimuulmaarchaartaalrsaaNjnaiH|| viddhe'kSiNa saguDA vatiryojyA divyAmbupaSitA // 30 // turIdhAnya sahojanA miraca haratAla rasota inhoMko divyapAnAse pIsa aura guDase saMyuktakara banAI battI vedhitahuye netrameM yukta karanI hitahai // 30 // jAtIzirISadhavameSaviSANapuSpavaiDUryamauktikaphalaM payasA supiSTam ||aajen tAmramamunA pratanu pradigdhaM saptAhataH punaridaM payasaiva piSTam // 31 // piNDAMjana hitamanAtapazuSkamakSiNa viddhe prasAdajananaM balakRcca dRsstteH|| For Private and Personal Use Only Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (842) aSTAGgahRdayecamelI zirasa dhAyake phUla meDhAsiMgAke phUla vaiDUryyamANa motIko bakarI ke dUdha ke saMga pIsai, pIche sUkSmakiye tAMbeko isa karake lepitakarai, pIche sAta dinoMtaka phira bakarIke dUdhake saMga pIsa // 31 // chAyAmeM sukhAyAhuA yaha piMDAMjana vedhita kiye netrameM hitahai aura prasAdako upajAtA hai aura dRSTi ke balako karatAhai // srotojavidrumazilAmbudhiphenatIkSNairasyaivatulyamuditaM guNakalpanAbhiH // 32 // aura suramA mUMgA manazila samudrajhAga kAlA zirasa inhoMko bakarIke dUdhameM pIsakarake banAyA piMDAMjana pUrvokta guNoMko karatAhai // 32 // iti zrIverInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne caturdazo'dhyAyaH // 14 // pnycdsho'dhyaayH| athAtaH sarvAkSirogavijJAnamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara sarvAkSirogavijJAnIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| vAtena netrebhiSyande naasaanaaho'lpshophtaa||shNkhaakssibhuullaattsy todasphuraNabhedanam // 1 // shusskaalpaaduussikaashiitmcchmshruclaarujH|| nimeSonmeSaNaMkRcchrAjantUnAmiva srpnnm||2|| akSyAdhmAtamivAbhAti sUkSmaiH zalyauravAcitam // vAyukarake abhisyaMditahuye netrameM nAsikApai zojA aura kanapaTI netra bhukuTI mastaka inhoMmeM cabhakA phuranA bhedana ye upajatehaiM // 1 // sUkhI aura thoDI DhITha zItala aura patalI AMzu aura calAyamAna pIDA aura netroM kA kaSTakarake kholanA aura mIMcanA aura kIDoMkI taraha sarpaNA // 2 // aphArekI taraha prakAzitahuye aura sUkSma zalyoMkarake vyAptahuekI samAna netra hojAtehaiM / / snigdhoSNaizvopazamanaM so'bhiSyanda upekssitH||3|| adhimantho bhavettatra karNayonaMdanaM bhrmH|| araNyeva ca mathyante lalATAkSibhravAdayaH // 4 // snigdha aura garama padArthoMse zAMti hotIhai aura nahIM cikitsita kiyA baataabhissyNd||3|| adhimaMtha hojAtAhai tahAM kAnomeM zabda aura bhrama aura araNIkI samAna mastaka netra bhrukuTI Adi mathita hotehaiM // 4 // hatAdhimanthaH sopi syAtpramAdAttena vednaaH|| anekarUpA jAyante vraNo dRSTau ca dRSTihA // 5 // For Private and Personal Use Only Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhaassaattiikaasmetm| aura pramAdase nahIM cikitsita kiyA adhimaMtha hatAdhimaMtha kahAtAhai tisa karake anekaprakArakI pIDA upajatIhai aura netrameM dRSTIko nAzanevAlA ghAva upajatAhai // 5 // manyAkSizaMkhato vAyuranyato vA pravartayet // vyathAM tIvrAmapaicchilyarAgazopha vilocanam // 6 // saGkocayati paryazru so'nyato vaatsNjnyitH|| kaMdhA netra kanapaTIse athavA anyase tIvra pIDAko vAyu pravRtta karatAhai aura picchilapanA rAga zojAse saMyukta huye netrako // 6 // saMkucita karatAhai aura azruoMkarake vyApta hojAtAhai vaha anyato vAtasaMjJaka kahAhai // - tadvannetraM bhavejihmamanavAtaviparyaye // 7 // aura vAtake viparyayameM kuTila aura hIna aise netra anyato vAtakI samAna hojAtehaiM // 7 // dAho dhUmAyanaM zophaH zyAvatA vartmano vhiH|| antaHkledo'zrupItoSNaM rAgaH pItAbhadarzanam // 8 // kSArokSitakSatAkSitvaM pittAbhiSyandalakSaNam // dAha dhUvAMpanA zojA varmake bAhira dhUmravarNatA aura bhItarako kleda pIlA aura garama AMzu rAga aura pIleke sadRza dekhanA // 8 // kSAra karake ukSita aura kSatahuA netra ye pittake abhisyadake lakSaNahaiM / jvaladaGgArakIrNAbhaM yakRtpiNDasamaprabham // 9 // aura jalatehuye aMgArake samAna kAMtivAlA aura yakRtke piMDake samAna kAMtivAlA // 9 // adhimanthe bhavennetraM syande tu kphsmbhv||jaaddyN zopho mahAnkaNDanidrAnnAnabhinandanam // 10 // saandrsnigdhbhushvetpicchaavduussikaashrutaa||adhimnthe nataM kRSNamunnataM shukumnnddlm|| // 11 // praseko nAsikAdhmAnaM pAMzupUrNamivekSaNam // netra adhimaMtha rogameM hojAtAhai aura kaphake abhisyaMdameM jaDapanA atyaMta zojA nIMda annameM bharucI // 10 // aura karaDI cikanI aura bahuta aura zveta tathA picchAse saMyukta DhoDha aura AMzu aura adhimaMthameM kRSNamaMDala nayAhuA aura zvetamaMDala nayAhuA unnatahuA // 11 // praseka nAsikApai aphArA aura dhUlIkarake pUritahuyekI taraha netra hojAtehaiM / / rktaashruraajiiduussiikshuklmnnddldrshnm||12|| raktasyandena nayanaM syAtpittasyandalakSaNam // aura raktarUpa AMzUpaMkti DhIDha zuklamaMDala dekhanA // 12 // aura pittake abhisyaMdake saba lakSaNa inhoMse saMyuktahuye netra raktake abhisyaMdase hotehaiM / For Private and Personal Use Only Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (844) aSTAGgahRdayemanthe'kSi tAmraparyantamutpATanasamAnaruka // 13 // rAgeNa bandhUkanibhaM tAmyati sparzanAkSamam // asRG nimagnAriSTAbhaM kRSNamagnyAbhadarzanam // 14 // aura adhimaMthameM tAMbA paryaMta aura utpAtanake samAna pIDAse saMyukta netra hojAtahaiM / / 13 // rAgakarake dupahariyAke phUlake samAna kAMtivAle aura tamitahuye aura sparzako nahIM sahanevAle aura raktameM nimagnahuye nIMbake sadRza kAMtivAle aura kRSNarUpa aura agnike samAna darzanavAle netra hojAtehaiM // 14 // adhimanthA yathAsvaJca sarve syandAdhikavyathAH // zaMkhadantakapoleSu kapAle caatirukraaH||15|| yathAyogya adhimaMtha abhisyadoMse adhika pIDAvAle hotehaiM, aura kanapaTI dAMta khoparI kapolameM atyaMta pIDAko karatehaiM // 15 // vAtapittottaraM gharSatodabhedopadehavat // rUkSadAruNavAkSikRcchronmIlanamIlanam // 16 // vikUrNanaM vizuSkatvaM zItecchA zUlapAkavat // vAtapittakI adhikatAvAle netra gharSa cabhakA bheda lepase saMyukta aura rUkhI tathA dAruNa varma aura netroMse saMyukta aura kaSTa karake netrakA kholanA aura mIMcanAse saMyukta // 16 // aura saMkucita honevAle aura vizeSakarake sUkhatehuye aura zItala padArthakI icchAvAle zUla aura pAkase saMyukta hotehaiM // uktaH zuSkAkSipAko'yaM sazophaH syAnibhirmalaiH // 17 // saraktaistatra zopho'tirugdAhaSThIvanAdimAn // pakkodumbarasaGkAzaM jAyate zuklamaNDalam // 18 // azrUSNazItavizadapicchilAcchaghanaM muhuH // yaha zuSkAkSipAka roga kahA aura raktase milehuye tIna doSoMkarake sazophanAmavAlA roga hotAhe // 17 // tahAM zojA atyaMta pIDA dAha thUkanA inhoMse saMyukta yaha roga hotAhai, aura pakehuye gUlarake samAna kAMtivAlA zuklamaMDala hojAtAhai // 18 // aura vAraMvAra garama aura bAraMbAra zItala aura vizada picchila patalA aura karaDA bAraMbAra AMzu hojAtAhai // alpazophe'lpazophastu pAko'nyairlakSaNaistathA // 19 // akSipAkAtyaye zophaH saMrambhaH kaluSAzrutA // For Private and Personal Use Only Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / kaphopadigdhamasitaM sitaprakledarAgavat // 20 // dAho darzanasaMrodho vedanAzcAnavasthitAH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aura alpa zojameM alpa zojA hotA hai, aura anya lakSaNoMse akSipAkAtyayaroga hotA hai // 19 // isa akSipAkAtyayameM zojA saMraMbha kaluSarUpa AMzuoM kA AnA aura kaphase lepitahuA kRSNabhAga prakkeda aura rAga se saMyuktahuA zvetabhAga || 20 || dAha dekhanekA rodha aura calatarUpa pIDA upajatI hai // annasAro'lpatAM nItaH pittaraktolbaNairmalaiH // 21 // zirAbhitramArUDhaH karoti zyAvalohitam // sazophadAhapAkAthu bhRzaM cAviladarzanam // 22 // pitta aura raktakI adhikatAvAle doSoMkarake amlabhAvako prAptahuA annakA sAra // 21 // nADiyoM karake netrameM ArUDhahuA dhUmra aura lAlaraMgavAle aura zojA dAha AMzupAka inhoMke atyaMtapanese saMyukta aura kaluSa darzanavAle netrako karatA hai // 22 // amloSito'yamityuktA gadAH SoDaza sarvagAH // hatAdhimanthameteSu sAkSipAkAtyayaM tyajet // 23 // ( 845 ) yaha amloSita rogahai isaprakAra se sarvanetrameM prApta honevAle 16 roga kahe, inhoMmeM hatAtrimaMtha aura akSipAkAtyayako tyAge // 23 // vAtodbhUtaH paMcarAtreNa dRSTiM saptAhena zleSmajAto'dhimanthaH // raktotpanno hanti tadvatrirAtrAnmithyAcArAtpaittikaH sadya eva // 24 // Ch vAtase upajA adhimaMtha pAMca rAtrimeM dRSTiko nAzatA hai aura kaphase upajA adhimaMtha sAta rAtrimeM dRSTiko nAzatA hai, aura rakta se upajA adhimaMtha tIna rAtrimeM dRSTiko nAzatA hai aura mithyA AcArase pittakA adhimaMtha tatkAla dRSTiko nAzatA hai // 24 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA bhASA TIkAyAmuttarasthAne paMcadazo'dhyAyaH // 15 // poDazo'dhyAyaH / athAtaH sarvAkSirogapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / aba sarvAkSirogapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / For Private and Personal Use Only prAgrUpa eva syandeSu tIkSNagaNDUSanAvanam // kArayedupavAsaM ca kopAdanyatra vAtajAt // 1 // abhisyaMdoMke pUrvarUpameM tIkSNarUpa gaMDUSa nasya laMbanakA rogIko abhyAsa karAve paraMtu vAtase upaje kopa ke vinA // 1 // Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (846) aSTAGgahRdayedAhopadeharAgAzruzophazAntyai viDAlakam ||kuryaatsrvtr patra lAmaricasvarNagairikaiH // 2 // sarasAjanayaSTayAhvanatacandanasai ndhavaiH // saindhavaM nAgaraM tAyaM bhRSTaM maNDena srpissH||3||vaatjeghRtbhRssttN vA yojyaM shbrdeshjm||maaNsiipdmkkaaNkoliiyssttyaakaipittrktyoH||4||mnohvaaphliniikssaudraiH kaphe sarvaistu srvje|| dAha lepa rAga AMzu zojAkI zAMtike artha biDAlasaMjJaka lepako saba prakArake abhiSyaMdoMmeM kare, paraMtu tejapAta ilAyacI miraca sonA gerU ||2||rsot mulahaTI taraga caMdana seMdhAnamaka aura ghatake maMDakarake bhunehuye seMdhAnamaka sUMTha lodha // 3 // athavA vAtake abhisyaMdameM ghRtameM bhunAhuA lodha yukta karanA yogyahai pitta aura raktake abhisyaMdameM vAlachaDa panAkha kAkolI mulahaTI inhoMkarake biDAlasaMjJaka lepako karai // 4 // aura kaphake abhiSyaMdameM manazila kalahArI zahada inhoM karake biDAlaka karanA yogyahai aura sannipAtase upaje abhisyaMdameM saba auSadhoMkarake milAhuA karanA yogyhai|| sitamaricabhAgamekaM caturmanohaM dviraSTazAbarakam // saMcUrNya vastrabaddhaM prakupitamAtre'vaguNThanaM netre // 5 // sapheda miraca arthAt sapheda sahojanAke bIja ekabhAga manazila cAra bhAga lodha 16 bhAga inhoMkA cUrNa banA vastrameM bAMdha prakupita huye netrameM avaguMThana karanA hitahai // 5 // AraNyAcchagaNarase paTAvabaddhAH susvinnA nakhavituSIkRtAH kultthaaH|| taccUrNaM sakRdavacUrNanAnnizIthe netrANAM vidhamati sadya eva kopam // gAyake gobarake rasameM bhigoyehuye aura vastrameM baMdhehuye aura sveditakiye aura nakhoMke dvArA tuSase hIna banakI kulathIkA cUrNa banA ekahIvAra arddharAtrameM avacUrNita karanese tatkAla netroMkA kopa dUrahotAhai // 6 // ghoSAbhayAtutthakayaSTirodhairmUtIsasUkSmaH shlthvstrbddhaiH|| tAmrasthadhAnyAmlanimagnamUrtirati jayatyakSaNi naikarUpAm // 7 // kaDavItorI, haraDai, nIlAthothA, mulahaTI, lodhako komala vastrameM bAMdha banAI poTalIko tAMbAke pAtrameM sthitahuye kAMjImeM Davo netroMmeM dhAritakI yaha poTalI aneka prakArakI pIDAko jItatIhai // SoDazabhiH salilapalaiH palaM tathaikaM kaTaMkaTeAH siddham // seko'STabhAgaziSTaH kSaudrayutaH sarvadoSakupite netre // 8 // cauMsaThatole pAnImeM 4 tole dAruhaladIko milA pakAvai, jaba ATha bhAga zeSa rahai taba zahada milAvai yaha seka saba doSoM karake kupitahuye netrameM hitahai // 8 // vAtapittakaphasannipAtajAM netrayohuvidhAmapi vyathAm // zIghrameva jayati prayojitaH zigrupallavarasaH samAkSikaH // 9 // For Private and Personal Use Only Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 847 ) sahajanAke pattoMke rasameM zahada milA prayuktakarai, to vAta pitta kapha sannipAta inhoMse upajI aneka prakArakI pIDA dUra hotI hai // 9 // taruNamuruvRkapatraM mUlaM ca vibhidya siddhamAje kSIre // vAtAbhiSyandarujaM sadyo vinihanti satupiNDikA coSNA // 10 // araMDake tAje patte aura jaDako bheditakara bakarIke dUdhameM pakAvai yaha vAtAbhiSyaMdakI pIDAko tatkAla nAzatA hai, athavA doSa Adike varAse yuktakarI uSNarUpa sattuoM kI piMDI pIDAko haratI hai 1 0 AzcottanaM mArutaje kAtho bilvaadibhirhtH|| koSNaH sahairaNDa jaTAvRhatImadhuziyubhiH // 11 // hrIveravazAGgeSTodumbaratvakSu sAdhitam // sAmbhasA payasAjena zUlAzcotanaMmuttamam // 12 // maJjiSTArajanIlAkSAdrAkSAdvimadhukotpalaiH // kAthaH sazarkaraH zItaH secanaM raktapittajit // 13 // vAtake abhiSyaMda meM bilvAdigaNake auSadha bharaMDakI jaDa vaDI kaTehalI mIThA sahajanA inhoM karake banAye kAthase kachuka garama garama Azcotanakarai // 11 // netravAlA tagara karaMjavalI gUlara inhoMkI tvacAoMmeM aura pAnI meM tathA bakarIke dUdha meM pakAyA Azcotana zUla meM hita hai // 12 // ma~jITha haladI lAkha mulahaTI mahuA kamala inhoMkarake banAyA huA aura khAMDase saMyukta zItala kvAthakarake secana raktapittako jItatA hai // 13 // kaseruyaSTyAhvarajastAntave zithilaM sthitam // apsu divyAsu nihitaM hitaM syande'trapittaje // 14 // kaserU aura mulahaTIke cUrNako vastrameM ghAla zithilatarahase sthitakara aura divya pAnI meM sthApitara yaha raktapitta ke abhiSyaMda meM hitahai // 14 // puNDrayaSTInizAmUtIlatA stanye sazarkare | chAgadugdhe'thavA dAharuyAgAzrunivartanI // 15 // zvetakamala mulahaTI hadalI inhoMkI poTalI banA khAMDase saMyukta kiye nArIke dUdhameM athavA bakarIke dUdha meM bhigone yaha dAha zUla rAga AMzU inhoMko nivRtta karatI hai // 15 // zvetarodhaM samadhukaM ghRtabhRSTaM sucUrNitam // vastrasthaM stanyamRditaM pittaraktAbhighAtajit // For Private and Personal Use Only 16 // ghRtameM bhunA huA aura vastrameM sthita aura nArIke dUdhakarake mardita aura vastra meM sthita aisA zvata lokA cUrNa pitta rakta abhighAtako jItatA hai // 16 // nAgatriphalAnimbavAsArodharasaM kaphe // koSNamAzcotanaM mizrairbheSajaiH sAnnipAtike // 17 // Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (848) sUMTha triphalA nIMba vAMsA lodha inhoMke kachuka garamakiye rasakA Azcotana hita hai aura milehuye auSadhoM karake Azcotana sannipAtake abhiSyaMdameM hitahai // 17 // sarpiH purANaM pavane pitte zarkarayAnvitam // vyoSasiddhaM kaphe pItvA yavakSArAvacUrNitam // 18 // srAvayedrudhiraM bhUyastataH snigdhaM virecayet // vAyu purAnA ghRta hita hai, aura pittameM khAMDase saMyukta kiyA ghRta hita hai, aura kaphameM sUMTha miraca pIpalameM siddhakiyA aura javAkhArase cUrNitakiyA ghRtakA pAnakara // 18 // raktako nikAsai, pIche snigdhahuye ko julAba devai // AnUpavesavAreNa zirovadanalepanam // 19 // uSNena zUle dAhe tu payaH sarpiryutairhimaiH // aura anUpadezameM upaje javi ke garama kiye mAMsase zira aura mukhakA lepakarai // 19 // zUla aura dAha upaje to dUdha aura ghRta se saMyukta kiye aura zItala aiseM dravyoMse lepa karanA yogya hai | timirapratiSedhaJca vIkSya yuMjyAdyathAyatham // 20 // ayameva vidhiH sarvo manthAdisvapi zaSyate // aura timirarogakI cikitsAko dekhakara yathAyogya auSadhako prayuktakarai // 20 // yahI saMpUrNa vidhi adhimaMtha AdimeM bhI zreSTha // azAntau sarvathA manthe bhruvorupari dAhayet // 21 // rUpyaM rUkSeNa godanA limpennIlatvamAgate // zuSke tu mastunA vartirvAtAkhyAmayanAzinI // 22 // aura maMthameM saba prakArakarake zAMti nahIM hove to khukuTiyoM ke Upara dagdhakarai // 21 // rUkhe dahIse cAMdIko lIpai, jaba nIlepaneko prApta hojAve. aura sUkhajAve taba dahIkA mastukarake battI banAvai yaha battI vAtase upaje netrarogako nAzatI hai // 22 // sumanaH korakA zaMkhatriphalA madhukaM balA // pittaraktApahA vartiH piSTA divyena vAriNA // 23 // camelI kI kalI zaMkha triphalA mulahaTI kharaihaTI inhoMko divya arthAt AkAzake pAnI meM pIsa banAI battI pitta aura rakta ke netrarogoM ko haratI hai // 23 // saindhavaM triphalA vyoSaM zaMkhanAbhiH samudrajaH // phenaH zaileyakaM sarjo vartiH zleSmAkSiroganut // 24 // seMdhAnamaka hara baheDA A~valA sUMTha miraca pIpala zaMkhakI nAbhi samudrajhAga zilAjIta rAla inhoMkI banAI battI kapha ke netrarogako nAzatI hai // 24 // For Private and Personal Use Only Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (849) prapauNDarIkaM yaSTyAhna dArvI cASTapalaM pcet||jldronne rase pUte punaH pakke ghane kSipet ||25||pusspaaNjnaadshplN karSazca mricaatttH|| kRtazcUrNo'thavA vartiH sarvAbhiSyandasambhavAn // 26 // hanti rAgarujAgharSAnsadyo dRSTiM prasAdayet // ayaM pAzupato yogo rahasyaM bhiSajAM param // 27 // zvatakamala mulahaTI dAruhaladI ye battIsa battIsa tole le 1024 tole pAnImeM pakAvai pIche rasako kapaDe chAni phira pakAve, jaba karaDA hojAve taba // 25 // tAMbemeM jasta milAke kiyA pAnI cAlIsa tole, miraca 1 tolA, inhoMkA kiyA cUrNa athavA karI battI saba prakAra ke abhiSyaMdase upaje // 26 // rAga pIDA gharSako nAzatIhai, aura tatkAla dRSTiko sApha karatIhai yaha pAzupatayoga vaidyoMko uttama rahasyahai // 27 // zuSkAkSipAke haviSaH pAnamaNozca tarpaNam // ghRtena jIvanIyena nasyaM tailena cANunA // 28 // pariSeko hitazcAtra payaH koSNaM sasaindhavam // zuSkAkSipAkameM ghRtakA pAnA, aura jIvanIyagaNameM siddhakiye ghRtase netroMkA tarpaNa aura aNusaM jJaka tela karake nasya // 28 // aura kachuka gakiyA aura seMdhAnamakase saMyuktakiyA dUdhakA pariseka hitahai // .. sarpiryuktaM stanyapiSTamaMjanaM hi mahauSadham // 29 // vasA cAnUpasattvotthA kishcitsaindhvnaagraa|| aura ghRtase saMyuktakiyA aura nArIke dUdhameM pisAhuA jhUThakA aMjana hita hai // 29 // anUpadezake jIvase upajI aura kachuka seMdhAnamaka aura sUMThase saMyukta vasA hitahai / ghRtAktAndarpaNe ghRSTAnkezAnmallakasampuTe // 30 // dagdhvAjyapiSTA lohasthA sA maSI zreSThamaMjanam // aura ghRtameM bhigoyehuye aura sIsepe ghise bAloMko malakasaMpuTameM // 30 // dagdhakara aura ghRtase pisIhuI aura lohake pAtrameM sthita zyAhI zreSTha aMjanahai // sazophe cAlpazophe ca snigdhasya vyadhayecchirAm // 31 // rekaH snigdhaiH punrdraakssaapthyaakaathtrivRddhRtaiH|| aura zojese saMyukta tathA alpa zojemeM snigdha manuSyakI nADIko vedhitakarai // 31 // pIche dAkha haraDeke kAthameM nisotakA ghRta milA julAba devai // zvetarodhaM ghRtabhRSTaM cUrNitaM tAntavasthitam // 32 // uSNAmbunA vimRditaM sekaH zUlaharaH param // For Private and Personal Use Only Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (850) aSTAGgahRdayeaura ghRtameM bhunAhuA aura cUrNitakiyA aura vastrameM sthita zvata lodha // 32 // garama pAnIse mArdatakara kiyA isakA seka atizayakarake zUlako haratAhai / / dArvIprapauNDarIkasya kAtho vAzcotane hitH||33|| athavA dAruhaladI aura pauMDokA kAtha AzcotanameM hitahai // 33 // sandhAvAJca prayuJjIta gharSarAgAzruruggharAn // 34 // dharSa rAga pIDA AMzuko nAzanevAle saMdhAvoMko prayuktakarai // 34 // tAnaM lohe mUtraghRSTaM prayuktaM netre sarpidhupitaM vedanAnam // tAmraghRSTo gavyadanaH sarovA yuktaH kRSNAsaindhavAbhyAM vaarsstthH||35|| lohAke pAtrameM gomUtrase ghisAhuA tAMbA aura dhUpitakiyA ghRta netrameM prayukta kiyA jAve to pIDAko haratAhai athavA tAMbekarake ghisAhuA gAyakA dahI kesarako pIpala seMdhAnamakase saMyuktakara netrameM prayuktakare to pIDAkA nAza hotAhai / / 35 // zaMkhaM tAne stanyapRSTaM ghRtAktaiH zamyAH patraidhUpitaM tadyavaizca // netre yuktaM hanti sandhAvasaMjaMkSipraM gharSa vedanAM caatitiivraam||36|| aura zaMkhako tAMbAke pAtrameM strIke dUdhase gharSitakara ghRtase yukta kara zamIke patrase aura yavoMse dhUpitakara netroM meM yuktakiyA yaha yoga zIghrahI saMdhAva gharSa aura atyaMta tIvra vedanAko nAza karatAhai 36 udumbaraphalaM lohaghRSTaM stanyena dhUpitam // sAjyaiH zamIcchadairdAhazUlarAgAzruharSajit // 37 // gUlarake phalako lohake pAtrameM nArIke dUdhase ghise aura ghRtase saMyukta karI jAMTIke pattoMse dhUpitakarai yaha dAha zUla rAga azru harSako jItatAhai // 37 // zigrupallavaniryAsaH sughRSTastAmrasampuTe // ghRtena dhUpito hanti shophghrssaashruvednaaH||38|| tAMbAke saMpuTameM acchItaraha ghRSTakiye sahojanAke pattoM ke niryAsako ghRtase dhUpita kare, yaha zojA gharSa AMzu pIDAko nAzatAhai // 38 // tilAmbhasA mRtkapAlaM kAMsye ghRSTaM sudhApitam // nimbapatraighRtAbhyaktaigharSazUlAzrurAgajit // 39 // maTTIke kamAlako tiloMke pAnI se kAMsIke pAtrameM ghise, pIche ghatameM abhyaktakiye nIMbake pattoMse dhUpitakara yaha gharSa zUla AMzU rAgako jItatAhai // 39 // sandhAvenAJjite netre vigatauSadhavedane // stanyenAzcotanaM kAyaM triH paraM nAMjayecca taiH||40|| saMdhAvase jitahuye aura auSadha aura pIDA rahita netrameM nArIkedUdhase Azcotana karanA tInavAra yogyahai aura tInavArase jAdenahIM yojitakarai // 40 // For Private and Personal Use Only Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / tAlIsapatracapalAnata lohara joMjanaiH // jAtImukula kAsIsasaindhavairmUtrapeSitaiH // 41 // tAmramAlipya saptAhaM dhArayetpeSayettataH // mUtreNaivAnu guTikAH kuryAcchAyAvizoSitAH // 42 // tAH stanyaghRSTA varSA zophakaNDUvinAzanAH // ( 851 ) tAlIzapatra tagara pIpala lohAkA cUrNa rasota camelIkI kalI kasIsa seMdhAnamaka inhoMko gomUtra meM piis||41|| tAMbeko lepitakara sAta dinoMtaka dherai, pIche gomUtra meM pIsa goliyAM banA chAyA meM sukhAyai // 42 // pIche nArIke dUdhameM ghisake netrameM aMjitakarI golI gharSa AMzU zojA khAjako nAzatI hai // vyAghItvamadhukaM tAmrarajojAkSIrakalkitam // 43 // zamyAmalakapatrAjyadhUpitaM zoNaruvapraNut // amlapite prayuJjIta pittAbhiSyandasAdhanam // 44 // aura kaTehalI kI chAla mulahaTI tAMbekA cUrNa inhoMkA bakarI ke dUdhase kalka vanA // 43 // aura jaoNMTI A~valA ke patte ghRtase dhUpitakarai yaha zojA aura zUlako nAzatA hai, aura amloSitanAmaka netrarogameM pittake abhisyaMdakI taraha cikitsAko prayukta karai // 44 // utkliSTAH kaphapittAstranicayotthAH kukUNakAH // pakSmoparodhaH zuSkAkSipAkaH pUyAlaso bisaH // 45 // pothakyamloSito'lpAkhyasyandamanthA vinAnilAt // ete'STAdaza pillAkhyA dIrghakAlAnubandhinaH // 46 // cikitsA pRthageteSAM svaM svamuktAtha vakSyate // kapha pitta raktake samUhase upaje ukliSTa aura kukUNaka pakSmoparodha zuSkAkSipAka pyAlasa bisa // 45 // pothakI amloSita alpAkhya vAyuke binA saba abhiSyaMda aura saba abhimaMtha ye 18 darghikAlataka anubaMdhavAle pillAkhyaroga haiM // 46 // inhoMkI pRthak pRthak cikitsAko yathAyogya kahake varNana kareMge // pillIbhUteSu sAmAnyAdatha pillAkSirogiNaH // 47 // snigdhasya ccharditavataH zirAviddhahRtAsRjaH // viriktasya ca vartmAnu nirlikhedAvizuddhitaH // 48 // For Private and Personal Use Only aura pillIbhUta rogameM sAmAnyase cikitsA kahI aura pillAkhya rogavAleko // 47 // snigdha nA aura vamana karA aura zirAke bIMdhanese raktako nikAsa aura julAba karAya pIche vartmako jabataka zuddhi hove tabataka lekhita kare // 48 // Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (852) aSTAGgahRdayetutthakasya palaM zvetamAracAni ca viNshtiH|| triMzatAkAJjikapalaiH piSTvA tAmra nidhApayet // 49 // pillAnapillAnkurute bahuvarSotthitAnapi // tatsekenopadehAstu kaNDUzophAMzca nAzayet // 50 // nIlAthothA 4 tole, sapheda miraca arthAt sahojanAke bIja vIsa 20 inhoMko 90 tole kAMjImeM pIsa tAMbAke pAtrameM sthApitakare // 49 // bahuta gharSase utthitahuye pillarogoMko isakA seka nAzatAhai aura lepa khAja zojAkobhI nAzatAhai // 50 // karaJjabIjaM surasaM sumanaH korakANi ca // saMkSudya sAdhayetkAthe pUte tatra rskriyaa||51|| aJjanaM pillabhaiSajyaM pakSmaNAM ca prarohaNam // karaMjuAke bIja bIjAbola camelIkI kalI inhoMko kUTa jalameM sAthai,jaba kAtha hojAve tava vastrameM chAnike rasakriyArUpa // 11 // yaha aMjana pillarogameM uttama auSadha hai aura palakoMko upjaataahai|| rasAMjanaM sarjaraso rItIpuSpaM mnHshilaa||52|| samudraphenaM lavaNaM gairikaM maricAni c||aNjnN madhunA piSTaM kledakaNDanamuttamam // 53 // abhayArasapiSTaM vA tagaraM pillanAzanam ||bhaavitNvstmuutrenn sasnehaM devadAru ca // 54 // aura rasota rAla tAMbemeM jastako milA piSTakiyA cUrNa manazila // 52 // samudrajhAga seMdhAnamaka gerU miraca inhoMko zahadase pIsake kiyA aMjana kledako aura khAjako nAzatAhai aura uttamahai // 53 // athavA haraDeke kAthameM pisAhuA tagara pilarogako nAzatAhai aura snehase saMyukta devadArako bakareke mUtrameM bhAvita kara netroMmeM Ajai to pilarogakA nAza hotAhai // 54 // saindhvtriphlaakRssnnaakttukaashNkhnaabhyH|| satAmrarajaso vatiH pillazukrakanAzinI // 55 // seMdhAnamaka triphalA pIpala kuTakI zaMkhakI nAbhi tAMbekA cUrNa inhoMkI vattI pillarogako aura phUleko nAzatIhai // 55 // puSpakAsIsacUrNoM vA sursaarsbhaavitH|| tAne dazAhaM tatpaillyapakSmazAtajidaMjanam // 56 // athavA harAikasIsake cUrNako pUrvAke rasase tAMbeke pAtrameM dazadinataka bhAvitakarai, yaha aMjana pailparogako aura pakSmazAtako jItatAhai // 16 // alaJca sauvIrakamaJjanaJca tAbhyAM samaM tAmrarajazca sUkSmam // pilleSu romANi niSevito'sau cUrNaH karotyekazalAkayApi // 57 // For Private and Personal Use Only Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (853) haratAla aura suramA le aura ina donoMke samAna tAMbekA sUkSma cUrNa le eka salAIkarake sevitakiyA yaha cUrNa pillarogoMmeM romoMko upajAtAhai // 17 // lAkSAnirguNDIgadArisena zreSThaM kArpAsaMbhAvitaM sptkRtvH| dIpaH prajvAlyaH sarpiSA tatsamutthA zreSThA pillAnAM ropaNArthe maSI sA // 58 // lAkha saMbhAlU bhaMgarA dAruhaladIke rasase sAtavAra bhAvitakarI zreSTha rUIse ghRtake saMga dIpaka pracalita karanA yogyahai, tisase upajI zyAhI pillarogake ropaNa karaneke artha zreSThahai // 18 // vAvalekhaM bahuzastadvacchoNitamokSaNam // punaH punarvirekaJca nityamAzcotanAMjanam // 59 // nAvanaM dhUmapAnaM ca pillarogAturo bhajet // pUyAlase tvazAntentardAhaH sUkSmazalAkayA // 60 // pillarogavAlA varmake avalekhanako aura raktake nikAsaneko aura bArabAra julAbako nityaprati Azcotana aura aMjanako // 59 // nasyako aura dhUmAMke pIneko sevai aura nahIM zAMtahuye pyAlasarogameM sUkSma salAIkarake bhItarako dAha karanA hitahai / / 60 // cturnvtiritykssnnorhetulkssnnsaadhnaiH|| parasparamasaGkIrNAH kAtsyena gaditA gdaa||61|| sarvadA ca niSeveta svastho'pi nynpriyH|| purANayavagodhUmazAliSaSTikakodravAn // 62 // mugAdInkaphapittaghnAnbhUrisarpiHpariplutAn ||shaakN caivaMvidhaM mAMsaM jAGgalaM dADimaM sitAm // 63 // saindhavaM triphalAM drAkSAM vAripAne ca naabhsm||aatptrN padatrANaM vidhivdossshodhnm||64|| hetulakSaNa sAdhanase ApasameM asaMkIrNa aura saMkhyAmeM 94 netroM ke roga saMpUrNatA karake kahe // 61 // netroMse pyAra karanevAlA svastha manuSyabhI sabakAlameM purANA jaba gehUM zAlicAvala zAMThicAvala kodUM // 62 // mUMga Adi kapha aura pittako nAzanevAle aura bahutase aura ghRtase yukta aura aisehI prakAravAle zAka aura jAMgaladezakA mAMsa aura anAra misarI // 63 // seMdhAnamaka triphalA dAkha aura pAna karanemeM AkAzakA pAnI chatrI jUtI joDA Adi aura vidhipUrvaka julAbako sevai // 64 // varjayedvegasaMrodhamajIrNAdhyazanAni ca // zokakrodhadivAsvapnanizAjAgaraNAni ca // 65 // vidAhi viSTambhakaraM yaccehAhArabheSajam // 66 // For Private and Personal Use Only Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (854) aSTAGgahRdayemUtraAdi vegoMkA rokanA, ajIrNa bhojanameM bhojana zoka krodha dinakA zayana rAtrikA jAganA inhoMko va // 65 // dAha karanevAlA aura viSTaMbha karanevAlA bhojana aura auSadhakobhI v||66|| dve pAdamadhye pRthusanniveze zire gate te bahudhA ca netre|| tAmrakSaNodvartanalepanAdInpAdaprayuktAnnayanaM nynti||6|| maloSNasaMghaTanapIDanAyaistA dUSayante nayanAni dussttaaH|| bhajetsadA dRSTihitAni tsmaadupaandbhynyjndhaavnaani||68|| pairoMke madhyameM pRthurUpa do nADIhaiM, aura ve bahuta prakArase netrameM prApta horahIhai, ve nADI pairoMmeM prayuktakiye mAliza uvaTanA lepana Adiko netrameM prayukta karatIhaiM // 67 // maila garamAI saMghaTana pIDA Adise duSTahuI ve nADI netroMko dUSita karatIhai, isakAraNase sabakAlameM dRSTimeM hita karanevAle jUtI joDA mAliza dhAvana ina saboMko manuSya sevatArahai // 68 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasahitAbhASATIkAyA muttarasthAne SoDazo'dhyAyaH // 16 // sptdsho'dhyaayH| athAtaH karNarogavijJAnIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| isake anaMtara karNarogavijJAnIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / prtishyaayjlkriiddaakrnnknndduuynairmrut||mithyaayogen zabdasya kupito'nyaizca kopnaiH||1|| prApya zrotrazirAH kuryyAcchUlasrotasi vegvt||ardhaavbhedkN stambhaM zizirAnabhinandanam // 2 // cirAcca pAkaM pakkaM tu lasIkAmalpazaH srvet||shrotrN zUnyamakasmAca syAtsaJcAravicAravat // 3 // pInasa jalakrIDA karNakA khujAnA inhoMkarake aura zabdake mithyAbhiyogakarake aura kopanarUpa anya nidAnoMkarake kupitahuA vAyu // 1 // kAnakI zirAoMmeM prAptaho kAnake chidrameM vegavAle zUlako karatAhai tathA ardhAvabhedaka zirake rogako tathA kAnake staMbhako karatAhai tathA zItalapadArtha karake AnaMdake abhAvako upajAtAhai // 2 // aura cirakAlase pAkako karatAhai aura pakAhuA kAna thoDI zeDI lasikAko jhirAtAhai aura ApahI Apa kAna zUnya hojAtAhai saMcAra aura vicAravAlA kAna hojAtAhai // 3 // For Private and Personal Use Only Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (855) zUlaM pittAtsadAhoSA zItecchA zvaya) jvaram // AzupAkaM prapakvaM ca spiitlsikaasnutiH||4|| sA lasIkA spRzedyadyattattatpAkamupaiti ca // pittase zUla aura dAha aura saMtApa aura zItalapadArthakI icchA aura zojA jvara aura tatkAla pAkako upajAtAhai, aura prakarSakarake pakAhuA pIlIlAsakAko jhirAtAhai // 4 // vaha lasikA jisa jisa aMgakA sparza karatIhai vahI vahI aMga pAkako prApta hotAhai // kaphAcchirohanugrIvAgauravaM mandatA rujaH // 5 // kaNDUH zvayathuruSNecchA pAkAcchetaghanA sutiH|| aura kaphase zira ThoDI grIvAkA bhArIpana aura pIDAkI alpatA // 5 // aura khAja zojA garama padArthakI icchA aura pAkase zveta aura karaDA srAva hotAhai // karoti zravaNe zUlamabhighAtAdi dUSitam // 6 // raktaM pittasamAnArti kizcidvAdhikalakSaNam // aura abhighAtaAdise dUSitahuA rakta kAnameM zUlako karatAhai // 6 // paraMtu pittake samAna pIDAvAlA aura kachukaadhika lakSaNoMvAlA rakta hotAhai / / zUlaM samuditairdoSaiH sazophajvaratIvaruk // 7 // paryAyAduSNazItecchaM jAyate zrutijADyavat // pakkaM sitAsitAraktaghanapUyapravAhi ca // 8 // aura sannipAta dopoMkarake sojA jvara tIvra pIDAse saMyukta zUla upajatAhai // 7 // paryAyakarake uSNa aura zItakI icchAvAlA aura jaDapanese saMyukta aura paka aura sapheda kAlI rakta rAdako bahAnevAlA kAna hojAtAhai // 8 // zabdavAhizirAsaMsthezRNoti pavane muhuH / / nAdAnakasmAdvividhAnkarNanAdaM vadanti tam // 9 // zabdako bahanevAlI zirAmeM sthitahuye vAyumeM kAraNake vinA ApahI Apa aneka prakArake zabdoMko manuSya sunatAhai tisako karNanAda roga kahatehaiM // 9 // zleSmaNAnugato vAyu do vA smupekssitH|| uccaiH kRcchAcchrati kuryyAdhiratvaM krameNa ca // 10 // kaphakarake anugatahuA vAyu athavA nahIM cikitsita kiyA karNanAda roga kaSTase UMcA sunaneko karatA hai aura kramakarake badhirapaneko karatAhai // 10 // vAtena zoSitaH zleSmA sroto limpettato bhavet // ruggauravaM pidhAnaM ca sa pratInAhasaMjJitaH // 11 // For Private and Personal Use Only Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (856) aSTAGgahRdayevAyukarake zoSitahuA kapha srotoMko lepitakaratA hai tisa kAraNase tisa kAnameM zUla bhArIpanA aura AcchAditapanA ye hotehaiM yaha pratInAhasaMjJaka rogahai // 11 // kaNDUzophau kaphAcchAne sthirau tatsaMjJayA smRtau // kaphase kAnameM khAja aura zojA sthita rahatAhai, tisavAste karNakaMDu aura karNazopha do roga kahehaiM / kapho vidagdhaH pittena sarajaM nIraja tvapi // 12 // ghanapUtibahukledaM kurute pUtikarNakam // pittakarake vidagdhahuA kapha pIDAse sahita athavA pIDAse rahita // 12 // aura karaDe tathA durgaMdhita bahutase kledase saMyukta pUtikarNaka rogako karatAhai // - vAtAdidUSitaM zrotraM mAMsAsRkkledajAM rujam // 13 // khAdanto jantavaH kuryustIvAMsa kRmikrnnkH|| aura vAta Adikarake dUSita kAnako khAtehue kIDe mAMsa raktakledase upajI // 13 // tIvra pIDAko karatehaiM vaha kRmikarNaka roga kahAtAhai // ... zrotrakaNDUyanAjAte kSate syaatpuurvlkssnnH||14|| aura kAnake khujAnese upaje ghAvameM pUrvokta lkssnne| vAlA // 14 // vidradhiH pUrvavaccAnyaH zopho'zo'rbudamIritam // teSu rukpUtikarNatvaM badhiratvaM ca bAdhate // 15 // vidhi upajatAhai, aura pUrvoktako samAna anya zojA upajatAhai, aura karNArza aura karNArbuda ye bhI hotehaiM, paraMtu arza aura arbudake lakSaNa jaise pahile kahacukehaiM taisehI yahAMhai inhoMmeM zUla aura durgaMdhita kAna aura badhirapanA ye pIDA detehaiM // 15 // garbhe'nilAtsaMkucitA zaSkulI kucikrnnkH|| eko nIruganeko vA garbhe mAMsAMkuraH sthirH|| 16 // vAyukarake bhItara zaSkulI saMkucita hojAtIhai yaha kucikarNaka roga kahAtAhai kAnake bhItara zUlase rahita eka athavA aneka aura sthirarUpa hoya to mAMsAMkura kahAtAhai // 16 // pippalI pippalImAnaH snnipaataadvidaarikaa|| savarNaH sarujaH stabdhaH zvayathuH sa upekssitH||17|| kaTutailanibhaM pakkaH stravetkRcchreNa rohati // saGkocayati rUDhA ca sA dhruvaM karNazaSkulIm // 18 // pIpalake samAna karNapippalIroga kahAhai aura sannipAtase vidArakA roga upajatA hai varNaka samAna aura pIDAse saMyukta aura stabdha zojA nahIM cikitsita kiyAjAve // 17 // taba pakkahue For Private and Personal Use Only Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (857) kaDuve telake samAna jhirAtAhai pIche kaSTase aMkurita hotAhai aise aMkurita huA yaha vidArikA roga nizcaya karNazaSkuliko saMkucita karatA hai // 18 // zirAsthaH kurute vAyuH pAlIzoSaM tadAhvayam // zirAmeM sthitahuA vAyu pAlike zoSako karatAhai, taba pAlizoSa upajatAhai, yaha pAlizoSa roga kahAtAhai // .. kRzA dRDhA ca tantrIvatpAlI vAtena tantrikA // 19 // aura vAyukarake kRzarUpa aura dRDharUpa aura vINAkI samAna pAlI hojAtIhai, yaha taMtrikA roga kahAtAhai // 19 // sukumAre cirotsargAtsahasaiva pravaddhite // karNe zophaH sarukpAlyAmaruNaH paripoTavAn // 20 // sukumArarUpa aura cirotsargase vegase baDhe hue kAnameM zUlase saMyukta aura phuranese saMyukta zojApAlImeM upajatAhai // 20 // parIpoTaH sa pavanAdutpAtaH pittazoNitAt // gurvAbharaNabhArAyaiH zyAvorugdAhapAkavAn // 21 // zvayathuH sphottpittkaaraagossaakledsNyutH|| yaha paripoTa roga vAyuse hotAhai, pittase aura raktase utpAtaroga hotAhai bhArI gahane aura bhAra Adikarake kupitahue pitta aura raktase dhUmravarNavAlA aura zUla dAha pAkavAlA // 21 // phoDA phunasI rAga saMtApa kledase saMyukta zojA upajatAhai // pAlyA zopho'nilakaphAtsarvato niya'thaH sthirH||22|| stabdhaH savarNaH kaNDUmAnunmantho gallirazca sH|| ___ vAtase kaphase pAlImeM saba tarphase pIDAkarake varjita aura sthira // 22 // aura stabdha aura varNake samAna aura khAjase saMyukta zojA upajatAhai yaha unmaMtharoga tathA gallira roga kahAtAhai // durviddhe varddhite karNe sakaNDUdAhapAkaruk // 23 // zvayathuH sannipAtotthaH sa nAmnA duHkhvrddhnH|| aura burI taraha viddhahuA tathA vArddhatarUpa kAnameM khAja dAha pAka zUla saMyukta // 23 // zonA sannipAtase upajatAhai yaha duHkhavardhana roga kahAtAhai // kaphAsRkRmijAH sUkSmAH sknndduukledvednaaH||24|| lehyAkhyAH piTikAstA hi liyuH paaliimupekssitaaH|| __ aura kapha rakta kRmise upajIhuI sUkSma khAja kleda pIDAse saMyukta // 24 // aura lehyanAmavAlI phunasiyAM upajatIhaiM pIche nahIM cikitsita karI ye phunasiyAM kAnako cATajAtIhaiM / / For Private and Personal Use Only Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (858) aSTAGgahRdayepippalIsarvajaM zUlaM vidArI kucikrnnkH||25|| eSAmasAdhyAyApyaikA tantrikAnyAMstu sAdhayet // paMcaviMzatirityuktAH karNarogA vibhaagtH||26|| aura karNapippalI aura sannipAtase upajA karNazUla aura vidArikA kucikarNaka // 25 // ye roga saba kAnake rogoMmeM asAdhyahaiM, aura taMtrikAroga kaSTasAdhyahai, aura anya bIsa kAnake roga sAdhyahaiM, aise vibhAgase 25 kAnake roga kahe // 26 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne saptadazo'dhyAyaH // 17 // assttaadsho'dhyaayH| athAtaH karNarogapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara karNarogapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / karNazUle pavanaje pibedrAtrau rasAzitaH // vAtaghnasAdhitaM sarpiH karNa svinnaM ca puuryet||1||ptraannaaN pRthagazvatthabilvArkeraNDajanmanAm // tailasindhUtthadigdhAnAM svinnAnAM puttpaaktH||2|| rasaiH kavoSNaistadvacca mUlakasyAralorapi // vAtase upaje karNazUlameM mAMsake rasake sAtha bhojana karanevAlA manuSya vAtako nAzanevAle auSadhoMkarake sAdhita kiye ghatako rAtrimeM pI aura svinnakiye kAnako vakSyamANa rasoMse paritakarai // 1 // pRthak pRthak pippala belapatra Aka araMDase upajehue tela aura seMdhAnamakase lepitakiye aura puTapAkakI vidhise sveditakiye pattoMke // 2 // kachuka garmakiye ramoMkarake athavA sahojanAke tathA sonApAThAke rasase kAnako pUritakarai / / guNe vAtahare'mleSu mUtreSu ca vipaacitH||3|| mahAsneho drutaM hanti sutIvrAmapi vedanAm // aura vAtako nAzanevAle auSadhoMke samUhameM aura kAMjiyoMmeM aura gomUtraAdiyoM meM vizeSakarake pakAyAhuA // 3 // mahAsneha tatkAla kAnakI tIvrapIDAko nAzatAhai // mahataH paJcamUlasya kASThAtkSaumeNa veSTitAt // 4 // tailasiktAtpradIptAmAtsnehaH sadyo rujaaphH|| aura rezamIvastrase veSTitakiye baDe paMcamUlake kASThako // 4 // telameM bhigo aura agnise jalAya aprabhAgase TapakAhuA tela tatkAla kAnakI pIDAko haratAhai / / For Private and Personal Use Only Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / yojyazcaivaM bhadrakASThAtkuSThAtkASThAcca saarlaat||5|| aura nAgaramothA kUTha saralavRkSa inhoMke kASThoMko jalAya nikAsAhuA tela kAnameM prayukta karanA yogyahai // 5 // vAtavyAdhipratizyAyavihitaM hitamatra ca // varjayecchirasA snAnaM zItAmbhaH pAnamayapi // 6 // nAtavyAdhime aura pInasameM jo vihitakiyA auSadhahai, vahabhI yahAM hitahai zirase snAna na kare bhaura dinameMbhI zItala pAnI na pIve // 6 // pittazUle sitAyuktaM ghRtasnigdhaM virecayet // drAkSAyaSTizRtaM stanyaM zasyate karNapUraNam // 7 // pittase upaje zUlameM misarIse yukta ghRtakarake snigdhahue manuSyako julAba devai, dAkha aura mulahaTIse siddha kiyA strIkA dUdha kAnako pUraNa karanemeM zreSTahai // 7 // yssttynntaahimoshiirkaakoliirodhjiivkaiH|| mRNAlabisamaJjiSThAsArivAbhizca saadhyet||8|| yaSTImadhurasaprasthaM kSIradviprastha sNyutm||tailsy kuDavaM nasyapUraNAbhyaMjanairidam ||9||nihnti zUladAhoSAH kevalaM kSaudrameva vA // mulahaTI dhamAMsA caMdana khaza kAkolI lodha jIvaka kamalakI DAMDI kamalakaMda majITha anaMtamUlake kalkoMse // 8 // 64 tole mulahaTIkA rasa aura 128 tole dUdha inhoMmeM 16 tole telako pakAvai pIche nasya pUraNa mAlizase yaha tela // 9 // zUla dAha saMtApako nAzatAhai, athavA akelA zahadabhI kAnake zUla dAha saMtApako nAzatAhai // yaSTayAdibhizca saghRtaiH karNau dihyaatsmnttH||10|| aura mulahaTI Adi ina auSadhoMke kalkameM ghRta milAke cAroMtaraphase kAnoMko lepitakarai 10 // vAmayetpippalIsiddhasarpiHsnigdhaM kaphodbhave // dhUmanAvanagaNDUSasvedAnkuryAtkaphApahAn // 11 // kaphase upaje zUlameM pIpalameM siddhakiye ghRtakarake snigdhakiye manuSyako vamana karAve aura kaphako nAzanevAle nasya dhUvAM kule svedakarmako prayuktakarai // 11 // lazunAkazigrUNAM tulasyA mUlakasya ca // kadalyAH svarasaH zreSThaH kaduSNaH karNapUraNe // 12 // lasuna adarakha sahojanA tulasI mUlI kelA inhoMke pRthak 2 aura kachuka garama svarasa kAnake pUranemeM zreSThahai // 12 // For Private and Personal Use Only Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (860) aSTAGgahRdayearkokurAnamlapiSTAMstailAktAllavaNAnvitAn // sannidhAya snuhIkANDe korite tacchadAvRtAn // 13 // . svedayetpuTapAkena sa rasaH zUlajitparam // kAMjImeM pisehue aura telameM bhigoyehuye aura seMdhAnamakase saMyukta kake aMkuroMko koritarUpa thoharake kAMDemeM sthApitakara aura thoharake pattoMse AcchAditakara // 13 // puTapAka karake sveditakarai pIche nicoDAhuA yaha rasa atizayakarake zUlako jItatA hai / / rasena bIjapUrasya kapitthasya ca pUrayet // 14 // suktena pUrayitvA vA phenenaanvvcuurnnyet|| aura bijorAke tathA kaithake rasa karake kAnako pUritakarai // 14 // athavA kAMjIkarake kAnako pUritakara pIche samudrajhAgake cUrNAMkarake avacUrNita karai / / ajAvimUtravaMzatvaksiddhaM tailaM ca pUraNam // 15 // siddhaM vA sArSapaM tailaM hiNgutumbrunaagraiH|| athavA bakarI aura bheDakA mUtra vAMsakI chAla inhoMmeM siddhakiyA tela kAnameM pUranA hitahai // 15 // athavA hIMga ciraphala sUMTha inhoMkarake siddhakiyA sarasoMkA tela pUranemeM hitahai / / - raktaje pittavatkAryaM zirAzcAza vimokSayet // 16 // aura raktase upaje karNazUlameM pittakI taraha auSadha karanA yogyahai paraMtu tatkAla phastako khulAvai // 16 // pake payavahe karNe dhUmagaNDraSanAvanam // yuMjyAnnADIvidhAnaM ca duSTavraNaharaM ca yat // 17 // pakkarUpa aura rAdako bahAnevAle aise karNameM dhUmA kulA nasya nADI vidhAna aura duSTa ghAvako nAzanevAle auSadhako prayuktakarai // 17 // srotaHpramRjya digdhaM tu dvau kAlau picuvrtibhiH|| pUrayed dhUpayitvA tu mAkSikeNa prapUrayet // 18 // surasAdigaNakAthaphANitAktAM ca yojayet // picuvarti susUkSmaizca taccUrNairavacUrNayet // 19 // rUIke phohekI battiyoMse donoMkAla lepitahue kAnake srotako zuddhakara aura gugguluse dhUpitakara pIche zahadase pUritakarai // 18 // surasAdigaNake auSadhoMke kAtha aura phANita karake bhigoIhuI rUIke phohekI battIko prayuktakarai,tathA sUkSma pisehue surasAdigaNake cUrNokarake avcuurnnitkrai||19|| zUlakledagurutvAnAM vidhireSa nivrtkH|| zUla kleda bhArIpanako nivRtta karanekI yaha vidhi hai / For Private and Personal Use Only Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / priyaMgu madhukAmbaSThAdhAtakyutpalaparNibhiH // 20 // maJciSThAlodhalAkSAbhiH kapitthasya rasena ca // pacettailaM tadAsrAvaM nigRhNAtyAzu pUraNAt // 21 // aura mAlakAMganI mulahaTI pAThA dhAyake phUla pRzniparNI zAlaparNI // 20 // majITha lodha lAkha inhoMke kalkase aura kaithake rasase telako pakAve yaha tela pUraNa karanese tatkAla srAvako haratA hai // 21 // ( 861 ) nAdabAdhiryyayoH kuryyAdvAtazUlottamaiauSadham // zleSmAnubandhe zleSmANaM prAgjayedvamanAdibhiH // 22 // karNanAda aura badhirapane meM vAtazUlameM kahe auSadhako kare aura kapha ke anubaMdha meM pahale vamana Adi se kaphako jItai // 22 eraNDazizrvaruNamulakAtpatraje rase // caturguNe pacettailaM kSIrecASTaguNonmite // 23 // yaSTyAhnAkSIrakAkolIkalkayuktaM nihanti tat // nAdabAdhiryyazUlAni nAvanAbhyaGgapUraNaiH // 24 // araMDa sahoMjanA varaNAmUlIke caugune rasameM aura AThagune dUdhameM telako pakAvai aura mu kSIrakAkolI inhoMke kalka karake saMyuktakara siddhakiyA pUrvokta tela nasya mAliza pUraNa inhoM karake karNanAda zUla badhirapaneko nAzatA hai // 23 // 24 // pakkaM prativiSAhiGgamizitvaksvarjikoSaNaiH For Private and Personal Use Only // sasuktaiH pUraNAttailaM ruksrAvazrutinAdanut // 25 // kAlA atIza hIMga soMpha dAlacInI sAjI miraca kAMjI meM pakAyAhuA tela zUla srAva kAna meM zabdako nAzatA hai // 25 // karNanAde hitaM tailaM sarpapotthaJca pUraNe // pUraNemeM zarasoMkA tela karNanAdameM hitahai // zuSkamUlakakhaNDAnA kSAro hiGgu mahauSadham // 26 // zatapuSpAvacAkuSThadAruzigrurasAMjanam // sauvarcalayavakSArasvarjikodbhidasaindhavam // 27 // bhUrjagranthiviDaM mustAmadhusuktaM caturguNam // mAtuluGgarasastadvatkadalIsvarasazca taiH // 28 // pakkaM tailaM jayatyAzu sukRcchrAnapi pUraNAt // kaNDUM kledaJca bAdhiryaM pUtikarNaJca rukmIn // 29 // kSAratailamidaM zreSThaM mukhadantAmayeSu ca // aura sUkhImUlIke athavA sahoMjanA ke TukaDoMkA khAra hIMga sUMTha // 26 // zaupha baca kUTha devadArasahajanA razota kAlAnamaka javAkhAra sAjI rehIMnamaka seMdhAnamaka ||27|| bhojapatra pIpalAmUla mani Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (862) bhaSTAGgahRdayeyArInamaka nAgaramothA ye saba samAnabhAga aura zahada vijorekA rasa kAMjI kelekA rasa ye saba cAra cAra gune // 28 // tinhoMkarake pakAyAhuA tela pUraNase acchItaraha kaSTasAdhya khAja kleda badhirapanA pUtikarNa zUla kRmiko jItatAhai // 29 // mukha aura dAMtoMke rogoMmeMbhI yaha kSAratela zreSThahai / atha suptAviva syAtAM ko raktaM harettataH // 30 // jo zayana karatehuaikI taraha arthAt zUnyarUpa karNa hojAveM taba raktako nikAse // 30 // sshophkledyormndsutervmnmaacret|| zojA aura kledase saMyuktahue kAnoMke hojAnemeM maMda tivAle manuSyako vamana karAnA cAhiye / / bAdhiyaM varjayed bAlavRddhayozcirajaM ca yt||31|| aura bAlaka aura vRddhake zarIrameM aura cirakAlake upaje badhirapaneko va // 31 // pratinAhe parikledya snehasvedairvizodhayet // karNazodhanakenAnu karNau tailena pUrayet // 32 // sasuktasaindhavamadhormAtuluGgarasasya vaa|| zodhanAdrUkSatotpattau ghRtamaNDasya pUraNam // 33 // pratinAharogameM sneha aura sveda karake parikveditakara kAnako zodhanevAle dravyase zodhitakarai aura kAnoMko telase pUritakarai // 32 // paraMtu kAMjI seMdhAnamaka zahada athaSA bijorekA rasa inhoMkarake saMyukta kiye teloMse kAnako pUrita karai // 33 // kramo'yaM malapUrNe'pi karNe kaNDDAM kaphApaham // nasyAditadvacchophe'pi kaTUSNaizcAtra lepanam // 34 // malase pUritahue kAnameMbhI yahI krama karanA yogyahai, aura kAnameM khAja upajai to kaphako nAzanevAlA nasyaAdi hitahai, aura zojemeMbhI yahI krama hitahai, paraMtu kaTu aura garama auSadhoMkarake yahAM lepa hitahai // 34 // karNasrAvoditaM kuryaatsuutiikkRmikrnnyoH|| pUraNaM kaTutailena vizeSAtkRmikarNaka // 35 // pUtikarNameM aura kRmikarNameM karNastAvameM kahe auSadhako karai, paraMtu kRmikarNameM vizeSa karake kaDuve telakarake pUrana karanA hitahai // 35 // vamipUrvA hitA karNavidradhau vidradhikriyA // aura karNakI vidradhImeM vamana karAke pIche vidradhImeM kahI kriyA karanI zreSTha hai / / pittotthakarNazUloktaM karttavyaM kSatavidradhau // 36 // aura kSatakI vidradhImeM pittake karNazUlameM kahI auSadha karanI hitahai // 36 // artho'rbudeSu nAsAvadAmA karNavidArikA // karNavidradhivatsAdhyA yathAdoSodayena ca // 37 // For Private and Personal Use Only Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASArTIkAsametam / (863) karNArzameM aura karNArbudameM nAsikAkI taraha auSadhako karai, aura kacI karNavidArikA doSake udayake anusAra kAnakI vidradhIke samAna sAdhita karanI yogyahai // 37 // pAlIzoSe'nilazrotrazUlavannasyalepanam // svedaM ca kuryyAtsvinnAJca pAlImudvarttayettilaiH // 38 // priyaalbiijyssttyaahvhygndhaayvaanvitaiH|| tataH puSTikaraiH snehairabhyaGgaM nityamAcaret // 39 // pAlIzoSameM vAtase upaje karNazUlakI taraha nasya lepa svedako karai, aura svinnahuI pAlIko tiloMkarake udvartana karai // 38 // ciroMjI mulahaTI AsagaMdha java inhoMse saMyukta aura puSTike karanevAle snehoMse nityaprati mAlizako karai // 39 // zatAvarIvAjigandhApayasyairaNDajIvakaiH // tailaM vipakkaM sakSIraM pAlInAM puSTikRtparam // 40 // zatAvarI AsagaMdha dUdhI araMDa jIvaka dUdha inhoMmeM pakkakiyA tela pAliyoMko atizaya karake puSTa karatAhai // 40 // kalkena jIvanayena tailaM payasi pAcitam // AnUpamAMsakkAthe ca pAlIpoSaNavarddhanam // 41 // jIvanIyagaNake kalkase aura anUpadezake mAMsoMke kAthameM aura dUdhameM pakAyAhuA tela pAlIko poSatAhai, aura baDhAtAhai // 4 1 // pAlI chittvAtisaMkSINAM zeSAM sandhAya poSayet // atyaMta kSINahuI pAlIko cheditakara aura zeSarahIko saMdhitakara pIche poSitakarai // yApyaivaM tantrikAkhyApi paripoTe'pyayaM vidhiH||42|| aura kaSTasAdhya taMtrikArogabhI aisehI sAdhitakaranA yogyahai, paripoTameMbhI yahI vidhi hai // 42 // utpAte zItalairlepojalokohRtazoNite // utpAtameM prathama jokoMkarake raktako nikAsa pIche zItala auSadhoMkarake lepita karanA / / jambbAmrapallavabalAyaSTIrodhratilotpalaiH // 43 // sadhAnyAmlaiH samaJjiSThaiH sakadambaiH sasArivaiH // siddhamabhyaMjanaM tailaM visarpoktaghRtAni ca // 44 // aura jAMmana Amake patte kharehaTI mulahaTI lodha tila niilaakml||43|| cAvaloMkI kAMjI majITha kadaMba anaMtamUla inhoMmeM siddhakiyA tela mAlizameM hitahai aura visarparogameM kahehue ghRta hitahaiM 44 For Private and Personal Use Only Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (864) aSTAGgahRdayeunmanthe'bhyaMjanaM tailaM godhAkarkavasAnvitam // tAlapatrAzvagandhArkabAkucItilasaindhavaiH // 45 // surasAlAGgalIbhyAJca siddhaM tIkSNaJca nAvanam // unmatha rogameM godhA aura kakerekI vasAse anvitakiyA aura tADakA pattA AsagaMdha Aka bAvacI tila seMdhAnamaka inhoM karake siddhakiyA tela mAlizameM hitahai // 45 // tulasI aura kalahArIse siddhakiyA tela tIkSNanasyarUpa hitahai // durviddhe'zmantajambvAmrapatrakAthena secitam // 46 // tailena pAlI svabhyaktAM suzlakSNairavacUrNayet // cUrNairmadhukamaJjiSThAprapuNDrAhvanizodbhavaiH // 47 // lAkSAviDaGgasiddhaJca tailamabhyaJjane hitam // aura burItaraha viddhahue kAnameM ApaTA jAmanake patte Amake patte inhoMke kAtha karake secita karI // 46 // aura telase abhyaktakarI pAlIko mahIna pisehue mulahaTI majITha pauMDA halAse cUrNose avacUrNita karai // 47 // lAkha aura vAyaviDaMgameM siddhakiyA tela mAlizameM hitahai / / svinnAM gomayajaiH piNDairbahuzaH parilahikAm // 48 // viddnggsaarairaalimpedurbhriimuutrklkitaiH|| kauTajeMgudakAraJjavIjazamyAka. valkalaiH // 49 // athavAbhyaMjane tairvA kaTutailaM vipAcayet // sanimbapatramaricamadanalaMhikAtraNe // 50 // gobarake piMDoMkarake batabAra sveditakarI parilehikAko // 48 // bheDake mUtrameM kalkitakiye. viDaMgasAra indrajava iMgudI karaMjuAke bIja amalatAsakI chAlase lepitakarai // 59 // athavA inhIM auSadhoMke kalkameM kaDuve telako pakAvai, athavA lehikAke ghAvameM nIMbake patte miraca mainaphala inhoMkarake kaDuve telako mAlizake bhartha pakAvai // 50 // chinnantu karNaM zuddhasya vanyamAlocya yaugikam // zuddhAstraM lAgayellagne sadyazchinne vizodhanam // 51 // . zuddha manuSyake zuddharaktavAle chinnahue kAnako yogikabaMdhako dekhake lAgita karai aura lagehue, kAnameM tathA tatkAla kaTehue kAnameM vizeSa karake zodhana hitahai // 11 // atha grathitvA kezAntaM kRtvA chedanalekhanam // nivezya sandhi suSamaM na nimnaM na samunnatam // 52 // abhyajya madhusarpiA picuplotAvaguNThitam // sUtreNAgADhazithilaM vaddhA cUrNairavA For Private and Personal Use Only Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (865) kiran // 53 // zoNitasthApanairRNyamAcAraM cAdizettataH // saptAhAdAmatailAktaM zanairapanayatpicum // 54 // kezotaka prathitakara chedana aura lekhanako kara pIche na nIcI aura na UMcI samAna rUpa saMdhiko sthApitakara // 52 // zahada aura ghRtase abhyakta karake pIche rUIke phohese avaguMThita karanA na karaDe aura na zithila sUtrase bAMdha pIche cUrNoM se avacUrNita karai // 13 // paraMtu raktako sthApita karanevAle cUrNokarake cUrNitakare pIche vraNameM hitarUpa AcArako sabai pIche sAta dinoM meM kacce telase bhigoyehue tisa rUIke phoheko haule haule dUra kare // 14 // surUDhaM jAtaromANaM zliSTasandhisamasthiram // suvaNiM surAgazca zanaiH karNa vivarddhayet // 55 // pIche acchItaraha aMkuritahue aura upajehue romoMvAle aura milIhuI sandhiyoMvAle aura sama sthira suMdara varmavAle rAgavAle kAnako hole hole baDhAvai // 15 // jalazakaH svayaMguptA rajanyau bRhatIdvayam // azvagandhAbalAhastipippalIgaurasarSapAH // 56 // mUlaM koshaatkaashvghnruupikaastprnnjm||cucchundrii kAlamRtA gRhaM mdhukriikRtm||57||jntukaa jalajanmA ca tathA zAbarakandakam // ebhiHkalkaiHkharaMpakkaM satailaM mAhiSaM ghRtm||58|| hastyazvamUtreNa paramabhyaMgAtkarNavarddhanam // zivAla kauMca haladI dAruhaladI donoM kaTehalI asagaMdha kharehaTI gajapIpala zarasoM // 56 // kozAtaka kanera Aka zAtalA inhoMkI jaDa aura kAla karake marIhuI cakacuMdhara zahadako karanevAlI mAkhIkA ghr||5||pecaapkssii joMka lahasanake kalkoMkarake tIkSNa pakehue telase saMyakta bhaisakA vRt||58||haathii aura ghoDeke mUtrase siddha kiyA yaha tela ghRta sahita mAlizakaranese kAnako bddhaataahai|| atha kuryyAdvayasthasya chinnAM zuddhasya nAsikAm // 59 // chidyAnAsAsamaM patraM tattulyaM ca kpoltH||tvngmaaNsN nAsikAsannera kSastattanutAM nayet // 60 // sIvyedgaNDaM tataH sUcyA sevinyApicuyuktayA // nAsAcchede ca likhite parIvopari tvacam // // 61 // kapolabandhaM sandadhyAtsIvyennAsAM ca ytntH||naaddiibhyaamukssipedntH sukhocchvAsapravRttaye ||62||aamtailen siktvA tu ptnggmdhukaanyjnaiH||shonnitsthaapnaishcaanyaiHsushlkssnnairvcuurnnyet // 63 // tato madhughRtAbhyaktaM bddhaacaarikmaadishet|| For Private and Personal Use Only Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (866) aSTAGgahRdayejJAtvAvasthAntaraM kuryAtsadyotraNavidhi ttH||64|| chindyAnuDhe'dhikaM mAMsaM nAsopAnte ca carmavat // sIvyettatazca suzlakSNaM hInaM saMvarddhayetpunaH // 65 // kisI manuSyakI nAsikA chinna hogaIho to jaba vaha baDI avasthAkA 10|12vrsske samAna hojAya taba use shuddhkr||19||uske kaTI nAsikAke samAna koI pattAkATale phira usake barAbara kapolakI tvacAdi lekara kaTI hue nAsikAko khurcake vahAMpara vaha kapolakA tAjA TukaDA joDa de aura kapolake vraNako sIne yogyaho to sIyade tathA nAsikAparabhI sIneyogyaho to sIyade aura pattA bA~dhade aura sukhapUrvaka bhItarake zvAsakI pravRttike artha bhItara nADiyoMko utkSepita karai // 60-62 / / pIche kacce telase secitakara aura lAla caMdana mulahaTI razota aura raktako sthApita karanevAle anya mahIna cUranoMse avacUrNita karai // 63 // pIche zahada aura ghRtase abhyakta kiyeko bAMdha vidhise kahehue snehako Acarita karai, pIche anya avasthAko jAnakara sadyovraNakI vidhiko karai // 64 // pAche aMkurita hojAve taba nAsikAke samIpameM cAmako adhika mAMsako cheditakarai, pIche komala karake phira sImeM, aura hInahueko phira baDhAvai // 15 // nivezite yathAnyAsaM sadyazchede'pyayaM vidhiH // nyAsake anusAra nivezita karI nAsikAmeM aura tatkAla cheditahuI nAsikAmeM yahI vidhi hai| nADIyogAdvinauSThasya naasaasndhaanvdvidhiH||66|| aura nADIyogake vinA kaTehue oSThakIbhI nAsikAke saMdhAnake tulya vidhihai / / 66 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne aSTAdazo'dhyAyaH // 18 // ekonviNsho'dhyaayH| athAto nAsArogavijJAnIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH // isake anaMtara nAsArogavijJAnIya nAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge // avazyAyAnilarajobhASAtisvAnajAgaraiH // nIcAtyuccopadhAnenapItenAnyena vaarinnaa||1|| atymbupaanrmaanncchrdivaasspgrhaadibhiH||kuddhaa vAtolbaNA doSA nAsAyA styAnatA gtaa||2|| janayanti pratizyAyaM varddhamAnaM kSayapradam // zItalatA vAyu dhUlI atyaMta bolanA atyaMta zayana atyaMta jAganA inhoMkarake nIce aura atyaMta ce Adi gAMDavoMke lagAnese aura anya dezake tathA navIna pAnI se||1||aur atyaMta pAnIkA pInA atyaMta bhoga chardi vAphoMkA grahaNa karanA inhoMse kupitahue vAtakI adhikatavAle doSa nAsikAmeM ghana bhArako prApta hoke pratizyAya arthAt pAnasarogako upajAtehaiM baDhAhuA yaha roga kSayako denevaalaahai|| For Private and Personal Use Only Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (867) tatra vAtAtpratizyAye mukhazoSo bhRzaM kSavaH // 3 // ghraannoprodhnistoddntshNkhshirovythaaH|| kITakA iva sarpanti manyate parito dhruvau // 4 // svarasAdAzcarAtpAkaH zizirAcchakaphasrutiH // . usameM vAtase upaje pratijhyA yameM mukhakA zoSa aura atizaya karake chIMka // 3 // aura nAsikAkA rukajAnA aura cabhakA aura dAMta kanapaTI zirameM pIDA aura cAroM tarphase bhukuTiyoMke koDese calate haiM aise rogIko vidita hotAhai // 4 // aura svarakI zithilatA cirakAlameM pAka zItala tathA patale kaphakA jhiranA ye upajatehaiM / pittaattssnnaajvrghraannpittikaasmbhvbhrmaaH||5|| nAsAgrapAko rUkSoSNastAmrapItakaphasnutiH // aura pittasaM upaje pratizyAyameM tRSA jvara nAsikAmeM phunasiyoMkI utpatti aura bhrm||6|| aura nAsikAke agrabhAgameM pAka rUkhA aura garama aura lAla tathA pIle kaphakA jhiranA ye saba upajate haiM. kaphAtkAso'ruciH zvAso vamathurgAtragauravam // 6 // mAdhuryaM vadane kaNDUH snigdhazuklaghanA sutiH|| aura kaphase upaje pratizyAyameM khAMsI arucI zvAsa chardi zarIrakA bhArIpana // 6 // mukhameM madhurapanA aura khAja aura cikanA tathA sapheda tathA karaDA strAva hotAhai // sarvajo lakSaNaiH sarvairakasmAdRddhizAntimAn // 7 // aura saba dopoMke lakSaNoMkarake sAnnipAtakA pratizyAya upajatAhai, yaha ApahI Apa vRddhiko aura zAMtiko prApta hotAhai // 7 // duSTaM nAsAzirAH prApya pratizyAyaM karotyasRk // urasaH suptatA tAmranetratvaM zvAsapUtitA // 8 // kaNDUH zrotrAkSinAsAsu pittoktaM cAtra lakSaNam // duSTahuA rakta nAsikAkI nADiyoMmeM prApta hoke pratizyAyako karatAhai, taba chAtImeM zUnyatA aura tAMbeke samAna netroMkA hojAnA, aura zvAsameM durgadha // 8 // khAja aura kAna netra nAsikAmeM pittake pratizyAyameM kahe lakSaNa ye hote haiM / sarva eva pratizyAyA duSTatA yaantyupekssitaaH|| 9 // yathoktopadravAdhikyAtsasarvendriyatApanaH // saagnisaadjvrshvaaskaasorHpaacvednH||10||kupytyksmaadbhusho mukhdaurgndhyshopht|| For Private and Personal Use Only Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 868 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nAsikAkledasaMzoSazuddhirodhakaro muhuH // 19 // pUyopamAsitA raktagrathitA zleSmasaMsrutiH // mUrcchanti cAtra kRmayo dIrghastrigdhasitANavaH // 12 // nahIM cikitsita kiye saba prakAra ke pratizyAya duSTatAko prApta hote haiM // 9 // yathokta upadravoMkI adhikatA se saba indriyoMko khedita karanevAlA aura maMdAgni jvara zvAsa khAMsI chAtIpIDA pasalIpI DAse saMyukta // 10 // aura kAraNa ke binAhI bahuta prakArase kupita hotA hai mukhameM durgaMdhi aura zojAko karatA hai aura nAsikA meM kleda zoSa zuddhi rodhako vAraMvAra karatA hai // 11 // aura rAdake samAna aura kAlI raktakI gAMTha aura kaphakA jhiranA ye upajate haiM aura yahAM laMbe aura cikane aura sapheda aura sUkSma koDe mUrcchita hote haiM // 12 // pakkaMliGgAni teSvaGgalAghavaM kSavathoH zamaH // zleSmA sacikkaNaH pIto jJAnaM ca rasagandhayoH // 13 // agakAM halakApana aura chokoMkIzAMti cikanepanese saMyukta pIlA kapha, rasakA aura gaMdhakA jJAna ye saba pake hue pratizyAyake lakSaNahaiM // 13 // tIkSNatrANopayogArka razmisUtratRNAdibhiH // vAtakopibhiranyairvAnAsikAtaruNAsthini // 14 // vighaTTite'nilaH kruddho ruddhaH zRGgATakaM vrajet // nivRttaH kurute'tyathaM kSavathuM sa bhRzaMkSavaH // 15 // tIkSNa miraca AdikA upayoga aura sUryakI kiraNa aura sUtra tRNa ina Adikarake athavA vAtako kopita karanevAle dravyoM karake nAsikA ke taruNa asthi // 14 // vighaTTita hojAve tahAM kupita huA aura rukA huA vAyu zRMgATaka sthAnako gamana karatA hai, pIche nivRtta hotA huA vAyu atizayakarake chIMkoM ko upajAtA hai, tisako bhraMzaMkSavaroga kahate haiM // 15 // zoSayannAsikAsrotaH kaphaJca kurute'nilH|| zUka pUrNAbhanAsAtvaM kRcchrAducchrasanaM tataH // 16 // smRto'sau nAsikAzoSo nAsikA ke strotako aura kaphako zoSitakaratA huA vAyu kAToMse bhUrita kiyekI samAna karatAha pIche kaSTase ugrazvAsako upajAtA hai || 16 || yaha nAsikAzoSa kahA hai || nAsAnAhe tu jAyate // nadvatvamiva nAsAyAH zleSmaruddhena vAyunA // 17 // niHzvAsocchrAsasaMrodhAtsrotasI saMvRte iva // aura nAsAnAharoga meM nAsikAko ApUrakI taraha upajAtA hai aura kapha se ruke hue vaayuse|| 17 // niHzvAsa upajatA hai, aura zvAsake saMrodhase AcchAdita hue kI samAna nAsikA ke donoM srota ho jAte haiM || For Private and Personal Use Only Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 869 ) pacennAsApuTe pittaM tvaGmAMsaM dAhazUlavat // 18 // sa ghrANapAkaH aura pitta nAsikA ke puTameM dAha aura zUlase saMyukta tvacA aura mAMsako pakAtA hai // 18 vaha prANapAkaroga kahAtA hai || srAvastu tatsaMjJaH zleSmasambhavaH // acchojalopamo'jastraM vizeSAnnizi jAyate // 19 // aura prANastrAva roga kaphase upajatA hai aura atizaya karake patalA aura jalake samAna upamAvAlA vizeSakarake rAtrimeM upajatA hai // 19 // kaphaH pravRddho nAsAyAM ruddhA srotAMsya pInasam // kuryyAtsa ghughuraM zvAsaM pInasAdhikavedanam // 20 // averiva sravatyasya praklinnA tena nAsikA // ajasraM picchilaM pItaM pakkaM siMghANakaM ghanam // // 21 // raktena nAsAdagdhena vAhyAntaH sparzanAsahA // bhavedramopamocchrAsA sA dIptirdahatIva ca // 22 // nAsikAmeM baDhAhuA kapha srotoMko rokakara apInasarogako karatA hai yaha roga burburazvAsa pInasase adhika pIDAko karatA hai ||20|| isa rogI kI praklinnahuI nAsikA meMDhAkI taraha jhiratI rahatI hai, aura picchila tathA pIta aura patra aura karaDA maila nAsikA ke dvArA giratA hai // 21 // nAsikAmeM dagdhahue rakta karake bhItara aura bAhirase nAsikA sparzako nahIM sahatI hai aura dhUvAMke samAna upamAvAle bhItarake zvAsase saMyukta aura dagdha karanekI samAna nAsikA ho jAtI hai yaha dIptiroga kahatA hai // 22 // tAlumUle malairduSTairmAruto mukhanAsikAt // zleSmA ca pUtirnigacchetpUtinAsaM vadanti tam // 23 // tAluke mUlameM duSTahue doSoMkarake mukha aura nAsikA ke dvArA durgaMdhita vAyu aura kapha nikalatA hai tisako pUtinAsakahate haiM // 23 // nicayAdabhighAtAdvA pUyAsRnAsikA sravet // tatpUyaraktamAkhyAtaM zirodAharu jAkaram // 24 // sannipAtase athavA coTake laganese rAda aura raktako nAsikA jhirAtI hai vaha pUyaraktaroga kahA - tAhai, yaha zirameM dAha aura zUlako karatA hai || 24 // pittazleSmAvaruddho'ntarnAsAyAM zoSayenmarut // kaphaM sazuSkapuTatA prApnoti puTakantu tat // 25 // pitta aura kapha karake rukA huA vAyu nAsikA ke bhItara kaphako zoSatA hai pIche vaha kapha zuSkapuTatAko prApta hotA hai vaha puTakaroga kahAtA hai || 25 // For Private and Personal Use Only Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (870) bhaSTAGgahRdayeartho'rbudAni vibhajedoSaliGgairyathAyatham // sarveSu kRcchrAcchrasanaM pInasaH pratataM kssvH|| 26 // . sAnunAsikavAditvaM pRtinAsaH zirovyathA // doSoMke lakSaNoMkarake yathAyogya arza aura arbudakA vibhAgakarai aura saba prakArake arza aura arbudoMmeM kaSTase ugrazvAsakA lenA aura jukhAma aura niraMtara chIMka // 26 // aura nAsikAse bolanA aura durgaMdhitarUpa nAsikAkA honA aura zirameM pIDA hotIhai / / aSTAdazAnAmityeSAM yApayeddaSTapInasam // 27 // aura aThAraha prakAranAsArogoMke madhyameM duSTapInasako yApya kare // 27 / / iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne ekonaviMzo'dhyAyaH // 19 // visho'dhyaayH| athAto nAsArogapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara nAsArogapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| sarveSu pInaseSvAdau nivAtAgArago bhvet||snehnsvedvmndhuum gaNDaSadhAraNam // 1 // vAso gurUSNaM zirasaHsudhanaM pariveSTanam // ladhvamlalavaNaM snigdhamuSNaM bhojanamadravam ||2||dhnvmaaNsguddkssiircnnktrikttuutkttm||yvgodhuumbhuuyisstthN dadhidADimasAdhitam // 3 // bAlamUlakajo yUSaH kulatthotthazca pUjitaH // kavoSNaM dazamUlAmbu jIrNAM vA vAruNI pibet // 4 // ji corakatarkArIvacAjAjyupakuJcikAH / / saba prakArake pInasoMmeM prathama vAtase rahita sthAnameM vAsakare aura snehana sveda vamana dhUvAM gaMDUSa inhoMko dhArai // 1 // bhArI aura garama vastrase zirako suMdara ghanarUpa pariveSTanakara aura halakA khaTTA salonA cikanA garama dravapanese rahita // 2 // aura jAMgaladezakA mAMsa guDa dUdha canA jhUTha miraca pIpalase utkaTa java aura godhUmake bahutapanese saMyukta dahI aura anArameM sAdhitakiye bhojanako sevai // 3 // aura kaccImUlIkA yUSa aura kulathIkA yUSa pUjitahai aura kachuka garamakiyA pAnI dazamUlakA pAnI athavA jIrNahuI vAruNI madirAko paavai||4||gtthoNnaa aranI vaca jIrA pIpalako suuNgh|| vyoSatAlIsacavikAtintiDIkAmlavetasam // 5 // sAgnyajAjIdvipalikAtvagelApacapAdikam // For Private and Personal Use Only Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (871): jIrNAguDAttulArddhana pakkena vaTakIkRtam // 6 // pInasazvAsakAsannaM rucisvarakaraM param // . aura sUMTha miraca pIpala tAlIsapatra cavya amalI amlavetasa // 5 // cItA jIrA ye saba ATha ATha tole aura dAlacInI ilAyacI tejapAta do do tola inhoMkA cUranakara pakkakiye 200 tole purAne guDameM goliyAM banAvai, // 6 // ye golI pInasa zvAsa khAMsI inhoMko nAzatIhaiM rucIko aura svarako atizayakarake upajAtIhaiM / / / zatAhvAtvagbalAmUlaM zyonAkairaNDabilvajam // 7 // sAragvadhaM pibechUmaM vasAjyamadanA'nvitam // athavA saghRtAnsaktUnkRtvA mallakasampuTe // 8 // aura zopha dAlacInI kharehaTIkI jaDa sonApAThA araMDa belagirI ||7||amltaas vasA ghRta maiMnaphala inhoMse saMyuktakiye dhUeMko pAvai athavA sakorAke saMpuTameM ghRtase saMyuktakare satuoMkedhUeMko piivai||8|| tyajeslAnaM zucaM krodhaM bhRzaM zayyAM himaM jalam // yaha pratizyAyarogI snAna zoka krodha atizayakarake zayyAko sevanA zItala pAnIko tyAgai // pibedvAtapratizyAye sarpitaghnasAdhitam // 9 // paTupaJcakasiddhaM vA vidAryAdigaNena vaa|| svedanasyAdikAM kuryAcikitsAmarditoditAm // 10 // vAtake pratizyAyameM vAtako nAzanevAle auSadhoMkarake sAdhitakiye ghRtako pAvai // 9 // athavA pAMco namakoMmeM siddhakiye athavA vidAryAdigaNake auSadhoMmeM siddhakiye ghRtako pAvai, tathA AItavAtameM kahIhuI sveda aura nasya Adi kriyAko karai // 10 // pittaraktotthayoH peyaM sarpirmadhurakaiH shRtm|| pariSekAtpredehAMzca zItaiH kurvIta zItalAn // 11 // pittase aura raktase upaje pratizyAyameM madhuradravyoMmeM pakAyAhuA ghRta pInA yogya hai aura zItavI. yevAle dravyoMkarake zItalarUpa pariSeka aura lepoMko karai // 11 // dhavatvatriphalAzyAmAzrIparNIyaSTibilvakaiH // kSIre dazaguNe tailaM nAvanaM sanizaiH pacet // 12 // dhavakI chAla triphalA kAlAnizota kaMbhArI mulahaTI belagirI haladIke kalkoMkarake aura dazagune dUdhameM telako pakAvai yaha uttama nasyahai / / 12 / / kaphaje laMghanaM lepaH ziraso gaursrsspaiH|| . sakSAraM vA ghRtaM pItvA vametpiSTaistu nAvanam // 13 // bastAmbunA pttuvyossvellvtskjiirkaiH|| For Private and Personal Use Only Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (872) aSTAGgahRdayekaphake pratizyAyameM laMghana aura sapheda zarasoMse zirakA lepa athavA javAkhArase saMyuktakiye ghRtakA pAna karake vamana karanA ye saba hitahaiM // 13 // seMdhAnamaka sUMTha miraca pIpala vAyaviDaMga kUDAkI chAla jIrA inhoMko bakarIke mUtrameM pIsa nasya lenA hitahai // kaTutIkSNaighRtairnasyaiH kavalaiH sarvajaM jayet // 14 // aura kaDDuve tathA tIkSNarUpa ghRta nasya grAsa inhoMkarake sannipAtake pratizyAyako jIte // 14 // yakSmakRmikrama kurvanpAyayeduSTapInase // rAjaroga aura kRmirogako haranevAle auSadhako duSTa pInasameM pAna karAvai / / vyoSorubUkakRmijidArumAdrIgade gudam // 15 // vArtAkabIjaM trivRtA siddhArthaH puutimtsykH|| agnimanthasya puSpANi pIluzigruphalAni ca // 16 // azvaviDasamUtrAbhyAM bastimatreNa caikataH // kSaumagarbhA kRtAM varti dhUmaM ghraannaasytHpivet||17|| aura sUMTha miraca pIpala araMDa vAyaviDaMga devadAra kAlA atIza kUTa hiMgaNaveTa vArtAkusaMjJaka // 15 // kaTahalIke bIja nizota saphedasarasoM pUtikaraMjuA machalI aranIke phUla pIluphala sahojanAke phala // 16 // ghoDAkI lIdakA rasa aura mUtra hAthIkA mUtra inhoMko milA rezamI vastrakI banAI battIko ina saboMke kalkase lepitakara agnise jalAya nAsikAse athavA mukhase pIvai ! // 17 // kSavathau puTapAkAkhye tIkSNaiH pradhamanaM hitam // chIMka rogoM aura pAkarogameM tIkSNa auSadhoMkarake pradhamana karanA yogya hai / / zuNThI kuSThakaNAvelladrAkSAkalkakaSAyavat // 18 // sAdhitaM tailamAjyaM vA nasyaM kSavapuTapraNut // aura sUMTha pIpala vAyaviDaMga dAkha inhoMke kalka aura kAthase // 18 // sAdhita kiyA tela athavA ghRta nasya karake zavarogako aura puTarogako nAzatAhai // nAsAzoSe balAtailaM pAnAdau bhojanaM rsaiH|| 19 // snigdho dhUmastathA svedo nAsAnAhe'pyayaM vidhiH|| ___ aura nAsAzoSameM pAna aura nabhya AdimeM balAkA tela hitahai aura mAM ke rasoMke saMga bhojana // 19 snigdha dhUvA tathA snigdha sveda ye saba hitahaiM aura nAsAnAharogameMbhI yahI vidhihai / / pAke dIptau ca pittanne tIkSNaM nasyAdisasatau // 20 // __ aura nAsApAkameM tathA dIptirogameM pittako nAzanevAlA auSadha hitahai nAsAlAvameM tIkSNarUpa nasya Adi hitahaiM // 20 // kaphapInasavatpUtinAsApInasayoH kriyaa|| pUtinAsA aura apInasameM kaphakI pInasakI taraha cikitsA karanI yogyahai // For Private and Personal Use Only Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / lAkSAkaraJjamaricavellahiGgukaNAguDaiH // 21 // avimUtradrutairnasyaM kArayedramane kRte // aura lAkha karaMjuA miraca vAyaviDaMga hIMga pIpala guDa || 21 || inhoMko bhaDake mUtrameM mahIna pIsa nasyako karAvai parantu vamana karAke pIche nasya denA yogya hai | Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (873) zizusiMhInikumbhAnA bIjaiH savyopasaindhavaiH // 22 // savelasurasaistailaM nAvanaM paramaM hitam // aura sahajanA kaTehalI jamAlagoTA inhoMke bIja aura sUMTha miraca pIpala seMdhAnamaka // 22 // vAyaviDaMga tulasI inhoM karake siddhakiyA tela uttama nasya // pUyarakte nave kuryyAdraktapInasavatkriyAm // 23 // yaha pUtinAza aura apInasaroga meM hita hai aura navIna pUyaraktarogameM rakta ke pInasakI taraha kriyAko karai // 23 // atipravRddhe nADIvaddagdheSvarzo'rbudeSu ca // nikumbhakumbhasindhUtthamanohvAlakaNAgnikaiH // 24 // kalkitairdhRtamadhvaktAM ghrANe vartti pravezayet // zignAdi nAvanaM cAtra pUtinAso'pi taM bhajet // 25 // aura atyanta baDhe hue pUyaraktarogameM nADi vraNakI taraha cikitsAko kare aura jamAlagoTAkI jaDa nizota seMdhAnamaka manazila haratAla pIpala cItA // 24 // inhoMke kalkoMkara ke ghRta aura zahadase banAI huI to nAsikA meM pravikareM aura pratinAsaroga meM kahA huA sahajanA Adi uttama nasya hai tisako bhI sevai // 25 // iti verInivAsivaidya pAMDetaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitA bhASATIkAyAmuttarasthAne viMzo'dhyAyaH // 20 // ekaviMzo'dhyAyaH / For Private and Personal Use Only athAto mukharogavijJAnamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara mukharogavijJAnanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / mAtsya mAhiSavArAhapizitAmakamUlakam // mASasUpadadhikSIrasuktekSarasaphANitam // 1 // avAkchayyAM ca bhajato dviSato dntdhaavnm|| dhUmacchardanagaNDUSAnucitaM ca shiraavydhm||2|| kruddhAH zleSmolvaNA doSAH kurvantyantarmukhe gadAn // Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (874) aSTAGgahRdayemachalI bhaisA zUkarake mAMsa kaccImUlI uDadakI dAla dahI dudha kAMjI IkhakI rAva // 1 // aura nIcI zayyAko sevanevAleke aura daMtadhAvanako tyAganevAleke aura dhUvA vamana gaMDUSako nahIM sevanevAleke aura zirAvedhako nahIM karAnevAleke // 2 // kupitahue kaphakI adhikatAvAle doSa mukhake bhItara rogako karatehaiM / tatra khaNDauSTha ityukto vAtenoSThau dvidhA kRtH||3|| oSThakope tu pavanAtstabdhAvoSThau mahArujau // dAlyete paripATyete prussaasitkrkshau||4|| tahAM vAyukarake doprakArase kiyA oSTha khaMDoSTha roga kahAtAhai // 3 // vAyuse oSThake kopameM stabdharUpa aura atyanta zUlavAle aura dalitarUpa phaTehuekI samAna kaThora kAle aura rUkhe oSTha dIkhatehaiM // 4 // pittAttIkSNAsahI pItau sarSapAkRtibhizcitau // piTikAbhirmahAkledAvAzupAko kphaatpunH||5|| zItAsahau gurU zUnau svrnnpittikaacitau|| pittase tIkSNapaneko nahIM sahanevAle pIle aura zarasoMke samAna AkRtivAlI phunasiyoMse vyApta atyanta kledase saMyukta aura tatkAla pakanevAle oSTha hojAtehaiM aura kaphakarake // 5 // zItako nahIM sahanevAle aura bhArI aura zojAse saMyukta samAna varNavAlI phunasiyoMse vyApta oSTha hojAtehaiM / / sannipAtAdanekAbhau durgandhAstrAvapicchilau // 6 // akasmAnmlAnasaMzUnarujau viSamapAkinau // aura sannipAtase aneka prakArakI kAMtivAle aura durgandhita strAva tathA picchAse saMyukta // 6 // aura kAraNake vinAhI mlAna aura zojAse saMyukta aura zUlase saMyukta aura miSamapAkavAle oSTha hojAtehaiM | raktopasRSTau rudhiraM sravataH zoNitaprabhau // 7 // kharjUrasadRzaM cAtra kSINe rakte'rbudaM bhavet // raktadoSase raktako jhirAte hue aura raktake samAna kAMtibAle oSTa hojAtehaiM // 7 // kSINahue raktameM khajUriyAke sadRza gAMTha oSThapai hojAtIhai / / __ mAMsapiNDopamau mAMsAtsyAtAM mUrcchatkRmI kramAt // 8 // aura mAMsake doSase mAMsake piMDake samAna upamAvAle aura kIDoMko upajAnevAle oSTha kramase hojAte haiM / / 8 // tailAbhazvayathukledau sakaNDDau medasA mRdu // aura medakarake telake samAna zojA aura telase saMyukta aura khAjase sahita tathA komala oSTha hojAtehaiM / / For Private and Personal Use Only Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (875) kSatajAvavadIyete pATayete cAsakRtpunaH // 9 // grathitau ca punaH syAtAM kaNDUlau dazanacchadau // aura kSatase avadAritahue tathA bAraMbAra pATitahue // 9 // aura bAraMbAra prathita hue aura khAjase saMyukta oSTha hojAtehaiM // / jalabudbudavadvAtakaphAdoSThe jalArbudam // 10 // aura vAta kaphase oSThameM pAnI ke bulabulAkI samAna gAMTha hojAtIhai / / 10 / / gaNDAlajI sthiraH zopho gaNDe dAhajvarAnvitaH // ke.polapai dAha aura jvarase yukta sthira zojA upajatAhai vaha gaMDAlajI kahAtAhai // vAtAduSNasahA dantAH zItasparzAdhikavyathAH // 11 // dAlyanta iva zUlena zItAkhyo dAnalazca sH|| aura vAyukarake garamAIko sahanevAle aura zItala sparzameM adhikapIDAvAle // 11 // aura zUlase saMcalitakI samAna daMta hojAtehaiM yaha zItAkhya athavA dAnala nAma roga kahAtAhai / / dantaharSe pravAtAmlazItabhakSyAkSamA dvijAH // 12 // bhavantyamlAzanenaiva sarujAzcalitA iva // aura daMtaharSarogameM vAyu khaTAI zItala padArthako nahIM sahanevAle // 12 // aura khaTTe bhojanakI pIDAse saMyukta aura calitakI samAna dAMta hojAtehaiM // dantabhede dvijAstodabhedarUksphuTanAnvitAH // 13 // aura daMtake rogameM cabhakA bheda zUla sphuTanase yukta daMta hojAtehaiM // 13 // cAlazcaladbhirdazanairbhakSaNAdadhikavyathaiH // calAyamAna aura bhakSaNa karanese adhika pIDAvAle dAMta hojAveM taba cAla roga jAnanA // karAlaH sukarAlAnAM dazanAnAM samudbhavaH // 14 // aura jaba acchItaraha dAMtoMmeM karAlapanA upaja Avai taba karAlaroga jAnanA // 14 / / dantAdhiko'dhidantAkhyaH sa coktaH khalu varddhanaH / / jAyate jAyamAne'tiruk jAte taMtra zAmyati // 15 // __ adhika upajA dAMta adhidaMtaroga jAnanA tathA yahI vardhanaroga jAnanA aura upajatehue isameM atyaMta pIDA hotIhai aura upaje pIche pIDA zAMta hojAtIhai // 15 // adhAvanAnmalo dante kapho vA vaatshossitH|| pUtigandhaH sthirIbhUtaH zarkarA so'pyupekssitH|| 16 // datonAdi na karanese dAMtameM mala athavA kapha vAtase zoSitahoke pratigaMdharoga kahAtAhai aura sthirIbhUta huA aura nahIM cikitsitakiyA vaha zarkarAroga hojAtAhai // 16 // For Private and Personal Use Only Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (876) aSTAGgahRdayezAtayatyaNuzo dantAkapAlAni kapAlikA // kapAlikAkhyaroga dAMtoMko aura kapAlako sUkSmapanese kATatAhai // zyAvaH zyAvatvamAyAtA raktapittAnilardvijAH // 17 // rakta pitta aura vAyuse dhUmrapanako prAptahue daMta pAvaroga kahAtAhai // 17 // samUlaM dantamAzritya doSairulbaNamArutaiH // zoSite majjJi zuSire dante'nnamalapUrite // 18 // pUtitvAtkRmayaH sUkSmA jAyante jAyate ttH|| ahetutIbArtizamaH sasaMrambho'sitazcalaH // 19 // prabhUtapUyaraktastu sa coktaH kRmidntkH|| bAtakI adhikatAvAle doSa mUla sahita daMtoMmeM Azritahoke daMtoMkI cikanAIko zoSitakara pIche anna aura malase pUritahue datake chidrameM // 18 // durgadhapanese sUkSma kIDe upajAtehaiM,pIche kAraNase varjita tIvra pIDA aura zAMti usajatIhai, aura saMraMbhase yukta kRSNarUpa calAyamAna // 19 // aura atyaMta rAda aura raktako jhirAnevAlA kRmidaMtakaroga kahA // zleSmaraktena pUtIni vahantyastramahetukam // 20 // zIryyante dantamAMsAni mRduklinnAsitAni ca // zItAdo'sau kapha aura raktase durgaMdhitahue aura nimittase varjita raktako bahatehue // 20 // komala klinnarUpa aura kAle datoMke mAMsa bikharajAte haiM yaha zItAdaroga kahAtAhai // upakuzaH pAkaH pittAsRgudbhavaH // 21 // dantamAMsAni dahyante rktaanyutsedvntytH|| kaNDUmanti stravantyasamAdhmAyante'sRji sthite // 22 // calA mandarujo dantAH pUtivatraM ca jAyate // pitta aura raktase upajA jo daMtoMke mAMsoMkA pAkahai yaha upakuzaroga kahAtAhai // 21 // tisa karake daMtoMkA mAMsa dagdha hotAhai, aura raktavarNavAle aura UMcapanese saMyukta aura khAjase saMyukta ve daMtoMke mAMsa raktako jhirAtehaiM aura sthitahue raktameM ve daMtoMke mAMsa aphAreko prApta hotehaiM // 22 // calAyamAna aura maMda pIDAse saMyukta dAMta hojAtehaiM aura mukha durgadhita hojAtAhai // dantayostriSu vA zopho badarAsthinibho ghanaH // 23 // kaphAstrAttIvarukchIghra pacyate dantapuppuTaH / / aura do dAMtoMmeM tathA tIna dAMtoMmeM berIkI guThalIke samAna aura karaDA zoja upajai // 23 // kapha aura raktase tIvra zUla aura zIghra pakajAve yaha daMtapuppuTaroga kahAtAhai // For Private and Personal Use Only Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / dantamAse malaiH sAtrairbAhyAntaH zvayathurguruH // 24 // sarugdAhaH sravedbhinnaH prayAtraM dantavidradhiH // (877 ) aura dAMtoM ke mAMsoM ke bhItara aura bAhira raktasahita bAta Adi doSoMse bhArI zojA upajai // 24 // zUla aura dAhase saMyuktaho aura bhinna hoke rAda aura lohUko jhirAvai yaha daMtavidradhI kahatA hai // zvayathurdantamUleSu rujAvAnpittaraktajaH // 25 // lAlAkhAvIsa suSiro dantamAMsaprazAtanaH // aura daMtoMke mUloM meM pIDAse saMyukta pitta aura rakta se upajA zojAho || 25 || aura rAlako jhirAtAho yaha suSiraroga jAnanA yaha daMtake mAMsako kATatA hai || sasannipAtajvaravAnsa pUyarudhirasrutiH // 26 // mahAsuSira ityukto vizIrNadvijabandhanaH // aura sannipAtajvarase saMyukta rAda aura rakta ke srAvase yukta // 26 // aura dAtoM ke baMdhanako DhIlA karanevAlA mahAsuSiraroga kahA hai || dantAnte kIlavacchoko hanukarNarujAkaraH // 27 // pratihantyabhyavahRtiM zlezmaNA so'dhimAMsakaH // aura dAMtoMke aMtameM kIlAke sadRza upajA zojA ThoDI aura kAnameM pIDA ko karatAhuA||27| bhojanake karane ko baMdha karatA hai, vaha adhimAsa roga kahA hai, yaha kaphakarake upajatA hai || ghRSTeSu dantamAMseSu saMrambho jAyate mahAn // 28 // yasmiMzcalanti dantAzca sa vidarbho'bhighAtajaH // aura datauna Adise ghise dAMtake mAMsoM meM mahAn saMraMbha upajatA hai // 28 // / jisake honemeM daMta hilate haiM vaha abhighAta se upajanevAlA vidarbharoga kahAtA hai || dantamAMsAzritAnrogAnyaH sAdhyAnapyupekSate // 29 // antastasyAH svavandoSaH sUkSmAM saJjanayedgatim // pUyaM muhuH sA sravati tvaGmAMsAsthiprabhedinI // 30 // tAH punaH paJca vijJeyA lakSaNaiH svairyathoditaiH // For Private and Personal Use Only aura jo manuSya daMtake mAMsoM meM Azritahue sAdhyarogoMko nahIM cikitsita karatA hai / / 29 // taba tina daMtoM ke mAMsa ke bhItara jhiratAhuA doSa sUkSmagatiko upajAtA hai vaha gati bAraMbAra rAdako jhirAtI hai aura tvacA mAMsa haDDIko kATatI hai // 30 // ve gati apane apane yathAyogya kahe hue lakSaNoMkara ke pAMca prakArakI hotI haiM | Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 878 ) maSTAGgahRdaye zAkapatrakharA suptA sphuTitA vAtadUSitA // 31 // zAka ke patrake samAna tIkSNa zUnya aura sphuTitahuI jIbha vAtase dUSita hotI hai // 31 // jihvA pittAtsadAhoSA raktairmAMsAMkuraizcitA // pittase dAha aura saMtApase saMyukta aura raktarUpa mAMsoM ke aMkuroMse vyApta jIbha hotI hai || zAlmalIkaNTakAbhaistu kaphena bahulA guruH // 32 // aura kapha se saMbhalake kAMToM ke samAna kAMToMse vyApta aura kapha se atyaMtapanese saMyukta aura bhArI aisI jIbha hotI hai // 32 // kaphapittAdadhaH zopho jihvAstambhakudunnataH // matsyagandhirbhavetpakkaH so'laso mAMsazAtanaH // 33 // kapha pitta se jIbha ke nIce jIbhako staMbhita karanevAlA UMcA aura machalI ke samAna gaMdhavAlA pakkahuA zojA upajai yaha alasaroga kahatA hai yaha mAMsako kATatA hai || 33 // assai jihvAyAH zopho jihvAgrasannibhaH // sAMkuraH kaphapittAtrairlAloSAstambhavAnkharaH // 34 // adhijihnaH sarukaNDUrvAkyAhAravighAtakRt // jIbhake prabaMdhanameM nIceko jIbhake agrabhAga ke samAna aura aMkuroMse sahita aura kapha pitta raktase rAla saMtApa staMbhase saMyukta, aura tIkSNa zojA upajai // 34 // vaha adhijihnaroga kahAtA hai, yaha pIDA aura khAjase saMyuktahuA bolane aura bhojana ke vighAtako karatA hai || tAdRgevopajihvastu jihvAyA upari sthitaH // 35 // aura jIbhake Upara sthitahuA aisAhI arthAt adhijihnakI sadRza upajihvaroga kahA hai // 35 // tAlumAMse'nilAdduSTe piTikAH sarujaH kharAH // vo ghanAH srAvayuktAstAstAlupiTikAH smRtAH // 36 // vAyuse duSTahue tAluke mAMsameM zUlase saMyukta tIkSNa aura strAvase saMyukta bahutasI phunasiyAM upajatI haiM ve tAlupiTikA kahI haiM // 36 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir tAlumUle kaphAtsAsrAnmatsyavastinibho mRduH // pralambaH picchilaH zopho nAsayA''hAramIrayan // 37 // kaNThoparodhastRTa kAsavamikRdgalazuNDikA // tAlukI jar3ameM raktasahita kaphase machalI kI basti ke samAna komala pralaMba aura picchila zojA upajatA hai, yaha nAsikAkarake bhojanako prerita karatAhuA || 37 || kaMThakA uparodha tRSA khAMsI chardiko karatA hai, yaha galazuMDikAroga kahA~ hai // For Private and Personal Use Only Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (879 ) tAlumadhye niruGamAMsaM saMhataM tAlusaMhatiH // 38 // aura tAluke madhyameM pIDAse rahita aura saMhata mAMsa honese tAlusaMhati kahAtAhai // 38 // padmAkRtistAlumadhye raktAcchyathurarbudam // tAluke madhyameM kamalake AkArakhAlA zojA duSTahue raktase hotAhai vaha arbudaroga kahAtAhai // kacchapaH kacchapAkArazciravRddhiH kaphAdaruk // 39 // kolAbhaH zleSmamedobhyAM puppuTo nIrujaH sthirH|| aura duSTahue kaphase kachueke AkAravAlA cirakAlameM bar3hanevAlA aura pIDAse rahita zojA upajatAhai, vaha kacchaparoga kahAhai // 39 // duSTahue kapha aura medase bareke sadRza aura pIDAse rahita aura sthira zojA upajatAhai, vaha puppuTa roga kahAtAhai // pittena pAkaH pAkAkhyaH pUyAsrAvI mhaarujH||40|| aura duSTahue pittase rAdako jhirAnevAlA aura atyaMta pIDAse saMyukta aisA tAlukApAka hotaahai| vaha pAkaroga kahAtAhai // 40 // vaatpittjvraayaasaistaalushossstdaahvyH|| vAta pitta jvara parizramase tAluke zoSameM tAluzoSaroga upajatAhai // jihvAprabandhajAH kaNThe dAruNA maargrodhinH||41|| mAMsAMkurAH zIghracayA rohiNI shiighrkaarinnii|| .. aura kaMTameM jihvAke prabaMdhase upaje dAruNa aura mArgako rokanevAle // 41 // mAMsake aMkura upajatehaiM yaha zIghra saMcayavAlA aura zIna karmako karanevAlA rohiNI roga phahAtAhai // kaNThAsyazoSakRdvAtAtsA hanuzrotrarukarI // 42 // aura vAyuse yaha kaMThako aura mukhako zoSatAhai aura ThoDImeM tathA kAnoM meM zUlako karatA hai // 42 // pittAjjvaroSAtRNmohakaNThadhUmAyanAnvitA // kSiprajA kSiprapAkArtirAgiNI sparzanAsahA // 43 // pittase jvara saMtApa tRSA moha kaMThameM dhUeMkA AnA inhoMse saMyukta aura tatkAla upajanevAlA aura tatkAla pAka zUla rAgase saMyukta aura sparzako nahIM sahanevAlA rohiNI roga hotAhai / / 43 // kaphena picchilA pANDurasRjA sphoTakAcitA // taptAGgAranibhA karNarukarI pittjaakRtiH||44|| kaphase picchilarUpa aura pAMDu rohiNI hotIhai aura raktase phoDoMse vyApta aura taptahue aMgArake samAna varNa tathA karNazUlako karanevAlI aura pittakI rohiNIke samAna AkRtivAlI rohiNI hotIhai // 44 // For Private and Personal Use Only Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (880) aSTAGgahRdayegambhIrapAkA nicayAtsarvaliGgasamanvitA // sannipAtase gaMbhIrapAkavAlI aura tInoM doSoMke lakSaNoMse yukta rohiNI hotIhai // doSaiH kapholbaNaiH zophaH kolvgrthitonntH||45|| zUkakaNTakavatkaNThe zAlUko mArgarodhanaH // aura kaphakI adhikatAvAle doSoMse berakI samAna grathita aura UMcA // 45 // zUkake kAMToMkI samAna mArgako rokanevAlA zAlUkaroga kaMThameM upajatAhai // __ vRndo vRttonntodaahjvrkRdglpaashvgH|| 46 // aura golaho tathA galekI pArzvameM prAptaho UMcAho aura dAhako tathA jvarako kare aisA vRMdaroga kahAhai // 46 // hanusandhyAzritaH kaNThe kaarpaasiiphlsnnibhH|| picchilo mandarukchophaH kaThinastuNDikerikA // 47 // ThoDIkI saMdhimeM Azritaho, aura kaMThameM kapAsake phalake sadRza sthita aura picchila aura maMda zUlase saMyukta kaThina zojA upajai vaha tuMDikArikA roga kahAtAhai // 47 // bAhyAntaHzvayathurghoro glmaargaarglopmH|| galaugho mUrddhagurutAtandrAlAlAjvarapradaH // 48 // bAhira aura bhItarase galeke mArgameM mUsaleke samAna ghorarUpa zojA hovai vaha galauvaroga kahAtAhai yaha zirake bhArIpanako aura taMdrA rAla jvarako karadetAhai // 48 // valayaM naatirukchophstdvdevaaytonntH|| aura isI galaudhI samAna vistRta aura U~cA zojAho paraMtu atyanta pIDAse saMyukta na hove vaha valaya roga kahAtAhai / / mAMsakIlo gale doSaireko'neko'tha vAlparuk // 49 // kRcchrocchvAsAbhyavahRtiH pRthumUlo glaayukH|| aura vAta Adi doSoMkarake eka athavA aneka aura alpa pIDAse saMyukta mAMsakA kAlA galemeM hove // 49 // aura kaSTase zvAsa Avai aura kaSTase bhojana kiyA jAvai aura jaDameM bistArase saMyuktaho vaha galAyuka roga kahAtAhai // bhUrimAMsAMkurAvRttA tIvratRjvaramUrddharuk // 50 // zataghnI nicitA vartiH shtghniivaatirkrii|| For Private and Personal Use Only Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (881) aura bahutase mAMsoMke aMkuroMse vyApta aura tIva tRSA jvara zirake zUlase saMyukta // 10 // aura sannipAtase saMcayako prApta huI aura zataghnI zastrakI samAna atyanta pIDAko karanevAlI vartihove vaha zataghnI roga kahAtAhai // vyAptasarvagalaH zIghrajanmapAko mhaarujH|| 51 // pUtipUyanibhastrAvI shvythurglvidrdhiH|| aura saMpUrNa galemeM vyApta aura zIghrapAka aura janmase upajAhuA aura mahApIDAse saMyukta // 51 // aura pratistrAvake samAna srAvase saMyukta zojA upajai vaha galavidradhi kahAtIhai // jihvAvasAne kaNThAdAvapAkaM zvaya) malAH // 52 // janayanti sthiraM raktaM nIrujaM tadgalArbudam // aura jIbhake aMtataka kaMTha AdimeM pAkase rahita zojeko vAtaAdi doSa // 52 / / upajAtehaiM, . parantu yaha sthira rakta aura pIDAse rahita zojA upajAtAhai vaha galArbuda roga kahAtAhai / / pavanazleSmamedobhirgalagaNDo bhvebhiH|| varddhamAnaH sa kAlena muSkavallambate niruk // 53 // vAyu kapha aura medase galeke bAhira galagaMDa roga upajatAhai. pIche kAlase baDhatAhuA yaha pIDAse rahita aura aMDakozakI taraha laTakatAhai // 53 // kRSNo'ruNo vA todADhayaH sa vAtAtkRSNarAjimAn // vRddhastAlugale zoSaM kuryyAca virasAsyatAm // 54 // vAyuse kAlA athavA lAla aura cabhakAse saMyukta aura kAlI paMktiyoMvAlA galagaMDa hotAhai, yaha baDhAhuA galameM tAluzoSako aura mukhake virasapaneko karatAhai / / 54 // sthiraH savarNaH kaNDamAJchItasparzo guruH kaphAt // vRddhastAlugale lepaM kuryyAcca madhurAsyatAm // 55 // kaphase sthira aura samAna varNase saMyukta aura khAjavAlA zItala sparzavAlA aura bhArI galagaMDa upajatAhai,pIche baDhAhuA yaha tAlUmeM aura galemeM lepako karatAhai aura mukhameM madhurapaneko krtaahai||55|| medasaH zleSmavaddhAnivRddhayoHso'nu vidhIyate // dehaM vRddhazca kurute gale zabdaM svare'lpatAm // 56 // medakI vRddhise utpannahuA kaphakA galagaMDa galagaMDake lakSaNoMse upajatAhai vaha dehako hAni aura vRddhise karatAhai arthAt dehakI vRddhimeM baDhatAhai aura dehake kSayapane kSINa hotAhai, aura baDhAhuA yaha galemeM zabdako aura svarameM alpatAko karatAhai // 56 // For Private and Personal Use Only Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (882) aSTAGgahRdayezleSmaruddhA'nilaMgatiH zuSkakaNTho htsvrH|| tAmyanprasaktaM zvasiti yena sa svarahAnilAt // 57 // jaba duSTahue kaphase vAyukI gati rukajAtIhai taba sUkhe kaMThavAlA aura naSTahue svarasavAlA manuSya hokara pIche aMdherIko prApta hotehue atyanta zvAsako letAhai, yaha svarana roga vAyuse upjtaahai|||17|| karoti vadanasyAntarbaNAnsarvasaro'nilaH // saJcAriNo'ruNAkSAnoSTau tAmrau calatvacau // 58 // jihvA zItAsahA gurvI sphuTitA kaNTakAcitA // . vivRNoti ca kRcchreNa mukhapAko mukhasya ca // 59 // ___ saba tarphako vicaranevAlA vAyu mukhake bhItara saMcAravAle rakta aura rUkhe ghAvoMko karatAhai, aura tAMbeke samAna tathA calAyamAna tvacAvAle oSToMko karatAhai // 18 // zItalapadArthako nahIM sahanevAlI aura bhArI aura sphuTita aura kAMToMse vyApta huI jIbha hojAtIhai aura yaha rogI kaSTase mukhako ArachAdita karatAhai, vaha mukhapAkaroga kahAhai // 59 // adhaH pratihato vAyurogulmakaphAdibhiH // yAtyUcaM vakradorgandhyaM kurvannuvaMgadastu sH|| 60 // arza gulma kapha Adise nIceko hatahuA vAyu Uparako gamana karatAhai, aura mukhameM durgaMdhako upajAtAhai vaha UrdhvagadanAma roga kahAhai / / 60 // mukhasya pittaje pAke dAhoSe tiktvkrtaa|| pittase upaje mukhapAkameM dAha aura mukhameM tiktapanA saMtApa upajatAhai // kSArokSitakSatasamA vraNAstavacca rktje|| 61 // aura khArase ukSita ghAva samAna ghAva hojAtehaiM aura raktase upaje mukhapAkameM bhI aisehI lakSaNa hotehaiM // 61 // kaphaje madhurAsyatvaM kaNDUmatpicchilA vrnnaaH|| kaphase upaje mukhapAkameM mukhameM madhurapanA aura khAjase yukta aura picchila ghAva hojAtehaiM / / antaH kapolamAzritya zyAvapANDu kaphorbudam // 62 // kuryAttatpATitaM chinnaM mRditaM ca vivarddhate // aura baDhAhuA kapha kapolake bhItara Azritahokara dhUmravarNa tathA pAMDu gAMThako / / 62 // karatAhai taba pATita chinna tathA mardita huI vaha gAMTha baDhatIhai // mukhapAko bhavetsAstraiH sarvaiH sarvAkRtirmalaiH // 63 // aura raktasahita vAta Adi tIna doSoMse saba dopoMke lakSaNoMvAlA mukhapAka upajatAhai // 3 // For Private and Personal Use Only Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (883) pratyAsyatA ca taireva dntkaasstthaadividvissH|| tina vAta Adi doSoMse daMtadhAvana Adiko nahIM sevanevAle manuSyake mukhameM durgadhapanA upajatAhai oSThe gaMDe dvije mUle jihvAyA tAluke gale // 64 // vakke sarvatra cetyuktAH pNcspttiraamyaaH|| ekAdazaiko daza ca trayodaza tathA ca SaT // 65 // aSTAvaSTAdazASTau ca kramAt // oSTameM, kapolameM daMtoMmeM daMtoMkI jaDoMmeM, jIbhameM, tAluvemeM, galemeM // 64 // aura mukhameM ina saboMmeM 75 roga kahe haiM, kramase ekAdaza arthAt 11 aura eka 1 aura daza 10 aura teraha 13 aura SaT 6 // 65 // aura ATha 8 aura aThAraha 18 aura ATha 8 aise kramase jAnane / tessvnupkrmaaH||kraalau mAMsaraktoSThAvarbudAni jlaadvinaa||66|| kacchapastAlupiTikA galaughaH suSiro mahAn // svaranordhvagadaH zyAvaH shtghniivlyaalsaaH||67 // nADyoSThakoponicayAdratAtsarvaizca rohiNI // dazane sphuTite dantabhedaH pakvopajihvikA // 68 // galagaMDaH svarabhraMzaH kRcchraacchraasotivtsrH||yaapystu harSo bhedazca zeSAJchastrauSadhairjayet // 69 // aura tina mukharogoMmeM ye vakSyamANaroga asAdhyahaiM, karAla daMtaroga mAMsa aura raktase upaje oSTharoga aura jalake binA arbudaroga // 66 // kacchapa tAlapiTikA galauMdha mahAsuSira svaraghna Urdhvagada zyAvaroga zataghnIroga valayaroga alsrog||67 // sannipAtase upajA upoSTharoga raktase aura saba doSoMse upajA rohaNIroga aura sphuTitahuye daMtameM daMtabheda pakarUpa upajihikA // 68 // galagaMDa svarabhraMza ye saba aura eka varSase jyAde samayakA kRcchrAcchAsa asAdhyahai, aura daMtaharSa tathA daMtabheda kaSTasAdhyahai, aura zeSarahe mukhake rogoMko zastra aura auSadhoMse jIte // 69 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikR'tASTAMgahRdayasaMhitAbhASA TIkAyAmuttarasthAne ekaviMzo'dhyAyaH // 21 // dvaaviNsho'dhyaayH|| athAto mukharogapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtaramukharoga pratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| khaNDoSThasya vilikhyAntau syUtvA vraNavadAcaret // For Private and Personal Use Only Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (884) aSTAGgahRdayechina oSThavAle rogIke oSThaprAMtoMko vizeSakarake lekhitakara pIche rezamIvastrase syUtakara phira vraNakI samAna upacArakarai // yssttiijyotissmtiirodhshraavnniisaarivotplaiH||1|| paTolyA kAkamAcyA ca tailamabhyaJjanaM pacet // __ mulahaTI mAlakAMganI lodha gorakhamuMDI anaMtamUla nIle kamalase // 1 // aura paravalase tathA makohase siddhakiye telakI mAlisa karai // nasyaM ca tailaM vAtaghnamadhuraskandhasAdhitam // 2 // athavA vAta nAzaka auSadhoMke kAthameM aura madhuravargake auSadhoMke kAthameM sAdhita kiyA tela nasyameM hitahai // 2 // mahAsnehena vAtauSThe siddhenAktaH picurhitaH // devdhuupmdhuucchissttguggulvmrdaarubhiH||3|| yaSTayAvacUrNayuktena tenaiva pratisAraNam // vAtase upaje oSTharogameM siddhakiye mahAsnehakarake bhigoyAhuA rUIkA phohA hitahai aura saralavRkSa goma gUgala devadAra inhoMkarake // 3 // tathA mulahaTIke cUrNase yukta kiye mahAsnehaste pratisAraNa karanA hitahai // nADyoSThaM svedyedugdhsiddhairernnddpllvaiH||4|| aura dUdhameM siddhakiye araMDake pattoMse nADayoSTharogako svedita karai // 4 // khaNDoSThavihitaM nasyaM tasya mUrdhni ca tarpaNam // aura chinauSTharogameM kahe nasyako devai aura tisa rogIke mAthepai tarpaNa karAve // pittAbhighAtajAvoSThau jalaukAbhirupAcaret // 5 // aura pittase tathA abhivAtase upaje oSThoMko jokoMse upAcaritakarai / / 5 / / rodhasarjarasakSaudramadhukaiH pratisAraNam // lodha rAla zahada mulahaTIse pratisAraNa karai / guDUcIyaSTipattaGgasiddhamabhyaJjane ghRtam // 6 // aura giloya mulahaTI lAlacaMdanameM siddhakiyA ghRta mAlisameM hitahai // 6 // pittavidradhivaccAtra kriyA zoNitaje'pi ca // raktase upaje oSTharogameM pittakI vidradhIke samAna kriyAko karai / For Private and Personal Use Only Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (885) idameva bhavetkArya ka oSThe tu kaphottare // 7 // pAThAkSAramadhuvyoSairhatAsne pratisAraNam // dhUmanAvanagaNDUSAHprayojyAzca kaphacchidaH // 8 // aura kaphakI adhikatAvAle oSTharogameM yahI karma karanA yogyahai // 7 // pAThA javAkhAra zahada sUTa miraca pIpalase pratisAraNakare dUra hue raktavAle oSTarogameM hitahaiM aura kaphako chedanevAle dhUma nasya gaMDUSadhAraNa prayukta karane yogya haiM // 8 // svinnaM bhinnaM vimedaskaM dahenmedojamagninA // priyakurodhratriphalAmAkSikaiHpratisArayet // 9 // medase upaje oSTharogako svinna aura bhinna aura medako dUrakara Agnise dagdhakarai aura mAlakAMganI lodha triphalA zahadase pratisAritakare // 9 // sakSaudrAgharSaNaM tIkSNA bhinnazuddha jalArbude // - avagADhe'tivRddha vA kSAro'gnirvA pratikriyA // 10 // bhinna aura zuddhahue jalArbudameM miraca Adi tIkSNa dravyoMmeM zahada milA gharSaNa karanA zreSTahai aura baDhehuye tathA atyanta baDhehuye arbudameM khAra athavA agnise cikitsA karanI // 10 // AmAdyavasthAsvalajI gaNDe zophavadAcaret // kacI alajI jo kapolape upaje tisako zojAkI samAna upAcaritakarai / / svinnasya zItadantasya pAlI vilikhitAM dhet||1shaatailen pratisAr2yAcasakSaudraghanasaindhavaiH ||daaddimtvgvraataarykaantaajmbvaasthinaagraiH||12||kvlHkssiirinnaaN kvAthairaNutailaMca nAvanam // aura svinnarUpa zItadaMtavAlekI pAlIko lekhitakara dagdhakarai // 11 // telase athavA zahada nAgaramothA seMdhAnamaka anArakI chAla triphalA rasota zvetadUba jAmanakI guThalI sUMTha inhoMse pratisAraNa karai // 12 // dUdhavAle vRkSoMke kAthoMse kavalako dhAraNakarai aNutelakA nasya devai // dantaharSe tathA bhede sarvA vAtaharA kriyA // 13 // * tilayaSTImadhuzRtaM kSIraM gaNDUSadhAraNam // aura daMtaharSameM tathA daMtabhedameM vAtako haranevAlI saba kriyA karanI yogyahai // 13 ||til aura mulahaTIse pakAyehue dUdhase kulloMko dhAraNa karavAvai / / sasnehaM dazamUlAmbu gaNDUSaH pracalahije // 14 // tuttharodhakaNAzreSThApattaGgapaTugharSaNam // snigdhAH zIlyA yathAvasthaM nsyaannkvlaadyH||15|| For Private and Personal Use Only Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (886) aSTAGgahRdayeaura snehake sahita dazamUlake pAnIke kule hilatehuye dAMtoMmeM hitahaiM // 14 // nIlAthothA lodha pIpala triphalA lAlacaMdana namakase gharSaNakare, aura avasthAke anusAra snigdharUpa nasya aura annake prAsa Adi hitahaiM // 15 // adhidantakamAliptaM yadA kSAreNa jarjaram // kRmidantamivotpATya tadvaccopacarettadA // 16 // anavasthitarakte ca dagdhe vraNa iva kriyA // javAkhArase AliptAkayA adhidaMta jarjara hojAve taba kRmidaMtakI taraha utpATita kara tisIkI taraha cikitsaakrai||16|| aura avanasthita raktameM aura dagdhahuImeM ghAvakI samAna cikitsA krnii|| ahiMsandantamUlAni dantebhyaH zarkarAM haret // 17 // kSAracUrNairmadhuyutaistatazca pratisArayet // aura daMtoMkI jaDoMko nahIM hiMsita karatAhuA vaidya daMtoMse zarkarAko harai / / 17 // pIche zahadase saMyukta kiye khAroMke cUNoM se pratisArita karai / / ___ kapAlikAyAmapyevaM harSoktaM ca samAcaret // 18 // aura kapAlikAmeMbhI aisehI daMtaharSameM kahIhuI cikitsAko karai // 18 // jayedvistrAvaNaiH svinnamacalaM kRmidantakam // snigdhaizcAlepagaNDUSanasyAhAraizcalApahaiH // 19 // guDena pUrNa suSiraM madhUcchiSTena vA dahet // saptacchadArkakSIrAbhyAM pUraNaM kRmizUlajit // 20 // nahIM hitalehuye kRmidantako svedita kara pIche vizeSa kara jhirAnevAle auSadhoMse jItai athavA snigdharUpa Alepa nasya gaMDUSa bhojana hitalehuye daMtoMko nAzanevAle auSadhoMse jIte // 19 // suSirarogako guDase pUrita kara athavA moMmase paritakara pIche dagdhakarai, aura sAtaviNa tathA Akake dUdhoMse pUrNa karanA kRmizUlako nAzatAhai // 20 // hiMgUkaTaphalakAsIsasarjikAkuSThavellajam // rajorujaM jayatyAzu vastrasthaM dazane dhRtam // 21 // hIMga kAyaphala kasIsa sAjI kUTha vAyaviDaMgake cUrNako kapaDekI poTalImeM amla daMtopai dhAraNa karai to tatkAla zUlakA nAza hotAhai // 21 // gaNDUMSaM dhArayettailamebhireva ca sAdhitam // kvAthairvA yuktamaraNDadvivyAghIbhUkadambajaiH // 22 // inhIM auSadhoMse sAdhita kiye telake gaMDUSako dhArai, athavA araMDa donoM kaTehalI bhUmikadambake vAthoMse sAdhita kiye telake gaMDUSako dhArai / / 22 // For Private and Personal Use Only Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (887) kriyAyogairbahuvidhairityazAntarujaM bhRshm|| dRDhamapyuddharadantaM pUrvaM mUlAdvimokSitam // 23 // sandaMzakena laghunA dantanirghAtanena vA // tailaM sayaSTayAhvarajo gaNDUSo madhunA tataH // 24 // jo bahutase kriyAke yogoMse pIDAkI zAMti nahIM hove taba pahale mUlase chUTehuye dRDhadaMtakobhI ukhADe // 23 // halake cimaTese daMta nirghAtana kara pIche mulahaTIke cUrNase saMyuktakiye telako zahadake saMga mukhameM dhAraNakarai // 24 // tato vidaariyssttyaahvshRnggaattkkserubhiH|| tailaM dazaguNakSIraM siddhaM yuJjIta nAvanam // 25 // pIche vidArIkaMda mulahaTI siMgADA kaserUke kalkameM telase dazaguNe dUdhameM telako siddhakara nasyako prayuktakarai // 25 // kRzadurbalavRddhAnAM vAtArtAnAM ca noddharet // noddhareccottaraM dantaM bahUpadravakRddhi sH|| 26 // eSAmapyuTTataiH snigdhaH svAduH zItaH kramo hitH|| kRza durbala vRddha vAtase pIDita manuSyoMke daMtako nahIM ukhADai aura UparalI paMktike daMtako nahIM ukhADai, kyoMki yaha bahutase upadravoMko karatAhai // 26 // aura ina manuSyoMkebhI ukhADehuye daMtameM snigdha aura svAdu aura zItala krama hitahai // visrAvitAne zItAde sakSaudraiH pratisAraNam // 27 // mustaarjntvvitrphlaaphliniitaarshvnaagraiH|| tatvAthaH kavalo nasyaM tailaM madhurasAdhitam // 28 // viSakarake strAvita kiye zItAparogameM zahadase saMyukta kiye vakSyamANa auSadhoMse pratisAraNa karai // 27 // nAgaramothA kauhavRkSakI chAla triphalA kalahArI rasota sUMTha inhoMkarake athavA inhI auSadhoMke kAthakA kavala tathA madhura auSadhoMse sAdhita kiyA tela nasyameM hitahai // 28 // dantamAMsAnyupakuze svinnaanyussnnaambudhaarnnaiH||mnnddlaayenn zAkAdipatrairvAvahuzo likhet||29||ttshcprtisaa-nni ghRtamaNDa mdhudrutaiH||laakssaapriyNgupttNglvnnottmgairikaiH||30||skusstthshunntthiimricyssttiimdhursaaNjnaiH|| sukhoSNo ghRtamaNDo'nu tailaM vA kvlgrhH|| 31 ||dhRtN ca madhuraiH siddhaM hitaM kvlnsyyoH|| For Private and Personal Use Only Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (888) aSTAGgahRdayedantapuppuTake svinnacchinnabhinnavilekhite // 32 // yaSTyAhvasvajiMkAzuNThIsaindhavaiH pratisAraNam // upakuzarogameM garamapAnIko dhAraNakarake sveditakare, daMtoMke mAMsoMko maMDalAgra zastrase tathA zAka Adike pattoMse bahutakarake lekhitakarai // 29 // pIche ghUtake maMDa aura zahadase lapeTehuye lAkha mAlakAMganI raktacaMdana seMdhAnamaka gerU // 30 // kUTha sUMTha miraca mulahaTI mUrvA rasotake cUrNo se pratisArita kare, isapai sukhapUrvaka garama kiye ghRtake maMDakA anupAnakara, athavA telako mukhameM dhAraNakarai // 31 // svinna chinna bhinna vilekhita kiye daMtapuppuTameM madhura auSadhoMse siddha . kiyA ghRta kavalagrahameM tathA nasyameM hithai||32||mulhttii sAjI jhUTha seMdhAnamakase pratisAraNa krvaave|| vidradhau kaTutIkSNoSNarUkSaiH kavalalepanam // 33 // gharSaNaM kttukaakusstthvRshcikaaliiyvodbhvaiH|| rakSetpAkaM himaiH pakkaH pATayo dAhyo'vagADhakaH // 34 // aura daMtavidradhImeM kaTu tIkSNa garama rUkSa auSadhoMse kavala tathA lepa hitahai // 33 // kuTakI kUTha sAMThI javAkhArase gharSaNa karai, aura zItala dravyoMse pAkako rakSita karai, aura pakakiyeko pATitakarai, tathA avagADharUpako dagdhakare // 34 // sauSire chinnalikhite skssaudraiHprtisaarnnm||rodhrmustmishishresstthaataaypttnggkiNshukaiH||35|| sakaTphalaiH kaSAyaizca teSAM gaNDU Sa issyte||yssttiirodhotplaanntaasaarivaagrucndnaiH ||36||sgairiksitaapunnddraiH siddhaM tailaM ca naavnm|| chinna aura lekhitakiye sauSirarogameM zahadase saMyukta kiye lodha nAgaramothA sauMpha triphalA rasota lAlacandana kezUse pratisAraNa karai // 35 // aura kAyaphalase saMyukta kiye auSadhoMke kAthoMse kullA karanA acchA aura mulahaTI lodha nIlAkamala dhamAsA anantamUla agara caMdana // 36 // gerU misarI pauDemeM siddhakiyA tela nasyameM hitahai // chittvAdhimAMsake cUrNaiH sakSaudraiH pratisArayet // 37 // vcaatejovtiipaatthaasvrjikaayvshkjaiH|| paTolanimbatriphalAkaSAyaH kavalo hitaH // 38 // aura AdhimAMsakarogako chedita kara pIche zahadase saMyukta kiye nIce likhI auSadhoMse pratisArita karavAvai // 37 // vaca mAlakAMganI pAThA sAjIkhAra javAkhArase tathA paravala nIMba triphalekA kAtha kavalameM hitahai // 38 // vidarbha dantamUlAni maNDalAyeNa zodhayet // kSAvaM yuGgyAttato nasyaM gaNDUSAdi ca zItalam // 39 // For Private and Personal Use Only Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (889) vidarbharogameM daMtamUloMke agrabhAgoMko maMDalAprazastrakarake zodhai pIche khArako prayuktakara aura zItalarUpa nasya aura gaMDUSa Adiko devai // 39 // saMzodhyobhayataH kAyaM shirshcopcretttH||naaddii dantAnugAM dantaM samuddhatyAgninA hret||40||kubjaaN naikagatiM pUrNA madanena guDena vA ||dhaavnN jaatimdnkhdirsvaaduknnttkaiH||41||kssiirikssaambugnndduusso nasyaM tailaM ca tatkRtam // donoM tarahase zarIrako aura zirako zuddhakara pIche daMtase anugatahuI nADIkA upacAra kareM daMtako ukhADa pIche agnise dagdhakarai / / 40 // kubjarUpa aura nahIM eka gativAlI pUrNako maiMnaphalase athavA guDakarake dagdha karai aura camelI maiMnaMphala khaira gokharUse dhAvana karanA hithai|4 1 // dUdhavAle vRkSoMke pAnIse gaMDUSa hitahai aura tinhIM auSadhoMmeM kiye telakI nasyabhI hitahai / / kuryAdvAtoSThakopoktaM kaNTakeSvanilAtmasu // 42 // aura vAtase upaje kaMTakoMmeM vAtaja oSThakopameM kahe auSadhoMko karai // 42 // jihvAyAM pittajAteSu ghRSTeSu rudhire sute // pratisAraNagaNDUSanAvanaM madhurairhitam // 43 // jIbhameM pittase upaje ghRSTImeM raktako jhirAke pIche madhuradravyoMse pratisAraNa gaMDUSa nasya hitahai 4 3 tIkSNaiH kaphottheSvapyevaM srssptryuussnnaadibhiH|| sarasoM jhUTha miraca pIpala ina tIkSNa dravyoMse kaphase upaje pUrvokta rogoMmeM pratisAraNanasya gaMDUSa hitahai // nave jihvAlase'pyevaM taM tu zastreNa na spRzet // 44 // aura navInarUpa jihvAla sameM bhI aisahI auSadha karai, aura tisa rogako zastrase chedai nahIM // 44 // unnamya jihvAmAkRSTAM baDizenAdhijibikAm // chedayenmaNDalAgreNa tIkSNoSNaivarSaNAdi c||45|| acchItaraha AkRSTakarI jIbhako unnamitakarai, pIche baDizakarake adhijihvAko maMDalAyase cheditakare tIkSNa aura garama auSadhoMse gharSaNa Adiko karai // 45 // upajihvAM parisrAvya yavakSAreNa gharSayet // upajihvAko parisrAvitakara pIche javAkhArase ghise // kaphanaiH zuNDikA sAdhyA nsygnndduussghrssnnaiH|| 46 // aura kaphako nAzanevAle nasya gaMDUSagharSaNase zuMDikAroga sAdhitakaranA yogyahai // 46 // airubIjapratimaM vRddhAyAmazirAtatam // agre niriSTaM jihvAyA baDizAdhavalambitam // 17 // For Private and Personal Use Only Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (890) aSTAGgahRdayechedayenmaMDalAgreNa nAtyagre na ca muultH|| chede'tyastrakkSayAnmRtyuhIne vyAdhivivardhate // 48 // kAkaDIke bIjake sadRza aura baDhIhuI tathA vistRtahuI nADiyoMse vyApta aura jIbhake agrabhAgameM prApta aura baDizaAdise avalaMbitako // 47 // maMDalAgrazastrase na to agrabhAgameM na mUlameM chedita karai aura atyaMta chedameM raktake nikasanese manuSyakI mRtyu hojAtIhai, aura hInarUpa chaidita kiyemeM vyAdhi baDhatI rahatIhai isase madhyamakarai // 48 // mricaativissaapaatthaavcaakusstthkuttnnttaiH|| chinnAyA sapaTukSaudrairgharSaNaM kavalaH punH|| 49 // kttukaativissaapaatthaanimbraanaavcaambubhiH|| saMghAte puppuTe kUrme vilikhyaivaM samAcaret // 5 // miraca atIza pAThA vaca kUTha sonApAThA namaka zahada inhoMkarake gharSaNa tathA kavala ye donoM chinnahuI jIbhameM hitahaiM // 49 // kuTakI atIza pAThA nIMba rAyazaNa vaca netravAlA inhoMkarake gharSako saMghAtameM puppuTa kacchapameM lekhitakara AcAratakare // 50 // - apakke tAlupAke tu kAsIsakSaudratAyaH // gharSaNaM kavalaH shiitkssaaymdhuraussdhaiH||51|| nahIM pakkahuye tAlupAkameM kasIsa zahada rasotase gharSaNa aura zIta kaSAya tathA madhura auSadhayoMse kavalagrahaNa hitahai // 11 // pakke'STApadavadbhinne tIkSNoSNaiH pratisAraNam // vRSanimbapaTolAdyastiktaiH kavaladhAraNam // 52 // pakvahuye aura aSTApadakI samAna bhinnahuye tAlupAkameM tIkSNa aura garama auSadhoMse pratisAraNa karavAvai aura vAsA nIMba paravala Adi tikta auSadhoMse kavala arthAt grAsako dhArai // 12 // tAluzoSe tvatRSNasya sarpiruttarabhaktikam // kaNAzuNThIzRtaM pAnamamlaigaiNDUSadhAraNam // 53 // dhanvamAMsarasAH snigdhAH kSIrasarpizca nAvanam // tAluzoSameM nahIM tRSAvAle manuSyake artha bhojanake uparAMta ghRtakA pAna karavAvai aura pIpala tathA sUMThakarake pakAyehuye pAnako pA~va aura kAMjIkarake kuloMko dhArai // 53 // jAMgaladezake snigdharUpa mAMsake rasa aura dUdha ghRtakarake nasya karanA // kaNTharogeSvasRGmokSastIkSNainasyAdi karma ca // 54 // aura kaMTharogameM raktakA nikAlanA aura tIkSNa auSadhoMkarake nasya karma ye hitahaiM // 14 // For Private and Personal Use Only Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / kvAthaH pAnaM ca dArvItvanimba tArkSyakaliGgajaH // harItakIkaSAyo vA peyo mAkSikasaMyutaH // 55 // dAruhaladIkI chAla nIMba rasota iMdrajatrakA kAtha pAnameM hitahai athavA haraDaikA zahadase saMyukta kiyA kA hita hai // 55 // ( 891 ) zreSThAvyopayavakSAradAvadvIpirasAJjanaiH // sapAThAtejinInimbaiH sUktagomUtrasAdhitaiH // 56 // kavalo guTikA cAtra kalpitA pratisAraNam // triphalA sUMTha miraca pIpala javAkhAra dAruhaladI cItA rasota pAThA mAlakAMganI nabi inhoMko kAMjI aura gomUtrameM sAdhitakara // 56 // kavala tathA goliyA~ banAke pratisAraNakarai // niculaM kaTabhI mustaM devadArumahauSadham // 57 // vacA dantI ca mUrvA ca lepaH koSNo'tizophahA // pIche jalaveta sonApAThA nAgaramothA devadAra sUMTha || 17 || vaca jamAlagoTAkI jaDa mUrvAkA alpa garama kiyA lepa atyaMta zojeko nAzatA hai // athAntarbAhyataH svinnA vAtarohiNikAM likhet // 58 // aMgulIzastrakeNAzu paTuyuktanakhena vA // paJcamUlAmbukavalastailaM gaNDUSanAvanam // 59 // aura bhItara tathA bAhirase sveditakarI vAtarohiNIko lekhitakarai // 98 // aMgulIzastra se athavA namakase saMyukta kiye nakhase aura paMcamUlake pAnIkA kavaladhAraNakareM aura telake kule tathA nasya vai // 19 // visrAvya pittasambhUtAM sitAkSaudrapriyaMgubhiH // gharSetsarodhrapattaGgaiH kavalaH kvathitaizca taiH // 60 // drAkSAparUpakakkAtho hitazca kavalagrahe // For Private and Personal Use Only pittase upajI rohiNIko srAvitakara pIche mizrI zahada mAlakAMganIse ghisai aura lodhase saMyukta kiye inhIM auSadhoMke kvAthoMse kavalako dhArai // 60 // dAkha phAlasA inakA kAtha kavalagrahameM hita hai // upAcaredevameva pratyAkhyAyAstrasambhavAm // 61 // aura raktase upajI rohiNIko asAdhya jAnakara upAcaritakarai // 61 // sAgAradhUmaiH kaTukaiH kaphajAM pratisArayet // nasyagaNDUSayostailaM sAdhitaM ca prazasyate // 62 // apAmArgaphala zvetAdantIjantughnasaindhavaiH // Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 892) aSTAGgahRdaye ghara dhUma sahita kaTuka dravyoMse kaphakI rohiNIko pratisArita kare aura ina bakSyamANa UMgA Adi auSadhoMke kalka meM sAdhitakiyA tela nasyameM aura gaMDUSoM meM hita hai // 62 // UMgA triphalA -zveta aparAjitA jamAlagoTAkI jaDa bAyaviDaMga seMdhAnamaka se yuktakara // tadvacca vRndazAlUkatuNDakerIgilAyuSu // 63 // aura yahI tela vRMda zAlUka tuMDakerI gilAyumeM zreSThahai // 63 // vidradhIsrAvite zreSThA rocanAtArkSyagairikaiH // sarodhapaTupattaGgakaNairgaNDUSagharSaNe // 64 // zastrakarake strAvitakarI vidradhImeM triphalA vaMzalocana rasota gerU lodha lAlacaMdana pIpala inhoM* karake kule aura gharSaNa karanA ucita hai // 64 // galagaNDaH pavanajaH svinno nisrutazoNitaH // tilaivajaizca laTThomApriyAlazaNasambhavaiH // 65 // upAnAhyo traNe rUDhe pralepyazca punaH punaH // zitikatarkArIgajakRSNApunarnavaiH // 66 // mRtArkamUlaizca puSpaizca karahATajaiH // ekaiSikAnvitaiH piSTaiH surayA kAJjikena vA // 67 // bAtake galagaMDako sveditakara pIche raktako nikAsa pIche tila karaMjuvAke bIja javAsa ke bIja ciroMjI zaNake bIjA inhoM karake // 65 // upalepita karanA yogya hai aura aMkurita huye ghAva meM bAraMbAra lepako karavAye aura sahoMjanA hIMgaNaveTa aranI gajapIpala sAMThI // 66 // kAlAdAnA giloya A~kakI jaDa akarakarAke phUla nizota inhoMko madirAkarake athavA kAMjIkarake pIsa bAraMbAra lepakarai // 67 // guDUcInimbakuTajahaMsapAdIbalAdvayaiH // sAdhitaM pAyayettailaM sakRSNAdevadArubhiH // 68 // giloya nauba kUDA haMsapAdI donoM kharaihaTI pIpala devadAra inhoMse sAdhitakiye telakA pAna - karavAvai // 68 // karttavyaM kaphaje'pyetatsvedavimlApane tvati // lepojagandhAtiviSAvizalyAsaviSANikAH // 69 // guAlAbuzukAhAzca palAzakSArakalkitAH // kaphase upaje isarogameM yahI karma karanA yogya hai, aura sveda tathA mardana atyaMta karanA cAhiye, * aura tulasI atIsa aura kalahArI meDhAsiMgI // 69 // ciramaThI tUMcI kSudramothA kesUkA khAra inhoMke kalkakA lepa hita hai || For Private and Personal Use Only Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASAMTIkAsametam / (893) mUtrazRtaM haThakSAraM paktvA kodravabhukpibet // 70 // sAdhitaM vatsakAdyairvA tailaM sapaTupaJcakaiH / / kaphanAndhUmavamananAvanAdIzca zIlayet // 71 // aura sevAlake khArako gomUtrameM pakA kodukA bhojana karatAhuA manuSya pAvai // 70 // vatsakAdi gaNake auSadhoMse aura pAMcoM namakoMkarake siddhakiyA tela hitahai aura kaphako nAzanevAle dhUma vamana nasya AdikA abhyAsakarai / / 71 // medobhave zirAM vidhyetkaphaghnaM ca vidhiM bhajet // asanAdirajazcainaM prAtarmUtreNa pAyayet // 72 // medase upaje galagaMDameM zirAko vadhi aura kaphako nAzanevAlI vidhikarai aura asanAdi gaNake cUrNako gomUtrake saMga prabhAtameM pAna karAvai // 72 // azAntau pATayitvA ca sarvAnvraNavadAcaret // aura nahIM zAMti honemeM saba galagaMDoMko ghAvakI taraha Acaritakarai / mukhapAkeSu sakSaudrAH prayojyA mukhdhaavnaaH||73 // kthitaastriphlaapaatthaamRdviikaajaatipllvaaH|| niSThevyA bhakSayitvA vA kuTherAdigaNo'tha vA // 74 // aura mukhapAkoMmeM zahadase saMyukta kiye mukhako dhAvana karanevAle kAtha prayukta karane yogyhaiN|||73|| triphalA pAThA munakkAdAkha camelIke patte inhoMko bhakSaNa karake thUkatArahai athavA kuTherAdi gaNake auSadhoMko bhakSaNakarake thUkatArahai / / 74 // mukhapAkenilAtkRSNApaDelAHpratisAraNam // tailaM vAtaharaiH siddhaM hitaM kavalanasyayoH // 75 // vAyuse upaje mukhapAkameM pIpala namaka ilAyacI inhoMkarake pratisAraNa hitahai aura vAtako haranevAle auSadhoM meM siddhakiyA tela kavalameM aura nasyameM hitahai // 79 // pittAstre raktapittanaH kaphannazca kaphe vidhiH|| pittake aura raktake mukhapAkameM raktapittako nAzanevAlI vidhi hitahai aura kaphase upaje mukhapAkameM kaphako nAzanevAlI vidhi hitahai // likhecchAkhAdipatraizca piTikAH kaThinAH sthiraaH|| 76 / / aura kaThina tathA sthira phunasiyAM hoveM to zAkAdi patroMkarake lekhitakarai / / 76 // yathAdoSodayaM kuryAtsannipAte cikitsitam // sannipAtase upaje mukhapAkameM doSake udayake anusAra cikitsAkarai // For Private and Personal Use Only Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (894) aSTAGgahRdayenave'rbude tvasaMvRddha chedite pratisAraNam // 77 // svarjikAnAgarakSaudraiH kvAtho gaNDUSa iSyate // guDUcInimbakalkottho mdhutailsmnvitH||7|| yavAnnamuktIkSNatailanasyAbhyaGgAMstathAcaret // aura navIna tathA nahIM baDhehue aura cheditakiye arbudameM pratisAraNa hitahai, // 77 // zAjI saMTha zahadake kvAthakA kulA vAMchitahai, aura giloya aura nIMbake kalkameM zahada aura tela milA ||7ttaa aura yavoMke annakA bhojana karanevAlA tIkSNatelake nasya tathA mAlisako Acaritakarai // vamite pUtivadane dhUmastIkSNaH snaavnH|| 79 // samAdhAtakIrodhaphalinIpadmakairjalam // dhAvanaM vadanasyAntazcUrNitairavacUrNanam // 8 // aura durgadhi mukhameM prathama vamana karAke pIche tIkSNa nasya aura tIkSNa dhUmako prayuktakarai / / 79 / / majITha dhAyake phUla lodha priyaMgu kamala inhoMke pAnIkarake mukhako bhItarase dhovai, aura inhIM auSadhoMke cUrNakarake avacUrNita kare / / 80 // zItAdopakuzoktaM ca nAvanAdi ca zIlayet // 81 // aura zItAda tathA upakuzarogameM kahehuye nasya AdikA abhyAsakarai / / 81 / phalatrayadvIpikirAtatiktayaSTyAhvasiddhArthakaTutrikANi ||mustaa haridrAdvayayAvazUkavRkSAmlakAmlAnimavetasAzca // 82 // azvatthajambvAmradhanaJjayatvaktvakcAhimArAtkhadirasya sAraH // kvAthena teSAM ghanatAM gatena tavarNayuktA guTikA vidheyaaH||8|| tA dhAritA nanti mukhena nityaM kaNThoSThatAlvAdigadAnsukRcchrAn // vizeSato rohiNikAsyazoSagandhAnvidehAdhipati praNItAH // 4 // triphalA cItA cirAyatA mulahaTI sarasoM jhUTha miraca pIpala nAgaramothA haladI dAruhaladI jatrAkhAra Amazola bijorA amalavetasa // 82 // pIpalavRkSa jAMmana AMma kohavRkSa inhoMkI chAla hivaravRkSakI chAla khairasAra inhoMke karaDerUpakAthameM inhIkA cUrNa milA goliyAM banAnI yogyahaiM // 83 / / mukhakarake dhAritakarI nityaprati ye golI kaMTha oSTha tAlu Adike kaSTasAdhyarogoMko aura vizeSa- .. karake rohiNIka mukhazoSa mukhagaMdha ina AdirogoMko nAzatIhaiM, ye janakarAjAne goliyAMkahIhaiM 84 khadiratulAmambughaTe paktvA toyena tena pissttaishc||cndnjo'nggkkuNkumpripelvvaalkoshiiraiH // 85 // suratarurodhradrAkSAma For Private and Personal Use Only Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (895) nyjisstthaacocpdmkviddnggaiH||spRkaantnkhkttphlsuukssmailaadhyaamkaiH spttnggaiH|| 86 // tailaprasthaM vipacetkarSAzaiH pAnanasyagaNDUpaistat // hatvAsye sarvagadAJjanayati zIghraM dRzaM zrutiM ca vArAhIm // 87 // khairako 400 tolebharale, pIche 1024 tole pAnImeM pakAvai jaba caturthIza zeSa rahai taba pisehuye caMdana kAlAagara kezara kSudramothA netravAlA khaza // 85 // devadAra lodha lAkha majITha dAlacInI kamala vAyaviDaMga brAhmI tagara nakhI kAyaphala choTIilAyacI rohiSataNa lAlacaMdana // 86 // ye saba eka eka tolebharale pIche 64 tolebhara telako pakAvai pIche pAna nasya aura kullA inhoMkarake dhAraNakiyA yaha tela mukhameM saba rogoMko naSTa karake gadhike samAna dRSTiko aura zUkarake samAna zravaNako prApta karatAhai // 87 // urtitaM ca prapannATarodhradArUbhirabhyaktamanena vakram // . nirvyaGganIlImukhadUSikAdi saJjAyate candrasamAnakAMti // 88 // puMADa lodha dAruhaladIse ubaTana kiyA aura isatelase abhyakta mukha vyaMganIla mukhadUSikAko darakaratAhai aura caMdramAke samAna kAMtiko upajAtAhai // 88 // palazataM bANAttoyaghaTe pakvArase'smiMzca plaaddhikaiH||khdirjmbuuyssttyaanntaamrrhimaarniilotplaanvitaiH||89||tailprsthN pAcayecchUkSNapiSTairebhirdravyairdhAritaM tanmukhena // rogAnsarvAnhanti vatra vizeSAtsthairya dhatte dntpNkteshclaayaaH|| 90 // nIle kuraMTeko 400 tolebharale 1024 tole pAnImeM pakAvai pIche tisa rasameM do do tolai pramANase khaira jAmana mulahaTI dhamAMsA AMva viTakhadira nIlAkamala inhoMko milA // 19 ||piiche 64 tole telako pakAvai pIche mukhakarake dhAritakiyA yaha tela saba rogoMko nAzatA hai aura vize*Sakarake mukhameM hilatIhuI dAMtoMkI paMktiko sthirakaratA hai // 9 // khadi rAhe tule pcedvlkaattulaacaarimedsH||ghttctusske pAdazeSe'sminpUte punaH kvAthanAddhane // 91 // AkSikaM kSipetsusUkSma rajaH sevyAmbu pattaGgagairikam ||cndndvyrodhrpunnddraahveyssttyaablaakssaaandvym // 92 // dhAtakIkaTphaladvinizAtriphalAcaturjAtajo'Ggakam // mustamaJjiSThAnyagrodhaprarohamAMsIyavAsakam // 53 // padmakaileyasamaGgAzca zIte tasmiMstathA pAlikA pRthA jAtipatrikAMsajAtIphalA shlvnggkngkolkaam||94|| For Private and Personal Use Only Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (896) aSTAGgahRdayesphaTikazubhrasurabhikarpUrakuDavaM ca tatrAvapettataH // kArayedguTikAH sadA caitA dhAryA mukhe tddaaphaaH||95 // kherasAra 800 tole khairakI chAla 400 tole inhoMko 4096 tole pAnImeM pakAnai, jaba cauthAI bhAga zeSarahai taba kapaDemeM chAni phira pakAke kararAkarai // 91 // pIche eka eka tole pramANase sUkSma pisehuye khasa netravAlA lAlacaMdana gerU caMdana lAlacaMdana, lodha, pauMDA, mulahaTI, lAkha, donoM rasota / / 92 / / dhAyake phUla kAyaphala haladI dAruhaladI haraDai baheDA A~valA dAlacInI ilAyacI tejapAta nAgakesara kAlAagara nAgaramothA majITha baDake aMkura vAlachaDa javAMzA // 93 // kamala ailuA lajjAvantI inhoMko milAvai aura zItala hone pRthak cAra cAra tole jAvitrI jAyaphala lauMga kaMkola // 94 // aura gilaurI pattharakI taraha sapheda aura sugaMdhita aisA 16 tole kapUra tahAM milAke goliyAM banAve saba kAlameM mukhameM dhAraNakarane yogya ye goliyAM mukhake rogoMko nAzatI haiM // 95 // kvAthauSadhavyatyayayojanena tailaM pacetkalpanayA'nayaiva // sarvAsyarogoddhataye tadAhudantasthiratve tvidameva mukhyam // 16 // kvAtha aura auSadhake viparIta yojanAkarake isI kalpanAkarake telako pakAvai saba mukhake rogoMko dUra karaneke artha aura dAMtoMkI sthiratAke artha yahI tela mukhyahai // 96 // khadireNaitA guTikAstailamidaM vArimedasAprathitam // anuzIlayanpratidinaM svastho'pi dRDhadvijo bhvti||97|| khairakarake banAI huI ye golI tathA khairakarake banAhuA yaha tela inhoMko nityaprati sevanevAlA manuSya svastha aura dRDha dAMtoMvAlA hojAtAhai // 97 // kssudraagudduuciisumnHprvaaldaarviiyvaastriphlaakssaayH|| kSaudreNa yuktaH kavalagraho'yaM srvaamyaanvkrgtaanihnti||98|| kaTehalI giloya camelI ke aMkura dAruhaladI javAMsA triphalA inhoMkA zahatase saMyukta kiyA kAtha mukhameM dhAraNakiyA jAve to mukhake saba rogoMko nAzatAhai // 98 // pAThAdArUtvakuSThamustAsamaGgA tiktApItAGgArodhratejottInAm // cUrNaH sakSaudro dantamAsArtikaNDUpAkasrAvANaM nAzano gharSaNena // 99 // pAThA dAruhaladI dAlacInI kUTha nAgaramothA majITha kuTakI pIlAlodha sAdhAraNalodha mAlakAMganI inhoMke cUrNameM zahadamilA ghisanese dAMtoMke masUDhoMmeM zUla aura khAja pAka srAvako naashtaahai||99|| gRhadhUmatAyapAThAvyoSakSArAgyayovarAtejokaiH // mukhadantagalavikAre sakSaudraH kAlako vidhAryazcUrNaH // 10 // For Private and Personal Use Only Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 897) gharakA dhUmA razota pAThA sUMTha miraca pIpala javAkhAra cItA lohA triphalA tejabala inhoMkA zahada saMyukta kiyA cUrNa mukha daMta galake vikAra meM dhArita karanA yogya hai // 100 // dArvItvaksindhudbhavamanaHzilAyAvazka haritAlaiH // dhAH pItaka cUrNo dantAsyagalAmaye samadhvAjyaH // 101 // dAruhaLadIkI chAla seMdhAnamaka manazila javAkhAra haratAla kesara inhoMkA cUrNa zahada aura ghRtase saMyuktakara daMta mukha galake rogoM meM dhArita karanA yogya hai // 101 // dvikSAra dhUmavarApaJcapaTuvyoSavellagiritAkSyaiH // gomUtreNa vipakkA galAmayannI rasakriyaiSA // 102 // jatrAkhAra sAjIkhAra ghUmAM triphalA pAMcoMnamaka sUMTha miraca pIpala vAyaviDaMga zilAjIta razota inhoMko gomUtrameM pakAtrai yaha rasakriyA galake rogoMko nAzatI hai // 102 // gomUtrakathanavilInavigrahANAM pathyAnAM jalamizikuSTabhAvitAnAm // attAraM naramaNavo'pivaka rogAH zrotAraM nRpamiva na spRzantyanarthAH 103 gomUtrake kAthakarake viloDitakarI netravAlA zopha kUThameM bhAvitakarI haraDoMko khAnevAle manuSyako sUkSmarUpabhI mukhake roga nahIM sparza karate haiM jaise zravaNa karatehuye rAjAko anartha nahIM sparza karate taise // 103 // saptacchadozIrapa TolamustaharItakItiktakarohiNIbhiH // yaSTabAhrarAjadrumacandanaizca kAthaM pivetpAkaharaM mukhasya // 104 // zAtaviNa khasa paravala nAgaramothA haraDai kuTakI mulahaTI amalatAsa caMdana inhoMke kAthako pIvai yaha mukhake pAkako haratA hai // 104 // paTola zuNThItriphalA vizAlAtrAyantitiktAdvinizAmRtAnAm // pItaH kaSAyo madhunA nihanti mukhasthitazcAsyagadAnazeSAn // 105 // paravala sUMTha triphalAM indrAyaNa trAyamAna kuTakI haldI dAruhaLadI giloya inhoMke kAthameM zahada milA pItre to mukhake satra roga dura hote haiM // 105 // svarasaH kathito dAyAM ghanIbhUtaH sagairikaH // AsyasthaH samadhurvaka pAkanADIvraNApahaH // 106 // dAruhaLadIkA kathita huA karaDA gerU zahada se saMyukta svarasa mukhameM dhAraNa kiyA jAve to mukhapAka aura nADitraNako dUrakaratA hai // 106 // 57 For Private and Personal Use Only Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (898) assttaangghRdyepttolnimbyssttyaavaasaajaatyrimedsaam|| khadirasya vArAyAzca pRthagevaM prakalpanA // 107 // paravala nIMba mulahaTI vAMsA camelI durgadhitakhaira sAdhAraNakhaira triphalA inhoMkIbhI alaga alaga kalpanA jAnanI // 107 // khdiraayovraapaarthmdyntyhimaarkaiH|| gaNDUSo'mbuzRtairdhAryo durbaladvijazAntaye // 108 // khaira lohA triphalA kauhavRkSa velamogarI hiMvaravRkSa inhoMko pAnImeM pakA mukhameM dhAraNakiyA kullA durbala dAMtakI zAMtike artha kahAhai // 108 // mukhadantamUlagalajAH prAyo rogAH kaphAstrabhUyiSThAH // tasmAttevAmasakRdrudhiraM vistrAvayeduSTam // 109 // vizeSakarake mukha daMtoMke mUla gala inhoMmeM upaje roga kapha aura raktakI adhikatAse hAtehaiM tisa kAraNase vAraMvAra duSTaraktako nikAse // 109 // kAyAzarasovireko vamanaM kavalagrahAzca kttuktiktaaH|| prAyaH zastaM teSAM kapharaktaharaM tathA karma // 110 // zarIrakA aura zirakA julAba vamana kaDave aura tikta kavalAha aura vizeSatAkarake kapha aura rakta haranevAlA karma zreSTahai // 11 // yavatRNadhAnyaM bhaktaM vidalaiH kssaarossitairpsnehaaH|| yUSA bhakSyAzca hitA yaccAnyaccheSmanAzAya // 111 // yava aura tRNadhAnya bhojana kSArase bhigoyehuye vidalasaMjJaka (zimbI Adi dhAnya ) annoMke saMga hitahai aura snehoMse varjita tinhIM annoMkehI yUSa aura bhakSyabhI hitahaiM aura jo padArtha kaphakA nAza karanevAlAhai baho hitahai // 111 // prANAnilapathasaMsthAH zvasitamapi nirundhate prmaadvtH|| kaNThAmayAzcikitsitamato drutaM teSu kurvIta // 112 // pramAdavAle manuSyake prANa aura vAyuke mArga sthitahuye kaMTharoga zvAsako rokatehaiM isakAraNa tinhoMmeM kuzala vaidya zIghra auSadhako karai // 112 // iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASA kAyA muttarasthAne dvAviMzo'dhyAyaH // 22 // For Private and Personal Use Only Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (899) tryoviNsho'dhyaayH| athAtaH zirorogavijJAnaM nAmAdhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara zirorogavijJAnIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| dhuumaatptussaaraambukriiddaatisvpnjaagraiH||utsvedaadhipurovaatvaappnigrhrodnaiH // 1 // atyambumadyapAnena kRmibhirvegdhaarnnaiH|| updhaanmRjaabhynggdvessaadhHprttekssnnaiH||2|| asAtmyAgandhaduSTAmabhASAyaizca shirogtaaH|| janayantyAmayAndoSAMdhUma ghAma jADA jalameM krIDA atyaMta zayana atyaMta jAganA ugrapasInA peTake bhItarakI vAyuko aura bhAphoMko rokanA ronA inhoMkarake // 1 // atyaMta pAnI tathA madirAke pInekarake aura kIDoMkarake tathA mUtra Adi vegoMke dhAranekarake aura upadhAna zuddhi mAlisa inhoMke vaira karake aura nIceko niraMtara dekhane karake // 2 // ayogya gaMdha aura duSTa Ama aura bolane Adi karake zirameM prAptahuye doSa rogoMko upajAtehaiM // statra maarutkoptH||3|| nistudyate bhRzaM zaMkhau ghATA sambhidyate tathA // bhruvormadhyaM lalATaM ca patatIvAnivadanam ||4||baadhyte svanataH zrotre niSkRSyate ivaakssinnii| ghUrNatIva ziraHsarvaM sandhibhya ica mucyte||5||sphurtytishiraajaalN kandarAhanu saMgrahaH ||prkaashaashtaa ghraannstraavo'ksmaadvythaashmau||6|| mArdavaMmardanasnehasvedabandhaizca jAyate // zirastApo'yam-- tahAM vAyuke kopase // 3 // kanapaTImeM atyaMta camakatIhai aura bhedanahotAhai aura bhrukuTiyoMkA madhyabhAga aura mastaka atyaMta pIDAse saMyukta hoke paDanekI taraha hojAtAhai // 4 // aura zabdase kAna pIDita hotehaiM aura nikasanekI taraha netra hojAtehaiM aura ghUrNitahuekI samAna aura saba saMghiyoMse chuTekI samAna zira hojAtAhai // 5 // aura nADiyoMkA jAla atyaMta phuratAhai, aura kaMDarA tathA ThoDIkA saMgraha hotAhai, aura prakAzako nahIM sahasakatAhai, aura nAsikA bahatIhai, aura nimittake binA ApahI kadAcita pIDA tathA kadAcita zAMti hojAtIhai // 6 // mardana sneha pasInAbaMdhAse komalatA upajatIhai, yaha zirastAparogahai // arddha tu mUrdhnaH so'(vbhedkH||7|| pakSAtkupyati mAsAdvA svayameva ca zAmyati // ativRddhastu nayanaM zravaNaM vA vinAzayet // 8 // For Private and Personal Use Only Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (900) aSTAGgahRdaye- ziro'bhitApe pittotthe zirodhUmAyanaM jvaraH // svedo'kSidahanaM mUrchA nizi zItaizca mArdavam // 9 // aura Adhe zirameM honese ardhAvabhedaka kahAtAhai // 7 // paMdraha dinameM tathA eka mahInemeM kopako prApta hove aura ApahI zAMta hojAve aura atyaMta baDhake netra aura kAnako vinAsai // 8 // pittase upaje zirobhitApameM dhUmako nikAsanevAlA zira hojAtAhai, aura vara pasInA netroMmeM dAha mUrchA aura rAtrimeM zItala padArthase komalatA ye hotehaiM // 9 // aruciH kaphaje mUoM gurustimitshiittaa|| zirAnispandatAlasyaM rugmandAyadhikA nizi // 10 // tandrAzUnAkSikUTatvaM karNakaNDUyanaM vmiH|| kaphake zirobhitApameM aruci aura zirakA bhArIpana aura gIlApana aura zItalapanA aura nADiyoMkA kucheka phuranA Alasya aura dinameM maMda pIDA, aura rAtrimeM adhika pIDAH // 10 // aura taMdrA AMkhoMpai zojA aura kuTilapanA aura kAnameM khAja aura chadi upajatehaiM / raktAtpittAdhikarujaHaura raktase upaje zirobhitApameM pittake zirobhitApase adhikapIDA hotIhai / / sarvaiH syaatsrvlkssnnH||11|| aura saba doSoMse saba lakSaNoMvAlA zirobhitApa upajatAhai // 11 // saGkIrNairbhojanamanivedite rudhiraamisse|| kopite sannipAte ca jAyante mUrdhni jntvH||12|| zirasaste pibanto'sra ghorAHkurvanti vednaaH||cittvibhrNshjnniij'rH kAso blkssyH||13|| raukssyshophvydhccheddaahsphuttnpuutitaaH||kpaale tAluzirasoH kaNDUH zoSaH pramIlakaH // 14 // tAmrAcchasiMghANakatA krnnnaadshcjntuje|| aura saMkIrNarUva bhojanoMse kleditahuye zirameM aura kledita huye rudhira aura mAMsameM aura kupitahuye sannipAtameM zirameM kIDe upajatehaiM // 12 // ve kIDe zirake raktako pAtahuye ghorarUpa aura cittako naSTa karanevAlI pIDAoMko karatehaiM aura khAMsI balakA nAza // 13 // rUkhApana zojA vedha cheda dAha haDaphuTa durgaMdhapanA aura kapAlameM tAlumeM aura zirameM khAja aura zopa aura pramIlaka hotehaiM // 14 // aura tAMbeke samAna raMgavAlA aura patalA aisA nAsikAkA maila hojAtAhai aura kIDoMse upaje isa zirobhitApameM kAnameM zabda hotAhai // vAtolbaNA ziraHkampaM tatsaMjJaM kurvate malAH // 15 // aura bAtakI adhikatAvAle doSa ziraH kaMparogako karatehaiM, isameM zira kAMpatA rahatAhai // 15 // For Private and Personal Use Only Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (901) pittapradhAnairvAtAyaiH zaMkhe zophaH sshonnitaiH|| tIvradAharujArAgapralApajvaratRbhramAH // 16 // tiktAsyaH pItavadanaH kSiprakArI sazaMkhakaH // trirAtrAjjIvitaM hanti sidhyatyapyAzu sAdhitaH // 17 // pittakI adhikatAvAle aura raktase mile huye aise vAtaAdi doSoMse kanapaTImeM zojA aura tIvra dAha pIDA rAga pralApa jvara tRSA bhrama upjtehaiN||16||kdduaamukhvaalaa aura pIlAmukhavAlA manuSya hojAtAhai,yaha zaMkhakaroga tInarAtrimeM jIvako haratAhai,aura tatkAla sAdhitakiyA siddhabhI hosktaahai|||17|| pittAnubaddhaH zaMkhAkSibhrUlalATeSu maarutH||rujNssyndnaaN ku. OdanusUryodayodayAm // 18 // AmadhyAhna vivardhiSNuH kSudvataH sA vizeSataH // avyavasthitazItoSNasukhA zAmyatyataH param // 19 // sUryAvarttaH sa pittase anubaddhahuA vAyu kanapaTI netra bhRkuTI mastakameM camakanese saMyukta aura sUryodayake saMga udayahonevAlI pIDAko karatAhai // 18 // aura bhUkhavAle manuSyake vizeSa kara pIDA hotIhai aura madhyAhnasamayataka baDhatI rahatIhai aura kadAcit zItapadArtha kadAcit garama padArthase sukha karatI hai aura madhyAhnase uparAMta ApahI zAMta hojAtIhai // 19 // yaha sUryAvarta roga kahAhai ityuktA dazarogAH shirogtaaH|| aise zirake daza roga kahehe // zirasyevaJca vakSyante kapAle vyAdhayo nava // 20 // aura kapAlameM nava 9 rogoMko varNana kareMge // 20 // kapAle pavane duSTe garbhasthasyApi jAyate // savarNo nIrujaH zophastaM vidyAdupazIrSakam // 21 // garbhameM sthita huyeke kapAlameM jo vAyu duSTa hotAhai taba zarIrake samAna varNavAlA aura pIDAse rahita zojA upajatAhai tisako upazIrSakaroga jAno // 21 // yathAdoSodayaM brUyAtpiTikArbudavidradhIn // phunasI arbuda vidradhi inhoMko yathAyogya doSake anusAra kahai // __ kapAle kledabahulAH pittaasRkchessmjntubhiH|| 22 // . kaMgusiddhArthakanibhAH piTikAH syurruussikaaH|| aura kapAlameM bahutase kledavAlI aura pitta rakta kapha kIDoMse upajI // 22 // kAMganI aura sarasoMke dAneke sadRza phunasiyAM arUSikA kahAtIhai / / For Private and Personal Use Only Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (902) aSTAGgahRdayekaNDUkacacyutisvAparaukSyakRtsphuTanaM tvacaH // 23 // susUkSmaM kaphavAtAbhyAM vidyAddAruNakaM tu tat // aura khAja aura bAloMkA paDanA aura zUnyatA rUkhApana inhoMkA karanevAlA aura tvacAkA sphoTanakaranevAlA // 23 // aura atyaMta sUkSma kapha aura vAtase upajA dAruNaka roga hotAhai // romakUpAnugaM pittaM vAtena saha mUcchitam // 24 // pracyAvayati romANi tataH zleSmA sshonnitH|| romakUpAnnuNadyasya tenAnyeSAmasambhavaH // 25 // tadindraluptaM rUDhayAM ca prAhuzcAceti cApare // aura vAyuke sAtha milAhuA aura romakUpoMmeM anugatahuA pitta // 24 // romoMko jhirAtAhai pIche raktase milAhuA kapha isa rogAMke romakUpoMko rokatAhai, tisa karake anyaroma nahIM upajate // // 25 // tisako indralupta kahatehaiM aura anya vaidya rUDhIzabdameM isako cAca bolatehaiM // khalaterapi janmaivaM sadanaM tatra tu kramAt // 26 // aura isIke tulyarUpa khalatI rogakI utpattihai paraMtu tahAM kramase vAloMkA paDanA hotAhai // 26 // sA vAtAdagnidagdhAbhA pittaatsvinnshiraavRtaa|| kaphAddhanatvaravarNAzca yathAsvaM nirdizettvaci // 27 // doSaiH sarvAkRtiH sarvairasAdhyA sA nkhprbhaa|| dagdhAgnineva nirlomA sadAhA yA ca jAyate // 28 // vAyuse vaha khalatIroga agnidagdhake samAna kAMtivAlA hotAhai aura pittase pasInevAlI nADiyoMse AvRta khalatI roga hotAhai aura kaphase karaDI tvacA aura varNavAlA khalatIroga hotAhai isako yathAyogya doSoMke anusAra tvacAmeM kahai // 27 // saba doSoM karake saba lakSaNoMvAlA aura nakhake samAna kAMtivAlA khalatIroga asAdhya hai aura agnise dagdhako samAna aura romoMse rahita aura dAhase saMyukta khalatIroga upajai vaha bhI asAdhya kahAhai // 28 // zokazramakrodhakRtaH zarIroSmA zirogataH // kezAnsadoSaH pacati palitaM smbhvtytH|| 29 // zoka parizrama krodha inhoMko karanevAle ke zirameM prAptahuI zarIrakI agni doSoMse saMyukta hoke vAloMko pakAtIhai isavAste sapheda bAla hojAtehaiM yaha palitaroga kahAhai // 29 / / tadvAtAtsphuTitaM zyAvaM kharaM rUkSaM jalaprabham // pittAtsadAhaM pItAbhaM kaphAsnigdhaM vivRddhimat // 30 // sthUlaM muzuklaM sarvaistu vidyAdvayAmizralakSaNam // For Private and Personal Use Only Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / / (903 ) vAyuse sphuTita aura dhUmravarNavAle aura rUkhe aura pAnIke samAna kAMtivAle bAla hojAya yaha palitaroga hotAhai aura dAhase saMyukta aura pIlI kAMtivAlA pittaja palita roga hotAhai aura kaphase cikanA aura vRddhivAlA // 30 // sthUla suMdara sapheda palitaroga hotAhai aura saba doSoMse mile huye lakSaNoMvAlA palitaroga hotAhai / / zirorujodbhavaM cAnyadvivarNa sparzanAsaham // 31 // aura zirakI pIDAse upajA palitaroga varNase rahita aura sparzako nahIM sahasakanevAlA hotaahai|||31|| asAdhyA sannipAtena khalatiH palitAni ca // sannipAtase upajA khalatIroga aura palitaroga asAdhya hai / zarIrapAraNAmotthAnyapekSante rasAyanam // 32 // aura zarIrake badalajAnese upaje palitaroga rasAyanakI apekSA karatehaiM // 32 / / iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkA yAmuttarasthAne trayoviMzodhyAyaH // 23 // cturviNsho'dhyaayH| athAtaH zirorogapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara zirorogapratiSedha nAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| ziro'bhitApenijale vAtavyAdhividhiM caret // vAtase upaje zirobhitApameM vAtavyAdhimeM kahI vidhiko kareM / ghRtAbhyaktazirA rAtrau pibeduSNapayonupaH // 1 // mASAnmudgAnkulatthAnvA tadvatkhAdeghRtAnvitAn ||tailN tilAnAM kalkaMvA kSIreNa saha paayyet||2||pinnddopnaahsvedaashc mAMsadhAnya kRtA hitaaH|| vAtaghnadazamUlAdisiddhakSIreNa secnm||3||snigdhN nasyaM tathA dhUmaHziraHzravaNatarpaNam // aura rAtrimeM abhyakta ziravAlA manuSya ghRtakA pAna karake pIche / / 1 / / garamadUdhakA anupAnakarai aura taisehI tase milehuye uDada mUMga kulathI inhoMko khAke garamadUdhakA anupAna karai aura tiloMke telako athavA kalkako dUdhake saMga pAna karAvai // 2 // mAMsa aura anna karake kiyehuye piMDa sveda aura upanAha sveda karane yogyahai aura vAtako nAzanevAle dazamUla AdimeM siddhakiye dUdha karake secanA hitahai / / 3 // snigdha nasya snigdha dhUma zirakA aura kAnoMkA tarpaNa ye hitahaiM // varaNAdau gaNe kSuNNe kSIramodakaM pacet // 4 // For Private and Personal Use Only Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 904) aSTAGgahRdaye kSIrAvaziSTaM tacchItaM mathitvA sAramAharet // tato madhurakaiH siddhaM nasyaM tatpUjitaM haviH // 5 // aura kuTehuye varaNAdigaNameM Adhe pAnIse saMyukta kiye dUdhako paavai|| 4 ||jb dUdhamAtra zeSara hai taba zItalakara mathake ghRtako nikAsai, pIche madhura dravyoMse pakAyA huA vaha ghRta zreSTha nasya kahA hai || 9 || varge'tra pakkaM kSIre ca peyaM sarpiH sazarkaram // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir isI varaNAdigaNameM aura dUdhameM pakA huA ghRta khAMDase saMyukta karake pInA yogya hai | kArpAsamajjAtvaGmustAsuna korakANi ca // 6 // nasyamuSNAmbupiSTAni sarvamUrddharujApaham // aura kapAsa kI majjA taja nAgaramothA camelI ke phUloMkI kalI // 6 // garamapAnI se inhoMko pIsa nasya leve to zirakI saba prakArakI pIDA dUra hotI hai // zarkarAmataM ghRtaM pittAsRganvaye // 7 // pralepaH saghRtaiH kuSThakuTilotpalacandanaiH // vAtodrekabhayAdraktaM na cAsminnavasecayet // 8 // ityazAntau cale dAhaH kaphe coSNaM yathoditam // khAMDa aura kesarameM pakAyA ghRta pitta aura raktase upaje ziroroga meM hita hai || 7 || aura kUTha tagara nIlA kamala caMdana inhoM ke kalkoMmeM ghRta milA lepa karanAbhI hita hai aura isarogameM vAtakI adhikatAke bhayase raktako nahIM nikAse // 8 // jo aise zAMta nahIM hove to vAyumeM dAha iSTa hai aura kapha yathAyogya garamapadArtha hita hai | arddhAvabhedapyeSA yathAdoSAnvayA kriyA // 9 // aura ardhAvabhedaka rogameM bhI doSakI rogake anusAra yathAyogya kriyA karanI hita hai // 9 // zirISavIjApAmArgamUlaM nasyaM viDAnvitam // sthirAraso vA lepe tu prapunnATo'mlakalkitaH // 10 // zirasa ke bIja, UMgAkI jaDa, maniyArI namaka, inhoMkA nasya athavA zAlaparNI ke rasakA nasya, athavA kAMjI meM pisehuye puMADake bIjoMkA lepa ye hitahai // 10 // sUryAvarte tu tasmiMstu zirayApaharedasRk // sUryAvarta meM yahI cikitsA hai paraMtu sirAke raktako nikAse // ziro'bhitApe pittotthe snigdhasya vyadhayecchi raam||11|| zItAzirAmukhAlepase kazodhanavastayaH // jIvanIyate kSIrasarpiSI pAnanasyayoH // 12 // For Private and Personal Use Only Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (905) aura pittase upaje zirobhitApameM snigdha manuSyakI nADIko bIMdhai / / 11||tthaa zItalarUpa zirA mukhalepa secana zodhana basti ye hitahaiM,aura jIvanIya gaNameM pakAyehuye dUdha aura ghRta pAnameM hitahai 12 kartavyaM raktaje'pyetatpratyAkhyAya ca zaMkhake // raktase upaje zirobhitApameMbhI yahI cikitsA karanI yogyahai aura zaMkhaka rogako mahAasAdhya jAnake aura tyAgakara cikitsAkarai / / zleSmAbhitApairjIrNAjyasnehitaH kaTukairvamet // 13 // svedapralepanasyAdyA ruuksstiikssnnossnnbhessjaiH|| zasyante copavAso'tra nicaye mizramAcaret // 14 // aura kaphase upaje zirobhitApameM purAneghRtase snehitahuA manuSya kaDuve auSadhoMse vamanakarai / / // 13 // pasInA lepa nasya Adi saba rUkSa tIkSNa garama auSadhoMse zreSThahai, aura laMghana karanAbhI yahAM hitahai, aura sannipAtase upaje zirobhitApameM milIhuI cikitsAko karai / / 14 // kRmije zoNitaM nasyaM tena mUrcchanti jntvH|| mattAH zoNitagandhena niryAnti prANavakrayoH // 15 // sutIkSNanasyadhUmAbhyAM kuryAnnirharaNaM ttH|| kIDoMse upaje zirobhitApameM raktakA nasya devai, tisase kIDe macchitahotehaiM, aura raktakI gaMdhase unmattahuye kIDe nAsikAke aura mukhake dvArA nikasate haiM // 15 // suMdara tIkSNa nasya aura tIkSNa dhUmase tina kIDoMko nikAsai // viDaGgasvarjikAdantIhiMgugomUtrasAdhitam // 16 // kaTunimveMgudIpIlutailaM nasyaM pRthakpRthak // aura vAyaviDaMga sAjI jamAlagoTekI jaDa hIMga gomUtrameM sAdhitakiyA // 16 // kaDuAtela nIMbakAtela iMgudItela pIlutelakA pRthak nasya hitahai / / ajAmUtradrutaM nasya kRmijitkRmijitparam // 17 // aura bakareke mUtrameM AloDita kiyA vAyaviDaMga nasyake dvArA kIDoMko nizcaya jItatAhai // 1 // pUtimatsyayutaiH kuryAdamaM naavnbhessjaiH|| durgandhita machaliyoMse saMyukta kiye nasyake dravyoM karake dhUmako karai / / kRmibhiH pItaraktatvAdraktamatra na nirharet // 18 // aura kIDoMse pAtaraktatA hojAnese raktako nahIM nikAse // 18 // vAtAbhitApavihitaH kampe dAhAdvinA krmH|| kaMpameM dAhake vinA vAtAbhitApameM kahA krama hitahai // For Private and Personal Use Only Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 906) aSTAGgahRdaye nave janmottaraM jAte yojayedupazIrSake // 19 // vAtavyAdhikriyA pakke karma vidradhicoditam // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aura janma se pIche upaje hue navIna upaziraskarogameM // 19 // vAtavyAdhikI kriyAko karai, aura pake huye isI roga meM vidradhIvihita karmako karai // Amapakke yathAyogyaM vidradhIpiTikArbude // 20 // kaccI aura pakkI vidradhi phunasI arbuda inhoMmeM yathAyogya karmako karai // 20 // arUMSikAjalokobhirhRtAsrA nimbavAriNA // siktA prabhUtalavaNairlimpedazvazakRdrasaiH // 21 // paTolanimvapatrairvA saharidraiH sukalkitaiH // gomUtrajIrNapiNyAkakRkavAkumalairapi // 22 // jokoM se nikAsehuye raktavAlI arUMSikAko nIMbake pAnI se sIMca pIche ghoDekI lIdake rasameM bahutasA namaka milAke lepakarai // 21 // paravala nIMbake patte haldI inhoMke kalkoMse lepakarai athavA gomUtra purAnIkhala kukkuTakI bITa inhoMse lepa kareM // 22 // kapAlabhaSTaM kuSTaM vA cUrNitaM tailasaMyutam // rUSikAlepanaM kaNDUcchedadAhartinAzanam // 23 // khopaDImeM bhunA huA aura telase saMyukta kUThakA cUrNa adhikAmeM lepake artha zreSTha hai yaha khAja da dAha pIDAko nAzatA hai // 23 // mAlatIcitrakA zvannanaktamAlaprasAdhitam // vacArUMSikayostailamabhyaGgaH kSuraghRSTayoH // 24 // mAlatI cItA kanera karaMjuA inhoMmeM sAbita kiyA tela ustarA zastrase gharSita kiye iMdraluptameM aura arUpI meM mAlisa karanI hita hai // 24 // azAntau zirasaH zuddhyai yateta vamanAdibhiH // nahIM zAMti honemeM zirakI zuddhIke artha vamana Adise jatana karai // vidhyacchirAM dAruNake lAlAdyAM zIlayenmRjAm // 25 // nAvanaM mUrdhni vastiJca lepayecca smaakssikaiH|| priyAlavIjamadhukakuSTha mASaiH sarSapaiH // 26 // lAkSAzamyAkapatraiDagajadhAtrIphalaistathA // koradUSatRNakSAravAriprakSAlanaM hitam // 27 // aura dAruNakaroga meM mastaka meM sirAko vA~dhe aura zuddhi || 25 // nasya aura zirameM bastikA abhyAsakarai, aura zahadase saMyukta kiye ina vakSyamANa auSadhoMkA lepakare, ciroMjI mulahaTI kUTa For Private and Personal Use Only Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASA TIkAsametam / (907) uDada sarazoM // 26 // lAkha amalatAsa ke patte puMbhADake bIja AmalA inhoMse aura kodU tRNoMke khArake pAnI se prakSAlana karanA hinadvai // 27 // indralupte yathAsannaM zirAM viddhA pralepayet // pracchAya gADhaM kAsIsamanohAtutthakoSaNaiH // 28 // vanyAmaratarubhyAM vA guAmUlaphalaistathA // tathA lAGgalikAmUlaiH karavIrarasena vA // 29 // sa kSaudrakSudravAtIkasvarasena rasena vA // dhattUrakasya patrANAM bhallAtakarasena vA // 30 // athavA mAkSika vistilapuSpAtrikaNTakaiH // indraluptarogameM yathAyogya samIpagata nADIko bIMdhake lepakarai, paraMtu prathama pAnIse pracchAnalakara pIche hIrAkasIsa manazIla lIlAthothA miracase // 28 // athavA rAnamUMga aura devadAruse athavA ciramIkI jaDa aura phaloMse athavA kalahArIkI jaDoMse aura karake rasase // 29 // athavA zahada aura kSudravArtAkukA svarasa aura dhattUreke pattoM kA rasa inhoMse athavA bhilAveke rasase // 30 // athavA zahada ghRta tiloMke phUla gokharU se || tailAktA hastidantasya maSI vA cauSadhaM param // 31 // athavA telameM bhIgI huI hAthIdAMtakI syAhIse lepako karai, yahabhI parama auSadha hai // 31 // zukromo me tanmaSI meSaviSANajA // varjayedvAriNA sekaM yAvadromasamudbhavaH // 32 // sapheda romoMke uganemeM telase saMyukta karI meMDhA ke sIMgakI zyAhI zreSTha hai, aura jabataka romoMkI utpatti ho tabataka pAnIse seka na kareM // 32 // khalatau palite balyAM harilloni ca zodhitam // nasyavaRziro'bhyaGgapradehaiH samupAcaret // 33 // khalatImeM palitameM balImeM romoM ke abhAva meM zodhita kiye rogIko nasya mukha aura zirakI mAliza lepase cikitsAkare // 33 // siddhaM tailaM bRhatyAdyairjIvanIyaizca nAvanam // mAMsaM vA nimbajaM tailaM kSIrabhuG nAvayedyatiH // 34 // bRhasyAdi aura jIvanIyagaNa karake siddha kiye telakA nasya athavA eka mahInetaka dUdhakA bhojana karanevAlA aura brahmacaryyase saMyukta manuSya nIbake telakA nasya levai // 34 // nIlIzirISa koraNTabhRGgasvara sabhAvitam // zelvakSatilarAmANAM bIjaM kAkANDakIsamam // 35 // piSTvAjapayasA lohAliptAdakazutApitAt // tailaM zRtaM kSIrabhujo nAvanAtpalitAntakRt // 36 // For Private and Personal Use Only Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 908) aSTAGgahRdaye nIla zirasa kuraMTA bhaMgarA inhoMke svarasameM bhAvitakiye kikarolI baheDA tilakUTa inhoMke bIjoM ko // 35 // bakarI ke dUdhase pIsa lohepai lepakarai aura sUryyakI kiraNoMse tApitakara pIche tisameM pakAyA tela dUdhako bhojana karanevAle manuSyake nasya lenese palitarogako nAzatA hai // 36 // kSIrAtsahacarAd bhRGgarajasaH saurasAdrasAt // prasthaistailasya kuDavasiddho yaSTIpalAnvitaH // 37 // nasyaM zailodbhave bhANDe zRGge meSasya vA sthitaH // dUdha kuraMTA bhaMgarekA rasa saMbhAlukA rasa ye saba pRthak pRthak causaTha tole leve, aura tela 16 tole le aura mulahaTI 4 tole inhoMko milAke siddhakiyA tela // 37 // pattharake pAtra meM athavA - bakareke sIMga meM sthita rahA uttama nasya hai || kSIreNa zlakSNapiSTau vA dugdhikAkaravIrakau // 38 // utpATaya palitaM devA vAzaye palitApahau || aura dUdha se sUkSma pitehuye dUdhI aura kanera // 38 // palita arthAt sapheda vAloMko dUrakara tinhoMke sthAna meM dene yogyahaiM, ye palitarerogako dUra karate haiM | kSIraM priyAlaM yathAhvaM jIvanIyo gaNastilAH // 39 // kRSNAH pralepo vakrasya hallomavalIhitaH // aura dUdha ciroMjI mulahaTI jIvanIyagaNake auSadha kAle tila || 39 // inhoMkA mukhapai lepa 1. iMdralupta aura valiyoM meM hita hai // tilAH sAmalakAH padmakiJjalko madhukaM madhu // 40 // bRMhayecca raje caitatkezAnmUrddhapralepanAt // aura tila AmalA kamala kezara mulahaTI zahada // 40 // inhoMkA zirapai lepa karanese yaha cAloMko raMga detA hai, aura puSTa karatA hai || mAMsI kuSThaM tilAH kRSNAH sArivA nIlamutpalam // 41 // kSaudraM ca kSIrapiSTAni kezasaMvarddhanaM param // aura bAchaDa kUTha kAletila anaMtamUla nIlAkamala // 41 // inhoMko dUdhameM pIsa zahada se saMyuktakare ye bAloM ko atyaMta baDhAte haiM | ayorajo bhRGgarajastriphalA kRSNamRttikA // 42 // sthitamikSurase mAsaM samUla palitaM rajet // aura lohekA cUrNa bhagarekA cUrNa triphalA kAlImATI // 42 // inhoMko Ikhake rasameM eka mahI nAtaka sthitakarai, yaha mUlasahita palitako raMgatA hai // mASakodravadhAnyAmlairyavAgUstridinoSitA // 43 // lohazuklotkaTA piSTA balAkAmapi raMjayet // For Private and Personal Use Only Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 909) aura uDada kodU kAMjI ihroMkI yavAgU tIna dinoMtaka dharIhuI // 43 // loha aura zveta araM. Dase utkaTakarI aura pisIhuI bagalekobhI raMga detIhai to sapheda bAloMkI kauna kathAhai // prapauNDarIkamadhukapippalIcandanotpalaiH // 44 // siddhaM dhAtrIrase tailaM nasyenAbhyaMjanena ca // sarvAnmUddhagadAnhanti palitAni ca zIlitam // 45 // aura kamala mulahaTI pIpala caMdana nIlakamala // 44 // AmalekA rasa inhoMmeM siddhakiyA tela nasya karake aura mAliza karake zirake saba rogoMko nAzatAhai aura abhyAsase palitarogoMko nAzatAhai49 varIjIvantiniryAsapayobhiryamakaM pacet // jIvanIyaizca tannasyaM sarvajacUrdhvarogajit // 46 // zatAvarI aura jIvaMtikA kvAtha aura dUdha inhoMke telase saMyukta kiye ghRtako pakAvai, tisakA nasya saba jatruke Uparake rogoMko jItatA hai // 46 // mayUraM pakSapittAntrapAdaviTtuNDavarjitam // dazamUlabalArAsnA mdhukaistriplairyutm||47||jle paktvA ghRtaprasthaM tasminkSaurasamaM pacet // kalkitairmadhuradravyaiH sarvajadhvarogajit // 48 // tadabhyAsIkRtaM pAnaM vastyabhyaJjananAvanaiH / / pAMkha pitta AMta paira bITha tuMDase rahita morako lebai, aura dazamUla kharehaTI rAyazaNa mulahaTI inhoMke bAraha bAraha tole cUrNase saMyuktaM karai / / 47 // jalameM pakAke pIche tisameM 64 tole vRta aura64 tole dUdha aura madhuradravyoM ke kalkako milAke ghRtako siddha karai, yaha hasalIke Uparake saba rogoMko jItatA hai // 48 // paraMtu pAna basti mAliza nasyake dvArA isakA abhyAsa karai / / etenaiva kaSAyeNa ghRtaprasthaM vipaacyet||49|| caturguNena payasA klkbhishckaarssikaiH|jiivntiitriphlaamedaamRdviikaadipruusskaiH|| // 50 // smjhaacvikaabhaarttiikaashmriikrkttaahvyaiH|| AtmaguptA mhaamedaataalukhrjuurmustkaiH||51|| mRNAlabisakharjUrayaSTImadhukajIvakaiH // shtaavriividaariikssubRhtiisaarivaayugaiH||52|| duurvaashvdNssttrrssbhkshRnggaattkkserukaiH||raasnaasthiraataamlkiisuukssmailaashtthipausskraiH|| 53||punrnvaatugaakssiiriikaakoliidhnvyaaskaiH|| mdhuukaakssottvaataammuNjaataabhissukairpi||54|| mahAmAyUramityetanmAyUrAdadhikaM gunnaiH||dhaatvindriysvrbhrNshshvaaskaasaarditaaphm // 55 // yonyasRkchukradoSeSu zastaM vandhyAsutapradam // For Private and Personal Use Only Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (910) aSTAGgahRdayeathavA isI pUrvokta kAthame 64 tole ghRtako pakAvai // 49 // aura caugunA dUdha milAvai, aura eka eka tole pramANase ina auSadhokA kalka milAvai, jIvaMtI triphalA medA mRdvIkAdigaNa phaalsaa|| // 50 // majITha cavya bhAraMgI kaMbhArI kAkaDAsIMgI kauMca mahAmedA tAlIzapatra khijUra nAgaramothA // 51 // kamalakI DaMDI kamalakaMda chuhArA mulahaTI jIvaka zatAvarI vidArIkaMda Ikha baDIkaTehalI zvetaanaMtamUla kAlAanaMtamUla // 52 // dUba gokharU RSabhaka siMghADA kaserU rAyazaNa zAlaparNI bhUmi AmalA choTI ilAyacI kacUra pohakaramUla // 13 // zAMThI vaMzalocana kAkolI dhamAMsA mulahaTI akharoTa badAma zaMDAkI athavA madirAvizeSa // 54 // yaha mahAmAyUraghRta hai guNoMkarake pUrvokta mAyUraghatase adhika hai, aura dhAtubhraMza indriyabhraMza svarabhaMza zvAsa khAMsI arditavAta inhoMko nAzatAhai // 55 // aura pairAroga tathA vIryake doSoMmeM zreSTha hai aura vaMdhyA strIko putra detA hai // AkhubhiH karkaTaiha~saiH zazaizceti prakalpayet // 56 // aura mUSoM karake kakeroM karake, haMsoM karake tathA kharagosoM karake ghRtako prakalpita kre||66|| jarddhajAnAM vyAdhInAmekatriMzazatadvayam // parasparamasaGkIrNaM vistareNa prakAzitam // 57 // haMsalI sthAnake Upara 231rogahaiM so paraspara asaMkIrNarUpaheM so vistArase prakAzita kiye||17|| UrdhvamUlamadhaHzAkhamRSayaH puruSaM viduH // mUlaprahAriNastasmAdrogAcchIghrataraM jayet // 58 // Uparako jaDavAlA aura nIceko zAkhAoMvAlA puruSa munijanoMne kahAhai isakAraNa mUlako prahAra karanevAle rogoMko zIghratAse jIte // 58 // . sarvendriyANi yenAsminprANA yena ca saMzritAH // tena tasyottamAGgasya rakSAyAmAhato bhavet // 59 // jisase jisameM indriya aura prANasaMsthita rahatehaiM, tisI kAraNase zirako rakSAmeM manuSyako sadA Aita rahanA ucitahai // 59 // iti berInivAsivaidyapAMDataravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne caturviMzo'dhyAyaH // 24 // pnycviNsho'dhyaayH| athAto vraNavijJAnIyapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| isake anaMtara vraNavijJAnIyapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / vraNo dvidhA nijAgantuduSTazuddhavibhedataH // nijo doSaiH shriirotthairaagnturbaahyhetujH||1|| For Private and Personal Use Only Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / doSairadhiSThito duSTaH shuddhstairndhisstthitH|| nija aura AgaMtuja aura duSTa tathA zuddhabhedase vraNa arthAt ghAva do prakArakAhai zarIrake doSoMse upajA nija kahAtAhai, aura bAhyakAraNoMse AgaMtuka kahAtAhai // 1 // doSoMkarake adhiSThita duSTa ya hAtAhai, aura doSoMkarake adhiSThita zuddha kahAtAhai // saMvRtatvaM vivRtatA kAThinyaM mRdutA'pi vA // 2 // atyutsnnaavsnntvmtyaussnnymtishiittaa||rkttvN pANDutA kASNyaM puutipuuypristutiH||3|| pUtimAMsazirAsnAyucchannatotsaGgitAtiruk // sNrmbhdaahshvythukNvaadibhirupdrutiH||4|| dIrghakAlAnubandhazva vidyaadusstttrnnaakRtim|| saMvRtapanA aura phaTajAnA kaThinapanA aura komalapanA // 2 // atyanta utsanna atyanta avasannapanA atyanta uSNapanA, atyanta zItalapanA pAMDupanA kAlApanA aura durgaMdhita rAdakA jhiranA // 3 // durgadhita mAMsa nADI nasase AcchAditapanA aura utsaMgapanA aura atyanta pIDA saMraMbha dAha zojA khAja Adise vyApta // 4 // aura dIrghakAlase upaje ghAvako duSTa ghAvake lakSaNoMvAlA jaano|| sa paJcadazadhA doSaiH saraktaiHaura raktasahita doSoMse vraNa pAMca prakArakAhe // tatra mArutAt // 5 // zyAvaH kRSNo'ruNo bhasmakapotAsthinibho'pi c|| mstumaaNspulaakaambutulytnvlpsNkhutiH||6|| nirmAMsastodabhedADhyo rUkSazcaTacaTAyate // tahAM vAyuse // 5 // dhUmravarNavAlA kAlA lAla aura bhasma tathA kapotakI haDDIke samAna AkR. tivAlA dahIke pAnI mAMsa pulAkake pAnIke tulya sUkSma aura alpagiranevAlA // 6 // mAMsase rahita camakA tathA bhedase saMyukta rUkhA aura caTacaTakaratehuekI samAna ghAva hotAhai / / pittena kSiprajaH pIto nIlaH kpilpingglH||7|| muutrkiNshukbhsmaambutailo'mbhossnnbhushrutiH|| mAtA // kSArokSitakSatasamavyatho rAgoSmapAkavAn // 8 // aura pittase zIghra upajanevAlA pIlA nIlA dhUmravarNavAlA aura piMgalarUpa // 7 // gomUtra kezU bhasma pAnI telake samAna aura uSNa bahutase svAvase saMyukta aura khArase ukSita kSatake samAna pIDAvAlA aura rAga garamAI pAkase saMyukta ghAva hotAhai // 8 // kaphena pANDuH knndduumaanbhushvetghnshrutiH|| sthUlauSThaH kaThinaH snAyazirAjAlastato'lparuk // 9 // For Private and Personal Use Only Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (912) aSTAGgahRdayekaphase pAMDurUpa khAjase saMyukta aura bahutazveta tathA dhana srAvase saMyukta oSThoMvAlA aura kaThina nasa tathA nADiyoMke jAlase vyApta aura alpapIDAse saMyukta vAva hotAhai // 9 // pravAlarakto raktena saraktaM pUyamudreit // vAjisthAnasamo gandhe yukto liGgaizca paittikaiH||10|| raktase mUMgAke sadRza lAlahuA ghAva raktasahita rAdako ugalatAhai, aura gaMdhameM ghoDeke sthAnake samAna hotAhai, aura pittake ghAvake samAna lakSaNoMse yukta hotAhai 10 // dvAbhyAM tribhizca sarvaizca vidyAllakSaNasaGkarAt // do doSoMkarake athavA tIna doSoMkarake saMsargajaAdi ghAvako jAnoM / / jihvAprabho mRduH zlakSNaH zyAvauSThapiTikaH smH||11|| kiJcidunnatamadhyo vA vraNaHzuddho'nupadravaH // aura jIbhake samAna kAMtivAlA komala lakSaNa aura dhUmravarNa oSTa aura piTikAse saMyukta samAna // 11 // kachuka madhyameM UMcA, aura upadravoMse rahita ghAva zuddha hotAhe / / tvagAmiSazirAsnAyusandhyasthIni vrnnaashyaaH|| 12 // koSTho marma ca tAnyaSTau duHsAdhyAnyuttarottaram // __ aura tvacA mAMsa nADI nasa saMdhi haDDI vraNAzaya // 12 // koSTha marma ye AThoM uttarottara kramase duHsAdhya kahe haiM // susAdhyaH sattvamAMsAgnivayobalavati vrnnH||13|| vRtto dIrghastripuTakazcaturasrAkRtizca yH|| tathAsphikpAyumedroSThapRSThAntarvakragaNDagaH // 14 // aura sattvaguNa mAMsa agni avasthA balavAle manuSyakA ghAva susAdhya kahAhai // 13 // gola laMbA aura tIna puTakoMvAlA aura caukUTI AkRtivAlA kUlA gudA liMga oSTha pRSTha mukhake bhItara kapolameM prAptahuA ghAva susAdhya kahAhai / / 14 // . kRcchrsaadhyo'kssidshnnaasikaapaanggnaabhissu|| sevanIjaTharazrotrapArzvakakSAstaneSuca // 15 // netra dAMta nAsikA kaTAkSa nAbhi sImana peTa kAna pasalI kAkha cUMcI inhoMmeM ghAva kaSTasAdhya kahAhai // 15 // phenapUyAnilavahaH zalyavAnU nirvmii|| bhagandaro'ntarvadanastathA kttysthisNshritH||16|| For Private and Personal Use Only Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (913) / kuSTinA viSajuSTAnA zoSiNAM madhumehinAm // vraNAH kRcchreNa siddhayanti yeSAM ca syurbaNe vrnnaaH||17|| jhAga rAda vAyuko vahanevAlA aura zalyase saMyukta aura Uparako nahIM vamana karanevAlA aura bhItarako mukhavAlA aura kamarakI haDDImeM saMzrita aura bhagako vidAraNa karanevAlA ghAva // 16 // aura kuSThavAle viSase saMyuktahuye aura zopavAle aura madhumehavAle aura jinhoMke ghAvameM ghAva upajai ve manuSyoMke ghAva kapTase siddha hotehaiM // 17 // naiva siddhadhanti viisrpjvraatiisaarkaasinaam|| pipAsUnAmanidrANAM zvAsinAmavipAkinAm // 18 // bhinne ziraHkapAle vA mustuluGgasya darzane // visarpajvara atIsAra khAMsIvAloMke aura pAna karanekI icchAvAloMke aura nIdako nahIM prApta honevAloMke aura zvAsavAloMke aura vipAkake abhAvavAloM ke // 18 // athavA bheditahuye zirake kapAlameM aura mAtheke bhItarake snehake dIkhajAnemeM ghAva nahIM siddha hote haiM / snAyukdAcchirAchedAgAmbhIryAkRmibhakSaNAt ||19||asthi bhedAtsazalyatvAtsaviSatvAdatarkitAt // mithyAbandhAdatinehAdraukSyAdromAtighaTTanAt // 20 ||kssobhaadshuddhkosstthtvaatsauhitvaadtikrssnnaat // madyapAnAdivAsvApAdvayavAyAdrAtrijAgarAt // 21||vnno mithyopacArAcca naiva sAdhyo'pi rohti|| nasake ledase nADIke kaTajAnese gaMbhIrapanase kIDoMse bhakSaNa karanese // 19 // aura hahuIke TUTajAnase, rUkhepanase aura zalyase saMyuktapanese aura viSase saMyuktapanese aura tarkitapaneke abhAbase aura mithyAbaMdhase aura atyaMta snehase aura rUkhepanese aura romoMke bhati ghaTTanapanese // 20 // aura kSobhase aura azuddha koSThapanese aura sauhityapanese aura atyaMta karSaNase aura madirAke panise aura dinake zayanase aura strIkA saMga karanese aura rAtrimeM jAganese // 21 // aura mithyA cikitsAse sAdhyarUpabhI ghAva nahIM aMkurita hotAhai // kapotavarNapratimA yasyAntAH kledavajitAH // 22 // sthirAzcipiTikAvanto rohatIti tamAdizet // aura kabUtarake varNake samAna pratimAvAle aura kledase varjita aMta jisa ghAvakA hove // 22 / / sthira aura cipiTakAoMvAlA aMtahove tisa ghAvako aMkurita huA kaho / / athAtra zophAvasthAyAM yathAsannaM vizodhanam // 23 // yojyaM zopho hi zuddhAnAM vraNazcAzu prazAmyati // For Private and Personal Use Only Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (914) aSTAGgahRdayeisa vraNameM zojAkI avasthAmeM yathAyogya bamana aura julAba // 23 // yukta karanA yogyahai kyoMki zuddhahuye manuSyoMkA zojA aura ghAva zIghrahI zAMta hojAtAhai // kuryyAcchItopacAraM tu zophAvasthasya santatam // 24 // doSAgniragnivattena prayAti sahasA zamam // aura zojAkI avasthAvAleko niraMtara zItopacAra karanA // 24 // kyoMki agnikI taraha doSAgnihai so tisa zItopacArase zIghra zAMta hojAtIhai // zophe vraNe ca kaThine vivaNe vedanAnvite // 25 // viSayukte vizeSeNa jalaukAyairharedasRk // duSTAstre'pagade sadyaH zopharAgarujAM zamaH // 26 // aura kaThinarUpa aura varNase rahita aura pIDAse saMyukta zoja meM aura braNameM // 25 // aura viSase yuktahuye zoje; vizeSakarake joka Adise raktako nikAsai kyoMki duSTa raktake nikasajAneke pazcAt zIghrahI zojA roga pIDAkI zAMti hojAtIhai // 26 // hate hRte ca rudhire suzItaiH sparzavIryayoH // suzlakSNaistadahaHpiSTaiH kSIrekSusvarasadvaiH / / 27 // shtdhautghRtopetairmuhurnyairshossibhiH|| pratilomaM hito lepaH sekAbhyaGgAzca tatkRtAH // 28 // - bArabAra raktako nikAsaneke pazcAt sparzameM aura vIryameM suMdara zItalarUe aura acchItaraha komala aura tisI dinameM pisehuye dUdha aura Ikhake svarasa drava padArthame // 27 // layukta aura 100 cAra dhoyehuye ghRtase saMyukta dravyoMkarake aura nahIM zoSita karanevAle anya padArthose vAraMvAra pratilomapanese lepahitahai, aura inhIM dravyoMse kiyahuye seka aura mAlisa hita / / 28 // nygrodhodumbraashvtthppukssvetsvlklaiH|| pradeho bhUrisarpibhiH zophanirvApaNaM param // 29 // vaDa gUlara pIpala vRkSa pilakhana veta inhoMke chAloMke kalkameM bahutasA vRtamilAke kiyA lepa nizcaya zojAko dUra karatAhai // 29 // vAtolbaNAnAM stabdhAnAM kaThinAnAM mahArujAm // strutAsRjAM ca zophAnAM vraNAnAmapi cedRzAm // 30 // AnUpavesavArAdyaiH svedaH somAstilAH punaH // bhRSTA nirvApitAH kSIra tatpiSTAdAharuggharAH // 31 // bAtakI adhikatAbAle stabdharUpa kaThinarUpa atyaMta pIDAbAle aura jhirahuye raktavAle zojopai aura bhAvopai // 30 // anUpadezake mAMsa Adikarake pasInA denA hitahai, aura For Private and Personal Use Only Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 915 ) alasase milehuye tiloMko le pIche dUdhameM bhUna aura dUdhameMhI pIsa lepakarai tA dAha zUlacarakA nAza hotA hai // 31 // sthirAnmandarujaH zophAnsnehairvAtakaphApahaiH // abhyajya svedayitvA ca veNunADyA zanaiH zanaiH // 32 // vimlApanArthaM mRhIyAttalenAGguSThakena vA // yavagodhUmamudvaizca siddhapiSTaiH pralepayet // 33 // sthirarUpa aura maMda pIDAse saMyukta zo joMko nAzanevAle snehoM karake mAlisa kara aura pasInAde pIche bAMsakI nADIkarake hone haule || 32 || vimlApanake artha marditakarai athavA aMgUThAke tase madire pIche saMbhAla ke rasane pisahuye jaba gehUM mUMga se lepitakarai // 33 // vilIyate sa cennaivaM tatastamupanAhayet // avidagdhastathA zAnti vidagdhaH pAkamanute // 34 // jo aise karanese sojA dUra nahIM hove to tisako lepa kare aura nahIM dagdhahuA zAMtiko prApta hotA hai aura vighuA pAkako prApta hotA hai // 34 // sakolatilavalomA dadhyamalA saktapiNDikA // sakiNvakuSTa lavaNA koSNA zastopanAhane // 35 // vara aura tiloMkarake lomoMvAlI aura khaDDI dahIse saMyukta madirAse vacA dravya kUTha namakase saMyukta aura kachuka garma satuoMkI piMDikA upanAha meM hai || 35 // supa piNDite zophe pIDanairupapIDite // dAraNaM dAraNArhasya sukumArasya ceSyate // 36 // suMdara pake hue prathitarUpa aura pIDana dravyoMse upapIDita soje meM dAraNa karaneke yogya sukumAra manuSya dAraNakaranA yogya hai || 36 || guggulbatasigodantasvarNakSIrI kapotaviT // kSArauSadhAni kSArAzca pakkazophavidAraNam // 37 // gUgala alasI coSa godaMtI haratAla kabUtarakI vITa khArakI vidhise kahe auSadha aura saba khAra ye pake huye zojeko dArita karate haiM // 37 // pUyagarbhAnaNudvArAnsotsaGgAnmagAnapi // niHsnehaiH pIDanadravyaiH samantAtpratipIDayet // 38 // rAdarUpa garbhase saMyukta aura sUkSma dvAravAle aura utsaMgase yukta aura marmameM prApta ghAvoMko snehase varjita pIDana dravyoMse saba orase pratipIDitakarai // 38 // For Private and Personal Use Only Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahRdayezuSyantaM samupekSeta pralepaM pIDanaM prati // na mukhe cainamAlimpettathA doSaH prasicyate // 39 // sUkhatehuye pralepako pIDanake prati rahane de aura ghAvake mukhapai lepanakarai kyoMki tisake dvArA doSa nikalatAhai // 39 // klaayyvgodhuummaassmudghrennvH|| dravyANAM picchilAnAM ca tvaGmUlAni prapIDanam // 40 // maTara jaba gehUM uDada mUMga moTha picchila dravyakI chAla aura jaDoMko leve ye prapIDanahai / / 40 // saptasu kSAlanAyeSu surasAragvadhAdikau // bhRzaM duSTe vraNe yojyau mehakuSThavaNeSu ca // 41 // dhonA, lepa ghRta, tela, rasa, kriyA cUrNa, vati ina sAtoMke dvArA surasAdigaNake aupaca aura AragvadhAdigaNake auSadha amalatAsAdi atyaMta duSTaghAvoMmeM aura prameha kuSTha ghAvameM yukta karane yogyahai // 41 // athavA kSAlanaM kvAthaH paTolInimbapatrajaH // avizuddhe vizuddhe tu nyagrodhAditvagudbhavaH // 42 // athavA nahIM zuddhahuye ghAvameM dhoneke artha paravala aura nIbake pattoMkA kAtha hitaH, aura vizeSakarake zuddhahuye ghAvameM nyagrodhAdigaNake auSadhoMkI chAlakA kAtha hitahai // 42 // paTolItilayaSTayAhvatrivRdantInizAdvayam // nimbapatrANi cAlepaH spttuvrnnshodhnH|| 43 // paravala tila mulahaTI nizota jamAlagoTekI jaDa haladI dAruhaladI nIbake patte namaka inhoMkA lepa ghAvako zodhatAhai // 43 // vaNAnvizodhayedvA sUkSmAsyAnsandhimarmagAn // kRtayA trivRtaadntiilaagliimdhusaindhvaiH||44|| sakSma mukhavAle aura saMdhike marmameM prAptahuye ghAvoMko nizota jamAlagoTa kI jaDa kalahArI zahada sedhAnamakase banIhuI battIke dvArA zodhai // 44 // vAtAbhibhUtAnsAstrAvAndhUpayedugravedanAn // yvaajybhuurjmdnshriivessttksuraahyaiH||45|| vAyuse abhibhUta strAvase saMyukta atyaMta pIDAse saMyukta ghAvoMko jaba ghRta bhojana mainaphala zrIveSadhUpa devadArase dhUpitakarai // 45 // nirvApayedbhazaM zItaiH pittrktvipolbmaan|| zuSkAlpamAMse gambhIre baNa utsAdanaM hitam // 46 // For Private and Personal Use Only Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (917) pitta rakta viSakI adhikatAvAle ghAvoMko zItala padArthose atyaMta nirvApita karanA aura zuSka tathA alpamAMsase saMyukta aura gaMbhIra ghAvameM utsAdana karanA hitahai arthAta Uparako ukasAnA cAhiye // 46 // nygrodhpdmkaadibhyaamshvgndhaavlaatilaiH|| adyAnmAMsAdamAMsAni vidhinopahitAni ca // 47 // mAMsaM mAsAdamAMsena varddhate zuddhacetasaH // nyagrodhAdigaNa aura padmakAdi gaNa asagandha kharehaTI tilake saMga mAMsoMko khAnevAle jIvoMke vidhise prAptahuye mAMsoko khAvai // 47 // zuddhacittavAle manuSyakA mAMsa mAMsako khAnevAle jIvoMke mAMsako khAnese baDhatA hai // utsannamRdumAMsAnAM vraNAnAmavasAdanam // 48 // jaatiimukulkaassimnohaalpuraagnikaiH|| utsannamAMsAnkaThinAnkaNDUyuktAMzcirotthitAn // 49 // vraNAnsuduHkhazodhyAMzca zodhayetkSArakarmaNA // aura U~ce tathA komala mAMsavAle ghAvoMkA avasAdana karanA arthAt nIcAkaranA ucita // 48 // camelIkI kalI kasIsa manazIla haratAla gUgala cItA inhoMse U~ce mAMsavAle kaThina khAjayukta aura cirakAlase upaje // 49 // ghAvoMko aura duHkhasAdhya ghAvoMko khArakarmase zodhitakare / sravanto'imarijA mUtraM ye cAnye raktavAhinaH // 50 // chinnAzca sandhayo yeSAM yathoktairye ca shodhnaiH|| zodhyamAnA na zudhyanti zodhyAH syuste'gnikarmaNA // 51 // zuddhAnAM ropaNaM yojyamutsAdAya yadIritam // aura patharIse upaje aura mUtrake jhirAtehuye aura raktako bahAnevAle anya // 50 // aura jinhoMkI saMdhi naSTa hojAve aise aura yathokta zodhanoMse nahIM zodhyamAnahuye ghAva agnikarmase zodhita karane yogyahaiM // 51 // zuddhahuye ghAvoMke utsAdanakarmake artha jo kahAhai vaha ropaNa karaneke artha prayuktakaranA yogyhai|| azvagandhAruhArodhaM kaTraphalaM madhuyaSTikA // 52 // samaGgAdhAtakIpuSpaM paramaM vrnnropnnm|| aura AsagaMdha tIlI dUba lodha kAyaphala mulahaTI // 52 // majITha dhAyake phUla ye dhAvako atizaya ropita krtehaiN| apetapratimAMsAnAM mAMsasthAnAmarodatAm // 53 // kalkaM sarohaNaM kuryyAttilAnAM madhukAnvitam // For Private and Personal Use Only Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aSTAGgahadayedugaMdhita mAMsa rahita aura mAMsase sthita vAva nahIM ropita hove to // 53 // tiloMke kalkameM mulahaTI milA lepa karanese tina bAvoMpai aMkura AjAtAhai / / snigdhoSNatiktamadhurakaSAyatvaiH sa sarvajit // 54 // sakSaudranimbapatrAbhyAM yuktaH saMzodhanaM param // pUrvAbhyAM sarpiSA cAsau yuktaH syaadaashuropnnH|| 55 // aura snigdha garama tikta madhura kasaile dravyoM se saMyukta kiyA tiloMkA kalka saba rogoMko jItatAhai / / 54 // zahada aura nIMbake pattoMse yukta kiyA tiloMkA kalka uttama zodhanahai, aura nIMvake patte sahada ghRtase yukta tiloMkA kalka bAvako zIba ropita karatAhai // 55 // tilavadyavakalkaM tu kecidicchanti tdvidH|| kitane isa karmako jAnanevAle vaidya tiloMke kalkakI samAna javoMkobhI icchA karate haiM / / sAstrapittaviSAgantugambhIrAnsoSmaNo vraNAn // 56 // kSIraropaNabhaiSajyaM tenAjyena ropayet // ropaNauSadhasiddhena tailena kaphavAtajAn // 57 // aura raktapitta viSa AgaMtu gaMbhIra garamAIse saMyukta ghAvoMko // 56 // dUdha ropaNake auSadhameM pakAyehuye tase ropita karai, aura ropaNa karanevAle auSadhoM meM siddhakiye telase kapha aura vAtasa duSTahuye ghAvoMko repitakarai / / 17 // kAcchIrodhAbhayAsasindUrAjanatutthakam // cUrNitaM tailamadanairyuktaM ropaNamuttamam // 58 // kAcchI lodha haraDai rAla siMdUra rasota nIlAthothA mainaphalameM saMyuktakiyA tela uttama rApaNa: 58 samAnAM sthiramAMsAnAM tvaksthAnAM cUrNa issyte|| sama aura sthira mAMsavAle aura tvacAmeM sthita bAvoMpai ina auSadhoMkA cUrga vAJchitahai / / kakubhodumbarAzvatthajabUkaTaphalarodhajaiH // 59 // tvacamAzu nigRhNanti tvakcUrNaicUrNitA brnnaaH|| kauhavRkSa gUlara pIpalavRkSa jAmana kAyaphala lodhI // 59 // chAloMke cUgoMse cUrNitaDeya vAva aMkurako prApta hotehaiM / lAkSAmanohvAmaJjiSThAharitAlanizAdvayaiH // 60 // pralepaH saghRtakSaudrastvagvizuddhikaraH param // aura lAkha manazila maMjITha haratAla haladI dAruhaladI // 30 // inhoMse ghRta aura zahadarase saMyukta kiyA lepa tvacAko vizeSakarake zuddha karatAhai / / For Private and Personal Use Only Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / kAlIyakalatAmrAsthihemakAlArasottamaiH // 61 // lepaH sagomayarasaH savarNakaraNaH param // aura dArudI meMhadI AMtrakI guThalI kamalakaMda nIlI rasota // 61 rasa milAyake kiyA lepa ghAvako tvacAke samAna karadetA hai || (919 ) inhoMmeM gobarakA dagdho vAraNadanto'ntardhUmaM tailaM rasAJjanam // 62 // romasaJjanano lepastadvattailapariputA // catuSpAnnakharomAsthitvakchRGgakhurajA maSI // 63 // aise dagdha kiyA hAthIkA daMta jisameM bhItarako dhUma rahe tela rasota // 62 // inhoMkA lepa romoMko upajAtAhai, aura aisehI caupAyA pazuke nakha aura roma aura khura inhoMkI banAI svAhI meM tela milA kiyA lepa romoMko upajAtA hai // 63 // traNinaH zastrakarmoktaM pathyApathyAnnamAdizet // vAvavAleko zastrakarmameM kahe pathya aura apazyarUpa annakA denA ucita hai || dve paJcamUle vargazca vAtaghno vAtike hitaH // 64 // nyagrodhapadmakAdyau tu tadvatpittapradUSita // For Private and Personal Use Only AragvadhAdiH zleSmannaH kaphe mizrastu mizrake // 65 // aura dazamUla bAtako nAdAnevAlA varga vAtake ghAva meM hitaheM // 64 // nyagrodhAdi gaNa aura padmakAdigaNa pittase duSTahuye vAtrameM hita hai aura AragvadhAdigaNa aura kaphako nArAnevAlI auSadha kaphake ghAtrameM hitahai, aura do tathA tIna doSoMse milehuye ghAva meM mizritarUpa auSadha hitahai // 69 // ebhiH prakSAlanAlepaghRtatailarasakriyAH cUrNo varttizca saMyojyA vraNe sapta yathAyatham // 66 // ina auSadhoMse dhonA lepa vrata tela rasakriyA cUrNa varti ye sAtoM yathAyogya ghAva meM prayukta karane yogyahaiM // 66 // jAtInimbapaTolapatrakaTukAdArvI nizAsArivAmaJjiSThAbhayasiddhatutthamadhukairna ktaahnviijaanvitaiH|| sarpiH sAdhyamanena sUkSmavadanA marmAzritAH kledino gambhIrAH sarujo vraNAH sagatayaH zudhyanti rohanti ca // 67 // Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (:920) aSTAGgahRdaye camelIke patte nIbake pate paravalake patte kuTakI dAruhaladI haladI anaMtamUla maMjITha kAlAvAlA zirasake bIja tUtiyA mulahaTI karaMjuAke bIja inhoMse siddhakiye pratakI mAlisakarake sUkSma mukhavAle aura marmameM Azritahuye aura kledavAle aura gaMbhIra aura bahanevAle aura pIDAse saMyukta ghAva tatkAla zuddha hokara pIche aMkurako prApta hotehaiM // 67 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne paMcaviMzo'dhyAyaH // 25 // ssddviNsho'dhyaayH| athAtaH sadyovraNapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara sadyovraNapratiSedha nAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| sadyotraNA ye sahasA smbhvntybhighaattH|| anantairapi tairaMgamucyate juSTamaSTadhA // 1 // ghRSTAvakRttavicchinnapravilambitapAtitam // viddhaM bhinnaM vidalitamcoTake laganese jo vegase sadyovraNa upajatehaiM, tina anaMtoMkarakebhI zarIra juSTahotAhai, paraMtu ye ATha prakArake kahehaiM / / 1 // ghRSTa avakRtta vicchinna pralaMbita pAtita vidra bhinna vidalita haiM / / tatra ghRSTaM lasIkayA ||2||rktleshen vAyuktaMsaplopaM chedanAtsravet ||avgaaddhN tataH kRttaM vicchinnaM syAttato'pi ca ||3||prvilmbi sazeSe'sthi pAtitaM patitaM tnoH|| sUkSmAsyaM zalyaviddhaM tu viddhaM koSThavivarjitam // 4 // bhinnamanyadvidalitaM majaraktapariplute ||prhaarpiiddnotpessaatshaasthnaa pRthutAM gatam // 5 // tinhoMmeM ghRSTalasikAse // 2 // athavA raktake lezase yuktahuA jhiratAhai aura chedanase agnidagdha rogakI taraha jhiratAhai, aura tisase avagADharUpa karatAhuA avakRta kahAtAhai, aura tisase atyaMta avagADharUpa vicchinnahai // 3 // aura zeSarahI haDDImeM pravilaMbIhai, aura zarIrake sakAzase jo paDai vaha pAtita kahAhai aura sUkSma mukhavAle zalyase vidhAhuA viddhakahAhai, aura koSThasthAnase anya jagaha vIMdhA huA // 4 // bhinna kahAhai majjA aura raktase bhIjAhuA aura mahApIDana utpeSaNase haDDIke sAtha pRthubhAvako prApta huA vidalita kahAtAhai // 5 // sadyaH sadyotraNaM siJcedatha yaSTyAhvasarpiSA // tIvravyathaM kavoSNena balAtailena vA punH||6|| For Private and Personal Use Only Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (921) aise graNake svarUpako jAnake tIvra pIDAvAle ghAvako kachuka garamakiye mulahIke ghRtase athavA vAraMvAra balAtelate secitakarai // 6 // kSatoSmaNo nigrahArthaM tatkAlaM visatasya ca // kaSAyazItamadhurasnigdhA lepAdayo hitaaH||7|| kSatakI garamAIke zAntike artha aura tatkAla nikasehuyekI zAMtike artha kasaile zItala madhura snigdha lepa Adi hitahaiM // 7 // sadyotraNeSvAyateSu sandhAnArthaM vizeSataH // madhusarpizca yuJjIta pittanIzca himAH kriyAH // 8 // aura vistRtahuye tatkAla upaje ghAvoMmeM sandhAnake artha vizeSakarake zahada aura ghRta tathA pittako nAzanevAlI zItala kriyAko prayuktakarai // 8 // sasaMrambheSu karttavyamUrdhvaM cAdhazca zodhanam // upavAso hitaM bhuktaM pratataM raktamokSaNam // 9 // saMraMbhavAle ghAoMmeM vamana aura julAbase zodhana aura laMghana aura avasthAke vazase pUrvokta bhojana aura niraMtara raktakA nikAlanA ye hitahaiM // 9 // ghRSTe vidalite caiSa sutarAmiSyate vidhiH // tayolpiM stravatyatraM pAkastenAzu jAyate // 10 // ghRSTameM aura vidalitameM yahI pUrvokta cikitsA zreSThahai aura tinhI donoMmeM pAka alpa rakta nikasatAhe, tisakarake tina donoMkA pAka zIghra hojAtAhai // 10 // atyarthamA sravati prAyazo'nyatra vikSate // tato raktakSayAdvAyau kupitetirujAkare // 11 // snehapAnaparISekasvedalepopanAhanam // snehabasti ca kurvIta vAtanauSadhasAdhitam // 12 // vizeSakarake anya sthAnameM kSatake honemeM atyaMta rakta jhiratAhai pIche raktake kSaya honese atyaMta pIDA karanevAlA aura kupitahuA vAyu ho usameM // 11 // sneha pAna pariseka sveda leha upanAhana aura vAtako nAzanevAle auSadhameM sAdhitakiyA sneha bastimeM upayoga karai // 12 // iti sAptAhikaH proktaH sadyovraNahito vidhiH|| saptAhAdgatavege tu pUrvoktaM vidhimAcaret // 13 // aise sAta dinoMtaka sadyotraNameM hita vidhi kahIhai, aura sAtadinoMse uparAMta kSobhake haTajAnemeM pUrvokta vidhiko Acaritakarai // 13 // For Private and Personal Use Only Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 922) aSTAGgahRdaye 'prAyaH sAmAnyakamrmedaM vakSyate tu pRthakpRthak // ghRSThe rujaM nigRhyAzu traNe cUrNAni yojayet // 14 // ghRSTarUpa vizeSakarake yaha sAmAnya karma kahA, aura pRthaka pRthak arthAt vizeSakarake karmako kaheMgeM, ghAva meM prathama pIDAko upazamanakara cUNoM ko yojitakarai // 14 // kalkAdInyavakRtte tu -- avakRtarUpa ghAvameM kalka Adiko prayuktakare // vicchinnapravilambinoH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir sauvanaM vidhinoktena bandhanaM cAnupIDanam // 15 // vichinna ghAvameM aura pravilaMbI ghAva meM kahI huI vidhise sImana karanA pIche baMdhana aura pIunako prayuktakarai // 19 // asAdhyaM sphuTitaM netramadIrNa lambate tu yat // sannivezya yathAsthAnamavyAviddhasiraM bhiSak // 16 // pIDayetpANinA padmapalAzAntaritena tat // sphuTitahuA netra asAdhyahai aura nahIM sphuTita huA jo netra nahIM dIrNahuA laMbitahA jAve tisako tisIke sthAna meM prAptakara aura jaise zirA bedhita na hosake taise vaidya // 16 // kamalake pattoM se aMtarita kiye hAthase pIDitakarai || tato'sya secane nasye tarpaNe ca hitaM haviH // 17 // vipakamA yaSTyAhnajIvakarSabhakotpalaiH // savayaskaiH paraM taddhi sarvanetrAbhighAtajit // 18 // pIche isako secanemeM aura nasya meM aura tarpaNa meM ghRta hita hai // 17 // paraMtu mulahaTI jIvaka RSabhaka kamala dUdhameM pakAyA huA bakarIkA vRta atizaya saba prakAra ke netrAbhivAtoM ko jItatA hai // 18 // galapIDAvasanne'kSiNa vamanotklezanakSavAH // 'prANAyAmo'tha vA kAryyaH kriyA ca kSatanetravat // 19 // galameM pIDAse saMyuktahuye netrameM vamana uklezana chIMka athavA prANAyAma tathA kSata netrakI samAna kriyA ye saba hita haiM // 19 // karNe sthAnAcyute syUte srotastailena pUrayet // sthAnameM bhraSTahuye tathA sImehuye kAnameM telase strotako pUritakare // kATikAyAM chinnAyAM nirgacchatyapi mArute // 20 // samaM nivezya banIyAtsyatvA zIghraM nirantaram // For Private and Personal Use Only Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASAdIkAsametam / ( 923) aura chinnahuI krukATikA meM aura nikAsate huye vAyume // 20 // samAna sthApitakarake aura sImakara zIghra niraMtara bAMdhai // Ajena sarpiSA cAtra pariSekaH prazasyate // 21 // uttAno'nnAni bhuJjIta zayIta ca suyantritaH // aura bakarI ke drutase pariseka zreSTha hai // 21 // aura sIdhA Urdhvamukha bhojana kare aura acchI taraha yaMtrita huA zayanakarai // ghAtaM zAkhAsu tiryaksthaM gAtre samyanivezite // 22 // tar dear yAnavAsasA // carmaNA goSphaNAvandhaH kAryazcAsaMgate traNe // 23 // aura zAkhAoM meM hatahuye rogako aura tiryak sthitahuye acchI taraha sthApita kiye zarIra meM || // 22 // sImakara dhanarUpa vastra ke dvArA belina baMvakarake bAMdhe aura asaMgata huye vAvameM cAmakarake gophaNavandha karanA yogya hai // 23 // pAdau vilambimukasya prokSya netre ca vAriNA // pravezya vRSaNau sIvyetsevanyA tunnasaMjJayA // 24 // kAryazca goSphaNAvandhaH kaTyAmAvezya paTTakam // snehasekaM na kurvIta tatra yiti hi vraNaH // 25 // aura vilaMbita aMDakozavolake paira aura netroM ko pAnIse prokSitakara aura kRpaNoMko pravezitakara tunnasaMjJaka rUIsa sI // 24 // tathA kaTI paDakako Avezitakara gophaNAbaMdha karanA yogya haiM aura snehakA seka nahIMkare kyoMki snehake seka karanemeM vAva hRdabhAvako prApta hojAtA hai || 22 || kAlAnusAryyagurvelAjAtIcandanaparpaTaiH // zilAdArvyamRtAtutthaiH siddhaM tailaM ca ropaNam // 26 // sImavRkSa agara ilAyacI camelI caMdana pittapApaDA zilAjIta dAruhaladI giloya nIlAthothA inhoMse siddhakiyA tela ropaNa hai // 26 // chinnAM niHzeSataH zAkhAM dagdhvA tailena yuktitaH // vanIyAtkozavandhena tato vraNavadAcaret // 27 // zoSase rahita kaTI huI zAkhAko telase yuktise dagdhakara kozabaMdha karake bA~dhe, pIche bAkI taraha cikitsAkare 27 // kAryyA zalyAhRte viddhe bhaGgAdvidalite kriyA // ziraso'pahRte zalye bAlavarti pravezayet // 28 // mastuluGge zrute kruddho hanyAdenaM calo'nyathA // For Private and Personal Use Only Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir 1924) aSTAGgahRdayevraNe rohati caikaikaM zanairapanayetkacam // 29 // mastuluGganutau khAdenmastiSkAnanyajIvajAn // zalyase dUrahuye viddhameM aura bhaMgase vidalitameM kriyA karanI yogyahai, aura zirase dUrahuye zalyameM balAvArtako pravezakarai / / 28 // anyathA sirakA sneha jhiranese kupitahuA vAyu isa ghAvavAle rogIko mAra detAhai aura aMkurita hotehuye ghAvameM haule haule eka eka bAlako dUrakara / / 29 // mAtheke nehake jhirajAnemeM anya jIvake mAtheke snehako khAvai // zalye hRte'GgAdanyasmAtsnehavarti nidhaapyet||30|| aura anya aMgase dUra kiye zalyameM snehakI vartiko sthApitakare // 30 // dUrAvagADhAH sUkSmAsyA ye vraNAH sutshonnitaaH|| secayeccakratailena sUkSmanetrArpitena tAn // 31 // dUra avagADhavAle aura sUkSma mukhavAle aura raktako jhirAtehuye ghAvoMko sUkSma netrase cakratailako secitakarai // 31 // bhinne koSThe sRjA'pUrNe muurkhaahRtpaarshvvednaaH|| jvaro dAhatuDAdhmAnaM bhaktasyAnabhinandanam // 32 // saMgo viNmUtramarutAM zvAsaH svedo'kSiraktatAM // lohagandhitvamAsyasya syAdAtre ca vigandhatA // 33 // bhinnahuyekoSThameM raktase pArita hojAnemeM mUrchA hRtpIDA jvara dAha tRSA aphArA bhojanakI icchAkA abhAva // 32 // viSThA mUtra vAyukA baMdhA zvAMsa pasInA netroMkI raktatA aura sukhameM lohakI gaMdhakA AnA aura zarIrameM durgadhakA upajanA hotAhai // 33 // . AmAzayasthe rudhire rudhiraM chardayatyapi // AdhmAnenAtimAtreNa zUlena ca vishsyte||34|| AmAzayameM sthitahuye raktameM raktakI chardi karatAhai,atyaMta aphArA aura zUlase vyApta hojAtAhai 34 // pakkAzayasthe rudhire sazUlaM gauravaM bhavet // nAbheradhastAcchItatvaM khebhyo raktasya caagmH||35|| pakvAzayameM sthitahuye raktameM zUlasahita bhArIpana hotAhai, aura nAbhIke nIce zItalapanA chidroMke dvArA raktakA AnA // 35 // abhinno'pyAzayaH sUkSmaiH srotobhirabhipUryate // asRjA spandamAnena pArzve mUtreNa bastivat // 36 // nahIM kaTAhuAbhI Azaya sUkSma srotoMke dvArA jhiratehuye raktase pUrita hojAtAhai jaise pArzvameM mUtrase bastisthAna pUrNa hotAhai / / 36 / / . For Private and Personal Use Only Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (925) tatrAntoMhitaM zItapAdocchAsakarAnanam // raktAkSaM pANDuvadanamAnaddhaM ca vivarjayet // 37 // tinhoMmeM bhItarako lohUvAlA aura zItalarUpa paira zvAsa hAtha mukha inhoMvAlA aura lAla netroMvAlA aura pAMDurUpa mukhavAlA aphArese saMyukta vraNavAlAho usako va // 3 // AmAzayasthe vamanaM hitaM pakvAzayAzraye // virecanaM nirUhaM ca niHsnehoSNaiviMzodhanaiH // 38 // AmAzayameM sthitahuye raktameM vamana hitahai, aura pakkAzayameM sthitahuye raktameM julAba aura snehase varjita aura garama aura vizeSakarake zodhanarUpa auSadhoMse nirUha bastI hitahai // 38 // yavakolakulatthAnAM rasaiH snehavivarjitaiH // bhuMjItAnnaM yavAgU vA pibetsaindhavasaMyutAm // 39 // jaba bera kulathIke snehase varjita kiye rasoMse annakA bhojanakara, seMdhAnamakase saMyuktakarI yatrAgUko pavi // 39 // ___atinisrutaraktastu bhinnakoSThaH pibedasRk // atyanta nikalAhuA raktavAlA aura bhinnakoSTavAlA manuSya raktako pAvai // kinnabhinnAntrabhedena koSThabhedo dvidhA smRtH||40|| mUrchAdayo'lpAH prathame dvitIye tvtibaadhkaaH|| klinnAntraH saMzayI dehI bhinnAntro naiva jiivti||41|| auraklinnAMtra aura bhinnAMtra bhedase koSThabheda do prakArakA kahAhai // 40 // klinnAMvameM mUrchA Adi roga kucheka upajatehaiM, bhinnAMtrameM mUcha Adi roga atyanta pIDA karanevAle upajatehaiM, aura klinnahuye AMtoMvAlA aura koSTabhedavAlA manuSya jIvanemeM saMzayavAlA hotA hai, aura bhinnAMtra koSThabhedavAlA manuSya nahIM jIvatAhe // 41 // yathAsvamArgamApannA yasya vinnmuutrmaarutaaH|| vyupadravaH sabhinne'pi koSThe jIvatyasaMzayam // 42 // jisa manuSyake viSThA mUtra vAyu yathAyogya mArga meM prAptahove aura upadravoMse rahitaho aisA manuSya bhinnahuye koSTameMbhI nizcaya jIvatAhai // 42 // abhinnamantraM niSkAntaM pravezyaM na tvto'nythaa| utpaGkilazirograstaM tadapyeke vadanti tu // 43 // nahIM bhinna huI AMtako nikAsake phira pravezakara, anyathA bhinna kahAhai, karkoTa zira karake asta duA bhinnarUpa AMtabhI praveza karanA yogyahai aise kitaneka vaidya kahatehaiM // 43 // prakSAlya payasA digdhaM tRnnshonnitpaaNshubhiH|| pravezayetkluptanakho ghRtenAktaM shnaiHshnaiH||44|| For Private and Personal Use Only Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 926) aSTAGgahRdayetRNa rakta pAMzuse lepitahuye AMtako pAnI se prakSAlita kara aura ghRtase cupaDa kaTahue navauMbAlA manuSya haule haule pravezita karai // 44 // kSIreNArTIkRtaM zuSkaM bhUrisarpiHpariplutam // aGgulyA pramRzetkapaThaM jlenodvejyedpi||45||tthaantraanni vizantyantastatkAlaM pIDayanti ca ||trnnsaukssmyaabhutvaadvaa koSThamantramanAvizat // // 46 // tatpramANena jaTharaM pATayitvA prveshyet|| yathAsthAnaM sthite samyagaMntre siivydnuvrnnm||47|| sthAnAdapetamAdatte jIvitaMkupitaM ca tt||vessttyitvaanuptttten ghRtena prissecyet||48|| pAyayettaM tataH koSNaM citrAtailayutaM pyH|| mRdukriyArthaM zakRto vaayoshcaadhHprvRttye||49||anuvrtet varSa ca yathoktAM vrnnyntrnnaam|| dUdhasa gIlekiye aura bahutase ghRtase bhigoyehue aura zuSka kaMThako aMgulIse pramArzataka aura pAnIse udvajitakare // 45 // ghAbake sUkSmapanese aura bahutapanese koSTameM AMta vahIM praveza ho tau // 46 // tisIke pramANa peTako phADake pravezitakarai aura sthAnake yogya sthitahuye acchItaraha mAMtameM pAche ghAvako sImai // // 47 / / sthAnase bhraSTahuA AMta jIvitako haratAhai aura kupitahue AMtako pATa ( vastra se veSTitakara pIche ghRtase secitakarai // 48 / / pIche tisa manuSyako kuchaka garamakiye aura majIThake telase saMyukta dUdhakA pAna karAvai. viSTAkI komala kriyAkaM artha aura vAyukI nIcekI pravRttike artha yaha kareM // 49 // yathAyogya kahIhuI vraNayaMtraNAko eka varSata ka varte // udarAnmedaso varti nirgatAM bhasmanA mRdaa|| 50 // avakIrya kaSAyairvA zlakSNairmUlaistataH smm||ddhN baddhAca sUtreNa varddhayetkuzalo bhiSak // 51 // tIkSNenAgniprataptena zastreNa sakRdeva tu|| syAdanyathA rugATopo mRtyurvA chidyamAnayA ||52||skssaudre ca vraNe baddhe sujIrNe'nne ghRtaM pibet ||kssiirNvaa zarkarAcitrAlAkSA gokSurakaiHzRtam // 53 // rugdAhajitsayaSTayAdvaiH paraM pUrvodito vidhiH||medogrnthyuditN tatra tailamabhyaJjane hitm||54|| aura peTase nikasIhuI medako vartiko bhasmase athavA maTTIse / / 50 // athavA zlakSNa cUrNAsa athavA kaSAyoMsa athavA muloMse avakIritakara pIche samAna aura dRDhakarake aura sUtrase bAMdha kuzala vaidya ekahI vAra baDhAvai // 51 // parantu tIkSNarUpa aura agnimeM tapehae zastrase aura anyaprakArase kaTI huIse pIDA tathA ATopa upajatAhai athavA mRtyu hojAtIhai / / 52 // zahadasa baMdhehuye ghAvameM aura jarNihuye annameM ghRtako pAvai athavA khAMDa majITha lAkha gokharU inhoMse pakAyahuye dUdhakA pAna kara // 53 // yaha dUdha athavA vrata pIDAko aura dAhako jItatAhai parantu isa ghRtameM aura dUdhameM For Private and Personal Use Only Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (927) siddha karane ke samaya mulahaTIkA bhI milAnA ucitahai pIche pUrvokta vidhibhI hitahai aura medakI graMthi. meM kahA huA telabhI hitahai / / 54 // tAlIzaM padmakaM mAMsI hareNvagurucandanam // haridre padmavIjAni sozIraM madhukaM ca taiH|| 55 // pakkaM sadyotraNeSUktaM tailaM ropaNamuttamam // tATIzapatra kamala bAlachaDa reNukIja agara caMdana haladI dAruhaladI kamalake bIja khasa mulaiTI inhoMse / / 55 / / pakAyAhuA tela sadyotraNameM uttama aMkura lAnevAlA kahA hai / / gUDhaprahArAbhihate patite vissmocckaiH|| 56 // kArya vAtAsrajittRptimardanAbhyaMjanAdikam // 57 // vizliSTadehaM mathitaM kSINaM marmAhatAhatam // vAsayettailapUrNAyAM droNyAM mAMsarasAzinam // 58 // aura gUDhaprahArase abhihata huye aura viSama tathA UMcase patitahuye manuSyameM // 56 // vAta ranako jItanavAlI tRpti mardana mAlisa karanemeM hitahai // 57 // vizliSTa dehabAlA aura mathitahuA aura kSINa aura marmameM coTake lagajAnese pIDitahue manuSyako mAMsake rasakA bhojana karavAka tenTase pUritakarI droNImeM bAsa karAvai // 58 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne SaDviMzo'dhyAyaH // 26 // sptviNsho'dhyaayH| athAto bhaGgapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara bhaMgapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| pAtaghAtAdibhirdvadhA bhaGgo'sthnA sndhysndhitH||prsaarnnaakushcnyorshktiH sandhimuktatA // 1 // itarasminbhRzaM zophaH sarvAvasthAsvativyathA // azaktizceSTite'lpe'pi pIDyamAne sshbdtaa||2|| samAsAditi bhaGgasya lakSaNaM bahudhA tu tt|| bhidyate bhaGgabhedana tasya sarvasya sAdhanam // 3 // yathA syAdupayogAya tathA tdupdekssyte|| saMdhi aura asaMdhibhedase pAtaghAtAdise haDDiyoMkA bhaga do prakArakAhai, aura saMvibhaMgameM prasAraNa aura AkuMcanameM asamatArtha aura saMdhikA chuTajAnA // 1 // aura anya saMdhibhaMgameM atyaMta zojA aura saba avasthAoMmeM atyaMta pIDA aura alparUpa vyApArameMbhI zaktikA abhAva aura pIDitahuyameM For Private and Personal Use Only Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 928 ) aSTAGgahRdaye zabdakI prakaTatA ||2|| yaha bhaMgakA lakSaNa saMkSepase kahA, aura bhaMgake bhedase lakSaNa bahuta prakAra se bheditakiyAgayA hai aura tisa saMpUrNa bhaMgakA sAdhana || 3 || jaise upayoga ke arthaho taise upadeza kareMge // prAjyANudAri yattvasthisparze zabdaM karoti yat // 4 // yatrAsthi lezaH pravizenmadhyamastho vidAritaH // bhagna yaccAbhighAtena ki JcidevAvazeSitam // 5 // unnamyamAnaM kSatavadyacca majjanimajjati // tadduHsAdhyaM kRzAzaktavAtalAlpAzinAmapi // 6 // aura prabhUta tathA sUkSma dAraNa vidyamAna haDDI duHsAdhyahai, aura jo sparza karanemeM zabdako karai vaha haDDI duHsAdhya hai // 4 // jahAM pATitakiyA asthikA leza haDDiyoM ke madhya meM pravezakarai vaha duHsAdhya hai aura jo kucheka zeSarahajAve aura coTa laganese TUTI huI haDDI duHsAdhya hai || 1 || aura jo unnamyamAnakI kSatake samAna ho jAya vaha haDDI duHsAdhya hai aura jo majjAmeM DUbajAye vaha haDDI du:sAdhyahai, aura kRza azakta vAtavAlA aura alpabhojana karanevAle manuSyoM kI bhI haDDI duHsAdhya hai // 6 // bhinnaM kapAlaM yatkaTayAM sandhimuktaM cyutaM ca yat // jaghanaM pratipiSTaM ca bhagnaM yattadvivarjayet // 7 // kaTipradezameM jo kapAlasaMjJaka haDDI vidArita hojAve, aura jo haDDI saMdhise chuTajAve, aura jo janasthAnake prati piSTa hojAve, tathA TUTajAve, aise haDDIkI cikitsA nahIM hotI // 7 // asaMzliSTakapAlaM ca lalATaM cUrNitaM tathA // yacca bhagnaM bhavecchaMkha ziraHpRSThastanAntare // 8 // nahIM mile huye kapAlako aura cUrNitahuye mastakako aura kanapaTI zira pRSThabhAga cUMcI inhoMke madhyameM TUTI huI haDDIkI cikitsA nahIM hosakatI // 8 // samyagyamitamapyasthi durvyAsAddurnibandhanAt // saMkSobhAdapi yadvacchedvikriyAM tadvivarjayet // 9 // Adito yacca durjAtamasthisandhirathApi vA // acchI prakAra uddhRta kI huI bhI haDDI burI taraha sthApita karanese aura burI taraha baMdhana se saMkSobha vikArako prApta hove to vaha haDDI varjana yogya hai || 9 || jo AdisehI acchI taraha nahIM upajai vaha haDDI duHsAdhya hai, aura jo haDDIkI saMdhi acchI taraha nahIM upajai vaha duHsAdhyahai | taruNAsthIni bhujyante bhujyante nalakAni tu // 10 // kapAlAni vibhidyante sphuTantyanyAni bhUyasA // aura taruNasaMjJaka haDDiyAM kuTila hojAtI haiM aura nalakasaMjJaka haDDI bhaMgako prApta hotI haiM // 10 // kapAlasaMjJaka haDDI bhedita hotI haiM aura vizeSakarake anya haDDI phUTa jAtI haiM / athAvanatamunnamyamunnataM cAvapIDayet // 11 // AJchedati kSiptamadhogataM copari varttayet // For Private and Personal Use Only Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (929) aise bhaMgakI sthitiko jAnake nIceko naI huI haDDIko UMceko prAptakarai, aura UMceko huI haDDIko avapIDitakarai // 11 // atyaMta kSiptahuI haDDIko AMchitakara aura nIceke prAptahuI haDDIko Uparako prAptakarai // aanychnotpiiddnonnaamcrmsNkssepbndhnaiH|| 12 // sandhIJcharIragAnsarvAJcalAnapyacalAnapi // ityetaiH sthApanopAyaiH samyaksaMsthApya nizcalam // 13 // paTTaiHprabhUtasapibhirveSTayitvA sukhaisttH|| kdmbodumbraashvtthsrjinplaashjaiH|| 14 // vaMzodbhavairvA pRthubhistanUbhiH suniveshitaiH|| suzlakSNaiH supratistamraivalkalaiH zakalairapi // 15 // kuzAhvayaiH samaM bandhaM pakSasyopari yojyet|| aura AMcchana utpIDana unnAma carma saMkSepa baMdhana inhoMse // 12 // zarIrameM prAptahuI aura cala tathA acala saba sadhiyoM ko nizcalarUpa acchI taraha sthApitakara // 13 // pIche atyaMta ghRtase saMyuktakiye aura sukhako denevAle paTTarUpa bastroMse beSTitakara aura kadaMba gUlara pIpalavRkSa saralavRkSa kauhavRkSa palAza vRkSa inhoMkI chAloMkarake ||14||athvaa vAMsase upaje aura pRthurUpa patale aura acchI taraha nivezita kiye aura acchI taraha komala aura pratistaMbhoMse saMyukta vistIrNa rUpa // 15 // kuzAsaMjJaka phATaka AdikoMse samAnavaMdhako pUrvokta paTTIke Upara bAMdhai // zithilena hi bandhena sandheH sthairghyaM na jAyate // 16 // gaaddhenaatirujaadaahpaakshvythsmbhvH|| aura zithalarUpa baMdhase saMdhikI sthiratA nahIM hotIhai // 16 // aura atyaMta kararI paTIse atyaMta pIDA dAha pAka zojAkI utpatti hotIhai / vyahAnyahAhatau gharme saptAhAnmokSayeddhime // 17 // sAdharaNe tu pazcAhAdbhaGgadoSavazena vA // grISmaRtumeM tIna tIna dinameM paDhI ko kholai aura zItala RtuoMmeM sAta sAta dinameM paTTIko khole||17||shrd aura vasaMtaRtumeM pAMca dinameM paTTIko kholai athavA bhaMgake doSakarake paTTIko khole|| nyagrodhAdikaSAyeNa tataH zItena secayet // 18 // taM paJcamUlapakkena payasA tu savedanam // pIche zItalakiye nyagrodhAdi gaNake auSadhoMke kAthakarake secitakarai // 18 // pIDA sahita bhaMgako paMcamUlameM pakAyehuye dUdhakarake secitakarai / / For Private and Personal Use Only Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra ( 930 ) www.kobatirth.org aSTAGgahRdaye sukhoSNaM vAvacA syAccakratailaM vijAnatA // 19 // vibhajya dezaM kAlaM ca vAtaghnauSadhasaMyutam // aura avasthAdi vizeSako jAnakara sukhapUrvaka garamAkeye aura yaMtrase nikAle telako prayuktakare // // 19 // paraMtu deza aura kAlake vibhAgakarake aura vAtanAzaka auSadhoMse saMyukta kiye tisa telako prayuktakarai // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir pratataM sekalepAMzca vidadhyAd bhRzazItalAn // 20 // aura atyaMta zItalakiye seka aura lepoMko niraMtara karai // 20 // gRSTikSIraM sasarpiSkaM madhurauSadhasAdhitam // prAtaH prAtaH pibedbhagnaH zItalaM lAkSayA yutam // 21 // ghRtase saMyukta aura madhura auSadhoMse sAdhita aura zatila aura lAkhase saMyukta prathama vyAIhuI gAya ke dUdhako prabhAtameM bhagnarogI patre // 21 // satraNasya tu bhagnasya vraNo madhughRtottaraiH // kaSAyaiH pratisAryo'tha zeSo bhaGgoditaH kramaH // 22 // ghAyavAle bhagnarogIkA ghAva zahada aura ghRtakI adhikatAvAle kAryoM se pratisArita karanA yogya hai, pIche maMga meM kahe kramako karai // 22 // lambAni vraNamAMsAni pralipya madhusarpiSA // sandadhIta vraNAnvaidyo bandhanaizcopapAdayet // 23 // laMbehuye mAMsoMko zahada aura ghRta se lepitakara pIche ghAtroM ko vaidya dhAraNakare aura baMdhanoMse saMyuktakarai // 22 // aise bhaMgI cikitsA kahI -- tAnsamAnsusthitAjJAtvA phalinIrodhakaTphalaiH // samaGgAdhAtakIyuktaizcUrNitairavacUrNayet // 24 // dhAtakIrodhacUrNairvA rohantyAzu tathA vraNAH // samAna aura acchI taraha sthita tina ghAvoMko jAnakara mAlakAMganI lodha kAyaphala majITha dhAya phUlake cUrNaukarake avacUrNitakare // 24 // athavA dhAyake aura lodhake cUNoMse avacUrNitakarai aise karanese zIghra ghAva aMkurako prApta hojAte haiM // iti bhaGga upakrAntaH // sthiradhAtorRRtau hime // 25 // mAsalasyAtpadoSasya susAdhyo dAruNo'nyathA // For Private and Personal Use Only Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (931) aura sthiradhAtuvAleke zItala RtumeM // 25 // aura mAMsavAleke aura alpadoSavAleke ghAva sukhasAdhya kahe haiM aura inhoMse viparItake ghAva kaSTasAdhya haiM / pUrvamadhyAntavayasAmedvitriguNaiH kramAt // 26 // mAsaiH sthairghyaM bhavetsandheryathoktaM bhajato vidhim // aura pUrva madhya aMta avasthAvAloMke kramase eka aura do aura tIna // 26 // aise mahInoMse tathA saMdhikI sthiratA hove tabataka vidhiko karatArahai // kaTIjaMghorubhagnAnAM kapATazayanaM hitam // 27 // yantraNArtha tathA kIlAH paJca kAryA nibndhnaaH|| jaMghovoH pArzvayodvau dvau tala ekazca kIlakaH // 28 // zroNyAM vA pRSThavaMze vA vakrasyAkSakayostathA // aura kaTI jAMgha UrUke bhaMgavAle manuSyoMko kapATapai zayana karanA hitahai // 27 // aura yaMtraNa karaneke artha sthira sthitike heturUpa pAMca kIle karAne yogyahai, jAMdhake donoM tarpha do, aura usake donoM tarpha do, aura talameM eka aise kIloMko sthApita karai // 28 // aura kaTimeM bhaMgavAle manuSyake athavA pRSTavaMzameM bhaMgavAle manuSyake donoM tarphako do do aura talabhAgameM eka mukha, aura kAMdhemeM bhagnahuye manuSyake pAMcahI kIle pryuktkrai|| vimokSe bhagnasandhInAM vidhimevaM samAcaret // 29 // bhagnahuI saMdhiyoM ke chuTa jAnemeM aisehI vidhiko karai // 29 // sandhIMzciravimuktAMstu snigdhasvinnAnmRdUkRtAn // uktairvidhAnairbuddhayA ca yathAsvaM sthAnamAnayet // 30 // . cirakAlase chuTohuI aura pahile snigdha aura pIche svedita karI aura komalakarI saMdhiyoMko yathAyogya vidhAnoseM aura buddhise yathAyogya sthAnameM prAptakarai // 30 // asandhibhanne rUDhe tu vissmolbnnsaadhite|| Apothya bhaGgaM yamayettato bhagnavadAcaret // 31 // saMdhise varjita sthAnameM bhagna hojAve taba viSama aura ulbaNase sAbitakiye aMkurameM bhaMgako Apothitakara zAMtakara, pIche bhagnakI taraha upacArakarai / / 31 // bhagnaM naiti yathA pAkaM prayateta tathA bhiSak // pakamAMsazirAsnAyusandhiH zleSaM jagaddhale // 32 // jaise bhagna pAkako nahIM prAptaho taise vaidya jatanakare, kyoMki pAhuye na, nasa saMdhi zleSako nahIM prApta hotehaiM // 32 // For Private and Personal Use Only Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (932) aSTAGgahRdayevAtavyAdhivinirdiSTAnnehAnbhagnasya yojayet // catuHprayogAnbalyAMzca bastikarma ca zIlayet // 33 // vAtavyAdhimeM kahehuye aura balameM hita snehoMko pAna nasya mAliza anuvAsanake dvArA bhagna rogIke yojitakarai, aura bastikarmakA abhyAsakarai // 33 // zAlyAjyarasadugdhAdyaiH paissttikairvidaahibhiH|| mAtrayopacaredbhagnaM sandhisaMzleSakAribhiH // 34 // glAnirna zasyate tasya sandhivizleSakRddhi saa|| puSTiko karanevAle aura dAhase varjita zAlicAvala ghRta dUdha mAMsake rasa Adise mAtrAke dvArA bhagnarogIko upacaritakarai, ye saba saMdhike milApa karanevAle haiM // 34 // bhagnarogI kI glAni saMdhiyoMko nahIM milanedetIhai // lavaNaM kaTukaM kSAramamlaM maithunamAtapam // vyAyAmaM ca na seveta bhagno rUkSaM ca bhojanam // 35 // aura namaka kaDuA khaTAI maithuna ghAMma kasarata rUkhAbhojana inhoMko bhagnarogI na seve // 35 // kRSNAMstilAnvirajaso dRDhavastrabaddhAnsaptakSapA vahati vAriNi vAsayeta // saMzoSayedanudinaM pravisArya caitAnkSIre tathaiva madhukakkathite ca toye||36|| punarapi pItapayaskAMstAnpUrvavadeva zoSitAnbADham // vigatatuSAnarajaskAnsaMcUrNya sucUrNitaiyujyAt // 37 // nldvaalklohityssttikaankhmishiplvkusstthblaatryaiH|| agarucandanakuMkumasArivAsaralasarjarasAmaradArubhiH // 38 // padmakAdigaNopetaistilapiSTaM tatazca tt||smstgndhbhaissjysiddhdugdhen pIDayet // 39 // shaileyraanaaNshumtiikserukaalaanusaariintptrrodhaiH||skssiiryuktaiHsphyskduurvaistailN pacettannaladAdibhizca ||40||gndhtailmidmuttmmsthisthairykRjjyti cAzu vikArAn // vAtapittajanitAnativIryA nvyApino'pi vividhairupyogaiH||41|| __ dhUlIse rahita aura dRDha vastrameM baMdhehuye kAle tiloMko sAtarAtritaka pAnImeM vAsa karAve. paraMtu nityaprati zoSitakarake ina tiloMko phariyAle karatArahai, aisehI dUdhameM aura mulahaTIke kAthameM aura pAnImeM sAta sAta dina karAve // 36 // paraMtu pahalekI taraha nityaprati zoSitakarake vastrapai phariyAle karatAhai, aise tuSa aura dhUlise rahitahuye tina tiloMko acchItaraha sukhAke cUrNakara aura cUrNitakiye For Private and Personal Use Only Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 933) vakSyamANa auSadhoMke cUrNa meM yuktakarai ||37|| bAlachaDa netravAlA majITha mulahaTI nakhI zopha kSudra mothA kUTa kharehaTI baDI kharaihaTI gaMgeraNa agara caMdana kesara sArivA saralavRkSa rAla devadAra ||38||padmakAdigaNake auSadha inhoMse saMyukta kiye tiloMke cUrNakA saba gaMdhavAle auSadhoM meM siddha kiye dUdhake saMga piidditkrai||39|| pIche zilArasa rAyazaNa zAlaparNI kaserU zIsamavRkSa tagara tejapAta lodha inhoMko aura dUdha pUrvokta vAlachaDa Adi auSadhoMke dUdhameM kiye kalkoMkarake telako pakAvai // 40 // yaha gaMdha tela uttama hai, aura haDDiyoMko sthira karatA hai, aura pittase upaje huye aura atyaMta vIryavAle aura pAna nasya Adi aneka prakAra ke upayogoMkara kebhI vyAptahuye vikAroM ko tatkAla jItatA hai // 41 // iti berInivAsivaidya paMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdaya saMhitAbhASATIkAyAmuttarasthAne saptatriMzo'dhyAyaH // 27 // aSTAviMzo'dhyAyaH / athAto bhagandarapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara bhagaMdarapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / hstyshvpRsstthgmnktthinotkttkaasnaiH|| azanidAnAbhihitairaparaizca niSevitaiH // 1 // aniSTAdRSTapAkena sadyo vA sAdhugarhaNaiH // prAyeNa piTikApUrvI yoGgale yaGgale'pi vA // 2 // pAyorvraNo'ntarbAhya vA duSTAsRGmAsago bhavet // vasti mUtrAzayAbhyAsaga tatvAtsyandanAtmakaH // 3 // bhagandaraH saH hAthI aura ghoDoMkI bahuta savArIse karare aura khuradare AsanoMse aura bavAsIrake nidAnameM kahuye kAraNase aura cIjoM ke sevanase // 1 // aura aniSTabhAgya ke phalase aura sAdhuoMkI niMdAse jaldI bahuta karake pahale phoDA hotA hai pIche do aMgula meM athavA eka aMgulameM // 2 // gudA ke bAhara aura bhItara vraNa hoke bigaDake rudhira mAMsako prApta hojAtA hai aura sUtrabasti ke samIpa hone se jhirane lagajAtA hai || 3 || so saMpUrNa vraNa bhagaMdara kahA hai // sarvazca dArayatyakriyAvataH // bhagavastigudAsteSu dIryyamANeSu bhUribhiH // 4 // vAtamUtrazakRcchukaM khaiH sUkSmairvamati kramAt // so nahIM ilAja karanevAleko naSTa karadetA hai aura bhaga basti gudA inhoMko vidIrNa karatA hai isavAste bhagaMdara kahA hai aura bahuta || 4 || sUkSma chidroMse vAta mUtra viSTA vIrya ye saba kramase jhirane lagate haiM / doSaH pRthagyutaiH sarverAgantuH so'STamaH smRtaH // 5 // tIna nyAre doSoMse aura tIna mile doSoMse eka saMnipAtase paidA hotA hai aura bhAgaMtuka AThavA~ kahA hai // 5 // For Private and Personal Use Only Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (934) aSTAGgahRdayeapakkaM piTikAmAhuH pAkaprAptaM bhagandaram // gUDhamUlAM sasaMrambhA rugADhyAM rUDhakopinIm // 6 // bhagandarakarI vidyAtpiTikAM na tvto'nythaa|| usa nahIM pakeko to piTikA kahaihaiM aura pakeko bhagaMdara aura gUDha jaDavAlI rukI huI daradavAlI kopavAlI // 6 // phunasI bhagaMdarakaranevAlI jAnanI aura nahIM // tatra zyAvAruNA todabhedasphuraNarukarI // 7 // piTikA mArutAtpittAdRSTragrIvAvaducchritA // rAgiNI tanuruSmADhyA jvaradhUmAyanAnvitA // 8 // tinhoMmeM pIlI aura lAla phunasI pIDA bhedana cIsako paidA karatI hai||7||vaat aura pittake bhagaMdarameM UMTakI grIvA samAna UMcI lAla aura choTI uSNatAse yukta jvara dhUvAMsAvAlI phunasI hojAtIhai // 8 // sthirA snigdhA mahAmUlA pANDuH kaNDUmatI kaphAt // kaphase phailIhuI cikanI baDI jaDavAlI aura khAjavAlI phunasI hotIhai / / zyAvA tAmrA sadAhoSA ghorarugvAtapittajA // 9 // aura vAtapittase pIlI aura lAla atidAhavAlI aura bahutapIDAvAlI phunasI hojAtIhai // 9 // pAMDurA kiJcidAzyAvA kRcchrapAkA kaphAnilAt // aura kaphavAtase pIlI aura kachuka lAla kaSTase pakanevAlI phunI hotIhai / / pAdAGguSThasamA sarvairdoSairnAnAvidhavyathA // 10 // zUlArocakatRDdAhajvaracchardirupadrutA // aura saMpUrNa doSoMse aneka prakArakI pIDAvAlI aura pairake aMguTheke samAna hojAtIhai // 10 // aura zUla aruci tRSA dAha jvara chardise phunasI hoke phUTa jAtIhai / / vraNatAM yAnti tAH pakkAH pramAdAttatra vAtajA // 11 // dIryate'NumukhaizchidraiH zataponakavatkramAt // acchaM sravadbhirAsrAvamajasraM phenasaMyutam // 12 // zataponakasaMjJo'yamaura vAtase upajI piTikA upAya na karanese pakajAtIhai // 11 // aura zataponakakI samAna kramase sUkSma mukhoMvAle chidroMse svaccha athavA patalA jala jhiratAhai aura isa jhiranese jhAgabhI AtehaiM // 12 // yaha zataponakasaMjJaka bhagaMdara hai // uSTragrIvastu pittjH|| aura uSTraprIva pittase upajatAhai // For Private and Personal Use Only Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (935) bahupicchAparisrAvI parisrAvI kaphodbhavaH // 13 // aura kaphakA bhagaMdara bahuta raMgoMvAlA jhiratAhai ise parIstrAvI kahatehaiM // 13 // vAtapittAtparikSepI parikSipya gudaM gtiH|| jAyate paritastatra prAkAraparikheva ca // 14 // aura vAta pittase upaje roga gudAko prAptahokara kilA aura khAIkI samAna cAroM tarapha vraNa hojAtehaiM // 14 // RjurvAtakaphAdRjvyA gudo gatyA tu dIryate // aura vAta kaphase komala phunasI hotIhaiM aura sahaja gudA vidarNi hojAtIhai // kaphapitte tu pUrvotthaM durnAmAzritya kupytH||15|| arzomUle tataH zophaH kaNDUdAhAdimAnbhavet // sa zIghraM pakkabhinno'sya kledynmuulmrshsH||16|| sravatyajatraM gatibhirayamarzo bhgndrH|| aura kapha pitta pUrvokta bavAsIrase Azrita hoke kupita hotehaiM // 15 // aura bavAsIrakI jaDameM sojA hojAtAhai aura kha ja hojAtIhai aura jaldIhI pakajAtAhai aura bavAsIrase viSThAmeM pIDA hotIhai // 16 // aura jo gatiyoMse nitya jhire yaha arzabhagaMdara kahAhai // sarvajaH zambukAvataH zambukAvartasannibhaH // 17 // gatayo dArayantyasminrugvegairdAruNairgudam // aura saMpUrNa doSoMse saMkhalekI golAIkI samAna zaMbukAvarta hotAhai // 17 // isa rogameM dAruNa rogake vegoMse gati gudAko vidarNi karatIhai // asthilezo'bhyavahRto mAMsavRddhayA yadA gudam // 18 // kSaNoti tiryanirgacchannunmArga kSatato gtiH|| syAttataH pUyadIrNAyAM mAMsakothena tatra c|| 19 // jAyante kRmayastasya khAdantaH parito gudam // vidArayanti na cirAdunmArgI kSatajazca sH||20|| aura asthiyoMkA leza galajAtAhai aura mAMsa baDhake gudAko prAptahojAtAhai // 18 // aura tirachA jala nikalAsAhuA gudamArgako kSINa karadetAhai aura pIche mAMsakI kothalImeM rAda paDajAtI hai // 19 // aura tisameM gudAke cAroM tarapha khAtIhuI kRmi paDajAtIhaiM aura gudAko vidAraNa karatIhaiM aura jaladI jhirane lagatIhai so kSatajabhagaMdara kahAhai // 20 // teSu rugdaahknnddvaadiinvindyaadrnnnissedhtH|| vraNa honese tinhoMmeM roga dAha khAja AdihojAtehaiM / For Private and Personal Use Only Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (936) aSTAGgahRdayeSaTkRcchrasAdhanAsteSAM nicayakSatajau tyajet // 21 // pravAhinI valI prApta sevanI vA samAzritam // athAsya piTikAmeva tathA yatnAdupAcaret // 22 // zuddhayAsRknutisekAdhairyathA pAkaM na gcchti|| tinhoMmeM chaH to kaSTasAdhya haiM, sannipAtakA aura kSataja asAdhya hai // 21 // aura pravAhinIvalImeM prApta bhagaMdarako, valI aura sevanIvalImeM prAptahueko aura phunasiyoMko yatnase dUrakarai // 22 // aura zuddhise rudhirake jhiranese ilAjakare jaise pake nahIM / pAke punarupasnigdhaM sveditaM caavgaahtH||23|| yantrayitvArzasamiva pazyetsamyagbhagandaram // avAcInaM parAcInamantarmukhabahirmukham // 24 // aura pakehuyeko snigdhakarake sekanese dUrakarai // 23 // aura bhagaMdarako bavAsIrakI samAnayaMtrita karake bhagaMdarako samyak dekhe, tinhoMmeM eka arvAcIna mukha dUsarA parAcInamukha tIsarA aMtarmukha cauthA bahirmukha // 24 // athAntarmukhameSitvA samyakchastreNa pATayet // bahirmukhaM ca niHzeSaM tataH kSAreNa sAdhayet // 25 // agninA vA bhiSaksAdhukSAreNaivoSTrakandharam // taise aMtarmukhako jAnake zastrase phADe aura bahirmukhako kSArase siddha karai // 25 // aura uSTrakesI grIvAko vaidya agnise athavA kSArase duurkrai| nADIrekAntarAH kRtvA paattyecchtponkm|| 26 // tAsu rUDhAmu zeSAzca mRtyudIrNe gude'nyathA // parikSepiNi cApyevaM nADayuktaiH kSArasUktakaiH // 27 // aura nADiyoMko dUrakarake zataponakako virNi karai // 26 / unarUDha bhagaMdaroM ke bAkI bhagaM. daroMko gudameM prAptahuyoMko nADImeM kahe kSArasUtroMse dUrakare // 27 / / arzIbhagandare pUrvamazAsi pratisAdhayet // tyaktvopacaryaHkSatajaHzalyaM shlyvtsttH||28|| Aharecca tathA dadyAtkRmighnaM lepbhojnm|| piNDanADyAdayaH svedAH suligdhA saji puujitaaH||29|| bhagaMdarameM bavAsIra hotIhai isakAraNa pahale bavAsIrako dUrakare, pazcAt zalyavAle ke zalyako dUra karake kSatajakA ilAjakare // 28 // aura lepa bhojana kRmiko nAzakaranevAlA devai aura piMDyAdika snigdha pasInA karAvai // 29 // For Private and Personal Use Only Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (937) sarvatra ca bahucchidre chedAnAlocya yojayet // gotIrthasarvatobhadradalalAGgalalAGgalAn // 30 // aura bahutachidravAle bhagaMdarameM chidroMko dekhake auSadha yojanakare aura gotIrtha sarvatobhadrakA dala aura lAMgala ina zastra karmoMko yojanakare // 30 // pArzva gatena zastreNa cchedo gotIrthako mtH|| sarvataH sarvatobhadraH pArzvacchedo'rddhalAGgalaH // 31 // pArzvadvaye lAgalakaHaura pasavADemeM prAptahuye bhagaMdarako zastrase chedanakare isako gotIrthaka kahatehaiM aura cAroM taraphase chedanakareko sarvatobhadra kahatehaiM, aura pasavADeke chedanako arddhalAMgala kahatehaiM // 31 // aura jo donoM pasavADoMmeM hove tise lAMgalaka kahatehai // samastAMzcAgninA dahet // AstrAvamArgAnniHzeSAnnaivaM vikurute punH||32|| ina saMpUrNoko agnise dagdha kara aura saMpUrNa bhagaMdaroMmeM aise vikAra hojAtehaiM // 32 // satataM koSThazuddhau ca bhissktsyaantraantraa|| aura caturavaidya koSThazuddhimeM bhItarake ilAja kare // lepo vraNe biDAlAsthitriphalArasakalkitam // 33 // aura ghAvapara bilAvakI haDDI aura triphaleke rasakA kalka banA lepakare // 33 // jyotissmtiimlyulaangglishelupaatthaakuNbhaagnisrjkrviirvcaasudhaarkeH|| abhyaJjanAya vipaceta bhagandarANAM tailaM vadanti paramaM hitmetdessaam|| aura mAlakAMganI kAlAgUlara kaTUmara mayUrazikhA lasoDA sonApAThA nizota cItA rAla kanera baca thohara Aka inhoMse telako siddhakara bhagaMdaravAloMko mAlizake vAste deve to paramAhitakArI hai34 mdhukrodhknnaatruttirennukaadvirjniiphliniipttusaarivaaH|| kmlkesrpdmkdhaatkiimdnsrjrsaamyrodhkaaH||35|| savIjapUracchadanairebhistailaM vipAcitam // bhagandarApacIkuSThamadhumehatraNApaham // 36 // mulahaTI lodha pIpala ilAyacI maTara haladI dAruhaladI cirauMjI seMdhAnamaka anaMtamUla kamala ke kesara padmAkha dhAyakephUla mainaphala rAla viDaMga lodha // 35 // bijoreke patte inhoMse telako . siddhakara deve to yaha tela bhagaMdara apacI kuSTha madhuprameha vraga ina saMpUrNoko naSTa karatAhai // 36 / / madhutailayutA viDaGgasAratriphalAmAgadhikAkaNAzca liiddhaaH|| kRmikuSThabhagandarapramehakSatanADIvraNarohaNA bhavanti // 37 // For Private and Personal Use Only Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (938) bhaSTAGgahRdaye vAyaviDaMgakA sAra haraDa baheDA A~valA pIpala inhoMko zahata aura telase cATe to kRmi kuSTha bhagaMdara prameha ghAva nADIvraNakA ghAva ye saba naSTa hojAtehaiM // 37 // amRtAtruTivellavatsakaM kalipathyAmalakAni gugguluH|| kramavRddhamidaM madhuplutaM piTikAsthaulyabhagandarAJjayet // 38 // mAgadhikAgnikaliGgaviDaGgaibilvaghRtaiH savarApalaSaTkaiH / / guggulunA sadRzena sametaiH kSaudrayutaiH sakalAmayanAzaH // 39 // aura giloya ilAyacI belagirI iMdrayava baheDA haraDai AMvalA gUgala ye saba kramase dugune 2 lekara zahada milA cATe to phunasI sojA bhagaMdara rogoMko naSTa karatAhai // 38 // aura pIpala cItA iMdrayava vAyaviDaMga belagirI ghata triphalA ye saba 24 tole lekara barAbarakA gUgala aura zahada milA cATe to saMpUrNa rogoMko naSTa karatAhai // 39 // guggulupaJcapalaM palikoMzA mAgadhikA triphalA ca pRthaksyAt / / tvaktruTikarSayutaM madhulIDhaM kuSThabhagandaragulmagatighnam // 40 // __ aura gUgala 20 tole haraDai 4 tole baheDA 4 tole A~valA 4 tole dAlacInI 6 tole ilAyacI 1 tolA inhoMko zahada milA cATai to kuSTha bhagaMdara gulma ina rogoMko naSTa karatAhai // 40 // zRGgaverarajoyuktaM tadeva ca subhAvitam // kAthena dazamUlasya vizeSAdvAtarogajit // 41 // soMThake cUrNako dazamUlake kAthase bhAvitakarake devai to vAtarogakA nAzakare // 4 1 // uttamAkhadirasAra rajaH zIlayannasanavAribhAvitam // hanti tulyamahiSAkhyamAkSikaM kusstthmehpittikaabhgndraan||42|| aura triphalA khairasArakA cUrNa inako AsanAke rasameM bhAvitakara samabhAgagUgala aura zahata milA cATe to kuSTha prameha phunasI bhagaMdara rogoMko naSTa karatAhai // 42 // bhagandareSveSa vizeSa uktaH zeSANi tu vyaJjanasAdhanAni // vraNAdhikArAtparizIlanAcca samyagviditvauSadhikaM viddhyaat||43|| bhagaMdaroMmeM to ye vizeSakarake kahehaiM aura anya rogoMmeM bhI hitakArI haiM aura vraNa adhikAra aura parizIlanako acchI taraha dekhake auSadhi deve / / 43 // azvapRSThagamanaM calarodhaM madyamaithunamajIrNamasAtmyam // sAhasAni vividhAni ca rUDhe vatsaraM pariharedadhikaM vA // 44 // ___aura ghoDekI savArI adhovAyukA rodha madirA maithuna ajIrNa prakRtise dUsarA bhojana aneka prakArake haTha ina saboMko bhagaMdara acche huye pazcAtbhI eka varSa athavA adhikataka varjadeve // 44 // iti berInivAsivaidyapaMDilaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne aSTAviMzo'dhyAyaH // 28 // For Private and Personal Use Only Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ekonatriMzo'dhyAyaH / 833 Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 939) athAto granthyarbudazlIpadApacInADIvijJAnamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| isake anaMtara graMthi, arbuda, zlIpada, apacI, nADIvijJAnIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| kaphapradhAnAH kurvanti medomAsAsragAmalAH // vRttonnataM yaM zvayathuM sa granthirmathanAtsmRtaH // 1 // kapha mukhyavAle doSa meda mAMsa rudhirako prApta hokara sojekI taraha gola gAMThasI kara detA hai, gUMthA huA hone se tisako graMthi kahate hai // 1 // doSAstramAMsamedo'sthizirAtraNabhavA nava // so vAta pitta kapha rudhira mAMsa meda asthi nADIvraNase utpanna honevAlI nau prakArakI graMthi hai || te tatra vAtAdAyAmatodabhedAnvito'sitaH // 2 // sthAnAtsthAnAntaragatirakasmAddhAni vRddhimAn // mRdurbastirivAno vibhinno'cchaM sravatyasakUM // 3 // tinhoMmeM bAta se zarIra tanatA hai, pIDA aura bheda hojAtA hai, aura raMga kAlA hojAtA hai // 2 // aura acAnaka pahalI jagaha se agalI jagaha hojAtA hai, aura gAMTha ghaTatI hai aura baDhatI hai aura bastikI samAna baMdhI komala gAMTha phUTajAtI hai aura svaccha rudhira jhiratA hai // 3 // pittAtsadAhaH pItAbho rakto vA pacyate drutam // pittakI graMthi meM to dAha pIlApana lalAI pakanA aura garama rudhirakA jhiranA ye saba hojAte haiM // bhinno'muSNaM sravati zleSmaNA nIrujo ghanaH // 4 // zItaH savarNaH kaNDUmAn pakkaH pUyaM sraved ghanam // aura kaphase pIDArahita kararI gAMTha hojAtI hai || 4 || aura ThaMDhI tvacAke samAna varNa khAja pakanA hojAtA hai aura rAdha jhiratI hai || doSairduSTe'sRji granthirbhavenmUrcchatsu jantuSu // 5 // zirAmAMsaM ca saMzritya sa svApaH pittalakSaNaH // aura jaMtuoM ke doSoMse rudhira bigaDake mUrcchA hoke tisameM gAMTha hojAtI hai // 5 // aura jo nADI aura mAMsa Azraya ho tisameM svApa hojAtA hai aura pittake lakSaNa hojAte haiM // For Private and Personal Use Only mAMsalairdRSitaM mAMsamAhArairgranthimAvahet // 6 // snigdhaM mahAntaM kaThinaM zirAnaddhaM kaphAkRtim // aura doSoMse dUSita mAMsa AhAroMse graMthiko karatA hai // 6 // aura cikanI baDI kaThina aura nADI se baMdhI huI kaphake AkAra // Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (940) aSTAGgahRdayepravRddhaM medurairmeMdonItaM mAse'tha vA tvaci // 7 // vAyunA kurute granthi bhRzaM snigdhaM mRduM calam // zleSmatulyAkRti dehakSayavRddhikSayodayam // 8 // - sa vibhinno ghanaM medastAmrAsitasitaM sravet // baDhIhuI medako prAptahuI aura mAMsa svacAko prAptahuI // 7 // vAtase snigdha komala calanevAlI kaphakI AkRtivAlI zarIrake kSaya aura vRddhi hojAtIhai // 8 // so kaphakI graMthi phUTake karaDIhuI sapheda lAla aura kAlI jhiratI hai // asthibhaGgAbhighAtAbhyAmunnatAvanataM tu yat // 9 // so'sthigranthi:aura hADake TUTanese coTase u~cI nIcI gAMTha hojAtIhai // 9 // so asthikI graMthi jAnanA / / padAtestu sahasAmbho'vagAhanAt // vyAyAmAdvA pratAntasya zirAjAlaM sshonnitm|| 10 // vAyuH saMmpIDava saGkocya vakrIkRtya vizoSya ca // niHsphuraM nIrujaM granthi kurute sazirAhvayaH // 11 // padAtike akasmAt jalake tairanese athavA kasaratase manuSya ke rudhirasahita shiraajaalko||10|| vAyu pIDA saMkoca TeDhApana sUkhApanako utpannakarake pazcAt nahIM phuranevAlI aura pIDAse rahita zirAya aMthiko utpanna kara detIhai // 11 // arUDhe rUDhamAtre vA vraNe sarvarasAzinaH // sArdai vA bandharahite gAne'zmAbhihate'tha vA // 12 // vAtAstramanutaM duSTaM saMzoSya grathitaM vraNam // kuryAtsadAhaH kaNDUmAntraNagranthirayaM smRtH|| 13 // vraNake bharane athavA nadI bharanepara sarvarasa bhojana karanevAleke aura vraNakI gIlepanase athavA baMdharahita honese athavA patthara AdikI coTa laganese // 12 // vAta rudhirake jhiranese duSTarakta graMthi paidAkara detAhai dAhavAlI aura khAjavAlI so vraNagraMthi hai // 13 // sAdhyA doSAstramedojA na tu sthUlakharAzcalAH // marmakaNThodarasthAzca sahattu granthito'va'dam // 14 // tallakSaNaM ca medeo'ntaiH SoDhA doyAdibhistu tt|| prAyo medaHkaphATyatvAtsthiratvAJca na pacyate // 15 // tinhoMmeM doSa rudhira medase upajI graMthI sAdhyahai aura bhArI tIkSNa aura phiranevAlI asAdhyahai aura marma kaMTha peTakI moTI jhiranevAlI gAMTha asaadhyhai|||14||tiske lakSaNa bhedaparyaMta doSoMse chaHprakArake haiM bahuta karakeyaha medahai aura kaphayukta honese kararA hojAtAhai aura pakatA nahIM use arbuda kahatehaiM / / 15 // For Private and Personal Use Only Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ( 941 ) zirAsthaM zoNitaM doSaH saGkocyAntaH prapIDaya ca // pAcayeta tadA naddhaM sAsrAvaM mAMsapiNDitam // 16 // mAMsAGkuraizcitaM yAti vRddhiM cAzu sravettataH // ajasraM duSTarudhiraM bhUri tacchANitArbudam // 17 // - nADImeM sthitahuA rudhira aura doSa saMkocakarake pIDAkarake jo jhiratI huI mAMsapiMDI ho aura jhire tisako pAvai // 16 // so mAMsapiMDI mAMsake aMkuroMse ikaTThI hoke bar3hatI hai aura jhiratI aura jisameM bAraMbAra bahuta burA rudhira nikale tisako zoNitArbuda kahate haiM // 17 // zvasRGmAMsaje varjye catvAryyanyAni sAdhayet // tina graMthiyoM meM rudhira mAMsase upajI graMthi asAdhya hai aura cAra sAdhya haiM | prasthitA vaMkSaNorvAdimadhaH kAryaM kapholvaNAH // 18 // doSA mAMsAstragAH pAdau kAlenAzritya kurvate // zanaiH zanairghanaM zophaM zlIpadaM tatpracakSate // 19 // aura kaphavAlA doSabhI pasavADoMmeM sthita hokara nIceko prApta hotA hai // 18 // aura mAMsa rudhirako prAptahuye doSa kAlase pairoM ko zanaiHzanaiH prApta hokara karaDA sojA hojAtA hai tisako 'zlIpada kahate haiM // 19 // paripoTayutaM kRSNamanimittarujaM kharam // rUkSaM ca vAtAt so vAtase to graMthiyukta syAha binA prayojana pIDAkare tIkSNa ho aura sthApana rUkSa hojAtA hai. pittAttu pItaM dAhajvarAnvitam // 20 // kaphAd guru snigdhamarucitaM mAMsAkurairbRhat // tatyajedvatsarAtItaM sumahatsuparisruti // 21 // aura pittase pIlA aura dAhayukta jvarayukta hojAtA hai || 20 || aura kaphase bhArI snigdha rogarahita mAMsa aMkuroM se ikaTThI huI aura baDI AkRtivAlAho, jise jhirate hue eka varSase adhika hogayA hai inhoMko tyAgadeve // 21 // pANinA sauSThakarNeSu vadantyeke tu pAdavat // zlIpada jAyate tacca deze'nUpe bhRzaM bhRzam // 22 // aura hAtha hoMTha kAna inhoM meM bhI paira kI samAna hojAtA hai so zlIpada anUpadezameM adhika ho jAte haiM / / medaHsthAH kaNThamanyAkSakakSAvaMkSaNagA mlaaH|| savarNAnkaThinAsnigdhAnvArtA kAmalakAkRtIn ||23|| avagADhAnbahUngaNDAMzcirapAkAMzca kurvate // pacyante'lparujastvanye sravantyanyetika For Private and Personal Use Only Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (942) aSTAGgahRdayeNDurAH // 24 // nazyantyanye bhavantyanye dIrghakAlAnubandhinaH // gaNDamAlApacI ceyaM dUrveva kSayavRddhibhAk // 25 // aura medameM sthita doSa aura kaMTha manyA netra kAkhameM sthita doSa savarNa aura kaThina snigdha baiMgana ApalekI AkRtike // 23 // karare aura bahutakAlameM pakanevAle aura bahuta phoDe hojAtehaiM aura kitaneka thoDe rogavAle pakatehaiM aura kitaneka khAjabAle jhiratehaiM // 24 // aura bahuta kAlataka kitaneka acche hotehaiM aura kitaneka phira paidA hotehaiM yaha gaMDamAlA apacI nAmase vikhyAtahai so dubakI taraha upajatIhai aura naSTa hotIhai // 25 // tAM tyajetsajvaracchardipArzvakAsapInasAm // abhedAtpakkazophasya vraNe cApathyasevinaH // 26 // anupravizyamAMsAdIndUraM pUyo'bhidhAvati // gatiH sA dUragamannADI nADIva sNstruteH|| // 27 // nADyekAnRjuranyeSAM saivaanekgtirgtiH|| so apacI jvara chardi pasavADauMkI pIDA khAMsI pInasa ina rogoMvAleke hove athavA sojAvAlA aura apathyasevIke hove tisa apacIko varjadeve // 26 // so dUramAMsAdikoMko prApta hokara rAdha hojAtIhai so dUra prAptahonese nADI nADIkI samAna jhiratIhai // 27 // so ekahI nADI kaThora hokara aneka gativAlI hojAtIhai / / sA doSaiH pRthagekasthaiH zalyahetuzca paJcamI // 28 // aura nyAre 2 doSoMse aura eka doSase cAra prakArakI hai aura pAMcavI zalyake hetukI hai||28|| vAtAtsaruksUkSmamukhI vivarNA phenilodgamA // stravatyabhyadhikaM rAtrauyaha nADI vAtase to pIDAvAlI sUkSma mukhavAlI vivarNa jhAgoMvAlI rAtako adhika jhiranevAlI hojAtIhai // pittaattRddjvrdaahkRt||29|| pItoSNapUtipUyAstrardivA cAtiniSiJcati // ___ aura pittase tRSA vara dAha hojAtAhai / / 29 / / aura pittase pIlA aura garama bAMsavAlI dinameM jhiranevAlI hojAtIhai // ghanapicchilasaMstrAvA kaNDUlA kaThinA kaphAt // 30 // nizi cAbhyadhikakkedAt aura bahuta jhiratIhai aura kaphase karaDI aura cikanI aura jhiAnevAlI aura khAjavAlI . kaThina hojAtIhai // 30 // aura saMpUrNa doSoMse adhika kleza hotAhe / / sarvaiH sarvAkRtiM tyajet // For Private and Personal Use Only Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / isa sarvAkRtiko tyAgadeve // antaHsthitaM zalyamanAhRtaM tu karoti nADI vahate ca sAsya // phenAnuviddhaM tanumalpamuSNaM sAstraM ca pUyaM sarujaM ca nityam // 31 // aura bhItara jisa nADImeM pIDAho tisako tyAgadeve, aura jhAgavAlI sUkSma garama rAdha rogavAlIko tyAgadevai // 31 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIka yA muttarasthAne ekonatriMzo'dhyAyaH // 29 / / atha triNshodhyaayH| athAto granthyarbudalIpadApacInADIpratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| isake anaMtara graMthiarbudazlIpadaapacaniADIpratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| __granthiSvAmeSu karttavyA yathAsvaM shophvkriyaa|| kaJcI graMthimeM yathArtha sojAvAlI kriyA karanI ucitahai / bRhatIcitrakavyAghrIkaNAsiddhena sarpiSA // 1 // snehayecchuddhikAmaM ca tIkSNaiH zuddhasya lepanam // aura baDIkaTehalI cotA kaTehalI pIpala inhoMse ghRtako siddhakara // 1 // tisa ghRtase AmagraMthiko cupaDe aura tIkSNalepa karai // * saMsvedya bahuzo granthi vimRdgiiyaatpunHpunH||2|| . pazcAt graMthiko pasInA divAke bahuta dera bArabAra masale // 2 // eSa vAte vizeSeNa kramaH pittAsraje punH|| jalaukaso himaM sarvaM kaphaje vAtiko vidhiH||3|| yaha vAtaviSe krama kahAhai aura pittarudhirameM vizeSase krama kahAhai tisameM joMka lagAnI aura ThaMDhA ilAja karanA aura kaphakI graMthimeM vAtakI vidhi karanI // 3 // tathApyapakaM chittvainaM sthite rakte'gninA dahet / / sAdhvazeSaM sazeSo hi punarApyAyate dhruvam // 4 // aura nahIM pakI graMthiko kATake rudhira Thahare taba agnise dAgade aura tisa saMpUrNa prathiko nizcaya dUrakare // 4 // ____ mAMsavaNodbhavoM granthI pATayedevameva ca // aura mAMsa aura vraNase upajI graMthiko aisehI phADe // For Private and Personal Use Only Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (944) aSTAGgahRdayekArya medobhave'pyetattaptaiH phAlAdibhizca tam // 5 // pramRdyAttiladigdhena cchannaM dviguNavAsasA // zastreNa pATayitvA vA dahenmadasi sUddhate // 6 // aura medase upajI graMthimeM tapehue lohese dAge // 5 // pIche duharevambase Dhaka ke tilakI piTThI male aura zastrase phADake medako acchItaraha dAgade // 6 // zirAgranthau nave peyaM tailaM sAhacaraM tathA // upnaaho'nilhrairbstikmshiraavydhH||7|| aura nADIkI navIna graMthimeM sAhacara tela pIve aura vAtako haranevAlI kriyA kare upanAha pasInA kare aura bastikarma kare aura nADI vIdhe // 7 // ___ arbude granthivatkuryyAdyathAsvaM sutarAM hitam // aura arbudarogameM niraMtara graMthivAlI kriyA hitakArI hai / zlIpade'nilaje vidhyesnigdhasvinnopanAhite // 8 // zirAmupari gulphasya dvayaMgule pAyayeca tam // mAsameraNDajaM tailaM gomUtreNa samanvitam // 9 // jIrNe jIrNAnnamaznIyAcchuNThIzRtapayo'nvitam // traivRtaM vA pivedevamazAntAvagninA dahet // 10 // gulphasyAdhaH zirAmokSaH aura vAtake zlIpadameM tisako bAMdhe aura upanAhasaMjJaka pasInA karAve // 8 // aura TaMkanAse do aMgula Upara nADIko vIMdhe aura tisako gomUtrake sAtha araMDakA tela eka mahInA pyAve // 9 // aura jaba tela jIrNa hove taba jIrNa anna bhojanakare aura sUMTha aura dUdhakA kAtha banA pIve aura nizota pIve aura agnise zAMtakare // 10 // aura Takaneke nIce phasta khulAve // paitte sarvaM ca pittajit // aura pittaja zlIpadameM saMpUrNa pittako jIte // zirAmaMguSThake viddhA kaphaje zIlayedyavAn // 11 // sakSaudrANi kaSAyANi vrddhmaanaastthaabhyaaH|| limpetsarSapavArtAkImUlAbhyAM dhAnyayAthavA // 12 // aura kaphake zlIpadameM aMguThekI nADIko vIMdhake javakI piTThIkA lepkre||11|| aura zahada milA kAtha pIve,athavA varddhamAna haraDai leve, aura zirasoM aura vArtAkIjaDase aura dhaniyAMse lepa kre||12|| For Private and Personal Use Only Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (945) UrdhvAdhaHzodhanaM peyamapacyAM sAdhitaM dhRtam // dntiidrvntiitrivRtaajaaliniidevdaalibhiH|| 13 // zIlayetkaphamedonaM dhUmagaNDUSanAvanam // zirayA'paharedraktaM pibenmUtreNa tAIjam // 14 // aura apacIrogameM vamana aura julAba karAve, aura jamAlagoTekI jaDa dravaMtI nizota kaDuvItoraI devatADase siddhakara ghRta pAvai // 13 // aura kaphagedako naSTakaranevAlI auSadha deve aura giDovoMkA dhUma deve aura phasta khulAve aura gomUtrase rasotako pIve / / 14 // grnthiinpkkaanaalimpnnaakuliipttunaagraiH|| svinnA~llavaNapoTalyA kaThinAnanumardayet // 15 // aura nahIM pI graMthipara nakulakanda bhaniyArInamaka jhUThakA lepa kare, aura namakakI poTalIse seke aura kaThinako mardanakare // 15 // zamImUlakazigrUNAM bIjaiH syvrsspaiH|| lepaH piSTo'mlatakeNa grnthignnddvilaapnH||16|| aura jAMTI mUlI sahojanA inhoMke bIja aura java sirasoMko khaTTI chAhase pIsakara lepakare to graMthi aura gaMDa naSTuho // 16 // pAkonmukhAnnutAsrasya pittazleSmaharairjayet // apakkAneva coddhatya kSArAgnibhyAmupAcaret // 17 // aura pakIhuI graMthiko aura jhiranevAlakiA pitta kaphako haranevAlI cIjoMse jIte, aura nahIMpakI graMthiko ukhADake kSAra aura Agnise dUrakare // 17 // kSapaNAni nimbapatrANi klinnairbhallAtakaiH saha // zarAvasampuTe dagdhvA sArdhaM siddhArthakaiH smaiH|| 18 // etacchAgAmbunA piSTaM gaNDamAlApralepanam // kAkAdanIlAGgalikAnahikottuNDikIphalaiH // 19 // jImUtabIjakarkoTIvizAlAkRtavedhanaiH // pAThAnvitaiH palArddhAzaikSikarSayutaiH pacet // 20 // prasthaM karaJjatailasya nirgunnddiisvrsaaddhkaiH||anen mAlA gaNDAnA cirjaapuuyvaahinii||21||sidhytysaadhyklpaapi paanaabhynyjnnaavnaiH|| aura nIMbake patte bArIkakUTake gIle bhilAvoMsahita AdhI sirasoM bhijo saMpuTameM dekara bhasmakare // 18 // pazcAt isako bakareke mUtrame pIsa lepakare to gaMDamAlA naSTa hoya aura kAkAdanI kala For Private and Personal Use Only Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (946) aSTAGgahRdayehArI tuMDikI inhoMke phaloMse // 19 // aura nAgaramothA kAkaDIke bIja gaDUMbhAkI jaDa kaDuItoraI sonApAThA mIThAteliyA ye saba dodo tole lekara // 20 // saMbhAluke rasasahita karaMjuvAke telako pakAve isa telakA pInA abhyaMga aura nasya karanese vahutadinakI aura vahanevAlI gaMDamAlAbhI naSTa . hotIhai // 21 // aura asAdhya gaMDamAlAbhI naSTa hotIhai / tailaM lAGgalikIkandakalkapAde caturguNe // 22 // nirguNDIsvarase pakkaM nasyAdyairapacIpraNut // aura caugune lAMgalIke kalkameM telako pakA // 22 // saMbhAluke rasameM pakAve pazcAt isakI nasya leve to apacI naSTa hoya // bhadrazrIdArumaricadvihAradrAtrivRdghanaiH // 23 // mnHshilaalnldvishaalaakrviirkaiH|| gomUtrapiSTaiH palikairviSasyAIpalena ca // 24 // brAhmIrasArkajakSIragozakRdrasasaMyutam // prasthaM sarSapatailasya siddhamAzu vyapohati // 25 // pAnAyaiH zIlitaM kuSThaM dussttnaaddiivrnnaapciiH|| aura bhadradAra devadAru syAha miraca haladI dAruhaladI nizota nAgaramothA // 23 // aura manasila haratAla bAlachaDa gaIbhAkI jaDa ekaprakArakI kakaDI kanera ye saba cAra cAra tole mIThA teliyA 2 tole inhoMko gomUtrase pIsa deve // 24 // aura brAhmIkA rasa AkakA rasa gaukA gobara inhoMkA rasa nikAle pazcAt sirasoMkA tela 64 toleko siddhakara deve to apacI roga naSTahoya // // 25 / / aura pAnAdikoMse zIlitakiyA yaha tela kuTa duSTa nADI vraNa apacI rogoMko jiittaahai|| vacAharItakIlAkSAkaTurohiNicandanaiH // 26 // tailaM prasAdhitaM pItaM samUlAmapacI jayet / / vaca haraDai lAkha kuTakI cNdn||26||inhoNse telako siddhakara pIvai,jaDa sahita apacI nsstthoy|| zarapuMkhodbhavaM mUlaM piSTaM taNDulavAriNA // 27 // nasyAllepAca duSTArurapacIviSajantujit // aura zarapuMkhAkI jaDako cAvaloMke jalase pIsa // 27 // nasya le athavA lepa kare to duSTa-. naNa apacI viSa kRmiroga naSTahoya // mUlairuttamakAruNyAH pIlupAH shaacraat||28|| srodhaabhyyssttyaahvshtaahaadviipidaarubhiH|| tailaM kSIrasamaM siddhaM nasye'bhyaGge ca pUjitam // 29 // For Private and Personal Use Only Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkA sametam / ( 947 ) aura uttama kAruNI arthAt karaMbhakI jaDa pIluparNIkI jaDa kuraMTAkI jaDa inhoMko milAke // // 28 // aura lodha haraDai mulahaTI zatAvarI cItA devadAra inhoMse tela aura dUdhako siddhakara nasyadeve athavA mAlizakare to apacIroga naSTahoya // 29 // govyajAzvakhurAdagdhAkaTutailena lepanam // gudena tu kRSNAhirvAyaso vA svayaM mRtaH // 30 // aura gau bakarI ghoDA inhoMke khuroMko phUMka telase lepakare athavA Apase marA kAlasarpa athavA kAgako hiMgoTake rasameM pIsa lagAve // 30 // ityazAntau gadasyAnyapArzvajaMghAsamAzritam // bastardhvamadhastAdvA medo hatvAgninA dahet // 31 // : aisebhI rogakI nahIM zAMti honese pasavADA aura jaMghAke Azritarogako bastise Upara athavA nAce meda kATake agnise seMke // 31 // sthitasyordhvaM padaM bharavA tanmAnena ca pANitaH // tata UrdhvaM haredgranthInityAha bhagavAnnimiH // 32 // aura khaDe puruSa ke paira ko bhedanakare tisI pramANase eDIko bhedanakarai pazcAt graMthiko nikAsalene aise nimi bhagavAna ne kahA hai // 32 // pASNi prati dvAdazacAGgulAni muktendrabasti ca gadAnyapArzve // vidAryamatsyANDanibhAni madhyAjjAlAni karSediti suzrutoktiH 33 aura eDIko bAraha aMgula kholake iMdrabastiko nikAse aura pavADoM ko phADake bIca se macchIke aMDoMke samAna jAlarUpa rogoM ko nikAsa deve yaha suzrutameM kahA hai // 33 // AgulphakarNAtsumitasya jantostasyASTabhAgaM khuDakAdvibhajya // prANAMjavedhaH surarAjabasterbhicvAkSamAtraM tvapare vadanti // 34 // aura gulphase lekara kAnataka mitajaMtuke khuDakase AThavAM bhAga leve nAsikArjavameM aura iMdrabasti ke nIce bhedakara akSamAtrako kha~ce // 34 // upanAhyAnilAnnADI pATitAM sAdhu lepayet // pratyakpuSpIphalayutaistailaiH piSTaiH sasaindhavaiH // 35 // aura vAtakI nADIko nADIse upanAhasaMjJaka pasInA karAke aura acchI taraha phADake aura phala sahita zvetaUMgA seMdhAnamaka inase telako siddhakara lepakare // 35 // paittIta tilamaJjiSThAnAgadantIzilAhvayaiH // pittI nADIko tila ma~jITha jamAlagoTekI jaDa manazila inhoMse mAlizakare || For Private and Personal Use Only Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (948) aSTAGgahRdayezlaiSmikIM tilasaurASTrInikumbhAriSTasaindhavaiH // 36 // aura kaphakI nADIko tila phaTakaDI zahada jamAlagoTekI jaDa rIThA seMdhAnamaka inhoMse maalishkrai|| 36 // zalyajAM tilamadhvAjyaileMpayecchinnazodhitAm // azastrakRtyAmeSiNyA bhittvAnte samyageSitAm // 37 // kSArapItena sUtreNa bahuzo dArayedgatim // aura zalyajA nADIko chedanakara aura zuddhakara tila zahada ghRtakA lepakare aura meSiNyAnADIko zodhanakarake lepakaH // 37 // aura gatiko kSAra pIta sUtra karake bahutabAra vidIrNakare // vraNeSu duSTasUkSmAsyagambhIrAdiSu sAdhanam // 38 // yA vo yAni tailAni tannADISvapi zasyate // aura bigaDe sUkSma mukhavAle gaMbhIra vraNoMmeM sAdhanakarai // 38 // aura jo vArtahai aura jo telahai. so saMpUrNa nADIrogameM ilAjakare // piSTaM caMcuphalaM lepAnnADIvraNaharaM param // 39 // aura araMDake phaloMko pIsa lepakare to nADIvraNako haratAhai / / 39 // ghoNTAphalatvaglavaNaM salAkSaM bUkasya patraM vanitApayazca // zugarkadugdhAnvita eSa kalko vartIkRto hantyacireNa naaddiim||40|| aura supArIke vRkSakI chAla seMdhAnamaka lAkha araMDakA pattA strIkA dUdha giloya thUharakA aura AkakA dUdha inhoM ke kalkakI battI banAdeve to thoDehI kAlameM nADIko naSTa karatIhai // 40 // . saamudrsauvrclsindhujnmsupkvghonnttaaphlveshmdhuumaaH|| AmrAtagAyatrijapallavAzca kaTaGkaTevatha cetakI ca // 41 // kalke'bhyate cUrNe vartyAM caiteSu sevymaanessu|| . agatiriva nazyati gatizcapalA capaleSu bhUtiriva // 42 // aura mAmudranamaka kAlAnamaka seMdhAnamaka acchI pakI supArI gharakA dhUvA~ A~vaDe aura khairake patte aura kaTahalIke patte haraDai / / 41 // aura kalka mAliza cUrNa battI inhoMko sevanakare to agatikI taraha gati naSTa hotIhai, jaise capala, manuSyoMmeM dhanakA nAza hojAtAhai taise // 42 // iti berInivAsivaidyapaDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne triMzo'dhyAyaH // 30 // For Private and Personal Use Only Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir www.kobatirth.org uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / ektriNsho'dhyaayH| athAtaH kSudrarogavijJAnIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara kSudrarogavijJAnIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| snigdhA savarNA grathitA nIrujAmudgasammitA // piTikA kaphavAtAbhyAM bAlAnAmajagallikA // 1 // snigdha samAnavarNa kararI rogarahita mUMgake samAna phunasI kaphavAtase bAlakoMko ajagallikA hojAtIhai // 1 // yavaprakhyA yavaprakhyA tAbhyAM mAMsAzritA ghanA // aura javake samAna AkAravAlI bAtase aura kaphase upajI mAMsake Azraya aura kaThina phunasI yavaprakhyA hojAtIhai // avAzcAlajIvRttAstokAyA ghanonnatAH // 2 // granthayaH paJca vA SaDvA kacchapI kacchaponnatA / / aura vinAmukhavAlI aura alajIkI samAna gola aura kucheka rAda jhiranevAlI UMcI ktthor||2|| pAMca aura chaH graMthi kahIhaiM, aura kachuekesI UMcI kacchapI kahIhai / karNasyoce samantAdvA piTikA kaThinograruka // 3 // zAlUkAbhA panasikAaura kAnake cAroMtarapha phunI karaDI aura bahuta rogavAlI hotIhaiM // 3 // aura kamalake kaMdakesI kAtivAlI panasikA hotIhai / zophastvalparujaH sthiraaH|| hanusandhisamudbhUtAstAbhyAM paassaanngrdbhH||4|| aura alpazUlavAlI aura sthira ThoDIkI saMdhimeM vAtakaphase upajI phunasI paassaanngrdbhhai||4|| zAlmalIkaNTakAkArAH piTikAH sarujo ghanAH // medogarbhA mukhe yUnAM tAbhyAM ca mukhduussikaaH||5|| aura zAlmalike kAMTeke AkAravAlI aura pIDAko karanevAlI aura kararI aura medarUpa garbhase saMyukta javAna puruSoMke mukhapai kapha aura vAtase upajanevAlI phunasiyAM mukhadUSikA khaatiihaiN||5|| te padmakaNTakA jJeyA yaiH padmamiva kaNTakaiH // cIyate nIrujaizcaitaiH zarIraM kphvaatjaiH||6|| kapha vAtase upajanevAle aura pIDAse rahita kAMToMse kamalakI taraha saMcita padmakaMTaka jAnane yog yahaiM // 6 // For Private and Personal Use Only Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (950) aSTAGgahRdayepittena piTikA vRttA pkvodumbrsnnibhaaH|| mahAdAhajvarakarI. vivRtA vivRtAnanA // 7 // pittase upajIhuI aura gola aura pakehue gUlarake phalake sadRza aura atyaMta dAhase jvarako karanevAlI aura vivRta mukhavAlI aisI phunasI vivRtA hotIhai // 7 // .. gAneSvantazca vakrasya daahjvrrujaanvitaaH|| masUramAtrAstadvarNAstatsaMjJAH piTikA ghanAH // 8 // * aMgoMmeM aura mukhake bhItara dAha jvara pIDAse yukta aura masUrake samAna pramANa varNavAlI kararI phunasiyAM masUrikA kahAtIhaiM // 8 // tataH kaSTatarAH sphoTA visphoTAkhyA mhaarujaaH|| tina masUrikAoMse atyaMta kaSTarUpa aura tIna pIDAvAle phoDe visphoTasaMjJaka kahAtehaiM / yA padmakarNikAkArA piTikA piTikAnvitA // 9 // __ sA viddhA vAtapittAbhyAM aura jo kamalakI karNikAke sadRza aura anya phunasiyoMse yukta punasIM hotIhaiM ve // 9 // vAtapittase upajI viddhA kahAtIhaiM / _ tAbhyAmeva ca grdbhii|| maNDalA vipulotsannA sarAgapiTikAcitA // 10 // aura vAta pittasehI gardabhI phunasI hotIhaiM paraMtu maMDalake AkAra aura vistAravAlI tathA UMcI aura rAgasahita phunasiyoMse vyApta hotIhai // 10 // kakSeti kakSAsanneSu prAyo dezeSu sAnilAt // kAkhake nikaTa dezoMmeM vizeSakarake vAyuse upajI gardabhI phunasI kakSA kahAtIhai / pittAdbhavanti piTikAH sUkSmA lAjopamA ghanAH // 11 // . aura pittase upajI kakSA sUkSma aura dhAnakI khIlakI sadRza aura kararI phunasiyA~ hotIhaiM 11 // tAdRzI mahatI tvekA gandhanAmeti kIrtitA // dharmasvedaparIte'Gge piTikAH sarujo ghanAH // 12 // rAjikAvarNasaMsthAnapramANA rAjikAhvayAH // aura vahI dhAnakI khIlake sadRza baDI eka phunasI hove to gaMdhanAmA kahAtIhai aura ghAma tathA pasInese yukta ye aMgameM pIDAse saMyukta aura karaDI phunasiyAM // 12 // rAjikA saMjJaka kahIhaiM, ye rAIkA varNa aura saMsthAnake samAna pramANavAlI hotIhaiM // doSaiH pittolbaNairmandaivisarpati visarpavat // 13 // zopho'pAkastanustAmro jvrkRjaalgrdbhH|| For Private and Personal Use Only Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (951) aura pittakI adhikatAvAle aura maMda doSoMse jo visarpakI taraha phaile // 13 // aura pake nahIM aura sUkSma ho aura tAMbeke raMgaho aura jvarako upajAvai aisA zojA jAlagardabha kahAtAhai // malaiH pittolbaNaiH sphoTA jvariNo mAMsadAraNAH // 14 // kakSAbhAgeSu jAyante ye'gnyAbhAH sA'gnirohiNI // paJcAhAtsaptarAtrAdvA pakSAdvA hanti jIvitam // 15 // aura pittakI adhikatAvAle doSoMse jvaravAle aura mAMsako kATanevAle phoDe // 14 // kAkhake bhAgoM meM upajai aura agnike samAna kAMtivAle hoM, vaha agnirohiNI kahAtIhai, pAMca dinameM athavA sAta dinameM athavA paMdraha dinameM jIvako haratIhai // 15 // . triliGgA piTikA vRttA jatyamirivellikA // tridoSake lakSaNoMse saMyukta aura gola aura jatrusthAnake Upara upajI phunasI irivellikA kahAtIhai / / vidArIkandakaThinA vidArI kakSavaGkSaNe // 16 // aura vidArIkaMdake samAna kaThina aura kAkhameM tathA aMDasadhimeM upajI phunasI vidArI kahAtIhai // 16 // medo'nilakaphainthiH snaayumaaNsshiraashryaiH|| bhinno vasAjyamadhvAbhaM strvetttrolbnno'nilH||17|| mAMsaM vizoSya grathitAM zarkarAmupapAdayet // durgandhaM rudhiraM klinnaM nAnAvarNa tato mlaaH||18|| tAM srAvayanti nicitAM vinyAttaccharkarAva'dam // nasa mAMsa zirAmeM Azritahuye meda vAyu kaphase jo graMthi hove aura vaha phUTake vasA ghRta zahadake sadRza strAvako jhirAvai, tahAM baDhAhuA vAyu // // 17 // mAMsako zoSitakara athitarUpa zarkarAko karatAhai, pIche vAta Adi doSa durgaMdha aura klinna aura aneka varNavAle raktako // 18 // tisa saMcitahuI phunasIse jhirAtahaiM tisako zarkarArbuda jAno / / pANipAdatale sandhau jatrUcaM vopacIyate // 19 // vlmiikvcchnairgrnthistdvdvhvnnubhirmukhaiH|| rugdAhakaNDakledADhayo valmIko'sau samastajaH // 20 // hAtha aura pairake taluvemeM tathA sandhimeM tathA jatrusthAnake Upara jo upajai // 19 ||au sAMpakI ba~baIke taraha haule haule racIjAve, aura taisehI bahutase aura sUkSma mukhoMkarake saMyuktaho aura pIDA dAha khAja kledase yuktaho. aura sannipAtase upajai aisI graMthi valmIka kahAtIhai // 20 // For Private and Personal Use Only Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (952) aSTAGgahRdayezarkaronmathite pAde kSate vA kaNTakAdibhiH // - granthiH kIlavadutsanno jAyate kadaraM tu tat // 21 // kaMkaroMse pIDitahuye athavA kA~Te Adise kSatahuye pairameM kIlakI taraha uMcI graMthi upajai vaha kadara roga kahAtAhai // 21 // vegasandhAraNAdvAyurapAnopAnasaMzrayam // aNUkaroti bAhyAntArgamasya tataH zakRt // 22 // kRcchAnnirgacchati vyAdhirayaM ruddhagudo mtH|| vegake dhAranese apAnavAyu apAnake saMzrayamArgako bhItara aura bAharase sUkSma karatA hai, taba isa rogIkI viSTA / / 22 // kaSTase nikasatIhai, yaha roga rudvaguda kahAhai / / kuryyAtpittAnilaM pAkaM nakhamAMse sarugjvaram // 23 // cipyamakSatarogaM ca vidyAdupanakhaM ca tam // pitta aura vAyu nakhake mAMsameM pIDA aura jvarase sahita pAkako karai tisako // 23 // cipya athavA akSataroga athavA upanakharoga jAno // kRSNo'bhighAtAkSazca kharazca kunakho nakhaH // 24 // aura coTake laganese kAlA aura rUkhA aura tIkSNa hojAve tisako kunakha roga khtehaiN|||24|| dussttkrdmsNsprshaatknndduukledaanvitaantraaH|| aMgulyo'lasamityAhuHduSTa kIcaDake saMsparzase khAja aura kledase yukta madhyabhAgavAlI aMguliyAM hojAya vaha alasa roga kahAtIhai / tilAbhAMstilakAlakAn // 25 // kRSNAnavedanAMstvasthAnmASAMstAneva connatAn // aura tilake sadRza tilakAlakaroga kahehaiM // 25 ||ye kAle aura pIDAse rahita aura tvacAmeM sthita tila hotehaiM aura UMcehuye vehI masse kahAtehe // . mASebhyastUnnatatarAMzcamakIlAnsitAsitAn // 26 // aura tina massoMsebhI atyaMta UMce aura sapheda athavA kAle carmakIla kahAtehaiM // 26 / / tathAvidho jatumaNiH sahajo lohitastu sH|| aura taisAhI aura sAthahI upajAhuA aura lAlavarNavAlA jatumaNiroga kahAtAhai // kRSNaM sitaM vA sahajaM maNDalaM lAJchanaM smm|| 27 // aura kRSNa athavA zveta zarIrake sAtha upajA maMDalake AkAra aura zarIrake samAna lAMchana lassana kahatAhai // 27 // For Private and Personal Use Only Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (953 ) zokakrodhAdikupitAdvAtapittAnmukhe tnu|| . zyAmalaM maNDalaM vyaMgaM vAdanyatra nIlikA // 28 // zoka aura krodha Adise kupitahuye vAtapittase mukhapai sUkSma aura zyAmavarNa aura maMDalake AkAra jo hove tisako vyaMgaroga kahatehaiM aura mukhase anyajagaha yaha roga hove to nIlikAroga kahAtAhai / / 28 // . paruSaM paruSasparza vyaMgaM zyAvaM ca maarutaat|| pittAttAmrAntamAnIlaM zvetAntaM kaNDumatkaphAt // 29 // raktAdraktAntamAtAnaM zoSaM cimacimAyate // kaThora sparzavAlA aura dhUmravarNavAlA vyaMga roga vAyuse upajatAhai aura pittase tAMbeke raMga kachuka nIlA vyaMga roga upajatAhai, aura kaphase zveta aMtavAlA aura khAjase saMyukta vyaMgaroga upjtaahai| // 29 // raktase raktaaMtavAlA aura kachuka tAMbeke samAna aura zoSase saMyukta aura cimacimAhaTa karanevAlA vyaMgaroga upajatAhai // vAyunodIritaH zleSmA tvacaM prApya vizuSyati // 30 // tatastvagjAyate pANDuH krameNa ca vicetanA // alpakaNDaravikledA sA prasuptiH prsuptitH|| 31 // aura vAyuse preritakiyA kapha tvacAko prApta hoke sUkhajAtAhai // 30 // pIche pAMDu aura cetanase rahita aura alpakhAjavAlI aura kledase rahita tvacA hojAtIhai yaha prasutiroga kahAhai yaha prasuptise upajatAhai // 31 // asmygvmnodiirnnpittshlessmaannnigrhaiH|| maNDalAnyatikaNDUni rAgavanti bahUni ca // 32 // utkoThaH so'nubaddhastu koTha ityabhidhIyate // vamanase bhalI prakAra prerita na huA pitta kapha aura annake nigrahoMse ati khAjabAle aura rAgavAle aura bahutase maMDaloMko karatehaiM // 32 // vaha utkoTha roga kahAtAhai aura yahI anubaddha huA koTharoga kahAjAtAhai // proktAH SaTtriMzadityete kSudrarogA vibhaagshH||33|| isaprakAra vibhAgase ye 36 kSudraroga kahe // 33 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASA TIkAyAmuttarasthAne ekatriMzo'dhyAyaH // 31 // For Private and Personal Use Only Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (954) assttaangghRdyedvaatriNsho'dhyaayH| athAtaH kSudrarogapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara kSudrarogapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / visrAvayejjalaukobhirapakkAmajagallikAm // nahIM pakIhuI ajagallikAko jokoMse vistrAvitakarai / / svedayitvA yavaprakhyAM vilayAya prlepyet||shaadaarukusstthmnohaalaiH__ aura yavaprakhyAko nAzahoneke artha sveditakara pIche lepitakarai // 1 // parantu devadAra kUTha mana sila haratAlase upacAra karai // ityApASANagardabhAt // vidhistAMzcAcaretpakvAntraNavatsAjagallikAn // 2 // aura naMthika kachapa zAlUka pASANagardabha inhoMko jokoMse tathA pasInA aura lepase upAcaritakarai aura pakehuye inhoMko aura ajagallikAko dhAvakI samAna upacAritakarai // 2 // rodhakustambaruvacApralepo mukhduussike|| vaTapallavayuktA vA naarikelotthshuktyH||3|| azAntau vamanaM nasyaM lalATe ca shiraavydhH|| lodha ciraphala vaca inhoMkA lepa mukhadUSika phunasImeM karai athavA baTake pattoMse saMyuktakiye nArayalakA rasa aura sIpIkA lepkrai||3||aise nahIM zAMti hove to vamana tathA mastakameM zirAvedha hithai|| nimbAmbuvAnto nimbAmbusAdhitaM pdmknnttke||4|| pibetkSaudrAnvitaM srpinimbaargvdhlepnm|| aura padmakaMTaka rogameM nIMbake pAnImeM vamana karanevAlA manuSya nIMbake rasameM sAdhitakiye // 4 // aura zahadase saMyukta ghRtako pIvai nIMva aura amalatAsakA lepakarai / / vivRtAdIMstu jAlAntAMzcikitsedirivellikAn // pittavIsarpavattadvatpratyAkhyAyAgnirohiNIm // 5 // aura vivRtAse lekara jAlikAtaka inhoMko aura irivellikAko pittake visarpakI samAna cikitsita karai, aura agni rohiNIko atyanta asAdhya jAnake cikitsitakarai // 5 // . vilaMghanaM raktavimokSaNaM ca virUkSaNaM kAyavizodhanaM ca // dhAtrIprayogAJchizirapradehAnkuryAtsadA jAlakagardabhasya // 6 // For Private and Personal Use Only Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkA sametam / ( 955 ) laMghana aura raktakA nikAlanA virUkSaNakarma zarIrakA zodhana aura A~valeke prayoga aura zItala lepa inhoMko saba kAlameM jAlagardamakI zAMtike artha karai // 6 // vidArikAM hRte rakte zleSmagranthivadAcaret // medo'rbudakriyAM kuryyAtsutarAM zarkarArbude // 7 // raktako nikAlake pIche vidArikAko kaphakI graMthike samAna cikitsitakarai zarkarArbuda meM acchI taraha medake arbudakI samAna kriyAko karai // 7 // pravRddhaM subahucchidraM sazophaM mammaNi sthitam // valmIkaM hastapAde ca varjayed baDha huA aura bahutase chidroMvAlA aura zojese saMyukta aura marmameM sthita valmIka hAthameM aura paira meM hoto cikitsA ke yogya nahIM // itaratpunaH // 8 // zuddhasyAtre hRte limpetsapaGkArevatAmRtaiH // zyAmAkulatthikAmUladantIpalalasaktubhiH // 9 // phira anyatralmIkako || 8 || zuddha kiye manuSya ke raktako nikAsa namaka amalatAza giloya kAlInizota kulathIkI jaDa jamAlagoTAkI jaDa tila kuTasattU se lepitakarai // 9 // pakke tu duSTamAMsAni gatIH sarvAzca zodhayet // zastreNa samyaganu ca kSAreNa jvalanena vA // 10 // pakahuye meM duSTa mAMsoMko aura saba gatiyoM ko zastrase pIche khArase tathA agnise zodhitakarai 10 // zastreNotkRtya niHzeSaM snehana kadaraM dahet // niruddhamaNivatkAryaM ruddhapAyozcikitsitam // 11 // kadararogako zastrase jaDasahita kATa pIche snehase dagdhakareM aura nirudramaNIkI sadRza rudra gudake cikitsitakA karanA yogya hai // 11 // cipyaM zuddhayA jitoSmANaM sAdhayecchastrakarmmaNA // julAba Adi zuddhikarake jItI huI garamAIvAle cipyarogako zastrakarma se sAdhai // duSTaM kunakhamapyevaM aura duSTaye kuna rogakobhI isIprakAra sAdhitakarai // caraNAvalase punaH // 12 // dhAnyA lasiktau kAsIsapaTolIrocanAtilaiH // sanimbapatrairAlimpet aura alasaroga meM donoM pairoM ko // 12 // kAMjIse secitakara hIrAkasIsa paravala gorocana ke patte se lekare // For Private and Personal Use Only Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (956) aSTAGgahRdayedahettu tilakAlakAn // 13 // mASAMzca sUryakAntena kssaarennydivaa'gninaa|| aura tilakAlakoM ( zarIraketila ) ko // 13 // aura massauMko sUryakAMta maNI athavA khAra athavA agnise dagdhakarai // tadvadutkRtya zastreNa camakIlajatUmaNI // 14 // aura taisehI zastrase carmakIla aura jatUmaNIko kATake ina pUrvoktoMse dagdhakare // 14 // lAJchanAditraye kuryyAdyathAsannaM zirAvyadham // lepayetkSIrapiSTaizca kSIrivRkSatvagaMkuraiH // 15 // lAMchana vyaMga nIlikA ina tInoMmeM samIpakI nADIkA vedha kare, aura dUdhameM pise huye dUdhavAle vRkSoMke chAla aura aMkuroMse lepakarai / / 16 // vyaGgeSu cArjunatvagvA maJjiSThA vA samAkSikA // lepaH sanavanItA vA zvetAzvakhurajAmaSI // 16 // vyaMgaAdi rogoMmeM zahadase saMyukta kIhuI kohavRkSakI chAla athavA majIThakA lepa hitahai athavA saphedaghoDeke khurakI zyAhIko naunIghRtameM milA lepakarai // 16 // raktacandanamaJjiSThAkuSTharodhrapriyaGgavaH // vaTAMkurA masUrAzca vyaGganA mukhakAntidAH // 17 // lAlacaMdana majITha kUTa lodha mAlakAMganI vaDake aMkura masUra inoMkA lepa vyaMgarogako nAzatAhai aura mukhakI kAMtiko detAhai // 17 // dve jIrake kRSNatilAH sarSapAH payasA saha // piSTAH kurvanti vavendumapAstavyaGgalAJchanam // 18 // donoM jIre kAle tila sarasoM inhoMko dUdhake saMga pIsa lepakarai yaha vyagake cihnase varjita aura caMdramAke sadRza mukhako banA detAhai / / 18 // kSIrapiSTA ghRtakSaudrayuktA vA bhRssttnistussaaH| masUrAH kSIrapiSTA vA tIkSNAH zAlmalikaNTakAH // 19||sguddH kolamajjA vA shshaasRkkssaudrklkitH|| saptAhaM mAtuluGgasthaM kuSThaM vA madhunAnvitam // 20 // piSTA vA chAgapayasA sakSaudrA mauzalI jttaa|| gorasthimuzalImUlayuktaM vA sAjyamAkSikam // 21 // tuSoMse varjita aura bhunehuye aura dUdhameM pise aura ghRta tathA zahadase saMyukta masUroM kA lepa athavA dUdha pisehuye tIkSNarUpa zaMbhalake kAToMkA lepa // 19 // athavA zasAkA rakta zahada aura guDa inhoMse saMyuktakarI berakI majAkA lepa athavA sAta dinoMtaka bijorAke bhItara sthitahuye kUTako zadahase For Private and Personal Use Only Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra * www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (957) saMyukta kiyA lepa // 20 // athavA bakarIke dUdhameM pisI huI aura zahada se saMyukta saMbhalakI jaDakA lepa athavA gAyakI haDDI musalIkI jaDa inhoMmeM ghRta aura zahada milAke kiyA huA lepa // 21 // jambvAmrapallavA mastu haridre dve navo guDaH 1 lepaH savarNakRtpiSTaM svarasena ca tindukam // 22 // jAmanake patte Anake patte dahIkA pAnI haladI dArUhaldI navaniguDa inhoMkA lepa athavA svarasameM pisehuye teMdukA lepa samAnavarNako karatA hai || 22 // utpalapatraM tagaraM priyaMgukAlIyakadambada ramajA // idamudvacanamAsyaM karoti zatapatrasaGkAzam // 23 // nIle kamalake patte tagara mAlakAMganI dArUhaldI kadaMba berakI guThalI inhoMkA ubaTanA kamalake samAna kAMtivAle mukhako karatA hai // 23 // ebhirevauSadhaiH piSTairmukhAbhyaGgAya sAdhayet // yathAdoSa kA snehAnmadhukakkAthasaMyutaiH // 24 // inhIM auSadhoM ke kalkoMse aura mulahaTIkA kAthakarake doSa aura Rtuke anusAra mukhakI mAlisake artha snehoM ko sAdhitakarai // 24 // yavAnsarjarasaM rodhamuzIraM candanaM madhu // ghRtaM guDaM ca gomUtre pacedAdavilepanAt // 25 // tadbhyaGgAnnihantyAzu nIlikAvyaGgadUSikAn // mukhaM karoti padmAbhaM pAdau padmadalopamau // 26 // yava rAla lodha khaza caMdana zahada ghRta guDa* inhoMko gomUtra meM jabataka kaDaLIpai nahIM cipakai tabakaka pakAvai // 25 // isakI mAlizase nIlikA vyaMga mUkhadUSikA inhoMko dUra karatA hai aura kamalake samAna mukhakaratAhai aura kamalake patte ke samAna donoM pairoM ko karatA hai // 26 // kuMkumozIrakAlIyalAkSAyaSTyAhvacandanam // nyagrodhapAdAstaruNAnpadmakaM padmakesaram ||27||sniilotplmnyjisstthN pAlikaM satilADhake || paktvA pAdAvazeSeNa tena piSTaizca kArSikaiH // 28 // laakssaapttNgmNjisstthaayssttiimdhukkuNkumaiH|| ajAkSIradviguNitaM tailasya kuDavaM pacet // 29 // nIlikApalitavyaGgavalItilaka dRSikAn // hanti tannasyamabhyastaM mukhopacayavarNakRt // 30 // kezara dArUhaldI dAkha mulahaTI caMdana vaDakI tAjI chAla kamala kamalakezara // 27 // nIlAkamala majITha ye saba cAra cAra tole aura pAnI 256 tole inhoMko pakAvai jaba cauthAI bhAga zeSarahe taba pisehuye aura eka eka tole pramANase saMyukta // 28 // lAkha lAlacaMdana majITha mulahaTI For Private and Personal Use Only Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (954) aSTAGgahRdayekezara inhoMko milAve bakarIkA dUdha 32 tole aura tela 16 tole milAke pakAvai // 29 // aura abhyAsase prayukta kiyA isa telakA nasya nIlikA saphedabAla vyaMgaroga baliroga tilakAlaka dUSika inako nAzatAhai mukhako nIroga aura kAntiko karatAhai // 30 // maJjiSThAzabarodbhavastuvarikAlAkSAharidrAdvayaM nepaaliihritaalkuNkumgdaagorocnaagairikm||ptrNpaanndduvttsy candanayugaMkAlIyakaM pAradaM pattaGgaM kanakatvacaMkamalajaM bIjaM tathA kesarama31 sikthaM tutthaM padmakAyovasAjyaM mjaakssiirNkssiirivRkssaambucaagnau| siddhaM siddhaM vyaGganIlyAdinAze vakrachAyAmaindavIM caashudhtte32|| majITha zvetalodha phaTakaDI lAkha haladI dAruhaladI manazila haratAla kezara kUTa gorocana gerU pIle baDake patte lAlacaMdana saphedacaMdana tagara pArA pataMgavRkSa pIlekamalakI chAla kamalake bIja kamalakesara // 31 // moma nIlAthothA padmakAdigaNake auSadha vasA ghRta majA dUdha dUdhavAle vRkSoMkA rasa inhoMko agnimeM siddhakarai siddhakiyA yaha ghRta vyaMga aura nIlikA Adiko nAza karanebAlA mukhapai caMdramAkI kAMtiko prApta karatAhai // 32 // mArkavasvarasakSIratoyapiSTAni nAvane // bhaMgareke svarasa dUdha pAnI meM pisehuye auSadha nasyameM hitahaiM / prasuptau vAtakuSToktaM kuryAdAhaM ca vahninA // utkoThe kaphapittoktaM koThe sarvaM ca kauSTikam // 33 // aura prasupti rogameM vAta kuSTameM kahe auSadhako aura dAhako karai aura utkocarogameM kaphapittameM kahe auSadhako karai, aura koTharogameM kuSThameM kahe saba auSavako karai // 33 // ___ iti berInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstriMkRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne dvAtriMzo'dhyAyaH // 32 // trystriNsho'dhyaayH| ... athAto guhyarogavijJAnIyamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara guhyarogavijJAnIyanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge|| strIvyavAyanivRttasya sahasA bhajato'thavA // doSAdhyuSitasaMkIrNamalinAnurajaHpathAm // 1 // anyayonimanicchantImagamyAM na vasUtikAm // dUSitaM spRzatastoyaM ratAnteSvapi naiva vaa||2|| vivarddhayiSayA tIkSNAnpralepAdInprayacchataH // muSTidantanakho For Private and Personal Use Only Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (959) tpiiddaavissvcchukrpaatnaiH||3|| vegnigrhdiirghaatikhrsprshvighhnaiH||dossaa duSTA gatA guhyaM trayoviMzatimAmayAn // 4 // janayantyupadaMzAdInastrIke saMga maithunase nivRttahuyeke athavA kAraNake vinAhI strIke saMga maithuna athavA hastakriyA Adiko sevanevAleke athavA vAtaAdi doSakarake adhiSThita tathA saMkIrNa aura malina yonimArgavAlI // 1 // aura bhaiMsa bakarI AdikI yoni aura nahIM icchA karanevAlI aura agamya arthAt bahanaAdi aura navIna sUtikA strIke saMga bhoga karanevAle manuSyake aura dUSitahuye pAnIko sparza karanevAle manuSyake aura maithunake aMtameM jalakA na sparza karanevAle manuSyake // 2 // aura liMgako baDhAnekI icchA karake tIkSNa lepa Adiko sevanevAle manuSyake aura muSTi daMta nakha utpIDana viSavAle padArtha vIrya ke pAtanoMse // 3 // vegoMkA rokanA dIrgha aura atyaMta kharadharA sparza aura yonike vighaTanakarake duSTahuye doSa liMgameM prApta hoke 23 prkaark||4||updNsh Adi rogoMko upajAtehaiM / upadezo'tra pshcdhaa|| pRthagdoSaiH sarudhiraiH samastaizcatinhoMke mavyameM upadaMza pAMca prakArakAhai vAtakA pittakA kaphakA raktakA sannipAtakA atra mArutAt // 5 // . medazophe rujazcitrAH stambhastvakparipoTanam // inhoMke madhyameM bAyuse upaje // 5 // upadaMzameM liMgameM zojA aneka prakArako pIDA tathA staMbha aura liMgakI tvacAmeM paripoTana ( phaTAva) ye upajatehaiM // ___pakkodumvarasaMkAzaH pittana zvayathurvaraH // 6 // aura pittase pakehue gUlarake samAna zojA aura jvara upajatAhai // 6 // ___ zleSmaNA kaThinaH snigdhaH kaNDUmAJchItalo guruH|| kaphase kaTina snigdha aura khAjavAlA zItala bhArI zojA upajatAhai // shonnitenaasitsphottsmbhvo'strsnutirvrH||7|| . aura raktase kAle phoDoMkI utpatti raktakA jhiranA aura jvara upajatAhai // 7 // sarvaje sarvaliGgatvaM zvayathurmuSkayorapi // tIvArugAzupacanaM daraNaM kRmisambhavaH // 8 // sannipAtake upadaMzameM saba doSoMke lakSaNa hotehaiM, aura vRSaNoMmeM zojA tIvrapIDA tatkAla / pakanA, aura vidAraNa kIDoMkA saMbhava hotAhai // 8 // yApyo raktodbhavasteSAM mRtyave snnipaatjH|| saba upadaMzoMmeM raktakA upadaMza kaSTasAdhyahai, aura sannipAtakA upadaMza mRtyukA kAraNahai // For Private and Personal Use Only Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 960) aSTAGgahRdayejAyante kupitairdoSairguhyAsRkpizitAzrayaiH // 9 // liMgameM rakta mAMsameM Azritahuye aura kupitahuye doSoMse // 9 // antarbahirvA medasya kaNDUlA mAsakIlakAH // picchilAsyatravA yonau tadvacca cchatrasannibhAH // 10 // te'zAsyupekSayA nanti mer3hapuMstvabhagArtavam // liMgake bhItara athavA bAhira khAjavAle aura picchalarUpa raktako jhirAnevAle mAMsakIlaka upajatehaiM, aura taisehI strIkI yonimeM chatrake sadRza mAMsake kIle upajatehaiM // 10 // ve arza kahAtehaiM, jo ye cikitsita nahIM kiye jAveM to liMgameM puruSapaneko aura yonimeM ArtavakonAzatehaiM / / guhyasya bahirantarvA piTikAH kapharaktajAH // 11 // sarSapA mAnasaMsthAnAM ghanAH sarvapikAH smRtAH // __ aura liMgake bhItara athavA bAhira kapha aura raktase upajI phunasiyAM hoMveM // 11 // aura sarasoMke samAna pramANa aura saMsthAnavAlI aura kararI sarSapikA kahIhai / / / piTikA bahavo dIrghA dIryyante madhyatazca yAH // 12 // so'vamanyaH kaphAsRgbhyAM vedanAromaharSavAn // aura bahutasI laMbI aura madhyase vidAritahuI phunasiyAM // 12 // avamaMtha kahAtIhai yaha kapha aura raktase upajatIhaiM pIDA aura romaharSavAlI hotIhaiM // kumbhIkA raktapittotthA jaambvaasthinibhaa'shubhaa|| 13 // aura raktapittase upajanevAlI aura jAmanakI guThalIke sadRza aura zIva utpanna huI phunasI kuMbhikA hai // 13 // alajI mehavAdvidyAtaura pramehameM kahI alajI phunIkI tarahabhI alajIphunasIko jAno // uttamAM raktapittajAm // piTikA mASamudgAbhAMaura raktapittase upajI uDada aura mUMgake sadRza phunasI uttamAhai // piTikA piTikAcitA // 14 // karNikA puSkarasyeva jJeyA puSkariketi sA // aura phunasiyoMse vyAptahuI phunasI piTikAhai // 14 // kamalakI karNikAke samAma AkAravAlI puSkArikA jAnanIM // pANibhyAM bhRzasaMvyUDhe saMvyUDhapiTikA bhavet // 15 // aura donoM hAthoMse atyaMta ghRSTa huyemeM saMvyUDhapiTikA hotIhai // 15 // For Private and Personal Use Only Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / . (961) muditaM mRditaM vastrasaMrabdhaM vaatkoptH|| malinahuA aura vastrase saMkSubhita mRdita vAtake kopase upajatAhai / viSamA kaThinA bhugnA vAyunA'SThIlikA smRtA // 16 // aura viSamarUpa tathA kaThina tathA kuTila aSThIlikA hotIhai // 16 // vimardanAdiduSTena vAyunA carma meTrajam // nivarttate sarugdAhaM kacitpAkaM ca gacchati // 17 // piNDitaM granthitaM carma tatpralambamadho mnneH|| nivRttasaMjJaM sakarpha kaNDUkAThinyavattu tat // 18 // vimardanaAdise duSTahue vAyuse pIDA aura dAhase saMyuktahuA liMgakA carma ulaTajAtA aura kadAcit pAkako prAtahotAhai // 17 // vahI carma maNIke nIce piMDita aura graMthita aura pralaMba hotAhai aura kaphase sahita aura khAja tathA kaThinapanevAlA vaha nivRttasaMjJaka hotAhai // 18 // durUDhaM sphuTitaM carma nirdiSTamavapATikA // kaSTakarake rohitahuA aura sphuTitahuA carma avapATikA kahAhai / vAtena dRSitaM carma maNau saktaM ruNaddhi cet // 19 // srotomUtraM tato'bhyeti mandadhAramavedanam // maNevikAzarodhazca sniruddhmnnirgdH||20|| aura vAtase dUSitahuA carma maNImeM rakta hoke jo kadAcit srotako rokatAhai // 19 // taba maMdadhAravAlA aura pIDAse rahita mUtra prApta hotAhai aura maNIkA vikAza tathA rodha hotAhai yaha niruddhamaNI kahAhai // 20 // liGgaM zUkairivApUrNa grathitAkhyaM kaphodbhavam // zukoMse vyAptakI taraha liMga hojAve vaha kaphase upajA grathita rogahai // zUkadUSitaraktotthA sparzahAnistadAhvayA // 21 // aura zUkase dUSita raktase upajA aura sparzameM hAni denevAlA aisA sparzahAni roga khaahai||21|| chidreraNumukhairyastu srvtovyaaptlinggkH|| vAtazoNitakopena taM vidyAcchataponakam // 22 // jo sUkSma mukhoMvAle chidrase saba orase vyAptahuA liMga vAtaraktake kopakarake hove tisako zataponaka jAno // 22 // pittAsRgbhyA tvacaH pAkastvakpAko jvaradAhavAn // pitta aura raktase tvacAkA pAka honA aura dAhase saMyukta ho vaha tvakpAka kahAtAhai | For Private and Personal Use Only Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (962) bhaSTAGgahRdaye- mAspAkaH sarvajaH sarvavedano mAsazAtanaH // 23 // aura saba doSoMse upajA aura saba prakArakI pIDAoMvAlA aura mAMsako kATanevAlA mAMspAka kahAhai // 23 // sarAgairasitaiH sphoTaH piTikAbhizca pIDitam // mehanaM vedanAzcogrAstaM vidyAdasRgarbudam // 24 // kucheka lAla raMgavAle aura kRSNaraMgavAle phoDe aura phunasiyoMse pIDita liMga hove aura ugrapIDAoMse saMyuktaho tisako raktArbuda jAno // 24 // mAMsAbuMdaM prAguditaM vidradhizca tridossjH|| tridoSase upajA mAMsArbuda graMthyAdirogavijJAnIyameM pahile kahadiyAhai aura tridoSase upajI vidradhIbhI pahile kahadIgaIhai // kRSNAni bhUtvA mAMsAni vizIryyante samantataH // 25 // pakkAni sannipAtena tAnvidyAttilakAlakAn // aura kAle mAMsahoke saba tarphase vikhari jAve // 25 // aura sannipAtase pakijAveM tinhoMko tilakAlaka jAnoM // . . mAMsotthamabuMdaM pAkaM vidradhi tilakAlakAn // 26 // caturo varjayedetAJcheSAJchIghramupAcaret // aura ina saboMke madhyameM mAMsArbuda mAMsapAka vidradhI tilakAlaka // 26 // ina cAroMko varje aura zeSarahe 16 rogoMko zIghra upAcArita kareM / / / viMzatiLapado yonerjAyante dussttbhojnaat||27|| vissmsthaanggshynbhRshmaithunsevnaiH||dussttaarttvaadpdrvyairbiijdossenn devtH|| // 28 // yonau kruddho'nilaH kuryaadruktodaayaamsupttaaH|| pipIlikAsRptimiva stambhaM karkazatAM svanam // 29 // phenilAruNakRSNAlpatanurUkSArtavasrutim // sraMsaM vaMkSaNapAdau vyathAM gulmaM krameNa ca // 30 // tAMstAMzca svAngadAnvyApadvAtikI nAma sA smRtaa|| vIsa roga yonise upajatehaiM duSTabhojanase // 27 // viSama sthitahuye aMgakarake zayana aura atyaMta maithunakA sevana inhoMkarake aura duSTaArtavase aura bure dravyoMse aura vIryake doSase aura devase // 28 // yonimeM kruddhahuA vAyu pIDA camakA AyAma suptapanA pipIlikA arthAt kIDIkI calanekI taraha staMbha karkasapanA aura zabda // 29 // jhAga lAla aura kRSNa aura alpa patalA For Private and Personal Use Only Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (963) aura rUkhA ArtavakA strava aMDasaMdhi aura pazalI AdimeM bhraMza aura pIDA kramase gulmako karatAhai // // 30 // aura aneka prakArake apane rogoMko karatAhai yaha vAtakI nAmavAlI vyApat kahIhai / saivAticaraNA zophasaMyuktA'tivyavAyataH // 31 // aura atyaMta maithunake karanese zojAse saMyuktahove vaha aticaraNA vyApat kahIhai // 31 // maithunAdatibAlAyAH pRSThajaMghoruvaMkSaNam // rujansaMdUSayedyoni vAyuHprAkaraNati sA // 32 // maithuna karanese atyaMtabAlA strIke pRSThabhAga jaMghA yoni UrU saMdhi inhoMmeM pIDita karatAhuA vAyu yoniko dUpitakarai vaha prAkaraNaroga kahAhai // 32 // vegodAvartanAdyoni prapIDayati maarutH|| saphenilaM rajaH kRcchrAdudAvRttaM vimuJcati // 33 // iyaM vyApadudAvRttAvegake udAvartanase vAyu yoniko prakarSakarake pIDana karatAhai, taba vaha yoni jhAgoMvAle Artavako kaSTase udAvartarUpakara choDatIhai / / 33 // yaha udAvRttA vyApat hai / / jAtantrI tu ydaanilH|| jAtaM jAtaM sutaM hanti rokSyAdRSTArtavodbhavam // 34 // aura jaba vAyu rUkhepanese duSTa Artavase upajehuye vAlakako nAzatAhai taba jAtaghnI vyApat jAno 34 atyAzitAyA viSamaM sthitAyAH surate marut // annanotpIDito yoneH sthitaH srotasi vakrayet // 35 // sAsthimAMsaM mukhaM tIvrarujamantarmukhIti saa|| atyanta bhojana karanevAlI aura bhogake samayameM viSama sthita honevAlI aisI strIke annase utpIDitahuA vAyu yonike srotameM sthita hoke // 35 // asthi aura mAMsake sahita yonike mukhako kuTila arthAt TeDhA karadetAhai, taba tIvra pIDA hotIhai yaha antarmukhI vyApat kahIhai / vAtalAhArasevinyAM jananyAM kupito'nilaH // 36 // striyo yonimaNudvArA kuryAtsUcImukhIti saa|| aura vAtala bhojanoMke sevana karanevAlI mAtAke honemeM kupitahuA vAyu // 36 // garbhameM sthata honevAlI kanyAkI sUkSma dvAravAlI yoniko karatAhai vaha sUcImukhI kahIhai / / vegarodhAtau vAyurdaSTo vimUtrasaMgraham // 37 // karoti yoneH zoSaM ca zuSkAkhyA sAtivedanA // aura RtukAlameM vegake dhAraNase duTahuA vAyu viSTA aura mUtrake saMgrahako // 37 // aura yonike zoSako karatAhai taba atyanta pIDAle saMyuktahuI zuSkAnAmavAlI vyAdhi kahIhai / / For Private and Personal Use Only Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (964) aSTAGgahRdayeSaDahAtsaptarAtrAdvA zukra garbhAzayAnmarut // 38 // vametsaruGnIrujo vA yasyAH sA vAminI mtaa|| aura chaH rAtrise athavA sAta rAtrise vIryako garbhAzayase vAyu // 38 // pIDAse saMyuktahuA athavA pIDAse rahitahuA jisakI yonise girA detAhai vaha vAminI kahIhai / / yonau vAtopataptAyAM strIgarbhe biijdosstH|| 39 // nRvaSiNyastanI ca syaatssnnddhsNjnyaanupkrmaa|| aura vAtakarake taptahuI yonimeM strIke garbhameM vIryake doSase // 39 // puruSase vaira karanevAlI 'aura cUMciyoMse rahitaM SaMDhasaMjJaka strI hotIhai isakI cikitsA nahIMhai // duSTo viSTabhya yonyAsyaM garbhakoSThaM ca maarutH||40|| kurute vivRtAM srastAM vAtikImiva duHkhitAm // utsannamAsAMtAmAhurmahAyoni mahArujAm // 41 // aura duSTahuA vAyu yonike mukhako aura garbhakoSThako viSTaMbhitakara // 40 // zithilarUpa aura vAtakI vyApatkI samAna du:khita aura vivRta yoniko karatAhai aura UMce mAMsavAlI hojAtI hai aura mahApIDAse saMyukta hotI hai tisako mahAyoni kahatehaiM // 4 1 // yathAsvairdUSaNairduSTaM pittaM yonimupAzritam // karoti dAhapAkoSApUtigandhajvarAnvitAm // 42 // bhRshossnnbhuurikunnpniilpiitaamitaartvaam|| sA vyApatpattikIyathAyogya apane nidAnaAdise duSTahuA pitta yonimeM prAptahoke dAha pAka aMtaradAha pUtigaMdha jvarase yukta // 42 // aura atyanta garama aura bahutasI muradeke samAna gaMdhase saMyukta aura nIla tathA pIle tathA kAle Artavase saMyukta yoniko karatAhai / yaha paittikI vyApathai __ rktyonyaakhyaasRgtisruteH||43|| aura rakta ke atyanta strAvase raktayoninAmavAlI vyApata hojAtIhai // 43 // kapho'bhiSyandibhiH kruddhaH kuryaadyonimvednaam|| , zItalAM kaNDulAM pANDupicchilAM tadvidhanutim // 44 // sA vyApacchaiSmikIabhiSyaMdI padArthoMse kopita huA kapha pIDAseM varjita aura zItala aura khAjavAlI pAMDu tathA picchilarUpa svAvavAlI yoniko karatAhai // 44 // yaha zlauSmikI vyApat hai // vAtapittAbhyAM kSIyate rjH|| sadAhakAryavaivayaM yasyA sA lohitkssyaa||45|| For Private and Personal Use Only Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / aura jisameM vAta pitase dAha kRzapanA vivarNatAse saMyuktahuA Artava naSTa hojAve vaha lohitakSayA vyApat hai // 45 // pittlaashyaanRsNvaasekssvthuugaardhaarnnaat||pittyukten marutA yonirbhavati duussitaa|| 46||shuunsprshaashaa saatiniilpiitaasrvaahinii|| bstikukssigurutvaatiisaaraarockkaarinnii||47||shronnivNkssnnruktodjvrkRtsaa pariplutA // pittala padArthoko khAnevAlI strIke puruSake saMyogase chIMka aura DakArako dhAraNa karanese pittase yukta huye vAyuse dUSita yoni hojAtIhai // 46 // zojAse saMyukta aura sparzako nahIM karanevAlI aura zUlasahita nIle aura pIle raktako vahAnevAlI aura bastisthAna aura kUkhakA bhArIpana atisAra aura arocakako karanevAlI // 47 // aura kaTI yonisaMghimeM zUla aura camakeko karanevAlI aura jvarako karanevAlI pariplutA yoni hotIhai // vAtazleSmAmayavyAptA zvetapicchilavAhinI // 48 // upaplutA smRtA yoniHaura vAta aura kaphake rogoMse vyApta zvetarUpa picchilamalako bahanevAlI // 48 // upakRttA yoni kahIhai // vilutAkhyA tvadhAvanAt // . sAtajantuH kaNDUlA kaNDvA caatirtipriyaa||49|| aura nahIM dhonese aura kIDoMse saMyukta aura khAjase saMyukta aura hetuke vinA khAjakAlI aura atyaMta bhogakaranemeM pyAra karanevAlI viplutAkhyA yonivyApat hotIhai // 49 // akAlavAhanAdvAyuH shlessmrktvimuurcchitH|| karNikAJjanayadyonau rjomaargnirodhiniim||50|| sA karNinIakAlameM vahanese kapha aura raktase mAchita huA vAyu yonimeM Artavake mArgako rokanevAlI karNikAko upajAtAhai // 50 // yaha karNinI kahI hai / tribhirdossonigrbhaashyaashritaiH|| yathAsvopadravakarairvyApatsA sAnnipAtikI // 51 // aura yonike garbhAzayameM Azritahuye aura yathAyogya upadravako karanevAle tIna doSoMsa sAnnipAtikI vyApat kahIhai / / 51 // iti yonigadA nArI yaiH zukraM na pratIcchati // tato garbha na gRhNAti rogAMzcApnoti dAruNAn // For Private and Personal Use Only Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (966) assttaangghRdyeasRgdraashoNgulmaadiinaabaadhaashcaanilaadibhiH|| 52 // aise yonike roga kahe jinhoMse nArI vIryako na grahaNa karatIhai tisase garbhako nahIM dhAraNa karatIhai aura aneka prakArake dAruNa rogoMko prApta hotIhai asRgdara arthAt paiMrA roga arza gulna AdikoMko aura vAta pitta kaphase pIDAvizeSoMko prApta hotIhai / / 52 // iti berIniyA sivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkA yAmuttarasthAne trayastriMzo'dhyAyaH // 33 // ctustriNsho'dhyaayH| athAto guhyarogapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara guhyarogapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge // madamadhye zirAM vidhyedupadaMze navotthite // zItAM kuryAtkriyAM zuddhiM virekeNa vishesstH||1|| tilakalkaghRtakSaudrerlepaH pakke tu paattite|| navIna upaje upadaMzameM liMgake madhyakI sirAko vA~dhai aura zItala kriyAko karai aura vizeSa kArake julAvake dvArA zuddhiko karai / / 1 // pakehuye aura pATitahaye upadaMzameM tiloMkA kalka ghRta zahada inhoMse lepa karai // jambvAmrasumanonIpazvetakAmbojikAMkurAn // 2 // shllkiibdriibilvplaashaatinishodbhvaaH|| tvacaH kSIridrumANAM ca triphalAM ca jale pacet // 3 // sa kAthaH kSAlanaM tena pakkatailaM ca ropaNam // aura jAmuna Ama camelI kadaMba zveta ciramaTIke aMkuroMko // 2 // aura sAlakIvRkSa baGaverI belapatra DhAka tinizakI chAla aura dUdhavAle vRkSoMkI chAla aura triphalA inhoMko pAnImeM pkaavai||3|| yaha kvAtha upadaMzako dhovanemeM hitahai aura isI kAthase pakAyA tela ropaNahai / / tutthgairiklodhailaamnohvaalrsaaanaiH||4|| hrennupusspkaasiissauraassttriilvnnottmaiH|| lepaH kSaudrayutaiH suukssmairupdNshtrnnaaphH||5|| aura nIlAthothA gerU lodha ilAyacI manazila haratAla rasota // 4 !! reNukA nIlevarNavAlA horAkasIsa mulatAnImATI seMdhAnamaka inhoMke sUkSma cUrNIko zahadameM milA lepa kiyA upadaMzake dhAvoMko nAzatAhai // 5 // For Private and Personal Use Only Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (967) kapAle triphalAM dagdhvAM saghRtAropaNaM param // ThIkaremeM triphalAko dagdhakara pIche ghRtameM milAvai yaha uttama ropaNahai // ___sAmAnyaM sAdhanamidaM pratidoSaM tu zophavat // 6 // yaha sAmAnya cikitsA kahI aura doSake prati zojAkI samAna cikitsA jAnanIhai // 6 // na ca yAti yathA pAkaM prayateta tathA bhRzam // pakkaiH snAyuzirAmAMsaiH prAyo nazyati hi dhvjH|| 7 // jaise pAkako nahIM prAptaho taise atyaMta yatna karanA yogyahai, kyoMki pakehuye snAyu nADI mAMsase prAyatAse liMga naSTa hojAtAhai // 7 // arzasAM chinnadagdhAnAM kriyA kAryopadaMzavat // chinnahuye aura dagdhahuye arzaka arthAt massoMkI upadaMzakI samAna cikitsA karanI yogyahai // sarSapA likhitAH sUkSmaiH kaSAyairavacUrNayet // 8 // tairevAbhyaJjanaM tailaM sAdhayedraNaropaNam // aura zastrakarake likhitakarI sarpapikA phunasIko isIprakaraNameM pahile kahehuye jAmanaAdi vRkSoMke kAthakarake avacUrNita karai // 8 // aura tisI kAthakarake telako sAdhita karai yaha tela mAliza karanese ghAvako rokatAhai // kriyeyamavamanthe'pi raktaM srAvyaM tthobhyoH||9|| aura avamaMthameMbhI yahI auSadha karanA yogyahai, paraMtu sarpapikA aura avamaMthameM raktakA nikAlanA yogyahai // 9 // kumbhikAyA haredraktaM pakkAyAM zodhite vraNe // tindukatriphalArodhairlepastailaJca ropaNam // 10 // kuMbhikAmeM raktako nikAle aura pakIhuI kuMbhikAmeM prathama ghAvako zodhita kara pIche teMdu triphalA lodhakA lepa aura inhoMhIse siddhakiyA tela ropaNa hotAhai // 10 // alajyAM strutaraktAyAmayameva kriyaakrmH|| alajImeM prathama raktakA nikAsa karake pIche yahI kriyA krama karanA yogyahai // uttamAkhyAntu piTikAM saMchidya baDizoddhRtAm // 11 // kalkaizcarNaiH kaSAyANAM kssaudryuktairupaacret|| aura baDiza loheke TeDhe kATese uddhRta karI uttamAkhya piTikAko saMchedita kara // 11 // kaSAyoMke kalka aura cUrnAmeM zahadamilAke upAcarita krai| kramaH pittavisarpoktaH pusskrvyuuddhyohitH||12|| tvakpAke sparzahAnyAJca secayet For Private and Personal Use Only Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (968) aSTAGgahRdayepuSkarikAmeM aura saMvyUDhameM pittake visarpameM kahA auSadha hita hai // 12 // svarUpAkameM aura sparzahAnimeM secana zreSTha hai // -mRditaM punH|| balAtailena koSNena madhuraizcopanAhayet // 13 // aura mRditarogako kachuka garamakiye balAtelase secitakarai aura kachuka garamakiye madhura dravyoMse upanAha karanA yogyahai // 13 // aSThIlikAM hRte rakte zleSmagranthivadAcaret // aSThIlikAmeM prathama raktako nikAsa pIche kaphakI prathikI taraha cikitsA karai / / nivRttaM sarpiSA'bhyajya svedAyitvopanAhayet // 14 // trirAtraM pazcarAtraM vA susnigdhaiH shaalblaadibhiH|| svedayitvA tato bhUyaH snigdhaM carma samAnayet // 15 // maNiM prapIDya zanakaiH praviSTe copanAhanam // maNau punaHpunaH snigdhaM bhojanazcAtra zasyate // 16 // aura nivRttasaMjJaka liMgarogako ghRsase mAliza kara aura pasInA dekara upanAhako karai // 14 // tIna rAtritaka athavA pAMca rAtritaka acchI taraha snigdhakiye zAlvalaAdi svedoMse stroditakara pIche phira snigdha carmako maNImeM prApta karai // 15 // aura haule haule maNIko prazIDita kara aura praviSTahuI maNImeM vAraMvAra upanAhako karai isa rogameM snigdha bhojana hita hai // 16 // ayameva prayojyaH syAdavapATyAmapi krmH|| avapATikAmeMbhI yahI krama prayukta karanA yogya hai / nADImubhayatodvArAM niruddha jAnunA sRtAm // 17 // snehAktAM srotasi nyasya sinyceslehaishclaaphaiH|| tryahAtyahAtsthUlatarAM nasyanADI vivarddhayet // 18 // srotodvAramasiddhau tu vidvAJchastreNa pATayet // sevanIM varjayanyuGgyAtsadyaH kSatavidhi ttH||19|| aura donoM tarphako mukhavAlI niruddhAkhya rogameM lAkhase lepita karI nADIko // 17 // snehameM bhigoya liMgameM sthApitakara vAyuko nAzanevAle balAAdi snehoMse secanakare aura tIna tIna dinameM atyaMta sthUla nADIko sthApita karake liMgake dvArako baDhAvai // 18 // aise nahIM siddhi hove tau buddhi. mAn bhaidya sImanako varjitakarake liMgake dvArako pATita karai pIche sadyogakI vidhiko karai // 19 // prathitaM sveditaM nADyA snigdhoSNarupanAhayet // prathita saMjJaka rogako nADIse sveditakara snigdha aura uSNadravyoMse upanAhitakare / / For Private and Personal Use Only Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAna bhaassaattiikaasmetm| (969) limpetkaSAyaiH sakSaulikhitvA zataponakam // 20 // aura zataponakarogako lekhitakara pIche zahadase saMyuktakiye kasaile dravyoMke cUrNo se lepita krai20|| . raktavidradhivatkAr2yAM cikitsA zoNitAva'de // raktArbudameM raktakI vidradhIkI samAna cikitsA karanI yogyahai // vraNopacAraM sarveSu yathAvasthaM prayojayet // 21 // aura sabaprakArake liMgarogoMmeM avasthAke vasase vraNake upacAroMko prayukta karai // 21 // . yonivyApatsu mayiSTaM zasyate karma vAtajit // snehanasvedavastyAdivAtajAsu vizeSataH // 22 // yonikI vyApadoMmeM vizeSa karake vAtako nAzanevAlA karma zreSTha hai aura vAtase upajI yonikI vyApatmeM vizeSa karake sneha sveda basti Adi cikitsA hita hai // 22 // nahi vAtAhate yonirvanitAnAM praduSyati // ato jitvA tamanyastha kAdoSasya bheSajam // 23 // vAyuke vinA striyoMkI yoni dUSita nahIM hotIhai,isa kAraNase prathama vAyuko jItake pIche anya doSakI auSadhako karai // 23 // pAyayeta balAtailaM mizrakaM sukumArakam // snigdhasvinnAM tathA yoni duHsthitAM sthaapyetsmaam||24|| pANinonnamayejihmAM saMvRttAM vydhyetpunH|| pravezayeniHsRtAJca vivRttAM parivartayet // 25 // sthAnApravRttA yonirhi zalyabhUtA striyo bhavet // balAtela mizrakatela sukumArakatela inhoMkA strIko pAna karAvai, aura snigdha tathA svedita aura duHsthita yoniko samAnarUpa sthApitakarai // 24 // aura kuTila yoniko hAthase unnamitakarai aura saMvRttahuI yoniko vedhita karake phira prasArita karai, aura nikasIhuI yoniko pravezita kareM, aura vivRtahuI yoniko parivartita kareM // 25||aur strIko sthAnase bhraSTahuI yoni zalyarUpa hojAtIhai / karmabhirvamanAyaizca mRdubhiryojayestriyam // 26 // sarvataH suvizuddhAyAH zeSa karma vidhIyate // vastyabhyaGgaparISakapralepapicudhAraNam // 27 // isakAraNa komalarUpa vamanaAdi karmoMse strIko yojitakarai // 26 // mukha aura gudAke dvArA zuddhahuI strIke zeparahe bastikarma mAliza paripeka lepa ghRtameM bhIgehuye rUIke phohekA dhAranA ina saba koMko kareM // 27 // For Private and Personal Use Only Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (970) assttaangghRdyekaashmyNtriphlaadraakssaakaasmrdnishaadvyaiH|| guDUcIsairyakAbhIruzukanAsApunarnavaiH // 28 // parUSakaizca vipacetprasthamakSasamaighRtAt // yonivAtavikAraghnaM tatpItaM garbhadaM param // 29 // kaMbhArIkA phala, triphalA, dAkha, koMdI, haladI, dAruhaladI, zveta, kuraMTA, nalikA nakhI / / // 28 / / phAlasA ye saba eka eka tolebhara le, inhoMke kalkameM cauMsaTha tolebhara ghRtako pakAve, yaha ghRta yoni aura vAtake vikArako nAzatAhai aura pAna karanese garbhako detAhai // 29 // vacopakuJcikAjAjIkRSNAvRSakasaindhavam // ajamodAyavakSArazarkarAcitrakAnvitam // 30 // piSvA prasannayA''loDya khAdattaghRtabharjitam // yonipArtihRdrogagulmAzoMvanivRttaye // 31 // kalauMjI jIrA pIpala vAMsA seMdhAnamaka ajamoda javAkhAra khAMDa cItA // 30 // inhoMko prasannAsaMjJaka madirAmeM AloDitakara aura ghRtameM bhUna khAvai, yaha yoniroga pazalIpIDA hRdoga gulmaroga arzaroga inhoMkI nivRttike artha kahAhai // 31 // vRSakaM mAtuluMgasyamUlAni madayantikAm // pibenmayaiH salavaNaistathA kRSNopakuJcikaiH // 32 // vAMsA vijorAkI jaDa rAnamogarI inhoMko namakase saMyuktakarI madirAke saMga pIvai tathA pIpala aura kalauMjI aura namakase saMyukta karI madirAke saMga pAvai / / 32 // rAsnAzvadaMSTrAvRSakaiH zRtaM shuulhrmpyH|| rAyazaNa gokharU bAMsA inhoMse pakAyA dUdha zUlako haratAhai / / guDUcItriphalAdantIkAthaizca pariSecanam // 33 // bhaura giloSa triphalA jamAlagoTekI jaDa inhoMke kAthoMse pariseka yAnizUlameM hitahai // 33 // ntvaartaakiniikusstthsaindhvaamrdaaruubhiH|| tailAtprasAdhitAddhAryaH picuryoniirujaaphH||34|| agara vArtAku kUTa seMdhAnamaka devadAra inhoMse sAdhitakiye telase bhigoyAhuA rUIkA phohA yonimeM dhAraNakaranA yogyahai yaha pIDAko haratAhai // 34 // pittalAnAM tu yonInAM sekaabhynggpicukriyaaH|| zItAH pittajitaH kAryAH snehanArthaM ghRtAni ca // 35 // pittakI adhikatAvAlI yoniyoMmeM zItalarUpa seka mAliza picukriyA arthAt rUIke phohekA dhAraNa ye saba pittako jItanevAlI kriyA karanI yogyahai, aura snehana karaneke artha ghRtoMkA denA hitahai 36 For Private and Personal Use Only Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (971) zatAvarImUlatulAcatuSkArakSuNNapIDitAt // rasena kSIratulyena pAcayeta ghRtATakam // 36 // jIvanIyaiH zatAva- mRdvIkAbhiH pruusskaiH|| piSTaiH priyAlazcAlAzairmadhukAdvibalAnvitaiH // 37 // siddhasIte tumadhunaH pippalyAzca plaassttkm||shrkraayaa dazapalaM kssipellihyaatpicunttH||38||yonysRkchukrdossghnN vRSyaM puMsavanaM prm||ksstN kSayamasRvipattaM kAsaM zvAsaMhalImakam // 39 // kAmalAM vAtarudhiraM visarpa hRcchirograham // apasmArArditAyAmamadonmAdAMzca nAzayet // 40 // zatAvarIkI jaDako 1600 tole bhara lekarake kUTa aura kapaDese pIDitakara rasako nikAse pIche tisI rasake samAna dUdhamilA 256 tole ghRtako pakAvai // 36 // jIvanIyagaNake auSadha zatAvarI munakkA dAkha phAlasA ciroMjI mulahaTI kharehaTI baDIkharehaTI ye saba eka eka tole bhara le cUrNa banA pakAneke samaya milaa||37||siddhhoke zItala hojAve taba zahada 32 tole pIpala 32 tole khAMDa 40 tole inhoMko milAvai pIche ekatole bhara roja khAvai // 38 // yaha yonike raktako aura vIryake doSako nAzatAhai, vRSyahai atizayakarake puMsavana hai, aura kSatakSaya raktapitta khAMsI zvAsa halImaka // 39 // kAmalA vAtarakta visarpa hRgaha zirograha mRgIroga lakuvAvAta AyAmavAta mada unmAda inhoMko nAzatAhai // 40 // evameva payaH sarpirjIvanIyopasAdhitam // garbhadaM pittajAnAJca rogANAM paramaM hitam // 41 // isI kramase jIvanIyagaNoMke auSadhoMse sAdhitakiyA ghRta athavA dUdha garbhako detAhai, aura pittase upaje rogoMmeM atyaMta hitahai // 4 1 // balAdroNadvayakvAthe ghRtatailADhakaM pacet // kSIre caturguNe kRssnnaakaaknaasaasitaanvitaiH|| 42 // jiivntiikssiirkaakoliisthiraaviirddhijiirkaiH|| pysyaashraavnniimudgpiilumaassaakhypnnibhiH||43|| vAtapittAmayAnhatvA pAnAdgarbha dadhAti tat // kharaihaTIke 2048 tole bhara kAthameM 1024 tola dUdhako milA 256 tole ghRtako pakAvai, aura pIpala lAlanizota misarI // 42 // trAyamANa kSIrakAkolI zAlaparNI zatAvarI Rddhi jIrA dUdhI gorakhamuMDI mUMgaparNI pIlupI mASaparNI inhoMkA kalka milAvai // 43 // isa ghRtako pInese vAtapittake rogoMko dUra karake nArI garbhako dhAraNa karatI hai / For Private and Personal Use Only Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (972) aSTAGgahRdayeraktayonyAmasRgvarNairanubandhamavekSya ca // 44 // yathAdoSodayaM yujyAdraktasthApanamauSadham // aura raktayonimeM varNose raktako aura anubaMdhako dekhakara // 4 4 // doSake udayake anusAra raktako sthApana karanevAle auSadhako prayuktakarai // pAThA jmbvaamryorsthishilodbhedNrsaanyjnm||45||ambsstthaashaalmliipicchaa smnggaaNvtsktvcm||vaahiikbilvaativissaarodhrtoydgairikm||46||shunntthiimdhuukmaaciikrktcndnkttphlm|| kaGgavatsakAnantAdhAtakImadhukArjanam // 47 // puSye gRhItvA saJcUrNya sakSaudraM tndulaambhsaa| pibedarzaHsvatIsAre raktaM yshcopveshyte||48|| doSA jantukRtAye ca bAlAnAMtAMzca naashyet|| yonidoSaM rajodoSaM zyAvazvetAruNAsitam ||49||cuurnnN puSpAnugaM nAma hitamAtreyapUjitam // aura pAThA jAmana aura AmakI guThalI zilAjIta rasota // 45 // cUkA saMbhala mocarasa - majITha kUDAkI chAla kezara belagirI atIza lodha nAgaramothA gerU // 46 // sUTa mahuA moyyA lAlacaMdana kAyaphala sonApAThA kUDA dhamAsA dhAyake phUla mulahaTI kauhavRkSa // 47 // inhoMko puSyanakSatrameM grahaNakara aura cUrNabanA aura zahadase saMyuktakara cAvaloMke pAnIke saMga pAvai bavAsIrameM atIsArameM dastauMdvArA rudhira nikalatAho tisako yaha hitahai // 48 // bAlakoMke kIDoM se upaje jo doSahaiM tinhoMko aura yonidoSako aura dhUmravarNa zveta aura lAla aura kRSNa ArtabadoSako nAzatAhai / / 49 // yaha puSpAnuga cUraNa hitahai aura Atreyamunipe pUjitahai // yonyAM balAsaduSTAyA sarvaM rUkSoSNamauSadham // 5 // aura kaphase dUSitahuI yonimeM rUkSa aura garama saba auSadha hitahai // 50 // dhaatkyaamlkiiptrsrotojmdhukotplaiH|| jambbAmrasArakAsIsarodhakaTraphalatindukaiH // 51 // saurASTrikAdADimatvagudumbarazalATubhiH // akSamAnairajAsUtre kSIre ca dviguNe pacet // 52 // tailaprasthaM tadabhyaGgapicuvAstaSu yojayet // zUnottAnonnatA stabdhA picchilA srAviNI tathA // 53 // viplutopaplutA yoniH siddhayetsasphoTazUlinI // dhAyake phUla A~valAke patte veMta mulahaTI kamala jAmanakA aura AMbakA sAra kasIsa lodha kAyaphala teMdu // 51 // mulatAnImaTTI anArakI chAla gUlarake kace phala ye saba eka eka tole For Private and Personal Use Only Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / / laike 128 tole dUdhameM aura 128 tole bakarIke mUtrameM / / 52 // 64 tole telako pakAvai, yaha mAliza picukarma vastimeM yojita karA sUjI aura sIdhI aura UMcI aura stabdha aura picchilA aura srAviNI // 53 // viplutA upaplutA sphoTa aura zUlase saMyukta yonimeM siddha hai / yavAnnamabhayAriSTaM sIdhutailaM ca zIlayet // 54 // pippalyayorajaHpathyAprayogAMzca samAkSikAn // ___ aura joMkA anna haraDai ariSTa sIdhutela inhoMkA abhyAsakarai // 54 // pIpala lohakA cUrNa haraDai inhoMke prayogoMko zahadase saMyukta karake sevai // kAsIsaM triphalAkAMkSIsAbhrajambyasthidhAtukI // 55 // paicchilye kSaudrasaMyuktacUrNo vaishdykaarkH|| hIrAkasIsa triphalA mulatAnImATI AMmakI guThalI jAmanakI guThalI dhAyake phUla // 55 // inhoMkA zahadake sAtha kiyA cUrNa paicchilyameM vizadapaneko karatAhai // palAzadhAtukIjambUsamakAmocasarjajaH // 56 // durgandhe picchile kledastambhanazcUrNa iSyate // AragvadhAdivargasya kaSAyaH pariSecanam // 57 // aura kesU dhAyake phUla jAmana ma~jITha mocarasa rAla // 16 // inhoMkA cUrNa dUrgadhimeM aura pinchilameM kledako staMbhita karatAhai aura AragvadhAdi vargake kvAthakA pariseka vAMchitahai // 17 // stabdhAnAM karkazAnAM ca kArya mArdavakArakam // dhAraNaM vesavArasya kRsarApAyasasya ca // 58 // stabdha aura kaThorayoniyoMkA mArdava karanevAlA karma karanA yogyahai aura kuTila tathA sijhAye huve aura saMskRtakiye mAMsakA khicaDIkA aura khIrakA dhAraNa karanA yogyahai // 58 // durgandhAnAM kaSAyaH syAttailaM vA kalka eva vaa|| cUrNoM vA sarvagandhAnAM pUtigandhApakarSaNaH // 59 // aura dugaMdhitarUpa yoniyoMko gaMdhavAle auSadhoMkA kAtha athavA tela athavA kalka athavA durgadhako dUrakanevAlA cUrNa hitahai // 59 // zleSmalAnAM kaTuprAyAH samUtrA bastayo hitAH // pitte samadhukakSIrA vAte tailaamlsNyutaaH||60|| kaphavAlI yoniyoMkI kaTudravyoMke vizeSatAse aura gomUtrase yukta huI bastiyAM hitahaiM aura pittameM mulahaTI aura dUdhase saMyukta karI basti hitahaiM aura vAtameM tela aura khaTTe padArthase saMyukta karI basti hitahai // 60 // sannipAtasamutthAyAH karma sAdhAraNaM hitam // sannipAtase upajI yonivyApatmeM sAdhAraNa karma hitahai / / For Private and Personal Use Only Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (974) aSTAGgahRdayeevaM yoniSu zuddhAsu garbha vindAnta yossitH||61||adusstte prAkRte bIje jIvopakramaNe sti||pnyckrmvishuddhsy puruSasyApi cendriyam // 62 // parIkSya varNeoNAnA duSTaM tadnairupAcaret // mnyjisstthaakusstthtgrtriphlaashrkraavcaaH||6||dve nize madhukaM medA dIpyaka kaTurohiNI // pysyaahinggkaakoliivaajigndhaashtaavriiH||6|| piSTrAkSAMzaighRtaprasthaM pacetkSIrAccaturguNam // yoni zukrapradoSeSu tatsarveSu ca zasyate // 65 // AyuSyaM pauSTikaM madhyaM dhanyaM puMsavanaMparam // phalasapiriti khyAtaM puSpe pItaM phalAya yat // 66 // mriyamANaprajAnAM ca garbhiNInA ca pUjitam // etatparaJca bAlAnAM grahannaM dehavarddhanam // 67 // aise zuddhahuI yoniyoM meM strI garbhako prAptahotIhai // 61 // prAkRta bIjake aduSTapanameM aura jIvake upakramaNameM paMcakarmase vizuddhahuye puruSake vIryako / / 62 // doSoMke varSoMse duSTahuyekI parIkSA kara pIche tina doSoMke nAzanevAle auSadhoMse upAcarita kare aura majITha kUTha tagara triphalA khAMDa vaca // 13 // haladI dAruhaladI mulahaTI medA ajamoda kuTakI dUdhI hIMga kAkolI asagaMdha zatAvarI // 64 // ye saba eka eka tolA bhara le pIsa kalka banAvai aura 256 tole dUdha milA tinhoMmeM 64 tole ghRtako pakAvai yaha yoni aura vIryake saba doSoMmeM zreSTha hai // 65 // Ayuko baDhAtAhai puSTiko karatAhai aura buddhimeM hitahai, aura dhanyahai atizaya karake puMsavana hai aura phalasArpanAmase vikhyAtahai yaha ghata Artava samayameM pAnakiyA saMtatiko upajAtahi // 66 // _ aura jisakI saMtAna marajAtIho aisI striyoMko aura garbhavAlI striyoMko pUjitahai aura bAlakoMke grahoMko nAzatAhai aura dehako baDhAtAhai // 67 // / iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne catustriMzo'dhyAyaH // 34 // paJcatriMzo'dhyAyaH / athAto viSapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara viSapratiSedha nAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / mathyamAne jalanidhAvamRtArthaM suraasuraiH||jaatH prAgamRtotpatteH puruSo ghordrshnH||1||diipttejaashcturdssttrohrikesho'nlekssnnH|| jagadviSaNNaM taMdRSTvA tenAsau visssNjnyitH||2||hungkto brahma For Private and Personal Use Only Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (975) NA mUrtI tataH sthAvarajaGgame // so'dhyatiSThannija rUpamujjhitvA * vaJcanAtmakam // 3 // amRtake artha devatA aura daityoMse mathyamAna huye samudrameM amRtakI utpattise pahile ghora darzanavAlA puruSa upajA // 1 // paraMtu dIpta tejavAlA aura cAra DADhauMvAlA hare kezovAlA agnike samAna netroMvAlAthA,tisa puruSako dekhakara jagata viSAdako prApta hogayA, tisase vaha puruSa viSasaMjJaka kahAtAhai // 2 // pIche brahmAse DhuMkRta kiyA vaha puruSa apane vacanarUpako tyAgake sthAvara aura jaMgamoMmeM mUrtimAn hoke sthita hotA bhayA // 3 // sthiramatyulbaNaM vIrye yatkandeSu pratiSThitam // kAlakUTendravatsAkhyazRGgIhAlAhalAdikam // 4 // jo sthavAra viSa kaMdoMmeM pratiSThitahai vaha vIryameM atyutbaNa hotAhai, aura vaha kAlakUTa indravatsAkhya zRMgI hAlAhala AdinAmase vikhyAtahai // 4 // sarpalUtAdidaMSTrAsa dAruNaM jaGgamaM viSam // sarpa aura makaDI AdikI dADhomeM dAruNarUpa jaMgama viSahai / sthAvaraM jaGgamaM ceti viSaM proktamakRtrimam // 5 // kRtrimaM garasaMzaM tu kriyate vividhaussdhaiH|| hanti yogavazenAzu cirAcciratarAcca tat // 6 // zophapANDUdaronmAdadurnAmAdInkaroti ca // sthAvara aura jaMgama nAmoMse akRtrima viSa do prakArakA kahAhai ||1||aur aneka prakArake auSa dhoMse jo kiyAjAya vaha garasaMjJaka kRtrima viSa kahAtAhai, yaha yogavazase zIghra nAzatAhai tathA atyaMta cirakAlameM nAzatAhai // 6 // zojA pAMDu udara roga unmAda bavAsIra Adi rogoMko karatAhai // tIkSNoSNarUkSavizadaM vyavAyyAzukaraM laghu // 7 // vikAzisUkSmamavyaktarasaM viSamapAki ca // ___ aura tIkSNa garama rUkhA vizada vyavAyi zIghra karanevAlA halakA // 7 // vikAzi sUkSma aprakaTa rasavAlA aura nahIM pakanevAlA viSa hotAhai // ojaso viparItaM tattIkSNAdyairanvitaM gunnaiH||8|| vAtapittottaraM nRNAM sadyo harati jIvitam // aura tIkSNaAdi dazaguNoMse yuktahuA yaha viSa parAkramake viparIta hojAtAhai ||8||vaat aura pittakI adhikatAvAlA hoke viSa prANoMko tatkAla haratAhai // vivaM hi dehaM samprApya prAradUSayati zoNitam // 9 // For Private and Personal Use Only Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (976) aSTAGgahRdayekaphapittAnilAzcAnu samaM doSAnsahAzayAn // tato hRdayamAsthAya dehocchedAya kalyate // 10 // jisakAraNase viSa zarIrameM prApta hoke pahile saba zarIgataraktako dUSita karatAhai // 9 // pIche Azayase sahita kapha pitta vAtako dUSita karatAhai pIche samAna rUpa hRdayameM sthita hoke dehake nAzake artha samartha hojAtAhai // 10 // sthAvarasyopayuktasya vege pUrva prjaayte|| jihvAyAH zAzvatA stambho mUrchA trAsaH klamo vmiH||11|| upayukta kiye sthAvara viSake prathama vegameM jIbhakA dhUmrapanA,stabha mUrchA trAsa glAni chardi upajateheM 11 dvitIye vepathuH svedo dAhaH kaNThe ca vedanA // viSaM cAmAzayaM prAptaM kurute hRdi vedanAm // 12 // . dUsare vegameM kaMpa pasInA dAha kaMTho pIDA upajatehaiM, aura AmAzayameM prAptahuA viSa hRdayameM pIDAko karatAhai // 12 // tAluzoSastRtIye tu zUlaM cAmAzaye bhRzam // durbale harite zUne jAyete cAsya locane // 13 // pakvAzayagate todahidhamAkAsAntrakUjanam // tIsare vegameM tAlukA zoSa aura AmAzayameM atyaMta zUla durbala aura hare aura zojAse saMyukta netra hojAtehaiM // 13 // pakvAzayameM gatahuye viSameM cabhakA hicakI khAMsI AMtokA bolanA upajatehaiM / / - caturthe jAyate vege zirasazcAtigauravam // 14 // aura cauthe vegameM zirakA bhArIpana upajatAhai // 14 // kaphapraseko vaivayaM parvabhedazca paJcame // sarvadoSaprakopazca pakvAdhAne ca vedanA // 15 // pAMcaveM vegameM kaphakA praseka varNakA badalajAnA saMdhiyoMkA bheda saba doSoMkA prakopa aura camakA hicakI khAMsI AMtokA bolanA ye saba upajatahaiM // 11 // SaSThe saMjJApraNAzazca subhRzaM cAtisAryate // chaThe vegameM saMjJAkA nAza bhIra atyaMta atisAra upajatA hai // skandhapRSThakaTIbhaGgo bhavenmRtyuzca saptame // 16 // aura sAtaveM vegameM skaMdha pRSThabhAga kaTIkA bhaMga aura mRtyu hojAtIhai // 16 // prathame viSavege tu vAntaM zItAmbusecitam // sarpirmadhubhyAM saMyuktamagadaM pAyayedbhutam // 17 // For Private and Personal Use Only Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (977) pahile viSake vegameM vamana karAke aura zItalapAnIse secita kiyeko zahada aura ghRtase saMyukta kara pIche auSadhakA pAna karAvai // 17 // . dvitIye pUrvavadvAntaM viriktaM cAnupAyayet // dUsare viSake vegameM pahilekI taraha zItala pAnIse secitakara vamana aura julAbase saMyukta kara auSadhakA pAna karAvai // tRtIye'gadapAnaM tu hitaM nasyaM tathAJjanam // 18 // aura tIsare vegameM auSadhakA pAna nasya aMjana hitahai // 18 // caturthe snehasaMyuktamagadaM pratiyojayet // paJcame madhukakkAthamAkSikAbhyAM yutaM hitam // 19 // cauthevegameM snehase saMyuktakarI auSadhako prayuktakarai aura pAMcaveM vegameM mulahaTIkA kAtha aura zahadase saMyuktakiyA auSadha hitahai / / 19 // SaSTe'tisAravasiddhiHchaThevegameM atIsArakI tulya cikitsA karanI // avapIDastu saptame // mUrti kAkapadaM kRtvA sAsRgvA pizitaM kSipet // 20 // aura sAtaveM vegameM rogAnutpAdanIya adhyAyameM kahA avapIDa denA yogyahai, athavA zirameM kAka padacihnako karake raktase sahita mAMsako sthApitakarai // 20 // kozAtakyagnikaH pAThA suuryvllymRtaabhyaaH|| zeluH zirISaH kiNihI hAridre kSaudrasAhvayA // 21 // punarnave trikaTukaM bRhatyau sAri balA // eSAM yavAgU ni!he'zItAM saghRtamAkSikAm // 22 // yuMjyAdvegAntare sarvaviSaghnI kRtakarmaNaH // kaDavItoraI cItA pAThA brAhmI giloya haraDai lhesavA sirasa kiNihI haladI dAruhaladI vaTamAkSika // 21 // donoM zAMThI sUTha miraca pIpala donoMkaTehalI donoM anantamUla kharehaTI inhoMko kAthameM siddha nahIM zItalahuI ghata aura zahadase saMyukta yavAgako // 22 // anya vegoMmeM yojitakarai yaha saba prakArake viSoMko nAzatIhai parantu kRtakarmavAle rogIke artha yaha yavAgU hitahai / / - tadvanmadhUkamadhukapadmakesaracandanaiH // 23 // aura taisehI mahuA mumhaTo kamalakezara caMdanake kAthoMse aura zItala ghRta aura zahadase saMyukta peyAko prayukta karai // 23 // For Private and Personal Use Only Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (978) aSTAGgahRdayeaJjanaM tagaraM kuSThaM haritAlaM mnHshilaa||phlinii trikaTuspRkkA nAgapuSpaM skesrm||24||hrennu madhukaM mAMsI rocanA kAmamAlikA ||shriivessttkN sarjarasaH zatAhAMkuGkumaM blaa||25|| tamAlapatratAlIsabhUjozIre nizAdvayam // kanyopavAsinIsnAtAzaklavAsAmadhudrutaiH // 26 // dvijAnabhyarcya taiH puSye kalpayedagadottamam // vaidyazcAtra tadA mantraM prayatAtmA ptthedidm|| ||27||nmHpurusssiNhaay namo nArAyaNAya ca // yathAsau nAbhijAnAti raNe kRSNaparAjayam ||28||eten satyavAkyena agado me prasiddhayatu // namo vaiduryyamAte hulahulu rakSa mAM srvvissebhyH||29||gauri gAndhAri caNDAli mAtaGgi svaahaa||pisstte ca dvitiiyomntr||AUMhrimaayi svAhA ||30||ashessvissvetaalgrh kArmaNapApmasu // marakavyAdhidurbhikSayuddhAzanibhayeSu c||31|| paapnsyaanyjnaalepmnnibndhaadiyojitH|ess candrodayo nAma zAntiHsvastyayanaM param // 32 // rasota tagara kUTha haratAla manazila kalahArI jhUTha miraca pIpala brAhmI nAgakezara // 24 // reNukA mulahaTI bAlachaDa vaMzalocana kAkamAcikA zrIveSTadhUpa rAla zopha kezara kharaiTI // 25 // tejapAta tAlIzapatra bhojapatra khasa haladI dAruhaladI inhoMko zahadase saMyuktakarai, pIche vRtako karanevAlI aura snAnakiye huye aura sapheda vastroMvAlI knyaa||26||braahmnnoN kI pUjA karake tina dravyoMke dvArA puSyanakSatrameM uttama auSadhako kalpitakarai aura tisakAlameM sAvadhAna huAvaidya isa maMtrakA pATha karai // 27 // vaha mantra saMskRtameMhI prakAzita kiyAjAtAhai "nanaH puruSasiMhAya namo nArAyaNAya yathAsau nAbhijAnAtiraNekRSNaparAjayam // 28 // etena satyavAkyena agado me prasiddhyatu // namo vaiDUryyamAte hulu hulu rakSa mAM srvvissebhyH"||29||"gauri gAMdhAra caMDAli mAtagi svAhA' aura auSadhako pIsaneke samayameM dUsare maMtrako paDhe "OMharimAyisvAhA" // 30 // saba viSa vetAlagraha kArmaNa duHkha maraneke yogya vyAdhi durbhikSa yuddha vajrabhaya inhoMmeM ||31||paan nasya aMjana lepa maNibandha ina Adise yojitakiyA yaha caMdrodaya nAma auSadha zAMtisvarUpahai aura atizaya kalyANakA sthAna rUpahai // 32 // jIrNa viSanauSadhibhirhataM vA dAvAgnivAtAtapazoSitaM vaa|| svabhAvato vA suguNairna yuktaM dRSIviSAkhyAM viSamabhyupaiti // 33 // vIryAlpabhAvAdavibhAvyametatkaphAvRtaM varSagaNAnubandhi // tenAdito bhinnapurISavarNo duSTAsrarogI tRddrockaatH|| 34 // For Private and Personal Use Only Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhApATIkAsametam / (979) mUrchanvamangadgadavAgvimuhyanbhavecca duussyodrlinggjussttH|| AmAzayasthe kaphavAtarogI pkkaashysthe'nilpittrogii||35|| purAnI aura viSako nAzanevAlI auSadhiyoMse hatahuA athavA dAvAgni vAyu ghAmase zoSita athavA svabhAvasehI suMdara guNoM se nahIM yuktahuA viSa dUSIviSa nAmako prApta hojAtA hai // 33 // vIryake alpabhAvase yaha avibhAvyahai, aura kaphase AvRta bahuta varSAMtaka ThaharatAhai, tisase pIDita huA bhinnarUpa viSThA aura varNa vAlA aura duSTahuye rakta ke rogavAlA tRSA aura arocakase pIDita manuSya hojAtAhai // 34 // tathA mUrchAko prAptahuA aura vamana karatAhuA aura gaddavANIvAlA mohita hotAhuA aura dUSyodarake lakSaNoMse juSTahuA manuSya hojAtAhai aura AmAzayameM sthitahuye dUSIviSameM kapha aura bAtake rogavAlA manuSya hojAtAhai, aura pakkAzayameM sthitahuye dUSIviSameM vAta aura pittake rogavAlA manuSya hojAtAhai / / 35 / / bhavennaro dhvastaziroruhAGgo vilUnapakSaH sa yathA vihaGgaH // sthitaM rasAdiSvathavA vicitrAnkaroti dhaatuprbhvaanvikaaraan||36|| aisA paMkha aura bAloMse hIna hue pakSIkI samAna manuSya hojAtAhai, athavA rasaAdi dhAtuvoMmeM sthitahuA dUpIviSa dhAtuse upajanevAle aneka prakAravAle vikAroMko karatAhai // 36 // praagvaataajiirnnshiitaabhrdivaasvpnaahitaashnaiH|| duSTaM dUSayate dhAtUnato dRSIviSaM smRtam // 37 // pUrvakA vAyu ajIrNa zIta arthAt jADA baddaloMkA honA dinakA zayana ahitabhojana inhoMse duSTahuA dhAtuvoMko dUSita karatAhai, isa kAraNase dUSIviSa kahAtAhai // 37 // dUSIviSArta susvinnamUlaM cAdhazca zodhitam // dRSIviSArimagadaM lehayenmadhunA plutam // 38 // dUIviSase pIDita manuSyako acchItaraha svedikara vamana aura julAbase zodhitakara zahadase saMyukta kiye dUSIvipakI zatrurUpa auSavako caTAvai // 38 // pippalyo dhyAmakaM mAMsI rodhamelA suvarcikA // kuTannaTaM nataM kuSThaM yaSTI candanagairikam // 39 // ... dRSIviSAri nA'yaM na cAnyatrApi vAryate // . pIpala rohipatRNa bAlachaDa lodha ilAyacI sajjIkhAra sonApAThA tagara kUTa mulahaTI caMdana geruu|| 3 // 39 // ye auSadha nAmase dUpIviSakA zatru kahAhai, anya sthAnameM yaha bArita nahIM kiyAjAtAhai / / viSadigdhena vidvastu pratAmyati muhurmuhuH // 40 // vivarNabhAvaM bhajate viSAdaM cAzu gcchti|kiittairivaavRtN cAsya gAtraM cimicimaayte||41||shronnipRsstthshirHskndhsndhyHsyuHsvednaaH // For Private and Personal Use Only Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 980 ) maSTAGgahRdaye kRSNAduSTAstravisrAvI tRnnmuurcchaajvrdaahvaan||42|| dRSTikAluSya vamathu zvAsakAsakaraH kSaNAt // AraktapItaparyantaH shyaavmdhyo'tirugvrnnH||43|| sUyate pacyate sadyo gatvA mAsaM ca kRSNatAm // praklinnaM zIryyate'bhIkSNaM sapicchilaparisravam // 44 // kuryAdamarmaviddhasya hRdayAvaraNaM drutam // aura viSase lepita kiye zastrase viddhahuA manuSya vAraMvAra pratamita hotA hai // 40 // aura vivarNabhAvako sevatA hai, aura zIghra viSAdako prApta hotA hai, aura isakA zarIra kI DoMse AvRtakI taraha cimacimAhaTa karatA hai // 41 // kaTI pRSThabhAga zira kaMdhA saMdhi ye saba pIDAse saMyukta hojAtI haiN| kRSNa aura duSTa raktako jhirAtA hai, aura tRSA mUrcchA jvara dAhavAlA hojAtA hai // 42 // aura kSaNamAtra se dRSTikA kapapanA chardi zvAsa khAMsI ko karatA hai aura kachuka rakta aura pIta saba orase aura madhya meM dhUmravarNa aura atyaMta pIDAvAlA ghAtra hojAtA hai // 43 // tatkAla sUjajAtA hai aura paka jAtA hai aura kRSNabhAvako prAtahuA mAMsa tatkAla praklinnahuA bikharajAtA hai aura nityaprati picchilarUpa prisraavko||44|| karatA hai, aura nahIM marma meM viddha honepara bhI zIghra hRdayakA AcchAdana hojAtA hai | zalyamAkRSya tatena lohenAnu dahedraNam // 45 // athavA muSkaka zvetA somatvaktAmravallitaH // zirISAdddhanakhyAzca kSAriNaH pratisArayet // 46 // zukanAsAprativiSAvyAghrImUlaizca lepayet // tahAM zalyako khaica pIche taptakiye lohase ghAvako dagdhakare // 45 // mokhAvRkSa zvetakaTehalI khIpakI chAla marjITha zirasa baDabera inhoMke khArase pratisArita kare // 46 // kaMbhArI kAlA atIza kaTehalI kI jaDa inhoMse lepa karavAvai // kaSTacikitsAM ca kuryyAttasya yathArhataH 47 // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aura tisarogI ke kITadaSTakI cikitsAko yathAyogyase kare // 47 // traNe tu pUtipizite kriyA pittavisarpavat // durgaMdhita mAMsa vAle ghAva meM pittake visarpakI samAna kriyA karanI // saubhAgyArthaM striyo bhartre rAjJe vA'rAticoditAH // 48 // garamAhArasaMpRktaM yacchantyAsannavartinaH // aura saubhAgyake artha striyoM aura zatruoMse preritAkaye // 48 // aura nikaTameM rahanevAle manuSya rAjAke artha bhojanameM milehuye gara arthAt kRtrima viSako dete haiM | nAnAprANyaGgazamalaviruddhauSadhibhasmanAm // 49 // viSANAM cApavIryANAM yogo gara iti smRtaH // For Private and Personal Use Only Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (981) aneka prakArake prANiyoM ke aMgoMkA maila viruddha auSadhakI bhasma // 49 // aura alpavIryyavAle viSakA saMyoga gara kahAtAhai // tena pANDuH kRzo'lpAgniH kaasshvaasjvraaditH|| 50 // vAyunA pratilomena svpncintaapraaynnH||mhodrykRlliihii diinvaagdurblo'lsH||51|| zophavAnsatatadhyAtaH zuSkapAdakaraH kssyii| svapne gomaayumaarjaarnkulvyaalvaanraan||52||praayHpshyti zuSkAMzca vnsptijlaashyaan|| manyatekRSNamAtmAnaMgaurogauraM ca kaalkH||53||vikrnnnaasaanynNpshyettdvihtendriyH|| tisase pAMDu kRza aura alpa agnivAlA khAMsI zvAsa jvarase pIDita ||10||prtilomruup vAyuse svapna aura ciMtAmeM parAyaNa mahodara yakRta tillIvAlA aura dInarUpa vANIvAlA durbala aura Alasya vAlA // 51 // aura zojevAlA aura kSayavAlA niraMtara aphArese saMyukta aura zuddharUpa hAtha tathA . pairoMvAlA aura svapnemeM gIdaDa bilAva nolA sarpa siMha Adi vAnaroMko // 52 // aura zuSkarUpa huye vanaspati aura jalake AzayoM ko vizeSakarake dekhatAhai, aura Apa gauraraMgavAlA hoto kRSNarUpa apanI AtmAko aura Apa kAlA hoto gaurarUpavAle apane zarIrako mAnatAhai // 53 // garakarake hata iMdriyoMvAlA vaha rogI vigata hue kAna nAsikA netrakI samAna dekhatAhai // etairanyaizca bahubhiH kliSTo ghorairupadravaiH // 54 // garA" nAzamApnoti kazcitsadyocikitsitaH // aura inhoMse tathA anya bahutase ghorarUpa upadravoMse kliSTahuA // 14 // aura kRtrima viSase pIDitahuA vaha manuSya nAzako prApta hojAtAhai aura koIka nahIM cikitsita huA tatkAla marajAtAhai graato vAntavAnbhuktvA tatpathyaM pAnabhojanam // 55 // zuddhahRcchIlayeddhema sUtrasthAnavidheH smaran / __ aura kRtrima viSase pIDita rogI prathama vamanako karai pIche pathyarUpa pAna aura bhojanako grahaNakara // // 56 // zuddha hRdayavAlA hoke aura sUtrasthAnakI vidhiko smaraNa karatAhuA sonekA abhyAsa kare / / zarkarAkSaudrasaMyuktaM cUrNa taapysuvrnnyoH||56|| lehaH prazamayatyugraM sarvayogakRtaM viSam // khAMDa aura zahadase saMyuktakiyA sonAmAkhI aura suvaNakA cUrNa // 16 // cATAjAve to dAruNa aura garake yogase upaje viSako zAMta karatAhai // mUrvAmRtAnatakaNApaTolIcavyacitrakAn // 57 // vacAmustaviDaGgAni tarka koSNAmbumastubhiH // pibedrasena vAmlena grophtpaavkH|| 58 // For Private and Personal Use Only Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (982) aSTAGgahRdayeaura mUrvA giloya tagara pIpala paravala cavya cItA // 17 // vaca nAgaramothA vAyaviDaMga inhoMko taka kucheka garamakiyA pAnI dahIkA mastu khaTTArasa inhoMko kRtrima viSase upahata agnivAlA paavai||18|| pArAvatAmiSazaThIpuSkarAI zRtaM himam // garatRSNArujAkAsazvAsahidhmAjvarApaham // 59 // ___ kabUtarakI vITa kacUra pohakaramUla inhoMse pakAyAhuA aura zItalAkeyA pAnI kRtrima viSa tRSA zUla khAMsI zvAsa hicakI jvarako nAzatAhai // 59 // viSaprakRtikAlAnnadoSadRSyAdisaGgame // viSasaGkaTamuddiSTaM zatasyaiko'tra jIvati // 6 // viSakI prakRti kAla anna doSa dUSya Adike saMgamameM viSasaMkaTa kahA, isa viSasaMkaTameM saikaDoMke madhyameM viSase pIDitahuA ekahI jIvatAhai // 6 // kssuttRssnnaadhrmdaurblykrodhshokbhyshrmaiH|| ajIrNavoM dravataH pittmaarutvRddhibhiH||61 // tilpusspphlaaghaannbhuubaasspdhngrjitaiH|| hastimUSikavAditraniHsvanairviSasaGkaTaiH // 62 // purovAtotpalAmodamadanairvardhate viSam // ___ kSudhA tRpA ghAma durbalapanA krodha zeka bhaya parizramase ajIrNarUpa viSTAko jhirAte hueke pitta aura vAyukI vRddhikarake // 61 // tila phUla phalakA sUcanA pRthvIkI bhApha, AkAzakA garjanA hAthI aura mUsAkI khAlase banehuye bAjoMkA zabda aura viSake saMkaTa // 62 // pUrvakA vAyu, kamala AnaMda kAmadevase viSa baDhatAhai // varSAsu cAmbuyonitvAtsaMkledaM guDavadgatam // 63 // visarpati ghanApAye tadagastyo hinasti ca // prayAti mandavIryyatvaM viSaM tasmAddhanAtyaye // 64 // aura varSARtumeM jalakI yonivAlA honese viSa guDakI samAna kledabhAvako prApta hotAhai // 63 // aura phailatAhai aura zaradatumeM tisa viSako agastimuni nAzatA hai tisI kAraNase viSa zaradakAlameM manda vIryatAko prApta hotAhai // 64 // iti prakRtisAtmyartusthAnavegabalAbalam // Alocya nipuNaM buddhayA karmAnantaramAcaret // 65 // aise pUrvokta prakAra karake prakRtisAtmya RtusthAna vega bala abala inhoMko acchItaraha buddhise vicAre pIche karmako Acarita karai // 65 / / For Private and Personal Use Only Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (983 ) zlaiSmikaM vamanairuSNarUkSatIkSNaiH prlepnaiH|| kaSAyakaTutikkaizca bhojanaiH zamayedviSam // 66 // zlaiSmika viSako vamana garama rUkhA tIkSNa lepa aura kasailA kaDuvA tikta bhojana inase shaaNtkr||66|| paittikaM TesanaiH sekapradehai shshiitlaiH|| - kaSAyatiktamadhuraighRtayuktaizca bhojnaiH||67|| paittika viSako julAba seka atyaMta zItala lepa aura kasaile tikta madhura ghRta saMyukta bhojanase zAMtakarai // 67 // vAtAtmakaM jayetsvAdusnigdhAmlalavaNAnvitaiH // saghRtai janaileMpaistathaiva pizitAzanaiH // 68 // nAghRtaM srasanaM zastaM pralepo bhojyamauSadham // . svAdu snigdha amla lavaNa ghRtase yukta bhojana lepa aura mAMsakA bhojana inhoMse vAtika viSako jIte // 68 // viSameM ghRtase varjita julAba aura lepa bhojana auSadha ye hita nahIMhaiM / / / sarveSu sarvAvastheSu viSeSu na ghRtopamam // 69 // vidyate bheSajaM kinyjidvishessaatprble'nile|| aura saba avasthAvAle saba viSoMmeM ghRtake samAna // 69 // koIbhI auSadha nahIM hai, aura baDhehuye vAyumeM vizeSakarake ghatake samAna koI auSadha nahIMhai // ayatnAcchaiSmikaM sAdhyaM yatnAspittAzayAzrayam // 7 // aura kaphagata viSa jatanake vinAhI sAdhya kahAhai, aura pittAzayameM sthitahuA viSa jatanase sAdhya kahAhai // 70 // suduHsAdhyamasAdhyaM vA vAtAzayagataM viSam // 71 // vAtAzayameM prAptahuA viSa atyaMta duHsAdhya athavA asAdhya kahAhai // 71 / / / iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne paJcatriMzo'dhyAyaH // 35 // ptriNsho'dhyaayH| -CCORDoorathAtaH sarpaviSapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH|| isake anaMtara sarpaviSapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| darvIkarA maNDalino rAjImantazca pnngaaH|| tridhA samAsato bhaumA bhidyante te tvanekadhA // 1 // vyAsato yonibhedena nocynte'nupyoginH|| For Private and Personal Use Only Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (984) aSTAGgahRdayedarvIkara maMDalavAle rAjimAna ina bhedoMse tIna prakArake sarpa saMkSepase kahehaiM aura aneka prakArakebhI kahehaiM // 1 // yonibhedase aura vistArase aura yahAM nahIM upayogavAle honese ve nahIM kahe gayehaiM / / vizeSAdrUkSakaTukamamloSNaM svAdu zItalam // 2 // viSaM darvIkarAdInAM kramAdvAtAdikopanam // vizeSakarake rUkhA kaDuA khaTTA garama svAdu aura zItala // 2 // aisA viSa darvIkara Adi sokA hotAhai, aura kramase vAta Adi doSoMko kopatAhai // tAruNyamadhyavRddhatve vRSTizItAtapeSu ca // 3 // viSolbaNA bhavantyete vyantarA RtusandhiSu // taruNapanA madhya vRddhapana varSA zItakAla ghAMmameM // 3 ||ye tIna prakArake sarpa adhika viSavAle hotehaiM aura RtuoMkI saMdhimeM vijAtI hojAtAhai // rthaangglaangglcchtrsvstikaakushdhaarinnH||4|| phaNinaHzIghragatayaH sA darvIkarAH smRtaaH|| cakra hala chatra svastika aMkuza inhoMko dhAraNa karanevAle // 4 // aura phaNavAle zaghrigamana karanevAle sarpa darvIkara kahAtehaiM / jJeyAM maNDalino'bhogA mnnddlairvividhaishcitaaH||5|| prAMzavo mandagamanAH- aura alpa bhogavAle aneka prakAra ke maMDalose vyApta // 5 // aura prakarSakarake kiraNoMvAle, aura maMdagamana karanevAle maMDalI sarpa jAnane // rAjImantastu raajibhiH|| snigdhA vicitravarNAbhistiyaMgUrdhvaM vicitritaaH||6|| aura cikane aura aneka prakArake varNoMvAlI paMktiyoMkarake tirache aura Uparako vicitrita aise rAjiman sarpa kahehaiM // 6 // . godhAmutastu gaudhero viSe darvIkaraiH smH|| catuSpAdgohakA putra guherA hotAhai aura viSameM darvIkara soke samAna hotAhai aura cAra pairoMvAlA hotaahai| vyantarAnvidyAdeteSAmeva skraat||7|| vyAmizralakSaNAste hi snnipaatprkopnaaH|| aura inhoMke milApase vizeSa aMtaravAle vyaMtaranAmase prasiddha sokobhI jAno / / 7 // mizrita lakSaNoMvAle aura sannipAtako kupita karanevAle hotehaiM / / AhArArthaM bhayAtpAdasparzAdativiSAkrudhaH // 8 // For Private and Personal Use Only Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (985) pApavRttitayA vairAdevarSiyamacodanAt // pazyanti sarpAsteSUktaM viSAdhikyaM yathottaram // 9 // bhayase aura pairake sparzase aura ativiSase aura krodhase bhojanake artha // 8 // aura pApavRtti panese deva RSi yamake prerita kiye vairase sarpa DasatehaiM tinhoMmeM uttarottara kramake anusAra viSakI adhikatA kahIhai // 9 // __ AdiSTAtkAraNaM jJAtvA pratikuryAdyathAyatham // kahehuye sarpake lakSaNase kAraNako jAna cikitsA karai // . vyantaraH pApazIlatvAnmArgamAzritya tiSThati // 10 // aura vyaMtaranAmavAlA sarpa pApake svabhAvase mArgameM Azritahoke sthitahotAhai // 10 // yatra lAlAparikledamAtraM gAtre pradRzyatena tu daMSTrAkRtaM dazaM tatuNDAhatamAdizet // 11 // ekaM daMSTrApadaM dve vA vyAlIDhAkhyamazoNitam // daMSTrApade sarakte dve vyAluptaM trINi tAni tu // 12 // mAMsacchedAdavicchinnaraktavAhIni daMSTrakam // daMSTrApadAni catvAri tadvaddaSTanipIDitam // 13 // nirviSaM dvayamatrAdyamasAdhyaM pazcimaM vadet // . jisa zarIrameM rAlase parikledamAtra labdhahove aura daMSTrA karake daMza dIkhe nahIM tisako tuMDAhata kaho // 11 // eka daMSTrApadaho athavA do daMSTrApadaho aura raktase varjitaho tisako vyAlIDhAkhya jAnoM aura raktake sahita do daMSTrApada hoveM tisako vyAlupta jAnoM aura tIna daMSTrApada hoveM // 12 // aura mAMsake chedase niraMtara raktako bahAtahoM tisako daMSTraka kaho aura taisehI cAra daMSTrApada hoveM to daMSTrapIDita kaho // 13 // inhoMmeM Adike donoMko viSase varjitakaho aura pichaleko asAdhyakaho / / viSamAheyamAprApya raktaM dUSayate vapuH // 14 // raktamaNvapi tu prAptaM varddhate tailamambuvat // aura sarpakA viSa raktako prApta hoke zarIrako dUpita karatAhai // 14 // alparaktakobhI prAptahuA viSa aise baDhatAhai jaise pAnImeM tela // bhIro'stu sarpasaMsparzAdbhayena kupito'nilaH // 15 // kadAcitkurute zophaM sAGgAbhihataM tu tat // . aura Darapoka manuSyake sarpake saMsparzameM bhayase kupitahuA vAyu // 15 // kadAcit zojAko karatAhai, vaha sIgAbhihata hotAhai // durgAndhakAre viddhasya kenaciddaSTazaGkayA // 16 // viSodvego jvaracchardirmUrchAdAho'pi vA bhavet // For Private and Personal Use Only Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (986) aSTAGgahRdaye___glAnirmoho'tisAro vA tacchaGkAviSamucyate // 17 // . aura atyaMta aMdhakArameM kisI eka prANIse viddhahuye manuSyake DasanekI zaMkAse // 16 // viSakA udvega jvara chardi mUrchA dAha hotahaiM, athavA glAni moha atisAra hotehaiM yaha zaMkAviSa kahAtAhai // 17 // tudyate saviSo daMzaH knnddshophrujaanvitH|| dahyate grathitaH kiJcidviparItastu nirviSaH // 18 // viSa sahita daMza cabhakAko prApta hotAhai, aura khAja zojA pIDAse yukta hotAhai, aura grathita duA dagdha hotAhai, aura isase viparIta daMza nirviSa kahAhai / / 18 / / pUrve darvIkRtAM vege duSTaM sraaviibhvtysk|| zyAvatA tena vakrAdau sarpantIva ca kiittkaaH||19|| darvIkara soMke prathama vegameM dhUmravarNavAlA aura duSTa rakta jhiratAhai aura tisase mukha aura nayana AdimeM dhUmrapanA hotAhai, aura zarIra meM kIDoMke calanekI samAna pIDA hotIhai // 19 // dvitIye granthayo vege tRtIye mUrdhni gauravam // durgandho daMzavikledazcaturthe SThIvanaM vamiH // 20 // sandhivizleSaNaM tandrA paJcame parvabhedanam // dAho hidhmA ca SaSThe ca hRtpIDA gAtragauravam // 21 // mUrchAvipAko'ttIsAraHprApya zukraM tu saptame // skandhapRSThakaTIbhaGgaH sarvaceSTAnivarttanam // 22 // dUsarebegameM graMthi hojAtIhai aura tIsare vegameM zirameM bhArIpana dugaMdha aura daMzameM vikleda upajatehaiM, cauthe vegameM thUkanA aura chArdai // 20 // saMdhiyoM kA vizleSa taMdrA aura pAMcaveMmeM saMdhiyoMkA bhedana dAha hicakI aura chaThe vegameM hRdayameM pIDA aura zarIrakA bhArIpana // 21 // mUrchA vipAka aura atisAra hotehaiM aura sAtaveM vegameM vIryameM prAptahoke viSa skaMdha pRSTabhAga kaTIkA bhaMgakaratAhai, aura saba ceSTAoMkI nivRtti hotIhai // 22 // atha maNDalidaSTasya duSTaM pItIbhavatyasRk // tena pItAGgatA dAho dvitIye shvythuudbhvH||23||tRtiiye dezavikledaHsvedastRSNA ca jAyate // caturthe jvaryate dAhaH paJcame srvgaatrgH||24|| daSTasya rAjilairduSTaM pANDutAM yAti zoNitam ||paannddutaa tena gAtrANAM dvitIye gurutA'ti ca // 25 // tRtIye daMzavikledo naasikaakssimukhsrvaaH|| caturthe garimA mUoM manyAstambhazca paJcame // 26 // gAtrabhaMgo jvaraH zItaH zeSayoH pUrvavadvaden // For Private and Personal Use Only Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (987) maMDalI sarpase daSTahuyeke prathama vegameM duSTa aura pIlA lohU hojAtA hai, aura tisaraktase aMgoM kA pIlApana aura dAha upajatI hai, aura dUsare vegameM zojA. upajatA hai || 23 || tIsare vegameM dazakA vikleda pasInA tRSA upajate haiM, aura cauthe vegameM jvara dAha upajatA hai, aura pAMcaveM vega meM saba zarIragata dAha ho jAtA hai || 24 || rAjila sarpoMse daSTayekA rakta pAMDupaneko prApta hotA hai, tisase aMgoM kI pAMDutA hojAtI hai, aura dUsare vegameM atyaMta bhArIpana hojAtA hai || 25 || tIsare vega meM daMzakA vikkeda aura nAsikA mukha netra jhirate haiM, aura cauthe vega meM zirakA bhArIpana aura manyAstaMbha ho jAtA hai aura pAMcaveM begameM // 26 // aMgoM kA bhaMga aura zItalajvara aura zeSarahe vegoM meM davakara sarpake daSTakI samAna lakSaNa hote haiM || kuryyAtpaJca vegeSu cikitsAM na tataH param // 27 // aura pAMcoM vegoM meM cikitsAko karai aura tisase pare nahIM // 27 // jalAplutA ratikSINA bhItA nakulanirjitAH // zItavAtAtapavyAdhikSuttRSNAzramapIDitAH // 28 // tUrNa dezAntarAyAtA vimuktaviSakaMcukAH // kuzapadhIkaNTakavadye carantIva kAnanam // 29 // dezaM ca dvivyAdhyuSitaM sarpAste'lpaviSA matAH // jalase Aplutahuye aura ratise kSINa aura bhIta nakulase nirjitahuye aura zIta vAyu ghAma vyAdhi bhUkha tRpA parizramase pIDita // 28 // aura zIghrahI anya dezameM prAptahuye aura kAMcalIko choDehuye aura kuzA auSadhi kaMTaka se saMyuktahuye vanameM vicaratehuye // 29 // aura devatA ke sthAna se saMyukta huye dezake nikaTa sthitahuye sarpa alpa vAle kaheM haiM // zmazAnaciticaityAdau paMcamIpakSasandhiSu // 30 // - aSTamI navamIsandhyAmadhyarAtridineSu ca // yAmyAgneyamaghAzleSAvizAkhA pUrvanairRte // 31 // nairRtAkhye muhUrtte ca daSTaM marmmasu ca tyajet // daSTamAtraH sitAsyAkSaH zIryyamANaziroruhaH // 32 // stabdhajihvo muhurmuccheJchItocchrAso na jIvati // aura zmazAna pretazayyA devatAdhiSThita vRkSa athavA caurAhA paMcamI aura pakSakI saMdhi // 30 // aSTamI navamI saMdhyA madhyarAtra dupahara bharaNI kRttikA maghA AzleSA vizAkhA tInoM pUrvA mUlameM inameM // 31 // saMdhyodaya muhUrtameM daSTahuye aura marmasthAna meM dRSTahuye manuSyako tyAge aura daSTamAtrahuAhI saphedamukha aura netroMvAlA hojAvai, zIryyamANa huye vAloMse saMyukta hojAve // 32 // aura stabdha jIbhavAlA hoke vAraMvAra mUrcchAko prAptahone aura zItala zvAsako leve vaha nahIM jItA // For Private and Personal Use Only Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (988) aSTAGgahRdayehimA zvAsA vamiHkAso daSTamAtrasya dehinH||33|| jAyante yugapadyasya sa hRcchralI na jIviti // aura daSTamAtrahuye manuSyake hicakI zvAsa dikhAMsI // 33 ||ye eka kAlameM upajai aura hRdaya meM zUla hove vahI nahIM jItA aura // phenaM vamati miHsaJjJaH shyaavpaadkraannH|| 34 // nAsAvasAdobhaGgo'r3e viDbhedaH shlthsndhitaa|| viSapItasya daSTasya digdhenAbhihatasya ca // 35 // bhavantyetAni rUpANi sasprApte jIvitakSaye // saMjJAse rahitahuA jhAgoMkA vamana kare, aura dhUmravarNavAle paira hAtha mukha hojAve // 34 ||aur nAsikAkA avasAdaho, aura aMgabhaMga aura viSThAkA bheda saMdhiyoMkI zithilatA ye lakSaNa viSako pInevAleke aura sarpa Adise daSTahuyeke aura viSakarake lopitahuye tIra Adike lagajAneke // 35 // jIvitake kSaya honeke samaya ye rUpahotehaiM / na nasyaizcetanA tIkSNairna ksstaatksstjaagmH||36|| daNDAhatasya no rAjIprayAtasya ymaantikm|| aura tIkSNarUpa nasyoMsebhI saMjJA nahIM upajai aura kSatahuyese raktakA Agamana nahIM hove // 36 / / aura daMDakI coTa mAranese rekhA nahIM upaje ye saba dharmarAjake samIpameM jAnevAleke lakSaNahaiM / ato'nyathA tu tvarayA pradIptAGgAravadbhiSak // 37 // rakSankaNThagatAnprANAnviSamAzu zamaM nayet // isake viparIta jalatehuye gharakI samAna zIghratAkarake // 37 // kaMThagata prANoMko rakSita karatA huA vaidya viSako zIghrahI zAMtiko prAptakarai / / . mAtrAzataM viSaM sthitvA daze daSTasya dehinH|| 38 // dehaM prakramate dhAtUtrudhirAdInpradUSayet // __ aura duSTahuye manuSyake daMzameM 100 mAtrA kAlataka viSa Thaharake // 38 // pIche dehameM raktAdi dhAtuoMko dUSita karatAhuA phailatA hai // etasminnantare karma daMzasyotkarttanAdikam // 39 // kuryyAcchIghraM yathA dehe viSavallI na rohati // * isI aMtarameM daMzake utkartana Adi karmako // 39 // zIghra kareM jaise ki dehameM viSakI bela nahIM rohita hove // daSTamAtro dazedAzu tameva pavanAzinam // 40 // For Private and Personal Use Only Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (989) loSTaM mahIM vA dazanaizchitvA cAnu sasaMbhramam // niSThIvena samAlimpadaMzaM karNamalena vA // 41 // aura daSTamAtra huA manuSya tisI DazanevAle sarpako zIghrahI Dase khAvai // 40 // athavA loSTako va pRthivIko dAMtoMse cheditakara pIche zIghrahI thUkase athavA kAnake mailase lepitakarai // 41 // daMzasyopari banIyAdariSTAM caturaMgule // kSaumAdibhirveNikayA siddhairmantraizca mntrvit||42|| ambuvatsetubandhena bandhena stabhyate viSam // na vahanti zirAzcAsya viSaM bndhaabhipiidditaaH||43|| daMzake Upara cAra aMgulameM rezamI Adi vastrase athavA veNI Adise aura siddha maMtroMse maMtrako jAnanevAlA vaidya vandhako bA~dhai // 42 // bandhase viSa stambha hojAtA hai jaise pulake bAMdhanese pAnI, baMdhase abhipIDita huI nADiya viSako nahIM prApta hotI haiM // 43 // niSpIDayAnUddharedaMzaM marmasandhyagataM tathA // na jAyate viSAvego biijnaashaadivaaNkurH||44|| pIche marmasaMdhiko varjike anya jagahake daMzako nipIDitakara daMzako uddhArakarai, aise karanese viSakA vega nahIM upajatAhai, jaise bIjake nAzase aMkura nahIM upajate // daMzaMmaNDAlanAMmuktvA pittalatvAdathAparam // pratatairhemalohAdyairdahedAzUlmukena vA // 45 // karoti bhasmasAtsadyo vahniH kiM nAma na kSaNAt // maMDalavAle soMke daMzako pittalapaneke hetuse choDake pIche anya dezako taptakiye sonA aura lohA Adise athavA ulmuka arthAt TIbhIse dagdhakarai // 45 // agni kSaNamAtrase saba vastuoMko bhasma karatAhai aura kSatakI to kauna kathAhai // . AcUSetpUrNavatro vA mRdbhasmAgadagomayaiH // 46 // pracchAyAntarariSTAyAM mAMsalaM tu vishesstH|| aMgaM sahaiva daMzena lepyedgdairmuhuH||47|| candanozIrayuktena salilena ca secayet // aura maTTI bhasma auSadha gobara inhoMse pUrita mukhavAlA // 46 // baMdha madhyameM pachane karake aura mAMsavAle sthAnako vizeSake pachanelagAkara cUse aura daMzake sahita aMgako auSadhoMse vAraMvAra lepitakarai / / 47 // caMdana aura khasase yukta kiye pAnIse zarIrako secitakare // viSe pravisRte vidhyAcchirAM sA paramA kriyA // 48 // rakte nirriyamANe hi kRtsnaM nihiyate viSam // For Private and Personal Use Only Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 990 ) aSTAGgahRdaye aura phaile huye viSameM zirAko bodhe yahI uttama kriyA hai // 48 // nikasate huye raktameM saba viSa nikasa jAtA hai // durgaMdhaM saviSaM raktamagnau caTacaTAyate // 49 // yathAdoSaM vizuddhaM ca pUrvavalakSayedasRk // durgati aura viSase sahita rakta agnimeM caTacaTa karatA hai // 49 // doSake anusAra zuddhahuye raktako pahilekI taraha lakSita karai // zirAsvadRzyamAnAsu yojyAH zRMga jalaukasaH // 50 // aura zoja karake nahIM dikhAtI huI zirAoM meM sAMgI aura jokoMko prayuktakare // 50 // zoNitaM zrutazeSaM ca pravilInaM viSoSmaNA // lepasekaistu bahuzaH stambhayedbhRzazItalaiH // 51 // viSakI garamAI pravilIna huye aura jhirake zeSarahe raktako atyaMta zItalarUpa lepa aura sekase staMbhita kare // 51 // askanne viSavegAddhi mUrcchAyamadahRddravAH // bhavanti tAJjayecchItairvIjeccA romaharSataH // 52 // nahIM jhire huye rakta meM viSake vegase mUrcchA mada hRdayadrava upajate haiM tinhoMko jabataka romoMkA harSa hove tabataka zItala pavana se jItai // 52 // kanne ta rudhire sadyo viSavegaH prazAmyati // aura jhirehuye rakta meM zIghra viSakA vega zAMta hojAtA hai || viSaM karSati tIkSNatvAdayaM tasya guptaye // 53 // pibedghRtaM ghRtakSaudramagadaM vA ghRtaplutam // hRdayAvaraNe cAsya zleSmA hRdyupacIyate // 54 // aura tIkSNapanese viSa hRdayako vilekhita karatA hai tisakI rakSA ke artha / / 53 / / ghRtako athavA ghRta sahita zahadako athavA ghRtase saMyukta huI auSadhako pIvai isa rogI ke hRdayakA AvaraNa hojAve taba kapha saMcaya hotA hai // 54 // pravRttagauravotklezahRllAsaM vAmayettataH // dravaiH kAJjikakaulatthatailamadyAdivarjitaiH // 55 // vamanairviSahRdbhizca naivaM vyApnoti tadvapuH atyaMta gaurava utkleza thukadhukI inhoMse saMyuktahuye isa rogIko kA~jI kulathI tela madirAse varjita dravapadArthase vamana karAvai // 55 // viSako haranevAle vamanoMkara ke viSa zarIrameM nahIM vyApta hotA hai bhujaGgadoSaprakRtisthAna vegavizeSataH // 56 // For Private and Personal Use Only Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (991) susUkSmaM samyagAlocya viziSTAM vA''carekriyAm // - aura sarpakA doSa prakRti sthAna vegake vizeSase // 16 // sUkSma buddhikarake acchItaraha dekha viziSTa kriyAko krai|| sinduvAritamUlAni zvetA ca girikarNikA // 57 // pAnaM darvIkarairdaSTe nazyaM madhu sapAkalam // aura saMbhAlUkI jaDa aparAjitA viSNukAMtA // 17 // kUTha zahada inhoMse banAyA pAna athavA nasya ghRta darvIkara soke daSTameM hitahai / kRSNasarpaNa dRSTasya limpadazaM hRte'sRji // 58 // cAraTInAkulIbhyAM vA tIkSNamUlaviSaNa vA // pAnaM ca kSaudramaJjiSThAgRhadhUmayutaM ghRtam // 59 // aura kAle sAMpase daSTahuye manuSyake raktako nikAsa daMzako liipai|| 58 // ciramaThI aura sAkSise athavA tIkSNarUpa mUla viSase lepitakarai aura zahada majITha gharakAdhUma inhoMse yukta kiye ghRtakopIvai59 tndduliiykkaashm-kinnihiigirikrnnikaaH|| mAtuluGgI sitA seluH paannsyaanyjnaihitH||60|| agadaH phaNinAM ghore viSe rAjImatAmapi // . caulAI kaMbhArI kiNihi viSNukAMtA nIMba vizeSa athavA vijorA misarI kikaroli inhoMkA auSadha pAna nasya aMjanakarake // 60 // phaNAvAle aura rAjila sA~ke ghora viSameM hitahai // samAH sugandhA mRdvIkA zvetAkhyA gajadantikA // 61 // ardhAzaM saurasaM patraM kapitthaM bilvadADimam // sakSaudro maNDaliviSe vizeSAdagado hitH||62|| aura zveta saMbhAlu munakkAdAkha viSNukrAMtA gajadaMtikA ye saba smbhaag||61||aadhebhaag tulasIke patte kaitha belagirI anAradAnA inhoMke cUrNameM zahada milAvai yaha auSadha maMDalavAle soMke viSameM hithai|32|| paJcavalkavarAyaSTInAgapuSpailavAlukam // jIvakarSabhakauzIraM sitApadmakamutpalam // 63 // sakSaudrI himavAnnAma hanti maNDalinAM viSam // lepAcchyathuvIsarpavisphoTajvaradAhahA // 64 // baDakI chAla galarakI chAla pIpalakI chAla pArisapIpalakI chAla betakI chAla triphalA mulahaTIM nAgakesara ailuvA jIvaka RSabhaka khasa misarI padmASa kamala // 63 // zahada yaha himavAn nAmavAlA auSadhahai, lepase maMDalI sokA viSa zojA visarpa visphoTajvara dAha inako nAsatAhai // 6 // For Private and Personal Use Only Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (992) aSTAGgahRdayekAzmaryavaMTazRGgANi jIvakarSabhako sitaa|| maJjiSThA madhukaM ceti daSTo maNDalinA pibet // 65 // kaMbhArI baDake aMkura jIvaka RSabhaka misarI majITha mulahaTIko maMDalIse daSTahuA manuSya pavi65 vaMzatvagbIjakaTukApATalIbIjanAgaram // zirISabIjAtiviSe mUlaM gAvedhukaM vacA // 66 // piSTo govAriNASTAGgo hanti gonasa viSam // bAMsakI chAla aura bIja kuTakI pADilake bIja sUMTha zirasake bIja atIsa kharehaTIkI jaDa baca // 66 / / inhoMko gAyake mUtrase pIse, yaha aSTAMga auSadha maMDalI sarpake viSako haratAhai / / kttukaativissaakusstthgRhdhuumhrennukaaH||67|| sakSaudravyoSatagarA nanti rAjImatAM viSam // aura kuTakI atIza kUTha gharakA dhUma reNukabIja // 17 // zahada sUMTha miraca pIpala tagara ye rAjila sapoMke viSako nAzatehaiM // nikhanekANDacitrAyA daMzaM yAmadvayaM bhuvi // 68 // uddhRtya prasthitaM sarpirdhAnyamRdbhayAM pralepayet // pibetpurANaM ca ghRtaM varAcUrNAvacUrNitam // 69 // jIrNe virikte bhuJjIta yavAnnaM sUpasaMskRtam // aura kAMDacitrAsaMjJaka sarpake daMzako do paharataka pRthivImeM gADai // 68 // pIche nikAsa 64 tole ghRta aura annakI maTTIse lepitakara aura triphaleke cUrNase avacUrNita kiyA purAnA ghRta pAvai // 19 // jIrNahuye pIche viriktahuA manuSya dAlase saMskRta kiye javoMke annako khAvai // krviiraarkkusummuullaangglikaaknnaaH|| 70 // kalkayedAranAlena paatthaamricsNyutaaH|| eSa vyantaradaSTAnAmagadaH saarvkaarmikH|| 71 // aura kanerake phUla AkakI jaDa kalahArI pIpala // 70 // pAThA miraca inhoMko kAMjImeM pIsake kalka banAvai yaha kalka vyaMtara sarpase daSTahuye manuSyoMko saba kAmanA denevAlA aussdhhai||71|| zirISapuSpasvarase saptAha maricaM sitm|| bhAvitaM sarpadaSTAnAM pAne nasyAJjane hitam // 72 // zirasake phUloMke svarasameM sAta dinoMtaka bhAvitakarI sapheda miraca sarpase daSTahayoMke pAna nasya aMjanameM hitahai / / 72 // dvipalaM natakuSThAbhyAM ghRtakSaudracatuSpalam // api takSakadaSTAnAM pAnametatsukhapradam // 73 // For Private and Personal Use Only Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir - uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (993) tagara 8 tole kUTha 8 tole ghRta 16 tole zahada 16 tole takSakase daSTahuye manuSyoMkobhI yaha pAna sukhako denevAlAhai // 73 // atha darvIkRtAM vege pUrve visrAvya shonnitm|| agadaM madhusarpiA saMyuktaM tvaritaM pibet // 74 // darvIkara sapoMke prathama vegameM raktako nikAsa pIche zahada aura ghRtase saMyuktakiyA auSadha zIghra pInA // 74 // dvitIye vamanaM kRtvA tadvadevAgadaM pibet // dUsare ghegameM vamanakarake pIche taisehI auSadhako pIvai / / viSApahaiH prayuJjIta tRtIye'JjananAvane // 75 // aura tIsarevegameM viSako nAzanevAle auSadhoMse aMjana aura nasyako prayuktakarai / / 75 // pibecaturthe pUrvoktAM yavAgU vamane kRte // cauthe vegameM vamanakarake pUrvokta yavAgUko pAvai // SaSThapaJcamayoH zItairdigdhaM siktmbhiikssnnshH|| 76 // pAyayedvamanaM tIkSNaM yavAgU ca viSApahaiH // chaThe aura pAMcave vegameM zItala auSadhoMse vAraMvAra lepita aura secita kiye manuSyako // 76 // tIkSNa vamana athavA viSako nAzanevAle auSadhoMse banA yavAgU pAna karAvai // agadaM saptame tIkSNaM yujyaadnyjnnsyyoH|| 77 // kRtvAvagADhaM zastreNa mUrdhni kAkapadaM gtH|| mAMsaM sarudhiraM tasya carma vA tatra nikSipet // 78 // bhaura sAtameM vegameM anna aura nasyake dvArA tIkSNa auSadhako prayuktakarai / / 77 / / zirameM zastra karake kAkapada nAmaka avagADhako karake raktasahita mAMsa athavA carmako tahAM sthApitakarai // 78 / / tRtIye vamitaH peyAM vege maNDalinAM pibet // maMDalavAle sarpake tIsare vegameM vamana karake pIvai // atIkSNamagadaM SaSThe gaNaM vA padmakAdikam // 79 // aura chaThe vegameM komalarUpa auSadha athavA padmakAdigaNake auSadhako prayuktakarai / / Adye'vagADhaM pracchAya vege daSTasya raajilaiH|| __ alAmbunA haredraktaM pUrvavaccAgadaM pibet // 8 // rAjilasoMke prathama vegameM daSTako pracchAditakara pIche lUMbIkarake raktako nikAse aura pahilekI taraha auSadhako pAvai / / 80 // For Private and Personal Use Only Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (994) aSTAGgahRdayeSaSThe'JjanaM tIkSNatamamavapIDaM ca yojayet // chaThe vegameM atyaMta takSNi aMjanako aura avapIDAko yojitakarai / amukteSu ca vegeSu kriyAM darvIkaroditAm // 81 // aura nahIM kahe huye vegoMmeM darvIkara soMke cikitsAmeM kahI kriyAko karai / / 81 // garbhiNIbAlavRddheSu mRdu vidhyecchirAM na ca // garbhiNI bAlaka vRddhoM komala kriyAko prayuktakarai, aura sirAko vedhita nahIM karai // tvaGmanohAnize vakra rasaH zArdUlajo nkhH|| 82 // tamAla kesaraM zItaM pItaM tndulvaarinnaa|| hanti sarvaviSANyetadvanivajramivAsurAn // 83 // aura dAlacInI manazila haladI dAruhaladI tagara rasota zArdUlakA nakha // 82 // tejapAta kezara zItalarUpa auSadha caulAIke pAnIke saMga pIve,yaha saba viSoMko nAzatAhe jaise indrakA vajra daityoMko (3 // bilvasya mUlaM surasasya puSpaM phalaM karaJjasya nataM surAham // phalatrikaM vyoSanizAdvayaM ca bastasya mUtreNa susUkSmapiSTam // ||84||bhujnggluutondurvRshcikaayairvicikaajiirnngrjvraishc // AnnirAnbhUtavidharSitAMzca svasthIkarotyaJjanapAnanasyaiH // 85 // belapatrakI jaDa, majIThake phUla, karaMjuekA phala tagara devadAra haraDai baheDA A~valA saMTha miraca pIpala haladI dAruhaladI inhoMko bakareke mUtrase mihIna pIse / / 84 // sarpa makaDI mUsA bIcchra Adise aura haijA ajIrNa kRtrimaviSajvarase pIDita aura bhUtoMse vidharSita manuSyoMko aMjana pAna nasyameM yaha pUrvokta auSadha svastha karatAhe // 85 // pralepAyaizca niHzeSaM daMzAdapyuddharedviSam // bhayo vegAya jAyeta zeSaM dRSIviSAya vA // 86 // pralepa Adise daMzase niHzeSarUpa viSako uddhArakarai kyoMki zeparahA viSa phira vega karatAhai, athavA dUSI viSake artha prApta hojAtAhai // 86 // viSApAye'nilaM kruddhaM snehAdibhirupAcaret // tailamadyakulatthAmlavajyaiH pavananAzanaH // 87 // pittaM pittajvaraharaiH kaSAyasnehabastibhiH // samAkSikeNa vargaNa kaphamAragvadhAdinA // 88 // viSa nAza hojAve taba kupitahuye vAyuko tela madirA kulathI khaTAIse varjita aura vAtako nAzanevAle leha Adikarake upAcaritakarai // 87 // kupitahuye pittako pittajvara haranevAle kAtha aura leha bastiyoMse dUrakara aura AragvadhAdi vargameM zahada milAke kupitahuye kaphako duurkrai||8|| For Private and Personal Use Only Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (995) sitA vaigandhiko drAkSA payasyA madhukaM madhu // pAne samantrapUtAmbuprokSaNaM sAnvaharSaNam // 89 // sarpaNAbhihate yujyAttathA shngkaavissaardite|| misarI iMgudI dAkha dUdhI mulahaTI zahadakA pAna aura maMtrakarake pavitra kiye jalakA prokSaNa aura sAMtvana aura harSaNa // 89 // zaMkAviSase pIDita aura sarpakarake aMgameM abhihatahuemeM prayuktakarai / / karketanaM marakataM vajaM vAraNamauktikam // 90 // vaidUryagardabhamaNiM picukaM viSamUSikAm // himavagirisambhUtAM somarAjI punarnAm // 91 // tathA droNAM mahAdroNAM mAnasIM sarpajaM maNim // viSANi piSazAntyarthaM vIryyavanti ca dhaaryet||92|| aura karketana ratnavizeSa marakatamaNi hIrA hAthIkA motI // 90 // vaiDUryyamaNi gardabhamANi pannA viSamUSikA himAlaya parvatameM upajI cAMdavela aura zAMThI // 91 // droNAmaNi mahAdroNAmaNi mAnasImaNi, sarpakImaNi aura vIryavAle viSako viSakI zAMtike artha dhAraNa karai // 92 // . chatrI jarjarapANizca caredrAtrau vizeSataH // tacchAyAzabdavitrastAH praNazyanti bhujnggmaaH||93|| chatravAle aura jarjarahAthavAle jinake hAthameM DaMDAho aura vizeSakarake rAtrimeM vicaranevAloM ke chAyA aura zabdase Darehuye sarpa nAzako prAptahotehaiM // 93 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne SaTtriMzo'dhyAyaH // 36 // spttriNsho'dhyaayH| athAtaH kITalUtAdiviSapratiSedhamadhyAyaM vyaakhyaasyaamH| isake anaMtara kITalUtAdiviSaprAtaSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / sarpANAmeva vinnmuutrshukraannddshvkothjaaH|| doSairvyastaiH samastaizca yuktAH kiittaashcturvidhaaH||1|| sapoMke viSTA mUtra vIrya aMDa zava mailase upaje kIDe vAta pitta kapha sannipAtase cAra prkaarkehaiN|||1|| daSTasya kiittairvaayvyairdshstodrujolbnnH|| For Private and Personal Use Only Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (996) . aSTAGgahRdayevAtakI adhikatAvAle kIDoMse daSTahuye manuSyakA daza cabhakA aura pIDAvAlA hotAhai // AgneyairalpasaMsrAvo dAharAgavisarpavAn // 2 // pakkapIluphalaprakhyaH khajUrasadRzo'tha vaa|| . aura pittakI adhikatAvAle kIDoMse daSTahuye manuSyakA daMza alpatrAvase saMyukta aura dAha rAga visapaivAlA // 2 // pakehuye pIlU phalake sadRza athavA khijUra phalake sadRza hotAhai // . kaphAdhikarmandarujaH pkkodumbrsnnibhH||3|| aura kaphakI adhikatAvAle kIDoMse daSTahaye manuSyakA daMza maMdapIDAvAlA aura pakAhuA gUlarake sadRza hotAhai // 3 // srAvADhyaH sarvaliGgastu vivaryaH saannipaatikaiH|| aura sannipAtake kIDoMse daSTahuA manuSyakA daMza slAvase saMyukta saba doSoMke lakSaNoMvAlA hotAhai yaha varjanA yogyahai / / . .. vegAzca sarpavacchopho varddhiSNurvitraraktatA // 4 // ziro'kSigauravaM mUrchA bhramaH zvAso'tivedanA // aura kITake DazanemeM sarpake DazanekI taraha vega zojA baDhanA kaccIgaMdhavAlA raktapanA // 4 // zira netroMkA bhArIpana mUrchA bhrama zvAsa atyanta pIDA upajatIhai // sarveSAM karNikAzopho jvaraH knndduurrockH||5|| aura saba daMzoMke karNikAke sadRza zojA aura jvara khAja aura arocaka hotehaiM / / vRzcikasya viSaM tIkSNamAdau dahati vahnivat // UrdhvamArohati kSipraM daMze pazcAttu tiSThati // 6 // daMzaH sadyo'tirukchayAvastudyate sphuTatIva ca // vIkA viSa tIkSNa hotAhai aura AdimeM agnikI samAna jalAtAhai aura Uparako zIghra caDha jAtAhai aura pazcAt daMzameM sthita hotAhai // 6 // aura tatkAla atyanta pIDAvAlA aura dhUmravarNa aura cabhakAse saMyukta aura sphuTitahuyekI taraha daMza hojAtAhai // te gvaadishkRtkothaadigdhdssttaadikothtH||7|| sarpakothAzca sambhUtA mndmdhymhaavissaaH|| ve bIchU gAya Adike govarake mailase upaje, aura viSase, lepake daSTake mailase upaje // 7 // aura sarpake kothase upaje, vIchU maMda viSavAle madhyaviSavAle mahAviSavAle kramase hotahaiM / mandAH pItAH sitAHzyAvA rUkSakarburamecakAH // 8 // romazA bahuparvANo lohitAH paannddurodraaH|| For Private and Personal Use Only Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (997) maMdaviSavAle palei aura zveta rUkhe aura citravarNIvAle aura meghake samAna nIle // 8 // aura romoMvAle aura bahutase parvovAle lohataraMgavAle sapheda peTavAle vicchU maMdaviSavAle hotehaiM / dhUmrodarAstriparvANo madhyAstu kapidAruNAH // 9 // pizaGgAH zabalAzcitrAH zoNitAbhAHaura dhUmAMke sadRza peTavAle, aura tInaparvovAle, kapila aura lAlaraMgavAle // 9 // piMgala varNa vAle, aura karburavarNavAle, citrarUpavAle, lAla kAMtivAle madhyaviSavAle hotehaiM / mhaavissaaH|| __ agnyAbhA dvayekaparvANo raktAH kecitsitodarAH // 10 // aura agnike samAna kAMtivAle do athavA eka parvavAle aura kitaneka lAlapeTavAle. kitaneka kRSNa peTavAle kitaneka paineM peTavAle mahAviSavAle hotehaiM // 10 // tairdaSTaH zUnarasanaH stabdhagAtro jvraaditH|| svairvamaJchoNitaM kRSNamindriyArthAnasaMvidan // 11 // . khidyanmUrcchanvizuSkAsyo vihvalo vednaaturH|| vizIryamANamAMsazca prAyazo vijahAtyasUn // 12 // tina mahAviSavAle vicchuvoMse daSTahuA sUjI jIbhavAlA stabdha aMgavAlA arase pIDita aura chidroMse kAleraktakA vamana karatAhuA aura iMdriyoMke arthoMko nahIM jAnatAhuA // 11 // aura svedita hotAhuA aura mUchita hotAhuA aura vizeSa karake rUkhe mukhavAlA vihvala huA pIDAse pIDita aura vizIryamANa mAMsavAlA vaha manuSya vizeSakarake prANoMko tyAgatAhai // 12 // ucciTiGgastu vakreNa dshtybhydhikvythH|| sAdhyatovRzcikAtstambhaM zephaso hRSTaromatAm // 13 // karoti sekamaGgAnAM daMzaH zItAmbuneva ca // . uSTradhUmaH sa evokto rAtricArAcca rAtrikaH // 14 // ucciITaMganAmavAlA kIDA mukhase DazatAhai, aura sAdhyarUpa bI se adhika pIDA denevAlA hotAhai, aura liMgake staMbhako romAMcako // 13 // karatAhai, aura zItalapAnIkI samAna aMgoMke sekako karatAhai, aura yahI uSTrayUma kahAhai aura rAtrimeM vicaranese rAtrika kahAhai // 14 // vAtapittottarAH kITAH zleSmikAH knnbhonduraaH|| prAyo vAtolbaNAviSA vRzcikAH soSTadhUmakAH // 15 // ___ vAta pittakI adhikatAvAle kIDe hotehaiM, aura vizeSakarake kaphakI adhikatAvAle kaNabha aura viSa mUSaka hotehaiM aura vAtakI adhikatAse viSavAle baLUi aura uSTyUmake hotehaiM // 15 For Private and Personal Use Only Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (998) aSTAGgahRdayeyasya yasyaiva doSasya liGgAdhikyaM pratayet // tasya tasyauSadhaiH kuryAdviparItaguNaiH kriyAm // 16 // jisa jisa doSake lakSaNoMkI adhikatA jAneM, tisa tisa doSase viparIta guNavAle auSadhoMse kriyAko karai // 16 // hRtpIDo/nilastambhaH zirAyAmo'sthiparvaruk // ghUrNanodveSTanaM gAtrazyAvatA vAMtike viSe // 17 // vAtakI adhikatAvAle viSameM hRdayameM pIDA aura Uparale vAyukA staMbha aura nADiyoMkA AyAma aura haDDiyoMkA saMdhimeM pIDA, cUrNana udveSTana aura zarIrakA dhUmrapanA hotAhai // 17 / / saMjJAnAzISNaniHzvAsauhRddAhaH kttukaasytaa|| mAMsAvadaraNaM zopho rakta :pItazca paitike // 18 // pittakI adhikatAvAle viSameM saMjJAkA nAza, aura garamazvAsa aura hRdayameM dAha aura kaDavA mukha aura mAMsakA vidIrNahonA lAla aura pIlA zojA ye hotehaiM // 18 // chZrockhllaasprsekoleshpiinsaiH|| sazaityamukhamAdhuyyairvidyAcchreSmAdhikaM viSam // 19 // chardi arocaka thukathukI praseka utkleza pInasa zItalatA mukhakA madhurapanA inhoMkarake kaphakI adhikatAvAle viSako jAnoM // 19 // piNyAkena vraNAlepastailAbhyaMgazca vaacike|| nADIsvedo pulAkAdyairvahaNazca vidhirhitH||20|| vAtakI adhikatAvAle viSameM khalase ghAvapai lepa, telakI mAliza, nADIsveda, pulAka Adise bRMhaNavidhi hitahai // 20 // / paittikaM stambhayetsekaiH prdehaishvaatishiitlaiH|| pittakI adhikatAvAle viSako atyaMta zItalaseka aura lepoMse staMbhitakarai // lekhanacchedanasvedavamanaiH zlaiSmikaM jayet // 21 // . aura lekhana sveda vamanase kaphakI adhikatAvAle viSako jIte // 21 // kITAnAM triHprakArANAM traividhyena prtikriyaa|| svedAlepanasekAstukoSNAnprAyovacArayet // 22 // anyatra mUchitAdazapAkataH kothato'tha vA // tIna prakAravAle kIDoMkI tIna prakArake cikitsA hitahai, aura prAyatAkarake kucheka garamarUpa sveda lepa sekako upaacritkrai||22||muuchithuye manuSyako aura daMzaka pAkako aura kothako varjakarai / / For Private and Personal Use Only Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkA sametam / ( 999 ) nRkezAH sarSapAH pItA guDo jIrNazca dhUpanam // 23 // viSadaMzasya sarvasya kAzyapaH paramabravIt // aura manuSyake bAla pIlI sarasoM purAnAguDa inhoMkI dhUpa ||23|| saba prakArake viSake dazako hita hai aise kAzyapa munine kahA hai || viSaghnaM ca vidhiM sarvaM kuryyAtsaMzodhanAni ca // 24 // tathA viSako nAzanevAlI saba vidhi aura saMzodhanako karai // 24 // sAdhayetsarpavaddaSTAnviSoSaiH kITavRzvikaiH // ugraviSavAle kIDe aura bachlRise Darohuye manuSyako sarpa ke DazanekI samAna sAdhitakarai // tandulIyakatulyAMzAM trivRtAM sarpiSA pibet // 25 // yAti kITaviSaiH kampaM na kailAsa ivAnilaiH // caulAI nizota samAna bhAgale ghRtake saMga pIvai // 25 // kITake viSoMse kaMpako nahIM prApta hotA jaise pavanoM se kailAsa || kSIravRkSatvagAlepaH zuddhe kITaviSApahaH // 26 // aura dUdhavAle vRkSoM kI chAlakA lepa zuddhahuye meM kIDoMke viSako nAzatA hai // 26 // muktAlepo varaH zeophatodadAhajvarapraNut // motiyoMkA lepa yahAM zreSThahai, aura zojA camakA dAha jvarako nAzatA hai // vacAhiMguviDaGgAni saindhavaM gajapippalI // 27 // pAThA prativiSA vyoSaM kAzyapena vinimmitam // dazAMgamagadaM pItvA sarvakITaviSaM jayet // 28 // aura baca hIMga vidhaMga seMdhAnamaka gajapIpala // 27 // pAThA kAlAatIsa sUMTha miraca pIpala yaha dazAMga auSa kAzyapane racA hai isakA pAnakarake manuSya saba kITaviSako jItatA hai // 28 // sadyo vRzcikajaM dezaM cakratailena secayet // vidArigandhasiddhena kavoSNenetareNa vA // 29 // bIke daMzako zIghra zAlaparNImeM siddha kiye aura kolhU se nikase telase athavA kachuka garama kiye tela se sIMce // 29 // lavaNottamayuktena sarpiSA vA punaH punaH // siJcetkoSNAranAlena sakSIralavaNena vA // 30 // saMdhAnamaka se saMyukta kiye ghRtase vAraMvAra sIMce athavA dUdha aura namakase saMyukta aura kachuka garama kAMjIse sIMce // 30 // For Private and Personal Use Only Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org ( 1000 ) aSTAGgahRdaye upanAhe ghRte bhRSTaH kalkojAjyAH sasaindhavaH // ghRta bhunA huA aura seMdhAnamakase saMyukta jIrekA kalka upanAha meM hita haiM // Adarza sveditaM cUrNaiH pracchAya pratisArayet // 31 // rajanIsaindhavavyoSa zirISaphalapuSpajaiH // Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir aura saba orase daMzako svedita aura pracchAditakara pIche cUrNoM se ghise // 31 // haladI saiMdhAnamaka sUMTha miraca pIpala zirasake phala athavA phUlase ghise // mAtuluMgAmlagomUtrapiSTaM ca surasAgrajam // 32 // lepaH sukhoSNazca hitaH piNyAko gomayo'pi vA // pAne sarpirmadhuyutaM kSIraM vA bhUrizarkaram // 33 // aura vijore ke rasa meM tathA gomUtra meM pisehuye saMbhAlUke phUlakA // 32 // lepa aura sukhapUrvaka garama kiyA khala athavA gobara lepameM hita hai aura pInemeM ghRta aura zahada se saMyukta kiyA dUdha athavA bahutasI khAMDase saMyukta kiyA dUdha hitahai // 33 // pArAvatazakRtpathyA tagaraM vizvabheSajam // bIjapUrarasonmizraH paramo vRzcikAgadaH // 34 // sazaivaloSTrA daMSTrA ca hanti vRzcikajaM viSam // kabUtarakI vITa haraDe tagara sUMTha inhoMko vijoreke rasameM milAvai, bIke viSameM yaha zreSTha auSadha hai // 34 // zivAlase saMyuktakarI UMTakI jADa bIke viSako nAzatI hai // . hiMgunA haritAlena mAtulaMgarasena ca // 35 // lepAJjanAbhyAM guTikA paramaM vRzcikApahA // aura hIMga haratAla vijorekArasa ||39||inhoMkI golI lepa aMjanakarake bIke viSako nAzatI hai / / karaJjArjjunazailUnAM kaTubhyAH kuTajasya ca // 36 // zirISasya ca puSpANi mastunA daMzalepanam // aura karaMjuA kohavRkSa lheSavAvRkSa gokarNI kUDA // 36 // zirasa inhoMke phUloM ko dahIke/ mastu meM pIsa daMza meM lepakare // yo muhyati prazvasiti pralapatyugravedanaH // 37 // pathyAnizAkRSNAmaJjiSThAtiviSoSaNam // sAlAmbuvRttaM vArttAkarasapiSTaM pralepanam // 38 // tasya aura jo mUrcchita hove aura atizayakara ke zvAsaleve aura pralApakare aura umra pIDAse saMyukta ho // 37 // tisako haraDai haladI pIpala majITha atIsa miraca tUMbIkA vRMta inhoMko vArtAkUke rasameM pIsa lepakarai // 38 // For Private and Personal Use Only Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (10.1) sarvatra cogrAliviSe pAyayedadhisarpiSI // vidhyecchirA vidadhyAca vamanAMjananAvanam // 39 // uSNasnigdhAmlamadhuraM bhojanaM cAnilApaham // sava prakArake ugrarUpa bIchake viSameM dahI aura ghatakA pAna kara, aura zirAko vIdhai aura camana aMjana nasya // 39 // garama cikanA khaTTA madhura vAtako nAzanevAlA bhojana hitahai // nAgaraM gRhakapotapurISaM bIjapUrakaraso haritAlam // 40 // saindhavaM ca vinihantyagado'yaM lepato'likulajaM viSamAzu // aura sUMTha kabUtarakI vITha vijorekA rasa haratAla // 40 // seMdhAnamaka ye auSadha lepa karanese bI ke viSako zIghra nAzatIhaiM // ante vRzcikadaSTAnA samudIrNe bhRzaM viSe // 41 // viSeNAlepayedaMzamuciTipyayaM vidhiH|| aura bIchUkarake daSTako aMtameM atyaMta baDhAhuA viSahove to // 41 // viSakarake daMzako lepitakarai aura uciTiMgake viSameMbhI yahI vidhihai // nAgapurISacchatraM rohiSamUlaM ca zelutoyena // 42 // kuryAdguTikAM lepAdiyamaliviSanAzanI zreSThA // nAgapurIpachatra rohitRNakI jaDa inhoMko lhesuvAke pAnImeM pIsa // 42 // golI kara lepase yaha bIke viSako nAzatIhai aura zreSTahai // arkasya dugdhena zirISabIjaM tri vitaM pippalicUrNamizram // 43 // eSogado hanti viSANi kITabhujaMgalUtonduravRzcikAnAm // Akake dUdhameM tInavAra bhAvitakiyA zirasakA bIja aura pIpalakA cUrNa // 43 // yaha auSadha kITa sarpa makaDI mUSaka aura bI ke vISoMko nAzatAhai // zirISapuSpaM sakaraJjabIjaM kAzmIrajaM kuSThamanaHzilA ca // 44 // eSogado rAtrikavRzcikAnAM saMkrAntikArI kathito jinen|| aura zirasakA phUla karaMjuvAke bIja kaMbhArIkA phala kUTa manazila || 44 // yaha auSadha rAtrikanAmavAle kITo aura bIoMke viSako nAzatohai yaha jinane kahAhai // koTibhyo dAruNatarA lUtAH SoDaza tA jaguH // 45 // aSTAviMzatirityeke tato'pyanye tu bhuuysiiH|| sahasrarazmyanucarA badantyanye sahasrazaH // 46 // bahUpadravarUpA tu lUtaikaiva viSAtmikA // For Private and Personal Use Only Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1002) aSTAGgahRdayeaura kIToMse atyaMta dAruNarUpa lUtA arthAt makaDI 16 prakArakI munijanoMne kahIhai // 45 // aura kitaneka muniyoMne 28 makaDI kahIhai aura kitaneka muniyoMne bahutasI makaDiyoMko kahAhai aura kitaneka munijana saryake pazcAt vicaranevAlI hajArahoM makaDiyoMko kahatehaiM // 46 // aura vAgbhaTavaidya bahutase upadravoM yukta rUpoMvAlI aura viSakI AtmAvAlI ekahI makaDIko mAnatAhai // rUpANi nAmatastasyA durjeyAnyatisaGkarAt // 47 // nAsti sthAnavyavasthA ca doSato'taHpracakSate // aura tisa makaDIke nAmoMse rUpa atisaMkarase nahIM jAne jAte // 47 // sthAna aura vyavasthAbhI nahIMhai tisakAraNase doSavazase graMthakAra varNana kareMgeM // kRcchrasAdhyA pRthagdoSairasAdhyA nicayena sA // 48 // - pRthak pRthak vAta Adi doSoMse makaDI kaSTasAdhya hotIhai aura sannipAtase makaDI asAdhya kahIhai // 48 // tadaMzaH paittiko dAhatRTsphoTajvaramohavAn // bhRzoSmA raktapItAbhaH kledI draakssaaphlopmH||49|| tisa makaDIkA pittakI adhikatAvAlA daMza dAha tRSA phoDA jvara mohavAlA aura atyaMta garamAIvAlA rakta pIta kAMtivAlA khedavAlA aura dAkhake phalake samAna kAMtivAlA hotAhai // 49 // zlaiSmikaH kaThinaH pANDuH parUSakaphalAkRtiH // nidrAM zItajvaraM kAsaM kaNDUM ca kurute bhRzam // 50 // * kaphakI adhikatAvAlA makaDakiA daMza kaThora pAMDu aura phAlaseke phalake samAna AkRtivAlA aura nIMda zItajvara khAMsIko atizayakarake karanevAlA hotAhai // 50 // vAtikaH paruSaH zyAvaH prvbhedjvrprdH|| vAtakI adhikatAvAlA makaDIkA daMza sparzameM kaThora kAlA saMdhibheda jvarako denevAlA hotAhai | tadvibhAgaM yathAsvaM ca doSaliGgaivibhAvayet // 51 // aura tina makaDiyoMke vibhAgako yathAyogya doSake lakSaNoMse lakSitakarai // 51 // asAdhyAyAM tu hRnmohshvaashidhmaashirorujaaH|| zvetAH pItAH sitA raktAH piTikAH zvayathUdbhavAH // 52 // vepathurvamathurdAhastRDAndhyaM vakranAsatA // zyAvoSTravakradantatvaM pRSThagrIvAvabhaJjanam // 53 // . pakvajambusavarNa ca daMzAstravati zoNitam // For Private and Personal Use Only Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1003) asAdhyahuI makaDImeM hRdayameM moha zvAsa hicakI zirameM pIDA zojese upajI zveta pIlI kAlI phunsii||52||kNp chardi dAha tRSA aMdhApana nAsikAkA TeDhApana aura dhUmravarNa oSTha mukha daMtakA hojAnA pRSThabhAgakA aura grIvAkA bhaMjana||93||aura pakehuye jAmunake samAna raktakA jhiranA hotaahai|| sarvApi sarvajA prAyo vyapadezastu bhUyasA // 54 // aura vizeSakarake saba prakArakI makaDI sannipAtase upajatI haiM paraMtu bahulatAkarake vyapadeza dikhAyAhai // 14 // tIkSNamadhyAvaratvena sA tridhA hntyupekssitaa|| saptAhena dazAhena pakSeNa ca paraM kramAt // 55 // tIkSNa madhya maMda karake makaDI tIna prakArakIhai aura nahIM cikitsitakarI makaDI sAta. dinoMmeM 10 dinoMmeM 15 dinoMmeM kramase nAzatIhai // 55 // lUtAdaMzazca sarvo'pi ddrumnnddlsnnibhH|| sito'sito'ruNaH pItaH zyAvo vA mRdusntH||56|| madhye kRSNo'tha vA zyAvaH paryante jaalkaavRtH|| visarpavAMcchophayutastapyate bhuvednH|| 57 // jvarAzupAkavikledakothAvadaraNAnvitaH // kedena yaspRzatyaMGga tatrApi kurute vraNam // 58 // saba prakArakA makaDIkA daMza dAdake maMDalake sadRza zveta pIlA lAla kAlA athavA dhUmravarNavAlA komala aura UMcA // 56 // aura madhyameM kAlA athavA dhUmravarNa aura saba tarphase jAlase AvRtahuvA visarpavAlA zojese saMyukta aura bahutasI pIDAse saMyukta hoke tapatAhe // 17 // jvara zIghrapAka kleda kotha arthAt zarIrakA avadaraNa inhoMse aMnvita hotAhai aura kleda karake jisa aMgako chUhatAhai tahA~hI dhAvako karatAhai // 18 // shvaasdNssttraashkRnmuutrshukrlaalaankhaartvaiH|| . aSTAbhirudvamatyeSA viSaM vRvishesstH|| 59 // zvAsa dADha viSTA mUtra vIrya rAla nakha Artava ina AThoMse aura vizeSakarake mukhoMse makaDI viSako ugalatIhai // 19 // . lUtA nAbherdazatyUrdhvamUrdhvaM vA'dhazca kiittkaaH|| tadUSitaM ca vastrAdidehe pRktaM vikArakRt // 60 // nAbhike Upara makaDI DazatIhai aura nAbhIke Upara aura nIce kIDe DazatehaiM aura makaDIse duSita huA vastra Adi dehameM lagajAve to vikArako karatAhai // 6 // dinAI lakSyate naiva daMzo lUtAviSodbhavaH // sRcIvyadhavadAbhAti tato'sau prthme'hni||61 // For Private and Personal Use Only Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1004) aSTAGgahRdayeavyaktavarNaH pracalaH kinycitkNdduurujaanvitH|| makaDIke viSase upajA daMza Adhe dinataka lakSita nahIM hotAhai, pIche pahilehI dinameM sUIke cabhakekI taraha prakAzita hotAhai // 61 // aura avyakta varNavAlA aura calAyamAna aura kachuka khAja aura pIDAse saMyukta hotAhai / / dvitIye'bhyunato'nteSu piTakairiva vA citH||12|| vyaktavarNo tanormadhye knndduumaanynthisnnibhH|| aura dUsare dinameM sabatarphase unnatahuye kinAromeM phoMDoMkI taraha vyApta // 12 // aura prakaTa varNavAlA madhyameM natahuA khAjase saMyukta aura graMthike sadRza hotAhai // tRtIye sajvaro romhrsskRdrktmnnddlH||63 // zarAvarUpastodADhayo romakUpeSu sstrvH|| aura tIsare dinameM jvarase saMyukta aura romAMcako karanevAlA aura raktamaMDalavAlA // 63 / / zarAvake AkAra adhika pIDAse saMyukta aura romakUpoMmeM strAvase saMyukta hotAhai // mahAMzcaturthe shvythustaapshvaasbhrmprdH||64|| aura cauthe dinameM saMtApa zvAsa bhramako denevAlA atyaMta zojA hotAhai // 64 // vikArAnkurute tAMstAnpaJcame viSakopajAn // pAMcameM dinameM viSake kopase upaje tinatina pUrvokta vikAroMko karatAhai // ___ SaSThe vyApnoti marmANi saptame hanti jIvitam // 65 // aura chaThedinameM momeM vyApta hotAhai aura sAtameM dinameM jIvako nAzatAhai // 15 // iti tIkSNaM viSaM madhyaM hInaM ca vibhjedtH|| aise tIkSNa viSa madhya aura hIna nirUpita karake lakSitakarai // ekaviMzatirAtreNa viSaM zAmyati sarvathA // 66 // aura ikkIsa rAtrimeM saba prakArase viSa zAMta hojAtAhai // 16 // athAzu lUtAdaSTasya zastreNAdazamuddharet // daheca jAmbavauSThAdyairna tu pittottaraM dahet // 6 // pIche makaDIse daSTahaye manuSyake daMzako zastrase uddharitakarai aura jAMbavauSTha Adise dagdhakarai aura pittakI adhikatAvAleko dagdha nahIMkarai / / 67 // karkazaM bhinnaromANaM marmasaMdhyAdisaMzritam // prasRtaM sarvato dazaM nacchindIta dahenna ca // 68 // kaThora aura bhinna romoMvAle marma aura saMdhi AdimeM saMzrita aura saba tarphako phaile hue daMzako nahIM kATe, dagdhakarai nahIM // 68 // For Private and Personal Use Only Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1005) lepayedagdhamagadairmadhusaindhavasaMyutaiH // suzItaiH secayeccAnu kaSAyaiH kssiirivRkssjaiH||69|| dagdhakiye daMzako zahada aura seMdhAnamakase saMyuktakiye auSadhoMse lepitakarai pazcAt atyaMta zItala aura dUdhavAle vRkSoMse upaje kAthoMse secitakarai // 69 // sarvato'paharedraktaM zRGgAyaiH zirayApi vA // 'sekAlepAstataH zItA bodhishlessmaatkaakssraiH||7|| sIMgI Adise athavA nADIse saba tarphale raktako nikAsa, pIche pIpala lhesuvAkA bIja baheDekI girI inhoMse zItala seka aura lepa hitahai // 70 // phalinIdvinizAkSaudrasarpirbhiH pdmkaahvyH|| azeSalUtAkITAnAmagadaH srvkaamikH||71|| priyaMgu haladI dAruhaladI zahada ghRta inhoMkA auSadha saba makaDI aura kIDoMke viSameM hitahai, yaha padmakAya nAmase auSadha vikhyAtahai / / 71 // hridraadvypttnggmNjisstthaantkesraiH|| sakSaudrasarpiH puurvsmaaddhikshcmpkaadvyH||72|| haladI dAruhaladI lAlacaMdana majITha tagara kezara zahada ghRta yaha caMpakAya nAmavAlA auSadha pUrvokta auSadhase guNoMmeM adhikahai // 72 / / tdvdgomynisspiiddaashrkraaghRtmaakssikaiH|| gobarakA rasa khAMDa ghRta zahada inhoMse banAyA auSadha pUrvokta guNoMko karatAhai / apaamaargmnohvaaldaa-dhyaamkgairikaiH||73|| natailAkuSThamAracayaSTayAghRtamAkSikaiH // agado mandaro nAma tathA'nyo gndhmaadnH||74|| ntrodhrvcaakttttiipaatthailaaptrkuNkumaiH|| aura UMgA manazila haratAla dAruhaladI rohiSaNatRNa gerU // 73 // tagara ilAyacI kUTha miraca mulahaTI ghRta zahada yaha maMdaranAmavAlA auSadha pUrvokta guNoMko karatAhai aura yaha vakSyamANa gaMdhamAdana nAmavAlA auSadhahai // 74 // tagara lodha vaca kuTakI pAThA ilAyacI tejapAta kezara inhoMkarake / / ( ye lepameM hitahaiM ) viSaghnaM bahudoSeSu prayuMjIta vizodhanam // 75 // aura bahuta doSoMvAle manuSyoMmeM viSako nAzanevAle zodhanako prayukta karai // 79 // yssttyaahnmdnaaNkolljaaliniiminduvaarikaaH|| kaphe zreSThAmbunA pItvA viSamAzu samudramet // 76 // For Private and Personal Use Only Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1006) aSTAGgahRdayemulahaTI mainaphala aMkolI devatADaphala saMbhAlU inhoMko cauMlAIke pAnIke saMga pAnakara kaphakI adhikatAmeM tatkAla viSako vamanakarake nikAsa // 76 // zirISapatratvaGmUlaphalaM vAMkollamUlavat // virecayecca triphlaaniiliniitrivRtaadibhiH||77 // athavA zirasake patte chAla jaDa phala aMkolIkIjaDa inhoMko cauMlAIke pAnIke saMga pAnakarake vamanakara, athavA triphalA kAlAdAnA nizota Adise julAba divAvai / / 77 / / . nivRtte dAhazophAdau karNikAM pAtayed vraNAt // nivRttahuye dAha aura zojA AdimeM ghAvase karNikAko girAvai // kusumbhapuSpaM godantaH svarNakSIrI kapotaviT // 78 // trivRtA saindhavaM dantIkarNikApAtanaM tthaa|| mUlamuttaravAruNyA vaMzanirlekhasaMyutam // 79 // aura kasuMbhAke phUla godaMtI haratAla coSa kabUtarakI vITa // 78 // nizota seMdhAnamaka jamAlagoTAkI jaDa ye karNikAko girAtehaiM aura uttama arNikI jaDameM vaMzake nilekhako milAve, pUrvokta phala hotAhai // 79 // tadvacca saindhavaM kuSThaM dantI kaTukadaugdhikam // rAjakozAtakImUlaM kiNo vA mthitodbhvH|| 8 // aisehI seMdhAnamaka kUTa jamAlagoTekI jaDa kuTakI dUdhI rAnI kaDavI toraIkI jaDa athavA takase upajAkiNA ye karNikAko girAtehaiM // 8 // kaNikApAtasamaye bRhayecca vissaaphaiH|| kArNakAko girAneke samayameM viSako nAzanevAle auSadhoMse vRhitakarai / snehakAryamazeSaM ca sarpiSaiva samAcaret // 81 // aura azeSarUpa sneha kAryako ghRta karakehI kare / / 81 // viSasya vRddhaye tailamagnoriva tRNolupam // viSakI vRddhike artha tela aisAhai ki jaise agnike agADI tRNakA samUha / / hIberavaikaDUtagopakanyAmustAzamIcandanaTiNTukAni // zaivAlanIlotpalavakrayaSTItvagnAkulIpadmakarAThamadhyam // 82 // rjniighnsrplocnaaknnshunntthiiknnmuulcitrkaaH|| vrunnaagurubilvpaattliipicumndaabhyshelukesrm||8||bilvcndnntotplshunntthiipippliiculvetskusstthm // zaktizAkavarapATalibhAI For Private and Personal Use Only Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Acharya Shri Kallassa .. uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1007) sinduvaarkghaattvraagm||4|| pittakaphAnilalUtAH pAnAJjananasyalepasekena // agadavarA vRttasthAH kumatIriva vaaryntyte||5|| aura netravAlA vikaMkata anaMtamUla nAgaramothA jAMTI caMdana pIlAlodha zevAla nIlAkamala tagara mulahaTI dAlacInI sAkSI padmAka mainaphalakA gUdA // .82 // yahAMtaka haladI nAgaramothA sAkSI pIpala jhUTha pIpalAmUla cItA varaNA agara velAgarI pATalA nIMba hesavA kezara // 83 // yahAMtaka velagirI caMdana tagara kamala sUMTha pIpala jalaveta veta kUTa AMvalA trayamANa bhAraMgI saMbhAlU nakhI daalciinii||84||yhaaNtk, pitta kapha vAyu inhoMkI makaDiyoMke viSako pAna aMjana nasya lepa sekase zlokoMmeM sthitahuye zreSTharUpa ye tInoM auSadha nivArita karatehaiM jaise accheupadeza kutsita buddhiko 85 // rodhaM sevyaM padmakaM padmareNuH kAlIyAkhyaM candanaM yacca raktam // kAntApuSpaMdugdhinIkA mRNAlaM lUtAH sarvAnanti sarvakriyAbhiH 86 lodha kAlAvAlA padmAka kamalakI raja pItacaMdana lAlacaMdana mehadIke phUla raktaUgA kamalakI DaMDI ye saMba pAna Adi kriyAoMse saba prakArakI makaDiyoMko nAzatehaiM / / 86 / / iti berInivAsivaidyapAMDataravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne saptatriMzo'dhyAyaH // 37 / / asstttriNsho'dhyaayH| athAto mUSikAlarkaviSapratiSedhamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara mUSikAlarkaviSapratiSedhanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kareMge / lAlanazcapalaH putro hsitshcikirojirH|| kaSAyadantaH kulakaH kokilaH kpilo'sitH||1|| aruNaH zabalaH zvetaH kapotaH plitondurH|| . chucchundarI rasAlAkhyo dazASTau ceti mUSikAH // 2 // lAlana capala putra hasita cikira ajita kaSAyadaMta kulaka kokila kapila asita // 1 // aruNa zabala zveta kapota palitA uMdura chucchaMdara rasAlAkhya ye aThAraha mUSikAhaiM // 2 // . zukraM patati yatraiSAM zukradigdhaiH spRzanti vA // yadaGgamaGgaistatrAstre dUSite pANDutAM gate // 3 // granthayaH zvayayuH kotho maNDalAni bhrmo'ruciH|| zItajvaro'tiruksAdo vepathuH parvabhedanam // 4 // For Private and Personal Use Only Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1008) aSTAGgahRdayeromaharSaH sutirmU dIrghakAlAnubandhanam // zleSmAnubaddhabahvAkhupotakacchardanaM satRT // 5 // jahAM ina mUsoMkA vIrya paDai aura vIryase lepitahuye aMgoMse jisa aMgako sparzita kare, tahAM dUSitahue aura pAMDubhAvako prAptahue raktake hojAnemeM // 3 // graMthipai zojA kotha maMDala bhrama arUcI zItajvara atyaMtapIDA zithilapanA kaMpa saMdhiyoMkA bheda // 4 // romaharSa srAva mUrchA aura dIrghakAlataka anubaMdhavAlA aura tRSAke saMyukta aura kaphakarake anugata mUSikapota kRmiyoMkA vamana ye hotehaiM // 1 // vyavAyyAkhuviSaM kRcchU bhUyobhUyazca kupyati // mUSekA viSa sakala zarIrameM vyApta hoke kaSTasAdhya huA vAraMvAra kupitahotAhai / mUcchAMgazophavaivarNyakledazabdAzrutijvarAH // 6 // zirogurutvaM lAlAsRkchardizcAsAdhyalakSaNam // aura mU aMgameM zojA varNakA badalajAnA kleda zabdakA nahIM sunanA jvara // 6 // zirakA bhArIpana aura lArakA AnA, raktakI chardi ye asAdhyake lakSaNahaiM // . zUnabasti vivarNISThamAkhyAbhairgranthibhizcitam // 7 // chucchundarasagandhaM ca varjayedAkhudUSitam // aura sUjIhuI bastivAlA aura vivarNahuye oSThavAlA aura mUsAke samAna kAtivAlI graMthiyoMse vyApta // 7 // aura chuchudarIke gaMdhake samAna gaMdhavAle mUsAke viSase dUSitAluye manuSyako tyAge // zunaH zleSmolbaNA doSAH saMjJAM sNjnyaavhaashritaaH||8|| muSNantaH kurvate kSobhaM dhAtUnAmatidAruNam // lAlAvAnandhabadhiraH sarvataH so'bhidhAvati // 9 // strastapucchahanuskandhaziroduHkhI ntaannH|| aura kutteke kaphakI adhikatAvAle doSa saMjJAko vahanevAle strotameM Azritahuye aura // 8 // saMjJAko nAzatehuye dhAtuoMke atidAruNarUpa kSobhako karatehaiM, taba lAroMvAlA aMdhA aura badhirA kuttA saba tarphako dauDatAhai / / 9 // zithilahuI pucchavAlA aura ThoDI kaMdhA zira inhoMse duHkhita aura nIceko mukhavAlA kuttA hojAtAhai // daMzastena vidaSTasya suptaH kRSNaM zaratyasRk // 10 // hRcchirorujvarastambhastRSNAmUrhodbhavonu c|| isa kuttese daSTahuye manuSyake acetanarUpa daMza kAleraktako jhirAtAhai // 10 // aura hRdaya tathA zirameM pIDA jvara staMbha tRSA mU kI utpatti hotIhai // anenAnye'pi boddhavyA vyAlA daMSTrAprahAraNaH // 11 // knndduunistodvaivrnnysuptikledjvrbhrmaaH|| For Private and Personal Use Only Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASArTIkAsametam / (1009) vidAharAgarukpAkazothagranthivikuMcanam // 12 // daMzAvadaraNaM sphoTAH karNikA maNDalAni c|| sarvatra saviSe liMgaM viparItaM tu nirviSe // 13 // aura isIse anyabhI daMSTrAke prahAra karanevAle gIdaDa bhAdi jAnalene // 11 // khAja cabhakA varNakA badalajAnA supti kledajvara bhrama dAha rAga pIDA pAka zojA graMthi vikuMcana // 12 // daMzakA kaTanA phoDe karNikA maMDala ye saba viSase saMyukta huye daMzameM hotehaiM aura viSase varjita daMzameM inhoMse viparIta lakSaNa jAnane // 13 // daSTo yena tu tacceSTA rutaM kurvanvinazyati // pazyaMstameva cAkasmAdAdarzasalilAdiSu // 14 // jisa prANIke jo DazAgayAho tisIke samAna ceSTA aura zabdako karatAhuA athavA kAraNakehI vinA sIsA aura jala AdimeM tisI prANIko dekhatAhuA marajAtAhai // 14 // yo'dbhadhastrasyedadaSTo'pi shbdsNsprshdrshnaiH|| jalasantrAsanAmAnaM daSTaM tamapi varjayet // 15 // jo nahIM daSTahuAbhI pAniyoMse Darai, zabda saMsparza darzanase trAsako prAtaho isa prakArase kATe. huekI cikitsA nahIM karanI // 15 // AkhunA daSTamAtrasya daMzaM kANDena dAhayet // darpaNenAthavA tIvrarujA syAtkarNikAnyathA // 16 // mUseke daMzako patthara athavA sIsese dagdhakarai aura jo nahIM dagdhakare to tItra pIDAvAlI karNikA upajatIhai // 16 // dagdhaM visrAvayedaMzaM pracchinnaM ca pralepayet // zirISarajanIvakrakuMkumAmRtavallibhiH // 17 // daMzako dagdhakara aura pracchinnakara jhirAvai aura zirasa haladI tagara kezara giloyase lepitakarai 17 // agaardhuummnyjisstthaarjniilvnnottmaiH|| lepo jayatyAviSaM karNikAyAzca pAtanaH // 18 // gharakA dhUma majITha haladI seMdhAnamaka inhoMse kiyA lepa mUseke viSako jItatA hai aura karNikAko girAtAhai // 18 // tato'mlaiH kSAlayitvA'nu toyairanu ca lepayet // paalindiishvetkttbhiivilbmuulgudduucibhiH|| 19 // anyaizca viSazophanaiH zirA vA mokSayedrutam // For Private and Personal Use Only Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1010) aSTAGgahRdayetisa pachi khaTTe rasoMse dhoke pIche pAniyoMse dhovai kAlI nizIta zvetagokarNI belapatrakI jaDa giloyase lepakarai // 19 // viSake zojeko nAzanevAle anya auSadhoMse lepakarai athavA zIghra sirAMko chuDAvai // . charjanaM nIlinIkAthaiHzukAkhyAkollayorapi // 20 // aura nIlinIke kAthoMse aura zirasa tathA aMkolIke kAthase vamana karavi // 20 // kozAtakyAH zukAkhyAyAH phalaM jImUtakasya ca // madanasya ca saMcUrNya dannA pItvA viSaM vamet // 21 // kaDavItoraI zirasakA phala devatADakA phala mainaphala inhoMke cUrNako dahIke saMga pAnakarake viSakA vamana karai // 21 // vacAmadanajImUtakuSThaM vA mUtrapeSitam // pUrvakalpena pAtavyaM sarvonduraviSApaham // 22 // vaca mainaphala devatADa kUTa inhoMko gomUtrameM pIsa dahIke saMga pAnakarai, isako pAnakarake saba prakArake mUsoMkA viSa naSTa hotAhai // 22 // virecanaM trivRnnIlitriphalAkalka iSyate // nizota kAlAdAnA triphalA inhoMke kalkakA julAba vAMchitahai / aMjanaM gomayaraso vyosssuukssmrjo'nvitH||23|| aura govarake rasameM suMTha miraca pIpalakA sUkSma pisAhuA cUrNa milA aMjana karAvai // 23 // kapitthagomayaraso madhumAnavalehanam // kaitha aura gobarake rasameM zahadako milAke cArTa | tandulIyakamUlena siddhaM pAne hitaM ghRtam // 24 // dvinishaakttbhiirktaayssttyaakairvaa'mRtaanvitaiH|| AsphotamUlasiddhaM vA paJcakApitthameva vA // 25 // aura caulAIkI jaDase siddhakiyA ghRta pInameM hitahai / / 24 // haladI dAruhaladI zvetagokarNI majITha mulahaTI giloyase athavA anaMtamUlameM siddhakiyA athavA kaithake jaDa chAla patra phala puSpameM siddhakiyA ghRta pInemeM hitahai // 25 // sinduvAranataM zigru bilvamUlaM punarnavA // vacAzvadaMSTrAjImUtameSAM kvAthaM samAkSikam // 26 // pibacchAlyodanaM danA bhuMjAno muussikaarditH|| saMbhAlU tagara sahojanA belapatrakI jaDa zAMThI vaca gokharU devatADake kvAthameM zahada milAke // 26 // pIvai mUsAse pIDitahuA manuSya dahIke saMga zAlIcAvalako khAvai // For Private and Personal Use Only Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1011) takreNa zarapuMkhAyA bIjaM saMcUrNya vA pibet // 27 // athavA zarapuMkhAke bIjoMkA cUrNakara takrake saMga pIvai // 27 // aGkollamUlakalko vA bastamUtreNa klkitH|| pAnAlepanayoyuktaH sarvAkhuviSanAzanaH // 28 // athavA bakareke mUtrameM pisAhuA aMkolIkI jaDakA kalka pAna aura lepanameM yukta kiyA saba mUsoMke viSako nAzatAhaiM // 28 // kapitthamadhyatilakatilADollajaTAH pibet // gavAM mUtreNa payasA maJjarI tilakasya vA // 29 // kaithakA gUdA tilaka vRkSa tila aMkolIkI jaDa inhoMko gomUtrake saMga pIvai, athavA tilaka vRkSakI maMjarIko dUdhake saMga pAvai // 29 // athavA sairyakAnmUlaM sakSaudraM tandulAmbunA // athavA zveta kuraMTAkI jaDako zahadameM milA caulAIke pAnI ke saMga pIvai // kaTukAlAbuvinyastaM pItaM vAmbu nizoSitam // 30 // athavA kaDavItUMbImeM zoSitakiye aura rAtribhara sthitakiye pAnIko pAvai // 30 // sinduvArasya mUlAni viDAlAsthiviSaM natam // jalapiSTo gado hanti nasyAyairAkhujaM viSam // 31 // ___ saMbhAlUkI jaDa bilAvakI haDDI raktabola tagarako jalameM pIsai yaha auSadha nasya Adise mUsAke viSako nAzatAhai // 31 // sazeSaM mUSikaviSaM prakupyatyabhradarzane // yathAyathaM vA kAleSu doSANA vRddhihetuSu // 32 // zeSa rahA musekA viSa baddaloMke dIkhanameM kupita hotAhai, athavA vAta Adike yathAyogya vRddhika kAloMmeM kupita hotAhai // 32 // tatra sarve yathAvasthaM prayojyAH syurupakramAH // yathAsvaM ye ca nirdiSTAstathA dUSIviSApahAH // 33 // tisa avasthAmeM yathAyogya cikitsA prayukta karanI yogyahai aura dUSIviSako nAzanevAle jo jo yoga kahehaiM ve yahAM yukta karane yogyahaiM / / 33 // daMzaM DalarkadaSTasya dagdhamuSNena sarpiSA // pradihyAdagadaistaistaiH purANaM ca ghRtaM pibet // 34 // kuttese daSTahuyeke daMzako garama ghRtakarake dagdhakara pIche tise una una pUrvokta auSadhoMse lepita kara aura purAne ghRtako pAvai // 34 // For Private and Personal Use Only Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1012) aSTAGgahRdayearkakSIrayutaM cAsya yojyamAzu virecanam // Akake dUdhase saMyuktakiyA virecana isa rogIko zIghra denA yogyahai / aMkolottaramUlAmbu tripalaM sahaviH phalam // 35 // pibetsadhattUraphalAM zvetAM vApi punarnavAm // __aura aMkolIkI uttara jaDakA pAnI 12 tole le ghRtase saMyuktakara pIvai // 35 // dhattUreke phalaMse saMyuktahuI viSNukrAMtAko athavA zAMThIko pAnIke saMga pIvai // aikadhyaM palalaM tailaM rUSikAyAH payo guddH||36|| bhinatti viSamAlakaM ghnvRndmivaanilH|| samantraM sauSadhIratnaM snapanaM ca prayojayet // 37 // aura eka jagaha mizritakiyA tela aura bhunehuye tiloMkA cUrNa AkakA dUdha guDa // 36 / / yaha jalake saMga pAnakiyA kutteke viSako nAzatAhai, jaise baddaloMke samUhako vAyu aura maMtra auSadhi ratnase saMyukta kiye snAnako prayuktakarai // aura maMtrakahAjA tAhai "alarkAdhipateyakSa sArameyagaNAdhipa // alarkajuSTametanme nirviSa kuru mAcirAt" // 37 // catuSpAdbhirdvipAdbhirvA nakhadantaparikSatam // zUyate pacyate rAgajvarastrAvarujAnvitam // 38 // cAra pairoMvAloMse aura do pairoMvAloMse nakha aura dAMtoMse kATAhuA sUja jAtAhai, aura paka jAtAhai, aura rAga jvara sAba pIDAse yukta hotAhai // 38 // somavalko'zvakarNazca gojihvA haMsapAdikA // rajanyau gairikaM lepo nakhadantaviSApahAH // 39 // khaira razAlavRkSa gobhI lAlakuzAvaMtI haladI dAruhaladI gerU inakA lepa nakha aura daMtake viSako nAzatAhai // 39 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasaMhitAbhASATIkAyA muttarasthAne aSTatriMzattamo'dhyAyaH // 38 // iti viSatantraM SaSThaM samAptam / ekonctvaariNsho'dhyaayH| athAto rasAyanAdhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara rasAyananAmaka adhyAyako vyAkhyAna kareMge / dIrghamAyuH smRti medhAmArogyaM taruNaM vyH|| prabhAvarNasvaraudArya dehendriyabalodayam // 1 // For Private and Personal Use Only Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1013) vAksiddhiM vRSatAM kAntimavApnoti rasAyanAt // lAbhopAyo hi zastAnAM rasAdInAM rasAyanam // 2 // . dIrghaAyu smRti buddhi Arogya taruNaavasthA kAMti varNa svara udArapanA deha iMdriyabalakA udaya // 1 // vANIkI siddhi vIryakI puSTAI kAMti inhoMko rasAyanase manuSya prApta hotAhai aura jisase zreSTarUpa rasa AdikoMke lAbhakA upAya hotAhai, isavAste ise rasAyana kahA jAtAhai // 2 // pUrve vayasi madhye vA tatprayojyaM jitAtmanaH // snigdhasya nutaraktasya vizuddhasya ca sarvathA // 3 // pahilI avasthAmeM jitAtmAke prayukta karanA yogyahai aura snigdha aura raktako jhirAye huye vizeSakarake zuddha manuSyake madhya avasthAmeM bhI rasAyana prayukta karanA yogyahai / / 3 // ' avizuddhe zarIre hi yukto rAsAyano vidhiH|| vAjIkaro vA maline vastre raMga ivaaphlH||4|| nahIM zuddhahuye zarimeM yuktakiyA rasAyana vidhi athavA vAjIkaraNa vidhi niSkala hai jaise malina vastrameM raMga niSphala hotAhai // 4 // " rasAyanAnAM dvividhaM prayogamRSayo viduH // kuTIprAvezikaM mukhyaM vAtAtapikamanyathA // 5 // rasAyanoMke prayogako RSiyoMne doprakArase kahAhai tinhoMmeM kuTipAvezika mukhyahai aura vAtAtapika amukhyahai // 5 // nirvAte nirbhaye harye prApyaupakaraNe pure|| dizyudIcyAM zubhe deze trigarbhA sUkSmalocanAm // 6 // dhUmAtaparajovyAlastrImUrkhAdyavilaMdhitAm // sajavaidyopakaraNAM sumRSTAM kArayetkuTIm // 7 // vAtase varjita, bhayase rahita, dhavalagRha, jahAM jahAM saba sAmagrI prAptahoM aise sthAnakI uttaradizAmeM zubha deza hove tahAM tInagarbhovAlI aura sUkSma netroMvAlI arthAt jhirokhoMvAlI // 6 // aura dhUma ghAma dhUlI sarpa Adi jIva strI mUrkha Adikarake avilaMdhita sAvadhAna vaidya aura auSadhoMkarake saMyukta lepa Adise zuddhahuI kuTIko banAvai // 7 // atha puNye'hni sampUjya puujyaaNstaaNprvishecchuciH||ttr saMzodhanaiHzuddhaH sukhI jaatblHpunH||8|| brahmacArI dhRtiyutHshrdddhaanojitendriyH||daanshiildyaastyvrtdhrmpraaynnH||9|| devatAnusmRtau yukto yuktasvapnaprajAgaraH // priyauSadhaH pezalavAprArabheta rasAyanam // 10 // For Private and Personal Use Only Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 1014 ) aSTAGgahRdaye maMgalaAdiko kiyehuye aura pavitra manuSya zubhadinameM guru mitra AdikI pUjA kara tisa pUrvokta kuTI meM pravezakara, tahAM saMzodhana auSadhoMse zuddha sukhI aura phira utpanna huye balavAlA // 8 // brahmacArI dhairyyase yukta aura zuddhiyukta jiteMdriya dAnazIla dayA satya vrata dharmameM parAyaNa // 9 // aura devatoMkI smRtimeM yukta aura zayanameM jAgane meM yukta auSadhoMmeM pyAra karanevAlA, madhuravANIvAlA vaha manuSya rasAyanakA prAraMbha karai // 10 // harItakI mAmalakaM saindhavaM nAgaraM vacAm // haridrAM pippalIM velaM guDaM coSNAmbunA pivet // 11 // snigdhaH svinno naraH pUrvaM tena sAdhu viricyate // haraDai A~valA seMdhAnamaka sUMTha vaca haladI pIpala vAyaviDaMga guDa inhoMko garamapAnI ke saMga || // 11 // snigdha aura svinnahuA manuSya pahile pIvai, tisase acchItaraha julAba lagatA hai // tataH zuddhazarIrAya kRtasaMsarjanAya ca // 12 // trirAtraM vA paJcarAtraM saptAhaM vA ghRtAnvitam // dadyAdyAvakamAzuddheH purANazakRto'thavA // 13 // pIche zuddhazarIravAle peyA Adi kramako karanevAle tisa manuSyake artha // 12 // tInarAtri athavA pAMcarAtri tathA sAtararAtritaka ghRtase saMyukta kiye yAvaka arthAt harIreko devai, athavA purANe viSThAkI zuddhi hove tabataka devai // 13 // itthaM saMskRta koSThasya rasAyanamupAharet // yasya yadyogikaM pazyetsarvamAlocya sAtmyavit // 14 // aise saMskRta koTavAle jo yogika hove, tisako dekha aura prakRtiko jAnanevAle baidya acchItaraha dekha rasAyanako prayuktakare // 14 // pathyAsahasraM trigunndhaatriiphlsmnvitm||pnycaanaaN paJcamUlAnA sArddhaM palazatadvayam // 15 // jale dazaguNe paktvA dazabhAgasthite rase // Apothya kRtvA vyasthIni vijayAmalakAnyatha // 16 // vinIya tasminniryUhe yojayetkuDavAMzakam // tvagelA mustarajanIpippalyagurucandanam // 17 // maNDUkaparNIkanakazaMkhapuSpIva lam // STAhvayaM viDaGgaM ca cUrNitaM tulayAdhikam // 18 // sitopalArddha bhAraM ca pAtrANi trINi sarpiSaH // dve ca tailAtpacetsarvaM tadannau lehatAM gatam // 19 // avatIrNa himaM yuJjyAdviMzaiH kSaudrazataustrabhiH // tataH khajena mathitaM nidadhyAdudghRtabhAjane ||20||yaaneaaprundhyaadaahaarmekN mAtrAsya sA smRtA // SaSTikaH For Private and Personal Use Only Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1015) payasA cAtra jINe bhojnmissyte||21|| vaikhAnasA vAlAkhalyAstathA cAnye tpodhnaaH||brhmnnaa vihitaM dhanyamidaM prAzya rasAyanam // 22 // tandrAzramaklamavalIpalitAmayavarjitAH // medhAsmRtivalopetA babhUvuramitAyuSaH // 23 // haraDai 1000 A~valAke phala 3000 paMcamUla 1000 tole // 15 // inhoMko dazaguNe jalameM pakAvai jaba dazavA~ bhAga rasakA sthita rahai, taba marditakara aura guThaliyoMko nikAsa haraDai aura A~valoMko // 16 // tisa pUrvokta auSadhoMke kvAthameM yojitakara aura solaha solaha tolebhara dAlacInI ilAyacI nAgaramothA haladI pIpala agara caMdana // 17 // meMDakaparNI nAgakezara zaMkha. puSpI vaca kSudramothA mulahaTI vAyaviDaMga aura 4400 tole / / 18 / misarI aura ghRta 976 tole aura tela 384 tole ina saboMko pakAvai jaba agnipai lehabhAvako prApta hojAve taba // 19 // agnise utAre aura zItalakarai pIche 1260 tole zahadako milAvai pIche mathai mathepIche ghatako pAtrameM DAla dharai // 20 // jo sAyaMkAlake bhojanako nahIM rokai aisI isakI mAtrA kahIhai aura jIrNahonameM sAMThicAvaloMkA bhojana dUdhake saMga vAMchitahai // 21 // vaikhAnasa aura vAlakhilya tathA anya tapasvI brahmAjIse racehue dhanyarUpa isa rasAyanakA bhojana kara // 22 // taMdrA parizrama valIpalitarogase varjita aura buddhi smRti balase saMyukta aura amita AyuvAle hue haiM // 23 // abhayAmalakasahasraM nirAmayaM pippalIsahasrayutam // taruNapalAzakSAradravIkRtaM sthApayedbhANDe // 24 // upayukta ca kSAre chAyAsaMzuSkacUrNitaM yojyam // pAdAMzena sitAyAzcaturguNAbhyAM madhughRtAbhyAm // 25 // taddhRtakumbhe bhUmau nidhAya SaNmAsasaMsthamuddhRtya // prAhe prAzya yathAnalamucitAhAro bhavetsatatam // 26 // ityupayuMjyAzeSaM varSazatamanAmayo jraarhitH|| jIvati balapuSTivapuH smRtimedhAdyanvito vizeSeNa // 27 // dRDharUpa haraDai aura AMvale eka eka hajAra aura pIpalabhI ekahajAra inhoMko naye DhAkake khArase dravIbhUta kara pAtrameM sthApitakarai // 24 // pIche chAyAmeM sukhAkara cUrNa banA cauthAI bhAga mizrI aura caugune zahada aura ghRtase saMyuktakarai // 25 // pIche taisehI kalazemeM DAla pRthivImeM gADai, pIche 6 mahInoMmeM nikAsai pIcha pUrvAhnameM khAvai aura jaTharAgnike anusAra niraMtara ucitabhojanako savai // 26 // isa saMpUrNa auSadhako prayukta karanese 100 varSakI avasthAvAlA aura buDhApese rahita aura vizeSakarake bala puSTi zarIra smRti buddhi Adise yuktahoke jIvatA rahatAhai // 27 // nIrujApalAzasya chinne zirasi tatkSatam // antardvihastaM gambhIraM pUryyamAmalakairnavaiH // 28 // AmUlaM veSTitaMdarbhaH padminIpaGkalepitam // AdIpya gomayairvanyairnirvAte svedyetttH|| For Private and Personal Use Only Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1016) assttaangghRdye||29|| svinnAni tAnyAmalakAni tRptyA khAdennaraHkSaudraghRtAnvitAni ||kssiirN sRtaM cAnupibetprakAmaM tenaiva varteta camAsamekam // 30 // vAni vAni ca tatra yatnAtspRzyaM ca zItAmbu na paanninaapi||ekaadshaahe'sy tatovyatIte patanti kezA dazanAnakhAzca // 31 // athAlpakaireva dinaiH surUpaHstrISvakSayaH ku. artulyviiryH|| viziSTamedhAbalabuddhisattvo bhavatyasau varSasahastrajIvI // 32 // koDe Adise rahita huye DhAkake zireko kATa pIche bhItarase 2 hAtha pramANase saMyukta aura gaMbhIra tisakI lakaDIko navIna AMmaloMse ApUritakara // 28 // aura jaDataka DAbhase veSTitakara aura kamalinIkI kIcaDase lepitakara pIche vanake Arane upaloMse pracalitakara vAtase varjita sthAnameM svedita karai // 29 // sveditakiye AMvaloMko tase saMyuktakara taptipUrvaka khAvai dUdhakA aura ghRtakA anupAna karai aise eka mahInAtaka varte // 30 // aura apathya padArthoko va jatanase hAthasebhI zatila pAnIkA sparza na karai pIche isako sevatehuye gyArahadina vyatIta hojAve taba daMta bAla nakha girajAtehaiM // 31 // pIche thoDese dinoMmeM suMdararUpavAlA aura striyoMmeM nahIM kSaya honevAlA hAthIke tulya vIryavAlA viziSTarUpa dhAraNA bala buddhi satvaguNase saMyukta aura hajAra varSoMtaka javinevAlA vaha manuSya hojAtAhai / / 32 / / dazamUlabalAmustajIvakarSabhakotpalam // parNinyau pippalI,gI medA tAmalakI truTiH // 33 // jIvantI joGgakaM drAkSA pauSkaraM candanaM zaThI // punarnavadvikAkolI kAkanAsAmRtAhvayAH // 34 // vidArI vRSamUlaM ca tadaikadhyaM palonmitam // jaladroNe pacetpaJcadhAtrIphalazatAni ca // 35 // pAdazeSaM rasaM tasmAdyasthInyAmalakAni c|gRhiitvaa bharjayettailaghRtAdAdazabhiH palaiH // 36 // matsyANDikAtulArdhana yuktaM tallehavatpacet // snehAI madhusiddhe tu tavakSIryAzcatuSpalam // 37 // pippalyA dvipalaM dadyAccaturjAtaM knnaaditm||ato'vlehyenmaatraaN kuTIsthaH pathyabhojanaH // 38 // ityeSa cyavanaprAzo yaMprAzya cyavano muniH||jraajrjrito'pyaasiinnaariinynnndnH // 39 // kAsaM zvAsaM jvaraM zoSaM hRdrogaMvAtazoNitam // mUtrazukrAzrayAndopAnvaisvayaM cvypaahti||baalvRddhksstkssiinnkRshaanaamnggvrddhnH|| For Private and Personal Use Only Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1017) ||40||medhaaN smRti kAntimanAmayatvamAyuHprakarSa pvnaanulomym||striissuprhrss balamindriyANAmagnezca kuryaadvidhinopyuktH||4|| dazamala kharehaTI nAgaramothA jIvaka RSabhaka kamala sAliparNI pRzniparNI pIpala kAkaDAziMgI maidA bhUmIA~valA ilAyacI // 33 // jIvaMtI kAlAagara dAkha pohakaramUla caMdana kacUra nakhI kAkolI kSIrakAkolI raktanizota giloya // 34 // vidArIkaMda vAMsAkI jaDa ye saba cAra 4 tole lekara milAvai inhoMko aura 500 AMvaloMko 1024 tole pAnImeM pakAvai // 35 // jaba cauthAI bhAga zeSarahai, taba guThaliyoMse varjita kiye AMvaloMko grahaNakara pIche 48 tolebhara ghata aura telase bhUna // 36 // pIche200 tole rAba milAke lehakI taraha pakAvai, aura siddha honeme 24 tole zahada aura 16 tole vaMzalocana // 37 // pIpala 8 tole aura dAlacInI ilAyacI tejapAta nAgakezara inhoMkA cUrNa 4 tole pachi kuTImeM sthitahuA aura pathyarUpa bhojanako karanevAlA vaha manuSya mAtrAko cATai // 38 // yaha cyavanaprAzyahai isako khAke cyavanamuni vRddha avasthAko tyAgakara nAriyoMko AnaMdita karanevAle hogayethe // 39 / / khAMsI zvAsa jvara zoSa hRdroga vAtarakta mUtraroga vIryyaroga svarakA bigaDajAnA inhoMko nAzatAhai, aura bAlaka vRddha kSatakSINa kRza manuSyoM ke aMgoMko baDhAtAhai // 40 // dhAraNA smRti kAMti Arogya AyukI vRddhi vAtakIanulomatA striyoM meM AnaMda aura iMdriyoMkA tathA jaTharAgnikA bala inhoMko vidhise prayuktakiyA karatAhai / / 41 // madhukena kavakSIryA pippalyA sindhujnmnaa||pRthglohaiH suvarNena vacayA madhusarpiSA // 42 // sitayA vA samAyuktA samAyuktA rasAyanam // triphalA sarvaroganI medhaayuHsmRtibuddhidaa||43|| mulahaTI vaMzalocana pIpala seMdhAnamaka lohA cAMdI tAMbA sIsA rAMga sonA vaca zahada ghRta // 42 // misarIke saMga pRthak 2 yuktakarI triphalA saba rogoMko nAzatIhai aura rasAyanahai aura dhAraNA Ayu smRti buddhiko detIhai / / 43 // maNDUkaparNAHsvarasaM yathAgnikSIreNa yaSTImadhukasya cuurnnm||rsN guDUcyAH sahamUlapuSpyAH kalkaM prayuJjIta ca shNkhpusspyaa||44|| AyuHpradAnyAmayanAzanAni balAgnivarNasvaravarddhanAnimeidhyAni caitAni rasAyanAni medhyA vizeSeNa tu zaMkhapuSpI // 45 // maMDUkaparNIke svarasako prayuktakarai athavA jaTharAgnike balake anusAra mulahaTIke cUrNako dUdhake saMga pIvai, tathA giloyake svarasako prayuktakarai, tathA jar3a aura phUloMse sahita zaMkhapuSpIke kalkako prayuktakarai / / 44 // ye yoga Ayuko baDhAtehaiM. aura rogoMko nAzatehaiM aura bala agni varNa svarako baDhAte haiM, aura pavitrahaiM rasAyanahaiM aura vizeSakarake zaMkhapuSpI dhAraNAko detIhai // 45 // naladaM kaTurohiNI payasyA madhukaM cndnsaarivogrgndhaaH||triphlaa kaTukatrayaM haridre sapaTolaM lavaNaM ca taiH supissttaiH||46||tri For Private and Personal Use Only Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1018) aSTAGgahRdayeguNena rasena zaMkhapuSpyAH sapayaskaM ghRtanalvaNaM vipkkm||upyujy bhavejaDopi vAgmI zrutadhArI pratibhAnavAnarogaH // 47 // bAlachaDa kuTakI dUdhI mulahaTI caMdana anaMtamUla vaca triphalA saMTha miraca pIpala haladI dAruhaladI paravala seMdhAnamaka ina saboMko pIsai // 46 // aura zaMkhapuSpIkA rasa tigunA milAvai aura dUdha 256 tole ghRta 256 tole ina saboMko pakAvai, upayukta kiyA yaha ghata jaDa manuSyakobhI prazasta bolanevAlA aura vedako dhAraNa karanevAlA aura kAMtivAlA aura Arogyase saMyukta kara detaahai|| 47 // peSyairmRNAlabisakesarapatrabIjaiH siddhaM sahamazakalaM payasA ca sarpiH // paMcAravindamiti tatprathitaM pRthivyAM prabhraSTapauruSabalapratibhainiSevyam // 48 // pisehuye kamalakI DaMDI kamalakaMda kamalakesara kamalake patte kamalake bIja sonekA cUrNa dUdha inhoMmeM ghRtako pakAvai, yaha paMcAraviMdanAmase pRthivImeM vikhyAtahai, bhraSTahuye pauruSa bala kAMtivAloMko sevita karanA yogyahai / / 48 // yannAlakandadalakesaravadvipakkaM / nIlotpalasya tadapi prathitaM dvitIyam // sarpizcatuH kuvalayaM sahiraNyapatraM / . medhyaM gavAmapi bhavetkimu mAnuSANAm // 49 // nIlekamalake nAla kaMda patte kesarameM aura sonekevaraka pakAyAhuA ghata catuH kuvalayanAmase prasiddhahai, yaha gAyoMke jaDapaneko dUra karatAhai, phira manuSyoMkI kauna kathAhai // 49 // braahmiivcaasaindhvshNkhpusspiimtsyaaksskbrhmsuvrclendhyH|vaidehikaa ca triyavAH pRthaksyuryavau suvarNasya tilo viSasya // 50 // sarpiSazca palamekata etadyojayetpariNate ca ghRtaaddhym||bhojnN samadhu vatsaramevaM shiilynndhikdhiismRtimedhH||51 // ati kraantjraavyaadhitndraalsyshrmlmH|| jIvatyazabdazataM pUrNa zrItejaHkAntidIptimAn // 52 // vizeSataH kuSThakilAsagulma vissjvronmaadgrodraanni||athrvmntraadikRtaashc kRtyAH zAmyantyanenAtibalAzca vAtAH // 53 // brAhmI vaca seMdhAnamaka zaMkhapuSpI pataMga brAhmI indrAyaNa pIpala ye saba pRthak pRthak tIna tIna javoMke samAna lenI, soneko do yavapramANa lenA, aura viSako eka tilapramANa lenA // 50 // For Private and Personal Use Only Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsamatam / (1019) aura ghRta 4 tole, ina saboMko eka jagaha milAke yuktakarai, aura jIrNahojAnepe ghRta aura zahadase saMyuktakiye bhojanako khAvai, isa auSadhako eka varSataka abhyAsakarai tau adhika buddhi smRti aura dhAraNAvAlA // 11 // aura buDhApA vyAvi taMdrA Alasya parizrama glAniko ullaMdhita karanevAlA, Ara zobhA teja- kAMti dIptivAlA hokara vaha pUre sau 100 varSataka jIvatAhai // 12 // aura vizeSa karake kuSTha kilAsa gulma viSa jvara unmAda garodara aura atharvavedake maMtroMse karIhuI kRtyA aura atyaMta balavAle vAyu ye isase zAMta hojAtehaiM // 53 // zaranmukhe nAgabalAM puSyayoge samuddharet // akSamAtraM tato mUlAcUrNitAtpayasA pibet // 54 // lihyAnmadhughRtAbhyAM vA kssiirvRttirnnnbhuk|| evaM varSaprayogeNa jIvedvarSazataM balI // 55 // zaradaRtumeM puSya nakSatra hove taba baDI kharehaTIko ukhADai, tisakI jaDake 1 tolA cUrNako dUdhake saMga pIvai // 54 // athavA ghRta aura zahadase cATai aura dUdhako pItArahai aura annako khAvai nahIM, aise ekavarSakA prayogakarake balavAlA 100 varSataka jIvatAhai // 55 // phalonmukho gokSurakaH samUlazchAyAvizuSkaH suvicuurnnitaaNgH|| subhAvitaHsvena rasena tasmAnmAtrAM parAM prAsRtikiM pibedyH||56|| kSIreNa tenaiva ca zAlimaznaJjIrNe bhvetsdvitulopyogaat|| zaktaHsurUpaHsubhagaH zatAyuH kAmI kakudmAniva gokulasthaH // 57 // phalake abhimukha aura jaDase saMyukta aura chAyAmeM vizeSakarake sukhAyehue acchItaraha cUrNita kiye, apanahI rasase bhAvitakiye gokharUkI ATha tole mAtrAko jo pIvai // 16 // dUdhake saMga aura dahIke sAtha zAlIcAvaloMkA bhojana karai, aise 800 tolekA sevanesa samartha suMdara rUpavAlA aura suMdara aizvaryavAlA aura 100 varSakI AyuvAlA aura kAmI manuSya gAyoMke samUhameM sthitahuye sAMDakI taraha hojAtAhai // 17 // vArAhI kandamAdraM kSIreNa kSIrapaH pibet // mAsaM niranno mAsaM ca kSIrAnnAdI jarAM jayet // 58 // atyaMta gIlerUpa bArAhIkaMdako dUdhake saMga pIvai, aura jIrNahone dUdhakAhI bhojana karatArahai aura annako khAvai nahIM aura dUsare mahInemeM dUdha aura annako khAtAhuA buDhApeko jItatA hai||58|| tatkandazlakSNacUrNaM vA svarasena subhAvitam // ghRtakSaudraplutaM lihyAttatpakkaM vA ghRtaM pibet // 59 // athavA vidArehIkekaMdake mihIna cUrNako vidArakehI svarasameM bhAvitakara ghRta aura zahadase saMyuktakara cATai athavA vidArakI jaDameM pakAyehuye ghRtako pAvai // 59 // , For Private and Personal Use Only Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1020) assttaangghRdyetdvdvidaay'tiblaablaamdhukvaaysiiH|| zreyasI zreyasI yuktApathyAdhAtrIsthirAsmRtAH // 60 // maNDUkIzaMkhakusumAvAjigaMdhAzatAvarIH // upayuJjIta medhAvI vyHsthairyvlprdaaH||61|| taisehI bidArIkaMda gaMgerana kharehaTI mulahaTI mAlakAMganI pIpala haraDai pAThA A~valA zAlapaNI giloya // 60 // brAhmI zaMkhapuSpI AsagaMdha zatAvarI avasthA sthiratA bala inhoMko denevAle ina auSadhoMko buddhimAn prayuktakarai // 61 // yathAsvaM citrakaH puSpairjeyaH piitsitaasitaiH| yathottaraM saguNavAnvidhinA ca rasAyanam // 62 // yathAyogya pItaM zveta kRSNa phUloMse cItA jAnanA yogyahai aura uttarottara kramase guNavAn jAnanA yogyahai, aura vidhise prayuktakiyA rasAyana hotAhai // 62 // chAyAzuSkaM tato mUlaM mAsaM cUrNIkRtaM lihan / sarpiSA madhusarpibhyAM pibanvA prayasA ytiH||63|| ambhasA vA hitAnAzI zataM jIvati niirujH|| medhAvI balavAnkAnto vpussmaandiiptpaavkH||64|| chAyAmeM sukhAyehuye eka mahInAtaka cItekI jaDakA cUrana banA ghRtake saMga athavA zahada aura ghRtake saMga cATai, athavA brahmacArI manuSya dUdhake saMga pIvai // 63 // athavA hita annako khAnevAlA pAnIke saMga pavi, isase rogoMse varjita aura dhAraNAvAlA balavAlA prakAzita suMdara zarIravAlA dIptahuye jaTharAgnivAlA manuSyahoke 100 varSataka jIvatAhai // 64 // tailena lIDho mAsena vAtAnhanti sudustarAn // mUtreNa zvitrakuSThAni pItastakreNa pAyujAn // 65 // aura telake saMga eka mahInAtaka cATAhuA yaha cItA dustararUpa vAtarogoMko nAzatAhai. aura gomUtrake saMga khAyAhuvA zvitrakuSThoMko nAzatAhai, aura takrake saMga pAnakiyA yaha cItA gudAke rogoMko jItatAhai // 65 // bhallAtakAni puSTAni dhAnyarAzau nidhaapyet||griissme saMgRhya hemante svAdusnigdhahimairvapuH // 66 // saMskRtya tAnyaSTaguNe salile'STau vipAcayet // aSTAMzaziSTaM tatvAthaM sakSIraM zItalaM pibet // 67 // varddhayetpratyahaM cAnu tatraikaikamaruSkaram ||sptraatr trayaM yAvatrINi trINi tataH param ||68||aactvaariNshtstaa For Private and Personal Use Only Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1021) ni hAsayebRddhivattataH // sahasramupayuJjIta saptAhairiti satabhiH // 69 // yantritAtmA ghRtkssiirshaalissssttikbhojnH|| tadvatriguNitaM kAlaM prayogAnte'pi caacret||70|| AziSo labhate pUrvA vahverdIptiM vizeSataH // pramehakRmikuSThAzoM medodoSa vivarjitaH // 71 // acchItaraha pakehuye bhilAoMko annake samUhameM grISmaRtumeM sthApitakara pIche hemaMtaRtumeM nikAla aura svAdu snigdha zItala dravyoMse zarIrako // 66 // saMskRtakara tina bhilAoMko AThagune pAnImeM pakAce AThaveM bhAga bace aise kAthameM dUdha milAke zItalabanAke pIvai // 17 // pIche eka eka bhilAvA~ko nityaprati baDhAtA jAve 21 rAtri hoveM tabataka pIche tIna tIna bhilAoMko baDhAtAjAvai // 68 // cAlIza milAoMtaka pIche tina bhilAoMko baDhAnekI taraha ghaTAtAjAve aise hajAra bhilAoMko 49 dinoMmeM prayuktakarai // 69 // yaMtritaAtmA vAlA pathyayukta aura ghRta dUdha zAlicAvala zAThIcAvalakA bhojana karanevAlA aura prayogake aMtameM tigune kAlataka yaMtraNAko Acaritakarai // 70 // yaha manovAMchita AzIrvAdoM ko prApta . karatAhai aura vizeSakarake agnikI dIptiko prApta hotAhai aura prameha kRmi kuSTha bavAsIra medake doSase sevana karanevAlA varjita hotAhai // 71 // piSTasvedanamarujaiH pUrNa bhallAtakairvijarjaritaH // bhUminikhAte kumbhe pratiSThitaM kRSNamRlliptam // 72 // parivAritaM samantAtpacettato gomayAgninA mRdunA // tatsvaraso yazyavate gRhIyA dine'nyasmin // 73 // amumupayujya svarasaM madhvaSTamabhAgikaM dvigunnsrpiH|| pUrvavidhiyantritAtmA prApnoti guNAnsa tAneva // 74 // dRDharUpa aura jarjarapanese rahita bhilAoMse pUritakiye pAtrako bhUmimeM gADehuye kalazemeM pratiSThitakara aura kAlI maTTIse liptakara // 72 // cAroM tarphase komalarUpa gobarakI agnise pakAvai jo usameMse svarasa jhira tisako anya dinameM grhnnk|73||tis svarasameM zahada AThabhAga aura ghRta dobhAga milAke yaMtritaAtmAvAlA puruSa vidhipUrvaka prayuktakaranese tina pUrvokta guNoMko prApta hotAhai // 74 / / puSTAni pAkena paricyutAni bhallAtakAnyADhakasammitAni // ghRSTeSTikAcUrNakaNairjalena prakSAlya saMzoSya ca mArutena // 75 // jarjarANi vipacejalakumbhe pAdazeSadhRtagAlitazIte // tadrasaM punarapi zrapayeta kSIrakumbhasahitaM caraNasthe // 76 // sarpiH pakkaM For Private and Personal Use Only Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1022 ) aSTAGgahRdaye tena tulyapramANaM yuJjyAtsvecchaM zarkarAyA rajobhiH // ekIbhUtaM tatkhajakSobhaNenasthApyaM dhAnye saptarAtraM suguptam // 77 // tamamRta rasapAkaM yaH prage prAzamannannanu pibati yatheSTaM vAridugdhaM rasaM vA // smRtimatibalamedhAstattvasArairupetaH kanakanicayagauraH so'znute dIrghamAyuH // 78 // pakanese puSTahuye aura pakakaraTUTe huye bhilAoMko 296 tole bharale ghisI huI IMTa ke cUraNake kiNakoMse saMyuktahuye pAnIse prakSAlitakara aura vAyuse saMzoSitakara // 75 // aura jarjararUpabanA 1014 tole pAnI meM pakA aura cauthAIbhAga zeSarahA aura vastrameM chAnehue zItala tisa rasako 1024 tole dUdhameM phira pakAvai jaba cauthAIbhAga zeSara hai // 76 // tatra tisI rasake tulya pramANa pakA huA ghRta aura icchA ke anusAra pramANase khAMDako milA pIche maMthese mathakara ekIbhUtakarai aura pAtrameM DAla rakSitakarake sAta rAtritaka annameM sthApita karanA yogya hai // 77 // tisa amRta isake pAkako prabhAtameM jo manuSya khAtrai aura pAnIse saMyuktakiye dUdhakA athavA mAMsake rasakA anupAna kare vaha smRti buddhi bala dhAraNA satvasArase saMyuktahuA aura soneke samUhajaisA gaurahuA dIrgha Ayuko prAptahotA hai // 78 // droNe'mbhaso vraNakRtAM trizatAdvipakkArakAthADhake palasamaistila tailapAtram // tiktAviSAdvayavarAgirijanmatAkSyaiH siddhaM paraM nikhilakuSTha nibarhaNAya // 79 // 1024 tole pAnI meM 300 bhilAoMko pakAve jatra caturthAMza zeSara hai tatra 192 tole tiloMkA tela aura eka tolA pramANase kuTakI donoM tarahake atIsa trikalA zilAjIta rasota inhoMke kalka milAke siddhakarai, yaha tela satra prakArake kuSToM ko dUra karane ke artha kahA hai // 79 // sahAmalakazuktibhirdadhisareNa tailena vA guDena payasA ghRtena yavasaktubhirvA saha // tilena saha mAkSikeNa palalena sUpena vA vapuSkara maruSkaraM paramamedhyamAyuSkaram // 80 // A~tralekI chAla dahIkA rasa tela guDa dUdha ghRta javoM ke saktu zahadase saMyukta kiye tila tilakuTarUpake saMga pRthak pRthak prayuktakiyA bhilAvA zarIrako suMdara karatA hai aura atyaMta pavitra hai aura Ayuko karatA hai // 80 // bhallAtakAni tIkSNAni pAkInyagnisamAni ca // bhavantyamRtakalpAni prayuktAni yathAvidhi // 81 // bhilAve tIkSNahaiM aura pakehuye agnike sadRza haiM, aura vidhipUrvaka prayukta kiye amRtake sadRza haiM // 81 // For Private and Personal Use Only Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kazcana // yaM na bhallAtakaM hanyAcchIghramagnibalapradam // 82 // For Private and Personal Use Only ( 1023) aisA koI kaphakA roga nahIM hai, aisA koI vibaMdha nahIM hai, ki jisako bhilAvA nahIM nAzatA hai zIghra agni balako detAhai // 82 // vAtAtapavidhAne'pi vizeSeNa vivarjayet // kulatthadadhi zuktAni tailAbhyaGgAgnisevanam // 83 // * vAta aura ghAmake vidhAnameMbhI vizeSakArikai kulathI dahI zukta telakA mAliza agnisevana inhoMko varje // 82 // vRkSAstuvarakA nAma pshcimaarnnvtiirjaaH|| vIcItaraGgavikSobhamArutotAH // 84 // tebhyaH phalAnyAdadIta supakkAnyambudAgame // majAM phalebhyazcAdAya zoSayitvA'vacUrya ca // 85 // tilavatpIDayedroNyAM kvAthayedvA kusumbhavat // tattailaM sambhRtaM bhUyaH pacedAsalilakSayAt // 86 // avatAryya karoSe ca pakSa mAtraM nidhApayet // snigdhasvinno hRtamalaH pakSAduddhRtya ttttH|| // 87 // caturthabhaktAntaritaH prAtaH pANitalaM pibet // mantreNAnena pUtasya tailasya divase zubhe // 88 // majjAsAramahAvIrya sarvAndhAtRnvizodhaya // zaMkhacakragadApANistvAmAjJApayate' cyutaH // 89 // tenAsyordhvamadhastAcca doSA yAntya sakRttataH // sAyaM sasnehalavaNAM yavAgUM zItalAM pibet // 90 // paJcAhAni pibettailamitthaM varjyAni varjayet // pakSaM mudgarasAnnAzI sarvakuSThaivimucyate // 91 // pazcima samudrake tIrapai upajanevAle aura vIcI taraMgakSobhavAyuse uddhRtaye pattoMvAle tuvaraka nAmavAle vRkSa // 84 // tinhoMse grISmaRtu meM pakehuye phaloMko grahaNakare aura tina phaloMse nikAsI huI majjAko zoSita aura cUrNitakara // 85 // droNImeM tiloM kI taraha pIDitakare, athavA kasUMbhekI taraha kathitakarai, tisa telako phira pakAvai jabataka pAnIkA nAzahove // 86 // pIche utArakai gobarameM 15 dinoMtaka sthApitakarai, snigdha aura sveditahuA aura hRtadduye mlvaalaa||87|| cauthe bhojanase aMtaritahuA manuSya prabhAtameM eka tolebharako pIvai, paraMtu zubhadinameM isa vakSyamANa maMtra se telako pavitrakare // 88 // he majjA ke sAra he mahAvIryavAle tU saba dhAtuoMko vizeSakarake zuddhakara aura zaMkha cakra gadAko hAthameM lenevAle zrIkRSNa bhagavAn tujhe AjJA dete haiM // 89 // Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1024) aSTAGgahRdayetisase isa rogIke nIceko aura Uparako vAraMvAra doSa gamana karateha pIche sAyaMkAlameM sneha aura namakase saMyuktakarI aura zItala yavAgU arthAt gaDayANIko pAvai // 90 // isa prakArase apathyoMko varje aura isa telako pAMca dinoMtaka pIvai aura 15dinoMtaka mUMgoMke rasake saMga bhojana karanevAlA saba prakArake kuSThoMse rahita hojAtAhai // 91 // tadeva khadirakAthe triguNe sAdhu sAdhitam // nihitaM pUrvavatpakSaM pivenmAsaM suyntritH|| 92 // tenAbhyaktazarIrazca kurvannAhAramIritam // anenAzu prayogeNa sAdhayetkuSThinaM naram // 93 // tisI telako triguNe khairake kvAthameM acchI taraha sAdhitakara aura pahilekI taraha 15 dina govarameM sthApitakara pIche acchItaraha yaMtritahuA manuSya eka mahInAtaka pAvai // // 92 // sisase abhyakta zarIravAlA aura pUrvokta bhojanako khAtA huA isa prayogase zItra kuSThako dUra krtaahai93|| sarpirmadhuyutaM pItaM tadeva khadirAdinA // pakSaM mAMsarasAhAraM karoti dvizatAyuSam // 94 // aura yahI tuvaravRkSoMkI guThalIkA tela khairake vinA 15 dinoMtaka piyAjAve to mAMsake. rasako bhojana karanevAle manuSyako 200 varSakI AyuvAlA karatAhai // 94 // tadeva nasye paJcAzadivasAnupayojitam // vapuSmantaM zrutadharaM karoti trizatAyuSam // 95 // - aura yahI tela nasyakarmameM 50 dinoMtaka sevitakiyA jAve to acche zarIravAlA aura vedako dhAraNa karanevAlA aura 300 varSakI AyuvAlA manuSya hotAhai // 95 // paJcASTau sapta daza vA pippalImadhusarpiSA // rasAyanaguNAnveSI samAmekAM prayojayet // 96 // pAMca athavA sAta aura ATha athavA daza pIpaloMko zahada aura ghRtake saMga rasAyanake guNakI icchA karatAhuA manuSya. eka varSataka prayuktakarai / / 96 // titrastisrastu pUrvAhne bhuktvAgre bhojanasya ca // pippalyaH kiMzukakSArabhAvitA ghRta jatAH // 97 // prayojyA madhusaMmizrA rsaayngunnaissinnaa|| palAzake khArameM bhAvitakarI aura ghRtase bhunIhuI aura zahadase saMyuktakarI tIna pIpalI prabhAtameM khAke aura tIna bhojanake agrbhaagmeN||97||rsaaynke guNakI icchAkaranevAleko prayukta karanI yogya hai|| kramavRddhyA dazAhAni daza paippalikaM dinam // 98 // varddhayetpayasA sArdhaM tthaivaapnyetpunH||jiirnnaussdhshc bhuJjIta SaSTikaMkSI For Private and Personal Use Only Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhaassaarttiikaasmetm| (1025) rasarpiSA // 99 // pippalInA sahasrasya prayogo'yaM rasAyanam // piSTAstA balibhiH peyAH sRtAmadhyabalainaraiH // 100 // tadvacca . chAgadugdhena dve sahale prayojayet // aura kramavRddhise dazadinoMtaka daza pIpaloMko dina dinake prati // 98 // dUdhake saMga baDhAve, aura taisehI phira ghaTAvai, aura jIrNa auSadha hojAve taba dUdha aura ghRtake saMga zAMThI cAvaloMko khAvai // 99 // 1000 pIpaloMkA yaha prayoga rasAyanahai aura balavAloMko pIsakara pIpalI pInI yogyahai, aura madhyama balavAle manuSyako pakAI huI pIpalI pInI yogyahai // 100 // taisehI bakarIke dUdhase 2000 pIpaloMko prayuktakarai / / ebhiH prayogaiH pippalyaH kAsazvAsagalagrahAn // 101 // yakSmAmehagrahaNyarzaH pANDutvaviSamajvarAn // naMti zopha vamiM himAM plIhAnaM vAtazoNitam // 102 // ina prayogoM se prayuktakarI pIpalI khAMsI zvAsa galagraha // 101 // rAjayakSmA prameha grahaNIroga bavAsIra pAMDupana viSamajvara zojA chAI hicakI plIharoga vAtaraktako nAzatIhai // 102 // bilvArthamAtreNa ca pippalInAM pAtraM pralimpadayaso nizAyAm // prAtaH pivattatsalilAJjalibhyAM varSa ythessttaashnpaancessttH||103 // do tole pIpaliyoMse rAtrimeM loheke pAtrako lepitakara pIche tise 32 tole pAnIke saMga pIvai ekavarSataka aura icchAke anusAra bhojana pAna ceSTAko karai // 103 // zuNThIviDaGgatriphalAguDUcIyaSTIharidrAtivalAbalAzca // mustA surAtA gurucitrakAzca saugandhikaM pngkjmutplaani||4||dhvaashvkrnnaasnbaalptrsaaraastthaa pippalivatprayojyAH // lohopa liptAH pRthavega jIvetsamAH zataM vyAdhijarAvimuktaH // 5 // jhUTa bAyaviDaMga trilA giloya mulahaTI haladI gaMgerana kharehaTI nAgaramothA devadAra aga saugaMdhika kamala sAdhAraNa kamala // 104 // dhavake phUla rAlavRkSa AsanA netravAlA tejapAta anArako lohepai lepitakara pRthaka 2 pIpalakI taraha prayuktakare isase roga aura buDhApese vimuktahuA manuSya 100 varSAMtaka jIvatAhai // 105 // kSIrAJjalibhyAM ca rasAyanAni yuktAnyamUnyAyasalepanAni // kurvanti pUrvoktaguNaprakarSamAyuHprakarSa dviguNaM tatazca // 106 // lohepai lepitakiye ye pUrvokta rasAyana 32 tole dUdhase pUrvokta guNoMke atizayako aura AyuzreSThatAke dugunepanako karatehaiM / / 106 / / For Private and Personal Use Only Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1026) aSTAGgahRdayeasanakhadirayUSairbhAvitAM somarAjI madhughRtazikhipathyAloicUrNairupetAm // zaradamavalihAnaH pAriNAmAnvikArAMstyajatimitahitAzI tadvadAhArajAtAn // 7 // asana aura khairake yUSoMse bhAvitakarI aura zahada ghRta cItA haraDai loheke cUrNase saMyuktakarI bAvacIko zaradaRtumeM cATatAhuA manuSya pramANita aura hita bhojanako vAtAhuA pariNAmase upaje aura bhojanase upaje vikAroMko tyAgatAhai // 7 // tIvraNa kuSThena parItamUrtiyaH somarAjI niyamena khAdet // saMvatsaraM kRSNatiladvitIyAM sasomarAjI vapuSA'tizete // 8 // tIvrakuSThase vyApta zarIkhAlA jo manuSya niyamase kAle tiloMse saMyuktahuI vAvacIko eka varSataka khAvai, vaha caMdramAkI kAMtike samAna zarIrase atyaMta zobhitahotAhai // 8 // ye somarAjyA vituSIkRtAyAzcUrNarupetAtpayasaH sujAtAt // uddhRtya sAraM madhunA lihanti takaM tadevAnupibanti caante||9|| kuSThinaH kuthyamAnAGgAste jaataaNgulinaasikaaH|| bhAnti vRkSA iva punaH prruuddhnvpllvaaH|| 110 // jo manuSya tupase varjitahuI vAvacIke cUrNase saMyuktahuye dUdhasa upaje nonI ghRtako zahadameM milAke cATai aura aMtameM tisIke takrako pAtahaiM // 109 // va kuthyamAna aMgovAle kuSTI phira upaja huI aMgulI aura nAsikAvAle hoke prakAzita hotehaiM, jaise phira aMkurita navIna pattoMvAle vRkSa // 110 // zItavAtahimadagdhatanUnAM stabdhabhugnakuTilavyathitAsthnAm // bheSajasya pavanopahatAnAM vakSyate vidhirato lazunasya // 11 // zIta vAta himase dagdha zarIravAloMke aura stabdha bhugna kuTila pIDita haDDiyoMvAlake aura patranase upahata huyoMke auSadha jo lassanahai tisakI vidhiko kaheMge // 11 // rAhoramRtacauryeNa lUnAye patitA galAt // amRtasya kaNA bhUmau te rasonatvamAgatAH // 12 // dvijA nAznaMti tamato daityadehasamudbhavam // * sAkSAdamRtasambhUte grAmaNIH sa rasAyanam // 13 // amRtakI corIkarake rAhuke kaTehuye galase jo amRtake kaNake pRthvImeM girathe ve lhasana hoke UMgaheM // 12 // tamoguNapanese daityake dehase upaje lassanako brAhmaNa Adi dvija nahIM khAtehaiM, aura sAkSAt amRtakI utpattike hetuse yaha zreSTha rasAyanahai / / 13 // For Private and Personal Use Only Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1027) zIlayellazunaM zIte vasante'pi kpholbnnH|| ghanodaye'pi vAtAH sadA vA grISmalIlayA // 14 // snigdhazuddhatanuH shiitmdhuropskRtaashyH|| taduttaMsAvataMsAbhyAM crcitaanucraajirH|| 15 // zItakAlameM aura vasaMtaRtume kaphakI adhikatAvAlA lhassanakA abhyAsakarai aura vAtase pIDitahuA varSAkAlameMbhI abhyAsakara, athavA grISmaRtucaryAke AcaraNase vAtase pIDitahuA saba kAlameM abhyAsakarai // 14 // snigdha aura zuddha zarIravAlA zItala aura madhura sahita AzayavAlA aura tisa lhassanake zekhara aura karNapUrose maMDita sevaka aura AMganavAle manuSyake // 15 // tasya kandAnvasantAnte himavacchakadezajAn // apanItatvaco raatrautiimyenmdiraadibhiH||16||ttklkN svarasaM prAtaH zuci tAMtavapIDitam // madirAyAH sudRDhAyAstribhAgena samanvita m ||17||mdysyaanysy tailasya mastunaH kAMjikasya vaa||ttkaal eva vA yuktaM yuktmaalocymaatryaa||18||tailspirvsaamjkssiirmaaNsrsaiHpRthk ||kaathen vA yathAvyAdhi rasaM kevalameva vA // 19 // pivevaMDUSamAtraM prAkaMThanADIvizuddhaye // pratataM svedanaM cAnu vedanAyAM prazasyate // 120 // vasaMtaRtuke aMtameM zItaladeza aura ekadezameM upajehuye aura tvacAse vajita lhassanake kaMdoMko rAtri meM madirA aura vijoreke rasa Adise kleoditakare // 16 // tisake kalkako pavitra vastra ke pIDitakara svarasa nikAla aura suMdararUDhahuI madirAke tribhAgase anvitakarai // 17 // anya madirAke aura telake aura dahIke mastuke aura kAMjIke tribhAgase anvitakara, athavA tisIkAlameM madirA Adise yukta yathAyogya mAtrAse acchI taraha dekha // 18 // tela ghRta vasA majjA dUdha mAMsakA rasa inhoMse pRthaka pRthak athavA rogake anusAra kvAthase athavA kevalahI rasamAtrako // 19 // pahile kulAmAtra pavi, kaMThakI nADIkI zuddhike artha aura pIDA upaje to niraMtara svedakarma zreSThahai // 120 // zItAMbulake sahasA vamimUrchAyayormukhe // chardi aura mUrchA upaje to zIghrahI mukhameM zItalapAnIkA seka zreSThahai // zeSaM pivetklamApAye sthiratAM gata ojsi||21|| aura glAnike nAzameM aura sthiratAko prAptahue balameM zeSa rahe rasako pAvai // 21 // vidAhaparihArAya paraM zItAnulepanaH // dhArayetsAMbukaNikA muktAH karpUramAlikAH // 22 // For Private and Personal Use Only Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1028) aSTAGgahRdayedAhako dUra karaneke artha atyaMta zItala anulepavAlA hoke motiyoMkI mAlA aura kapurakI mAlA aura jalake kiNakeko dhArai / / 22 // kuDavo'sya parA mAtrA tadaddha kevalasya tu // palaM piSTasya tanmajJaH sabhaktaM prAkca shiilyet||23|| * madirAse sahitahuye isakI 16 tole paramamAtrAhai, aura kevala rasakI 8 tole mAtrAhai, aura pisIhuI tisakI majjAkI 4 tole mAtrAhai aura bhojanase pahile isakA abhyAsakarai / / 23 // jIrNazAlyodanaM jINe zaMkhakundeMdupAMDuram // bhuMjIta yUSaiH payasA rasairvA dhanvacAriNAm // 24 // zaMkha kuMda caMdramAke samAna zveta aura purAne zAlI cAvalako yUpoMke saMga athavA dUdhake saMga athavA jAMgaladezake mAMsake saMga khAvai // 24 // madyamekaM pibettatra tatprabaMdhe jalAnvitam // amadyapastvAranAlaM phalAbuparisiddhikAm // 25 // upajIhuI tRSAmeM pAnIse saMyuktakiye akelI madirAko nahIM pAvai aura madirAko pInevAlA kAMjIko tathA khaTTe rasakI parisikthikAko pAvai // 25 // tatkalkaM vA samaghRtaM ghRtapAne khajAhatam // sthitaM dazAhAdazIyAttadvadvA vasayA samam // 26 // athavA lassanake kalkameM barAbarakA ghRta milA aura ghRtake pAtrameM maMthase mathitakara pIche daza dinoMtaka sthitarahako khAvai athavA bajAke sAtha dazadinake uparAMta khAvai / / 26 / / vikaMcukaprAjyarasonagarbhAnsazUlyamAMsAnvividhIpadaMzAn / vimardakAnvA ghRtazuktayuktAnprakAmamadyAllaghututthamanan // 27 // svacAse varjita aura prabhUta lassana zUlapara bhunehue aura vaha zUlya mAMsase saMyukta aneka prakArake rocaka padArthoMko athavA ghRta aura kAMjIse yuktahuye vimardako icchAke anusAra khAvai // 27 // pittaraktavinirmuktasamastAvaraNAvRte // zuddhe vA vidyate vAyau na dravyaM lazunAtparam // 28 // pitta aura raktase varjita,sakala AvaraNase AvRta athavA zuddha vAyumeM lhassanase pare dravya nahIMhai28 priyAMbuguDadugdhasya mAMsamadyAmlavidviSaH // atitikSorajINaM ca rasonovyApayeddhRvam // 29 // pAnI guDa dUdha jisako pyArehaiM aise manuSyako. lhassana pyArAhai, aura mAMsa madirA khaTAIke vairI aNi ko nahIM sahanevAle manuSyako nizcaya lhassana duHkhake artha hotAhai // 29 // For Private and Personal Use Only Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1029) pittakopabhayAdaMte yuMjyAnmRdu virecanam // rasAyanaguNAnevaM paripUrNAnsamaznute // 130 // lassanake prayogake aMtameM pittake kopake bhayase komala julAbako prayuktakarai, aise paripUrNarUpa rasAyanake guNoMko manuSya prApta hosakatAhai // 130 // grISme'rkataptA girayo jatutulyaM vamaMti yat // hemAdiSadhAturasaM procyate tacchilAjatu // 31 // grISmaRtumeM sUryase taptahuye parvata lAkhake tulya sonA Adi chaHdhAtuoMke rasako ugalatehaiM vaha zilAjIta kahAtAhai // 31 // sarvaM ca tiktakaTukaM nAtyuSNaM kttupaaktH|| chedanaM ca vizeSeNa lohaM tatra prazasyate // 32 // chAvAtuoMse upajA zilAjIta tiktahai, kaTukahai aura atyaMta garama nahIMhai, aura pAkameM kaTuhai, aura vizeSakarake chedanahai, tinhoMmeM lohase upajA zilAjIta zreSThahai // 32 // gomUtragaMdhi kRSNaM guggulvAbhaM vizarkaraM mRtsnam // snigdhamanamlakaSAyaM mRdu guru ca zilAjatu zreSTham // 33 // __ gomUtrake samAna gaMdhavAlA, kAlA, gagalake samAna kAMtivAlA, aura kaMkaroMse vArjita,aura maTTIse milAhuA snigdha aura amla tathA kasailepanese varjita komala aura bhArI zilAjIta zreSThahai // 33 // vyAdhivyAdhitasAtmyaM samanusmaranbhAvayedayaHpAtre // prAkevalajaladhautaM zuSkaM kAthaistato bhAvyam // 34 // roga aura rogavAlekI prakRtiko smaraNa karatAhuA prathama lohake pAtrameM bhAvitakarai arthAt pahile akele jalase dhoke sukhAve, pIche kvAthoMse bhAvitakarai // 34 // samagirijamaSTaguNite niSkvAthyaM bhAvanauSadhaM toye // tanni!he'STAMze pUtoSNe prakSipegirijam // 35 // tatsamarasatAM yAtaM saMzuSkaM prakSipedrase bhuuyH|| svaiH svairevaM kvAthairbhAvyaM vArAnbhavetsata // 36 // samAna zilAjItakI bhAvanAke auSadhako AThagune pAnI meM kathitakarai tisa chAneDDaye garamarUpa AThaveM hissese zeSarahe kvAthameM zilAjItako gerai // 35 // tisake samAna rasako prApta hojAve. taba sukhAke phira rasameM gaire, aise apane apane kvAthoMse sAtavAra bhAvitakarai // 36 // atha snigdhasya zuddhasya ghRtaM tiktakasAdhitamAmyahaM yuMjIta girijamekaikena tathA vyaham ||37||phltrysy yUSeNa paTolyAma For Private and Personal Use Only Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1030) aSTAGgahRdayedhukasya c|| yogayogyaM tatastasya kAlApekSaM pryojyet||38|| zilAjamevaM dehasya bhavatyatyupakArakam ||gunnaansmgraankurute sahasA vyApadaM na ca // 39 // pIcha snigdha aura zuddhahuye manuSyake tikta auSadhoMmeM sAdhitakiye ghRtako tIna dinoMtaka prayuktakare pIche vakSyamANarUpa eka ekake saMga zilAjItako tIna dinoMtaka pryuktkr|| 37 // triphalAke yUSase athavA paravalake kAthase athavA mulahaTIke kAthase yathAyogya kAla Adiko dekhakara prayuktakara // 38 // aise dehako zilAjIta upakArakahai aura vegase saba guNoMko karatAhai aura dukhoMko nahIM karatA // 39 // ekatrisaptasaptAhaM karSamapalaM palam // hInamadhyottamo yogaH zilAjyasya kramAnmataH // 140 // ___ sAta dinoMtaka 1 tolA pIche tIna saptAhataka do tole pIche sAta saptAhataka 4 tole aise hIna madhya uttama yoga zilAjItakA kramase mAnAhai // 140 // saMskRtaM saMskRte dehe prayuktaM girijAhvayam // yuktaM vyastaiH samastairvA tAmrAyorUpyahemabhiH // 41 // kSIreNAloDitaM kuryyAcchIghraM rAsAyanaM phalam // kulatthAM kAkamAcI ca kapotAMzca sadA tyajet // 42 // saMskArako prAptahuye dehameM prayuktakiyA saMskRtarUpa zilAjIta tAMbA lohA cAMdI sonA inhoMke pRthaka 2 bhAvoMse athavA saboMse yukta // 41 / / aura dUdhase AloDita kiyA rasAyanake phalako karatAhai aura isape kulathI makoha kabUtarakA mAMsa inhoMko saba kAlameM tyAge // 42 // na sosti rogo bhuvi sAdhyarUpo jatvazmajayana jyetprsaa|| tatkAlayogairvidhivatprayuktaM svasthasya corjA vipulAM ddhaati||43|| isa bhUlokameM aisA sAdhyarUpa roga nahIMhai ki jisako zilAjIta haTase nahIM jIta sakatAhai aura svastha manuSyake tatkAla yogoMse vidhipUrvaka prayuktakiyA zilAjIta vipularUpa parAkramako dhAraNa karatAhai // 43 // kuTIpravezaH kSaNinAM paricchadavatAM hitH|| ato'nyathA tu ye teSAM sUryamArutiko vidhiH // 44 // __ vyApAra karaNake prati svataMtroMko tathA kuTuMbavAloMko pUrvokta kuTeipravezavidhi hitahai aura jo parataMtrahaiM aura kuTuMbase rahitahaiM tinhoMko sUryamArutika vidhi hitahai / / 44 // vAtAtapasahA yogA vakSyate'to vishesstH|| sukhopacArA bhraMze'pi ye na dehasya vaadhkaaH||45|| For Private and Personal Use Only Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhaassaattiikaasmetm| (1031) isavAste vizeSase bAta aura ghAmako sahanevAle yoga kahejAveMge, jo ki sukhako denevAle aura vyApattimeMbhI dehako pIDana nahIM karanevAle haiM // 45 // zItodakaM payaH kSaudraM ghRtamekaikazo dvizaH // trizaH samastamathavA prAkpItaM sthaapyedvyH|| 46 // zItalapAnI dUdha zahada ghRta inhoMmeMse eka eka athavA do do athavA tIna tIna athavA saba bhojanase pahile pAna kiye jAveM to avasthAko sthApita karatehaiM / 46 // guDena madhunA zuNThayA kRSNayA lavaNena vaa|| dvadve khAdansadA pathye jIvedvarSazataM sukhI // 47 // guDake saMga athavA zahadake saMga athavA pIpalake saMga athavA zuMThIke saMga athavA seMdhAnamakake saMga dodo haraDaiko saba kAlameM khAvai sukhI hoke 100 varSataka jIvatAhai // 47 // harItakI sarpiSi saMpratApya samanatastatpibato ghRtaM ca // bhavecirasthAyi balaM zarIre sakRtkRtaM sAdhu yathA kRtjnye||48|| ghatameM haraDaiko acchI taraha tApitakara bhojana karatehuye tisa ghatako pIvatehue manuSyake zarIrameM cirakAlataka sthita rahanevAlA bala hotAhai jaise sajjana manuSyameM ekavAra kiyA zobhanakarma cirakAlataka ThaharatAhai / / 48 // dhAtrIrasakSaudrasitAghRtAni hitAzanAnAM lihatAM narANAm / / praNAzamAyAMti jarAvikArA graMthA vizAlA iva durgRhItAH // 49 // AMvalekA rasa zahada misarI bRta inhoMko hitabhojana karanevAle manuSya cATai to buDhApeke vikAra nAzako prApta hojAtehaiM, jaise durgRhItakara arthAt burItaraha paThitakiye vizAlagraMtha bhUla jAtehaiM49 dhAtrIkRminAsanasAracUrNaM stailsrpimdhulohrennu|| niSevamANasya bhavennarasya tAruNyalAvaNyamavipraNaSTam // 150 // AMvalA vAyaviDaMga AsanAkA sAra inhoMke cUrNameM tela ghRta zahada lohekA cUrNa inhoMko milAvai, isako sevita karanevAle manuSyako naSTahuAbhI taruNapanA aura lAvaNyatA phira prAptahotAhai / / 150 // lohaM rajo vellabhavaM ca sarpiH kSaudrutaM sthApitamabdamAtram // sAmudrake bIjakasAraklupte lihanbalI jIvati kRssnnkeshH||51|| lohakA cUrNa vAyaviDaMga vRta zahada inhoMse drutakiyeko vIjasArakarake bane saMpuTameM eka varSataka sthApitakarai, pIche isako cATanevAlA valI aura kAlevAloMvAlA hoke jIvatAhai // 51 // viDaMgabhallAtakanAgarANi ye'znati sarpirmadhusaMyutAni // jarAnadI rogataraMgiNI te lAvaNyayuktAH puruSAstaraMti // 52 // For Private and Personal Use Only Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1032) aSTAGgahRdayejo vAyaviDaMga bhilAvA sUTha ghRta zahada inhoMko khAtehaiM, ve puruSa lAvaNyatAse yukta hoke rogarUpI taraMgoMvAlI buDhAperUpa nadIko tiratehaiM // 52 // khadirAsanayUSabhAvitAyAstriphalAyA ghRtamAkSikaplutAyAH // niyamena narA niSevitAro yadi jIvaMtyarujaH kimatra citrm||53|| khaira aura AsanAke kvAthameM bhAvitakare triphaleko zahada aura ghRtameM milA niyamakarake sevanevAle jA rogoMse rahita huye jIvatehaiM isameM kyA citrahai // 53 // bIjakasya rasamaMgulihAryaM zarkarAmadhudhRtaM triphalAM ca // zIlayatsu jaratA puruSeSu svAgatApi vinivartata eva // 54 // atyaMta khararUpa bIjasArakA rasa khAMDa zahada ghRta triphalA inhoMko sevanevAle manuSyoMmeM acchItaraha prAtahuAbhI bUDhApanA nivRtta hojAtAhai // 14 // punarnavasyA palaM navasya piSTaM pivedyaH pysaarddhmaasm|| mAsadvayaM tatriguNaM samA vA jIrNo'pi bhUyaH sa punarnavaH syAt55 navIna punarnavAko do tolebhara le mahIna pIsa dUdhake saMga 15 dinoMtaka pIvai, athavA do mahInoMtaka athavA cha: mahInoMtaka athavA varSa dinataka pAvai, jIrNahuAbhI manuSya phira navIna avasthAvAlA hojAtAhai // 55 // mUrvAvRhatyaMzumatI balAnAmuzIrapAThAsanasArivANAm // kAlAnusAryA gurucaMdanAnAM vadaMti paunarnavameva kalpam // 56 // mUrvA arthAt maroDaphalI baDIkaTehalI zAlapaNI kharehaTI khasa pAThaH AtanA saMtamUla piMDItagara agara caMdana inhoMkI kalpanA pUrvokta phalako karatIhai / / 56 // zatAvarIkalkakaSAyasiddhaM ye sarpiraznaMti sitAdvitIyam // tAJjIvitAdhvAnamabhiprapannAnnavipralupaMti vikaarcauraaH|| 57 // zatAvarI kalka aura kAthameM siddhakiye ghRtameM misarI milA khAvai to, jIvitarUpI mArgameM prAptahuye tina manuSyoMko vikArarUpI cora nahIM chedita karatehaiM // 57 // pItAzvagaMdhApayasArddhamAsaM dhRtena tailena sukhAMbunA vA // kRzasya puSTiM vapuSo vidhatte bAlasya sasyasya yathA suvRssttiH||58|| asagaMdhako dUdhake saMga athavA ghRtake saMga athavA telake saMga athavA garamapAnIke saMga pAna karai tau 15 dinameM asagaMdha kRza zarIrako puSTi detIhai jaise bAlaka khetI acchI varSAse // 18 // dine dine kRSNatilaprakuMcaM samaznutAM zItajalAnupAnam // poSaH zarIrasya bhavatyanalpo dRDhIbhavaMtyAmaraNAcca daMtAH // 59 // For Private and Personal Use Only Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1033 ) nityaprati 4 tole kAle tiloMko khAvai aura zItalajalakA anupAnakarai zarIrakI baDI puSTi hotI aura maranetaka karare dAMta rahatehaiM // 59 // cUrNaM zvadaMSTrAmalakAmRtAnA lihansasarpirmadhubhAgamizram // vRSaH sthiraH zAMtavikAraduHkhaH samAH zataM jiivtikRssnnkeshH160|| . gokharU A~valA giloyako vRta zahadake bhAgase milAya cATe to vRSa sthira zAMtahuye vikAra aura duHkhavAlA aura kRSNavAlovAlA manuSya hoke 100 varSAMtaka jIvatAhai / / 160 // sArddha tilairAmalakAni kRSNarakSANi saMkSudya harItakIrvA // ye'dyumayUrA iva te manuSyA ramyaM parINAmamavApnuvaMti // 61 // kAle tiloMke saMga AMvaloMko athavA baheDeke phaloMko athavA haraDoMko jo manuSya khAtehaiM, ve moroM kI taraha ramaNIyarUpa avasthAke pariNAmako prApta hotehaiM / / 61 // shilaajtukssaudrviddNgsrpiohaabhyaapaardtaapybhkssH|| ApUryate durvaladehadhAtustripaMcarAtreNa yathA zazAMkaH // 62 // zilAjIta zahada vAyaviDaMga ghRta lohA haraDai siMgarapha inhoMko khAnevAlA manuSya durbala deha dhAtuvAlA ApUrita hoke 15 rAtriyoMmeM caMdramAke samAna hojAtAhai / / 62 / / ye mAsamekaM svarasaM pibaMti dine dine bhuMgarajaH samuttham // kSIrAzinaste balavIryayuktAH samAH zataM jIvitamApnuvaMti // 3 // jo eka mahInAtaka rojake roja bhaMgareke cUrNake svarasako pIvatehaiM aura dUdhakA bhojana karatehaiM be bala aura vIryase yuktahuye 100 varSataka jIvatehaiM / / 63 // mAsaM vacAmapyupasevamAnaH kSIreNa tailena ghRtena vA'pi // bhavaMti rakSobhiradhRSyarUpA medhAvino nirmlmRssttvaakyaaH|| 64 // dhake saMga telake saMga athavA ghRtake saMga eka mahInAtaka vacako sevanevAle manuSya rAkSasoMse adhRSyarUpa aura dhAraNAvAle nirmala aura prazasta vAkyavAle hojAtehaiM // 64 // maMDUkaparNImapi bhakSayaMto bhRSTAM ghRte maasmnnnbhkssyaaH|| jIvaMti kAlaM vipulaM prglbhaastaarunnylaavnnygunnodysthaaH||65|| ghRtameM bhunIhuI brAhmIko eka mahInAtaka khAnevAle aura annase varjita padArthako khAnevAle pragalbharUpa taruNapane lAvaNTatA guNodayameM sthitahoke bahuta kAlataka jIvatahaiM / / 65 // lAMgalItriphalAlohapalapaMcAzatIkRtam ||maarkvsvrse SaSTayaH gaTikAnAM zatatrayam // 66 // chAyAvizuSkaM gaTikAmadyAtpUrva samastAmapi tAM krameNa // bhajedviriktaH kramazazca maMDaM peyAM vilepI rasakaudanaM ca // 67 // sarpiH snigdhaM mAsame For Private and Personal Use Only Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1034) aSTAGgahRdayekaM yatAtmA mAsAdUrdhvaM sarvathA svairavRttiH // vayaM yatnAtsarvakAlaM tvajIrNaM varSeNaivaM yogamevopayuMjyAt // 68 // bhavati vigatarogo yo'pyasAdhyAmayAtaH prabalapuruSakAraH zobhateyo' pi vRddhaH ||upcitpRthugaatrshrotrnetraadiyuktstrunn iva samAnAM paMca jIvecchatAni // 69 // kalahArI triphalA lohA inhoMko bhaMgarAke svarasameM pIsa isa 200 tole dravyakI 360 goliyAM banAvai // 66 // chAyAmeM sukhAve, pahile AdhI goliyoMko khAvai pIche kramase tina saboMko seve aura viraktahuA kramase maMDa peyA vilepI mAMsake rasake saMga cAvalako sevai // 67 // aura eka mahInAtaka jitAtmA hoke ghata aura snigdharUpa annako khAvai aura mahanise uparAMta saba prakArase icchApUrvaka vatai aura sabakAlameM jatanase arNiko varje eka varSataka isayogako upayuktakarai // 68 // asAdhya rogase pIDitahuA manuSyabhI vigatarogoMvAlA aura atyaMta puruSArthavAlA vRddhabhI hoke zobhita hotAhai aura puSTa tathA vistRtarUpa gAtra kAna netra Adise yuktahuA javAna puruSakI samAna hoke 500 varSataka jIvatAhai // 69 // gAyatrIzikhiziMzapAsanazivAvellAkSakAruSkarAnpiSTvASTAdazasaMgaNebhasidhRtAnkhaMDaiH shaayomyaiH||paatrelohmyetyhN ravi karairAloDayanpAcayedagnau cAnumRdau salohazakalaM pAdasthitaM tatpacet // 170 // pUtasyAMzaH kSIratoMzastathAMzobhAnniryA sAvau vraayaastryoNshaa||aNshaashctvaarshceh haiyaMgavInAdekIkRtyai tatsAdhayetkRSNalohaiH // 71 // vimalakhaMDasitAmadhubhiH pRthagyutamayuktamidaM yadi vA ghRtam // svarucibhojanapAnaviceSTito bhavati nA palazaH parizIlayan ||72||shriimaannidhuutpaapmaa vanamahiSavalo vAjivegaHsthirAMgaH kezai gAMganIlairmadhu surabhimukho naikayopinniSevI // vAGmadhAdhIsamRddhaH sapaTuhuta vahomAsamAtropayogAddhatte'sau nArasiMhaM vapuranalazikhAtaptacAmIkarAbham // 73 // attAraM nArasiMhasya vyAdhayo na spRzaMtyapi // cakrojjvalabhujaM bhItA nArasiMhamivAsurAH // 74 // khaira sIsama cItA AsanA haraDai vAyaviDaMga baheDA bhilAvA~ inhoMko aThAraha gune pAnImeM loheke khaMDoMse pIsa loheke pAtrameM tInadinoMtaka AloDita karatAhuA sUryako kiraNoMse pakAvai pIche komalarUpa agnimeM loheke TukaDese cauthAI bhAga sthitakara pakAvai // 170 // chAnehuye isake samAnabhAga dUdha aura bhaMgereke cUrNakA kvAtha dobhAga aura triphalA tInabhAga aura ghRta 4 bhAga For Private and Personal Use Only Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1035). inhoM ko milAke kRSNa loheke saMga sAdhitakarai / / 71 / / malase varjita khAMDa misarI zahadase pRthak 2 yukta athavA nahIM yuktahuA yaha vratahai isako cAra tole nityaprati abhyAsase pItAhuA manuSya apanI rucI bhojana pAna ceSTAvAlA hotAhai // 72 // aura zobhAvAlA aura dUrahuye pApoMvAlA aura vanake bhaiMseke samAna balavAlA aura ghoDeke samAna vegavAlA aura sthirarUpa aMgoMvAlA aura bhaurake samAna nIle kezoM se yukta madhura aura sugaMdhita mukhAvalA aura aneka striyoMko sevanevAlA vANI buddhi dhAraNAse saMpanna zreSTa jaTharAgnivAlA manuSya hojAtAhai aura eka mahInA sevanase yaha manuSya nRsiMha agnikI zikhAke samAna tapta aura suMdara kAMtivAle zarIrako dhAraNa karatAhai // 73 / / aura isa nArasiMha nAmabAle ghatako sevanevAleko vyAdhi nahIM sparzita karatI, jaise bhayabhItahuye rAkSasa cakrase ujjvala bhujAvAle nRsiMhajIko / / 74 // bhuMgapravAlAnamunaivabhRSTAnghRtena yaH khAdati yaMtritAtmA // vizuddhakoSTho'sanasArasiddhadugdhAnupastatkRtabhojanArthaH // 75 // mAsopayogAtsasukhI jIvatyabdazatadvayam // gRhNAti sakRdapyuktamaviluptasmRtIMdriyaH // 76 // isIcUtase bhunehuye bhaMgarAke aMkuroMko yaMtritAtmA manuSya khAtAhai aura zuddhakoSTavAlA hoke bIjasArameM siddha kiye dUdhakA anupAna karatA hai aura tisI dUdhakA bhojana karatAhai // 75 // eka mahIneke upayogase sukhI aura 200 varpataka jIvatAhai aura ekavAra kaheko grahaNa karatAhai aura luptapanese varjita smRti aura indriyavAlA hojAtAhai // 76 // anenaiva ca kalpana yastailamupayojayet // tAnevApnoti saguNAkRSNakezazca jAyate // 77 // isI kalpase jo telako upayuktakarai vaha tinhIM guNoMko prApta hotAhai aura kAle bAloMvAlA hojAtAhai // 77 // uktAni zakyAni phalAnvitAni yugAnurUpANi rasAyanAni // mahAnRzaMsAnyapi cAparANi prAptyAdikaSTAni na kIrtitAni // 7 // jo zakyarUpa aura phalase yukta yugake anurUpa rasAyanahaiM ve kahe aura azakyarUpa mahAphalavAle anya rasAyanahaiM ve nahIM kahehaiM // 78 // * rasAyanavidhibhraMzAjjAyeranvyAdhayo yadi // yathAsvamauSadhaM teSAM kAryamuktvA rasAyanam // 79 // rasAyanavidhike nAzase jo kadAcit roga upacaiM taba rasAyanako choDake tinhoMke yathAyogya auSadha karanA yogyahai // 79 // satyavAdinamakrodhamadhyAtmapravaNeMdriyam // zAMtaM sadRttanirataM vidyAnnityarasAyanam // 180 // For Private and Personal Use Only Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1036) aSTAGgahRdayesatyabolanevAlA aura krodhase varjita aura yogake guNavAlI indriyoMvAlA zAMta aura zreSTha vRttimeM sthita aise manuSyako nitya rasAyanavAlA jAnoM // 180 // guNairebhiH samuditaH sevate yo rasAyanam // nivRttAtmA saMdIrghAyuH paratrahe ca modate // 8 // ina guNoMse saMyuktahuA manuSyabhI jo rasAyanako sevai, vaha nivRtta cittavAlA dIrgha Ayu isa lokameM hoke pIche paralokameM AnaMdita hotAhai // 81 // zAstrAnusAriNI caryA cittajJAH paarshvvrtinH|| buddhiraskhalitArtheSu paripUrNa rasAyanam // 82 // zAstrake anusAravAlI caryA aura cittako jAnanevAle pArzvameM baiThanevAle aura prayojanameM askhalitahuI buddhi hove to rasAyana paripUrNahuA jAne // 82 // iti verInivAsivaidyapaMDitaravidattazAstrikRtA'STAMgahRdayasahitAbhASATIkAyAmuttarasthAne ekonacatvAriMzo'dhyAyaH // 39 // samAptaM rasAyanataMtram ctvaariNsho'dhyaayH| GREATMENTSUNAUTAM athAto vAjIkaraNAdhyAyaM vyAkhyAsyAmaH / isake anaMtara vAjIkaraNanAmaka adhyAyakA vyAkhyAna kreNge| vAjIkaraNamanvicchetsatataM viSayI pumAn // tuSTiH puSTirapatyaM ca guNavattatra saMzritam // 1 // apatyasaMtAnakaraM yatsadyaH saMpraharSaNam // niraMtara viSayavAlA puruSa vAjIkaraNa auSadhakI icchAkarai tisa vAjIkaraNameM tuSTei yuSTi saMtAna sNshrithaiN||1|| apatyarUpa saMtAnako karanevAlA aura tatkAla AnaMdakaranevAlA vAjIkaraNa auSadhahai / / vAja vA'tibalo yena yAtyapratihatoMganAH // 2 // bhavatyatipriyaH strINAM yena yenopacIyate // tadvAjIkaraNaM taddhi dehasyorjasvaraMparam // 3 // aura jisase ghoDekI taraha atibalavAlA aura apratihata sAmarthyavAlA manuSya hoka javAna striyoMko bhogatAhai // 2 // aura jisase striyoMko atyaMta priya hotAhai, aura jisase vRddhiko prApta hotAhai vaha vAjIkaraNahai vaha dehake parAkramako karanevAlA atizaya hai // 3 // For Private and Personal Use Only Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1037) dhayaM yazasyamAyuSyaM lokadvayarasAyanam // anumodAmahe brahmacaryamekAMtanirmalam // 4 // dharmase saMyukta yazase saMyukta aura AyumeM hita isa lokameM aura paralokameM rasAyana arthAt saba kAlameM upakAraka saba prakArase nirmala brahmacaryakA hama anumodana karatehaiM arthAt brahmacarya sabase zreSTha tuSTi puSTi denevAlAhai // 4 // alpasattvasya tu kezairvAdhyamAnasya rAgiNaH // zarIrakSayarakSArtha vAjIkaraNamucyate // 5 // alpasatvavAleke klezoMse pIDyamAnake aura rAgavAleke zarIrake kSayakI rakSAke artha vAjIkaraNa auSadha kahAhai // 5 // kalpasyodagravayaso vaajiikrnnsevinH|| sarveSvRtuSvaharaharvyavAyo na nivAryate // 6 // samarthaka aura yauvana avasthAvAleke aura vAjIkaraNako sevanevAleke sabaRtuoMmeM rojake roja maithuna nahIM nivArita kiyA jAtAhai // 6 // atha snigdhavizuddhAnAM niruuhaansaanuvaasnaan||dhRttailrskssiirshrkraakssaudrsNyutaan // 7 // yogavidyojayetpUrva kssiirmaaNsrsaashinm|| tato vAjIkarAnyogAcchukrApatyavivarddhanAn // 8 // snigdha aura zuddhako vRta tela mAMsakA rasa dUdha khAMDa zahada inhoMse saMyuktakiye nirUha aura anuvAsanake / / 7 // yogako jAnanevAlA vaidya dUdha aura mAMsake rasako khAnevAleke artha pahile prayuktakare, pIche vIrya aura saMtAnako baDhAnevAle vAjIkaraNasaMjJaka yogoMko prayuktakarai / / 8 // acchAyaH pUtikusumaH phalena rahito drumH|| yathaikazcaikazAkhazca nirapatyastathA nrH||9|| chAyAse barjita aura durgadhitaphUloMvAlA aura phUloMse varjita ekazAkhAvAlA jaisA vRkSa hotAhai taisA saMtAnake vinA puruSa kahAhai // 9 // skhalagamanamavyaktavacanaM dhUlidhUsaram // apilAlAvilamukhaM hRdayAhlAdakArakam // 10 // apatyaM tulyatA kena darzanasparzanAdiSu // kiM punaryadyazodharmamAnazrIkulavarddhanam // 11 // skhalitagamanavAle avyaktavacanavAle dhUlise dhUsara rAloMse AvilarUpa mukhavAle saMtAna hRdayameM AnaMdako karanevAle hotehaiM // 10 // isase saMtAnakI tulyatA darzana sparzana AdikoMmeM kisapadArthake saMga hosakatI hai aura phira yaza dharma mAna zobhA kulako baDhAnevAle saMtAnakI kauna kathAhai // 11 // For Private and Personal Use Only Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1038) aSTAGgahRdayezuddhakAye yathAzakti vRSyayogAnprayojayet // zuddha zarIrameM jaThArAgnike anusAra vRSyayogoMko prayukta karai / / zarekSukuzakAzAnAM vidAryA vIraNasya ca // 12 // mUlAni kaMTa kAryAzca jIvakarSabhako balAm // mededve dve ca kAkolyau zUrpapaNyau~ shtaavriim||13||ashvgNdhaamtiblaamaatmguptaaN punrnvaam| vIrAM payasyAM jIvaMtImRddhiM rAstrAM trikNttkm||14|| madhukaM zAliparNI ca bhAgAMstripalikAnpRthak // mASANAmADhakaM caitavidroNe saadhyedpaam||15||rsenaaddhkshessenn pacettena ghRtaaddhkm|| dattvA vidArIdhAtrIkSurasAnAmADhakADhakam // 16 // ghRtAccatuguNa kSIraM peSyANImAni cAvapetAvIrAM svaguptAM kAkolyau yaSTIM phalgUni pippalIm // 17 // drAkSAMvidArI kharjaraM madhukAnizatAvarIm // tatsiddhapUtaM cUrNasya pRthakprasthena yojayet // ||18||shrkraayaastugaayaashc pippalyA kuDavena ca // maricasya prakacena pRthgrddhplonmitaiH|| 19||tvgelaakeshraiH zlakSNaiHkSaudrAdvikuDavena ca // palamAtraM tataH khAdetpratyahaM rsdugdhbhuk|| // 20 // tenArohati vAjIva kuliMga iva hRSyati // sara Ikha kuzA kAMsa bidArIkaMda kAlAvAlA ! 12 / inhoMkI jada aura kaTehalIkI jaDa jIvaka RSabhaka kharehaTI medA mahAmedA kAkolI kSIrakAkolI rAnamUMga rAnauDada zatAvarI / / 13 // asagaMdha, gaMgela, kauMca zAMThI brAhmI dUdhI trAyamANa Rddhi rAyasaNa gokharU // 14 // mulahaTI zAlaparNI ye saba bAraha tole lebai inhoMko aura 256 tole uDadoMko 2048 tole pAnImeM sAdhe // 15 // jaba 256 tolerasa zeSarahai taba 256 tole ghRta 256 tole vidArIkadaMkA rasa256 tole AmalekA rasa 256 tole IkhakA rs||16||aur 1024 tole dUdha aura pIsIhuI vakSyamANa auSadhaiM brAhmI kauMcake bIja kAkolI kSIrakAkolI mulahaTI kAlIgUlarakA phala piipl||17|| dAkha vidArIkaMda khijUra mahuAke phUla zatAvarI inhoMse siddha aura vastrameM chAnake pavitra karai tisa dravyameM pRthaka 2 causaTha 2 tole pramANase yojitakara // 18 // khaMDako aura vaMzalocanako 16tole pIpala 4 tole miraca dodo tole pramANase / / 19 / / dAlacInI ilAyacI kezara aura 32 tole zahada ina saboMko milAke pIche mAMsakA rasa aura dUdhako khAtAhuA nityaprati cAra tole bhara isa auSadhako khaavai||20||isse ghoDekI samAna Arohita hotAhai aura gargaiA pakSIkI samAna AnaMdita hotaahai|| vidaariipippliishaalipriyaalekssurkaadrjH||21|| pRthaksvaguptA mUlAca kuDavAMzaM tathA madhu // For Private and Personal Use Only Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / tulAdvai zarkarAcUrNAtprasthArddhaM navasarpiSaH // 22 // so'kSamAtramataH khAdedyasya rAmAzataM gRhe // ( 1039 ) vidArIkaMda pIpala cAvala ciraujI tAlamakhAnA inhoMkA cUrNa // 21 // aura kauMcakI jaDa zahada ye saba solaha tole aura khAMDa 200 tole aura navIna vRta 32 tole // 22 // jisake ghara meM 100 striyeM hoveM vaha eka tolA bhara isa auSadhako khAvai // sAtmaguptAphalAnkSIre godhUmAnsAdhitAnhimAn // 23 // mApAnvAsaghRtakSaudrAkhAdanyRSTipayonapaH // jAgarti rAtriM sakalAmakhinnaH khedayettriyaH // 24 // aura dUdha meM kauMca ke bIjoM se yukta kiye gehU~oM ko sAdhitakara athavA zItalarUpa || 2zAuDadoMko sAvitakara vRta aura zahada se milAke khAtAhuA aura prathama vyAI huI gAya ke dUdhakA anupAna karatAhuA sakala rAtribhara jAgatA hai aura Apa nahIM khedita hotA huA striyoMko jItatA hai // 24 // vastAMsiddhe payasi bhAvitAnasakRttilAn // yaH khAdetsasitAngacchetsastrIzatamapUrvavat // 25 // bakarake AMDoMmeM siddhakiye bahutavAra dUdhameM vAraMvAra bhAvitakarai tiloMmeM misarI milA jo khAvai yaha sau striyoM se apUrva kI taraha bhoga karatA hai / / 25 // cUrNa vidAryA bahuzaH svarasenaiva bhAvitam // kSaudrasarpiryutaM lii| pramadAzatamRcchati // 26 // vidArIkaMdake svarasameM bhAvitAkaye vidArIkaMdake cUrNa ko zahada aura tase saMyuktakara cATane se 100 striyoM se bhoga karatA hai || 26 // kRSNAdhAtrIphalarajaH svarasena subhAvitam // zarkarAmadhusarpirbhidA yo'nupayaH pibet // 27 // sa naro'zItivarSo'pi yuveva parihRSyati // Amaleke svarasameM bhAvitakiye pIpala aura Amale ke phalake cUrNako khAMDa zahada ghRtase milA cATakara jo dUdhako pIvai // 27 // vaha 80 varSakA bhI javAnakI samAna hojAtA hai | karSaM madhukacUrNasya ghRtakSaudrasamanvitam // 28 // payosnupAnaM yo lihyAnnityavegaH sa nA bhavet // For Private and Personal Use Only aura ekatolebhara mulahaTIka cUrNako ghRta aura zahada meM milA || 28 // cATe aura dUdhakA anupAna karai vaha apranaSTa vegavAlA puruSa hojAtA hai || kulIrazRMgyA yaH kalkamAloDya payasA pivet // 29 // sitAghRta payonnAzI sa nArISu vRSAyate // Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1040) aSTAGgahRdayeaura kAkaDAsiMgIke kalkako dUdhameM AloDita kara pIvai // 29 / / aura misarI vRta dUdhakA bhojanakarai, vaha striyoMmeM sAMDakI samAna sukhako detAhai // yaH payasyAM payaHsiddhAM khAdenmadhughRtAnvitAm // 30 // pibebASkayaNaM cAnu kSIraM na kSayamati sH|| aura jo dUdhameM siddhakarI kSarikAkolIko ghRta aura zahadase milAke khAvai / / 30 // aura vAkhaDI gAyakA dUdha pIvai vaha kSayako nahIM prAptahotA // svayaMguptekSurakayo/jacUrNaM sazarkaram // 31 // dhAroSNena naraH pItvA payasA rAsabhAyate // aura kauMca aura tAlamakhAneke bIjoMke cUrNako khAMDase saMyuktakara // 31 // thanoMse nikase dUdhake saMga pAnakarake bhoga, gadhekI samAna Acarita hotAhai // uccaTTAcUrNamapyevaM zatAvaryAzca yojayet // 32 // aisehI bhUmi avalAke cUrNako aura zatAvarIke cUrNakobhI prayuktakarai // 32 // caMdrazubhaM dadhisaraM sasitaM SaSTikaudanam // paTe sumArjitaM bhuktvA vRddho'pi taruNAyate // 33 // cadramAkI taraha dhabalarUpa dahIke zarako misarI aura zAMThIcAvaloMse saMyuktakara aura vastrameM bhAvitakara khAke vRddhabhI javAnakI samAna hojAtAhai // 33 // shvdNssttkssrmaassaatmguptaabiijshtaavriiH| pivankSIreNa jIrNo'pi gacchati pramadAzatam // 34 // yatkicinmadhuraM snigdhaM bRMhaNaM balavarddhanam // manaso harSaNaM yacca tatsarvaM vRSyamucyate // 35 // gokharU kharaiTI uDada kauMcake bIja zatAvarI inhoMke cUrNako vRddha manuSyabhI pAna kareM to 100 striyoMse bhogakaratAhai // 34 // jo kachu madhura snigdha aura bRMhaNa balako vaDhAnevAlA aura manako AnaMdita karanevAlAhai vaha saba vRSyakahAhai // 35 // dravyairevaMvidhaistasmAdarpitaH pramadAM vrajet // Atmavegena codIrNaH striigunnaishcprhrssitH||36|| aise dravyoMse darpitahuA manuSya striyoMke prati gamana karatAhai apane vegase baDhA huA aura striyoM ke guNoMse harSitahuA // 36 // sevyA sarvedriyasukhA dharmakalpadrumAMkurAH // viSayAtizayAH paMca zarAH kusumdhnvnH||37|| For Private and Personal Use Only Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1041) viSayake atizayavAle aura saba iMdriyoMko sukhadenevAle aura dharmarUpa kalpavRkSake aMkuroMkI tahara aMkuroMvAle kAmadevake pAMcabANa sevane yogyahaiM // 37 // * iSTAhyekaikasopyA harSaprItikarAH param // kiM punaH strIzarIre ye saMghAtena prtisstthitaaH|| 38 // eka ekabhI zabda Adi sevyamAna kiye atizaya AnaMda aura prItiko karatehaiM, aura strIke zarIrameM samUhase sthitahuoMkI kauna kathAhai // 38 // nAmApi yasyA hRdayotsavAya yAM pazyatAM tRptiranAptapUrvAsarvedriyAkarSaNapAzabhUtAM kaaNtaanuvRttivrtdiikssitaayaa||39|| kalAvilAsAMgavayovibhUSA zuciH salajjA rahasi pragalbhAtapriyaMva dA tulyamanaHzayA yA sA strI vRSatvAya paraM narasya // 40 // jisakA nAmabhI hRdayake utsabake arthahai, aura jisako dekhanevAloMkobhI pUrNa tRpti nahIM hotI, aura saba indriyoM ke AkarSaNameM pAzabhUta aura patike saMga anuvartana jo vata tahAM dIkSitahuI // 39 // kalAvilAsa aMga avasthAse vibhUSita bhItara aura bAhirase pavitra aura lajjAse yukta aura ekAMtameM maithunake samaya pragatbhita aura priyavacanako bolanevAlI aura tulyahai kAmadeva jisakA aisI strI puruSake vRpatvapaneke artha kalpita kI jAtIhai // 40 // Acarecca sakalAM raticayA~ kAmazAstravihitAmanavadyAm // dezakAlavalazaktyanurodhAdvaidyataMtrasamayoktyaviruddhAm // 41 // kAmadevake zAstrameM kahIhuI niMdAse varjita, aura dezakAla bala zaktike anurodhase vaidyakazAstrake AcArameM bhaviruddha sakalaraticaryAko Acaritakarai // 41 // abhyNjnodvrttnsekgNdhsRkptrvstraabhrnnprkaaraaH|| gAMdharvakAvyAdikathApravINAH samasvabhAvA vazagA vysyaaH|| 42 // diirghikaasvbhvnaaNtnivissttaapdmrennumdhumttvihNgaa||niilsaanu girikUTanitaMbe kAnanAni purakaMThagatAni // 43 // dRSTisukhAvi vidhAtarujAtiHzrotrasukhaH klkokilnaadH||aNgsukhrjuvshenvibhuussaa cittasukhaH sakalaH privaarH||44|| tAMbUllamacchamadirA kAMtA kAMtA nizAzazAMkAMkA // yadyacca kiMcidiSTaM manaso bAjIkaraM tattat // 45 // 66 For Private and Personal Use Only Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1042) aSTAGgahRdayemAlisa udvartana seka gaMdhavAlI kAvya mAlA patte vastra AbharaNake prakAroMse saMyukta aura gIta tathA kAvya AdikI kathAmeM pravINa aura samAna svabhAvavAlI aura vasameM prAptahuI acchI avasthAvAlI // 42 // apanehI sthAnake samIpa banIhuI aura kamalakI raja aura . madhukarake madavAle pakSiyoMvAlI, aura nIle sAnu bhAgavAle parvatake zRMgarUpI nitaMbake nikaTavAle bagIce purake samIpameM hoveM // 43 // dRSTIko sukhake denevAlI aura aneka tarahakI vRkSoMkI jAtI aura kAnoM meM sukhakA denevAlA aura kalakalarUpa kokilakA zabda zarIrakA sukha aura Rtuke bazase vibhUSita aura cittako sukhake denevAlA sakalaparivAra / / 44 // nAgarapAna zreSTamadirA prakAzitahuI strI aura caMdramAse saMyuktahuI rAtrI aura jo jo manako vAMchitahove vaha saba vAjIkara kahAhai // 45 // madhumukhamiva sotpalaM priyAyAH kalaraNanAparivAdinI priyev|| kusumacayamanoramAcazayyA kisalayinI latikeva puSpitAyA ||46||deshe zarIre canakAcidatiratheSu nAlpo'pi mnovighaatH|| vAjIkarAH sannihitAzca yogAH kAmasya kAmaM pripuuryNti||47|| kamalase saMyukta kiye mArdIka madirAkI taraha priyAke mukhakI taraha aura acchI taraha madhura zabdako kahanevAlI vINA priyAkI taraha aura phUloMse saMcitakarI manohara zyAma pattoMvAlI aura phUloMse pradhAna huI belakI samAna // 46 // dezameM aura zarIrameM kisIprakAra pIDA na ho, aura prayojanameM kachubhI manakA vighAta nahIMhove ye saba yoga vAjIkara kahehaiM kAmanAbAlekI kaamnaakopuurnevaalehaiN||47|| mustAparpaTakaM jvare tRSi jalaM mRddhRSTaloSTodbhavaM lAjAchardiSu bastijeSu girijaM meheSu dhAtrInizopAMDau zreSThabhayobhayAnilakake plIhAmaye pippalI saMdhAne kRmijA vizeSukatarumeMdonile gugguluH||48||vRssosrpitte kuTajotisAre bhallAtako'rza:sugareSu hema ||sthlessu tAkSyaM kRmiSu kriminnaM zoSe surAcchAgapayo'numAMsam // 49 // akSyAmayeSu triphalAguDUcI vAtAsrarogemathitaM gRhiNyAm // kuSTheSusevyaH khadirasyasAraH sarveSurogeSu zilAhvayaM ca // 50 // unmAdaM ghRtamanavaM zokaM mayaM visaMsmRtI braahmii|| nidrAnAzaM kSIraMjayatirasAlA pratizyAyam // 51 // mAsaM kArya lazunaH prabhaMjanaM stabdhagAtratAMsvedaH // guDamaMjaryAH khapuro nasyAM skaMdhAMsabAhurujam // 52 // navanItakhaMDamarditamauSTra mUtraM payazca haMtyudaram // nasyaM mUrddhavikArAnvidradhimacirotthamasravisrAvaH // 53 // nasyaMkavalamukhajAM nasyAMjana For Private and Personal Use Only Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir ( 1043) uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / tarpaNAni netrarujaH // vRddhatvaM kSIraghRte mUrchA zItAMbumArutacchAyAH // 54 // samazuktArdrakamAtrA maMdevahnau zramesurAsnAnam // duHkhasahatvesthairye vyAyAmo gokSururhitaH kRcchre // 55 // kAsenidagdhikApArzvazUle puSkarajAjaTA // vayasaH sthApanedhAzrI triphalA guggulu // 56 // bastirvAtavikArAnpaittAnrekaH phodbhavAnvamanam // kSaudraM jayati balAsaM sarpiH pittaM samIraNaM tailam // 57 // ityagryaMyatproktaM rogANAmauSadhaM zamAyAlam // taddezakAlabalato vikalpanIyaM yathAyogam // 58 // jvara meM nAgaramothA aura pittapApaDA zreSTha hai, vAluretase saMyukta kiye mATIke goleko garama karake aura bujhAyA huA pAnI zreSTha hai, aura chardimeM dhAnakI khIla zreSTha hai, aura bastike rogoMmeM zilAjIta aura pramehoM meM A~valA aura haladI aura pAMDurogameM triphalA aura donoM haraDe zreSTha haiM aura bAta aura kaphake roga bhI ye donoM zreSTha haiM. aura plIharoga meM pIpalI zreSTha hai aura chAtI ke saMdhAna meM lAkha zreSTa hai, aura viSameM zirasa zreSTha hai aura medase saMyuktahuye vAyumeM gUgala zreSTha hai || 48 // raktapittameM vAMsA zreSTha hai, aura atAsArameM kUDA zreSTha haiM, aura bavAsIra meM bhilAvA zreSTha hai, aura kRtrima viSoM meM soMnA, zreSTha hai, aura sthaloMmeM rasota STa hai aura kIDoM meM vAyaviDaMga zreSTa hai, aura zoSameM madirA aura bakarIkA dUdha pIche bakarIkA mAMsa zreSTha // 49 // netrake rogoM meM triphalA zreSTha hai, aura vAtaraktameM giloya zreSTa hai, aura saMgrahaNImeM taka zreSThahai, kuToM meM khairakA sAra sevanA yogya hai, aura saba rogoM meM zilAjIta zreSTa hai, // 50 // purAnA ghRta unmAdako jItatAhai aura madirA zoSako jItAtA hai aura brAhmI apasmRti arthAt mRgIrogako jItatA hai aura dUdha noMdake nAzako jItatA hai aura pInasako rasAlA jItatA hai // 51 // mAMsa kRzapaneko jItatA hai aura lazzana vAyuko jItatA hai aura pasInA aMgake stabdhapako jItatA hai aura saiMbhala ke niryAsakA nasya skaMdha ke asameM aura bAhumeM upajI pIDAko jItatA hai // 52 // naunIghRta meM marditakiyA UMTanI kA dUdha aura gomUtra udarake rogoMmeM zreSTa hai aura zirake vikAroM ko nasyakarma jItatA hai aura navIna vidradhIko raktasrAva jItatA hai // 53 // kavalase upaje tathA taisehI mukhameM upaje vikAroMko nasya jItatA hai aura netrakI pIDAvoM ko nasya ajanatarpaNa jItate haiM aura vRddhapaneko aura jItatA hai, aura mUcchAko zItala pAnI aura zItalavAyu zItala chAyA jItate haiM // 54 // samAna bhAga zuktase saMyukta karI adaraka kI mAtrA maMdAgnimeM hita hai, aura parizrama meM madirA aura snAna zreSTha hai, duHkha sahane panemeM aura sthiratAmeM kasarata zreSTha hai, aura mUtrakRcchra meM gokharU hita hai // // 55 // khA~sImeM kaTehalI hita hai, aura pasalI ke zUlameM pohakaramUlakI jaDa hita hai, aura avasthA ke sthApanameM AMvalA aura triphalA hita hai aura ghAvameM gUgala hitahai // 56 // vAta ke vikAroM ko bastikarma nAtA hai, aura pitta vikAroMko julAba jItatA hai, aura kaphake vikAroMko mana jItatA hai, aura dUdha For Private and Personal Use Only Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1044) aSTAGgahRdayezahada kaphako jItatAhai aura ghRta pittako jItatAhai, aura tela vAyuko jItatAhai // 17 // aise pradhAna auSadha kahA yaha zAMtike artha samarthahaiM, so dezakAla valase yathAyoga kalpita karanA yogyahai / / 58 // * ityAtreyAdAgamayyArthasUtraM tatsUktAnAM peshlaanaamtRptH|| bheDAdInAM saMmato bhaktinamraH papracchedaM sNshyaano'gniveshH||59|| aise AtreyajIse arthasUtrako jAnakara pIche AtreyajIke kahehuye priyavacanoMse nahIM tRpta hue aura bhaMDaAdikoMke saMmata, aura bhaktise namrarUpa hue saMzayako prApta agniveza ziSyane isa vakSyamANako pUchAthA // 59 // dRzyaMte bhagavankecidAtmavaMto'pi rogiNaH // drvyopsthaatRsNpnnaavRddhvaidymtaanugaaH||6|| kSIyamANAmayaprANA vipriitaastthaapre|| hitAhitavibhAgasya phalaM tasmAdanizcitam // 61 // kiMzAstizAstramasminniti kalpayato'gnivezamukhyasya // ziSyagaNasya punarvasurAcakhyaukAtyaMtastatvam // 62 // he bhagavan ! hita AhAra aura vihAravAlebhI kitaneka rogI hojAtehaiM, aura acchA auSadha acchA sevaka inhoMse saMpanna aura vRddha vaidyake matake anusAra calanevAle aisebhI kitaneka rogI hojAtehaiM // 60 // arthAt rogoMse kSINahuye prANoMvAle hotehaiM, aura ina pUrvokta rItiko tyAganevAle rogI nahIM hote isakAraNase hita aura ahitakA phala nizcita nahIMha // 61 // yahAM zAstra kyA zikSA detAhai, agniveza pradhAna ziSyake sahita ziSyagaNoMkI kalpanAke honemeM punarvasu arthAt A. treyamuni tina ziSyoMke artha saMpUrNatAse tatvako kahatebhaye // 62 // na cikitsA'cikitsA ca tulyAbhavitumarhati // vinApikriyayA'svAsthyaM gacchatAM SoDazAMzayA // 63 // cicitsAke saMga acikitsA solahaveM hissekebhI tulya nahIM hosakatI kyoMki kriyAke vinA manuSya asvasthapaneko prApta hotAhai / / 63 // AtaMkapaMkamannAnAM hastAlaMbo bhiSagjitam // jIvitaM mriyamANAnAM sarveSAmeva nauSadhAt // 64 // aura rogarUpa kIcaDameM DUbatehuye manuSyoMke auSadhahI hastAlaMba arthAt AsarAhai aura saba tarahase mriyamANahuoMkA jIvanA auSadhase nahIM hosakatA / / 64 / / nayupAyamapekSate sarve rogA na cAnyathA // upAyasAdhyAH sidhyati naahetuhetumnytH||65|| For Private and Personal Use Only Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1045) jisakAraNase saba roga arthAt asAdhya roga upAyakI apekSA nahIM karatehaiM aura upAyasAdhya rohiNIAdi roga cikitsAke vinA nahIM siddha hotehaiM isavAste jo ahetuhai vaha hetumAna nahIM hosaktA, arthAt ayukti yukti nahIM hosaktI yaha hetuvAda hai // 15 // apyevopAyayuktasya dhImato jAtuciskriyAM // na sidhyadaivavaiguNyAnna tviyaM SoDazAtmikA // 66 // upAyako karanevAle buddhimAn manuSyake daivake aparAdhase kadAcit yaha SoDazAtmikA kriyA nahIM siddha hotIhai, taubhI jo yahAM upAya hai vaha anupAya nahIMhai // 66 // kasyAsiddhonitoyAdiH svedastaMbhAdikarmaNi // na prINanaM karzanaM vA kasya kSIragavedhukam // 67 // kasya mASAtmaguptAdau vRSyatve nAsti nishcyH|| viNmUtrakaraNAkSepau kasya saMzayitau yave // 68 // viSa kasya jarAM yAti maMtrataMtravivarjitam // kaH prAptaH kalpatAM pathyAdRte rohiNikAdiSu // 69 // kisa manuSyake sveda karmameM agni nahIM siddhahai, aura kisa manuSyake staMbhaAdi karmameM pAnI nahIM siddhahai aura kisa manuSyako dUdha puSTa nahIM karatA aura kisa manuSyako gaveDu kRza nahIM karatA arthAt ye saboMko yathArtha karatehaiM // 67 // aura kisa manuSyake urada aura kauMcake bIjoMmeM vIryako puSTa karaneke artha nizcaya nahIMhai, aura kisa manuSyake javameM viSThA aura mUtrakI utpatti aura iMdriyoMke AkSepameM saMzayahai // 68 / / maMtra aura taMtrase varjitahuA viSa kisakA jIrNa hosakatAhai aura rohiNIAdi rogoMmeM pathyake vinA kauna kalpabhAvako prAptahuAhai // 19 // api cAkAlamaraNaM sarvasiddhAMtanizcitam // mahatApi prayatnena vAryatAM kathamanyathA // 7 // aura saba siddhAntoM karake nizcayahuye akAlamaraNako cikitsA zAstrake vinA kisa baDe yatnase nivArita karai // 70 // caMdanAdyapidAhAdau rUDhamAgamapUrvakam // zAstrAdeva gataM siddhiM jvare laMghanabRMhaNam // 71 // * dAha Adi rogoMmeM zAstrake dvArAhI caMdana Adi prayukta kiyAjAtAhai aura uvarameM laMghana aura bRMhaNa zAstrasehI siddhiko prAptahuyehaiM / / 71 // . catuSpAdguNasaMpanne samyagAlocya yojite // mA kRthA vyAdhinirghAtaM vicikitsAM cikitsite // 72 // For Private and Personal Use Only Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1046) aSTAGgahRdayetisa kAraNase cAroM pairoMse saMpanna aura acchItaraha dekhakara yojita kiye cikitsitameM rogake nAzake prati saMzayako mata karo // 72 // etaddhimRtyupAzAnAmakAMDe chedanaM dRDham // ___ rogotrAsitabhItAnAM rakSAsUtramasUtrakam // 73 // akAlameM jo mRtyuke pAzahaiM yaha cikitsAke dRDha chedanahaiM aura rogake udvegase bhIta huye manuSyoMko sUtase varjitahuA yaha cikitsA arthAt auSadha rakSAsUtrahai / / 73 // .. etattadamRtaM sAkSAjagatyAyAsavarjitam // yAti hAlAhalatvaM ca sadyo durbhAjanasthitam // 74 // jagatmeM viSase varjitahuA amRta sAkSAt yahIhai, paraMtu duSTapAtrameM sthitahuA yehI auSadha viSama bhAvako zIghra prApta hojAtAhai // 74 // ajJAtazAstrasadbhAvAJchAstramAtraparAyaNAn // tyajedUrAdbhiSakpAzAnpAzAnvaivasvatAniva // 75 // ( aba duSTapAtroMko dikhAtehaiM ) nahIM jAnAhai zAstrasadbhAva arthAt paramArtha jinhoMne aise aura vaidyazAstrake pAThamAtrameM tatpara kutsitavaidyakU dUrase tyAgai, jaise dharmarAjake pAzoMko lAgate haiN||7|| bhiSajAM sAdhuvRttAnAM bhadramAgamazAlinAm // abhyastakarmaNAM bhadraM bhadraM bhadrAbhilASiNAm // 76 // graMthase prasaMzA karaneko yogyahai jinakA zIla, aise aura zreSThaAcaraNavAle vaidyoMko sadAhI maMgala hai, aura cikitsAko karanemeM atyaMta abhyAsa karanevAle vaidyoMko maMgalahai, aura putra mitra AdirUpase kalyANakI icchA karanevAle vaidyoMko sadAhI maMgala hai / / 76 // iti taMtraguNairyuktaM taMtradoSavivarjitam // cikitsAzAstramakhilaM vyApaThya paritaH sthitam // 7 // vipulAmalavijJAnamahAmunimatAnugam // mahAsAgaragaMbhIrasaMgrahArthopalakSaNam // 7 // aSTAMgavaidyakamahodadhimaMthanena. yoSTAMgasaMgrahamahAmRtarAzirAtaH // tasmAdanalpaphalamalpasamudyamAnaM prItyarthametaduditaM pRthageva taMtram ||79||idmaagmsiddhtvaatprtykssphldrshnaat|| maMtravatsaMprayoktavyaM na mImAMsyaM kathaMcana // 8 // taMtroMke guNoMse yukta aura taMtroMke doSoMse varjita brahmasaMhitA Adi graMthoMko acchItaraha paThina karake saba orase sthita / / 77 / / vipula tathA amala vijJAnavAle Atreyamunike matake anugata For Private and Personal Use Only Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir uttarasthAnaM bhASATIkAsametam / (1047) aura mahAsAgarakI samAna gaMbhIra rUpa saMgrahArtha upAyabhUta yaha taMtrahai // 78 // aSTAMga vaidyakarUpa samudrake mathanese aSTAMgasaMpraharUpa baDe amRtakA samUha prAptahuA, tisase alpa udyama karanemeM bahutase phaloMkI prApti hosake, aise manuSyoMkI prItike artha yaha pRthak taMtra kahA // 79 // yaha mahAmuni AtreyaAdike sakAzase Agamase siddha aura pratyakSa phalake darzanase maMtroMkI samAna saMprayukta karanA yogyahai aura isameM kabhIbhI saMzaya karanA yogya nahIMhai // 80 // dIrghajIvitamArogyaM dharmamarthaM sukhaM yshH|| pAThAvabodhAnuSThAnairadhigacchatyato dhruvam // 81 // isa graMthake pATha artha anuSThAnase dIrghakAlataka jIvanA Arogya dharma artha yaza sukhako nizcaya manuSya prApta hotAhai // 81 // etatpaThansaMgrahabodhazaktaH svabhyastakarmA bhissgprkNpyH|| AkaMpayatyanyavizAlataMtrakRtAbhiyogAnyadi tanna citram // 2 // isa graMthako paDhanevAlA aura isI graMtha viSayaka saMgraha bodhavAlA, aura acchItaraha abhyastakiye karmavAlA vaidya kSobhako prApta nahIM hosakatA, aura jo kadAcita, isa graMthakA vettA vaidya caraka suzruta Adi graMthoM ko jAnanevAle vaidyoMko kaMpitakarai to kachucitra nahIM // 82 // yadi carakamadhIte tadadhruvaM suzrutAdipraNigaditagadAnAM nAma mAtre'pi baahyH|| atha carakavihInaH prakriyAyAmakhinnaHkimihakhalu karotu vyAdhitAnAM varAkaH // 83 // jo kadAcit akele carakako paTai vaha nizcaya suzruta Adike kahehuye varmasaMdhi sitAsita Adi rogoMke nAmamAtrakobhI jAna nahIM saktA, aura carakagraMthako choDakara anya graMthoMko paDhatAhai vaha prakriyAmeM nahIM khinnahuAbhI vaidya jo kAsazvAsa AdirogoMse abhibhUta rogiyoMke zalpabuddhivAlA vaha vaidya kuchabhI vidhAna karaneko samartha nahIM ho saktA / / 83 // / abhinivezavazAdabhiyujyate subhaNite'pi na yo dRDhamUDhakaH // paThatu yatnaparaH puruSAyuSaM sa khalu vaidyakamAdyamanirvidaH // 4 // pakSapAtake sAmarthya se jo isa suMdara graMthameM yukta nahIM hotA, aura RSipraNIta graMthoMmeM prItiko karatAhai,to dRDhamUDha rUpa yatnameM tatpara aura pIDAse rahita vaha manuSya brahmasaMhitAkA adhyayana krai||84|| vAte pitte zleSmazAMtau ca pathyaM tailaM sarpirmAkSikaM ca krmenn|| etadbrahmA bhASate brahmajo vA kA nimaMtre vktbhedoktishktiH||85|| For Private and Personal Use Only Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (1048) aSTAGgahRdayam / vAta pitta kaphakI zAMtimeM kramase tela ghRta zahada ye pathya haiM aise brahmAjI kahatehaiM, aura aisehI sanatkumAraAdibhI kahatehaiM, aura nahIM zabda svabhAvavAle telaAdimeM vAtAdi zamanazaktise vaktAkI vizeSa ukti karake koI zakti nahIMhai // 85 // abhidhAtRvazAkiMvA dravyazaktirviziSyate // ato matsaramutsRjya mAdhyasthamavalaMbyatAm // 86 // . . abhidhAna karanevAleke vazase kyA dravyakI zakti viziSTa hotIhai, arthAt nahIM hotI. isakAraNase matsarapaneMko tyAgakara mAdhyastha bala arthAt yaha zAstra upakAraka hai yA anya aise vicAra kara tisake Azrita honA ucitahai / / 86 // __ RSipraNIte prItizcenmuktvA carakasuzrutau // bheDAdyAH kiM na paThayante tasmAdgrAhyaM subhASitam // 87 // caraka aura suzrutako choDakara RSipraNIta graMthoM meM prIti upajai to bheDa saMhitA AdikA adhyayana kyoM nahIM karate, tinhoMse subhASita grahaNa karanA yogyahai // 87 // hRdayamiva hRdymettsrvaayurvedvaangmypyodheH|| dRSTvA yacchubhamAptaM zubhamastu paraM tato jgtH||88|| saMpUrNa AyurvedakI vANIrUpa samudrake hRdayakI samAna vaha hRdaya hai isa hRdayako dekhakara jo parama aura zreSTha kalyANa prApta huAhai tisa zubhase jagatko maMgalaho // 8 // iti verInivAsi paMDita zivasahAyasUnu vaidyapaMDitaravidattazAstyanuvAditA'STAMgahRdayasaMhitAbhA pATIkAyAmuttarasthAne catvAriMzo'dhyAyaH // 40 // iti zrImurAdAbAdanivAsimizrasukhAnaMdasUnupaMDitajvAlAprasAdamizrasaMzodhitASTAMgahRdayasaMhitA bhASATIkAyAmuttarasthAne catvAriMzo'dhyAyaH // 40 // prasiddharAjavaidyena muralIdharazarmaNApi saMzodhitoyaM graMthaHsamAptimagamat / yahAM vaidyapati zrIsiMhaguptake putra vAgbhaTTaviracitaaSTAMgahRdaya saMhitAmeM uttarasthAna smaapthuaa| iti aSTAMgahRdaya saMpUrNa // iti vaidyaravidattaanuvAdita vAgbhaTTaviracita aSTAMgahRdayasaMhitAsamAptahuI // - yugAbdhinavabhUmyabde badarIpuravAsinA // .. - ravidattena vaidyena racitA mAghamAsake // 1 // khemarAja zrIkRSNadAsa, "zrIveGkaTezvara" sTIm,prasa-baMbaI. For Private and Personal Use Only Page #1112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir vikrayyapustakeM-(vaidyaka graMtha) -ROSHOCIOnAma. kI. ru. A. . suzrutasaMhitA-sAnvayasaTiyaNa sapariziSTa bhASATIkA samela-sUtrasthAna,nidAna,zArIrasthAna,cikitsitasthAna, kalpasthAna, uttarataMtra, saMpUrNa paMDita muralIdharajIkRta bhApATIkA sahita jisameM saMpUrNarogoMkA nidAna lakSaNa / aura auSayoMke pracAra vA pratyeka rogapara kAtha, cUrNa, . rasa, aura ghI, Adise acchIprakArase cikitsA varNita hai isagraMthakI yogyatA saMpUrNa bhAratavarSa meM prasiddhahai ... 12 " tathA uparokta alaMkAroM sameta sUtrasthAna- . prathamabhAga ... ... ... ... ... 3 " " " nidAna zArIrasthAna dvitIyabhAga ... 2-8 " " " cikitsA va kalpasthAna tRtIyabhAga... 3-8 " " " uttarataMtra caturthabhAga ... ... ... 3-8 " " " kevalazArIrasthAna .... ... ... 1 carakasaMhitA-6. mihiracaMdrakRta bhASATIkA sameta sUtra, nidAna,zArIra, cikitsita, kalpa aura siddhisthAnAdimeM uparokta viSayAnusAra varNitahai ... ... ... 8 hArItasaMhitA-mUla paMDita ravidattakRta bhASATIkA sahita aura paM. muralIdhara saMzodhita isake chaha sthAnoMmeM saMpUrNa payadhAnyAdivarga aura auSadhikA guNadoSa aura rogoMkI utpatti, saMprApti,lakSaNa, nidAna, cikitsAdikA varNanahai ... ... ... ... ... ... ... 3 bhAvaprakAza-mUla aura lAlAzAligrAmakRta bhASATIkA tInakhaMDoMmeM bhAvamizrakRta (saMgRhIta), karpUrAdivarga, guDUcyAdivarga, puSpavarga, vaTAdivarga, AmrAdi phalavarga, zAka For Private and Personal Use Only Page #1113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir nAma. (2) jAhirAta / kI. ru. A. varga, mAsavarga, jAtibhedase pazu pakSiyoMke mAMsake guNa. kRtAnnavarga, vArivarga, dugdhavarga, navanItavarga, ghRtavarga, mUtravarga, tailavarga, sandhAnavarga, madhuvarga, ikSuvarga, anekArtha nAmavarga, dhAtunAma zodhana mAraNavidhi, puTaprakAra, ratnoMkI zodhanamAraNavidhi, viSa aura upaviSoMkI zodhanavidhi ityAdi saMpUrNa rogoMkI utpatti saMprApti nidAna cikitsA ityAdi varNita hai ... ... ... ... 7 dhanvaMtarI-vaidyaka-lAlAzAligrAma vaizyakRta bhASATIkA sameta jisameM samasta rogoMkA nidAna kAraNa lakSaNa aura cikitsaka auSadhi saMgrahakara likhA hai ... ... 5 aSTAGgahRdaya-(vAgbhaTa ) vAgbhaTaviracita-paM0 ravidattakRta bhASATIkAsahita aura paMDitajvAlAprasAda mizra saMzodhita jisameM sUtrasthAna, zArIrasthAna, nidAnasthAna, cikitsAsthAna, kalpasthAna, uttarasthAna ityAdimeM saMpUrNa rogoMkI utpatti nidAna, lakSaNa aura kvAtha, cUrNa, rasa, ghI, taila Adise acchIprakAra cikitsA varNita hai ... 8 . aSTAMgahRdayavAgbhaTTa-mUla ... ... ... ... ... 3 zAIdharasaMhitA-mUla aura paM. dattarAmacauvekRta bhASATIkA sameta caraka vAgbhaTa suzrutAdise saMgRhIta isa graMthameM rogoMkI utpatti lakSaNa pratIkAra sabaprakArakI dhAtuoMkA mAraNa zodhana Adi prayoga bahuta AjamAye hue likhehaiM aura rasAdike sevanakI vidhi bhI saMyukta hai gle ja.... ... ... ... ... ... ... 2-8 " , tathA rapha ... ... ... ... ... 2 For Private and Personal Use Only Page #1114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra 55 "" nAma. vaidya rahasya - mUla aura paMDita dattarAma caubekRta bhASA - TIkA sameta saMpUrNa rogoMkI cikitsA bhaleprakAra 22 ... varNita haiM... bRhannighaNTu ratnAkara - mUla paMDita dattarAma caubekRta saMkalita aura bhASATIkAsahita jisameM zArIrAdhyAya yantrAdhyAya zastra va cAraNAdhyAya yogya sUtrAdhyAya aSTavi dhazastrakarmAdhyAya tathA dUsarAbhAga kSArapAkavidhi agnikarma doSadhAtumalavRddhi doSavarNana RtucaryA dinacaryA rAtricaryA nADIdarpaNAdi varNana, prathama bhAga 3 tathA dvitIyabhAga 3-8 tathA tRtIyabhAga ( vividharogoMkI cikitsA "" 1 37 1 "" "" 73 " " " www.kobatirth.org jAhirAta | "" "" ... ... D ... ... ... Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (3) kI. ru. A. saMgraha ) 3-8 2-8 tathA cauthAbhAga (cikitsAkhaMDa ) ... tathA paMcamabhAga ( rogoMkA karmavipAka ) tathA paSThabhAga ( rogANAM cikitsAbhAgaH ) 4-8 5-8 4-6 tathA saptama aSTamabhAga lAlA zAlagrAmasaMkalita arthAt " zAlagrAma nighaMTu bhUSaNa" anekadezadezAMtarIya saMskRta, hindI, baMgalA, marAThI, gaurjarI, drAviDI, tailaMgI, aukalI, iMgliza, laiTina, phArasI, arabI bhASAoM meM sarva auSadhoMke nAma aura guNoM kA varNana auSadhioMke citrasameta tathA uparokta alaMkAra sameta AThoM bhAga *** ... For Private and Personal Use Only *** *** ... saMpUrNa 0 bRhannighaMTu ratnAkarAMtargata - cikitsAkhaMDa bhASATIkAsahita ... ... 30 Page #1115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir (4) jAhirAta / nAma. kI. ru. A. paMDita dattarAmapraNIta saMpUrNa rogoMkI auSadhikA apUrva - saMgraha ... ... ... ... .... ... ... 4 car2yAcaMdrodaya-bhASATIkA vyaMjana banAnekI kiyA hai .... 1-8 yogacintAmaNi-bhASATIkAsahita dattarAma caubekRta isa meM pAka taila cUrNa guTikA ghRta ityAdi anubhava siddha prayoga likhe gayehaiM gleja ... ... ... ... 1-4 " " tathA raphakAgaja ... ... ... ... 1-0 vAlataMtra-kalyANa vaidyaviracita naMdakumArakRta bhASATIkA isameM SoDazavaMdhyA sAdhAraNa vaMdhyA auSadha puruSa vIryavRddhi garbhAdhAna rudrasnAna mAsa gRhIta bAlarakSA varSagrahI tabAlarakSA dinamAsa varSagRhIta bAlarakSA sAdhAraNa vAlagraharakSA jvaraharaNopAya sAdhAraNaroga cikitsA nAnArogoMke anubhavI prayoga ityAdi varNita haiM ... 1 vaMgasena-lAlAzAligrAmakRta bhASATIkA sahita-vaidyakameM isa graMthase baDhakara dUsarA graMtha nahIM hai isa ekahI graMthase vaidyarAja ho sakatA hai / isakA anuvAda bhI aisA sundara sarala huA hai jisase kisI prakArakA bhrama nahIM rahatA aura auSadhI bhI isakI baDI camatkArika haiN| isake grahaNa karane meM vilaMba na kIjiye .. AyurvedasuSeNasaMhitA-bhASATIkA isameM sAmAnya auSadhI varga dhAnyavarga payavarga ityAdikA guNadoSa varNita hai... 0-14 pustaka milanekA ThikAnA, khemarAja zrIkRSNadAsa " zrIveGkaTezvara " (sTIm ) presa-caMbaI. For Private and Personal Use Only Page #1116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org For Private and Personal Use Only Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Page #1117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Shri Mahavir Jain Aradhana Kendra www.kobatirth.org Acharya Shri Kailassagarsuri Gyanmandir Serving ... Chas. 12) For Private and Personal Use Only